Türkiye Ekonomisi nde nde Sermaye Birikimi, Verimlilik ve Büyüme B : Uluslararası Karşı şılaştırma ve AB ye Yakınsama SüreciS Dr. Şeref SAYGILI TCMB, Araştırma rma ve Para Politikası Gn. Md., Ekonomist Dr. Cengiz CİHANHAN TCMB, Araştırma rma ve Para Politikası Gn. Md., Ekonomist Hasan YURTOĞLU DPT, Ekonomik Modeller Dairesi Başkan kanı 4 Aralık 2007, Ankara
SUNUŞ PLANI BÜYÜME YATIRIM İLİŞKİSİ SERMAYE BİRİKİMİB BÜYÜMENİN KAYNAKLARI AVRUPA BİRLB RLİĞİ NE REEL YAKINSAMA SÜRECS RECİ
Büyüme-Yatırım İlişkisi
YATIRIM-TEKNOLOJ TEKNOLOJİ-BÜYÜME * İçerilmiş (embodied)) teknolojiler * Teknolojik gelişme me * Ölçek ekonomileri TEORİK ÇERÇEVE-1 * Ekonomi düzeyinde d uzmanlaşma ve işbölümüi * DışD ışsallık k (örn.( yaparak öğrenme-görerek rerek öğrenme) * Sosyal sermaye * İstihdam UYGULAMALI ÇALIŞMALARMALAR * Büyüme B Regresyonları: : De Long ve Summers (1992), Levin ve Renelt (1992) * Büyüme B Muhasebesi: Kendrik (1993), Jorgenson, Gollop ve Fraumeni(1987)
TEORİK ÇERÇEVE-3 YATIRIMLARIN DÜZEYD ZEYİ VE YÖNÜ Y (Sektörel Bileşimi) imi) * Makroekonomik istikrar * Fiziki Altyapı * Beşeri eri sermaye * Rekabet Ortamı
BÜYÜME STRATEJİSİ TEORİK ÇERÇEVE-2 1980 ÖNCESİ DÖNEM: İTHAL İKAMESİ * Kamu altyapı ve sanayi yatırımlar mları * Özel sektör r yatırımlar mlarının n teşviki viki * Sektörel tercihler 1980 SONRASI DÖNEM: D DIŞA A AÇIK A BÜYÜME B MODELİ * Piyasa mekanizması * DışD talep * Rekabet baskısı * Verimlilik artışı
Türkiye Ekonomisinde Sermaye Birikimi 7
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE BÜYÜME B VE SERMAYE BİRİKİMİ B (1973-2006) 14 12 10 8 6 Yüzde 4 2 0-2 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005-4 -6-8 MİLLİ GELİR ARTIŞI SERMAYE STOKU ARTIŞI
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE BÜYÜME B VE İSTİHDAM ARTIŞI I (1973( 1973-2006) 12 10 8 6 4 Yüzde 2 0-2 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005-4 -6-8 MİLLİ GELİR ARTIŞI İSTİHDAM ARTIŞI
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE MİLLM LLİ GELİR VE SERMAYE STOKU DÜZEYD ZEYİ (1972-2006) 2006) 1987 FİYATLARIYLA, F MİLYAR M TL 160000 500000 140000 120000 100000 450000 400000 350000 300000 250000 80000 200000 60000 150000 100000 40000 50000 20000 0 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 GSYİH (Sol Eksen) Toplam Sermaye Stoku 10
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE SERMAYENİN N VERİML MLİLİĞİİĞİ VE SERMAYE-HASILA ORANI (1972-2006) 2006) 1987 FİYATLARIYLAF 0.450 4.000 0.430 3.800 0.410 3.600 0.390 3.400 0.370 3.200 0.350 3.000 0.330 2.800 0.310 2.600 0.290 2.400 0.270 2.200 0.250 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2.000 Sermayenin Verimliliği (Sol Eksen) Sermaye-Hasıla Oranı 11
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE DÖNEMLER D İTİBARIYLA BÜYÜME, SERMAYE STOKU VE İSTİHDAM ARTIŞI I (%) Büyüme Sermaye Stoku İstihdam 1972-1979 4.4 9.0 1.8 1980-1989 4.1 3.9 1.6 1990-2001 2.9 4.8 1.4 2002-2006 6.5 3.4 0.6 1972-2006 4.1 5.2 1.4
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE SEKTÖREL YATIRIMLAR (1948-2006) 2006)-1987 FİYATLARIYLA, MİLYAR M TL. 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1948 1951 1954 1957 1960 1963 1966 1969 1972 1975 1978 1981 1984 1987 1990 1993 1996 1999 2002 2005 Tarım Sanayi Hizmetler Toplam
TÜRKİYE EKONOMİSİNDE NDE ÇALIŞAN AN BAŞINA YATIRIMLAR (1972-2006) 2006)- 1987 FİYATLARIYLA MİLYON M TL. 5 4.5 4 3.5 3 2.5 2 1.5 1 0.5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Tarım Sanayi Hizmetler Toplam
SEKTÖRLER İTİBARİYLE ÇALIŞAN AN BAŞINA SERMAYE STOKU (1987 FİYATLARIYLA MİLYON M TL) 40 35 30 25 20 15 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Tarım Sanayii Hizmetler Toplam
TARIM SEKTÖRÜNÜN N MİLLM LLİ GELİR R VE SERMAYE STOKU İÇERİSİNDEKİ PAYI 35 30 25 Yüzde 20 15 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Katma Değer Sermaye Stoku
SANAYİ SEKTÖRÜNÜN N MİLLM LLİ GELİR R VE SERMAYE STOKU İÇERİSİNDEKİ PAYI 50 45 40 Yüzde 35 30 25 20 15 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Katma Değer Sermaye Stoku
HİZMETLER SEKTÖRÜNÜN N MİLLM LLİ GELİR R VE SERMAYE STOKU İÇERİSİNDEKİ PAYI 70 65 60 Yüzde 55 50 45 40 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Katma Değer Sermaye Stoku
ULAŞTIRMA TIRMA-HABERLEŞME SEKTÖRÜNÜN N GELİR R VE SERMAYE STOKU İÇERİSİNDEKİ PAYI 25 20 15 Yüzde 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 Katma Değer Sermaye Stoku
Türkiye Ekonomisinde Büyümenin Kaynakları 20
TARIM SEKTÖRÜNDE ÇALIŞAN AN BAŞINA SERMAYE STOKU VE İŞGÜCÜ VERİML MLİLİĞİİĞİ (1987 FİYATLARIYLA MİLYON M TL) 3.5 3 2.5 2 1.5 1 0.5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 İşgücü Verimliliği İşgücü Başına Sermaye Stoku
SANAYİ SEKTÖRÜNDE ÇALIŞAN AN BAŞINA SERMAYE STOKU VE İŞGÜCÜ VERİML MLİLİĞİİĞİ (1987 FİYATLARIYLA M YATLARIYLA MİLYON TL) 40 35 30 25 20 15 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 İşgücü Verimliliği İşgücü Başına Sermaye Stoku
HİZMETLER SEKTÖRÜNDE ÇALIŞAN AN BAŞINA SERMAYE STOKU VE İŞGÜCÜ VERİML MLİLİĞİİĞİ (1987 FİYATLARIYLA MİLYON M TL) 30 25 20 15 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 İşgücü Verimliliği İşgücü Başına Sermaye Stoku
EKONOMİ GENELİNDE NDE ÇALIŞAN AN BAŞINA SERMAYE STOKU VE İŞGÜCÜ VERİML MLİLİĞİİĞİ (1987 FİYATLARIYLA M YATLARIYLA MİLYON TL) 25 20 15 10 5 0 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 İşgücü Verimliliği İşgücü Başına Sermaye Stoku
Bazı OECD Ülkelerinde Büyümenin B Kaynakları % Ülkeler Dönem Aralığı Milli Gelir Artışı Sermaye Birikiminin Katkısı İstihdamın Katkısı Toplam Faktör Verimliliğinin Katkısı ABD 1970-2000 3,06 33,8 40,5 25,1 Kanada 1970-2000 3,21 30,4 49 18,7 Japonya 1970-2000 3,45 62,2 12,2 26 Belçika 1970-2000 2,56 36,8 5,8 57 Danimarka 1970-2000 2,49 23,5 14,4 61,7 Finlandiya 1970-2000 3,1 30,0 0,4 69,3 Fransa 1970-2000 2,62 44,7-8 63,2 Almanya 1992-2000 1,71 52,7-15,9 64,2 İtalya 1980-2000 1,55 55,4 9,5 35,3 İsveç 1979-2000 2,18 29,9 4,9 63,5 1972-2000 4,12 69,2 19,5 11,3 Türkiye * 1972-2003 3,88 68,0 17,9 14,1
Türkiye Ekonomisinde Büyümenin B Kaynakları (%) 1988-2006 Zaman Dilimi GSYİH Büyümesi Sermaye Stokunun Katkısı İstihdamın Katkısı Kapasite Kullanımım Oranı ve Ortalama Çalışma Saatleri Dikkate Alınmadan Türkiye 1988-2006 3,78 76,7 11,8 11,4 1988-2000 3,54 93,7 12-5,8 2002-2006 6,55 52,7 3,1 44,2 Kapasite Kullanım Oranı ve İstihdam Artışı Dikkate Alınırsa TFV'nin Katkısı Türkiye 1988-2006 3,78 84,9 11,1 4 1988-2000 3,54 96,5 11,5-8 2002-2006 6,55 84,2 4,5 11,3 26
Toplam Faktör r Verimliliğinin inin Gelişimi imi (1988-2006) 1.29 1.27 1.25 1.23 1.21 1.19 1.17 1.15 1.09 1.07 1.05 1.03 1.01 0.99 0.97 0.95 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Baz Model (Sol Eksen) Alternatif Model 27
Uluslararası Karşı şılaştırma: Avrupa Birliğine ine Reel Yakınsama SüreciS
Göreceli İşgücü Verimliliği i Düzeyi D ve Artış Oranı (1975-2002) 120 100 Lüksemburg Göreceli Verimlilik Düzeyi (ABD=100 80 Arjantin 60 İrlanda Peru 40 Jameika G.Kore 20 Türkiye Çin Zimbabve Tayland 0-4.0-3.0-2.0-1.0 0.0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 Göreceli Verimlilik Artış Oranı (%)
TARIM SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-TÜRKİYE (1972-2003) 2003) 8.0 Sermaye Stoku / İstihdam 7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 4.5 5.0 5.5 6.0 6.5 7.0 7.5 8.0 Katma Değer / İstihdam
TARIM SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-DİĞER ÜLKELER (1980-2003) 200.0 180.0 Sermaye Stoku / İstihdam 160.0 140.0 120.0 100.0 80.0 60.0 14.0 19.0 24.0 29.0 34.0 Katma Değer / İstihdam
SANAYİ SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-TÜRKİYE Sermaye Stoku / İstihdam 102.0 97.0 92.0 87.0 82.0 77.0 72.0 67.0 62.0 57.0 13.0 18.0 23.0 28.0 33.0 Katma Değer / İstihdam
SANAYİ SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-DİĞER ÜLKELER 230.0 Sermaye Stoku / İstihdam 210.0 190.0 170.0 150.0 130.0 110.0 34.0 39.0 44.0 49.0 54.0 59.0 Katma Değer / İstihdam
HİZMETLER SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-TÜRKİYE Sermaye Stoku / İstihdam 85.0 75.0 65.0 55.0 45.0 35.0 17.0 18.0 19.0 20.0 21.0 22.0 23.0 24.0 25.0 Katma Değer / İstihdam
HİZMETLER SEKTÖRÜNDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-DİĞER ÜLKELER Sermaye Stoku / İstihdam 260.0 250.0 240.0 230.0 220.0 210.0 200.0 190.0 180.0 170.0 41.0 42.0 43.0 44.0 45.0 46.0 47.0 48.0 49.0 Katma Değer / İstihdam
EKONOMİ GENELİNDE NDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-TÜRKİYE 58.0 Sermaye Stoku / İstihdam 53.0 48.0 43.0 38.0 33.0 28.0 23.0 18.0 9.0 11.0 13.0 15.0 17.0 19.0 Katma Değer / İstihdam
EKONOMİ GENELİNDE NDE SERMAYE BİRİKİMİB VE VERİML MLİLİK İLİŞKİSİ-DİĞER ÜLKELER 250.0 Sermaye Stoku / İstihdam 230.0 210.0 190.0 170.0 150.0 36.0 38.0 40.0 42.0 44.0 46.0 48.0 50.0 Katma Değer / İstihdam
40.0 35.0 30.0 25.0 20.0 15.0 TARIM SEKTÖRÜNDE GÖRECEL G RECELİ VERİML MLİLİK K VE GÖRECEL RECELİ SERMAYE BİRİKİMİ B (%) 7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 0.0 Göreceli Verimlilik 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 Göreceli Sermaye Birikimi Göreceli Verimlilik (Sol Eksen) Göreceli Sermaye Birikimi
SANAYİ SEKTÖRÜNDE GÖRECEL G RECELİ VERİML MLİLİK K VE GÖRECEL RECELİ SERMAYE BİRİKİMİ B (%) 60.0 90.0 55.0 50.0 45.0 40.0 35.0 30.0 25.0 80.0 70.0 60.0 50.0 40.0 30.0 20.0 10.0 20.0 0.0 Göreceli Verimlilik 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 Göreceli Sermaye Birikimi Göreceli Verimlilik (Sol Eksen) Göreceli Sermaye Birikimi
HİZMETLER SEKTÖRÜNDE GÖRECEL G RECELİ VERİML MLİLİK K VE GÖRECEL RECELİ SERMAYE BİRİKİMİ B (%) 55.0 38.0 50.0 45.0 40.0 35.0 36.0 34.0 32.0 30.0 28.0 26.0 24.0 22.0 30.0 20.0 Göreceli Verimlilik 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 Göreceli Sermaye Birikimi Göreceli Verimlilik (Sol Eksen) Göreceli Sermaye Birikimi
TÜRK RKİYE EKONOMİSİNDE NDE GÖRECEL G RECELİ VERİML MLİLİK K VE GÖRECEL RECELİ SERMAYE BİRİKİMİ B (%) 45.0 40.0 35.0 30.0 25.0 20.0 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 Göreceli Verimlilik Göreceli Sermaye Birikimi 40.0 35.0 30.0 25.0 Göreceli Verimlilik (Sol Eksen) Göreceli Sermaye Birikimi 20.0 15.0
TÜRKİYENİN N AVRUPA BİRLB RLİĞİNE YAKINSAMA SÜRECS RECİ Çalışan Başına Sermaye Stoku (1000 $) 350.0 300.0 250.0 200.0 150.0 100.0 50.0 0.0 Finlandiya-1993 Finlandiya-2003 İspanya-1993 İspanya-2003 Türkiye 2003 Türkiye-1993 0 5000 10000 15000 20000 25000 Kişi Başına Milli Gelir ($)
0.450 0.400 0.350 0.300 0.250 0.200 0.150 0.100 TÜRKİYE VE AB ÜLKELERİNDE SERMAYE VERİML MLİLİĞİİĞİ 1995 Fiyatlarıyla yla $ 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 Belçika Danimarka Finlandiya Fransa Almanya İtalya İspanya Türkiye