ER Golgi Lizozom Yönünde Vezikül Trafiği
Salgılama (Sekresyon) Hücrenin üretip dışarı vermek üzere organize olduğu işlemlerin tümü. Protein, lipid, KH ve bileşik moleküller salgılanır. Aktif bir işlem olup enerji gerektirir. Hücre içinde zarsı organellerin öncülüğünde (ER ve Golgi) gerçekleştirilir. Hücre içi taşımada salgı taşıma kesecikleri (vezikül) ve hücre iskeletinin elemanları, motor moleküller kullanılır.
4 50. dk 3 45. dk 2 30. dk ekzositoz depolanma ileri sentez yoğunlaşma olgunlaşma 1 3. dk ilk sentez
Hücrede salgı veziküllerinin izlediği yollar Apikal yüze salgı Bazolateral yüzlere salgı Endozomlar ve lizozomlar yönünde salgı Apikal sitoplazmaya salgı Endozom: Hücre içine alınan maddeleri Barındıran keseciklere verilen genel ad Ross, Pawlina, 2006
Sitoplazma içi veziküller Pavelka, Roth, 2005
Hücre zarında veziküller Pavelka, Roth, 2005
i ER Lümeni Sitoplazma 1999 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü (G. Blobel) 2001 Nobel Ödülü Alberts, 2002
Salgılanan proteinlere granüllü ER nin katkısı Disülfid bağlarının oluşması Oluşan protein zincirinin doğru katlanması Proteinlere karbonhidratların eklenmesi ve işlenmesi Özgün proteolitikyarıklanmalar Multimerik proteinlerin oluşması Alberts, 2002
Kontrollü salgı Sürekli salgı Merkezden çevreye salgı yolları Lizozom proteinlerinin ayrıştırılması Sonradan oluşan sarnıçlardan kopan veziküllerin daha önce oluşan sarnıçlarla kaynaşması ER den Golgi ye gelen veziküllerin cis yüzünü oluşturması ER den Golgi ye veziküllerin taşınımı ER üzerindeki ribozomlarda protein sentezi; Translasyonu yapılan peptidlerin ER lümenine geçişi Lodish, 1999
Proteinlerin sentezlendiği bölgeler Çekirdek Serbest ribozomlar Mitokondriyon Peroksizomlar Hücre dışına verilecek salgı proteinleri ger ER ve Golgi proteinleri Lizozomlar Hücre zarı proteinleri
Proteinlerin salgı yolları Serum Proteinleri Protein tipi Örnek Sentezlendiği Hücreler Ekstraselüler Matriks Proteinleri Yapısal (=Sürekli) Salgı Proteinleri Albumin Transferrin (demir taşıyıcı) Lipoproteinler İmmünoglobulinler Kollajen Fibronektin Proteoglikan Karaciğer Karaciğer Karaciğer, ince barsak Lenfosit Fibroblast ve benzer stroma hücreleri Fibroblast, Karaciğer Fibroblast ve benzer stroma hücreleri Hücre zarı proteinleri Glikoproteinler, reseptörler Birçok hücrede Peptid hormonlar Sindirim enzimleri Kontrollü Salgı Proteinleri İnsülin Glükagon Erdorfinler Enkefalinler ACTH Tripsin, Kemotripsin, Amilaz, Ribonükleaz, Deoksiribonükleaz Süt proteinleri Kazein, Laktoalbumin Meme bezi Pankreasın adacıkları beta hc. Pankreasın adacıkları alfa hc. Nörosekretuvar hc. Nörosekretuvar hc. Ön hipofiz hücreleri Pankreas asinüsleri, tükrük bezleri
Zimojen Granül Yoğunlaşan Granül Pavelka, Roth, 2005
ER den Golgi ye geçişte kalite kontrolü Sadece doğru katlanmış proteinler geçebilir Protein yapısına katılmayan ve kullanılmayan alt üniteler ER de bırakılır daha sonra Hsp70 ve şaperonlara bağlanır Katlanmamış veya yanlış katlanmış proteinler sitozole geçip parçalanırlar (proteazomlar) ER için gerekli proteinler Golgi nin cis yüzünden geri alınır
Golgi Kompleksi Oligosakkaridlerin protein ve lipidlere takılması Proteinlerin ayrıştırılması ve paketlenmesi COP II Posttranzisyonel modifikasyonlar COP I ER ye bakan yüz cis (şekillenme yüzü) medial Golgi COP kaplı kesecikler trans (olgunlaşma yüzü) Lizozomlara Hücre zarına Sitoplazmaya
LizozomlarınOluşması Mannoz 6 fosfat Lodish, 1999
Endositoz Ekzositoz Prof.Dr. Alp CAN A.Ü. Histoloji Embriyoloji ABD
Hücre İçi = Endo Hücre Dışı = Ekzo
Hücrede Vezikül Trafiği Lizozomlar Hücre dışı Erken Endozom Ekzositoz Endositoz Geç Endozom Salgı Vezikülleri Geri dönüşler Golgi Kompleksi Endoplazma Retikulumu Hücre içi
Biyosentez salgı yolları Endositoz yolları Geri dönüşüm yolları Alberts, 2002
Endositoz tipleri Pinositoz Sıvı maddenin sürekli alımı Her tür ökaryot hücre Fagositoz Makromoleküllerin, hücre ve parçalarının alımı Özelleşmiş hücrelerce Kontrollü gerçekleşir Reseptör bağımlı endositoz Özgün maddelerin kendine özgü reseptörleriyle alımı
Makromoleküllerin hücre içine alınış tipleri Ross, Pawlina, 2006 Pavelka, Roth, 2005
Fagositoz Makrofajlar Dentritik hücreler Nötrofiller Pavelka, Roth, 2005
Pinositoz Klathrin kılıf 1. Zarın içeri doğru çukurlaşır (Total zar yüzeyinin % 2 si) 2. Çukur derinleşir 3. Çukur kesecik haline gelir 4. Kesecik zardan ayrılır. Fibroblastlarda her dakika 2500 kesecik zardan koparak içeri girer Alberts, 2002
İçeri alınan vezikülün izleyeceği yollar 1. Geri kazanım için zara geri dönüş 2. Transsitoz: hücreyi geçip başka bir lümene ulaşma 3. Parçalanma Alberts, 2002
Reseptör bağımlı endositoz Hormonlar Büyüme faktörleri Enzimler Serum proteinleri Antikorlar Virüsler Bakteri toksinler 1985 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü (Brown & Goldstein) Alberts, 2002
Taşıyıcı veziküllerin oluşması, hedefe yönelmesi, yapışması ve kaynaşması Ross, Pawlina, 2006
Ekzositoz Ross, Pawlina, 2006
Transsitoz Alberts, 2002 Pavelka, Roth, 2005
Kaynaklar Alberts B et al. Molecular Biology of the Cell. 4th Ed. Garland Science Taylor and Francis Group, 2002. Kierszenbaum AL. Histology and Cell Biology. 2nd Ed. Mosby Elsevier, 2007. Lodish H et al. Molecular Cell Biology. 4th Ed. WH Freeman and Company, 1999. Pavelka M, Roth J. Functional Ultrastructure. Atlas of Tissue Biology and Pathology, Springer Wien, 2005. Ross MH, Pawlina W. Histology. A Text and Atlas. 5th Ed. Lippincott Williams & Wilkins, 2006.