TARIM, GIDA VE SAĞLIK Dr. Nevzat BİRİŞİK Genel Müdür Yardımcısı GIDA ve KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
SUNU PLANI Tarım sektörü bakış açısıyla sağlık; Sağlık ve beslenme ilişkisi Sağlık ve güvenilir gıda Sağlık ve çevre Sağlık ve koruyucu hekimlik GTHB nın görev alanına giren konular; Yeterli gıda arzı Güvenilir gıda arzı Çevrenin korunması Zoonoz hastalıklarla mücadele GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar Sonuç ve öneri; 2
GİRİŞ Tarım; insanoğlunun beslenme, giyinme, sanayi hammaddesi ve bazı estetik ihtiyaçlarını gidermek için başta toprak ve su olmak üzere her türlü doğal kaynağı kullanarak bitkisel üretim, hayvancılık ve gıda sanatları konusunda yaptığı tüm faaliyetlerdir. Bu faaliyetler esnasında çoğunlukla doğa da var olan fiziksel, kimyasal ve biyolojik sistemler manipüle edilerek insanlık yararına kullanılır ve bu manipülasyonlar sonucunda gıda ve çevre üzerine olumlu veya olumsuz etkiler meydana gelir. Tarımsal faaliyet sonucu üretilen gıda ve diğer ürünler beslenme ve tüketim zincirinde bireyler ve toplum üzerine yaptığı etki son derece önemlidir. Bu ürünlerin miktarı, kalitesi, besin değeri, hijyeni, muhafaza ve nakil şekli birey ve halk (toplum) sağlığı üzerine birincil ve tartışmasız büyük bir etkiye sahiptir. 3
Tarım sektörü bakış açısıyla sağlık; Sağlık ve beslenme ilişkisi Bireylerin ve toplumun biyolojik, fiziksel ve psikolojik olarak sağlıklı olmaları için yeterli ve sağlıklı beslenmeleri gerekir, bunun için; - Besin değeri yüksek gıdalara ulaşması, - Gıdaların hijyenik standartlara uygun olması, - Gıda kaynaklı hastalıklardan ari olması, - Gıdaların uygun bir diyet içinde alınması, - Besinlerde hassas gruplara ait uyarıcıların bulunması, - Gıdalara ait enerji içeriği ve günlük alım limitlerinin belirlenmiş olması, - Gıdaların muhafaza ve nakilde usulünce korunması gerekir. Ne yersen O sun You are what you eat??? 4
Tarım sektörü bakış açısıyla sağlık; Sağlık ve güvenilir gıda Fiziksel taş, kabuk, saç, tel vb. böcek bulaşması Kemirgenler Yabancı otlar Kimyasal pestisitler antibiyotikler ağır metaller çevresel kirleticiler radyoaktif bulaşma Biyolojik miktoksinler patojenik mikroorganizma hormonlar allerjenler KAYIT VE İZLENEBİLİRLİK Beslenme amacıyla alınan gıdalarda bazen sağlık riski doğran unsurlar olabilir. Gıda güvenilirliğini bozucu ana faktörler üç ana gruba ayrılır 5
Tarım sektörü bakış açısıyla sağlık; Sağlık ve çevre Birey ve toplum sağlığının korunması için kimyasal, fiziksel ve radyolojik çevresel kirliliğin önlenmesi gerekir. Bu kapsamda tarımsal faaliyetlerden kaynaklana başta çevresel kirliliği önlemesi son derece önemlidir. Tarımsal faaliyetler sonucu oluşabile başlıca çevresel kirleticiler; - Gübre kullanımı - Pestisit kullanımı - Hayvancılık atıkları - Metan gazı salınımı - Karbondioksit emisyonu - Plastik atıklar 6
Tarım sektörü bakış açısıyla sağlık; Sağlık ve koruyucu hekimlik Koruyucu hekimlik bireysel ya da toplumsal olarak hastalıkların ortaya çıkmasını, yayılmasını veya ağırlaşmasını engelleyici tedbirleri alınmasıdır. Bu anlayış özellikle 20 yy. başlarında tekrar gündeme gelmiş ve kamu eliyle yürütülen halk sağlığı hizmetlerin temel felsefesini oluşturmuştur. Çünkü tedavi hizmetleri ve birey esaslı bir sağlık politikası hali hazırda çok büyük can kayıplarına, acılara ve ekonomik kayıplara katlanma sonucunu doğurmaktadır. Dolayısıyla asıl olan yalnızca hasta bireylerin tedavisi değil, sağlıklı bireylerden oluşan sağlıklı bir toplum olmak için başta, beslenme, hijyen, karantina, aşılama, bulaşıcı hastalık etkenleriyle toplu mücadele ve çevresel kötü etkenlerin azaltılması, hareketlilik gibi konularda toplum bilincini geliştirmek ve devlet eliyle gerekli tedbirleri almaktır. GTHB bu yaklaşımın destekleyicisi ve önemli bir paydaşıdır 7
2013-2017 BAKANLIK STRATEJİK PLANI Gıda, Tarım ve Hayvancılık ile sağlık ilişkisi GTHB nın stratejik yaklaşımı 5 Stratejik Alan 6 Stratejik Amaç 17 Stratejik Hedef 143 Performans Göstergesi
GTHB nın görev alanına giren konular; Yeterli gıda arzı Gıda güvenliği: Toplum bireylerinin ihtiyaç duyduğu yeterli, kaliteli ve güvenilir gıdaya istediği zaman erişebilmesidir.. Ana parametreler: Bulunabilirlik, Erişilebilirlik ve Güvenilirlik & kalite GTHB; Bakanlığın esas görevlerinde biri gıda güvenliğinin teminidir. Bakanlık;1137 yönetim birimi, 77 bin personeli ile 24 milyon hektar alan ve 6.5 milyon tarım çalışanından oluşan sektörün organizasyonu, yönetimi denetimi gerçekleştirir. Bu çalışmalar sonucunda 140 milyon ton tarımsal üretim, 112 milyar TL ekonomik büyüklük, 35 milyar dolarlık dış ticareti gerçekleştirilmektedir. Türkiye; Avrupa ve Orta doğunun 1. Dünyanın ise 7. büyük tarım ekonomisidir. GFSI göre Türkiye Gıda Güvenliği sorunu olmayan bir ülkedir. 9
GTHB nın görev alanına giren konular; Yeterli gıda arzı 2 GTHB yeterli gıda arzı için; - Arz noksanlığı olan ürünlerde üretimi artırmak için yıllık 10 milyar TL destek - Sulama, toprak reformu, erozyonla mücadele ve tarımsal altyapı hizmetleri sunmak, - Ülke şartlarına uygun yeni bitki çeşidi, hayvan ırkı ve üretim teknikleri geliştirmek - Doğal kaynaklarının korunması için gerekli yasal ve teknik tedbirleri almak, - Özel sektör için cazip olmayan bitki ve hayvan türlerinin üretilmesi ve çoğaltılması, - Tohum ve diğer biyolojik gen kaynaklarının korunması için gen bankaları kurulması, - Tarımsal nüfusun korunması ve desteklenmesi için gerekli çalışmaları yapmak, - Bitki ve hayvan sağlığı çalışmalarını yapmak, koordine etmek, - Yeni hastalık ve zararlılardan korumak için gerekli karantina çalışmalarını yürütmek. - Tarımsal üretim kaynakların doğru yönetilmesi için veri ve istatistik oluşturmak - Yurt dışı tarımsal yatırım imkanlarını araştırmak 10
GTHB nın görev alanına giren konular; Güvenilir gıda arzı Gıda güvenilirliği: Gıdaların, gıda kaynaklı hastalıklara neden olan her türlü fiziksel, biyolojik ve kimyasal etkenlerden ari olarak üretilmesi, işlenmesi ve tüketiciye sunulmasıdır. Gıda güvenilirliğini bozucu unsurlar: - -Taklit ve tahşiş - -Bulaşanlar, ağır metaller - -Yabancı maddeler - -Mikrobiyal etkenler Bakanlığın görevleri: - Üretim girdilerinin kontrolü - Üretimin zincirinin kontrolü - Piyasa gözetim ve denetimi - İthalat-ihracat denetimi 11
GTHB nın görev alanına giren konular; Güvenilir gıda arzı 2 Gelişmiş ülkelerde bile her yıl nüfusunun dörtte birinin etkilendiği gıda kaynaklı hastalıklarla mücadele için; 2010 yılında AB mevzuatıyla uyumlu olarak 5996 sayılı veteriner hizmetleri, bitki sağlığı gıda ve yem kanunu tüm gıda üretim zincirini birlikte mütalaa etmiş ve gıda güvenilirliğini esas alan bir yaklaşım ile Bakanlık 2011 yılında yeniden yapılandırılmış ve gıda güvenilirliği hizmetlerin tek elde toplanmıştır. Kanun kapsamında 120 civarında yönetmelik yayınlanmış, gıda üretim ve dağıtım zincirinde rol alan herkes güvenilir gıda üretim ve temininden sorumlu kılınmıştır. Bakanlık gıda kaynaklı patojenler ile katkı, kalıntı, mikotoksin ve gıda ile temas eden madde ve malzemelerle kaynaklanan sorunlarla mücadele programları başlamıştır. Gıda kaynaklı sağlık risklerinin azaltılması için bitkisel ve hayvansal üretimin ilk aşamasından gıda üretim zincirin son halkasına kadar uzanan risk esaslı ulusal bir denetim ve kontrol politikası oluşturulmuştur. 12
GTHB nın görev alanına giren konular; Güvenilir gıda arzı 3 Ulusal Gıda Kontrol ve Denetim programını yürüten 81 il Gıda ve Yem şubesi 5600 eğitilmiş gıda uzman denetçisi ile ortalama 600.000 denetim Akredite edilmiş, 41 adet Gıda Kontrol Laboratuvarı ve Ulusal Referans laboratuvarı Ülke çapında 650 bin civarındaki gıda işletmesinin kayıt altına alınması Et, süt ve yumurta ve su ürünleri gibi riskli ürünleri işleyen 11 bin firmayı onaylandı Onaylı işletimlere ve üretim yerlerine HACCP uygulama şartı getirildi Ulusal Gıda Kodeks komitesini marifetiyle tüm gıdaların beslenme, içerik, etiket, beyan ve hijyen kriterlerini vb. açıdan Kodeks Alimentarius ve AB normları uyumunu sağlamak. Gıda kaynaklı zehirlenme vakıalarının tespiti, bildirimi ve koordinasyonu, Gıda üretim zincirinde izlenebilirliğin sağlanması ve geliştirilmesi (ÜDTS) Gıda olmayan hayvansal yan ürünleri işleyen işletmeler kayıt ve onay kapsamına alındı 13
GTHB nın görev alanına giren konular; Güvenilir gıda arzı 3 Mevzuat, kayıt, onay, kontrol, denetim ve analiz. 14
GTHB nın görev alanına giren konular; Çevrenin korunması İyi tarım ve organik tarım uygulamalarının desteklenmesi Biyolojik ve biyoteknik mücadelenin desteklenmesi 20 gezici laboratuvar ile nitrat kirliliğinin izlenmesi Hayvansal yan atıklar yönetmeliği ile atık yönetimi Su kaynaklarının korunması için ÇATAK projesi. 180 dolayında pestisit aktif maddesinin yasaklanması Kalıcı organik kirleticilerin tarım havzalarında izlenmesi Çeltik üretiminin yerleşim alanlarına 5 km mesafede yaptırılması Anız yakılması ile mücadele edilmesi Atık ambalajların toplatılması ÇİÇEK projesi 15
GTHB nın görev alanına giren konular; Zoonoz hastalıklarla mücadele Ulusal zoonoz komitesi faaliyetlerini yürüterek zoonotik etkenlerle ilgili başta aşılama, karantina ve itlaf olmak üzere gerekli mücadele programını yürütmek, Yaban hayatında ve evcil havyalarda kuduz mücadelesi Burusella ile etkin mücadele ve takibi Salmonella vb. zoonotik etkenlerin izlenmesi ve kontrol altına alınması Hayvansal yan ürünlerin (gübre, bağırsak, deri vb) insan sağlığına risk oluşturmayacak şekilde yönetimi 16
GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar.1 Yıllar Denetçi Sayısı Denetim Sayısı 2002 1.500 39.596 2014 5.058 601.000 Uygulamanın başladığı 2009 yılından bugünekadar; 1,4 Milyon arama gerçekleştirildi. Bu aramalardan 260 Bini ihbar/şikayet kapsamında olup, bunlardan %99,2 si sonuçlandırıldı. Denetimler sonucu 31 bin ihbar/şikayet için cezai işlem uygulandı. İFŞA: Gıda ürünlerinde taklit veya tağşiş yapan firmalar kamuoyuna duyurulmaya başlandı 2012 yılında bugüne kadar toplam 15 açıklamada 248 firmanın, 490 farklı parti ürünü uygunsuzluk nedeniyle kamuoyuna duyuruldu. 17
GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar Kırmızı et ve kanatlı eti karışımları önlendi. Ekmekte kepek oranı artırıldı, tuz oranı düşürüldü. Ekmekte katkı maddeleri kaldırıldı. Tuz kullanımını azaltıcı düzenlemeler yapıldı. Gıda takviyesi olarak bilinen ürünlerde düzenlemeler yapıldı. Geleneksel birçok gıda üründe katkı maddelerine kısıtlama getirildi. Meyve sularında ilave şeker yasaklandı. Ekmek israfına yönelik kampanya düzenlendi 18
GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar Gıdalarda etiket puntoları büyütüldü, Gıda içeriğinde yer alan alerjenlere ilişkin uyarı cümlelerinin etiketlerde yer alması sağlandı. Okul kantinlerinin özel hijyen şartları belirlendi, denetimlerin sayısı ve etkinliği artırıldı Okul Sütü Kampanyası başlatıldı. Okullarda üzüm dağıtımı başlatılacak Çok sayıda kamu spotu: çapraz kontaminasyon, soğuk zincir vb. Sağlıklı beslenme ile ilgili brojür ve liflet 9 adet hijyen klavuzu basılmıştır 19
BİTKİ SAĞLIĞI ÇALIŞMALARI GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar 54,4 Bin Ton 39,4 Bin Ton Zirai ilaç kullanımı %27 AZALTILDI. 2002 2013 Gübre desteği analiz şartına bağlandı Uçakla zirai mücadele yasaklandı Reçeteli zirai ilaç satışı ve kaydı Uygulayıcıların eğitimi ve yetkilendirmesi 180 aktif maddeyi içeren bitki koruma ürünlerinin kullanımı yasaklandı. Biyolojik ve Biyoteknik mücadele 2010 yılında destek kapsamına alındı. Hasat öncesi pestisit denetim programı başlatıldı. AB ye domates ihracatında analiz şartı kaldırıldı. RF kalıntı analizi oranı %75 azaltıldı
HAYVAN SAĞLIĞI ÇALIŞMALARI GTHB nın halk sağlığı ile ilgili yaptığı bazı çalışmalar Kuduzla mücadelede yaban hayatına karşı havadan aşılama çalışmaları devam ediyor yıllık 2.000.000 doz. Ayrıca, evcil ve sokak kedi köpeklerini ücretsiz aşılama Brusella aşılaması ile etkin mücadele devam ediyor. Zoonoz hastalıklara karşı etkin önlemler alınıyor. Hastalıktan ari işletme oluşturulması projesi ile Avrupa ya süt ve süt ürünleri ihracatına başladık. Hayvan sağlığında antibiyotik kullanımın reçeteye tabi olması Antibiyotiklerin büyüme faktörü olarak kullanımın yasaklanması Yemlerde ve hayvansal ürünlerde antibiyotik denetimi Antimikrobiyal direncin izlenmesi
HAYVAN SAĞLIĞI ÇALIŞMALARI GTHB nın halk sağlığı ile ilgili bilgilendirme çalışmalar
HAYVAN SAĞLIĞI ÇALIŞMALARI GTHB nın halk sağlığı ile ilgili bilgilendirme çalışmalar
Food safety 24
Sonuç ve öneriler Sonuç: Tarım ve sağlık; insanoğlunun yerküredeki varlığının başından beri en önemli iki uğraş alanı, sorunu, gündemi ve önceliğidir. Bu iki tanım altındaki faaliyetler geçmişten beri insanoğlunun yerküredeki varlığını devamı, mutluluğu, huzur ve barışı için önemli olmuştur, bugünde önemlidir ve gelecekte de önemini koruyacaktır. Bu her iki alanda aynı anda başarılı olmayan ülkelerin sağlıklı bir topluma, güçlü bir devlete ve parlak bir geleceğe sahip olma imkanları yoktur. Bu nedenle doğal kaynakları koruyarak sürdürülebilir bir tarımsal faaliyet yapan, toplumun ihtiyacı olan miktarda sağlıklı ve kaliteli gıda üreten bir tarım sektörü ile halk sağlığını önceleyen, koruyucu hekimlik anlayışını tüm kurum ve çalışanlarına ve vatandaşlarına benimsetmiş, ilgili tüm taraflarla iletişim kuran güçlü bir sağlık sektörüne ve ilgili tüm tarafların etkin işbirliğine ihtiyaç vardır. 25
Sonuç ve öneriler Öneriler SB, THSK ve GTHB arasında halk sağlığı ile ilgili verilerin paylaşılması, Gıda kaynaklı halk sağlığı riskleri tespit edilerek ortak eylem planlarının hazırlanması Ulusal gıda tüketim verileri ile maruziyet değerlendirme çalışmalarının yapılması Ulusal diyet ve gıda programının oluşturulması, Gıda kaynaklı hastalıklar ve zehirlenme ile ilgili veri akışının hızlandırılması, Beslenme yetersizliği ve beslenme bozukluklarına bağlı halk sağlığı ve sağlık sorunlarının SB ve GTHB tarafından değerlendirilmesi ve yönetimi, Zoonoz hastalıklarla mücadelede GTHB, SB, OSİB, ÇŞB işbirliği, Risk değerlendirme, risk yönetimi ve risk iletişimi konularında aktif işbirliği, Tarımsal faaliyetlerden kaynaklanan çevre ve halk sağlığı risklerinin belirlenmesi, izlenmesi ve yönetimi konusunda işbirliğinin sağlanması. Toplumsal bilinç seviyesinin ortak eğitim ve yayım faaliyetleriyle güçlendirilmesi, 26
TEŞEKKÜRLER www.gsb.gov.tr