Hilafet Yok, Cumhuriyet Var!

Otopsi Cengiz Özak nc 'Hilafet Meclis te Mündemiçtir' ddias na Adalet Bakan Seyyid Bey in Verdi i Yan t: Hilafet Yok, Cumhuriyet Var! D oksan y l önce, 3 Mart 1924 günü, milletvekillerince görüflülmek üzere Meclis'e sunulan yasa tasar s : "Hilafetin lgas na ve Hanedan- Osmani'nin Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Ç kar lmas na Dair Teklif-i Kanuni" bafll n tafl yordu. Yasan n ilk maddesi flöyleydi: "Halife hal' edilmifltir. Hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu undan, makam- hilafet mülgad r." Maddede yer alan "Hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu undan" ibaresi; bu yasa tasar s Meclis'e sunulmadan bir gün önce, 2 Mart 1924 günü, Cumhuriyet Halk F rkas Grup Toplant s 'nda; Adalet Bakan Seyyid Bey'in yapt uzun aç klamalar n özü olarak ve onun imzas n tafl yan bir önergeyle metne kat lm flt. Bu metin, ertesi gün (3 Mart 1924) Adalet Bakan Seyyid Bey'in imzas n tafl yan "hilafet, hü- fiemseddin Sami'nin"Kamus-i Türki" adl sözlü ünden. 45

kümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu- undan" ibaresiyle Meclis'e sunulacak ve milletvekilleri iflte bu ibareyi içeren madde metniyle ilgili olarak söz al p, görüfllerini aç klamaya bafllayacaklard.[i] Yasa maddesi Meclis'te görüflülürken milletvekilleri ikiye ayr ld : 1-YASAYI SAVUNANLAR: Bunlar, yasalaflmas durumunda hilafetin kökten kald r lmas sonucunu do uracak olan "hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu undan makam- hilafet mülgad r" ibareli metnin aynen kabulünü istiyordu. Adalet Bakan Seyyid Bey imzas yla metne kat lan bu ibarenin, yine Seyyid Bey in bir gün önceki parti grup toplant s nda yaptı aç klamalar fl nda anlam, özetle flöyleydi: Hilafet, flu ya da bu devlete ait somut bir hükümetin ve somut bir cumhuriyetin de il; sözcü ün soyut ve genel anlam yla "hükümet" ve "cumhuriyet" anlam ve kavram nda; ilk 4 halife dönemindeki biçimi ile içerilmifl; ancak slam Bilginleri'nce "Gerçek Hilafet" ad verilen o Hilafet'in, Peygamberin ölümünden otuz y l sonra sona erece i ve bir daha da dirilmeyece i, hadisle sabit oldu undan; hilafet de, hilafet makam da, kald r lm flt r. 2-YASAYA KARfiI ÇIKANLAR: Bunlar, Hilafetin Osmanl Hanedan 'ndan al nmas n, fakat kald r lmay p Millet Meclisi'nce üstlenilme- sini istiyordu. Anlam bir gün önce parti grup toplant s nda Adalet Bakan Seyyid Bey taraf ndan aç klanm fl olan "Hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç,..." ibaresine karfl ç karak; bunun yerine, baflka bir ibare; yasalaflmas durumunda hilafetin Osmanl Hanedan 'ndan al narak Millet Meclisi'nce üstlenilmesi sonucunu do uracak olan "Hilafet TBMM'nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir" ibaresinin metne konulmas n öneriyorlard. 1924 Anayasas n n 40. maddesinde "Baflkumandanl k TBMM' nin flahsiyet-i maneviyesinde mündemiç" maddesi vard. Bu, günümüz Türkçesinde: "Baflkomutanl k, TB- MM'nin görev ve yetkileri aras nda olup, bu görev ve sorumluluk, TB- MM taraf ndan üstlenilmifltir" anlam na geliyordu. Bu grubun yasa metnine sokulmas n önerdikleri "Hilafet TBMM'nin manevi flahs nda mündemiçtir" ibaresi de, benzer biçimde, günümüz dilinde "Hilafet TBMM'nin görev ve yetkileri aras nda olup, TBMM taraf ndan üstlenilmifltir" anlam na gelmekteydi. Bu ibarenin, kayna bir y l önce, 1923 y l bafl nda, Ankara'da Yeni Gün matbaas nda bast rd "Mebuslara Beyanname" (Milletvekillerine Bildiri)' de milletvekillerine: "Meclis-i âlinin flahsiyet-i mâneviyesi (...) hilâfeti dahi vekâleten deruhde" etmelidir, ça r s yapm fl olan Said Nursi'ydi.[ii] 3 Mart 1924 günü, Millet Meclisi'ndeki tart flma, özünde, Adalet 46

Said Nursi'nin 1923 y l nda Hilafet'in Millet Meclisi'nin manevi flahsiyetine ait k l nmas ça r s yapt beyannamesinin yer ald "Mesnevi-i Nuriye" adl kitab n n, 1958 y l nda gerçeklefltirilmifl yeni yaz l bask s. Bakan Seyyid Bey imzal "mana ve mefhumda esasen mündemiç" ibaresi ile Said Nursi kaynakl "TB- MM'nin manevi flahsiyetinde mündemiç" ibaresi aras ndayd. Said Nursi' nin 1923'te milletvekillerine yönelik "Hilafet, TBMM'nin manevi flahsiyetinde deruhte edilmelidir" (Meclis' çe üstlenilmelidir) ça r s ; bir y l sonra, 3 Mart 1924 günü, Millet Meclisi'nde yank lanacak; Kastamonu Milletvekili Halit Bey (Akmansü), Gümüflhane Milletvekili Zeki Bey (Kadirbeyo lu), Zonguldak Milletvekili Tunal Hilmi Bey ve daha bir kaç milletvekili, "Hilafet TBMM' nin manevi flahsiyetindedir, flahsiyet-i BD KASIM 2014 maneviyyesinde mündemiçtir" ibaresinin yasa metnine sokulmas n ; yani Osmanl Hanedan 'ndan al - nacak olan Hilafet'in, TBMM'nin görev ve yetkileri aras na sokulmas n önereceklerdi. Halid Bey, yasaya "Hilafet, Büyük Millet Meclisi'nin flahsiyet-i maneviyesinde" ibaresinin sokulmas n önermifl, Tunal Hilmi Bey, bunu "(Hilafet) Büyük Millet Meclisi'nin flahs nda mündemiçtir"e dönüfltürmüfl; görüflmeler s ras nda bir kaç milletvekili daha Hilafet'in TBMM taraf ndan üstlenilmesi anlam na gelen sözler etmifller; ancak, hilafetin kökten kald r lmas n savunan ve ezici ço unlu u oluflturan milletvekilleri, onlar n bu önerilerine karfl ç km fllard. Söz alan milletvekillerinin konuflmalar bittikten sonra oylamaya geçilmeden önce; zmir Milletvekili Adalet Bakan Seyyid Bey kürsüye ç kt. Seyyid Bey, yapt uzun konuflmada; Hilafet'in hangi nedenlerden dolay "TBMM'nin manevi flahsiyetinde mündemiç" olamayaca n yads namaz kan tlar yla ortaya koyacakt. Seyyid Bey'in,"Hilafet TBMM' nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir" ibaresini öneren Halit Bey ve yandafllar na verdi i yan t, 3 Mart 1924 günlü TBMM Tutana 'nda saptanan ve parantez içinde günümüz Türkçesi'ni verdi imiz kendi sözleri ile, özetle flöyleydi: Hilafet-i Hakikiye nin (Gerçek Halifeli in) flartlar na gelince, bunlar on kadar fleraitten (kofluldan) ibarettir. Bunlardan biri eksik 47

Son Halife Abdülmecid, 1922 y l nda Halife seçildikten sonra oturdu u taht nda. olursa Hilafet sahih (gerçek, do ru) olmaz. (Bu flartlardan biri) Kureyfl ten (Araplar n Kureyfl afliretine mensup) olmak(t r). (...) Efendiler! Kendi kendimizi aldatmayal m. Alem-i slam (yeryüzündeki bütün müslümanlar, slam ülkelerini) biz hiç aldatamay z. (...) Onlar Hilafeti slamiye nin ( slam Halifeli i nin) ne demek oldu unu bilmezler mi efendiler? (...) Halifenin Kureyfl'ten (Araplar n Kureyfl kabilesinden) olmas laz m gelece ini bilmezler mi efendiler? (...) Bilcümle kütüb-i slamiyye de (bütün slam din kitaplar nda) imam n (Baflkan' n, Halife'nin) Kureyfl den olmas meflrut (zorunlu) oldu u ve baflkas n n (Kureyfl kabilesinden olmayan n) imameti (Baflkanl, Halifeli i) caiz olmayaca (kabul edilmeyece i) mutlak (de iflmez) ve kat i bir lisanla (kesin bir dille) beyan ediliyor (aç klan yor.) (...) fierait-i Hilafeti cami (Halife olmak için zorunlu say lan koflullar n eksiksiz tümünü kendinde toplam fl) bir imam nasb (Baflkan, Halife seçimi) müte azzir (olanaks z) oldu u surette (durumda) yine Hükümet tesisi (kurulmas ) vacib (gerekli) olur, fakat art k ona Hilafet ve reis-i hükümete de (Hükümet Baflkan na da) Halife manas na "imam" denmez ve bundan dolay da millet-i slamiyye ( slam toplumu, ümmeti) günahkâr (Kur'an' n buyruklar na ayk r davranm fl) olmaz. (...) Risaletpenah Efendimiz (Peygamberimiz) gaibden (bilinmeyen gelecekten) haber vermek suretiyle bir mucize kabilinden olarak Benden sonra Hilafet 30 senedir, ondan sonra mülk-i adud ( s r c krall klar) olur buyurmufllard r ( ) Hakiki Hilafet ( ) Hazret-i Ali nin vefat yla (Miladi 661 y l nda) hitam (son) buluyor. (...) Hilafet-i Hakikiyye (Gerçek Hilafet) as l Hilafet'tir ki Hulefay Raflidin e (ilk dört halifeye) mahsus (özel) ve münhas r (özgü) idi. Geldi geçti. (...) Hilafet-i Hakikiyye de (Gerçek Hilafet te) Halife ( ) ehl-i slam n (yeryüzündeki bütün müslümanlar n) saadet 48

Adalet Bakan Seyyid Bey'in TBMM albümünde yer alan foto raf ve bilgileri. Seyyid Bey in Cumhuriyet e Kur andan dayanak olarak gösterdi i fiura Suresi nin 38 Ayeti 1925 y l nda, Millet Meclisi nde, kürsünün üzerinde as l yd ve terakkisi (mutluluk ve ilerlemesi) neye mütevakk f (ba l ) ise onu istihsale (sa lamaya) bezl-i makderet eyleyecek (var gücünü adayacak). fiimdi zaman m zda böyle bir Hilafet-i Hakikiyye tesisi (niteli i bu olan bir "Gerçek Hilafet" kurulmas ) kabil midir? (olanakl m d r?) (...) Zaman m zda böyle halife bulmak mümkün müdür? Mümkün olmay nca halife araman n manas (anlam ) kal r m? Sözlerimin mukaddemesinde (bafllang c nda) söylemifltim ki fler - i flerif nazar nda ( slam fleriat na göre) hilafetten maksad (amaçlanan) hükümettir; bir hükümet-i adile (adil yönetim) tesis etmektir (kurmakt r). Kur an Kerim de, emr-i hükümette (yönetimde) usul-i idare (yönetim biçimi) olmak üzere bize Meflveret i (kararlar n toplumun oy ve görüflü al narak verilmesini) tavsiye ediyor (ö ütlüyor). Bizim de bugün mümkün oldu u kadar (olabildi ince) tesis etmek (kurmak) istedi- imiz usul-i idare (yönetim biçimi) Meflveret tir. Hükümeti (yönetimi) Meflveret (toplumun oy ve görüflüne baflvurmak) esas (ilkesi) üzerine tesis etmek (kurmak) istiyoruz ve hatta (dahas ) ettik de. Bu usul-i idare (yönetim biçimi) tahsin-i ilahiye (Tanr n n be enisine) mazhar (erifl- 49

BD KASIM 2014 Hakimiyet-i Milliye gazetesinin, Hilafetin kald r lmas n haber veren 04.03. 1924 günlü say s. Gazete, bu say s nda, bir gün önce yap lan Meclis görüflmelerinin tutana n yay mlam flt r. mifl) oldu u halde, daha ne istiyoruz, bafl m za heyula (korkunç haya- 50 let) gibi bir halife bulundurman n ne ma nas (anlam ) vard r? (...) Halife, Millet-i slamiye'nin (yeryüzündeki bütün Müslümanlar n) vekilidir. ( ) Hilafet bir nevi (bir tür) vekalettir. (...) Hilafet, mahiyet-i fler iyyesi itibariyle ( slam fleriat ndaki niteli ine göre) hükümet demektir. ( ) Hilafet, Müslümanlar üzerinde tasarruf- âm a istihkakt r (dünyadaki bütün Müslümanlar yönetme hak ve yetkisine sahip olmakt r.) ( ) flte Hilafet in f k h yani ilm-i hukuk ( slam hukuku bilimi) nokta-i nazar ndan (bak fl aç s ndan) ta rifi (tan m ) budur. ( ) Müslümanlar (yeryüzündeki bütün Müslümanlar) üzerine riyasettir (Baflkanl kt r)." ( ) Vakit Gazetesi'nin 04.03.1924 günlü say s nda, Hilafetin Kald r ld haberi, bafl sayfada, büyük puntolarla verilmifl, ve milletvekillerinin Meclis te zapta geçen konuflmalar yay mlanm flt r.

Hilafetin en güzel ve do ru ta rifi (tan m ) budur. Tasarruf- âm a istihkakt r (yeryüzündeki bütün Müslümanlar yönetme hak ve yetkisine sahip olmakt r.) ( ) Tasarruf- âmm" demek BÜTÜN MÜSLÜ- MANLARA fiam L OLMAK ÜZERE (yeryüzündeki bütün müslümanlar kapsayacak biçimde) onlar n umur- amme ve müflterekesinde (dünyadaki bütün müslümanlar n ortak ve kamusal iflleri konusunda) tasarruf (yönetme hak ve yetkisi) demektir. Millet hiç bir zata (hiç kimseye) vekalet vermez, yani bir Halife, bir imam (baflkan) intihab etmezse (seçmezse) H LAFET YOK DEMEKT R. O vakit de CUMHU- R YET olur. Buna ne mani (engel) vard r. Hilafet, hilafet diye çökmüfl gitmifliz, harap ve türap (toprak) olmufluz. Ne mal m z, ne can m z, ne memleketimiz kalm fl. Bütün memleket yoksulluk içinde kalm fl. Bu mu hilafetin mehanisi (güzellikleri) efendiler?.. (Bravo sesleri) (...)"[iii] Seyyit Bey, 2 Mart 1924 günü Cumhuriyet Halk F rkas Grup Toplant s 'nda yapt uzun aç klamalar n özü olarak kendi imzas - n tafl yan önergeyle metne katm fl oldu u "Hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu undan, makam- hilafet mülgad r" ibaresinin ne anlama geldi ini, 3 Mart 1924 günü Meclis'te yapt konuflmada böyle aç klam fl; Halit Bey ve yandafllar n n yasaya sokulmas n istedikleri Said Nursi kaynakl "Hilafet TBMM'nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir" ibaresini böyle çürütmüfltü. Halid Bey'in "(Hilafet) Büyük Millet Meclisi'nin flahsiyet-i maneviyyesinde, deriz" önerisini destekleyen Tunal Hilmi Bey; Seyyid Bey'i dinlerken coflup "Zeki Bey'in kulaklar ç nlas n!" diye ba rarak Gümüflhane Milletvekili Kadirbeyo lu Zeki Bey'den uzaklaflt gibi; Seyyid Bey konuflurken kendinden geçip "Yafla hocam, yafla!" diye ba rarak, Halid Bey'i de terketmiflti. Seyyid Bey'in ard ndan kürsüye ç kan Baflbakan smet nönü konuflmas n bitirdikten sonra, oylamaya geçildi ve yasa tasar s Seyyid Bey'in aç klamalar yla aynen ve oybirli iyle kabul edildi. KABUL ED LEN MET N: Seyyid Bey'in aç klamalar fl nda flöyleydi: BAfiLIK: Hilafetin lgas... (Hilafet'in kald r lmas..) MADDE 1 - Halife hal' edilmifltir (Son Halife Abdülmecid, Hilafet taht ndan indirilmifltir). ( slam Bilginleri'nce gerçek say lan hadisler uyar nca, Peygamberimizden 30 y l sonra sona erdi i ve bir daha diriltilemeyece i saptanan) Hilafet, (sözcü ün genel ve soyut anlam nda) hükümet ve cumhuriyet mana (anlam) ve mefhumunda (kavram nda) esasen (dört halife dönemindeki de iflikli e u ramam fl haliyle, ayr nt ya girmeksizin, öz olarak) mündemiç (içerilmifl) (ancak, "Gerçek Hilafet"in "Kureyfl kabilesinden olmak", "yeryüzündeki bütün 51

müslümanlar yöneten tek hükümet olmak" vb. gibi slam Bilginleri'nce olmazsa olmaz say lan tüm koflullar - n n, Türkiye Büyük Millet Meclisi taraf ndan eksiksiz olarak yerine getirilmesi olanaks z) oldu undan, makam- hilafet (Peygamberimizden 30 y l sonra sona erdi i ve bir daha da diriltilemeyece i halde, yüzy llard r slam Bilginleri'nin fleriata ayk r "Uydurma Hilafet" ad n verdikleri biçimde sürdürülmüfl olan makam- hilafet) mülgad r (kald r lm flt r). REDDED LEN MET N: Kastamonu Milletvekili Halit Bey ve birkaç milletvekilinin Meclis Tutana 'nda yer alan aç klamalar fl nda flöyleydi: BAfiLIK: Yok. MADDE 1 - "Hilafet, TBMM'nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir. (Hilafet, TBMM'nin görev ve yetkileri aras na kat lm flt r). Makam- hilafet (Osmanl Hanedan 'n n hilafet makam ) mülgad r (kald r lm flt r)." * * * Seyyid Bey'in konuflmas ndan önceki tart flmalarda "Hilafet TBMM' nin manevi flahs nda mündemiç" olsun diyenlerin biri d fl nda hepsi, bu öneriden vazgeçmifl; bir tek Halid Bey, Hilafet'in Meclisçe üstlenilmesi demek olan "Hilafet TBMM'nin manevi flahsiyetinde mündemiç" önerisinin reddedilmifl olmas ve kabul edilen yasada geçen "hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç" ibaresi ile Hilafet'in Millet Meclisi'ne sokulmayarak kökten kald r lm fl olmas karfl s nda, oylama biter bitmez derhal gidip istifas n vermiflti. 52 Sonuç: Hilafeti kald ran yasada geçen "hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç oldu undan,.." ibaresinin "Hilafet, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir" anlam na geldi i iddias, gerçe e ayk r d r. Seyyid Bey'in, 3 Mart 1924 günü Meclis'te yapt konuflmada, Hilafeti kald ran yasan n "Hilafet TBMM'nin manevi flahs nda mündemiçtir" anlam na geldi ini savunmufl oldu u iddias, gerçe e ayk r d r.[iv] Seyyid Bey konuflmas nda, bu öneriyi çürütmüfltür. Atatürk, 1927 y l nda, Nutuk'ta, Seyyid Bey ve smet nönü'nün 3 Mart 1924 günü Meclis'te Hilafeti kald ran yasa görüflmelerinde "Hilafet TB- MM'nin manevi flahs nda mündemiçtir" önerisini çürüten konuflmalar n n, bilimsel ve güvenilir ve her zaman için okuyup anlamaya de- er oldu unu belirtmifltir.[v] Gerek yasada, gerekse Atatürk'ün, Seyyid Bey'in, smet nönü'nün yasayla ilgili aç klamalar nda; "Hilafet TB- MM'nin manevi flahsiyetinde mündemiçtir", "Hilafet TBMM'dir" vb. sözler yoktur. Tersine, onlar bir kaç milletvekilince yasaya sokulmak istenen "Hilafet TBMM'nin manevi flahs nda mündemiçtir" ibaresine karfl ç km fllar; Hilafet'i Meclis'e sokmayarak, kökünden kald rm fllard r. cengizozakinci@butundunya.com.tr Not: Kaynakça bilgilerine butundunya.com. tr adresimizden ulafl labilir