ISPARTA İLİ EKONOMİK COĞRAFYASI

T.C. ANKARA ÜNİERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ COĞRAFYA (BEŞERİ ve İKTİSADİ COĞRAFYA) ANABİLİM DALI ISPARTA İLİ EKONOMİK COĞRAFYASI Doktora Tezi Kadir TEMURÇİN Ankara-2004

T.C. ANKARA ÜNİERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ COĞRAFYA (BEŞERİ ve İKTİSADİ COĞRAFYA) ANABİLİM DALI ISPARTA İLİ EKONOMİK COĞRAFYASI Doktora Tezi Kadir TEMURÇİN Tez Danışmanı Prof. Dr. Yalçın KARABULUT Ankara-2004

ÖNSÖZ Isparta İli Ekonomik Coğrafyası adını taşıyan bu çalışma, Isparta ili idari sınırları içinde gerçekleştirilen ekonomik faaliyetleri kapsamaktadır. Ekonomik coğrafya; üretim, değişim ve tüketimle ilgili faaliyetlerin yeryüzündeki alansal değişimini inceler. Bunu yaparken ekonomik aktivitenin yeri, özellikleri ve diğer olaylarla ilişkisini araştırır. Bu çalışmada, coğrafyanın kavramsal bütünlüğünde Isparta ili ekonomisi üzerinde etkili olan etkenler tarihsel süreç içerisinde ortaya konulmuştur. Bu bağlamda daha önce kapsamlı bir çalışma yapılmamış olan araştırma alanının ekonomik özellikleri, coğrafyanın prensipleri (dağılış, bağlantı, sebep-sonuç ve sentez) dahilinde incelenmiştir. Tez kapsamında başta tarım (bitkisel üretim, hayvancılık ve ormancılık) olmak üzere enerji kaynakları-madenler, sanayi ve hizmet (ticaret, ulaşım ve turizm) sektörleri ile bu sektörler üzerinde etkili olan doğal ve beşeri faktörler ele alınmış ve bu konular köy bazında irdelenmeye çalışılmıştır. İrdelenen bu konularla birlikte Isparta ilinin gelecekte ekonomik ve sosyal plânlaması ve gelişimi için öncelikle doğal ve beşeri kaynaklar rasyonel bir şekilde tespit edilmiştir. Tez konusunun tespit edilmesinden çalışmanın tamamlanmasına kadar geçen süreç içerisinde her türlü fikir, öneri ve bilgilerinin yanı sıra birlikte yapılan arazi çalışmaları sırasında da yardımlarını ve yapıcı eleştirilerini esirgemeyen Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Coğrafya Bölümü öğretim üyelerinden kıymetli hocam Prof. Dr. Yalçın Karabulut a, çalışma sırasında gerek fikirlerini gerekse yardımlarını esirgemeyen ayrıca ufuk açıcı fikir ve düşüncelerinden yararlandığım hocalarım Prof. Dr. Hamdi Kara, Prof. Dr. Mesut Elibüyük, Prof. Dr. Ali Özçağlar a ve katkılarından dolayı Prof. Dr. Belkıs Temren hocama teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca çalışma süresince yardımlarını gördüğüm başta Yrd. Doç. Dr. Mehmet Somuncu, Yrd. Doç. Dr. İhsan Çiçek, Yrd. Doç. Dr. Uğur Doğan ve Arş. Gör. Alpaslan Aliağaoğlu olmak üzere tüm arkadaşlarıma, araştırma alanındaki çalışmalarım sırasında konuyla ilgili verilerin temininde yardımcı olan başta İl Plânlama ve Koordinasyon Müdürlüğü çalışanları olmak üzere tüm kamu kurum ve kuruluşlarının yetkililerine teşekkür ederim. Yine çalışmalarım esnasında maddi ve manevi her türlü yardımı gösteren başta anne ve babam olmak üzere tüm aileme ve özellikle eşim Fadime Temurçin e en içten dileklerimle şükranlarımı sunarım. Kadir TEMURÇİN Ankara-2004

İÇİNDEKİLER ŞEKİLLER LİSTESİ TABLOLAR LİSTESİ GRAFİKLER LİSTESİ FOTOĞRAFLAR LİSTESİ VI VII XII XIV GİRİŞ 1 A. ARAŞTIRMA ALANININ YERİ, SINIRLARI ve BAŞLICA ÖZELLİKLERİ 1 B. ARAŞTIRMANIN AMACI, KAPSAMI ve YÖNTEMİ 5 BİRİNCİ BÖLÜM: Isparta İlinde Arazi Bölünüşü ve Araziden Faydalanma 8 I. Tarım Alanları 12 A. Kuru Tarım Alanları 16 1. Tarla Alanları 16 2. Meyve Alanları 18 B. Sulu Tarım Alanları 18 1. Tarla Alanları 19 2. Meyve Alanları 20 3. Sebze alanları 21 II. Orman Alanları 21 III. Otlak Alanları (Çayır ve Meralar) 22 IV. Su Yüzeyleri ve Akarsu Yatakları 23 V. Yerleşim ve Sanayi Alanları 24 VI. Diğer Alanlar 25 İKİNCİ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE TARIMSAL FAALİYETLER 26 I. Tarımı Etkileyen Faktörler 27 A. Doğal Faktörler 27 1. Jeolojik Yapı 27 2. Morfografik Birimler 31 a. Ovalar 33 a.1. Isparta Ovası 33 a.2. Keçiborlu Ovası 34 I

a.3. Senirkent Ovası 34 a.4. Kumdanlı Ovası 35 a.5. Gelendost Ovası 35 a.6. Şarkikaraağaç Ovası 35 a.7. Boğazova 36 b. Dağlar 36 c. Platolar 40 3. İklim 41 4. Toprak 52 a. Zonal Topraklar 52 b. İntrazonal Topraklar 57 c. Azonal Topraklar 59 d. Toprakların Kullanılmasını Sınırlandıran Faktörler 61 5. Hidrografya 63 a. Göller 63 a.1. Eğirdir Gölü 63 a.2. Kovada Gölü 66 a.3. Beyşehir Gölü 66 b. Barajlar 67 b.1. Uluborlu Barajı 67 b.2. Yalvaç Barajı 67 b.3. Sorgun Barajı 67 b.4. Karacaören Barajı 67 c. Göletler 68 d. Akarsular 68 e. Yeraltı Suları 69 B. Beşeri Faktörler 70 1. Nüfus 70 2. Yerleşme 90 3. Tarımsal İşletme, Parsel ve Mülkiyet Büyüklüğü 94 4. Tarımda Meydana Gelen Gelişmeler 96 5. Ulaşım ve Pazarlama 99 6. Diğerleri 100 II. Tarımsal Faaliyetler 102 A. Tarımsal Faaliyetlere Genel Bakış 102 II

B. Tarım Alanlarının Dağılışı ve Yetiştirilen Başlıca Ürünler 108 1. Tarla Tarımı 111 a. Tahıllar 115 a.1. Buğday 117 a.2. Arpa 125 a.3. Diğerleri 128 b. Baklagiller 129 b.1. Nohut 131 b.2.fasulye 134 b.3. Diğerleri 136 c. Endüstri Bitkileri 137 c.1. Şekerpancarı 137 c.2. Yağ Gülü 144 c.3. Diğerleri 150 d. Yağlı Tohumlar 152 e. Yumru Bitkiler 153 f. Yem Bitkileri 154 2. Bağ ve Bahçe Tarımı 157 a. Meyve Tarımı 158 a.1. Elma 164 a.2. Kiraz 169 a.3. Vişne 172 a.4. Kayısı 173 a.5. Badem 174 a.6. Üzüm 175 a.7. Diğerleri 177 b. Sebze Tarımı 178 C. Hayvancılık 182 1. Hayvan Varlığı ve Dağılışı 184 a. Küçükbaş Hayvancılık 187 b. Büyükbaş Hayvancılık 193 c. Kümes Hayvancılığı 196 d. Arıcılık 198 e. Balıkçılık 199 2. Hayvansal Ürünler Üretimi ve Dağılışı 202 III

a. Et Üretimi 202 b. Süt Üretimi 204 c. Deri Üretimi 205 d. Yapağı, Kıl ve Tiftik Üretimi 206 D. Ormancılık 207 1. Orman Varlığı ve Ormanların Dağılışı 207 2. Orman Ürünleri ve Ormanlardan Yararlanma 211 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE MADENLER ve ENERJİ KAYNAKLARI 213 I. Madenler 214 A. Metalik Madenler 214 B. Metal Olmayan Madenler 214 1. Kükürt 214 2. Pomza ve Tras 215 3. Barit 215 4. Kum ve Çakıl Yatakları 217 5. Kireçtaşı ve Kil Yatakları 218 6. Yapıtaşları (Traki-Andezitler) 218 7. Mermer 218 II. Enerji Kaynakları 219 A. Kömür 219 B. Hidrolik Kaynaklar 220 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE SANAYİ FAALİYETLERİ 223 I. Sanayinin Gelişimi 224 A. Cumhuriyet Öncesi Sanayi 224 B. Cumhuriyet Sonrası Sanayi 228 C. Sanayinin Günümüzdeki Yapısı 238 II. Sanayiyi Etkileyen Faktörler 245 A. Hammadde 245 B. Enerji 248 C. Sermaye 249 D. İşgücü 249 E. Ulaşım 251 IV

F. Pazar 252 III. Sanayinin Sektörel Bölünüşü, Özellikleri ve Dağılışı 253 A. Önemli Sanayi Kolları 253 1. Tekstil Sanayi 253 2. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi 259 3. Orman Ürünleri Sanayi 261 4. Gıda Sanayi 262 5. Kozmetik Sanayi 264 6. Diğer Sanayi Kolları 265 B. Organize Sanayi Bölgeleri ve Küçük Sanayi Siteleri 267 1. Organize Sanayi Bölgeleri 267 2. Küçük Sanayi Siteleri 270 BEŞİNCİ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE HİZMET FAALİYETLERİ 271 I. Ticaret ve Pazarlama 272 II. Ulaşım 281 A. Karayolu 281 B. Demiryolu 288 C. Havayolu 290 C. Haberleşme 290 III. Turizm 292 A. Doğal Değerler 292 B.Tarihi ve Kültürel Değerler 297 1. Tarihi Değerler 298 2. Kültürel Değerler 302 C. Konaklama Tesisleri 307 IV. Eğitim 310 V. Sağlık 316 SONUÇ ve ÖNERİLER 319 ÖZET 331 ABSTRACT 333 KAYNAKÇA 335 FOTOĞRAFLAR 357 V

ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1. Araştırma Alanının Yeri ve Sınırları 2 Şekil 2. Isparta İli ve Çevresinin Fiziki Haritası 11 Şekil 3. Isparta İli ve Çevresinin Arazi Kullanımı 14 Şekil 4. Isparta İli ve Çevresinin Arazi Kabiliyet Sınıfları 15 Şekil 5. Isparta İli ve Çevresinin Jeolojisi 28 Şekil 6. Isparta İli ve Çevresinin Morfografik Haritası 32 Şekil 7. Isparta İli ve Çevresinin Ortalama Yıllık Sıcaklık Dağılışı 45 Şekil 8. Isparta İli ve Çevresinin Ortalama Yıllık Yağış Dağılışı 49 Şekil 9. Isparta İli ve Çevresinde Toprakların Dağılışı 54 Şekil 10. Isparta İli ve Çevresinin Hidrografik Haritası 64 Şekil 11. Isparta İlinde Nüfus Dağılışı (1940) 77 Şekil 12. Isparta İlinde Nüfus Dağılışı (1960) 78 Şekil 13. Isparta İlinde Nüfus Dağılışı (1980) 79 Şekil 14. Isparta İlinde Nüfus Dağılışı (2000) 80 Şekil 15. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğu (1940) 82 Şekil 16. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğu (1960) 83 Şekil 17. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğu (1980) 84 Şekil 18. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğu (2000) 85 Şekil 19. Isparta İli İdari Bölünüş Haritası (2000) 92 Şekil 20. Isparta İlinde Buğday Alanlarının Dağılışı (2000) 123 Şekil 21. Isparta İlinde Arpa Alanlarının Dağılışı (2000) 127 Şekil 22. Isparta İlinde Nohut Alanlarının Dağılışı (2000) 133 Şekil 23. Isparta İlinde Şekerpancarı Alanlarının Dağılışı (2000) 142 Şekil 24. Isparta İlinde Yağgülü Alanlarının Dağılışı (2000) 149 Şekil 25. Isparta İlinde Meyve Alanlarının Bölünüşü (2000-ha.) 160 Şekil 26. Isparta İlinde Meyve Üretiminin Bölünüşü (2000-ton) 163 Şekil 27. Isparta İlinde İlçelere Göre Hayvan Varlığı (2000) 185 Şekil 28. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Varlığının Dağılışı (2000) 189 Şekil 29. Isparta İlinde Büyükbaş Hayvan Varlığının Dağılışı (2000) 195 Şekil 30. Isparta İli Maden ve Enerji Kaynakları Haritası 216 Şekil 31. Isparta Şehri ve Çevresinde Bulunan Sanayi Alanları ve Sanayi Tesislerinin Dağılışı (2000) 242 Şekil 32. Isparta İlinde Sanayi Tesisleri ve Çalışan Sayıları (2000) 243 VI

Şekil 33. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi Yerleşme Plânı (2000) 244 Şekil 34. Selçuklu Yolları 282 Şekil 35. Osmanlı Yolları 283 Şekil 36. Isparta İli Ulaşım Haritası 286 Şekil 37. Türkiye Demiryolları Haritası 289 Şekil 38. Isparta İli Turizm Haritası 293 TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1. Isparta İlinde Arazi Bölünüşü (2000-ha.) 9 Tablo 2. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Dağılışı (2000-ha.) 12 Tablo 3. Isparta İlindeki Sulama Projeleri (2000) 20 Tablo 4. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Aylık Ortalama Sıcaklıklar 42 Tablo 5. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Donlu Gün Sayıları 47 Tablo 6. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Aylık Ortalama Yağış 48 Tablo 7. Isparta nın Thornwaite Su Bilançosu 51 Tablo 8. Isparta İlinde Toprak Gruplarının Dağılışı (1994-ha.) 52 Tablo 9. Isparta İlinde Toprak Kullanımını Sınırlandıran Faktörler 61 Tablo 10. Isparta İlinde Bulunan Göletler (2000) 68 Tablo 11. 1882 Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağı Nüfusu 70 Tablo 12. Türkiye Nüfusu içinde Isparta İli Nüfusunun Yeri (1927-2000) 71 Tablo 13. Isparta İlinde Nüfusun Gelişimi (1927-2000) 73 Tablo 14. Isparta İlinde İlçelere Göre Nüfus Durumu ve Yoğunluğu (1940-2000) 75 Tablo 15. Isparta İlinde Nüfus Gruplarına Göre Yerleşme Sayısı (2000) 76 Tablo 16. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğuna Göre Yerleşme Sayısı (1940-1960-1980-2000) 81 Tablo 17. Isparta İlinde Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Göre Dağılışı (1970-1980-1990-2000) 88 Tablo 18. Isparta İlinde İlçelere Göre Nüfus Gelişimi (1927-2000) 89 Tablo 19. Isparta İlinde Yerleşmelerin İlçelere Göre Dağılışı (2000) 91 Tablo 20. Isparta İlinde Yerleşmelerin Nüfus Gruplarına ve Yükselti Basamaklarına Göre Dağılışı (2000) 93 Tablo 21. Isparta İlinde Tarımsal İşletme Sayısı ve Alanları (1991-da.) 95 Tablo 22. Isparta İlinde Tarımsal Hane ve Arazi Parsel Sayısı (1997) 95 VII

Tablo 23. Isparta İlinde Bulunan Önemli Tarımsal Alet ve Makineler (Adet) 97 Tablo 24. Isparta ilinde Bazı Tarımsal Araçların İlçelere Göre Durumu (2000-Adet) 98 Tablo 25. Isparta İlinde Tarımsal Amaçlı Kooperatifler (Adet) 101 Tablo 26. XVI. yy da Isparta Merkez İlçenin Bazı Köylerinde Üretim ve Vergi Durumu 103 Tablo 27. Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağında Üretilen Tarım Ürünleri (1869) 105 Tablo 28. 1892 Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağının Bazı İlçelerinin Tarımsal Ürün Miktarları (Kile) 106 Tablo 29. Osmanlı Tarım İstatistiklerine Göre Isparta Sancağında Yetiştirilen Ürünler (1909-1913-1914) 106 Tablo 30. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Kullanış Amaçlarına Göre Dağılışı (2000-ha.) 108 Tablo 31. Isparta İlinde Bitkisel Ürünler Üretimi (2000-ton) 110 Tablo 32. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Ekim Alanı, Verim ve Üretim Miktarları (2000) 112 Tablo 33. Isparta İlinde Tarla Alanlarının İlçelere Göre Dağılışı (2000-ha.) 113 Tablo 34. Isparta İlinde Tarla Ürünleri Üretiminin İlçelere Göre Dağılışı (2000-ton) 114 Tablo 35. Isparta İlinde İlçelere Göre Tahıl Ekim Alanları (2000-ha.) 116 Tablo 36. Isparta İlinde İlçelere Göre Tahıl Üretimi (2000-ton) 116 Tablo 37. Isparta İlinde Buğday Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) 118 Tablo 38. Isparta İlinde Tarım Arazilerinde Kullanılan Gübre Miktarları (2000) 122 Tablo 39. Isparta İlinde İlçelere Göre Baklagil Ekim Alanları (2000-ha.) 129 Tablo 40. Isparta İlinde İlçelere Göre Baklagil Üretimi (2000-ton) 130 Tablo 41. Isparta İlinde Nohutun Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) 132 Tablo 42. Isparta ilinde Fasulyenin Ekilm Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) 135 Tablo 43. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Ekim Alanlarının Dağılışı (2000-ha.) 138 Tablo 44. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Üretiminin Dağılışı (2000-Ton) 138 Tablo 45. Isparta İlinde Şekerpancarı Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1955-2000) 143 Tablo 46. Gül Toplama Zamanlarına Göre Yağ Verimi 147 Tablo 47. Isparta İlinde Gül Alanları, Gülçiçeği ve Gülyağı Üretimi (1979-1989) 148 Tablo 48. Isparta İlinde Gül Dikim Alanları ve Üretimi (1995-2000) 150 VIII

Tablo 49. Isparta İlinde Yumru Bitkiler Üretiminin Dağılışı (2000-ton) 153 Tablo 50. Isparta İlinde Yem Bitkileri Üretiminin Dağılışı (2000-Ton) 156 Tablo 51. Isparta İlinde Meyve Ağacı Sayısı ve Meyve Üretimi (1960-2000) 161 Tablo 52. Isparta İlinde Meyve Türleri ve Meyve Üretimi (2000) 162 Tablo 53.Isparta İlindeki Soğuk Hava Depoları ve Kapasiteleri (2000) 166 Tablo 54. Isparta İli Elma Üretiminin Türkiye İçindeki Payı (1970-2000) 167 Tablo 55. Isparta İlinde Elma Üretimi, Verimi ve Ağaç Sayısı (1940-2000) 167 Tablo 56. Isparta İli Elma Alanları, Ağaç Sayısı ve Üretimi (2000) 168 Tablo 57. Isparta İli Kiraz Üretiminin Türkiye İçindeki Payı (1970-2000) 170 Tablo 58. Isparta İlinde Kiraz Üretimi ve Verimi (1970-2000) 170 Tablo 59. Isparta İlinde Kiraz Alanları, Ağaç Sayısı ve Kiraz Üretimi (2000) 171 Tablo 60. Isparta İlinde Vişne Üretimi ve Verimi (1970-2000) 172 Tablo 61. Isparta İlinde Kayısı Üretimi ve Verimi (1940-2000) 173 Tablo 62. Isparta İlinde Badem Üretimi ve Verimi (1970-2000) 174 Tablo 63. Isparta İli Bağ Alanları ve Üzüm Üretiminin Gelişimi (1950-2000) 175 Tablo 64. Isparta İli Bağ Alanları ve Üzüm Üretimi (1950-2000) 176 Tablo 65. Isparta İli Sebze Ekim Alanı ve Üretimi (2000) 178 Tablo 66. Isparta İlinde Bazı Sebzelerin Ekiliş Alanları ve Üretimleri (2000) 179 Tablo 67. Isparta İlinde Seralar ve Sera Alanları (2001) 180 Tablo 68. Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Isparta Sancağının Hayvan Varlığı (1909-1913-1914) 183 Tablo 69. Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Isparta Sancağında Hayvan Ürünleri Üretimi (1909-1913-1914) 183 Tablo 70. Isparta İli Hayvan Varlığı (1950-2000) 186 Tablo 71. Isparta İlinde Hayvan Varlığının Gelişimi (1940-2000) 187 Tablo 72. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayısının Dağılışı (2000) 190 Tablo 73. Isparta İlinde Bazı Yerleşmelerin Küçükbaş ve Büyükbaş Hayvan Sayıları (2000) 191 Tablo 74. Isparta İlinde Sığırların Dağılışı (2000-Adet) 194 Tablo 75. Isparta ilinde Kümes Hayvanları Sayısı (1994-2000) 197 Tablo 76. Isparta İlinde Arı Kovanı Sayısı ve Bal Üretimi (2000) 198 Tablo 77. Isparta ilinde Bazı Yerleşmelerde Arı Kovan Sayısı (1999) 199 Tablo 78. Eğirdir Gölünde Üretilen Su Ürünleri (1958-1990/Ton) 200 Tablo 79. Isparta İlinde Su Ürünleri Üretimi (Ton) 201 Tablo 80. Isparta İlinde Kesilen Hayvan Sayısı, Et Üretimi IX

ve Verimi (1970-2000) 202 Tablo 81. Isparta İlinde Hayvan Kesimi ve Et Üretimi (2000) 203 Tablo 82. Isparta İlinde Sağılan Hayvan Sayısı ve Süt Üretimi (1970-2000) 204 Tablo 83. Isparta İlinde Sağılan Hayvan Sayısı ve Süt Üretimi (2000) 205 Tablo 84. Isparta İlinde Deri, Yapağı, Kıl ve Tiftik Üretimi (1980-2000) 206 Tablo 85. Isparta İlinde Orman Varlığı (2000-ha.) 207 Tablo 86. Isparta İli Orman Alanlarının Ağaç Türlerine Göre Dağılışı (2000-ha.) 208 Tablo 87. Isparta İlinde Ortalama Orman Ürünleri Üretimi (m 3 ) 212 Tablo 88. Isparta İli Maden Yataklarının Rezervi, Tenörü ve Üretimi (1998) 217 Tablo 89. Isparta İlinde Elektrik Enerjisi Üreten Santraller 221 Tablo 90. Isparta İlinde Elektrik Tüketimi (1960-2000) 222 Tablo 91. Hamit Sancağı Merkezi İçin Boğası Damga Resmi Teklifleri (Akçe) 225 Tablo 92. Ege Bölgesi ve Çevresinde Halıcılık Faaliyeti (1910-1913) 227 Tablo 93. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme ve Çalışan Sayıları (1927) 229 Tablo 94. Isparta İlinde İlçeler itibariyle Sanayi kollarına Göre İşletme ve Çalışan Sayıları (1927) 229 Tablo 95. Isparta ve Komşu İllerde İşyeri ve Çalışan Sayıları (1927) 230 Tablo 96. Isparta ve Komşu İllerde Sanayi Sektörlerine Göre İşyeri ve Çalışan Sayıları (1927) 230 Tablo 97. Isparta İlinde Çalışan Sayılarına Göre Sanayi Kolları (1927) 231 Tablo 98. Isparta İlinde Kuruluş Yıllarına Göre İşletme Sayıları 233 Tablo 99. Isparta ve Komşu İllerin İşyeri ve Çalışan Sayıları (1964) 234 Tablo 100. Isparta İlindeki Sanayi İşletmeleri ve Çalışan Sayıları (1964) 234 Tablo 101. Isparta ve Komşu İllerin İşyeri ve Çalışan Sayıları (1980) 234 Tablo 102. Isparta İlinde Çeşitli İmalat Sanayi Kollarına Göre İşyeri ve Çalışan Sayısı (1980-1992) 235 Tablo 103. Isparta ve Komşu İllerde İşyeri ve Çalışan Sayısı ile Katma Değer (1995) 236 Tablo 104. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme Sayılarının Gelişimi (2000) 237 Tablo 105. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme ve İşçi Sayıları (2000) 238 Tablo 106. Isparta İlinde Sanayi Kollarının İşletme Büyüklüklerine Göre Dağılışı (2000) 239 Tablo 107. Isparta İlinde Tekstil Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 254 X

Tablo 108. Isparta İlinde Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 259 Tablo 109. Isparta İlinde Orman Ürünleri Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 261 Tablo 110. Isparta İlinde Gıda Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 263 Tablo 111. Isparta İlinde Kozmetik Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 265 Tablo 112. Isparta İlinde Çeşitli Sanayi Kollarında Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) 266 Tablo 113. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde İşletmeye Açılan ve Hâlen İnşaatı Devam Eden Sanayi Tesisleri (2000) 268 Tablo 114. Isparta İlindeki Küçük Sanayi Siteleri (2000) 270 Tablo 115. Isparta İlinde Ticaretle İlgili İşyeri ve Çalışan Sayısı (1980) 275 Tablo 116. Isparta İlinde Ticaretle İlgili İşyeri ve Çalışan Sayısı (1992) 275 Tablo 117. Isparta İlinde Ticaret Borsasında İşlem Gören Ürünler (2000) 276 Tablo 118. Isparta İlinde Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliğine Bağlı Odalar ve Üye Sayıları (2000) 278 Tablo 119. Isparta İlinde İthalat ve İhracat Yapan Firmaların Sektörlere Dağılışı (2000) 279 Tablo 120. Isparta İlinden İhraç Edilen Sanayi Ürünleri ve Getirisi (2000) 280 Tablo 121. Isparta İl Merkezi ile Bazı İl Merkezleri Arasındaki Karayolu Uzunlukları 285 Tablo 122. Isparta İlinde Köy Yollarının Durumu (2000-km.) 285 Tablo 123. Isparta İlinde Trafikteki Araç Sayıları 287 Tablo 124. Isparta İlinde Türlerine Göre Konaklama Tesisleri (2000) 308 Tablo 125. Isparta İlinde Turizm Bakanlığı Belgeli Konaklama Tesisleri ve Kapasiteleri (2000) 308 Tablo 126. Isparta İlinde Düzenlenen Festival ve Şenlikler 309 Tablo 127. 1882 Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağındaki Okul ve Öğrenci Sayıları 310 Tablo 128. Isparta İlinde Dönemler İtibariyle Okul, Öğretmen ve Öğrenci Durumları 311 Tablo 129. Isparta İlinde Okul, Öğretmen ve Öğrenci Sayıları (1967-2002) 312 Tablo 130. Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi nin Yıllar İtibariyle Durumu 314 Tablo 131. Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi nin Durumu (2002) 314 XI

Tablo 132. Isparta İlinde Yurt-Kur a Ait Yurtlar ve Kapasiteleri (2002) 315 Tablo 133. Isparta ve Komşu İllerde Hastane, Yatak ve Doktor Sayıları (1970-2002) 316 Tablo 134. Isparta İlinde Yatak ve Sağlık Personel Sayısı (1970-2000) 316 Tablo 135. Isparta İlinde Bulunan Hastaneler 317 GRAFİKLER LİSTESİ Grafik 1. Isparta İlinde Arazi Bölünüşü (2000) 10 Grafik 2. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Dağılışı (2000) 12 Grafik 3. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Bölünüşü (2000) 13 Grafik 4. Yalvaç Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık (1966-2000) 43 Grafik 5. Isparta Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık (1938-2000) 43 Grafik 6. Sütçüler Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık (1965-2000) 43 Grafik 7. Isparta nın Thornwaite Su Bilançosu 51 Grafik 8. Isparta İli Nüfus Gelişimi (1927-2000) 73 Grafik 9. Isparta İlinde Nüfusun Bölünüşü (2000) 74 Grafik 10. Isparta İlinde Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Göre Bölünüşü (2000) 88 Grafik 11. Isparta İlinde Kullanılan Tarım Alanlarının Bölünüşü (2000) 109 Grafik 12. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Kullanış Amaçlarına Göre Dağılışı (2000) 109 Grafik 13. Isparta İlinde Bitkisel Ürünlerin Dağılışı (2000) 110 Grafik 14. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Ekiliş Oranı (2000) 112 Grafik 15. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Üretim Oranı (2000) 114 Grafik 16. Isparta İlinde Bazı Tahılların Ekilişi (1928-2000) 119 Grafik 17. Isparta İlinde Bazı Tahılların Üretimi (1928-2000) 119 Grafik 18. Isparta İlinde Bazı Tahılların Verim Durumu (1928-2000) 119 Grafik 19. Isparta İlinde Baklagil Ekilişi (2000) 130 Grafik 20. Isparta İlinde Baklagil Üretimi (2000) 130 Grafik 21. Isparta İlinde Nohutun Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) 134 Grafik 22. Isparta ilinde Fasulyenin Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) 136 XII

Grafik 23. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Ekiliş Oranları (2000) 139 Grafik 24. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Üretim Oranları (2000) 139 Grafik 25. Isparta İlinde Şekerpancarının Üretim, Ekiliş ve Verim Durumu (1955-2000) 143 Grafik 26. Isparta İlinde Yumru Bitkilerin Ekiliş Oranları (2000) 153 Grafik 27. Isparta İlinde Yem Bitkileri Üretiminin Ürünlere Göre Dağılışı (2000) 156 Grafik 28. Isparta İlinde İlçelere Göre Meyve Alanlarının Bölünüşü (2000) 159 Grafik 29. Isparta İlinde Meyve Ağaçlarının Gelişimi (1970-2000) 161 Grafik 30. Isparta İlinde Meyve Üretiminin Gelişimi (1960-2000) 161 Grafik 31. Isparta İlinde Elma Alanlarının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 168 Grafik 32. Isparta İlinde Elma Üretiminin İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 168 Grafik 33. Isparta İlinde Bazı Sebzelerin Üretim Oranları (2000) 179 Grafik 34. Isparta İlinde Sera Alanlarının İlçelere Göre Bölünüşü (2001) 180 Grafik 35. Isparta İli Hayvan Varlığı (2000) 186 Grafik 36. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayılarının Gelişimi (1940-2000) 188 Grafik 37. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayılarının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 190 Grafik 38. Isparta İlinde Büyükbaş Hayvan Sayısının Gelişimi (1940-2000) 193 Grafik 39. Isparta İlinde Büyükbaş Hayvan Sayısının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 194 Grafik 40. Isparta İlinde Kümes Hayvanlarının Türlere Göre Bölünüşü (2000) 197 Grafik 41. Isparta İlinde Kesilen Hayvan Sayısının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 203 Grafik 42. Isparta İlinde Et Üretiminin İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 203 Grafik 43. Isparta İli Orman Varlığının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) 208 Grafik 44. Isparta İlinde Türlerine Göre Orman Ağaçlarının Bölünüşü 209 Grafik 45. Isparta İlinde Ağaçlandırma Çalışmaları (1960-2000/ha.) 210 Grafik 46. Isparta İlinde İşletmede Olan Sanayi Tesislerinin Kuruluş Yıllarına Göre Durumu (1923-2000) 237 Grafik 47. Isparta İlinde İşletmelerin Sanayi Kollarına Göre Dağılışı (2000) 240 Grafik 48. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre Çalışanların Dağılışı (2000) 240 Grafik 49. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde Sanayi Kollarına Göre Çalışanların Oranı (2000) 269 Grafik 50. Isparta İli Ticari İşyeri Oranları (1992) 276 XIII

Grafik 51. Isparta İlinde Okul, Öğretmen ve Öğrenci Durumu (2002) 313 Grafik 52. Isparta İlinde Yatak ve Sağlık Personel Sayısı 317 FOTOĞRAFLAR LİSTESİ Foto 1. Kuru tarım yapılan Gönen Ovasının Senirce köyü doğusundan görünüşü 357 Foto 2. Eğirdir gölünden sağlanan suyu tarım alanlarına ulaştıran sulama kanalı 357 Foto 3. 1976 yılından beri sulu tarım yapılan ve daha çok şekerpancarı ve meyve üretilen Senirkent Ovası 358 Foto 4. Araştırma alanında daha çok küçükbaş hayvancılık yapılan mera alanları (Davraz dağı) 358 Foto 5. Isparta ilinde büyükbaş hayvancılık daha çok çayır alanlarında yapılmaktadır. Eğirdir gölü kıyısındaki çayır alanı ve bir büyükbaş hayvan sürüsü. 359 Foto 6. Isparta şehrinin Akdağdan görünüşü 359 Foto 7. Araştırma alanındaki önemli yükseltilerden biri olan Barla dağının Senirkent Ovasından görünüşü 360 Foto 8. Tarım alanlarının sulanmasında önemli bir su kaynağı olan Eğirdir gölü 360 Foto 9. 1984 yılında sulama ve taşkın amacıyla hizmete açılan Uluborlu baraj gölü 361 Foto 10. Kaynağını Akdağ ve Anamas dağlarından alan Aksu ırmağının Anamas dağlarından görünüşü (Aksu) 361 Foto 11. Araştırma alanında tahıl alanlarının büyük bir bölümünde hasat, biçer-döğerle yapılmaktadır. Hasatı yapılan arpa ve buğday alanları ve bir biçer-döğer 362 Foto 12. Isparta ilinde bir nohut alanı (Yalvaç Ovası). Nohut tarımı yapılan alanlar, son zamanlarda daha ziyade nadas alanlarını azaltmak amacıyla hızla çoğalmaya başlamıştır 362 Foto 13. Isparta ili şekerpancarı tarımı, Senirkent ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yoğunluk göstermiştir. Senirkent Ovasında bir şekerpancarı tarlası 363 Foto 14. Türkiye nin yağgülü üretim merkezi Isparta ilidir. Gül bahçeleri, Merkez ve Keçiborlu ilçelerinde yoğunluk göstermektedir. XIV

Yakaören köyünde bir gül bahçesi 363 Foto 15. Son yıllarda aşılı elma ağaçları yerini bodur ağaçlara bırakmaktadır. Araştırma alanında yer alan bir bodur elma bahçesi (Yukarıgökdere-Eğirdir) 364 Foto 16. Elma üretiminde verimi artırmak ve kaliteyi yükseltmek için Isparta ilinde sulamaya gerek duyulmaktadır. Yağmurlama sistemiyle sulanmakta olan bir elma bahçesi (Büyükkabaca-Senirkent) 364 Foto 17. Isparta ilinde hasat edilen elmanın bir bölümü hemen pazarlanmakta bir bölümü de soğuk hava depolarına konularak daha fazla değer kazanması beklenmektedir. Isparta ilinde bulunan soğuk hava depolarından biri (Tepeli-Eğirdir) 365 Foto 18. Araştırma alanında kiraz ve vişne, elmadan sonra tarımı yapılan önemli meyvelerdir. Kiraz ve vişne hasatı yapan bir çiftçi ailesi 365 Foto 19. Çalışma alanında kayısı tarımı da önemli bir yer tutmaktadır. Hasat zamanında kayısı bahçesinden bir görünüş 366 Foto 20. Isparta ilinde bağ alanları, Senirkent ve Yalvaç ilçelerinde yoğunluk kazanmaktadır. Senirkent Ovasında bir bağ alanı 366 Foto 21. Araştırma alanında 1990 yılından beri örtü altı sebzecilik yapılmakta ve örtü altı sebzecilik, Karacaören baraj gölü çevresinde yoğunlaşmaktadır. Sütçüler-Çandır köyünde bulunan bir sera 367 Foto 22. Çalışma alanında balıkçılık faaliyetleri içinde kültür balıkçılığı, 1990 yılından sonra önem kazanmaya başlamıştır. Aksu ırmağının bir kolu üzerinde kurulmuş olan alabalık çiftliği (Çandır-Sütçüler) 367 Foto 23. Araştırma alanında orman ürünleri sanayinin gelişmesinde orman alanları büyük rol oynamıştır. Isparta ilinin güneyinde yoğunluk kazanan orman alanlarından bir görünüş (Sütçüler-Aksu) 368 Foto 24. Çalışma alanında orman ürünleri sanayinde tomruk üretimi önemli bir yere sahiptir. Aksu ilçesinde Orman Bölge Müdürlüğüne ait tomruk deposu 368 Foto 25. Isparta ilinde pomza madeni, taş-toprağa dayalı sanayinde hammadde olarak önemli bir yer teşkil etmektedir. Isparta şehrinde pomza madeni işleyen bir kamu kuruluşu (Isbaş Briket Sanayi) 369 Foto 26. Isparta ilinin elektrik ihtiyacını karşılamak üzere kurulan ilk santral: Kovada I HES (1960) 369 Foto 27. Isparta şehrinde sanayi ilk olarak Isparta çayı boyunca gelişmiştir. XV

Isparta çayı boyunca kurulmuş olan yün ve pamuk ipliği işletmeleri 370 Foto 28. Araştırma alanında Isparta ve Yalvaç şehirlerinde yoğunluk gösteren tabaklık, önemli gelir kaynakları arasında yer almaktadır. Isparta şehrinde bulunan tabakhanelerden bir görünüş 370 Foto 29. Çalışma alanında yün ipliği ihtiyacının tamamı karşılanamamaktadır. Isparta ilinde yün ipliği gereksinimini gidermek amacıyla kurulmuş olan ilk fabrika: Sümer Halı Fabrikası 371 Foto 30. Isparta ilinde tekstil sanayi önemli bir yere sahiptir. Tekstil sektöründe faaliyet gösteren en büyük işletme: Isparta Mensucat İplik Fabrikası 371 Foto 31. Araştırma alanında bulunan en büyük sanayi tesisi, Isparta-İstanbul karayolu üzerinde kurulmuştur. Göller Yöresi ve çevresinin çimento ihtiyacını karşılayan Göltaş Çimento Fabrikası 372 Foto 32. Isparta şehrinde küçük imalat sanayinin yer aldığı üç adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır. Eğirdir karayolu üzerinde kurulan Gül Küçük Sanayi Sitesi 372 Foto 33. Araştırma alanında orman ürünleri sanayinde faaliyet gösteren küçüklü-büyüklü 180 işletme yer almaktadır. Isparta-Eğirdir karayolu üzerinde kurulan Orma-Orman Mahsulleri Entegre Sanayinden bir görünüş 373 Foto 34. Isparta ilinde meyve üretimi önemli geçim kaynaklarının başında gelmektedir. Özellikle 1990 yılı sonrasında bu ürünleri işleyen bazı tesisler açılmaya başlamıştır. Eğiridir ilçesi Yeni Kanal kenarında kurulmuş olan bir meyve suyu fabrikası (Asya Meyve Suları Sanayi) 373 Foto 35. Türkiye gülyağı üretiminin %80 ini sağlayan Isparta ilinde yerli ve yabancı ortaklık ile kurulan gülyağı fabrikaları bulunmaktadır. Yabancı ortaklık ile işletmeye açılan bir gülyağı fabrikası (Biolendes Gülyağı ve Itriyat Sanayi-Yakaören) 374 Foto 36. Isparta ilinde sanayinin gelişmesinde rol oynayan faktörlerden biri de Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesidir. Organize Sanayi Bölgesinin Isparta-Burdur-İstanbul karayolu kavşağından görünüşü (Gümüşgün) 374 Foto 37. Halıcılık, Isparta ili ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Kırkma ve yıkama işlemleri tamamlanan ve satışa hazır hale getirilen XVI

Isparta halıları 375 Foto 38. Araştırma alanında ekonomik faaliyetlerde daha çok karayolu ulaşım sistemi kullanılmaktadır. Isparta şehrine 1936 yılında ulaşan demiryolu eski önemini kaybetmiştir. Isparta demiryolu istasyonundan bir görünüş 375 Foto 39. Çalışma alanında alternatif turizm çeşitleri son yıllarda önemli gelişmeler göstermiştir. Davraz Dağı Kış Sporları Turizm Merkezi nden bir görünüş 376 Foto 40. Sütçüler ilçesi Sağrak köyü yakınlarında kurulu bulanan Adada Antik kentinden bir görünüş 376 Foto 41. Göller Yöresi eski çağlarda Pisidya olarak adlandırılmıştır. Yalvaç ilçe merkezi yakınlarında kurulan Pisidya Bölgesi nin önemli yerleşmelerinden biri Pisidya Antiochiea sı 377 Foto 42. Isparta şehrinde yakın geçmişe ait bir çok kalıntı bulunmaktadır. Isparta şehri Doğancı Mahallesinde bulunan Aya İsotya kilisesi 377 XVII

GİRİŞ A. ARAŞTIRMA ALANININ YERİ, SINIRLARI ve BAŞLICA ÖZELLİKLERİ Araştırma alanı olarak belirlenmiş olan Isparta ili, ülkemizin Akdeniz Bölgesi nin Antalya Bölümü nün kuzeyinde Göller Yöresi nin merkezi konumunda yer almaktadır. 30 0 20 ve 31 0 33 doğu boylamları ile 37 0 18 ve 38 0 30 kuzey enlemleri arasında bulunan araştırma alanı, kuzey ve batıdan Afyon ilinin; Çay, Şuhut, Dinar ve Dazkırı ilçeleri, kuzeydoğu, doğu ve güneydoğudan Konya ilinin; Akşehir, Doğanhisar ve Beyşehir ilçeleri, güneyden Antalya ilinin; Serik ve Manavgat ilçeleri, batı ve güney batıdan ise Burdur ilinin; Merkez, Ağlasun ve Bucak ilçeleri ile çevrilidir (Şekil 1). 8.933 km 2 yüzölçüme sahip Isparta ilinde, 13 ilçe, bu ilçelere bağlı 38 belde ve 173 köy bulunmaktadır. Isparta ili arazisinin büyük bir bölümü Mesozoik ve Neozoik dönemlerde teşekkül etmiş beyaz tebeşir ve kalkerlerden oluşmasına rağmen Paleozoikten Kuaternere kadar çeşitli yaştaki formasyonlara da rastlanmaktadır. Depresyon alanlarında Kuaternere ait alüvyal dolgu alanları, Anamas, Davraz, Kuyucak, Barla ve Karakuş dağları üzerinde Mesozoik-Tersiyer yaşlı komprehansif seriler, plato alanlarında Neojen yaşlı karasal formasyonlar ile Sultan dağları üzerinde genelde killi şist serilerden ibaret Paleozoik yaşlı oluşumlar bulunmaktadır. Paleotektonik ve Neotektonik dönemde oluşan kuzey-güney doğrultulu tektonik hatların yer aldığı çalışma alanının büyük bölümü birinci derecedeki deprem kuşağı üzerinde bulunmaktadır. Sadece Sütçüler ve Yenişarbademli ilçelerinde ikinci derece ve Sütçüler in doğu sınırındaki dar bir alan da üçüncü derece deprem riski taşımaktadır. Araştırma alanı, kuzeybatıda Afyon il sınırında, GB-KD doğrultulu Karakuş dağları; Tekke tepe (1788 m), Uyumaz tepe (1846 m), Babageçiti tepe (2082 m), kuzey ve kuzeydoğuda Afyon ve Konya il sınırında KB-GD doğrultulu Sultan dağları; Gelincikana tepe (2610 m), Ağlayan tepe (2224 m), doğu ve güneydoğuda KB-GD doğrultulu Anamas dağları; Dedegöl dağı (2992 m), Gökovataşı tepe (2690 m), güneyde Antalya il sınırında K-G doğrultulu Kuyucak dağları, batı ve güney batıda Davraz dağı (2635 m), Akdağ (2447 m) gibi bazı yükselti noktaları ile çevrilidir. Araştırma alanının yaklaşık %65 i dağlarla kaplıdır. Dağlar arasındaki irili ufaklı depresyon alanlarında verimli ovalar yer almaktadır. Bunlardan bazıları; Isparta- Atabey, Senirkent, Boğazova, Gelendost ve Şarkikaraağaç ovalarıdır. Ovalar ile dağlar arasında kalan bazı alanlarda ise plato sahaları bulunmaktadır (Şekil 2). 1

Ekonomik faaliyet alanları ve dolayısıyle yerleşmeler bu sahalarda yoğunluk göstermektedir. Araştırma alanı, Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanında yer almaktadır. Bu nedenle Akdeniz kıyılarında görülen sıcaklık ve yağış özellikleri ile karasal iklimin düşük sıcaklık ve yağış özellikleri tam olarak ortaya çıkmaz. Isparta ilinin güneyinde (Sütçüler, Aksu ilçelerinde) Akdeniz, kuzeyinde (Şarkikaraağaç,Yalvaç ilçelerinde) ise karasal iklimin özellikleri hakimdir. Isparta il merkezinde yıllık ortalama sıcaklık 12.0 0 C ve yıllık ortalama yağış 581 mm iken kuzeyde Şarkikaraağaç ta bu değerler 10.7 0 C ve 454.3 mm, güneyde Sütçüler de 13.0 0 C ve 914.7 mm dir. Yılın en soğuk ayları ocak-şubat, en sıcak ayları ise temmuz-ağustos aylarıdır. Yağışların büyük kısmı kış ve ilkbahar aylarında (%70) meydana gelmektedir. Yaz ve sonbahar ayları ise oldukça kurak (toplam yağışın %30) geçmektedir. Çalışma alanının kuzeyi karasal, güneyi Akdeniz ikliminin özellikleri gösterdiği için bitki örtüsünde de belirgin farklılıklar gözlenmektedir. Kuzey kesimlerde step formasyonu yaygınken, güney ve güneye yakın alanlarda ortalama 800-1000 m yükseltiye kadar Akdeniz iklimine özgü maki, 1250-1500 m yükseltilere kadar geniş yapraklı ormanlar, bunların üzerinde 1800 m lere kadar karaçam, sedir ve ardıç, orman sınırına kadar (2000 m) göknar ve boylu ardıç ağaçlarının bulunduğu orman formasyonları yer almaktadır. Çalışma alanının en önemli özelliklerinden biri Eğirdir, Beyşehir, Kovada, Burdur ve Gölcük gibi irili ufaklı bir çok gölü, sınırları içinde ve çevresinde bulundurmasıdır. Bunlardan özellikle Eğirdir gölü tarım alanlarının sulanmasında başlıca su kaynağıdır. Isparta ili akarsuları Akdeniz rejimlidir. Bu akarsular kışın sel karakterinde akarken yazın kuruyacak hale gelir. Alandaki önemli akarsular; Aksu ırmağı, Köprüçay ırmağı, Eğriçay, Özdere, Köydere ve Pupa çayıdır. 3.386 km 2 su toplama alanına sahip Aksu ırmağı (Atayeter, 2000;2); sularını Anamas dağları, Akdağ ve güneydeki diğer dağlardan almaktadır. Sözü edilen akarsulardan az da olsa tarımda sulamada ve kültür balıkçılığında yararlanılmaktadır. Araştırma alanındaki topraklarının %61 i zonal, %22 si intrazonal ve %17 si de azonal topraklardan oluşmaktadır. Çok farklı toprak türleri içinde ekonomik manada önem arz eden alüvyal topraklar 52.637 ha., kolüvyal topraklar ise 58.546 ha. alan kaplamaktadır. Ayrıca kırmızı kahverengi Akdeniz, kireçsiz kahverengi orman, kahverengi orman ve kırmızı Akdeniz topraklar ise orman alanlarında yoğunlaşan topraklardır. Araştırma alanında arazinin %70 i fazla eğimli sahalardan 3

oluşmaktadır. Bu nedenle arazinin %73 ü şiddetli ve çok şiddetli erozyona maruz kalmaktadır. Bu durum ekonomik faaliyetlerin bu alanlarda yoğunlaşmasına engel olmaktadır. Araştırma alanının yerleşim tarihi Üst Paleolitik ve Mezolitik çağlara dayanmaktadır. Özellikle Isparta Ovası ve çevresinden elde edilen buluntular yörenin bir kültür merkezi olduğunu kanıtlamaktadır. Pisidya Bölgesine M.Ö. 2000 li yıllardan itibaren bir çok kavim gelip yerleşmiştir. 1176 Miryakefelon Savaşında Bizanslıları yenilgiye uğratan Selçuklular yöreye hakim olmuşlardır. Hamitoğulları ndan sonra Osmanlı hakimiyetine giren Isparta sancağı, eyalet sistemi döneminde Kütahya Eyaletine, vilayet sistemi döneminde ise Konya Vilayetine bağlanmıştır. Araştırma alanı nüfusu 1927 Genel Nüfus Sayımında 144.084 iken 2000 yılı Genel Nüfus Sayımında 513.681 e yükselmiştir. Bu nüfusun yarısından fazlası Isparta (Merkez) ve Yalvaç ilçelerinde toplanmıştır. Araştırma alanı nüfusunun %58.7 si şehirlerde, %42.3 ü köylerde yaşamaktadır. Ekonomik etkinliğin en fazla olduğu ilçeler ise Merkez, Yalvaç, Eğirdir, Şarkikaraağaç ve Senirkent tir. Çalışan nüfusun %56.9 u tarım, %30.3 ü hizmet ve geri kalan kısmı ise sanayi sektöründedir. Çalışma alanında, ekonomik faaliyetlerin temelini tarım oluşturmaktadır. 19 yy. sonu ve 20. yy. başlarında arazinin önemli bir kısmı tahıl, pamuk, haşhaş, üzüm ve diğer meyve alanlarından oluşmuştur. Ancak 1950 li yıllardan başlamak üzere tarımda meydana gelen gelişmelerle birlikte sulu tarım alanları yavaş yavaş genişlemeye başlamıştır. 1970 li yıllardan sonra hizmete giren sulama projeleriyle sulu tarım alanlarının oranı daha da artmıştır. Araştırma alanında, sulu tarım alanlarının artması, entansif tarım tekniklerinin uygulanması ve tarımdaki diğer gelişmeler sonucu ticarî değeri yüksek ürünler kuru tarım ürünlerinin yerini almaya başlamıştır. Bu durum özellikle 1980 li yıllardan sonra bazı ürünlerin (elma, kiraz, vişne, şekerpancarı,...) Türkiye ölçüsünde önem kazanmasına neden olmuştur. Isparta ili ekonomisinin gelişmesinde tarım ve diğer ekonomik faaliyetlerin olumlu katkıları olmuştur. Ticaret ve sanayi faaliyetleri ise çoğunlukla tarımsal ürünler çerçevesinde toplanmıştır. Çalışma alanında tekstil, kozmetik, orman ürünleri ve gıda sanayi, sanayi faaliyetlerinin başlıca sektörlerini oluşturmaktadır. 1980 li yıllardan itibaren gelişme gösteren bu sanayiler, çoğunlukla Isparta şehri başta olmak üzere Yalvaç ilçe merkezi, Keçiborlu ilçesi ve Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi nde yoğunluk kazanmıştır. 4

Çalışma alanında halkın eskiden beri el sanatlarıyla meşgul olması, gerek dokumacılığın gerekse boyahanelerin yaygın olması ve 19 yy ın sonlarından itibaren de gülyağı üretiminin ve halı dokumacılığının artması nedeniyle bu ve bunun gibi malların ticareti de yaygınlaşmıştır. Isparta ilinde üretilen ürünler, il içinde kurulan pazarlar, il dışında genelde büyük şehirler ile yurt dışı pazarlarda alıcı bulmaktadır. Gül ürünleri, su ürünleri, meyve suyu ve konsantresi, salça, pamuk ve yün ipliği, konfeksiyon, halı, orman ürünleri, çimento ve mermer gibi daha bir çok ürün yurt dışına ihraç edilmektedir. Bir turizm merkezi olan Antalya yı İç Anadolu ve Ege Bölgesi ne, bunun yanında İzmir, Denizli ve Konya şehirlerini birbirine bağlayan karayolları üzerinde bulunan araştırma sahasının demiryolu ile de bağlantısı vardır. Ayrıca araştırma alanı zengin doğal, tarihi ve kültürel turizm değerlerine de sahip bulunmaktadır. Araştırma alanında 1980 yılından itibaren eğitim ve sağlık alanında da önemli gelişmeler olmuştur. 1992 yılında Süleyman Demirel Üniversitesinin açılmasına paralel olarak yüksek öğretimdeki öğrenci sayısı 2002 yılı itibariyle 30.000 i aşmıştır. Isparta Devlet, Tıp Fakültesi (Araştırma ve Uygulama Hastanesi, Şevket Demirel Kalp Merkezi ve Onkoloji Hastanesi) ve SSK Isparta Hastaneleri ile Isparta şehri, Isparta ili ve çevresinin sağlık merkezi konumuna gelmiştir. B. ARAŞTIRMANIN AMACI, KAPSAMI ve YÖNTEMİ Isparta İli Ekonomik Coğrafyası adındaki bu çalışma ekonomik coğrafyanın alt dalları olan; tarım (bitkisel ürünler, hayvancılık, ormancılık), madenler ve enerji kaynakları, sanayi, hizmet faaliyetleri (ticaret-pazarlama, ulaşım, turizm, eğitim ve sağlık) konularını içermektedir. Bu konular işlenirken doğal ve beşeri şartlar ile ekonomik şartlar arasındaki etkileşim, coğrafyanın ilkeleri ve araştırma metotları çerçevesinde ele alınarak incelenmiştir. Göller Yöresi nde yer alan Isparta ili hakkında çeşitli disiplinlerde birçok çalışma yapılmasına karşılık gerek beşeri coğrafya gerekse beşeri coğrafyanın bir alt kolu olan ekonomik coğrafya alanında pek çalışma yapılmadığı, yapılmış olan kaynak taraması sonucu ortaya çıkmıştır. Isparta ili hakkında yapılan coğrafi çalışmalar genelde fiziki coğrafya alanında ele alınmış, beşeri ve ekonomik coğrafya alanındaki çalışmalar çok sınırlı kalmıştır. Bu nedenle çalışmanın bu disiplinde yapılması zorunluluğu ortaya çıkmıştır. 5

Çalışma alanında, doğal faktörler ile beşeri ve ekonomik faktörlerin birbirlerini nasıl etkilediği ortaya koymak ve coğrafi perspektif doğrultusunda bu etkileşimin Isparta ilinin mevcut tarımsal yapısı, sanayisi, enerji kaynakları, hizmet faaliyetleriyle ilişkisini kurmaya çalışmak bu çalışmanın en önemli amacını oluşturmaktadır. Bu çalışmanın konusu, insanoğlunun ortaya koymuş olduğu ekonomik faaliyetlerdir. Ekonomik coğrafya, yeryüzünde muhtelif iktisadi malların nerede bulundukları, nerelerde istihsal edilmeleri imkânının mevcut bulunduğu ve ihtiyaç halinde bu malları ne suretle ele geçirmemiz mevzubahis olacağı gibi meseleleri halleden bir ilimdir (Tümertekin, 1994:38-39). Bu araştırmada en önemli husus, çalışma alanındaki ekonomik faaliyetlerin mekansal dağılımını ortaya koymaktır. Aynı zamanda insan-doğal ortam etkileşimini, araştırma konusunun coğrafi bir yaklaşım ve coğrafya biliminin dağılış, bağlantı, sebep-sonuç ve sentez olguları bağlamında incelemek ve bu nedenle coğrafyanın tüm alt dallarından faydalanmak, konunun esas çerçevesini oluşturmuştur. Isparta İli Ekonomik Coğrafyası konulu çalışmanın başlangıcında konu ile ilgili kaynaklar kapsamlı bir şekilde araştırılmış, çalışma alanı ile ilgili çeşitli araştırmalar, haritalar, makaleler, kitaplar ve istatistikî veriler kamu ve özel kuruluşlardan toplanarak ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiştir. Başta Bakanlıklar, Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE), Devlet Plânlama Teşkilâtı (DPT), Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü (MTA), Harita Genel Komutanlığı (HGK), Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (MİGM), Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) olmak üzere Isparta Valiliği, Üniversiteler, Araştırma Enstitü ve Merkezleri, Kooperatif ve Birlikler, İl Sanayi ve Ticaret Odası, Tarım İl Müdürlüğü, Köy Hizmetleri İl Müdürlüğü, Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğü, İl Turizm Müdürlüğü ve Yüksek Öğretim Kurulu nun çeşitli birimlerinden yararlanılmıştır. Çalışma alanı ile ilgili kaynak ve dökümanların toplanmasından sonra çalışmalar öncesinde temel olarak yararlanılacak; Harita Genel Komutanlığının yayınladığı 1/100.000 ve 1/250.000 ölçekli topografya haritaları kullanılarak topografya, hidrografya, sıcaklık, yağış ve morfoğrafya, Tarım-Orman ve Köy İşleri Bakanlığının yayınladığı Arazi Varlığı kitabından faydalanılarak 1/100.000 ölçekli arazi kullanımı, arazi kabiliyet sınıfları ve toprak haritaları çizilmiştir. Bu haritalar üzerinde gerçekleştirilen arazi gözlemleri ile elde edilen bulgular doğrultusunda gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Hazırlanan bu haritalar daha sonra 1/250.000 ölçekli olarak düzenlenmiş ve metin içine konulacak şekle getirilmiştir. 6

Devlet İstatistik Enstitüsündeki 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritaları ile Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğündeki 1/25.000 ölçekli yapılan çalışmalardaki köy sınırları karşılaştırılmış ve ayrıca Orman Bölge Müdürlüğü tarafından çizilen 1/100.000 ölçekli orman köylerine ait köy sınırları göz önünde bulundurularak köy sınırlarının çizimi tamamlanmıştır. Bu sınırların çizimi sırasında köy statüsünü yeni kazanmış köylerin muhtarları ile görüşmeler yapılmıştır. Araştırma süresince toplanan istatistikler önce il bazında, daha sonra çalışma alanındaki 13 ilçe ve en son olarak da 224 (ilçe merkezi, kasaba, köy) yerleşim birimine indirgenerek değerlendirilmiştir. Toplanan veriler dikkatli bir şekilde incelenmiş, birbiriyle uyuşmayan bilgiler düzeltilerek çeşitli harita, tablo ve grafikler oluşturulmuştur. Çalışma esnasında edinilen bu bilgiler gerek il ve ilçe gerekse Türkiye değerleri ile karşılaştırılmıştır. Çalışma sırasında karşılaşılan en önemli problem istatistikî verilerin çeşitli kurumlar tarafından gizli tutulması veya verilmek istenmemesi ve çeşitli kurumlardan veya aynı kurumun farklı birimlerine ait verilerdeki tutarsızlıklar olmuştur. Çalışma alanındaki topoğrafik yapının oldukça engebeli olması, bazı yerleşmelere ulaşım olanaklarının kısıtlı oluşu, arazi çalışması sırasında gerekli olan araçların temini gibi bir çok problemle de karşılaşılmıştır. Araştırma beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; arazi bölünüşü ve araziden faydalanma, ikinci bölümde; tarımsal faaliyetler üzerinde etkili olan fiziki ve beşeri koşullar ile tarımsal faaliyetler (bitkisel üretim, hayvancılık, ormancılık) ele alınmıştır. Üçüncü bölümde; madenler ve enerji kaynakları üzerinde durulmuş; dördüncü bölümde tarihsel süreç içinde sanayi faaliyetleri, günümüzdeki sanayinin yapısı, sanayinin kuruluş yeri üzerinde etkili olan çeşitli faktörler ve sanayinin sektörel bölünüşü ve dağılışı incelenmiştir. Beşinci bölümde ise; yine tarihi süreç içinde hizmet faaliyetlerinden ticaret-pazarlama, ulaşım, turizm, eğitim ve sağlık üzerinde durulmuştur. 7

BİRİNCİ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ ve ARAZİDEN FAYDALANMA 8

Toprak, dünyadaki kara satıhlarının dış kısmını birkaç mm ile birkaç metre derinlikte saran, organik veya inorganik maddelerin karışımından oluşan, belirli oranlarda su ve hava bulunduran, içinde ve üzerinde canlı bir ortamı barındıran, bitkilere durak yeri ve besin kaynağı sağlayan ayrışmış bir zondur (Atalay, 1989:6). Toprağın teşekkülünde iklim, yerli kaya, bitki örtüsü, hidroğrafya ve zaman gibi amillerin önemi çok çeşitli özellikler arz etmektedir (Göney, 1987:47). Topraklar, coğrafi faktörlere göre insanların ihtiyaçlarına cevap verebilecek şekilde tarımsal faaliyetler için gerekli çok çeşitli kullanım özellikleri sunmaktadır. Göller Yöresi nin merkezi konumunda olan Isparta ili, 893.307 ha. yüzölçüme sahiptir. Toplam arazisinin %40 ını orman alanları oluşturur. Orman alanlarını, %28 ile tarım alanları, %9 ile otlak alanları ve %8 ile su yüzeyleri takip etmektedir. Çıplak kaya ve molozlar, bataklık ve sazlık alanlar ile diğer kullanılmayan alanların oluşturmuş olduğu araziler toplam alanın %14 ünü ve sanayi alanlarının da içinde bulunduğu yerleşim alanları ise %1 ini oluşturmaktadır (Tablo 1, Grafik 1). Araştırma alanı kuzeybatıdan Karakuş dağları, kuzeydoğudan Sultan dağları, güneydoğudan Anamas dağları, güneyden Kuyucak dağları, güneybatıdan da Davraz ve Gelincik dağlık kütleleriyle çevrili, oldukça dağlık ve arızalı bir yapıya sahiptir (Şekil 2). Özellikle bazı ilçelerde (Sütçüler, Aksu, Yalvaç ve Eğirdir) dağlık ve arızalı arazi oldukça büyük bir alan kaplamaktadır. Yine kullanılmayan arazilerden, çıplak kaya ve molozluklar bu dağlık alanların yüksek kesimlerinde önemli bir yer teşkil etmektedir. Tablo 1. Isparta İlinde Arazi Bölünüşü (2000-ha.) Arazi Kullanımı ha. % Tarım Alanları 251.282 28 Çayır-Mera Alanları 81.719 9 Orman Alanları 353.959 40 Su Alanları 70.247 8 Yerleşim Alanları 12.976 14 Diğer Alanlar 123.124 1 TOPLAM ALAN 893.307 100 Kaynak: DSİ. XVIII. Böl. Md.,Tarım İl Md. 9

Grafik 1. Isparta İlinde Arazi Bölünüşü (2000) Su Alanları 8% Yerleşim Alanları 1% Diğer Alanlar 14% Orman Alanları 40% Kaynak: DSİ. XVIII. Böl. Md.,Tarım İl Md. Çayır-Mera Alanları 9% Tarım Alanları 28% Ülkemizin Göller Yöresi nde yer alan Isparta ili arazisinin %49 unu orman ve çayır-mera alanları, %8 ini de su yüzeyleri oluşturmaktadır. Su yüzeylerinin %96 sını göl alanları (Eğirdir, Beyşehir, Burdur gölleri...vs), geri kalan %4 ünü de barajlar, göletler ve akarsu yüzeyleri meydana getirmektedir. 10

I. Tarım Alanları Araştırma alanını oluşturan Isparta ilinde, tarım alanları 251.282 ha. ile toplam alanın %28 ini oluşturmaktadır. Bu alanlar ilçeler bazında incelendiğinde; 58.014 ha. (%23) ile Yalvaç başta, 4.053 ha. (%2) ile Yenişarbademli ilçesi ise sonda yer almaktadır. Bu oranlar, ilçelerin alanlarıyla örtüştürüldüğünde doğru orantılı olduğu görülmektedir. Yalvaç ilçesini Şarkikaraağaç (%12), Gelendost (%10), Eğirdir (%9) ve Keçiborlu (%9) ilçeleri takip etmektedir (Tablo 2, Grafik 2). Tablo 2. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Dağılışı (2000-ha.) İlçeler Meyve Alanı Sebze A Tarla Alanı Toplam Tarım Alanı Sulu Kuru Toplam Sulu Sulu Kuru Toplam Sulu Kuru Toplam Merkez 1820 0 1820 788 5731 10086 15817 8339 10086 18425 Aksu 470 21 491 342 2838 7070 9908 3650 7091 10741 Atabey 1087 0 1087 1525 6306 561 6867 8918 561 9479 Eğirdir 3600 28 3628 78 1981 15803 17784 5659 15831 21490 Gelendost 4418 36 4454 62 1893 18709 20602 6373 18745 25118 Gönen 820 38 858 155 4302 5566 9868 5277 5604 10881 Keçiborlu 925 329 1254 778 1803 19447 21250 3506 19776 23282 Senirkent 4284 1109 5393 662 6115 3437 9552 11061 4546 15607 Sütçüler 200 162 362 295 836 15534 16370 1331 15696 17027 Ş.Karaağaç 1130 400 1530 456 16970 12338 29308 18556 12738 31294 Uluborlu 2530 330 2860 17 41 2953 2994 2588 3283 5871 Yalvaç 2276 2234 4510 642 7361 45501 52862 10279 47735 58014 Y.Bademli 200 35 235 68 3616 134 3750 3884 169 4053 İl Toplamı 23760 4722 28482 5868 59793 157139 216932 89421 161861 251282 Kaynak : DSİ. XVIII. Böl. Md.,Tarım İl Md. Grafik 2. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Dağılışı (2000) Uluborlu 2% Yalvaç %23 Ş.Karaağaç 12% Sütçüler 7% Y.Bademli 2% Senirkent 6% Merkez 7% Aksu 4% Keçiborlu %10 Atabey 4% Eğirdir 9% Gelendost 10% Gönen 4% 12

Tarım alanları içerisinde, tarla tarımına ayrılan alan 216.932 ha. (%86) dır. Bunu %12 ile (28.482 ha.) meyve ve %2 ile de (5.868 ha.) sebze alanları izlemektedir. Çalışma sahasındaki tarım alanlarının % 64 ü kuru, % 36 sı da sulu arazilerden oluşmaktadır (Grafik 3). Kuru tarım alanlarının geniş alan kaplamasının sebebi iklim (yağış yetersizliği) ve topoğrafya şartlarının elverişsiz oluşundandır. Tarla tarımının yapıldığı alanlarının %72 si kuru, %28 i de sulu tarım yapılan arazilerden oluşmaktadır. Meyve tarımı yapılan alanlarda ise durum daha farklıdır. Bu alanların %83 ü sulu, %17 si de kuru bağ ve bahçelerden meydana gelmektedir. Sebze alanlarının ise tamamı sulanmaktadır. Grafik 3. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Bölünüşü (2000) Sulu 36% Kuru 64% Kaynak: DSİ. XVIII. Böl.Md., Tarım İl Md. Tarım alanlarının, 49.062 ha. ı (%19) I. sınıf, 69.249 ha. ı (%28) II. sınıf, 43.672 ha. ı (%18) III. sınıf, 32.547 ha. ı (%13) IV. sınıf, 53.557 ha. ı (%21) VI. sınıf ve geriye kalan kısmı ise V. ve VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır. VI. sınıf arazilerin hemen tamamı yüksekliği nispeten fazla olan plato sahalarında ve dağ eteklerinde bulunan dalgalı alanlarındaki kuru tarım alanlarıdır. Eğirdir, Yalvaç, Şarkikaraağaç, Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerindeki plato alanları bu alanlara örnek olarak verilebilir (Şekil 3-4). 13

A. Kuru Tarım Alanları Araştırma sahasında, 1967 yılında 217.547 ha. olan kuru tarım alanları, 1983 yılında 171.547 ha. a ve 2000 yılında ise 161.861 ha. a gerilemiştir (Tablo 2). Özellikle 1969 dan itibaren DSİ sulama projelerinin hayata geçirilmesi ile sulanan alanlar genişlemiş buna karşın kuru tarım alanlarında önemli bir daralma meydana gelmiştir. İlçeler bazında tarım alanları esas alındığında, Yalvaç, Sütçüler, Keçiborlu, Gelendost, Eğirdir ve Aksu ilçelerinde kuru tarım alanları oranlarının yüksek olduğu görülmektedir. Bunun başlıca nedeni; Yalvaç, Keçiborlu ve Gelendost ilçelerinde iklimde karasallığın artması nedeniyle yağış ortalamasının düşmesi, Sütçüler, Eğirdir ve Aksu ilçelerinde ise arazi şartlarındaki olumsuzluklardır. Bütün ilçelerde tarımsal faaliyetlerdeki su ihtiyacı, başta göller (özellikle Eğirdir Gölü) olmak üzere, göletlerden ve yeraltı su kaynaklarından giderilmeye çalışılmaktadır. Bu konuda başta DSİ olmak üzere Köy Hizmetleri ve Köy Sulama Kooperatifleri önemli çalışmalar yapmaktadır. Kuru tarım alanlarının ilçelere dağılımında 47.735 ha. ile Yalvaç başta gelmektedir. Yalvaç ı, 19.776 ha. ile Keçiborlu ve 18.745 ha. ile de Gelendost ilçeleri takip etmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi kuru tarım alanlarının dağılışında, başta karasal iklim olmak üzere arazinin eğimli olmasının da etkili olduğu görülür. Atabey ve Senirkent ilçelerinde ise kuru tarım arazilerinin oranı Eğirdir gölünden ve yeraltı suyu kaynaklarından sağlanan suyla önemli ölçüde azaltılmıştır (Tablo 2-3). 161.861 ha. alana sahip kuru tarım alanlarının, %31 i VI. sınıf arazilerden oluşmaktadır. II., III. ve IV. sınıf arazilerde sırasıyla %21, %20, %19 luk oranlara sahiptir. Geri kalan sahaların %7 si I. Sınıf, % 2 si de VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır (Şekil 4). 1. Tarla Alanları Araştırma alanında yer alan tarla arazisinin %72 sinde (157.139 ha.) kuru tarım yapılmaktadır. Toplam il alanının %68.4 ünün dağlık alanlardan oluşması ve karasal iklim şartlarının araştırma alanının önemli bir bölümünde hissedilmesi kuru tarla alanlarının coğrafi dağılışında etkili olmaktadır. Sütçüler, Aksu ve Eğirdir ilçelerinde arazinin engebeli olması, Gelendost, Keçiborlu, Gönen (Foto 1) ve Yalvaç ilçelerinde ise iklim şartlarındaki olumsuzluklar nedeniyle sulama olanaklarından 16

yoksun alanlarda kuru tarla alanları yayılış göstermektedir. Tarla alanlarının Yalvaç ilçesinde %87 si, Eğirdir ilçesinde %89 u, Sütçüler ilçesinde %95 i, Keçiborlu ilçesinde %94 ü ve Gelendost ilçesinde %90 ı kuru tarla alanlarından oluşmaktadır. Kuru tarla alanlarının, 60.476 ha. ı çeşitli doğal ve beşeri faktörler nedeniyle işlenmeyen tarla alanlarıdır. Toplam kuru tarla alanlarından, işlenmeyen tarla alanları çıkartıldığında 101.385 ha. kuru tarım alanı kalmaktadır. Bu alanın da %25 i (25.295 ha.) nadasa bırakılmaktadır. Bu oran, her ne kadar Türkiye nadas alanlarının tarla alanları içindeki oranından (yaklaşık %30) düşük olsa da yine de önemli bir yer tutmaktadır. Çalışma alanında, en çok Sütçüler ve Merkez ilçede olmak üzere hemen bütün ilçelerde nadas sahaları görülmektedir. Tarlaların nadasa bırakılmasının en büyük sebebi de yağış yetersizliği yani kuraklıktır. Kuraklık, Eğirdir gölünün kuzey ve kuzeydoğusunda yer alan ilçeler (Yalvaç, Şarkikaraağaç, Gelendost un doğusu) başta olmak üzere Keçiborlu ve Gönen ilçelerinde fazla, Eğirdir gölü kıyısına yakın kesimlerde ise gölün etkisi nedeniyle nispeten daha az hissedilmektedir. Yıllık ortalama yağışlar bakımından, memleketimizin büyük bir kısmında yağış azlığı bahis konusudur. Dolayısıyla topraktaki yağış azlığını telafi etmek, yağan seyrek yağmurlardan mümkün olduğu kadar fazla faydalanabilmek için, kuru ziraat metotları tatbik edilmektedir. Bu kuru ziraat (dry farming 1 ) usulünün başlıca amacı, yağışı az olan bölgelerde, nemi toprakta azami derecede tutarak, bu nemden istifade ederek verimi yükseltmek ve bir dereceye kadar da mahsulü garanti altına almaktır. Bu sebeple Türkiye de 500-600 mm nin altında yağış alan sahalarda, dry farming denilen kuru ziraat sistemi tatbik edilmektedir (Göney, 1987:34). Araştırma alanında özellikle yıllık ortalama yağışı, 507 mm olan Yalvaç ve 454 mm olan Şarkikaraağaç ilçeleri başta olmak üzere, hemen bütün ilçelerde kuraklık fazlasıyla hissedilmektedir. Bu nedenle toplam tarla alanlarının %38 inin bulunduğu Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yer alan dalgalı arazilerde kuru tarım ön plâna çıkmaktadır. Buralara tahıllardan buğday ve arpa, baklagillerden de nohut diğer ürünlere oranla daha fazla ekilmektedir. Bu alanların bir kısmında dry farming metodu uygulanarak bir sonraki yılda daha iyi ürün elde edilmeye çalışılmaktadır. 1 Dry Farming (Kuru Ziraat): Bu sistemde; Türkiye de yıllık ortalama 500-600 mm nin altında yağış alan sahalarda, tarlalar bir yıl ekilir, ertesi yıl dinlendirilir. Çok az yağış alan yerlerde ise iki yıl dinlendirildikten sonra bu sistem tekrar edilir. Topraktaki yağış azlığını telafi etmek, yağan seyrek yağmurlardan mümkün olduğu kadar fazla faydalanabilmek için kuru ziraat metodu tatbik edilir (Göney, 1987:34) 17

Isparta ilinde Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçeleri dışındaki bazı plato sahalarında da aynı sistemle kuru ziraat yapılmaktadır. Çalışma sahasının güneyinde yer alan Sütçüler ve Aksu ilçelerinde ise ormanlık ve çıplak kaya-moloz sahalarının oldukça fazla yer tutması nedeniyle bu sahalar arasına dağılmış az eğimli alanlardaki kıraç topraklarda da kuru tarım arazileri bulunmaktadır (Şekil 3). 2. Meyve Alanları Meyve alanlarının büyük bir kısmı sulanabilir olmasına karşılık, 4.722 ha. lık bir bölümü kuru dolayısıyla sulanamayan bahçelerdir. Bu bahçelerden çoğunluğu bağ, bir kısmı da bademlik alanlardan oluşmaktadır. Toplam 6.825 ha. olan bağ alanlarının, %65 inden fazlası sulanmayan bağ alanıdır. Özellikle Senirkent ve Yalvaç ilçelerinde yoğunluk gösteren bağ alanları, genellikle az eğimli sahalarda yeralmaktadır. Senirkent Ovasında ve bu ovada yer alan az eğimli arazilerde (Senirkent-Merkez, Uluğbey, B.Kabaca, K.Kabaca, Yassıören ve Ortayazı yerleşmeleri çevresinde) sulanabilen bağ alanları bulunmaktadır. Bağ alanlarından başka, badem ve sadece Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerinde yetişen ve oldukça az yer kaplayan zeytinlik alanlar da kuru meyve alanları içerisinde yer almaktadır. Badem alanlarının, yaklaşık %90 ı, Senirkent ve Uluborlu ilçelerindeki eğimli arazilerde bulunmaktadır. B. Sulu Tarım Alanları 1967 yılında 23.675 ha. olan sulanan tarım alanları, Devlet Su İşleri (DSİ) ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) tarafından bir takım sulama projelerinin hizmete açılması ile 1983 yılında 80.260 ha. a ve 2000 yılında da 89.421 ha. a yükseltilmiştir (DSİ, XVIII. Böl. Md., 2000). Sulama projelerinin gerçekleştirilmesinin en önemli nedeni, ülkemizin önemli tatlı su göllerinden biri olan Eğirdir gölünün Isparta ili içinde bulunmasıdır. İşletmeye açılan sulamalara sağlanan suyun %70 i Eğirdir gölünden 2 temin edilmekte ve bu su sulama kanalları (Foto 2) vasıtasıyla tarım alanlarına sevk edilmektedir. 2 Yaklaşık 468 km 2 olan göl, yüzölçümü ile Türkiye nin dördüncü büyük gölüdür. 18

DSİ tarafından 1969 yılında hizmete açılan Boğazova (Eğirdir) Sulama Projesi ile başlayan tarım alanlarının sulanması, 1974 de Atabey Ovası Sulama Projesi 3, 1976 da Senirkent (Foto 3) ve Yalvaç Sulama Projeleri nin gerçekleştirilmesi ile devam etmiştir. Daha sonraki yıllarda da diğer önemli bazı sulama projeleri de DSİ ve KHGM tarafından hizmete açılmış ve böylelikle 2000 yılında toplam sulanabilir alan 89.421 ha a yükseltilmiştir (Tablo 3). Sulanan tarım alanlarının, 59.793 ha. ı tarla alanı, 29.628 ha. ı sebze ve meyve alanlarından oluşmaktadır. İlçelerdeki toplam tarım alanları içinde sulanan arazilerin oranı Merkez ilçede %52, Atabey ilçesinde %94, Senirkent ilçesinde %71, Şarkikaraağaç ilçesinde %58 ve Yenişarbademli ilçesinde %96 ile kuru tarım alanlarının önüne geçmiştir. 89.421 ha. olan sulu tarım alanlarının %83 ü I. ve II. sınıf arazilerden meydana gelmektedir. %11 i III. sınıf arazilerden oluşan sulanabilir sahaların %6 sı da diğer arazi sınıflarından oluşmaktadır. Isparta ilinde, I., II., III. ve IV. sınıf arazilerin % 95 inden daha fazlası sulu tarım arazilerinin yer tuttuğu alüvyal ova tabanlarında yer almaktadır (Şekil 3-4). 1. Tarla Alanları Tarla alanlarının 59.793 ha. ı (%28) sulanmaktadır (Tablo 2). Tablo 3 te görülen sulama projelerinden inşaatı devam eden Gelendost II, Tokmacık-Çaltı ve Senirkent-Akkeçili-Garip Köy Pompaj Sulama İkmali projelerinin hizmete girmesi ile yakın zaman içinde 7.199 ha. alan daha sulama olanağına kavuşacak ve böylelikle Yalvaç ve Senirkent ilçelerinde sulanabilir alanların önemli bir kısmı yerini sulanan alanlara bırakacaktır. Isparta ilinde; Isparta Ovası, Kuleönü-Atabey, Gönen-Keçiborlu, Senirkent, Gelendost, Boğazova, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ovaları sulamanın halen yoğun olarak yapıldığı önemli tarım alanlarıdır (Şekil 2). Atabey ilçesi başta olmak üzere, Senirkent, Şarkikaraağaç, Merkez, Gönen ve Yenişarbademli ilçelerinde sulanan tarla alanı oranları diğer ilçelere oranla oldukça yüksektir. Atabey ilçesinde tarla alanlarının %92 si, Senirkent ilçesinde %65 i, Şarkikaraağaç ilçesinde %56 sı, Merkez ilçede %45 i ve Gönen ilçesinde %40 ı sulu tarım alanlarından oluşmaktadır (Tablo 2). 3 Isparta ilinde hizmete açılan en büyük sulama projesidir. 19

Tablo 3. Isparta İlindeki Sulama Projeleri (2000) İşletmede Olan Büyük Sulamalar Isparta İli İşlet. İşlet. Sulanan İlçe Sulamaları Açıl. Açıl. Arazileri Yıl Alan(ha.) Atabey 1974 14795 Atabey, Merkez, Gönen İnşa Halinde Olan Sulamalar İnşaatı İşlet. Devam Eden Açılacak Sulamalar Alan(ha.) Atabey Ovası Yenileme nş. Barla 1987 367 Eğirdir Gelendost II. Kademe Boğazova 1969 2500 Eğirdir Senirkent Ov. Yenilemesi Senirkent I 1976 9844 Senirkent Tokmacık- Çaltı(Yalvaç) Senirkent II 1979 102 Senirkent Senirkent Akkeçili-Garip Gelendost 1983 4966 Gelendost Aksu-Yılanlı 1984 3207 Aksu Yalvaç 1976 2062 Yalvaç Hoyran 1989 3269 Yalvaç Uluborlu 1985 1882 Uluborlu Y. Bademli 1991 2851 Y. Bademli Ş. Karaağaç 1995 13873 Ş. Karaağaç Gölet-Yerüstü - 1147 GöletYerüstü 3931 Topraksu 5998 Koop. YAS. KHGM. Gölet- - 22624 Yerüstü Diğerleri - 1081 TOPLAM 89421 13164 Kaynak. DSİ.XVIII. Böl. Md., 2000. Diğer Sulamalar 1676 Sorgun Barajı 1000 Gönen- Keçiborlu 358 Eğirdir- Hoyran Rhbl. 4350 Diğer Küçüksu İşl. 1849 2. Meyve Alanları Isparta ilinin başlıca geçim kaynaklarından olan meyve alanlarının %83 ü (23.760 ha.) sulanmaktadır. Toplam sulanabilir tarım arazileri içinde meyve alanlarının oranı da %17 kadardır. Bu alanlar içinde en çok meyve alanına sahip olan ilçeler sırasıyla Senirkent, Gelendost, Yalvaç ve Eğirdir ilçeleridir. Sulanan meyve alanlarında ise bu sıralama Gelendost, Senirkent, Eğirdir, Uluborlu ve Yalvaç olarak değişmiştir. Bu sıralamanın, sulanan tarım alanlarına paralel olarak geliştiği görülmektedir (Tablo 2). Çalışma alanında bütün ilçelerde meyve yetiştiriciliği yapılmakta ve meyvecilik halkın geçim kaynaklarının başında gelmektedir. Senirkent, Gelendost ve Eğirdir ilçelerinde elmanın, Uluborlu ilçesinde de kirazın ön plana çıktığı meyve alanlarında, elma ve kiraz yetiştiriciliğinin yanında vişne, üzüm ve kayısı üretimi de il 20

genelinde önemli yere sahiptir. Yukarıda belirttiğimiz beş ürün, toplam meyve alanlarının % 93 ünü (27.538 ha.) meydana getirmektedir. Araştırma alanında, Merkez, Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost ve Gönen ilçelerinde meyve alanlarının hemen tamamı, Keçiborlu, Uluborlu ve Yenişarbademli ilçelerinde %80 den daha fazlası, Senirkent, Sütçüler, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde ise meyve alanlarının yarıdan fazlası sulanmaktadır. Senirkent başta olmak üzere Merkez, Keçiborlu ve Gönen ilçelerinde önemli miktarda yer tutan bağ alanlarının, bütün ilçelerde az veya çok bulunmasına karşılık genelde yamaç ve az eğimli sahalarda yer tutması nedeniyle ancak %35 i sulanabilmektedir. 3. Sebze Alanları Çalışma sahasında, 5.868 ha. olan sebze alanlarının tamamı sulanmaktadır. Başta Isparta il merkezine yakın olan Merkez ilçe köylerinde olmak üzere, Atabey ilçesi ve köylerinde de pazara yakınlık nedeniyle sebze alanları yoğunlaşmıştır. En fazla sebze alanı da bu sebeple Atabey ilçesinde yer almaktadır. Senirkent, Keçiborlu, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde de önemli ölçüde sebze üretimi yapılmaktadır. Araştırma alanında, meyve alanlarında olduğu gibi, sebze alanlarında da bazı ürünler ön plâna çıkar. Domates ve fasulye başta olmak üzere karpuz ve kavun yetiştirilen alanlar toplam sebze alanlarının % 75 ini (4271 ha.) oluşturmaktadır. Sadece domates yetiştirilen alanlar, 2.477 ha. lık yer kaplamaktadır. Sebze alanları içinde, domates yetiştiriciliğinin fazla olmasında, Atabey ilçesindeki (Elmataş AŞ) meyve suyu ve salça fabrikasının rolü büyük olmuştur. II. Orman Alanları Isparta ili ormanlar açısından oldukça zengindir. 353.959 ha. ile il yüzölçümünün % 40 ı ormanlarla kaplıdır. Orman alanlarının 300.595 ha. ı koru, 53.364 ha. ı da baltalık ormanlardan oluşur. Orman alanları daha çok Akdeniz ikliminin görüldüğü Isparta ilinin güneyinde yoğunluk kazanmaktadır. Eğirdir, Sütçüler ve Aksu ilçelerinde arazinin çok büyük bir kısmı orman ve fundalık alanlarla kaplıdır. Ormanların yoğunluk kazandığı bazı alanlar; Sütçüler ilçesinde; Kesme kasabası, Sığırlık köyü, Karacaören Barajı çevresi, Eğirdir ilçesinde; Kovada gölü çevresi, Yenikanal ve Aksu ırmağı vadisinin 21

yamaçları, Aşağı ve Yukarı Gökdere köyleri, Aksu ilçesinde; Bağıllı, Karağı ve Yaka köyleri, diğer ilçelerde ise Barla dağı ve çevresi, Beyşehir gölünün batı kıyısında Anamas dağlarının doğu ve güney yamaçları, Eğirdir gölünün kuzeybatı kısımlarıdır (Şekil 3). Ormanların geniş bir alana sahip olduğunu belirttiğimiz Isparta ilinde, başta tarla açma olmak üzere, düzensiz ve izinsiz kesim, keçi otlatılması gibi birçok olumsuzluklar sonucu ormanlar tahrip edilmektedir. Bu olumsuzluklar Orman Bölge Müdürlüğünün yapmış olduğu çeşitli koruma, bakım ve ağaçlandırma çalışmalarıyla giderilmeye çalışılmaktadır. Son yıllarda orman yangınlarına karşı yapılan bilinçlendirme çabalarıyla da ormanlara verilecek zararın önüne geçilmeye çalışılmaktadır (Şekil 3). %98 isi 6. ve 7. sınıf arazilerden oluşan orman alanında, 68 köy orman içinde, 83 köy orman kenarında, 17 köy ise orman dışında bulunmaktadır. Sahada 151 köy orman köyü kapsamına alınmış ve bu köylerdeki kırsal nüfus ormandan önemli ölçüde faydalanmaktadır. Bu faydalanma gerek yakacak odun gerekse endüstriyel odun şeklinde olmaktadır (Şekil 4). III. Otlak Alanları (Çayır ve Meralar) Isparta ilinde otlak alanları 81.719 ha. ile araştırma alanının %9 unu oluşturmaktadır. Mera alanları, Sultan, Karakuş, Davraz (Foto 4) ve Anamas (Dedegül) dağları üzerinde, Isparta şehrinin güneyinde Gelincik dağları gibi yüksek sahalarda bulunmaktadır. Çayır alanları ise Kovada gölünün kuzeyinde, Burdur gölünün doğusunda, Senirkent Ovasının doğusunda Eğirdir gölü kenarında (Foto 5), Eğirdir gölünün doğusunda yer alan küçük alanlarda ve Beyşehir gölünün kuzeyindeki sahalarda yer almaktadır. Hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı bu sahalardan çayır alanlarında daha çok büyükbaş, mera alanlarında ise daha çok küçükbaş hayvancılık yapılmaktadır. Merkez, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde yoğun olan mera alanları, hemen bütün ilçe arazilerinde yüksek sahalarda daha çok serpiştirilmiş halde bulunmaktadır. Çayır alanları ise Senirkent, Eğirdir ve Gelendost gibi Eğirdir gölüne, Şarkikaraağaç ve Yenişarbademli gibi Beyşehir gölüne kıyısı bulunan ilçelerde yayılış göstermektedir (Şekil 3). 22

Mera alanlarının %80 den fazlası Merkez, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde, çayır alanlarının ise %85 inden fazlası çalışma alanında yer alan göllere komşu olan ilçelerde yer almaktadır. Otlak alanlarının, %92 si VI. ve VII. sınıf arazilerden oluşmakta ve kalan sahalarda diğer arazi sınıflarından oluşmaktadır (Şekil 4). IV. Su Yüzeyi ve Akarsu Yatakları Araştırma alanında, su yüzeyleri 70.057 ha. ve akarsu yatakları ise 190 ha. alana sahiptir. Toplam 70.247 ha. olan bu alanlar, çalışma sahasının %8 ini oluşturmaktadır. Ülkemizin Göller Yöresi nde yer alan Isparta ili birçok gölün bir araya geldiği ender sahalardan biridir. Başta Eğirdir gölü olmak üzere, Burdur ve Beyşehir göllerinin bir kısmı, Kovada ve Gölcük krater gölü Isparta ili ve çevresinde yer almaktadır. Bu doğal göllerin yanında çalışma sahasında çeşitli baraj gölleri ve küçük göletler de mevcuttur. Bu barajlardan; Karacaören, Uluborlu, Sücüllü (Yalvaç) ve Sorgun (Aksu) barajlarının, araştırma alanı içindeki alanı 2.667 ha. ve çeşitli ilçelerin sınırları içinde yer alan göletlerin alanı ise 97 ha. kadardır. 190 ha. alana sahip olan akarsu yüzeyleri; Aksu çayı, Köprü ırmağı, Gelendost çayı, Başak dere, Pupa çayı, Keçiborlu dereleri gibi daha bir çok küçük dereden oluşmaktadır. Isparta ili ve çevresinde yer alan göller, göletler, barajlar ve akarsular tarım alanlarının sulanması, içme-kullanma suyu sağlanması ve balıkçılık faaliyetlerinin temelini oluşturmakta ve ekonomik faaliyetler genelde bu su kaynaklarıyla şekillenmektedir. 23

V. Yerleşim ve Sanayi Alanları Isparta ilinde yerleşim alanları 12.976 ha. alan kaplamakta ve bu alanlar içinde konut alanları, sanayi alanları ve yollar yer almaktadır. Barınmak veya belirli bir faaliyeti sürdürmek amacıyla bir alan üzerinde inşa edilmiş bir veya birden fazla konuttan oluşan ünitelere yerleşme, üzerinde yerleşim faaliyetlerinin gerçekleştiği arazi parçalarına da yerleşim alanı denilmektedir (Özçağlar, 2000:60). 1877 Konya Vilayet Nizamnamesine göre Isparta sancağında 5 ilçe (Isparta- Merkez, Eğirdir, Karaağaç, Uluborlu ve Yalvaç), 1923 yılında il statüsüne kavuşan Isparta ilinde 2000 yılı itibariyle 13 ilçe, 38 belediye ve 173 köy bulunmaktadır. Ayrıca araştırma alanında 89 yayla ve 65 de mahalle yer almaktadır. Araştırma alanında toplam 150 yerleşme, iklim ve topografya şartlarına bağlı olarak genelde ova ve yamaçlarda toplanmış, diğer yerleşmeler ise engebeli ve arızalı arazilerin bulunduğu plato ve dağlık alanlarda yer almıştır. Ova alanları nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı, plato alanları seyrekleştiği ve dağlık alanlar ise azaldığı sahalardır. Yerleşmeler genelde toplu yerleşme özelliği göstermektedir. Çalışma alanında Isparta şehri (Foto 6), Eğirdir, Yalvaç ve Şarkikaraağaç yerleşmeleri şehir, toplam 47 yerleşme kasaba, 173 köy, 65 mahalle ve 89 yayla da kır yerleşmesi özelliği göstermektedir. Isparta ilinde çoğunlukla Sütçüler, Eğirdir ve Merkez ilçelerde bulunan yaylalar dönemlik, diğer yerleşmeler ise sürekli yerleşmedir. Bu yerleşmelerde bulunan her türlü konut, her türden hizmet binası ve sanayi tesisi yerleşme alanları içinde yer almaktadır. Isparta-Merkez, Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost, Gönen, Keçiborlu, Senirken, Sütçüler, Şarkikarağaç, Uluborlu, Yalvaç ve Yenişarbademli ilçe merkezleri ticaret-pazarlama, eğitim, sağlık ve sanayi hizmetlerinin diğer yerleşmelere göre yoğunlaştığı yerleşme alanlarıdır. Isparta ilinde çoğunlukla Isparta şehri ve çevresinde Isparta-Antalya, Isparta- Eğirdir ve Isparta-İstanbul karayolları üzerinde kurulu bulunan büyük sanayi tesisleri, Isparta şehri mücavir alan sınırları içinde 2, Yalvaç ilçe merkezinde 2, Eğirdir ve Şarkikaraağaç ilçe merkezlerinde 1 er olmak üzere toplam 6 küçük sanayi sitesi, 1992 yılında Isparta-Burdur-İzmir karayolu kavsak noktasında Gümüşgün köyü 24

güneyinde yer alan Organize Sanayi Alanı ildeki sanayi alanlarının büyük bölümünü oluşturmaktadır. Çalışma alanında yerleşim alanlarını birbirine bağlayan 356 km devlet, 307 km il ve 2.047 km de köy yolu bulunmaktadır. Devlet yolunun yaklaşık 70 km si otoyol karakterindedir. Isparta ilinde köylerin tamamına asfalt yollarla ulaşım sağlanmakta ve ekonomik etkinliklerin tamamı karayolu ile sağlanmaktadır. VI. Diğer Alanlar Çalışma alanının %14 ünü (123.124 ha.) kayalık-molozluk, sahil kumulları, sazlık ve bataklık alanlar oluşturmaktadır. Çıplak kayalık ve molozlukların yer aldığı toprak tabakasından yoksun, parçalanmış kaya ve taşlık alanlar araştırma sahasındaki yüksek dağların üzerinde yer almaktadır. Bu kayaçların bir kısmı kalkerli, kalkersiz, jipsli ve tuzlu bir kısmı da volkanik, tortul ve metamorfiktir. Tarımsal açıdan hiçbir değeri olmayan bu alanlar, bitki örtüsünden yoksundur (KHGM, 1994a:18-19). Araştırma sahasında bu alanlar; Uluborlu ve Senirkent ilçelerinin kuzeyindeki Karakuş dağları ve güneyindeki Barla dağı, Yalvaç ilçesinin kuzeyindeki Sultan dağları, Isparta il merkezinin doğusunda Davraz dağı, Eğirdir ve Beyşehir gölleri arasında yer alan Anamas dağları ve güney uzantıları ile Kuyucak dağlarının orman sınırı üzerindeki yüksekliği fazla olan arazilerdir (Şekil 3). Çalışma sahasında kayalık ve molozlardan oluşan araziler dışında kullanılmayan ve üzerinde herhangi bir faaliyet yapılmayan kıyı kumulları, sahil bataklıkları ve sazlık alanlar da bulunmaktadır. Kıyı kumullarına Eğirdir gölünün doğu kıyılarında Kemer damları güneyinde, Beyşehir gölünün ise kuzey ve kuzeydoğu kıyılarında rastlanmakta ve bu araziler tarımsal açıdan verimsiz ve değersiz özellikler taşımaktadır. Sahil bataklıkları ve sazlık alanlarda çok az bir saha kaplamakla birlikte yine göl kıyılarında yılın büyük bölümünde ıslak veya bataklık durumunda tarımsal değer ifade etmeyen arazileri oluşturmaktadırlar. Ancak sazlıklardan genelde kır yerleşmelerinde çatı malzemesi olarak yararlanılmaktadır. 25

İKİNCİ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE TARIMSAL FAALİYETLER 26

I. TARIMI ETKİLEYEN FAKTÖRLER A. Doğal Faktörler 1. Jeolojik Yapı Araştırma alanı farklı jeolojik zamanlara ait çeşitli formasyonlardan oluşmaktadır (Şekil 5). Isparta ilinde Paleozoik yaşlı formasyonlara ilin kuzeydoğusunda, KB-GD doğrultulu uzanan Sultan dağları üzerinde rastlanır. Bu formasyonlar az metamorfize olmuş, aralarında gri, açık kahverengi kumtaşları bulunan killi şist serilerinden ibarettir. Sultan dağları şist formasyonları, Ordovisiyen katını gösterir ve üstündeki Trias ve Jura trangresyonu ile kısmen örtülü bulunur. Sultan dağları şistleri üzerinde daima mesozoik formasyonlar görülür. Ayrıca Anamas dağı güneyinde bulunan Gökdağ da da Permo-Karbonifer formasyonları yer almaktadır (MTA, 1975:7-8). Sultan dağları üzerindeki bu formasyonlarda, çıplak kaya ve molozlar dışında, mera alanları ile seyrek fundalık ve çalılıklar mevcuttur. Buradaki mera alanlarında yakın köylerin sürüleri yayılmakta ve halkın bir kısmı buralarda çoğunlukla küçükbaş hayvancılık yapmaktadır. Küçükbaş hayvanlardan koyun yetiştiriciliği başta gelmekte olup ayrıca az da olsa büyükbaş hayvancılık da yapılmaktadır. Batı Torosların en yaygın kayaç toplulukları Mesozoik yaşlıdır. Mesozoik transgresyonu Trias ile başlar ve bütün seviyelerini kapsar. Sultan dağlarının güneyinde ve güneybatısında oldukça belirli ve değişik fasiyesli Trias formasyonları bulunur (MTA, 1975:12-22). Gökdağ ve Anamas dağ temelini oluşturan Ordovisien şeyl ve şistleri üzerinde Trias açısal diskordansla taban konglemerası, şeyl ve silt taşları ara katkısı halinde devam eder. Daha üstte 300 m kalınlıkta kalkerler bulunur. Eğirdir gölü batı kenarında, Barla dağında Noriyen-Resiyen dolomitli kalkerler 700 m kalınlıktadır. Bunlar Senirkent in güneyinde Barla dağında, Gelendost un kuzey ve güneyinde, Hoyran ve Yalvaç ta geniş bir yayılım gösterir. Jura, bu kompreheansif seriler içinde Lias tan Malm a kadar devam eder ve araları Dogger pillov lavlarla karışıktır. Barla dağı güneyinde Jura-Kratase tabakaları 300 m kalınlıktadır (MTA, 1975:12-22). 27

Ortalama 2500-3000 m kalınlık gösteren Neritik, Hemipelajik ve Pelajik fasiyeslerde çökelmiş kireçtaşları, Jura-Kretase yaşlı oluşuklardır. Bu oluşuklar bölge ve yakın çevresine şaryajlarla gelmiş allokton birimlerdir. Senirkent Ovası güneyinde Kapıdağ, Kiroğdağı, kuzeyinde Büyükkabaca ve Başköy çevresi, batıda ise İnhisar sırtlarında bu kalkerler ortaya çıkmaktadırlar. Senirkent Ovasının doğusunda taban dolgusu içinde yükselen Düden tepe, Ulaş tepe gibi küçük tepelerde de aflöre eden Jura-Kretase kalkerleri Alpin-Post Alpin tektonik hareketlere maruz kaldıklarından çok kırıklı bir yapı arz eder (Koçyiğit, 1980:19). Senirkent batısında, Kırdağ da 1000 m kalınlıkta Alt kratase kalker serileri bulunur. Bunlar sığ deniz karakterindedir. Mesozoik yaşlı araziler, kayalık ve molozluk alanlar dışında çoğunlukla orman alanları ile kaplıdır. Isparta ili ormanlarının büyük bir kısmı bu araziler üzerinde bulunmaktadır. Orman alanları içindeki bazı depresyon sahalarında ise tarla alanları, az da olsa meyve alanları bulunmakta ve buralarda iklim ve topoğrafyanın etkisine bağlı olarak çeşitli ürünler elde edilmektedir. Çalışma sahasında, Neozoik içerisinde, Eosen yaşlı kayaç birimlerine, en fazla Isparta Ovası ile Burdur gölü arasındaki yükseltilerde, Barla dağının doğu uzantılarında ve Uluborlu nun güneyinde rastlanır. Isparta Ovası ile Burdur gölü arasında bulunan ofiolitleri örten formasyon, birbirleri ile yanal ve düşey yönde geçişli, orta katmanlı, kahve boz renkli detritikler, yer yer sığlaşan kesimlerinde bol numilitli, gri renkli, orta katmanlı neritik kalkerler, pembe kırmızı renkli, ince tabakalı pelajik kalkerler, kırmızı-beyaz renkli marnlardan oluşur ve çoğunlukla fliş özelliği gösterir. Orta Eosen yaşında olan formasyon yaklaşık 1500 m kalınlıktadır. Formasyon tabanında ofiolitli karmaşıklar ve üstünde ise regresif konglemeralar yer alır. Ayrıca Üst Paleosen-Alt Eosen yaşlı ofiolitik kayaçlar da bulunur. Bunların bazıları; serpantin, gabro, diabaz ve amfibolittir (Çiçek, 1992a:17). Araştırma alanında, Miosen formasyonlarına; Isparta Ovasının kuzeyinde, Gönen ve Atabey arasında, Kovada gölünün batısında, Ağlasun ve Isparta arasında, doğuya doğru Kovada depresyonunun yakınına kadar, Sütçüler ilçe merkezinin kuzey ve doğu kesiminde, Kasımların güneydoğusunda, Kartoz dağına doğru olan alanlarda, Gençali köyü ve çevresinde, Şarkikaraağaç (Yakaemir, Yenicekale, Örenköy, Koruyaka...), Gelendost (Balcı, Keçili...) ve Yalvaç ovaları (Körküler, Ayvalı,Yarıkkaya...) ile Sultan dağları arasında kalan sahalarda rastlanmaktadır. 29

Neojen formasyonları, yaklaşık 1500 m kalınlıkta, tabanda kongloramatik düzeylerde başlayan, yukarıya doğru beyaz, bej renkli, ince, orta tabakalanmalı, kumtaşı-çamurtaşı-marn-tüf-konglomera ardışıklı, yer yer aralarında ve üst seviyelerinde lav ve gölsel kalker ara seviyeleri bulunduran karasal oluşukluklardır (Koçyiğit, 1980:149). Bu alanlarda, genel olarak fundalık sahalar başta olmak üzere, yer yer ormanlık alanlarla birlikte bazı küçük depresyonlarda da kuru tarım alanları ile karşılaşılmaktadır. Yine başta bağ alanları ile çeşitli meyveliklerde Neojen formasyonları üstünde bulunmaktadır. Araştırma alanında, Kuaternere ait alüvyal malzemeye daha ziyade ovalarda, vadilerde, eski ve yeni dere yataklarında rastlanmaktadır. Kil, kum ve çeşitli boyuttaki çakılları içeren alüvyal malzeme, akarsuların nispeten dayanıksız kesimlerinden aşındırıp, taşıdığı malzemeleri, az eğimli sahalarda çökelmesi ile oluşmuştur. Dar vadi ve dere yataklarında alüvyonun çakıllı ve kumlu seviyeleri daha kalın olup, dere yataklarından iki yana uzaklaştıkça bu seriler incelmektedir. Alüvyal sahalar, Isparta, Kuleönü, Atabey, Gönen, Keçiborlu, Uluborlu, Senirkent, Yalvaç, Şarkikaağaç, Gelendost, Boğazova ve Yılanlı ovalarında bulunmakta ve bu ovalarda ekonomik değeri yüksek çok çeşitli ürün üretilmektedir. Bunlar arasında başta elma, kiraz, vişne, şekerpancarı, buğday, arpa, nohut ve sebze çeşitleri yer almaktadır. Isparta ilinde Paleotektonik ve Neotektonik döneme ait tektonik etkilerle oluşan hatlar bulunmaktadır. Bu hatlar, Isparta (Merkez), Eğirdir, Gelendost, Yalvaç, Şarkikaraağaç, Aksu, Yenişarbademli ve Sütçüler ilçeleri sınırları içerisinde çoğunlukla Alt Mesozoik derin denizel çökel katkılı ofiyolitik kayaç kütleleri ile Mesozoik yaşlı çeşitli karbonat serileri arasında sınır oluşturmaktadır. Bu bindirmenap sisteminin yerleşiminin son evresi ve sonrasında, bir kısmında günümüzde de hareketliliğin devam ettiği izlenen, kuzey-güney, kuzeydoğu-güneybatı ve kuzeybatıgüneydoğu yönlü ve çoğunlukla yanal atımlı fay sistemleri gelişmiştir. Isparta Büklümünün doğu kanadını oluşturan Şarkikaraağaç, Aksu, Gelendost ve Yalvaç ilçe sınırları içerisinde kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu bindirmeler bulunmaktadır. Neotektonik dönemde bölgede gelişen kuzey-güney sıkışması nedeni ile ortaya çıkan kuzey-güney doğrultulu ovaları oluşturan normal faylar, Eğirdir ve Sütçüler ilçelerinde yer almaktadır. Fay gölleri olan Eğirdir, Hoyran, Burdur ve Beyşehir göllerini sınırlayan veya kesen ve çoğunlukla Geç Alpin tektonik dönemini yansıtan kırık takımları ise bölgesel sıkışma ve makaslama kuvvetleri sonucunda oluşmuştur. Bu faylar kuzeybatı-güneydoğu, kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu yanal 30

atımlı fay takımları halinde Isparta-Merkez, Keçiborlu, Uluborlu, Senirkent, Eğirdir, Gelendost ve Şarkikaraağaç yörelerinde yaygındır (Bayındırlık ve İskan Isparta İl Md., 2000). Deprem üretmeleri nedeniyle bu faylardan bir kısmının halen aktif oldukları belirlenmiştir. Burdur gölü doğusunu sınırlayan ve Bucak a kadar uzanan kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu ve gölü öteleyen kuzeybatı güneydoğu doğrultulu faylar üzerinde yoğunlaşan deprem verileri, bu yanal atımlı fayların günümüzde de aktif olduklarını göstermektedir. Isparta-Merkez ilçe Kayıköy fayı, Eğirdir fayları ve Yalvaç fayı, bilinen diğer deprem üreten yanal atımlı faylardır. Sütçüler de de yakın zamanda kaydedilen deprem verileri, kuzey-güney doğrultulu olduğundan bu doğrultuda uzanan ovaları sınırlayan normal faylarda da hareketliliğin sürdüğü anlaşılmaktadır (Bayındırlık ve İskan Isparta İl Md., 2000). Türkiye nin deprem riski dağılım haritasında Isparta ili, genel olarak birinci derecedeki deprem kuşağı üzerinde yer almaktadır. Sadece Sütçüler ve Yenişarbademli ilçelerinde ikinci derece ve Sütçüler in doğu sınırındaki dar bir alanda üçüncü derece deprem riski taşıyan bir dağılım bulunmaktadır (Bilim-Teknik, Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası, 1999). 2. Morfografik Birimler Isparta ili arazisi, 3. zaman kıvrılmaları ve tektonik hareketleri sonucunda bugünkü şeklini almıştır. Çalışma sahasını, başlıca üç jeomorfolojik ana birime ayırmak mümkündür. Bu ana birimlerden biri; Isparta ilinin çevresini doğal bir sınır gibi çevreleyen dağlık alanlar, bir diğeri yörede yer alan ovalar ve son olarak da ovalarla dağlar arasında kalan az eğimli, dalgalı arazilerden oluşan plato sahalarıdır (Şekil 6). Çalışma sahasının, %68,4 ü dağlar, %16.8 i ovalar ve %14,8 i platolardan meydana gelmektedir (Isparta İl Yıllığı, 1996) 31

a. Ovalar a.1. Isparta Ovası Isparta Ovası, esas olarak asıl Isparta Ovası ile daha kuzeyde yer alan Atabey (Kuleönü-Bozanönü) Ovasını kapsamaktadır. Asıl Isparta Ovası, ortalama 1000 m yüksekliğe sahip, kuzeybatı-güneydoğu yönlü elips biçimli bir ovadır. Ova, Savköy ile Çünür Mahallesi arasında 13 km, kuzeydoğu güneybatı yönünde Deregümü ile Aliköy arasında 10 km kadar bir uzunluğa ve yaklaşık 100 km 2 alana sahiptir (Çiçek, 1992a:57). Isparta Ovası, Akdağ, Davraz dağı, Hisartepe ve Karatepe ile çevrili, Darıdere ve Isparta çayı gibi akarsuların getirdiği alüvyonlarla oluşmuş verimli bir tarım alanıdır. Ovadaki tarım arazileri, DSİ tarafından Eğirdir gölünden yapılan pompajla, yeraltı su kaynakları ve çevredeki dağlardan kaynağını alan küçük derelerden sağlanan sularla sulanmaktadır. Isparta Ovasında, meyve ve sebze bahçeleri ile tarla alanlarının yer aldığı oldukça önemli miktarda tarım arazisi sulanmakta iken sulanamayan tarım alanlarında ise buğday ve arpa gibi tahıl ürünlerinin ekimi yapılmaktadır. Asıl Isparta Ovasından Aliköy ün batısında Çaltepe, Toptaş tepe, İncirli tepe gibi alçak tepelerle ayrılan Atabey (Kuleönü-Bozanönü) Ovası, batı ve doğu doğrultusunda Gönen ile B.Gökçeli arasında 27 km, Gerges çiftliği ile Bozanönü arasında 12 km uzunluğunda ve 210 km 2 alana sahip elips biçimli bir ovadır. Ortalama yüksekliği 950 m olan bu ova, kendi içerisinde halk tarafından çeşitli isimlerle adlandırılır 4 (Ardos, 1985:84; Çiçek, 1992a:59-60). Atabey Ovasının, özellikle kuzey (Barla dağı) ve güneyi (Davraz dağı) oldukça yüksek dağlarla çevrilmiş olduğu için bir kapalı havza karakterindedir. Atabey Ovasında, önceleri kuru tarım alanları yaygın olarak bulunmakta iken, özelikle 1974 yılında DSİ tarafından gerçekleştirilen Atabey Ovası Sulama Projesinin tamamlanmasından sonra sulu tarım yapılan alanlar önemli ölçüde genişlemiştir. Sulu tarım alanlarının içinde sebze alanları, meyve (Elma, vişne, kiraz...) ve gül bahçeleri yoğunluktadır. Kuru tarım alanlarında ise buğday ve arpa üretimi gerçekleştirilmektedir. Ayrıca ovada kavak üretimi de oldukça yaygındır. 4 Bu isimlerden bazıları: Gönen ovası, Kızılova, Göndürle Ovası, İslamköy Ovası...vs 33

a.2. Keçiborlu Ovası Doğudan Söğüt dağları, batıdan Kayı dağı, kuzeyden Barla dağının güneybatı uzantıları ve güneyden de Burdur Gölü ile çevrili olan ova, Senir ve Keçiborlu ilçe merkezi arasında yer yer tepelik sahalarla yarılmıştır. Ova, Kılıç, Gölbaşı, Gümüşgün ve Keçiborlu yerleşmelerinin arasında kalmış, batı, doğu ve kuzeyde yamaçlara doğru taraçalarla kademelenmiştir. Tahıl ürünlerinden buğday ve arpanın geniş yer tuttuğu ovada, diğer önemli bir faaliyette gül yetiştiriciliğidir. Isparta ili gül bahçelerinin ¼ ünden daha fazlası burada bulunmaktadır. a.3. Senirkent Ovası Senirkent Ovası, Barla ve Kapı dağının kuzeyi ile Karakuş dağlarının güneyinde, Uluborlu ve Senirkent ilçeleri arazilerini içine alan bir graben durumundadır. Batıdan doğuya doğru yaklaşık 30 km uzunluğunda, doğuda Eğirdir gölüne doğru genişleyen tektonik kökenli bir ovadır. Senirkent Ovasında, çevresindeki dağların eteklerinden ovanın ortasına doğru alüvyonların kalınlığı artmakta ve ovanın ortasında alüvyon kalınlığı 70 m ye ulaşmaktadır (Ardos, 1977:20-21). Ortalama 950 m yüksekliğe sahip olan Senirkent Ovasında yer alan tek akarsu Pupa çayıdır. Çayın yatağı dar ve sığdır. Bu nedenle zaman zaman sağnak yağışlar sonucu dere yatağı taşmakta ve taşkınlar sonucu Büyükkabaca ve Yassıören kasabaları ile Ortayazı köyüne ait tarım arazilerinin bir kısmı sular altında kalmakta ve taşınan malzeme ova yüzeyine yayılmaktadır. 1970 lerden önceki yıllarda kuru tarım alanlarının geniş yer tuttuğu Senirkent Ovasında, 1976 ve 1979 yılında DSİ tarafından hizmete açılan Senirkent I. ve II. sulama projelerinin tamamlanmasından sonra arazilerin çok büyük bir kısmı sulanmaya başlamıştır. Böylelikle daha önce geniş yer tutan tahıl alanlarının önemli bir kısmı yerini başta meyve (elma, kiraz, vişne...vs.) olmak üzere şekerpancarı ve sebze alanlarına bırakmıştır. 34

a.4. Kumdanlı Ovası Eğirdir gölünün kuzeyinde ortalama 930 m yüksekliğindeki ve yaklaşık 50 km 2 alana sahip olan Kumdanlı Ovası, GB-KD yönünde 12-13 km uzunluğundadır. Ova tamamen alüvyonlardan meydana gelmiştir. Ortalama alüvyon kalınlığı 100 m olan ova, temmuz ve ağustos aylarında tamamen kuruyan Hoyran deresi ve kolları tarafından drene edilir (Ardos, 1985:90). Kumdanlı Ovası, 1989 yılında sulamaya açılmış ve kuru tarım arazilerinin önemli bir kısmı suya kavuşmuştur. Ovada, buğday, arpa, nohut yanında meyve üretimi de gerçekleştirilmektedir. a.5. Gelendost Ovası Eğirdir gölünün doğusunda, iki tarafı faylar ve fay diklikleri ile sınırlı bir grabene tekabül eden Gelendost Ovası, kuzeybatıda Kirişli dağı, güneyde ise Anamas dağları ile sınırlıdır. 45 km 2 alana sahip olan ova, ortalama 930 m yüksekliğe sahiptir. Gelendost Ovası, orta kısmı hariç 150-200 m kalınlığında alüvyonlardan oluşmuştur. Ovanın ortasında kuzey-güney yönlü bir antiklinal olan Aktepe yer alır. Ovayı, Eğirdir gölüne dökülen Özdere drene eder (Ardos, 1985:88). Gelendost Ovası, 1983 yılında DSİ tarafından hizmete açılmış olan Gelendost sulaması ile sulu tarıma açılmıştır. Ovada, başta meyvecilik (elma, kiraz, vişne, üzüm...) olmak üzere buğday ve arpa ziraati yanında hayvancılık da yapılmaktadır. a.6. Şarkikaraağaç Ovası Beyşehir gölünün kuzeyinde yer alan ovanın, kuzey ve kuzeybatısında Sultan dağları, batısında Anamas dağları, güneyinde ise Kızıldağ ve Karadağ bulunur. Ovanın drenajı, Deliçay ve kolları ile sağlanır. Şarkikaraağaç Ovasının, Beyşehir gölüne doğru bir uzantısı da Armutlu Ovası olarak adlandırılmaktadır. Ovanın bir kısmı, 1995 yılında hizmete açılmış olan Şarkikaraağaç Sulama Projesi ile sulanmaya başlamıştır. Halen ovanın bazı kesimlerinde kuru tarım yapılmakla birlikte şekerpancarı, haşhaş gibi endüstri bitkileri üretimi ile meyve yetiştiriciliği de son yıllarda ön plâna çıkmaya başlamıştır. 35

a.7. Boğazova Eğirdir gölünün güneyinde, kuzey-güney yönünde, aşağı yukarı 20 km uzunluğunda ve 1.5-2 km genişlikte Kovada depresyonu yer alır. Antalya ekseni üzerine yerleşmiş olan bu depresyon, tektonik kökenli bir polye veya bir koridor özelliği gösterir (Atalay, 1982:179). Buraya yöresel ismiyle Boğazova denir. Batısında Barla dağı, doğusunda Anamas dağlarının yer aldığı Boğazova, Eğirdir gölünden Kovada gölüne doğru eğimlidir fakat bu eğim yok denecek kadar azdır. Bu nedenle ova önceleri kış ve ilkbahar aylarında su altında kalmaktaydı. Eğirdir gölünün sularının yükselmesi, düdenlerin kapanması veya yağışların çok olması ovanın sularla kaplanmasına neden olmaktaydı. Zaten Eğirdir gölünün suyunu boşaltan, güneye doğru gidip Kovada gölüne varmadan küçük bir göl oluşturan Boğazsu, buradaki bir düdenden yer altına giriyordu (Turan, 1942:1407). Bu durumu engellemek için 1955-56 su yılında gerçekleştirilen bir proje ile göl ayağı derinleştirilmek suretiyle Kovada gölü ile birleştirilmiştir. Böylelikle suların ovayı basması engellenmiş ve ova güvenli bir tarım ortamına kavuşturulmuştur. Bugün Boğazova nın çok büyük bir bölümünde elma yetiştiriciliği yapılmakta olup kiraz gibi bazı meyvelerinde üretimi gerçekleştirilmektedir. Çalışma sahasında adı geçen ovalardan başka Beyşehir gölünün batısında Yenişarbademli Ovası, Keçiborlu Ovasının kuzeybatısında Aydoğmuş ve Kozluca yerleşmelerini üzerinde bulunduran Aydoğmuş Ovası, Aksu ilçe merkezinin batısında Yılanlı polyesi ve Çayköy polyesi gibi bir çok irili ufaklı ova da bulunmaktadır. b. Dağlar Çalışma sahası oldukça engebelidir. Araştırma alanı içerisinde yaklaşık 3000 m yi bulan oldukça yüksek dağlar bulunmaktadır. Bunlar genel olarak ifade edilecek olursa Batı Toroslar ın Isparta ili uzantılarıdır. Antalya körfezinin batısından ve doğusundan kuzeye doğru sokulan bu sıradağlar Isparta ilinin kuzeyinde daralarak, çalışma alanının kuzeybatısında Karakuş dağları ve kuzeydoğusunda ise Sultan dağları ismini almaktadır. Araştırma sahasını Afyon il sınırından ayıran Karakuş dağlarının güneye bakan yamaçları, Senirkent Ovasını kuzeyden kuşatmış, dalgalı düzlük ve tepeliklerden oluşmuştur. Güneybatıdan kuzeydoğuya doğru uzanan Karakuş dağlarının üzerindeki tepelerden bazıları; Tekke tepe (1788 m), Karlıkkayası tepesi 36

(1708 m), Toklu tepe (1918 m), Uyumaz tepe (1846 m), Babageçiti tepe ve Sağdöven tepe leridir (2082 m). Çalışma sahasının kuzeydoğusunda, Isparta ili ile Konya ilinin doğal sınırlarını oluşturan Sultan dağları, mermer, kuvarsit gibi başkalaşmış taşlardan meydana gelen Paleozoik bir kütle olup, kuzeybatı güneydoğu doğrultuda, yaklaşık 100 km uzunluğunda, Karakuş dağlarına göre biraz daha yüksek bir dağ kütlesidir. Sultan dağlarının önemli yükseltilerini oluşturan tepelerden bazıları ise; Gelincikana tepe (2610 m), Başyurt tepe (2424 m), Kömürcü tepe (2169 m) ve Ağlayan tepeleridir (2224 m). Çalışma sahasının kuzeyindeki bu dağlar, gerek iklim özelliklerinin gerekse topoğrafyanın etkisiyle çıplak kaya ve molozlukların geniş yer tuttuğu kütleler olarak görülmektedir. Yine bu dağlar üzerinde karst çukurlukları, polyeler ve mağaralar gibi bazı karstik şekiller bulunmakta ve yörede yaşayan köylüler çoğunlukla kendilerinin açtığı bu mağaraları ağıl olarak kullanmaktadır. Yine kendiliğinden oluşmuş bir çok mağara da eski yerleşim yerleri (Bozdurmuş, Karlıkkaya, Eski Gençali...) olarak karşımıza çıkmaktadır. Karakuş ve Sultan dağları üzerindeki meralarda hayvancılık 5 yapılmaktadır. Araştırma sahasındaki önemli yükseltilerinden biri de Barla dağıdır (Foto 7). Senirkent Ovası ile Atabey Ovası arasında kalan Barla dağı kütlesi, batı-doğu yönünde 40 km uzunluğa sahiptir. Uluborlu nun batısından başlamak üzere doğuya doğru yükselti artmakta, Gelincik tepeden sonra Eğirdir gölüne doğru yükseklikler azalma göstermektedir. Barla dağında iki önemli zirve vardır. Bunlardan biri, Kapıdağı zirvesi (2447 m) diğeri de Gelincik dağı zirvesidir (2799 m). Barla dağı, Senirkent Ovasına doğru oldukça dik yamaçlarla, Atabey Ovasına doğru ise daha az eğimli yamaçlarla çevrilidir. Barla dağında glasyal oluşumlar (Ayıyalağı ve Gelincikana sirkleri) ile karstik oluşumlar (dolin, uvala, obruk, düden ve mağaralar) oldukça fazladır. Karstik oluşumlar (özellikle dolin ve obruk), çevredeki köylüler tarafından yayla olarak kullanılmakta ve buralarda koyun ve keçi yetiştirilmektedir (Ortayazı yaylası, Yassıören yaylası, Kabaca yaylası, Gönen yaylası...). Barla dağının batısında Uluborlu obruğu, Peynir obruğu, Senirkent obruğu diye adlandırılan bazı çukurluklar yer alır. Örneğin, Uluborlu obruğu 2050 m yükseklikte, 20 m derinliğinde bir kuyu şeklindedir. Kuyunun bitiminde küçük bir mağara bulunur. Bu obruktaki mağara, 5 Başta koyun olmak üzere az da olsa büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. 37

yöre halkı tarafından soğuk hava deposu olarak kullanılır. Mağaranın dışarı ile teması çok az olduğu için buralarda hayvancılık yapan köylüler, hayvanlarından elde ettikleri peynirleri, yağları tuluk 6 lara basarak saklarlar. Yine Barla dağının güneye, Atabey veya Isparta Ovasına bakan yamaçlarında az da olsa kuru tarım da yapılmaktadır. Çalışma alanındaki diğer önemli bir yükseklik Davraz dağıdır. Isparta Ovasının doğusunda yer alan Davraz dağı, Mesozoik e ait kalkerlerden oluşmuş ve faylarla parçalanmıştır. Batıda Isparta Ovasına, doğuda Kovada depresyonuna doğru kademeli bir şekilde alçalmaktadır. Kuzeybatıda Eğirdir gölüne doğru Yürlük dağı, batıda Küçük Davraz, güneydoğuda Asacak dağı gibi isimlerle adlandırılan Davraz dağının en yüksek noktası, 2635 m ile Ulparçukuru tepedir. Eğirdir gölünden Dereboğazı deresine kadar uzanan Davraz dağı üzerinde bulunan tepelerden bazıları; Kara tepe (2396 m), Çıkrıklı tepe (2013 m), Kocakır Tepe (1675 m) ve Garkın tepeleridir (1736 m). Davraz dağı son tektonik hareketlerle yükselmiş bir horst karakterindedir (Ardos, 1977:22,105). Davraz dağı üzerinde buzullar, sirkler ve morenler gibi glasyal ve tektono-karstik çukurluklar, dolinler, az da olsa lapya gibi karstik şekiller bulunmaktadır. Davraz dağında, Belkuyu dolininin tabanında açılan bir kuyu ile 10 m kadar derinlikten su elde edilir. 1980 m yükseklikte bulunan bu su, Davraz dağının zirve kısmının tek su kaynağıdır. Bu yükseklikten sonra Davraz dağında su bulmak mümkün değildir. Ağaçtan yoksun, boz renkli, heybetli görünüşü ile Davraz dağındaki sirklerin üzerinde bulunan kalıcı karlar yaylacılık yapan yöre halkı tarafından sürülerin su ihtiyacını karşılamak için kullanılır (Çiçek, 1992a:48-49). Yörede sürülere yetecek kadar ot bulunsa da kalkerlerden meydana gelen Davraz dağında yeterli su kaynağı bulunmadığından hayvanların sulanması problem oluşturmaktadır. Bu nedenle karlardan kesilen parçalar, yalak haline getirilmiş variller içine konularak sürülerin su ihtiyacı böylece giderilmiş olur ve hayvancılık da buralarda devam eder (Çiçek, 1992a:48-49). Davraz dağının batısında, Davraz dağından Dereboğazı deresi ile ayrılan başka bir dağ kütlesi de Isparta Ovasının batı ve güneybatısında yer alan Akdağ dır. Doğu-batı uzanışlı Akdağ ın en yüksek zirvesi 2271 m dir. Yine Akdağ üzerinde 6 Tuluk: Hayvan derisinden yapılan, içerisine hayvan ürünlerinin konulduğu tulumlardır. 38

Isparta şehri nin 5 km güneybatısında Pliosen yaşlı volkanik bir kütle olan Gölcük krater gölü yer alır. Bu göl nedeniyle de buraya Gölcük volkanizması denilmektedir. Çalışma sahasındaki başka bir dağ kütlesi de Eğirdir gölü-kovada depresyonu ile Beyşehir gölü arasında yer alan Anamas (Dedegöl) dağlarıdır. Arazi, Paleozoik de teşekkül ettikten sonra Mesozoik boyunca Tetis jeosenklinalinde kalmış ve Mesozoik sonunda ilk Alpin tektonik hareketlere uğramıştır. Miyosen de subsidansa uğrayarak tekrar deniz tarafından işgal edilmiş, Pliosen ve Kuaterner de önemli ölçüde yükselmiştir. Bu yükselme devam etmektedir (Ardos, 1979:140). Anamas dağları, kuzey-kuzeybatı ve güney-güneydoğu doğrultuda uzanmaktadır. Dağlar, kuzeyde 300-400 m lik düzlükten sonra yükselir ve 2000 m den sonra dalgalı bir düzlük görünümünü alır. Dağın en yüksek yeri 2992 m yükseklikteki Dedegöl dağıdır (Dumont, 1976:26). Dedegöl zirvesi hem Anamas dağlarının hem de Batı Torosların en yüksek noktasıdır. Bu zirveden başka Anamas dağlarında kuzey-güney doğrultusunda uzanan ve yükseltisi 2000 m nin üstünde Namazgah tepe (2347 m), Delioğlansivrisi tepe (2103 m), Kocakar tepe (2331 m), Ziyaret tepe (2368 m) ve Gökovataşı tepe (2690 m) gibi bir çok zirveler de yer almaktadır. Anamas dağlarında en geniş alan kaplayan formasyon Jura-Kretase devrine ait kireç taşlarıdır. Yine Dedegöl dağıda genelde Triyas dolomitik kireç taşlarından oluşmuştur. Anamas dağlarında çeşitli mağaralar (Pınargözü, Karataşin), lapya, dolin, uvala ve polyeler gibi irili ufaklı karstik şekiller ve glasyal şekillerden sirkler (Poyraz, Çobankaya) yer almaktadır. Ayrıca çalışma sahasında, Sütçüler ilçe merkezinin doğusunda Kuyucak dağları, Gelendost Ovasının kuzeyinde, Eğirdir gölünün doğusunda Kirişli Dağı, Eğirdir gölünün güneydoğusunda Dulup dağı, Beyşehir gölünün kuzeyinde Sürütme ve Kızıldağ'lar bulunmaktadır. Bu dağlardan, Kuyucak dağları, Dulup dağı, Kızıldağ üzerinde Isparta ili orman alanlarının bir kısmı yer almaktadır. 39

c. Platolar Çalışma sahasında, alüvyal ovalar ile yüksek dağlar arasında akarsular tarafından yarılmış az eğimli, dalgalı düzlüklerin bulunduğu platolar yer almaktadır. Araştırma alanında bulunan, en geniş plato alanı, Kumdanlı Ovası ile Gelendost Ovasının kuzey ve kuzeydoğusu ile Sultan dağları arasında kalan kesimdir. Yukarıda adı geçen ovalar ve dağlar arasında az eğimli ve dalgalı yüzeylerden oluşan bir etek düzlüğü yer alır. Bu düzlük, Sultan dağlarından gelen Köydere, Oku çayı, Sücüllü deresi, Karayer dere, Harmanaltı dere, Gökçek dere, Buzacı dere, Büğdüz dere, Özdere ve bu derelerin kolları tarafından parçalanmıştır. Bu plato sahasında daha çok kuru tarım yapılmakla birlikte sulanabilen alanlarda meyvecilik öne çıkmaktadır. Kuru tarım alanları, Isparta da yetiştirilen buğday, arpa gibi tahıl ürünlerinin ve baklagillerden nohut üretiminin en fazla yapıldığı sahalardır. Buralarda nadaslı tarım yapılmasının tek nedeni olarak da su yetersizliği gösterebilir. Sahanın İç Anadolu Bölgesi ne komşu olması kurak iklim ve su yetersizliğinin ana nedenidir. Başka bir neden ise Sultan dağlarına doğru arazinin eğimli ve engebeli karakter kazanmasıdır. Buralarda da küçükbaş hayvancılık özellikle koyun yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bir diğer plato alanı, Eğirdir-Kovada depresyonunun doğusunda, kuzeyde Yılanlı dere vadisinin güneyinden başlamak üzere Sütçülerin güney ve doğusuna, Kuyucak dağlarının batı yamaçlarına kadar uzanan sahadır. Bu saha, Kemer dere, Gökpınar dere gibi vadiler tarafından parçalanmıştır. Bu plato sahasının kuzeyinde, Eğirdir gölünün güneydoğusu ile Anamas dağları arasında Sarıidris dere tarafından parçalanmış bir plato daha vardır. Her iki sahada da önemli bir alan orman ve fundalıklarla kaplıdır. Bu sahalarda kuru tarım alanları bulunmakta ve tahıl (arpa, buğday...) üretimi yapılmaktadır. Çalışma sahasının batısında Keçiborlu Ovası ile Söğüt dağları arasında kalan saha diğer bir plato alanıdır. Bu platoda da kuru tarım başta gelmektedir. 40

3. İklim Tarımı etkileyen klimatik faktörler birbiriyle de çok sıkı bir biçimde ilişkilidir. Her bir klimatik faktör tarımsal üretimi etkilerken, bu etkilemede diğer klimatik faktörlerin de etkilerini yansıtır. Klimatik faktörlerin uygunluğu hiçbir bitki için ayrı ayrı düşünülemez; bunlar daima birbirleriyle ilişkili ve karşılıklı etki halindedir. Tarımsal üretime etki yapan başlıca klimatik faktörler olan sıcaklık, yetişme devresinin uzunluğu, nem, güneş ışığı... aynı zamanda doğal bitki örtüsünü de etkiler (Tümertekin, 1994:113). Çalışma sahasını göz önüne alırsak iklim, tarım alanları yanında doğal bitki örtüsünü de farklılaştırmıştır. Barla dağından Beyşehir gölünün kuzeyine çekilecek bir çizginin güneyi ile kuzeyi arasında doğal bitki örtüsünde oldukça büyük farklılıklar görülmektedir. Isparta ilinin güneyi oldukça yoğun orman ve fundalık alanlar ile karakterize olurken, kuzeyi İç Anadolu karakterini yansıtan çıplak dağlar ve otsu topluluklarla kaplıdır. Araştırma alanında iklimin tarımsal faaliyetler üzerine etkisini görebilmek için Isparta ili içerisinde kurulmuş olan meteoroloji istasyonları ile yöreye yakın diğer bazı istasyonlardan yararlanılmıştır. Gerek sıcaklık ve yağış haritalarının çizilmesinde gerekse metnin yazımında araştırma alanı içerisindeki 16 meteoroloji istasyonu 7 ile araştırma alanı dışında yer alan 9 meteoroloji istasyonunun 8 verilerinden yararlanılmıştır. Isparta, Senirkent, Yalvaç, Şarkikaraağaç, Eğirdir, Sütçüler, Afyon ve Antalya meteoroloji istasyonlarının verilerinden ise daha ayrıntılı bir biçimde faydalanılmıştır (Tablo 4). Bu istasyonların bir kısmı ova ve bir kısmı da plato sahalarında bulunmaktadır. Bu nedenle yakın ve aynı yükseltide olmayan çevrelerinin sıcaklık ve yağış değerlerini yansıtmamaktadırlar. Bunun için yükseltinin arttığı dağlık alanlara doğru sıcaklık ve yağış haritalarında da görüldüğü üzere ortalama değerler yükseltiye göre oldukça fazla değişmektedir. Örneğin; 959 m yükseklikteki Senirkent istasyonunda ortalama yıllık sıcaklık 12 0 C civarında iken güneydeki Barla dağında 4 0 C ye düşmekte, ortalama yıllık yağış da sırasıyla 740 mm den 1600 mm lere çıkmaktadır. 7 Isparta, Eğirdir, Senirkent, Uluborlu, Atabey, Keçiborlu, Sütçüler, Şarkikaağaç, Yalvaç, Aksu, Bağkonak, Barla, Gelendost, Kasımlar, Kumdanlı ve Yenişarbademli. 8 Burdur ili (Burdur, Ağlasun ve Bucak), Afyon ili (Afyon, Dinar, Sandıklı ve Suhut), Konya ili (Akşehir) ve Antalya ili (Antalya). 41

Tablo 4. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Aylık Ortalama Sıcaklıklar Aylar Isparta *(62) 997 m Senirkent *(37) 959 m Eğirdir *(44) 920 m Yalvaç *(34) 1096 m Ş.Karaağaç *(52) 1180 m Sütçüler *(35) 1000 m Antalya *(62) Afyon *(62) 1034 m Ocak 1.7 1.4 2.5 0.6-0.2 3.3 9.9 0.2 Şubat 2.7 2.4 3.2 1.6 1.1 3.8 10.5 1.6 Mart 5.7 6.4 6.7 5.3 5.0 6.8 12.6 5.0 Nisan 10.6 11.2 11.3 10.1 9.7 10.9 16.2 10.4 Mayıs 15.4 16.0 16.5 14.9 14.2 15.6 20.4 14.9 Haziran 19.6 20.3 20.4 19.1 18.3 20.2 25.0 18.8 Temmuz 23.1 23.9 24.0 22.7 21.6 23.9 28.1 21.9 Ağustos 22.8 23.4 23.5 22.5 21.4 23.6 27.9 21.8 Eylül 18.4 19.1 20.0 18.5 17.5 19.9 24.7 17.5 Ekim 12.9 12.9 14.2 12.1 11.6 14.6 19.9 12.1 Kasım 7.7 7.4 8.6 6.6 5.9 8.9 15.1 6.9 Aralık 3.6 3.1 4.5 2.5 1.9 4.9 11.5 2.3 Yıllık Ort. Kaynak: DMİ.Gn Md. * Rasat Süresi 12.0 12.3 13.0 11.4 10.7 13.0 18.5 11.1 Ülkemizin Akdeniz Bölgesi nin, Antalya Bölümü nün Göller yöresi nde yer alan çalışma alanı, Akdeniz iklimi ile karasal İç Anadolu iklimi arasındaki geçiş alanı üzerinde bulunmaktadır. Bu sebeple, Isparta ili sınırları içerisinde hem Akdeniz hem de karasal iklimin özellikleri önemli ölçüde hissedilmektedir. Ancak Akdeniz kıyılarında rastlanılan yüksek sıcaklık ve yağış ile karasal iklimin özelliği olan nispeten düşük sıcaklık ve az yağış çalışma sahasında tam olarak görülmez. Genel olarak bakacak olursak, çalışma sahasının Akdeniz kıyılarına yakın güney kesiminde (Sütçüler ve Eğirdir ilçesi güneyi...) Akdeniz ikliminin özellikleri görülür. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise çalışma sahasının kuzeyine göre ılık ve yağışlıdır. Araştırma sahasında kuzeye doğru (Yalvaç, Şarkikaraağaç...) gidildikçe karasal iklimin özellikleri kendini hissettirir. Kışlar daha soğuk ve daha az yağışlıdır (Grafik 4-6). 42

Grafik 4. Yalvaç Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık(1966-2000) mm. 160 140 120 100 80 60 40 20 0 I II III IV V VI VII VIII XI XI XI XII 30 25 20 15 10 5 0 C yağış sıcaklık Grafik 5. Isparta Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık (1938-2000) mm. 100 80 60 40 25 20 15 10 C 20 0 I II III IV V VI VII VIII XI XI XI XII 5 0 sıcaklık yağış Grafik 6. Sütçüler Meteoroloji İstasyonunda Yıllık Ortalama Yağış ve Sıcaklık(1965-2000) mm. 160 140 120 100 80 60 40 20 0 I II III IV V VI VII VIII XI XI XI XII 30 25 20 15 10 5 0 C yağış sıcaklık 43

Tarımsal faaliyetlere etki eden en önemli iklim elemanları sıcaklık ve yağıştır. Çalışma alanının bütününde mayıs ayından eylül ayı sonuna kadar özellikle haziran, temmuz ve ağustos aylarında kuraklık kendini tamamen hissettirmektedir (Tablo 4-6). Bu nedenle tarım alanlarında sulama ihtiyacı doğmaktadır. Sulama yapılan bazı ovalarda bu ihtiyaç daha önce ifade edildiği gibi Eğirdir gölünden yapılan pompajla ve yeraltından sağlanan su ile giderilmektedir. Sulama yapılamayan sahalarda ise kuraklığa dayanıklı ürünlerin (genelde tahıl ürünleri) yetiştirilmesine dikkat edilmektedir. Isparta da yıllık ortalama sıcaklık 12 0 C dir (Grafik 5). Seçilmiş meteoroloji istasyonlarının içinde sıcaklığın yüksek olduğu istasyonlar, 13 0 C ile Eğirdir ve Sütçüler istasyonları olarak görülmektedir. Sütçüler istasyonunun Akdeniz e yakınlığı ve Eğirdir istasyonunun da Eğirdir gölüne kıyısı olmasının etkisiyle sıcaklık diğer istasyonlara göre yüksektir. Sıcaklığın düşük olduğu istasyonlar ise İç Anadolu ya yakın olan Yalvaç ve Şarkikaraağaç istasyonlarıdır. Sıcaklığın diğer istasyonlara göre düşük olduğu Şarkikaraağaç ta 10.7 0 C, Yalvaç ta ise 11.4 0 C yıllık ortalama sıcaklık tespit edilmiştir. Genel bir ifade ile Isparta ilinin güney kesimleri Antalya, kuzey kesimleri ise Afyon ve Konya illerimizin iklimlerine benzerlik göstermektedir (Şekil 7). Seçilmiş meteoroloji istasyonlarında ortalama sıcaklığın en yüksek olduğu ay temmuz, en düşük olduğu ay ise ocaktır. Çalışma alanında sıcaklıkların uzun yıllar ortalamasında en yüksek değer 24 0 C ile Eğirdir, 23.9 0 C ile Sütçüler ve Senirkent istasyonlarında temmuz ayında, en düşük değerler ise 0.6 0 C ile Yalvaç ve -0.2 0 C ile de Şarkikaraağaç istasyonlarında ocak ayında kaydedilmiştir (Şekil 7). Araştırma alanında yükseltisi 1000 m nin altında kalan sahalarda (Eğirdir gölü ve çevresi, ova alanları ile Sütçüler ilçesinde bazı plato ve vadi tabanlarında) yıllık sıcaklık ortalaması 12 0 C ve daha yüksektir. Özellikle Eğirdir gölü çevresinde yer alan bazı verimli ovalarda yaz aylarında önemli derecede kuraklık görülmektedir. Bu nedenle açığa çıkan su yetersizliği ancak Eğirdir gölü ve az da olsa yeraltı kaynaklarından sağlanan su ile giderilmektedir. Böylece ürünlerin su ihtiyacı karşılanmaya çalışılmaktadır. 44

Çalışma alanında elde edilen ürünler içinde, tarla bitkilerinden; şeker pancarı, gül, nohut, buğday ve arpa, meyvelerden ise; elma, kiraz, vişne ve kayısı üretimi oldukça önemli bir yere sahiptir. Çalışma sahasında, kuraklık dolayısıyle tahıl tarımının yaygın olduğu alanlar içinde buğday ve arpa diğer tahıllara göre daha fazla ekilmektedir. Toprağa atılan tohumun çimlendikten sonra olgunlaşıncaya kadar buğdayın muhtaç olduğu ortalama sıcaklık miktarının sıfırın üstünde 5 0 C den aşağı düşmemesi gerekmektedir. Buğday, sıfırın altında 20 0 C ye kadar düşen soğuklardan etkilenmektedir (Türkoğlu, 1958:29). Bu nedenle çalışma sahasında buğdayın ekimi; genel olarak iklim elemanları (yağış, sıcaklık...) olumlu ise kasım, olumsuz ise ocak ayına kadar devam etmektedir. Fakat genel olarak Isparta ilinde buğday başta olmak üzere arpa, çavdar ve yulaf gibi tahıllara uygun iklim koşulları mevcuttur. Araştırma alanında karla örtülü gün sayısı fazla olamamasına rağmen yörede genel olarak sıcaklıklar 20 0 C lere hiç düşmemektedir. Yükseltisi fazla olan plato sahalarında arpa ve çavdar ekimi yapıldığı gibi buğday da ekilmektedir. Çalışma alanında, şekerpancarı gibi ürünlerin yanı sıra meyvelerde büyüme ve olgunlaşma döneminde yaz aylarındaki yağış yetersizliği nedeniyle suya ihtiyaç duymaktadır. Bu ürünlerin ihtiyacı olan su, yağışın bu dönemlerde az olması nedeniyle gerçekleştirilen sulama projeleri ile karşılanmaktadır. Çalışma sahasında, ekim ayından başlamak üzere nisan ayına kadar don olayları görülmektedir. En fazla don olayına aralık, ocak ve şubat aylarında rastlanmaktadır. Isparta ili içinde yer alan meteoroloji istasyonları, daha çok Afyon meteoroloji istasyonu verilerine yakınlık göstermektedir. Ölçümü yapılan istasyonlardan Eğirdir meteoroloji istasyonu Eğirdir gölünün ılımanlaştırıcı etkisi ile diğerlerine göre daha ılıman bir özellik göstermesine karşılık diğer istasyonların bulunduğu sahalarda özellikle nisan ayında meydana gelen donlar, bu ayda çiçek açma döneminde olan badem, kayısı, vişne ve kiraz gibi meyvelere zarar verebilmektedir (Tablo 5). 46

Tablo 5. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Donlu Gün Sayıları Aylar Isparta *(62) Senirkent *(37) Eğirdir *(44) Yalvaç *(34) Antalya *(62) Afyon *(62) Ocak 19.1 18.6 14.1 21.8 0.7 21.8 Şubat 15.8 15.4 9.9 19.6 0.3 18.7 Mart 12.3 9.9 4.5 13.4 0.0 15.6 Nisan 2.2 1.4 0.2 2.9-4.1 Mayıs 0.0 0.1-0.4-0.1 Haziran - - - - - - Temmuz - - - - - - Ağustos - - - - - - Eylül - - - - - 0.1 Ekim 1.0 0.9 0.2 2.7-2.7 Kasım 6.9 6.3 2.1 10.5-10.5 Aralık 14.8 15.1 7.8 18.4 0.2 18.1 Yıllık Ort. 72.3 67.7 38.8 89.7 1.2 91.7 Kaynak: DMİ.Gn Md. *Rasat Süresi Yukarıda da ifade edildiği gibi, Isparta ili Akdeniz iklimi ile karasal iklimin geçiş alanında bulunmaktadır. Sıcaklık değerlerinde olduğu gibi yağış değerlerinde de İç Anadolu bölgesine yakın sahalar, karasal iklimin, Akdeniz kıyılarına yakın sahalar ise Akdeniz ikliminin özelliğini taşır. Fakat bu sahalar her iki iklimin özelliklerini de tam olarak yansıtmamaktadır. Çalışma alanında, ölçüm yapılan istasyonlar içinde en fazla yağış Sütçüler, Eğirdir ve Senirkent istasyonlarında tespit edilmiştir. Bu istasyonlarda yıllık ortalama yağış, sırası ile 914.7 mm, 744.4 mm ve 740.7 mm olarak kaydedilmiştir (Tablo 6, Şekil 8). Sütçüler, Kovada gölü depresyonu ve Eğirdir, Akdeniz den gelen etkilere açık oldukları için buralarda yağış miktarı diğer istasyonlara göre fazladır. Yine Senirkent istasyonunda Akdeniz den gelen etkilerin olmamasına karşılık rölyef ve buna bağlı olarak bakı faktörlerinin etkisi ile yağış oranı yüksektir. Tüm bölgeyi etkileyen genel hava dolaşımı yanında, kuzeydoğudan gelen rüzgârların Eğirdir gölü üzerinden geçerken nem yüklenmesi ve bunu Barla dağının kuzey yamaçlarına oroğrafik yağışlar şeklinde bırakması Senirkent Ovasında yağış miktarının artmasına neden olmaktadır (Çiçek, 1992a:118). Bu durumu Isparta şehrinin güneyindeki Akdağ (güney yamaçlar) ve Beyşehir gölünün batısındaki Anamas dağlarında (Akdeniz e bakan yamaçlar) ve birçok alanda görmek mümkündür. 47

Tablo 6. Seçilmiş Bazı Meteoroloji İstasyonlarında Aylık Ortalama Yağış Aylar Isparta *(62) 997 m Senirkent *(37) 959 m Eğirdir *(44) 920 m Yalvaç *(34) 1096 m Ş.Karaağaç *(52) 1180 m. Sütçüler *(35) 1000 m Antalya *(62) Afyon *(62) 1034 m Ocak 84.4 97.8 144.2 65.4 58.8 143.8 255.6 43.0 Şubat 75.5 90.5 106.2 56.1 46.2 127.4 171.2 40.4 Mart 60.6 79.4 76.0 53.6 48.3 95.9 91.9 44.8 Nisan 52.2 76.0 68.8 58.4 47.3 81.6 44.5 44.7 Mayıs 55.5 65.1 44.1 42.7 43.9 67.4 27.6 57.1 Haziran 35.4 43.6 27.0 38.0 36.3 39.1 10.0 40.1 Temmuz 11.9 15.8 7.4 12.3 11.8 11.8 2.4 20.3 Ağustos 10.4 14.4 7.1 6.7 6.9 10.4 2.2 10.0 Eylül 17.2 16.9 19.2 16.0 16.5 25.5 12.0 20.1 Ekim 37.8 49.9 45.8 38.7 32.9 62.4 61.5 32.7 Kasım 45.4 77.1 66.8 46.2 42.7 99.1 126.2 33.8 Aralık 94.3 114.2 131.8 73.4 62.7 150.3 259.3 46.9 Yıllık Ort. 581.0 740.3 744.4 507.5 454.3 914.7 1064.4 434.4 Kaynak: DMİ. Md. *Rasat Süresi Çalışma sahasında dağlık alanlarda meteoroloji istasyonu bulunmamaktadır. Bundan dolayı var olan istasyonlardan yararlanarak Schreiber formülü (Dönmez, 1990:177) ile yükseltisi fazla olan sahaların yağışları hesaplanmıştır. Anamas dağları, Davraz dağı, Barla dağı, Karakuş ve Sultan dağları gibi yüksek alanlarda yağış oranları 1000-1600 mm lere yükselmektedir. Bu oranlar güneyde kendini daha fazla hissettirmekte ve özellikle Sütçüler, Aksu, Eğirdir ilçeleri başta olmak üzere Barla dağı, Akdağ gibi sahalar orman ve bitki örtüsü bakımından oldukça zengin halde bulunmaktadır. Bu istasyonlar dışındaki istasyonlarda ise yağış oranı 450-600 mm arasındadır. Şarkikaraağaç ve Yalvaç ta İç Anadolu ya yakınlıkları dolayısıyla en düşük yağış oranları kaydedilmiştir (Tablo 6). Isparta istasyonunda ise güneyinde Akdağ, kuzeyinde Barla dağı ve doğusunda Davraz dağı gibi yüksek kütlelerle çevrelenmesi ve gelen etkilere kapalı bir özellik göstermesi nedeniyle yıllık ortalama yağış miktarı 581 mm dir. Isparta ilinde yer alan hemen bütün istasyonlarda (Eğirdir istasyonu hariç; ocak ayı yağış miktarı:144.2 mm) en fazla yağış aralık, en az yağış ise ağustos ayında görülür (Tablo 6). Aralık ayındaki en fazla yağış Sütçüler (150.3 mm), ağustos ayındaki en az yağış ise Yalvaç (6.7 mm) istasyonlarında kaydedilmiştir (Şekil 8). 48

Yağışların mevsimlere göre dağılışı incelendiğinde hemen bütün istasyonlarda en fazla yağış kış aylarında, en az yağış ise doğal olarak yaz aylarında görülmektedir. Yağış bakımından kış mevsimini, sırasıyla ilkbahar ve sonbahar mevsimleri takip etmektedir. Örneğin; Isparta istasyonunda yağışların %44 ü kış, %29 u ilkbahar, %17 si sonbahar ve %10 unun da yaz aylarında kaydedilmektedir. Yaz kuraklığı bariz bir şekilde bütün istasyonlarda hissedilmektedir. Çalışma sahasında önemli ekonomik değere sahip olan meyveler, sebzeler ve şekerpancarı gibi özellikle yaz aylarında suya ihtiyaç duyan bazı ürünler yağış yetersizliğinden oldukça fazla etkilenmektedir. Örneğin; şekerpancarı, bilhassa çimlenme ve büyüme devresinde yağış istemektedir. Olgunlaşma döneminde de fazla kuraklık bitkinin küçük kalmasına ve şeker veriminin az olmasına sebep olur ki, bu durum şekerpancarı tarımının iktisadilik karakterini azaltmaktadır (Türkoğlu, 1958:93). Türkiye elma üretiminin 1/5 ine sahip olan Isparta ilinde özellikle Eğirdir gölü ve çevresinde elmanın kalitesi oldukça yükselmektedir. Bunda gölün ve özellikle Aksu ve Kovada oluğundan içerilere doğru sokulan Akdeniz ikliminin rolü oldukça önemlidir. Bunlara rağmen meyveler yaz aylarında yeterince büyümeleri ve olgunlaşmaları için suya ihtiyaç duymaktadır. Yağış yetersizliğinin hissedildiği yaz aylarında bahçeler gerek Eğirdir gölünden gerekse yeraltı suyundan faydalanarak sulanmakta ve meyvelerin yetişmesi sağlanmaktadır. Isparta nın Thornwaite su bilançosu incelendiğinde, haziran, temmuz, ağustos, eylül ve ekim aylarında su noksanı görülmektedir. Nisan, mayıs ve kasım aylarında ise birikmiş su kullanılmaktadır. Thornwaite iklim sınıflandırmasına göre Isparta nın iklimi yarı nemli, mezotermal, yaz mevsiminde çok kuvvetli su noksanı olan ve denizel şartlara yakın bir iklim tipine girmektedir (Tablo 7, Grafik 7). Sulanamayan alanlarda genellikle kuru tarım ürünlerinden özellikle buğday, arpa ve nohut ekilmekte, sulu tarım yapılan alanlarda ise DSİ tarafından gerçekleştirilmiş ve halen inşaatı devam eden sulama projeleri ile su eksikliği giderilmeye çalışılmaktadır. 50

Tablo 7. Isparta nın Thorntwaite Su Bilançosu Isparta I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Yıllık Sıcaklık 0 C 1.7 2.7 5.7 10.6 15.4 19.6 23.1 22.8 18.4 12.9 7.7 3.6 12.0 Sıc.İndis 0.2 0.39 1.2 3.12 5.49 7.91 10.1 9.95 7.19 4.2 1.9 0.61 52.3 Pot. ETP. 3.64 6.7 17.9 40.5 66.2 90.9 112.9 110.9 83.6 52.4 26.6 9.78 622.1 (mm.) Duz. 3.11 5.62 18.4 44.5 81.2 112.5 141.1 129.8 86.8 50.4 22.4 8.04 704.1 Pot.ETP.mm Yağış (mm.) 84.8 75.5 60.6 52.2 55.5 35.4 11.9 10.4 17.2 37.8 45.4 94.3 581 Birk. Su Değ. 0.0 0.0 0.0 0.0-25.7-74.2 0.0 0.0 0.0 0.0 23.0 77.0 (mm.) Birikmiş Su 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 74.24 0.0 0.0 0.0 0.0 23.0 100.0 (mm.) Gerçek 3.11 5.62 18.4 44.5 81.2 109.6 11.9 10.4 17.2 37.8 22.4 8.04 370.3 Evapot.(mm.) Su Noksanı 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 2.88 129.2 119.4 69.61 12.67 0.0 0.0 (mm.) Su Fazlası 81.69 69.88 42.16 7.6 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 9.26 210.6 (mm.) Akış (mm.) 45.48 75.78 56.02 24.91 3.83 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 4.63 210.6 Neml. Oranı 26.31 12.42 2.29 0.17-0.32-0.69-0.92-0.92-0.80-0.25 1.03 10.73 Kaynak: DMİ. Gn. Md., 2000. 51

4. Toprak Toprak, horizonları oluşmuş veya oluşmamış olsun, karada yaşayan bitkilerin gelişmesi için gerekli olan doğal ortamdır. Herhangi bir yerdeki toprağın özellikleri, iklim ve canlıların, relyef şartlarına bağlı olarak ve uzun bir zaman periyodu içinde ana kaya maddesi üzerinde yaptıkları müşterek tesirin neticesinde meydana gelir. Kültür şartları ve insanların toprağı kullanma şekilleri de bu müşterek tesire dahildir (Oakes, 1958:35). Çalışma sahasında, topoğrafya şekillerinin, iklim faktörlerinin, vejetasyon çeşitliliğinin, relyef şartlarının ve jeolojik devirlerin her birinin oluşturduğu tesirlere bağlı olarak çok çeşitli toprak grubu meydana gelmiştir. Bu çeşitliliğe araştırma sahasının su yüzeyleri dahil, 893.307 ha. olmasının da payı büyüktür. Çalışma alanında toprak çeşitlerini zonal, intrazonal ve azonal olmak üzere üç gruba ayırarak incelemek mümkündür (Tablo 8). Tablo 8. Isparta İlinde Toprak Gruplarının Dağılışı (1994-ha.) Toprak Grupları Toprak Alan (ha.) % Kırmızı Kahverengi Akdeniz 120.643 18 Kestanerengi 119.204 17 Zonal Topraklar Kireçsiz Kahverengi Orman 79.922 12 Kireçsiz Kahverengi 61.005 9 Kırmızı Akdeniz 27.213 4 Kırmızı Kestanarengi 3.085 0.4 Kahverengi Orman 146.362 22 İntrazonal Topraklar Hidromorfik Alüvyal 2.312 0.3 Tuzlu-Alkali 1.043 0.1 Kolüvyal 58.546 8.4 Azonal Topraklar Alüvyal 52.637 8 Regesoller 5.131 0.6 Sahil Kumulu- Bataklıkları ve diğerleri 1.553 0.2 Kaynak:KHGM.,1994:14. a. Zonal Topraklar İyi gelişmiş profil özelliğine sahip olup bu takımda bulunan topraklar, toprağı oluşturan aktif iklim ve vejetasyon şartlarına göre oluşmuş topraklardır (Atalay, 1982:196). Bu topraklar, ortalama iklim, ana madde ve relyef şartları altında teşekkül etmiştir (Oakes, 1958:42). Çalışma sahasının, 411.072 ha. ı zonal topraklardan meydana gelmiştir (Şekil 9). 52

a. 1. Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları Bu topraklar esas itibariyle kırmızı Akdeniz ve kahverengi toprakların karışık halidir. ABC profilli olan bu toprakların A horizonu iyi gelişmiş olup, orta derecede organik maddeye sahiptir. Organik madde mineral madde ile iyice karışmıştır. B horizonu daha ağır bünyeli, blok, köşeli blok veya prizmatik yapılıdır. Kurak mevsimlerde A ve B horizonu sert bir hal alır. Ana madde esas olarak sert kalker olup hafif dağlık bölgelerde granit, kiltaşı, kumtaşı, çeşitli metamorfikler, kristal kayalar, fliş ve kireçtaşı olabilir. Alçak yayla ve ovalarda bazik karakterli andezitik, dasitik, bazaltik kayaçlar, kiltaşı, çimontolaşmış kumtaşı ve konglemera marnlı depozitler, çeşitli sediment kayaçlar, çakıllı kumlu killi genç sedimentler ve kumlu kiltaşlarıdır (KHGM, 1994a) Çalışma sahasında, 120.643 ha. alana sahip olan kırmızı kahverengi Akdeniz topraklarının 863 ha. ı II., 1.409 ha. ı III., 2.578 ha. ı IV., 4.773 ha. ı VI. ve 111.020 ha. ı da VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır (Şekil 4). Eğirdir ilçesinin batısında ve Sevinçbey köyü çevresi ile daha çok ilçenin güney kısmında; Kovada gölü ve çevresi, Asacak dağı, Yukarıgökdere, Kırıntı, Sığırlık, Yuvalı köyleri, Sütçüler ilçe merkezi ve çevresi ile Karacaören baraj gölünün çalışma alanı içerisinde kalan bölümünün çevresinde; Şeyhler, Melikler, Çandır, Bekirler ve Sarımehmetler köylerinin çevresinde, Beyşehir gölünün batısında; Yenişarbademli ilçesi kuzey kesimlerinde; Gedikli köyü çevresinde ve Dedegöl dağlarında kırmızı kahverengi Akdeniz toprakları yayılış gösterir. Çalışma sahasında Akdeniz iklimi özellikleri görülmesi nedeniyle toprak yılın büyük bölümünde kuru olup, serin ve yağışlı mevsimlerde nemlidir. Yıllık ortalama yağış 400-1000 mm arasında değişir. Bu nedenle yükseklikleri fazla olan dağlık yerlerde genel olarak fundalık ve ormanlık sahalar ile buralardaki dar alanlara serpiştirilmiş halde bulunan ovalarda ise daha çok kuru tarım, çok küçük bazı alanlarda da sulu tarım yapılmaktadır. 53

a. 2. Kestanerengi Topraklar Bu topraklar, ABC profiline sahip, kalsifikasyon nedeni ile profilleri kalsiyumca zengindir. A horizonu; 30-50 cm kalınlıkta, granüler yapıda, orta derecede organik maddeli, dağılabilir kıvamlı ve koyu kahverengidir. Organik madde, mineral madde ile iyice karışmış olup A 1 horizonunun ph ı nötr ve kalevidir. B horizonu; 70-80 cm kalınlıkta, rengi koyu kahverengi veya kırmızımsı kahverengi; yapısı prizmatik olup kil birikmesi gösterir. B horizonunun altında sertleşmiş halde kireç birikim horizonu yer alır. Onun altında jips birikim horizonu bulunabilir. Bu topraklar orta derecede kalkerli olup CaCO 3 miktarı profilin aşağılarına inildikçe artış gösterir. Yağış daha fazla olduğundan, kireç oluşumu kahvarengi topraklardan biraz daha derinde meydana gelir (KHGM, 1994a). Kestanerengi toprakların bulunduğu yerler yazları çok az yağışlı ve kuraktır. Yıllık yağış tutarı 370-620 mm arasındadır (KHGM, 1994a). Çalışma alanında 119.204 ha. alana sahip bu toprakların bulunduğu alanlar şunlardır: Isparta ilinin kuzeybatısında, Karakuş dağlarındaki çıplak kaya ve molozluk alanlardan başlamak üzere, Uluborlu ilçe merkezinin güneyinde ve çevresinde mera ve tahıl alanları, Büyükkabaca kasabası güneyi ve Başköy de kuru tarım (bağ, arpa ve badem) alanları; Kumdanlı ve Tokmacık kasabaları, Gökçeali, Kırkbaş, Afşar, Çetince, Altıkapı köyleri ile birlikte bunlara yakın çevre sahalardaki mera alanları ve kuru tarım alanlarıyla dar alanlardaki bazı sulu tarla arazileri, Şarkikaraağaç Ovasının kuzeyindeki kuru tarla ve bağ alanları, Keçiborlu ilçe merkezi ve Kuyucak, Kılıç, Aydoğduş ve çevresindeki kuru tarım alanları, Atabey, Yakaören çevresindeki mera alanları ve ayrıca bu belirtilen yerleşim yerleri civarındaki fundalık alanlarda da kestanerengi topraklar bulunmaktadır. Kestanerengi toprakların; 453 ha. ı I., 15.977 ha. ı II., 18.138 ha. ı III., 13.333 ha. ı IV., 16.000 ha. ı VI., 55.298 ha. ı VII. sınıf arazilerden meydana gelmiştir (Şekil 4). a. 3. Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları Bu topraklar, şistler, serpantin ve kristal kiraçtaşı üzerinde, orman ve çalı örtüsü altında, tipik profilde, üstte koyu gri kahverenkli A, altta daha kırmızı, bünyece ağır B, en altta C profili bulunur. Oluşumda üst toprakta organik madde birikmesi, kil Fe-A 1 oksitlerin A dan B ye yer değiştirmesi işlemleri etkindir. Fakat dik ve sarp eğimlerde, zayıf A 1 oluşumundan başka gelişme görülmez. Bu topraklarda ph ve bazla doyma yüksektir (KHGM, 1994a). 55

Çalışma sahasında, 79.922 ha. alan kaplayan bu toprakların 570 ha. ı II., 1.532 ha. ı III., 1.778 ha. ı IV., 14.605 ha. ı VI., ve 61.437 ha. ı da VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır (Şekil 4). Araştırma alanının güneydoğusunda; Kesme, Çukurca, Aşağı ve Yukarı Yaylabel, doğusunda; Karacahisar, Katip, Terziler, Koçular, Yılgıncak, Sorkuncak, Belceğiz çevrelerindeki orman alanları başta olmak üzere, meralar, kuru tarım alanları ile çok az sulu tarım alanları kireçsiz kahverengi topraklar ürerinde bulunmaktadır. Buralarda buğday, arpa üretimi yanında hayvancılık da yapılmaktadır. a. 4. Kireçsiz Kahverengi Topraklar Bu topraklar, A(B)C profilli topraklardır. Kahverengi veya açık kahverengi dağılabilen, üst toprağa göre daha ağır bünyeli, soluk kırmızımsı kahverengi B horizonuna sahip, genellikle yıkanma mevcut olup üst toprak alt toprağa nazaran daha asidik bir karakterdedir. Bazen alt toprakta çok az serbest karbonatlar görülebilir. Ana madde çakıllı, kumlu, killi depozitlerle özellikle kısmen ayrışmış kalkerli kumlu kil ve kumlu kil taşlarıdır (KHGM, 1994a). Çalışma alanında, 61.005 ha. alana sahip olan bu topraklar, Isparta ilinin kuzeydoğusundaki, Sultan dağları ve eteklerinde geniş bir yayılma alanı bulmuştur. Bu sahalarda daha çok mera alanları yer aldığından koyun yetiştiriciliği yapılmakta ancak az eğimli sahalarda kuru tarım öne çıkmaktadır. Kireçsiz kahverengi toprakların, 3.402 ha. ı II., 3.880 ha. ı III., 2.847 ha. ı IV, 4.080 ha. ı VI. ve 47.156 ha. ı da VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır (Şekil 4). a. 5. Kırmızı Akdeniz Toprakları Bu topraklar ABC horizonlu topraklardır. Akdeniz iklimindeki kireçtaşları üzerinde 600 mm ve daha fazla yağış altında oluşmuş koyu kırmızı renklidir. Bazı hallerde kalkersiz ana madde üzerinde de oluşabilirler. Üst toprak organik maddece fakir olup A horizonu kırmızı renklidir. B horizonu bünyeseldir. B horizonunda yapı, blok veya prizmatik olup çeşitli derinliklere sahip topraklardır (KHGM, 1994a). İklim, az yağışlı, toprak ise yılın büyük bölümünde kurudur. Ancak serin ve yağışlı mevsimlerde rutubetlidir. Yıllık ortalama yağış 500-1100 mm dir. Ana madde sert kalker, esas olarak kireçtaşı, kalkerli kumtaşı, kalkerli kum, çakıl ve kiltaşı gibi kayalardır (KHGM, 1994a) 56

Çalışma alanında toplam 27.213 ha. alan kaplayan bu topraklar, Sütçüler ilçesinin doğu ve güneydoğusunda, Beydilli, Hacıaliler köyleri ve çevresinde bulunmaktadır. Üzerinde çoğunlukla fundalık alanların dağılış gösterdiği kırmızı Akdeniz topraklarının 445 ha. ı III., 250 ha. ı IV., 2.013 ha. ı VI. ve 24.005 ha. ı da VII. sınıf araziler üzerinde yer almaktadır. Fundalıklar ve az da olsa ormanlık alanların yanı sıra kuru tarım yapılan araziler de bu topraklar üzerinde yer alır. a. 6. Kırmızı Kestanerengi Topraklar Bu topraklar solunum rengi hariç hemen diğer bütün özellikleri ile kestanerengi toprakların aynısı veya benzeridir. A horizonunun rengi koyu kırmızı kahverengi, reaksiyonu nötr veya kalevidir. B horizonu daha ağır bünyeli ve kırmızımsı kahverengidir (KHGM, 1994a). Sıcaklığın ve yağışın kestanerengi topraklara nazaran daha fazla olduğu yerlerde oluşur. Ortalama yıllık yağış 450-700 mm dir. Bu topraklarda fazla sıcaklık topraktaki demiri fazla okside ettiğinden toprak rengi kırmızı ve organik madde parçalanmasını artırdığı içinde organik madde miktarı düşüktür. Çalışma sahasında 3.085 ha. alan kaplayan bu topraklar, Şarkikaraağaç ilçesine bağlı Kıyakdede köyünün doğusunda bulunmaktadır. Kırmızı kestanerengi toprakların büyük bir bölümü II. sınıf arazilerden oluşmaktadırlar. b. İntrazonal Topraklar Bu topraklar, oluşum ve morfolojik yapısı üzerinde, pedojenik faktörlerden anakaya, topoğrafya ve drenajın daha etkili olduğu topraklardır (Tonbul, 1985:334). Çalışma sahasında 149.717 ha. alana sahip olan bu grup toprakların en önemli yayılma gösteren türü, kahverengi orman topraklarıdır (Şekil 9). b. 1. Kahverengi Orman Toprakları Bunlar yüksek oranda kireç içeren ana kaya üzerinde gelişmiş ve özelliklerini yüksek orandaki bu kireçten alan ABC horizonlarına sahip kalsimorfik topraklardır. Kahverengi orman topraklarında bölgedeki yağışın toprağı yıkayacak kadar olmaması nedeniyle sadece eriyebilir tuzlar ve bir kısım kireç ve diğer elementler yıkanmak suretiyle uzaklaşmaktadır. Bu nedenle bu topraklar kalsimorfik topraklar içinde yer almaktadır (Atalay, 1982:218). 57

Bu topraklarda toprak derinliği sığ ve çok sığdır. Haritalama birimleri arasında çok dik ve sarp alanlar büyük kısmını kaplar. Taşlılık, kayalık ve şiddetli erozyon problemleri ön plândadır. Dik ve orta eğimli birimler, dağlık arazi içinde sırtlar, boğazlar ve dar etekleri kaplar ancak büyük bir oran teşkil etmez. Yükseltinin elverdiği kesimlerde kuru tarım yapılır ve az da olsa meyve yetiştirilir (KHGM, 1994a). Çalışma alanındaki en geniş sahaya yayılmış olan toprak çeşidini oluşturan kahverengi orman toprakları, Eğirdir gölünün kuzey ve batısında (Aşağı ve Yukarıkaşıkara, Gençali, Barla, Garip köyü güneyinde), Özbahçe köyü güneyi, Saracık, Çukurören, Gülköy çevresinde, Direkli köyünden başlamak üzere Isparta- Burdur il sınırı çevresinden Aşağıgökdere ye kadar, Sofular, Bağacık, Sarıidris, Yeşilköy, Hacılar, Yaka köylerinin doğusunda oldukça geniş bir sahada yayılmış durumdadır. Yükseltisi fazla olan yerlerde orman ağaçları, fundalıklar, daha yüksek yerlerde meralar, az eğimli veya düze yakın alanlarda kuru tarım alanları ile yer yer meyve bahçeleri bu topraklar üzerinde bulunmaktadır. Çalışma alanında 146.362 ha. alana sahip olan kahverengi orman topraklarının, 2.397 ha. ı II., 8.002 ha. ı III., 14.003 ha. ı IV., 25.813 ha. ı VI. ve 96.147 ha. da VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır. b. 2. Hidromorfik Alüvyal Topraklar Bunlar oluşumlarını su etkisi altında sürdüren intrazonal topraklardır. Topoğrafyaları düz veya çukur olduğundan taban suyu yüksektir. Hatta bazı mevsimler su yüzeye kadar çıkabilir. Taban suyunun düştüğü zamanlarda bile alt katlar sürekli yaştır. Bu topraklarda taban suyunun alçalıp yükselmesine bağlı olarak içlerindeki bitki köklerinin çürümesinden oluşan siyah lekeler görülür (KHGM, 1994a) Bu topraklarda doğal bitki örtüsü çayır, mera, saz, kamış ve suyu seven bitkilerden oluşmaktadır. Basit drenaj önlemleri alınması halinde yem bitkileri ve suya dayanıklı bazı ağaç türleri de yetiştirilebilir. Bu topraklar, Senirkent Ovasının Eğirdir gölü kenarında, Eğirdir gölünün kuzeydoğu kesiminde, Yenice ve Akdağ köylerinin Eğirdir gölü kıyısında, Kovada gölü kuzeyinde, Beyşehir gölü kuzeyinde ki bir kısım alanda, 2.312 ha. sahada V. sınıf arazilerden oluşmaktadır. Buralarda genelde büyükbaş olmak üzere hayvancılık yapılmaktadır. 58

b. 3. Tuzlu Sodik Topraklar Bu toprakların etrafı alüvyal ve kolüvyal topraklarla çevrilidir. Topoğrafyadaki düz ve düze yakın eğimler, bu toprakların oluşumundaki en önemli etkendir. Bu toprakların özelliği yüksek oranda eriyebilir tuzla, değişebilir sodyum bulunması ve ph değerininde yüksek olmasıdır. Genellikle buharlaşmanın fazla olduğu ve drenaj problemi olan kurak iklimlerde görülürler. 400 mm civarındaki yağış, yüksek sıcaklık ve yaz aylarındaki buharlaşma bu toprakların oluşumuna neden olmaktadır (Şekil 4). Araştırma alanında 1.043 ha. alana sahip olan bu topraklar, Keçiborlu ilçesinde Senir kasabasının doğusunda, Burdur gölü kıyısında yer alır ve üzerinde seyrek fundalıklar bulunan VI. sınıf arazilerdir. c. Azonal Topraklar Yeni oluşmakta olan bu gruptaki topraklar, bir taraftan sürekli devam eden erozyon, diğer taraftan birikme nedeniyle gelişmeleri engellenmekte olan dolayısıyla horizonlaşma göstermeyen topraklardan meydana gelir (Tonbul, 1985:336). Çalışma sahasında azonal topraklar 117.867 ha. alan kaplamaktadır (Şekil 9). c. 1. Alüvyal Topraklar Bu topraklar, akarsular tarafından taşınıp depolanan materyaller üzerinde oluşan AC profilli genç topraklardır. Mineral bileşimleri akarsu havzasının litolojik birleşimi ile jeolojik periyodlarda yer alan toprak gelişimi sırasındaki erozyon ve birikme devirlerine bağlı olup heterojendir. Profillerde horizonlaşma ya hiç yok yada çok az belirgindir. Buna karşılık değişik özellikte katlar görülür (KHGM, 1994a). Alüvyal topraklar, bünyelerine veya bulundukları bölgelere yahut evrim devrelerine göre sınıflandırılır. Bunlardan üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce bünyeli ve taban suyu yüksek alanlarda düşey geçirgenlik azdır. Yüzey nemli ve organik maddece zengindir. Alt toprakta hafif seyreden bir indirgenme olayı hüküm sürer. Kaba bünyeliler iyi drene olduğundan yüzey katları çabuk kurur (KHGM, 1994a) Isparta ilinde toplam 52.637 ha. alana sahip olan alüvyal toprakların, 27.241 ha. ı I., 20.267 ha. ı II., 4.182 ha. ı III. ve 947 ha. ı da IV. sınıf arazilerden oluşmaktadır. Araştırma sahasında, Isparta, Atabey, Kuleönü, Keçiborlu, Uluborlu, Senirkent, Yalvaç, Gelendost, Şarkikaraağaç, Boğazova ve Yılanlı ovalarında alüvyal topraklar bulunmaktadır. Üzerlerinde sulu ve kuru tarım alanları oldukça 59

yaygındır. Başta elma, kiraz, vişne, şekerpancarı gibi sulu tarım ürünleri olmak üzere buğday, arpa gibi tahıl ürünleri yanında daha birçok ürün de yetiştirilmektedir. c. 2. Kolüvyal Topraklar Dağlık ve tepelik arazilerin eteklerindeki dar vadi tabanlarında yer çekimi ve küçük akıntılarla sürüklenmiş zerre büyüklüğüne göre alüvyallerdeki gibi sıralanmamış birikintiler kolüvyal toprakları oluşturur. Kolüvyal materyal üzerindeki zayıf A 1 den başka oluşum göstermeyen genç topraklar kolüvyal olarak haritalanmıştır. Oluşumda organik madde birikimi ve ayrılma işlemleri etkindir. Toprak oluşumunun yetersiz olması nedeni ile topraklar, üzerinde yer aldıkları ana maddenin özelliklerini yansıtırlar. Ana madde yumuşak kireç, sert kireçtaşı, şistler, serpantin yada bunlardan oluşmuş toprak gövdelerinden taşınmıştır (KHGM, 1994a) Isparta ilinde değişik yükseltilerde kolüvyal topraklara rastlanmaktadır. Kolüvyal topraklar taşlı yerlerde taşlar temizlenerek tarıma açılmaktadır. Toroslarda, sarp engebeler arasına sıkışmış yerleşim noktalarının çevrelerinde kolüvyal topraklar oldukça değerlidir (Kumdanlı, Gökçeali, Kozluçay, Özgüney, Özbayat, Kuyucak...). Şarkikaraağaç ilçesinin Örenköy, Yakaemir, Ördekçi köyleri, Gelendost ilçesinin Yaka kasabası çevresinde, Senirkent Ovasında dağlara yakın az eğimli yüzeylerde, diğer ovalarda da alüvyal toprakların çevresindeki yamaçlarda kolüvyal topraklar bulunmaktadır. Buralarda meyve ve sebze tarımı yanında tahıl üretimi de büyük ölçüde gerçekleştirilir. Alüvyal topraklarda üretilen ürünlerin hemen hepsi bu topraklarda da üretilmektedir. Isparta ilinde, 58.546 ha. alana sahip olan kolüvyal toprakların, 21.736 ha. ı I., 25.700 ha. ı II., 9.516 ha. ı III., 1.108 ha. ı VI., 86 ha. ı V. ve 400 ha. ı da VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır. c. 3. Regosol Topraklar Bu topraklar derin ve pekişmemiş mineral depozitler üzerinde bulunan genç topraklardır. Litosollerden genellikle taşsız olmaları ile ayrılırlar. Bütün iklim çeşitlerinde bulunan bu topraklar esas olarak kumul, lös ve dik eğimli buzul birikinti alanlarında bulunurlar (Şekil 4). Isparta ilinde Isparta şehri ile Gelincik köyü arasında kalan sahada yaygın olarak görülen bu toprakların üzerinde mera ve kuru tarım alanları bulunmaktadır. Toplam 5.131 ha. alana sahip regosol toprakların büyük bir kısmı VII. sınıf arazilerden oluşmaktadır. 60

Yukarıda anlatılan toprak türlerinden başka; Isparta ilindeki göllerin kıyılarında kıyı kumulları (307 ha.), Anamas dağları üzerinde orman sınırının üstünde yüksek dağ-çayır toprakları (618 ha.), göl kıyılarındaki alüvyal kıyı bataklıkları (156 ha.) ve ırmak taşkın yataklarındaki (472 ha.) topraklar da araştırma alanında karşılaşılan diğer toprak çeşitleridir. d. Toprakların Kullanılmasını Sınırlandıran Faktörler Çalışma alanı topraklarında tarım ürünlerinin yetiştirilmesini ve tarım alanlarının kullanımını sınırlandıran erozyon, eğim, toprak derinliği, drenaj bozukluğu, tuzluluk, alkalilik, taşlılık-kayalık ve yaşlılık... gibi etkinlik dereceleri değişebilen çeşitli sorunlar bulunmaktadır. Bunlardan en yaygın olarak görülen su erozyonu, arazinin eğimi ve toprakların derinliği ile ilgili problemlerdir. Araştırma alanının önemli bir bölümü dağlık ve engebeli sahalardan oluşmaktadır. Bu nedenle arazi eğiminin %40 ı sarp, %13 ü çok dik ve %16 sı da dik alanlardan meydana gelmektedir (Tablo 9). Bu alanlarda çoğunlukla orman ağaçları ve fundalıklardan oluşan ormanlar, çıplak kaya ve molozluklar ile bunlar arasına serpişmiş halde bulunan otlak alanları yer almaktadır. Sütçüler, Aksu, Eğirdir ilçeleri gibi bazı dağlık kütlelerin (Barla dağı, Davraz dağı, Sultan ve Karakuş dağları...) yoğun olarak bulunduğu diğer ilçe arazilerinde de eğimin arttığı alanlarda tarımsal etkinlikler daha çok sınırlanmaktadır. Tablo 9. Isparta İlinde Toprak Kullanımını Sınırlandıran Faktörler Eğim Durumu Erozyon Durumu Eğim Alan (Ha) % Şiddeti Alan (ha) % Düz 80508 12 Hafif 81610 12 Hafif 60243 9 Orta 103054 15 Orta 69946 10 Şiddetli 220560 33 Dik 105530 16 Çok Şiddetli 272653 40 Çok Dik 89878 13 Sarp 271772 40 Toplam 677877 100 677877 100 Toprak Derinliği Taşlılık ve Kayalık Sığlık Alan (ha) % Durumu Alan (ha) % Derin 126210 19 Taşsız-Kayasız 525533 77 Orta Derin 49624 7 Taşlı 71422 11 Sığ 97729 14 Kayalı 80922 12 Çok Sığ 404314 60 Toplam 677877 100 677877 100 Kaynak: KHGM, 1994:49,50. 61

Ayrıca tarıma elverişli olmayan bazı otlak alanlarında bilinçsiz şekilde tarla açılması ve yanlış arazi kullanımı gibi bazı nedenlerle toprak erozyonu artmaktadır. Araştırma alanında eğimin az, hafif ve orta derecede olduğu araziler 210.697 ha. alan kaplamaktadır (Tablo 9). Bu araziler tarımsal işletmelerin yoğunlaştığı ve tarımsal ürün çeşitliliğinin fazlalaştığı çalışma alanında yer alan ovalar ve bunların çevrelerindeki sahalardır. Eğim dışında çoğunlukla eğim oranına bağlı olarak etkinleşen su erozyonu, Isparta ilinde tarımsal faaliyetleri sınırlandıran bir başka problemdir. Su erozyonunun çok şiddetli görüldüğü ve arazinin %40 ına sahip alanlar genelde doğal bitki örtüsünün aşırı derecede tahrip edildiği çok dik ve fazla eğime sahip sahalardır. Isparta ilinde 220.560 ha. alan şiddetli erozyona maruz kalmaktadır. Toprakların sığ ve çok sığ olduğu VI. ve VII. sınıf arazilerde genelde orman ve fundalık alanlar şiddetli erozyonun etkisi altındadır. Çalışma sahasında 3. ve 4. derecede erozyona uğrayan arazi oranı toplam %73 tür. Toprakların %27 sinde de hafif ve orta şiddette erozyon görülmektedir. Alüvyal topraklar ile kolüvyal toprakların bulunduğu alanların az eğimli kısımlarında hafif, platolarda ise genelde orta derecede şiddete sahip su erozyonu mevcuttur. Kuru tarım alanlarının %69 u, sulu tarım alanlarının da %11 i orta derecede erozyona maruz kalmaktadır. Topraklarda bitki köklerinin geliştiği, bitki besin maddelerinin ve suyun temin edildiği alanın derinliği bitki yetiştirme açısından önemlidir (KHGM, 1994:24a). Araştırma alanı topraklarının 126.610 ha. ı 90 cm den daha fazla derinliğe sahiptir. Büyük çoğunluğu düz ve düze yakın eğimin bulunduğu araziler aynı zamanda toprakları derin ve erozyonun çok hafif olduğu arazilerdir. Isparta ili arazisinin %74 ü sığ ve çok sığ topraklardan oluşmaktadır. 500 bin ha. ı aşan bu topraklar fazla eğime sahip alanlarda ve çok şiddetli erozyona maruz kalmış sahalarda yer almaktadır. Çalışma sahasında toprakların %23 ü bitkilerin gelişme olanağı bulamadığı ve yetişen bitkilerin de zarar gördüğü taşlı ve kayalı arazilerden meydana gelmektedir. Taşlı ve kayalı araziler genelde arazi kullanım ve arazi sınıfları haritalarında gösterildiği üzere taşlık ve molozluklardan oluşan alanlardır. Ayrıca Isparta ilinde 1.781 ha. alanda tuzluluk ve alkalilik, 29.364 ha. alanda da yaşlılık ve çoraklık görülmektedir. 62

5. Hidroğrafya Türkiye de ziraat faaliyetleri ile yetiştirilen mahsullerin verim ve kalitesinde, sular ve bunlardan istifade edilebilmesinin etkisi çok büyüktür. Sulardan faydalanmak ve suya hakimiyet, ileri tekniğin ve medeniyetin tezahürüdür. Sulama ve sudan yararlanma, entansif ziraatin en başta gelen şartlarıdır (Göney, 1987:60). Çalışma alanında haziran ayından başlamak üzere eylül bazen de ekim aylarına kadar su noksanı görülmektedir. Özellikle yaz mevsimi oldukça kurak geçmektedir. İyi verim alabilmek için var olan su olanaklarından yararlanmak gerekmektedir. Çalışma sahasının Göller Yöresi nde bulunması nedeniyle yörede yer alan göllerden sulama da oldukça çok yararlanılmaktadır. Türkiye nin 4. büyük gölü olan Eğirdir gölü ve onun güneyinde yer alan Kovada gölü tamamen, Türkiye nin 3. büyük gölü olan Beyşehir gölü de kısmen Isparta ili sınırları içinde yer almaktadır (Şekil 10). Ayrıca; DSİ ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yapılan barajlar ve göletlerden, yörede yer alan bazı akarsulardan, yeraltı sularından faydalanılarak tarım alanlarının önemli bir kısmı sulanmaktadır. Tarım alanlarına, büyük oranla DSİ tarafından döşenen sulama kanalları yoluyla su götürülürken, çay ve derelerden su motorlarıyla, yeraltı suları da motopomplar yardımıyla sulama alanlarına ulaştırılmaktadır. a. Göller a.1. Eğirdir Gölü Batı Torosların orta kısmında bulunan Eğirdir gölü (Foto 8), çevresindeki dağlık sahalar arasında kuzey-güney doğrultusunda 50 km lik bir mesafe dahilinde uzanmaktadır (İnandık, 1965:33). Göl, 1.5-16 km genişliğinde olup en dar yeri Kemer Boğazı diye adlandırılan Kel Tepe burnu ile Belbel çiftliği arasında kalan kısımdır. 916 m rakımlı olan gölün derinliği 6-13 (16) m arasında değişmektedir. 468 km 2 (DİE, 1999) lik alanı ile Türkiye nin dördüncü büyük gölüdür. Eğirdir ve Kovada göllerinin bulundukları depresyonlar tektonik menşeli polye özelliği göstermektedir. Planhol e göre Eğirdir ve Kovada çanakları Neojen den sonra teşekkül etmiş tektonik menşeli küvetlerdir ve karstik olaylarla işlenerek bugünkü şekillerini almışlardır (İnandık, 1965:34). 63

Su toplama alanı, 3.776 km 2 olan gölün, yıl içerisindeki seviye değişimi yağışa bağlı olarak, yağışın fazla olduğu ve dağlar üzerindeki karların eriyerek göle dökülen akarsuların debilerinin yükseldiği ilkbahar ayları göl seviyesinin yüksek olduğu aylar olup mayıs ayında en yüksek seviyeye ulaşır. Yaz aylarında artan buharlaşma, azalan yağışa bağlı olarak göl seviyesinde alçalma başlar. Gölün yıl içindeki seviye oynamaları ortalama 55 cm kadardır (Çiçek, 1992:130). Önceki yıllarda gölün belirgin bir ayağı yoktu, bu nedenle göl, seviyesinin yüksek olduğu dönemlerde güneyindeki Boğazova ya doğru taşmakta ve bu alanları su altında bırakmaktaydı. Bu durum, bataklık oluşması ve ürünlere zarar vermesi nedeniyle problem meydana getiriyordu. Bunu engellemek için Eğirdir gölünün bir ayakla Kovada gölüne bağlanması düşünülmüş ve bu konuda ilk girişimler Osmanlı İmparatorluğu döneminde başlatılmıştır. Eğirdir gölünün bir ayakla akıtılması hakkındaki emir, 1567 yılındaki bir fermanda yazılı bulunmaktadır. Cumhuriyetin ilk yıllarında bununla ilgili çeşitli girişimlerde bulunulmuşsa da bu proje ancak DSİ tarafından 1955-1956 su yılında gerçekleştirilebilmiştir. Gölün Boğazova ya açıldığı yere bir regülatör yapılarak buradan Kovada gölüne ulaşan bir kanala düzenli su verilmeye başlanmış ve Boğazova yı suların basması engellenmiştir (Çiçek, 1992:130). Böylece hem burada oluşan bataklık alan ortadan kaldırılmış hem de Boğazova daki tarım alanları düzenli bir şekilde sulanmaya başlanmıştır. Boğazova, aynı zamanda Isparta nın önemli meyve üreten alanlarından biri haline gelmiştir. Eğirdir gölüne bağlı olarak sulamaya açılan ovaları iki grupta toplayabiliriz. Birinci grubta hemen gölün çevresindeki Senirkent, Kumdanlı, Gelendost, Boğazova, Barla ve Bedre ovaları, ikinci grubta ise göle nispeten uzak Yalvaç ovası ile ayrı bir havzada yer alan Isparta ve Atabey ovaları yer alır. 1969 yılından başlamak üzere DSİ tarafından yapılan ve yapılmakta olan sulama projeleriyle yukarıda belirttiğimiz ovalardaki kuru tarım alanlarının sulu tarım alanlarına dönüştürülmesi sağlanmış ve eskiye oranla daha çok ekonomik gelir elde edilmeye başlanmıştır. 50.000 ha. dan daha fazla alanın sulandığı bu ovalarda, meyvecilik başta olmak üzere önemli gelir elde edilen tarım ürünleri yetiştirilmeye başlanmış buna bağlı olarak da halkın refah seviyesi önemli ölçüde yükselmiştir. 65

a.2. Kovada Gölü Boğazova nın güney ucunda 10 km uzunluğunda ve 2-3 km genişliğinde bir göldür. Kovada gölü karstik çöküntülerden meydana gelmiş, oldukça sığ olup en derin yeri 5-6 m dir. Önceleri Eğirdir gölünden gelen fazla sular bir kanalla Kovada gölüne akmaktaydı. Fakat son yıllarda artan su ihtiyacı nedeniyle Eğirdir gölünden gelen kanalla sağlanan su, Kovada gölüne girmeksizin Kovada çayına verilerek Kovada I. ve Kovada II. santrallerinde kullanılmaktadır. Bu ise gerek gölün gerekse göl çevresinde 1970 yılında ilân edilen Milli park alanının dengesinin bozulmasına neden olmaktadır. a.3. Beyşehir Gölü Batı Torosların doğu kesiminde kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu Anamas dağlarının doğusunda yine aynı doğrultuda uzanan Beyşehir gölü tektonik kökenli bir çukurluğun sularla dolması sonucu oluşmuştur. 656 km 2 (DİE, 1999) alanı ile Türkiye nin üçüncü büyük gölüdür. Uzunluğu 45 km, genişliği ise 13-25 km arasında değişmektedir. Gölün suları bir gidegen vasıtasıyla kısmen Suğla gölüne geçer (İnandık, 1965:29). Göller Yöresi ndeki tatlı su göllerinde olduğu gibi, Beyşehir gölünden de tarım alanlarının sulanması için faydalanılmaktadır. Gölün kuzeyindeki Belceğiz, Armutlu, Yeniköy ile Şarkikaraağaç ilçesinin bir kısım ovaları ve Yenişarbademli Ovası Beyşehir gölünden yararlanılarak sulanmakta, buna bağlı olarak kuru olan tarım alanları giderek sulu tarım sahaları haline gelmektedir. Eğirdir, Kovada, Beyşehir gölleri aynı zamanda önemli birer balıkçılık alanıdır. Bu göllerde kontrollü olarak balık avı yapılmaktadır. Burdur gölü de çalışma sahasına komşu olan bir diğer göldür. Sularının dışarıya akıntısı olmaması nedeniyle suyu tuzludur. Bu nedenle göl suları kullanılmamaktadır. 66

b. Barajlar Bir akarsu yatağında akıntıyı keserek, geride suyu kabartmaya, toplamaya yarayan dayanıklı yapılara baraj denir (İzbırak, 1992:31). Çalışma sahasında dört baraj gölü bulunmaktadır. Bunların üçü (Uluborlu, Yalvaç ve Sorgun) il sınırları içerisinde, biri de Burdur-Isparta il sınırında bulunan (Karacaören) baraj gölleridir. b.1. Uluborlu Barajı Uluborlu ilçe merkezinin güneybatısında Pupa çayı üzerinde kurulmuş; dolgu tipinde yapılmış bir barajdır (Foto 9). 110 ha. alana sahip olan baraj, 1984 yılında hizmete açılmıştır. Şalgamlık, Karatavuk ve Kuruçayın sularının toplanmasıyla oluşmuştur. Toplam hacmi 21.300 hm 3 olan baraj, sulama ve taşkın önleme amacıyla inşa edilmiştir. Direk olarak dip savakları sulama kanallarına bağlı olan baraj, Uluborlu ilçesinde oldukça önemli bir tarım alanını sulamaktadır (1.882 ha.). Burada meyvecilik ön plana çıkmakta ve özellikle kiraz, elma ve vişne bahçeleri sulanmaktadır. b.2. Yalvaç Barajı Yalvaç ilçesine bağlı Sücüllü kasabasının kuzeyinde Sücüllü (Kuruçay) çayı üzerine 1973 yılında kurulan baraj, esas olarak sulama suyu temin etmek amacıyla inşa edilmiştir. Bu baraj, 83 ha. alana ve 8.90 hm 3 su hacmine sahiptir. Barajla, yaklaşık 2.000 ha. tarım arazisinin sulanmasına olanak sağlamıştır. b.3. Sorgun Barajı Aksu-Yılanlı projesi kapsamında yapılmış olan Sorgun Barajı, Aksu ilçe merkezinin kuzeyinde bulunmaktadır. 91 ha. alana sahip olan baraj, Sorgun deresi üzerinde kurulmuştur. Taşkın önleme ve sulama amacıyla inşa edilmiştir. Bu proje ile Aksu-Yılanlı ovasında 3.207 ha. alan sulanmaktadır. b.4. Karacaören Barajı Aksu ırmağı üzerinde, 1989 yılında inşası tamamlanan baraj, sulama, taşkın önleme ve enerji üretimi amacıyla kurulmuştur. 1.234 hm 3 hacmi ve 4.550 ha. toplam alana sahiptir. Toplam alanının 2.383 ha. ı Isparta il sınırlarında yer alır. Karacaören barajı, Sütçüler ilçesinin Çandır, Melikler, Şeyhler köylerinin ve çevredeki tarım alanlarının su kaynağıdır. 67

c. Göletler Gerek Köy Hizmetleri gerekse DSİ tarafından genelde küçük derelerin önü kesilerek inşa edilen göletler vasıtasıyla çevrelerindeki tarım alanlarının sulanması amaçlanmıştır (Tablo 10). Bu baraj ve göletlerle 30.000 ha. dan daha fazla kuru tarım alanının sulu tarım alanına dönüştürülmesi sağlanmıştır. İnşa ve proje aşamasında olan baraj ve göletlerin yapımının tamamlanmasıyla bu alanlar daha da artırılacaktır. Tablo 10. Isparta İlinde Bulunan Göletler (2000) İlçeler Göletler Aksu Karağı, Koçular Eğirdir Y.Gökdere, Bademli, Gökçehöyük, Sarıidris, Sipahiler Gönen Kızıldere, Bağarası, Güneykent, Çatak,Kavak, Keçiborlu Keçiborlu, Şarkikaraağaç Örenköy, Y.Dinek Yalvaç Hisarardı, Dedeçam, Kurusarı, Kuyucak, (Özgüney-Özbayat),Bağkonak Atabey Atabey Uluborlu İleydağı Kaynak: KHİM. d. Akarsular Çalışma sahasındaki akarsular, Aksu ve Köprü ırmakları hariç, genelde yaz aylarında kururlar yada çok az bir akış gösterirler. Akarsuların debisi yağışlar ve eriyen karlar nedeniyle kış aylarında artmaya başlar. İlkbahar mevsiminde mart ve nisan aylarında maksimum seviyeye ulaşır. Bu aylarda yağışlar daha ziyade sağanak şeklinde olduğundan akarsular sel karakterindedir. Suları Eğirdir gölüne dökülen akarsular; Senirkent Ovasının ortasında akan Pupa çayı, Sultan dağlarından doğan ve Kumdanlı Ovasının içinden akan Köydere(Hoyran), yine kaynaklarını Sultan dağlarından alan Yalvaç üzerinden Gelendost Ovasını geçen Özdere, Eğirdir gölünü güneyden besleyen Kocaderedir. Yine araştırma alanında Beyşehir gölüne dökülen en önemli akarsu bir kanal içinde akan ve göle kuzeyden karışan Eğri çay ile Yenişarbademli nin güneyinden göle dökülen Hızar deresidir. Keçiborlu nun kuzeyinden Burdur gölüne dökülen diğer bir akarsu da Keçiborlu deresidir. Bu derelerden başka yörede yer alan birçok dere ve çay vardır ki bunlar genellikle belli dönemler (kış ve ilbahar ayları) dışında kurudukları için su taşımazlar. Yöredeki bazı akarsular, kış ve ilkbahar aylarında taşkınlar yaparak tarım alanlarına zarar vermektedir. Örneğin; Pupa çayı yatağının dar ve sığ olması nedeniyle DSİ ve çiftçiler tarafından çay kenarına set yapıldığı halde taşmakta ve 68

tarım alanları bir süre su altıda kalmaktadır. Buna karşın normal yatağında aktığı dönemde ise motorlar ile su pompalanarak tarım alanları sulanmaktadır. Yine Aksu ırmağının kollarından biri olan Darı deresi ve Isparta çayı, çevredeki bahçeliklere sulama suyu sağlamaktadır. Çalışma sahasından doğduktan sonra sularını Akdeniz e kadar ulaştıran Aksu ve Köprü ırmağı debileri en yüksek akarsulardır. Aksu ırmağı; 1.343 hm 3 /yıl, Köprü ırmağı; 555 hm 3 /yıl il çıkışı toplam ortalama akışa sahiptir (DSİ, 1990). Kaynağını Akdağ ve Anamas dağlarından alan Aksu ırmağı (Foto 10), Dereboğazı deresi, Ağlasun çayı, Kovada çayı, Değirmen dere gibi çayları kendine katarak Karacaören barajına, oradan da Akdeniz e ulaşır. Kaynaklarını Anamas dağlarından alan Köprü ırmağı da birçok çayın sularını toplayarak yine Akdeniz e dökülmektedir. e. Yeraltı Suları Isparta ilinde bulunan ovalarda DSİ tarafından yapılan detaylı hidrojeolojik etütlerde, ovalar toplamında 91 hm 3 /yıl yeraltı suyu rezervi hesaplanmıştır. Toplam rezervden tahsis edilen 62.8 hm 3 /yıl, tahsise göre kalan rezerv 28.2 hm 3 /yıl, tahsis edilenden çekilen 31.4 hm 3 /yıl olup fiili çekime göre kalan rezerv 59.6 hm 3 /yıl dır. Genel olarak yeraltı suyu akiferleri serbest akiferlerdir (Çevre İl Md., 2001:18-19). Isparta ilinde yer alan ovalarda sulama kanallarının olduğu yerlerde dahi halk yeraltı suyundan faydalanma yoluna gitmiştir. Çünkü hem DSİ sulamalarına göre daha ekonomik hem de sıra beklemeksizin istendiği zaman sulama yapılabilmektedir. DSİ sulamalarında sulama dönüşümlü olarak yapıldığı için çiftçiler belli zamanlarda arazilerini sulamak zorundadır. Çoğu ovada, özellikle şekerpancarının ekildiği yerler fazla suya ihtiyaç duyduğu için suyun kullanımı DSİ memurlarınca programlanmakta olduğundan istenildiğinde sulama yapılamamaktadır. Çiftçiler hem ekonomik hem de istenildiğinde sulama imkânına sahip olunduğu için yer altı suyunu tercih etmektedir. 69

B. Beşeri Faktörler 1. Nüfus Yeryüzünde coğrafi bölgelerin farklı görünümler kazanmasına sebep olan elemanların başında insan toplulukları gelmektedir. Her şeyden önce bir mekân ve ilişkiler bilimi olarak kabul edilmesi gereken coğrafyanın temelinde insan toplulukları ile doğal çevre arasındaki ilişkiler yatmaktadır. Nüfusu konu alan nüfus coğrafyası, nüfus olaylarının nedenlerini, genel özelliklerini ve beklenen sonuçlarını üzerinde yaşanılan mekân ile ilişkilerini açıklayarak incelemektedir (Tümertekin, 1994: 118). Başka ifadeyle; nüfus, sınırları belli bir alanda (bir kıtada, bir ülkede, bir bölgede veya bir idari ünitede), belirli bir anda yaşayan insan topluluğuna denilmektedir (Özgür, 1998: 7). Cumhuriyet öncesi Hamit Sancağı adıyla bilinen Isparta ili hakkındaki ilk nüfus bilgileri o dönemde zaman zaman tutulan tahrir defterlerinden elde edilmektedir. Ancak tahrir defterleri düzenli olarak tutulmadığı ve sadece erkek nüfusun kaydı bulunduğu için bunlardan elde edilen veriler gerçek nüfus hakkında doğruyu tam olarak yansıtmamaktadır. Hamit Sancağı nın nüfusu hakkında en geniş bilgiyi, nüfusun hem dini hem de cinsiyeti ile ilgili verileri 1882 Konya Vilâyet Salnamesinden edinmek mümkündür (Tablo 11). Salnameye göre Hamit Sancağının toplam nüfusu 120.661 dir. Bu nüfusun 113.659 kişisi Müslüman, 6.450 kişisi Rum-Ortodoks ve 552 kişisi ise Ermeni- Grogeryan dır. Rum nüfus, Isparta Merkez, Uluborlu, Eğirdir ve Barla da, Ermeni nüfus ise sadece Isparta Merkez de yaşamaktadır. En fazla nüfusa sahip ilçeler, Isparta (Merkez), Karaağaç ve Yalvaç tır. Tablo 11. 1882 Konya Vilâyet Salnamesine Göre Isparta Sancağı Nüfusu İlçeler Isparta Uluborlu Eğirdir Karaağaç Yalvaç Keçiborlu Senirkent Barla Sütçüler Müslüman Rum Ortadoks Ermeni Grogeryan Erkek Kadın Erkek Kadın Erkek Kadın 13905 3409 4915 10234 11981 4.527 4.562 1134 2858 14251 3472 4339 9449 12247 4523 4523 1066 2582 2239 464 175 - - - - 402-2163 468 178 - - - - 361-346 - - - - - - - - 206 - - - - - - - - Toplam 57225 56434 3280 3170 346 206 Sancak Toplamı 113659 6450 552 Kaynak: Yurt Ans.,1984:3524. Toplam 33110 7813 9607 19683 19683 9032 8785 2963 5440 120661 70

Vital Cuinet ise 1892 yılında yayınlanan Turquie D Asie Geographie Administrative adlı eserinde Hamidabat Sancağı nın nüfusunu 192.000 olarak vermektedir. Bu nüfusun 17.000 inin Rum-Ortodoks, 600 ünün Ermeni-Grogeryan, 20 sinin Ermeni-Protestan ve 3 ünün de Ermeni-Yahudi olduğunu belirtmektedir (Cuinet, 1892:846-847). Rum nüfus, Kurtuluş Savaşından sonra yapılan nüfus mübadelesi ile Isparta dan ayrılmıştır. Tablo 12. Türkiye Nüfusu İçinde Isparta İli Nüfusunun Yeri (1927-2000) Yıllar Türkiye Yıllık Ort. Nüf. Artış Hızı (%0) Isparta İli Yıllık Ort. Nüf. Artış Hızı (%0) Türkiye Nüfusu İçinde Isparta Nüfusunun Yeri (%) 1927 13.648.270-144.804-1.06 1935 16.158.018 21.1 166.441 17.41 1.03 1940 17.820.950 19.6 171.751 6.28 0.96 1945 18.790.174 10.6 172.543 0.92 0.91 1950 20.947.188 21.7 186.316 15.36 0.88 1955 24.064.763 27.8 212.080 25.90 0.88 1960 27.754.820 28.5 242.352 26.69 0.87 1965 31.391.421 24.6 266.240 18.80 0.84 1970 35.605.176 25.2 300.029 23.90 0.84 1975 40.347.719 25.0 322.685 14.56 0.79 1980 44.736.957 20.7 350.116 16.32 0.78 1985 50.664.458 24.9 382.844 17.87 0.75 1990 56.473.035 21.7 434.771 25.44 0.76 2000 67.456.216 18.3 513.681 16.7 0.76 Kaynak: DİE 1927-2000 arasında yapılan Genel Nüfus Sayımları esas alındığında Isparta ilinin nüfusu devamlı artış göstermiştir. 1927 yılında 144.804 kişi olan Isparta ili nüfusu, 2000 yılı Genel Nüfus Sayımında 513.681 kişiye yükselmiştir. Sayım sonuçlarının ortaya koyduğu bir başka önemli hususta Isparta ilinde yıllık ortalama nüfus artış hızı 1990 yılı hariç sürekli olarak Türkiye nüfus artış hızının altında değerler göstermiş olmasıdır (Tablo12, Grafik 8). Isparta ilinde dönemler itibariyle en düşük yıllık nüfus artış hızı %o0.92 ile 1940-1945 ve %o6.28 ile 1935-1940 döneminde, en yüksek yıllık nüfus artış hızı ise %o26.69 ile 1955-1960 dönemi ve %o25.9 ile 1950-1955 dönemlerinde gerçekleşmiştir. 1935-1945 döneminde nüfus artışındaki yavaşlama ile 1929 Dünya ekonomik bunalımıyla başlayan olumsuz etkilerle 2. Dünya Savaşı nın getirdiği olumsuzluklar arasında doğrudan ilişki bulunmaktadır. 1950-1960 dönemindeki yüksek artışta ise bu dönem başında yaşanan büyük değişimlerle (erkek nüfusun iş gücü, ulaşım ağlarındaki gelişme, sağlık koşullarındaki düzenlemeler, tarımda makineleşme ve modernleşme gibi) birlikte birçok olumlu faktörün etkisi olmuştur. 71

Hemen her dönemde Türkiye nüfus artış hızının Isparta ili nüfus artış hızından yüksek olmasına karşılık 1990 yılında Isparta ili nüfus artışı (%o25.4), Türkiye nüfus artışının (%o21.7) üzerinde olmuştur. Bunda en önemli faktör; 1985 ve 1990 dönemlerine ait kır nüfusu artış hızlarıdır. 1985 yılında Türkiye kır nüfusu artış hızı %o10.5 azalmış iken Isparta ili kır nüfusu artışı %o8 artmıştır. Yine 1990 yılında Türkiye kır nüfusu artışı %o5.5 azalmışken, Isparta ili kır nüfus artışı %o5.6 lık artış göstermiştir. Türkiye genelinin aksine kır nüfusunun artmasında kırsal kesimde üretilen ürünlerin ticari değerinin yüksek olması, yörede el sanatlarının yaygın olması ve ihracata yönelik dokumacılığın yapılmasının payı büyüktür. Araştırma alanında, 1990 yılından sonra nüfusu tutacak ve nüfusu çekecek bazı gelişmeler olmuştur. 1992 yılında kurulan ve bugün 30.000 i aşan öğrencisi ve öğretim elemanı ile Süleyman Demirel Üniversitesi nin açılması, Isparta Organize Sanayi Bölgesinin faaliyete geçmesi, Dinar depremi ile bir kısım Dinar lının Isparta il merkezine yerleşmesi ve Isparta-Antalya karayolunun açılması gibi birçok neden sayılabilir (Uzuneminoğlu, 1998:131). Türkiye nüfus artış hızının Isparta ili nüfus artış hızından hemen her dönemde fazla olması nedeniyle 1927 ile 2000 yılları arasında Türkiye nüfusu beş kat artarken, Isparta ili nüfusundaki artış 3.5 kat olmuştur (Tablo 12). Isparta ilinde, 1927 yılında nüfusun %25.3 ü şehirlerde, %74.7 si de köylerde yaşamaktaydı. 2000 nüfus sayımına göre ise nüfusun %58.7 si şehirlerde, %41.3 ünün de köylerde yaşadığı tespit edilmiştir. Bu değerler bize özellikle 1945 yılından sonra Isparta ili nüfusunun devamlı bir şekilde şehir nüfusu lehine geliştiğini ve köylerden şehirlere göç olduğunu göstermektedir. Şehir ayrımında çeşitli kriterler (nüfus, fonksiyon...) kullanılmaktadır. Özçağlar; şehri Bünyesinde barındırdığı insanların hemen hemen bütün ihtiyaçlarını başka yerleşmelere muhtaç olmadan yerinde karşılayabilecek fonksiyonlara haiz olan, alt ve üst yapı bakımından fazlaca eksiği olmayan, 20.000 in üzerinde nüfusu bulunan belediye örgütlü yerleşmeler (Özçağlar, 1997: 9) olarak tarif etmektedir. Isparta ilinde de Isparta (Merkez), Eğirdir, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçe merkezleri şehir, diğer ilçe merkezleri ise kasaba özelliği göstermektedir. Bu araştırmada ise istatistiklerde bütünlük sağlanması amacıyla kır ve şehir ayrımı; DİE nin belirlediği üzere, il ve ilçe merkezlerinin nüfusu şehir nüfusu, diğer yerleşmelerin nüfusu ise kır nüfusu olarak kabul edilmiştir. 2000 Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre çalışma alanında nüfusun %58.7 si şehirlerde %41.3 ü de kırsal kesimde yaşamaktadır (Grafik 9). 1927-1950 72

döneminde fazla değişme görülmeyen şehir (%25) ve kırsal (%75) nüfus oranları, 1950 den itibaren şehir nüfusu lehine gelişme göstermeye başlamıştır. 1950 Genel Nüfus Sayımında %24.7 olan şehir nüfusu oranı, 1975 sayımında %40 a ve 2000 sayımında da %58.7 ye yükselmiştir (Tablo 13.). Isparta ilinde şehirlerde yaşayan nüfusun oranı, ülke ortalamasına göre daha yavaş artış göstermiştir. 1985 yılında %52.1 olan kırsal nüfus oranı ise 1990 yılında şehir nüfusunun gerisinde kalarak %47.2 ye düşmüştür. Tablo 13. Isparta İlinde Nüfusun Gelişimi (1927-2000) Yıllar Nüfus Yıllık Nüfus Artışı (%o) Şehir Nüfusu (%) Kır Nüfusu (%) Şehir Kır Toplam Şehir Kır Toplam 1927 36587 108217 144.804 - - - 25.3 74.7 1935 41133 125308 166.441 14.6 18.3 17.4 24.7 75.3 1940 42511 129240 171.751 6.6 6.2 6.3 24.7 75.3 1945 41342 131201 172.543-5.6 3.0 0.9 23.9 76.1 1950 46129 140187 186.316 21.9 13.2 15.4 24.7 75.3 1955 66864 145216 212.080 74.2 7.0 25.9 31.5 68.5 1960 84437 157915 242.352 46.7 16.7 26.7 34.8 65.2 1965 96551 169689 266.240 26.8 14.3 18.8 36.2 63.8 1970 114296 185733 300.029 33.7 18.0 23.9 38.1 61.9 1975 132240 190445 322.685 29.2 5.0 14.5 40.0 60.0 1980 158251 191865 350.116 35.9 1.5 16.3 45.2 54.8 1985 183298 199546 382.844 29.4 7.8 17.9 47.9 52.1 1990 229796 204975 434.771 45.0 5.6 25.4 52.8 47.2 2000 301561 212120 513.681 27.2 3.4 16.7 58.7 41.3 Kaynak: DİE Grafik 8. Isparta İli Nüfus Gelişimi (1927-2000) Nüfus sayısı 600000 500000 400000 300000 200000 100000 0 1927 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 Yıllar Şehir Kır Toplam 1970 1975 1980 1985 1990 2000 73

Isparta ili ekonomisi tarımsal faaliyetlere dayanmasına karşın teknolojik olanaklar ile birlikte makineli tarım, tarımsal istihdamı daraltmaktadır. Bu ise nüfusun kırsal alanlardan şehirlere göçünü hızlandırmaktadır. Nüfus, kırsal alanlardan gerek il içinde iş imkânı ve yaşama şartlarının daha iyi olduğu Isparta şehrine, Yalvaç ve Şarkikaraağaç gibi ilçe merkezlerine, gerekse il dışına (İstanbul, Ankara, Antalya, İzmir...) göç etmektedir. Bu göç özellikle tarımsal potansiyeli az ve imkânları kısıtlı olan alanlarda (Sütçüler ve Aksu) daha fazla olmaktadır. Çalışma alanında son dönemlerde iç göç açısından olumlu gelişmeler olmuşsa da genel olarak dönemler itibariyle göç alan değil göç veren bir görünüm arz eder. Isparta ilinin göç aldığı ve verdiği illerin başında araştırma sahasını çevreleyen Antalya, Burdur, Konya ve Afyon illeri ile Türkiye nin üç büyük ili (İstanbul, Ankara, İzmir) gelmektedir. Grafik 9. Isparta İlinde Nüfusun Bölünüşü (2000) Kır %41.3 Şehir %58.7 Isparta ili bazı zorunlu nedenlere (tayin, askerlik, eğitim...) bağlı olarak göç almaktadır. 2000 yılı verilerine göre göç aldığı illerin başında; Afyon (12.290 kişi), Burdur (8.342 kişi), Konya (6.299 kişi), Antalya (6.247 kişi), İstanbul (4.645 kişi), Ankara (4.228 kişi) ve İzmir (3.522 kişi), göç verdiği illerin başında ise İstanbul (27.622 kişi), Antalya (26.786 kişi), İzmir (13.976 kişi), Ankara (12.223 kişi), Konya (6.283 kişi), Afyon (4.615 kişi) ve Burdur (4.040 kişi) bulunmaktadır. Çalışma sahasının 1940 yılında 171.751 kişi olan nüfusu, 1960 yılında 242.352 e, 1980 yılında 350.116 ya ve 2000 yılında ise 513.681 e yükselmiştir (Tablo 14). 2000 yılı Genel Nüfus Sayımındaki nüfusun ilçelere göre dağılışı incelendiğinde, en fazla nüfus Merkez ve Yalvaç ilçelerinde, en az nüfus ise Yenişarbademli ve Aksu ilçelerinde olduğu görülür. 2000 yılı Genel Nüfus Sayımına 74

oranla 1940 yılında 53.012 olan Merkez ilçe nüfusu yaklaşık 3.5, 26.312 olan Eğirdir ve 12.033 olan Sütçüler nüfusu 1.5, 28.449 olan Şarkikaraağaç nüfusu 2 ve 33.828 olan Yalvaç ilçesinin nüfusu da 3 kat artış göstermiştir. 18.067 olan Uluborlu nüfusunda Senirkent in ilçe olması dolayısıyla azalma olmuştur. Tablo 14. Isparta İlinde İlçelere Göre Nüfus Durumu ve Yoğunluğu (1940-2000) İlçeler Nüfus Nüfus Yoğunluğu 1940 1960 1980 2000 1940 1960 1980 2000 Merkez 53012 55668 109972 170713 29 67 130 293 Aksu - - - 9554 - - - 16 Atabey - 6502 6509 12402-32 32 61 Eğirdir 26312 32767 45005 40996 14 22 24 33 Gelendost - 15382 20513 22370-25 33 36 Gönen - - - 16894 - - - 47 Keçiborlu - 17681 21522 23120-31 38 48 Senirkent - 16343 17822 25828-30 30 43 Sütçüler 12033 18632 20859 18839 12 14 16 15 Ş.Karaağaç 28449 26469 34135 52164 20 25 28 57 Uluborlu 18067 6645 7667 13248 19 21 24 41 Yalvaç 33828 46263 66112 101628 29 35 47 72 Y.Bademli - - - 5925 - - - 19 Toplam 171751 242352 350116 513681 21 29 39 60 Kaynak: DİE. Araştırma alanında topoğrafya, iklim ve hidroğrafya faktörleri nüfusun dağılışı üzerinde etkili olan en önemli etmenlerdir. İktisadi faaliyetler üzerinde de etkili olan bu etmenlerin nüfus dağılışına etkisini belirlemek için öncelikle 1940,1960,1980 ve 2000 yıllarına ait nüfus dağılış haritaları çizilmiştir. Bir noktanın 50 kişiyi gösterdiği ve noktalama metodu ile çizilmiş olan haritalarda, nüfusu 3000 kişi (çok nadir olmakla beraber 2000 kişi) ve üzerindeki yerleşmelerde orantılı dairelerle nüfus dağılışları gösterilmiştir (Şekil 11-12-13-14). Araştırma alanında nüfusun büyük bir bölümü Isparta, Senirkent, Boğazova, Gelendost, Yalvaç ve Yılanlı ovaları ile akarsu boyları ve plato sahaları gibi yükseltisi 1200 m nin altında olan alanlarda toplanmıştır. Bitkisel üretimin yoğun olarak yapıldığı bu sahalar hem iklim hem de hidroğrafik faktörler bakımından olumlu şartlar sağlamaktadır. Yükseltisi 1500 m ve üzerindeki Anamas, Davraz, Barla, Kuyucak, Karakuş ve Sultan dağları ile buraların çevresinde yer alan engebeli sahalar ise nüfus bakımından oldukça seyrek alanlardır. Çünkü bu alanlar tarım yapılacak alanların sınırlı olduğu ve iklim şartlarının olumsuz etkilerinin görüldüğü sahalardır. Çalışma alanında yüksek platolar ve 1400-1500 m üzerindeki ormanlık sahaların dışında kalan mera alanları 75

özellikle yaz aylarında küçükbaş hayvancılığın (koyun ve kıl keçisi) yoğun olarak yapıldığı yerlerdir. 1940 nüfus dağılış haritasında; Isparta il merkezi, Keçiborlu ve Atabey nahiyeleri, Uluborlu ilçe merkezi ve Senirkent nahiyesi, Sütçüler ve Eğirdir ilçe merkezleri, Şarkikaraağaç ilçe merkezi ve Gelendost nahiyesi ile Yalvaç ilçe merkezi ile Sücüllü kasabası nüfusun yoğunlaştığı alanlar olarak görülmektedir (Şekil 11). Bu alanlar, o dönemde başta Isparta il merkezi olmak üzere yöre ürünlerinin pazarlandığı merkezler durumundadır. 1960 nüfus dağılış haritasında bu merkezlere Gönen ve Yenişarbedemli de eklenmiştir (Şekil 12). Çalışma alanında 1960 lı yıllarda DSİ ve KHGM tarafından yapılmaya başlanan sulama projelerinin 1970 li yıllarda tamamlanmasından sonra Isparta, Atabey, Senirkent, Boğazova, Gelendost, Yalvaç, Yılanlı, Kumdanlı... gibi ovalar sulamaya açılmıştır. Daha önce büyük çoğunlukla kuru tarım yapılan bu ovalarda buğday ve arpa gibi tahıl ürünlerinin yerini özellikle meyve alanları başta olmak üzere sebze ve sulu tarla alanlarından sağlanan ticari değeri yüksek ürünler almıştır. Buna bağlı olarak bu alanlar nüfusun daha da yoğunlaştığı alanlar haline gelmiştir (Şekil 13). 1980 nüfus dağılışı haritasında 1960 yılına oranla nüfusu 3000 nin üzerinde olan merkezler, Merkez ilçede; Gönen, Yalvaç ilçesinde; Yukarıkaşıkara, Körküler ve Hüyüklü, Şarkikaraağaç ilçesinde; Çarıksaraylar ve Çiçekpınar kasabaları, 2000 yılında ise Merkez ilçede; Sav, Keçiborlu ilçesinde; Senir, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca ve Uluğbey, Eğirdir ilçesinde; Barla ve Sarıidris, Aksu ilçe merkezi, Yalvaç ilçesinde; Bağkonak, Çetince, Kozluçay ve Özgüney, Şarkikaraağaç ilçesinde; Göksöğüt, Sütçüler ilçesinde Kesme kasabalarıdır (Şekil 14). Tablo 15. Isparta İlinde Nüfus Gruplarına Göre Yerleşme Sayısı (2000) Nüfus Grubu (Şehir+Kasaba+Köy) Sayısı % - -500 103 46 501-1000 51 23 1001-2000 22 9 2001-5000 33 15 5001- + 15 7 Toplam 224 100 Kaynak: DSİ, HGK-1/100000 Top. Har. 76

Çalışma alanında yerleşmeleri nüfus gruplarına göre beş grupta incelemek mümkündür. 13 ilçe merkezinin de içinde bulunduğu 224 yerleşmenin %46 sının nüfusu 500 ve altındadır. Nüfusu 501-1000 kişi arasında olan yerleşme sayısı 51, 1001-2000 kişi arasında olan yerleşme sayısı 22 dir. Aksu ile Sütçüler ilçe merkezlerinin de içinde bulunduğu 2001-5000 arasında nüfusa sahip yerleşme sayısı da 33 dür. Aksu ve Sütçüler dışında Isparta şehri ve 10 ilçe merkezinin yanısıra Şarkikaraağaç ilçesine bağlı Çarıksaraylar, Yalvaç ilçesine bağlı Hüyüklü, Özgüney ve Sücüllü kasabalarının da içinde bulunduğu 5001 ve üzerinde nüfusa sahip toplam 15 yerleşme merkezi bulunmaktadır (Tablo 15). Çalışma alanında 1940 yılında yerleşmelerin %65 inde km 2 ye 20 ve daha az nüfus düşerken, %26 sında km 2 ye 20-40 kişi düşmektedir. Yerleşmelerin %84 ünün nüfus yoğunluğu 1-60 kişi/km 2 arasındadır (Tablo 16, Şekil 15). Isparta şehri, Yalvaç, Şarkikarağaç ve Eğirdir ilçe merkezlerinin bulunduğu yerleşmelerin nüfus yoğunluğu ise 101 kişi/km 2 ve üzerindedir. Diğer alanlara göre nüfus yoğunluğunun fazla olduğu yerler Isparta Ovası ve çevresi, Gelendost Ovası ve Sultan dağları ile Gelendost Ovası arasında kalan plato sahasıdır. Bu alanlarda, sulama olanaklarının kısıtlı olduğu 1940 yılında kuru tarım alanlarından elde edilen tahıl ürünleri (Buğday, arpa, çavdar..) ile bazı akarsularla sulanan alanlardan elde edilen ürünler (Meyve, sebze...) yetiştirilmekteydi. Diğer alanlar ise genelde küçükbaş hayvancılığın (koyun, kıl keçisi) yapıldığı alanlardı. Tablo 16. Isparta İlinde Aritmetik Nüfus Yoğunluğuna Göre Yerleşme Sayısı (1940-1960-1980-2000) Nüfus Yoğunluğu 1940 1960 1980 2000 Kişi/km 2 Yerleşme Sayısı % Yerleşme Sayısı % Yerleşme Sayısı % Yerleşme Sayısı % 1-20 135 65 100 47 80 36 110 50 20-40 55 26 71 34 85 39 51 25 40-60 10 5 27 13 27 12 22 9 60-80 2 1 6 3 14 6 17 7 80-100 2 1 1 1 6 3 5 1 100- + 4 2 5 2 7 4 19 8 1960 yılında da yine yukarıda belirtilen alanlar çevresinde nüfus yoğunluğu artmaya devam etmiştir. Ancak 1940 yılında km 2 ye 60 ve üzeri kişinin düştüğü yerleşmelerin sayısı 8 iken 1960 yılında aynı yoğunluktaki yerleşme sayısı 12 ye yükselmiştir. Yine 1940 yılında km 2 ye 1-20 kişinin düştüğü yerleşme sayısı 135 iken 1960 yılında yerleşme sayısı 100 e gerilemiştir (Tablo 16, Şekil 16). 81

1970 li yıllardan sonra DSİ ve KHGM tarafından bazı ovalarda (Isparta Ovası, Atabey ovası, Senirkent ovası, Boğazova, Gelendost ovası...) sulama projelerinin hizmete açılması ile buralarda bulunan yerleşmelerde yoğunluk, önceki dönemlere oranla giderek artmaya başlamıştır. 1980 nüfus yoğunluğu haritasında görüldüğü üzere; Isparta şehri ve yakın çevresinde alüvyal saha üzerinde yer alan yerleşmeler; Keçiborlu ilçe merkezi, Güneykent, Senir, Senirkent ilçe merkezi, Eğirdir ilçe merkezi ile Eğirdir-Kovada depresyonunda yer alan bazı yerleşmeler, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçe merkezleri ve yakın çevresindeki yerleşmeler nüfusun yoğunlaştığı sahalardır. Bu dönemde nüfus yoğunluğu km 2 ye 60 ve üzeri kişi düşen yerleşme sayısı da 12 den 27 ye yükselmiştir (Tablo 16, Şekil 17). Çalışma sahasında Isparta, Atabey, Keçiborlu, Senirkent, Kumdanlı, Gelendost, Boğazova, Yalvaç, Yılanlı ve Şarkikaraağaç ovaları gibi sulama olanakları vasıtasıyla yoğun olarak tarımla uğraşılan ve ticari değeri diğer ürünlere göre yüksek olan bazı meyve (elma, kiraz, kayısı, vişne...), sebze ve endüstri bitkilerinin yetiştirildiği alanlar, tarımsal makine ve ıslah çalışmaları ile ulaşım imkânlarının da gelişmesine paralel olarak nüfusun oldukça yoğunlaştığı alanlar haline gelmiştir. Buna karşılık çoğunlukla kısa mesafeler dahilinde arazinin derin vadilerle parçalandığı arızalı bir topoğrafyanın yer aldığı araştırma alanının güney ve güneydoğusu, Anamas, Kuyucak dağlarının bulunduğu kesimler, Davraz ve Barla dağlarının yer aldığı sahalar ile ekonomik faaliyet olarak küçükbaş hayvancılığın ön plana çıktığı yükseltisi fazla mera alanlarının bulunduğu alanlar nüfus yoğunluğunun azaldığı sahalardır. 2000 yılında nüfus yoğunluğu km 2 ye 1-20 kişinin düştüğü yerleşmelerin nüfusunda göçle birlikte belirli oranda azalma görülmüştür. 1980 yılında 1-20 kişi/km 2 nüfus yoğuluğuna sahip yerleşme sayısı 80 iken 2000 yılında bu değer 110 a yükselmiştir. Nüfus yoğunluğu az olan sahalardan gerek il merkezine gerekse il dışına nüfusun göç etmesinin payı büyüktür (Tablo 16, Şekil 18). Nüfus yoğunluğu 20-40 kişi/km 2 olan yerleşmelerin sayısı 1980 yılında 85 iken 2000 yılında 51 e düşmüştür. Bu dönemde nüfus yoğunluğu 60 ve üzeri olan yerleşme sayısı sırasıyla 27 den 41 e yükselmiştir. Nüfus yoğuluğu 60 ve üzeri olan yerleşmeler Merkez ilçede; il merkezi, Sav, Deregümü, Yazısöğüt, Aliköy, Yakaören, Kuleönü, Küçükhacılar, Atabey ilçesinde; Atabey (Merkez), İslamköy, Keçiborlu ilçesinde; Keçiborlu (Merkez), Gönen ilçesinde; Gönen (Merkez), Güneykent, Senirkent ilçesinde; Senirkent (Merkez), 86

Büyükkabaca, Uluğbey, Yalvaç ilçesinde; Yalvaç (Merkez), Yukarıkaşıkara, Kumdanlı, Körküler, Eyupler, Hüyüklü, Özgüney, Özbayat, Kozluçay, Koruyaka, Çetince, Kuyucak, Şarkikaraağaç ilçesinde; Şarkikaraağaç (Merkez), Çarıksaraylar, Çiçekpınar, Göksöğüt, Çaltı, Gelendost ilçe merkezi, Eğirdir ilçesinde; Eğirdir (Merkez), Tepeli, Serpil, Gökçehöyük yerleşmeleridir. Bu yerleşmeler il merkezi ve bazı ilçe merkezleri dışında ekonomik faaliyet olarak sulu tarımın yoğun şekilde yapıldığı, ticari değeri yüksek tarım ürünlerinin üretildiği ve ikinci uğraş olarak da hayvancılığın (koyun, keçi) ön plâna çıktığı yerlerdir. Çalışma sahasında ortalama nüfus yoğunluğu 1940 yılında 21 kişi/km 2 iken 1960 yılında 29 a, 1980 yılında 39 a ve 2000 yılında da 60 a yükselmiştir. Nüfus yoğunluğu 15 kişi/km 2 ile 293 kişi/km 2 arasında değişmektedir. En yüksek nüfus yoğunluğu Isparta şehrinin de içinde bulunduğu Merkez ilçede (293 kişi/km 2 ), en az nüfus yoğunluğu ise çalışma alanının güneyinde yer alan Sütçüler ilçesinde (15 kişi/km 2 ) tespit edilmiştir. Nüfus yoğunluğu bakımından Merkez ilçeyi, Yalvaç (72), Atabey (61) ve Şarkikaraağaç (57) ilçeleri takip etmektedir. Çalışma alanında nüfus yoğunluğu ile ekonomik faaliyetler arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Nüfus yoğunluğu en yüksek olan Merkez ilçede yöresel ticaret merkezi konumundaki Isparta şehrinde idarî fonksiyona, eğitime, küçük ve büyük sanayi işletmelerine bağlı olarak nüfusta yoğunlaşma görülmüştür (Uzuneminoğlu, 1995;286). Ayrıca Atabey ilçesinde; Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat ve Orman fakültelerinin 2001 yılına kadar ilçe merkezinde yer alması, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde ise tarım alanlarının genişliği ve çevre yerleşmelerin alış-veriş yapmak için çoğu zaman bu ilçe merkezlerini tercih etmeleri bu ilçelerin nüfus yoğunluklarının artmasında etkili olan faktörler olmuştur. Çalışma alanında faal nüfusun sektörel dağılımına bakıldığında tarım sektörünün nüfusun yarıdan fazlasını barındırdığı görülür. Tarım sektörünü, hizmet ve sanayi sektörleri takip etmektedir. 1970 yılında çalışmakta olan nüfusun %59.2 si tarım sektöründe iken 1980 yılında bu sektörde çalışanların oranı %55.3 e gerilemiştir. Bu oran 1990 yılında daha da düşerek %54.5 olmuştur. Ancak 2000 yılında yeniden artarak %56.9 a yükselmiştir (Tablo 17, Grafik 10). Tarımsal nüfustaki bu artışta, Isparta ilinde elde edilen tarımsal ürünler üretiminin halkı ticari manada tatmin etmesinden, özellikle son yıllarda elde ettiği ürünlerden (şekerpancarı, elma, kiraz, kayısı, vişne...) sağlanan kazancın nispeten iyi olmasından kaynaklanmaktadır. 2000 yılında Isparta ilinde çalışanlar toplamı 222.337 kişidir. Bunların 126.518 i tarım, 67.466 sı hizmet, 18.532 si sanayi ve 87

9.752 si de inşaat sektöründe çalışmaktadır. Yıllar itibariyle hizmet sektöründe çalışan nüfusta sürekli bir artış, sanayi sektöründe çalışan nüfusta ise sürekli bir düşüş olmuştur. Tablo 17. Isparta İlinde Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Göre Dağılışı (1970-1980-1990-2000) Sektör 1970 1980 1990 2000 Kişi % Kişi % Kişi % Kişi % Tarım 81305 59.2 89180 55.3 108441 54.5 126518 56.9 Hizmet 25136 18.3 42585 26.3 54951 27.6 67466 30.3 Sanayi 23720 17.3 21283 13.2 24206 12.2 18532 8.3 İnşaat 5207 3.8 6885 4.3 9916 5.0 9752 4.4 Bilinmeyen 1869 1.4 1458 0.9 1361 0.7 69 0.1 Toplam 137232 100 161391 100 198875 100 222337 100 Grafik 10. Isparta İlinde Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Göre Bölünüşü (2000) Sanayi %8.3 İnşaat %4.4 Blinmeyen %0.1 Hizmet %30.3 Tarım %56.9 2000 yılı itibariyle tarım sektöründe çalışan nüfus 126.518 dir. Bu nüfusun 57.718 i erkeklerden, 68.800 ü de kadınlardan oluşmaktadır. Tarım sektöründe çalışan nüfusun 120.509 u bucak ve köylerde yani kırsal alanda 6.009 u da il ve ilçe merkezlerinde bulunmaktadır. Bu sektörde çalışanların 126.001 i bitkisel üretim, hayvancılık ve avcılık yaparken, 333 kişi ormancılık ve orman işletmeciliğinde, 184 kişi de balıkçılık ve su ürünleri işletmeciliğinde çalışmaktadır. 1997 köy envanteri çalışmasına göre çalışma alanındaki köylerde 38.370 hane bulunmaktadır. 38.370 hanenin de; 21.767 si bitkisel üretim ve hayvancılık, 10.930 u sadece bitkisel üretim, 1.058 i sadece hayvancılık ve 101 i de yalnız balıkçılıkla uğraşmaktadır. Ayrıca köylerde yaşayan 4.514 hane de ormancılık, küçük esnaflık... gibi faaliyetlerle meşgul olmaktadır. Bu değerlerden de anlaşıldığı üzere kırsal alanda yaşayan nüfusun çok büyük bir bölümü bitkisel üretim ve hayvancılıkla geçimlerini sağlamaktadır. 88

Tablo 18. Isparta İlinde İlçelere 9 Göre Nüfus Gelişimi (1927-2000) Yıllar Merkez Aksu Atabey Eğirdir Gelendost Gönen Keçiborlu Senirkent Sütçüler Ş.Karaağaç Uluborlu Yalvaç Y.Bademli Toplam 1927 44650 - - 28490 - - - - - 25406 17165 28719-144804 1935 51023 - - 33538 - - - - - 30430 18237 33213-166441 1940 53012 - - 26312 - - - - 12033 28449 18067 33828-171751 1945 51038 - - 25661 - - - - 13149 29177 19325 34193-172543 1950 40243 - - 26857 - - 14628-15488 32448 20173 36479-186316 1955 48899 - - 30032 13432-16221 15436 17037 23319 6454 41250-212080 1960 55668-6502 32767 15382-17681 16343 18632 26469 6645 46263-242352 1965 64730-6378 37308 17078-17663 17239 18773 28988 8777 49306-266240 1970 75166-6711 40063 17757-19536 20282 21697 30690 10646 57481-300029 1975 86043-6505 40921 19154-20572 17985 21701 31533 11884 66387-322685 1980 109972-6509 45005 20513-21522 17822 20859 34135 7667 66112-350116 1985 127898-6646 47679 21302-23501 20734 20804 35967 8681 69632-382844 1990 133061 9591 7561 41266 22739 11103 19766 24388 21957 38993 11970 85053 7353 434771 2000 170713 9554 12402 40996 22370 16894 23120 25828 18839 52164 13248 101628 5925 513681 Kaynak: DİE. 9 *Aksu; 1988, Atabey; 1960, Gelendost; 1954, Gönen; 1990, Keçiborlu; 1948, Senirkent; 1952, Sütçüler; 1938, Yenişarbademli; 1990 yılında ilçe statüsüne kavuşmuştur. 89

2. Yerleşme Çalışma sahasının yerleşim tarihi, Üst Paleolitik ve Mezolitik Çağlara dayanır. Bozanönü ndeki Kapalıin mağarasında yapılan araştırmalarda üst Paleolitik Çağda toplayıcı, avcı, balıkçı halkların kullandığı çok sayıda araç ve gereç bulunmuştur. Gümüşgün köyünde ise Mezolitik Çağdan kalma çakmaktaşı ve kemikten yapılmış araçlar, toprağa oyulup kille sıvanmış ilkel sarnıçlar ortaya çıkarılmıştır. Çeşitli araştırmalar Isparta ilinin Kalkolitik (İ.Ö. 5500-3500) ve Tunç (İ.Ö. 3500-100) çağlarında da yerleşme alanı olduğunu göstermektedir. Isparta Ovasında yer alan Göndürle ve Atabey'den elde edilen buluntular, Anadolu arkeolojisine önemli buluntular veren Senirce köyü hüyüğü kazısının üstünde demirden yapılmış çanak ve çömlekler eski Pisidya Bölgesi nde bulunan Isparta nın bir kültür merkezi olduğunun kanıtıdır. Böylelikle Senirce köyü, Atabey- Eğirdir ilçeleri arasında bulunan topraklar üzerinde de hüyüklerin olduğunu göstermiştir. Atabey, Uluborlu ve Hoyran gölü arasında kalan bazı höyükler de yörenin eski bir yerleşim yeri olduğuna işaret etmektedir. M.Ö. 2000 lerden sonra Pisidya Bölgesi, Luvi ve Arzava topluluklarının, Hititler, Frigyalılar ve Lidyalıların yerleşim alanı olduğu arkeolojik kazı sonuçlarından anlaşılmaktadır. Pisidya Bölgesi, M.Ö.708 yılından sonra Perslerin daha sonra da Makedonyalıların eline geçmiştir. Makedonyalılar devrinde; Yunanlılar Isparta, Uluborlu, Eğirdir (Yeşilada), Atabey, Yalvaç ilçelerine yerleşmişler ve iki bin yılı bulan bir süre yörede kalmışlardır. Yunanlılardan sonra yöre, sırasıyla Bergama krallığının, Selevkosların, M.Ö. 190' da Romalıların ve daha sonra da Bizanslıların egemenliğine girmiştir. Isparta halkı IX. yy da yapılan ilk Arap akınlarıyla birlikte Müslümanlığı kabul etmiştir. Selçuklular ile Bizanslılar arasında 1176 yılında, Isparta il sınırları içinde yer alan Kumdanlı Ovasında (Hoyran Gölü kuzeyinde) Miryekefalon Savaşı yapılmış ve Bizanslılar büyük bir yenilgiye uğramıştır. Bu savaştan sonra 1204 yılında Selçuklu Sultanı III. Kılıç Aslan Isparta Kalesini ve vilâyetini fethetmiştir. Göller Yöresi, 1300 yılında Hamitoğulları nın egemenliği altına girmiştir. Hamitoğlu Kemalettin Hüseyin Bey 1380 yılında yaptığı bir anlaşmayla Isparta' yı, Eğirdir, Karağaç, Beyşehir ve Yalvaç ile birlikte 80 bin altın karşılığında Osmanlı devletine vermiştir. Osmanlı topraklarına katılan Isparta, idarî yapı olarak eyalet sisteminin uygulandığı ilk dönemlerde Güney Anadolu Umum Valiliği nin merkezi olan 90

Kütahya ya, vilâyet sistemi döneminde de Konya vilayetine bağlı bir sancak konumundaydı. 1867 Vilâyet Nizamnamesi ne göre Isparta Sancağının altı kazası bulunmaktadır. Bunlar; Merkez, Burdur, Uluborlu, Havza-ı Karaağaç, Gölhisar- Tefenni, Eğirdir (Barla- Pavlu-Ağros) dir. Bu dönemde Hoyran-Yalvaç kazası Konya vilâyet merkezine bağlıydı. 1877 yılında ise Burdur, Tefenni-Gölhisar kazaları Isparta Sancağından ayrılmış, Hoyran-Yalvaç kazası ise Isparta Sancağına bağlanmıştır. 1877 yılından sonra 1938 yılına kadar Isparta nın kazaları Merkez, Eğirdir, Uluborlu, Karaağaç ve Yalvaç olmuştur. 1923 den 1938 yılına kadar 5 ilçe ve bu ilçelere bağlı 7 nahiyeden oluşan Isparta ilinde, Eğirdir ilçesinden; Sütçüler (1938), Aksu (1988), Merkez ilçeden; Keçiborlu (1948), Atabey (1960), Gönen (1990), Şarkikaraağaç ilçesinden; Gelendost (1954), Yenişarbademli (1990), Uluborlu ilçesinden; Senirkent (1952) ayrılarak ilçe statüsü kazanmışlardır (Tablo 18). Çalışma alanında 2000 yılı itibariyle 13 ilçe, bu ilçelere bağlı 38 belediye, 173 köy olmak üzere toplam 224 yerleşme ile bu yerleşmelere bağlı 154 köyaltı iskân ünitesi (mahalle ve yayla) bulunmaktadır (Tablo 19, Şekil 19). Tablo 19. Isparta İlinde Yerleşmelerin İlçelere Göre Dağılışı (2000) İlçeler İlçe Merkezi Kasaba Köy Toplam Mahalle ve Yaylalar Merkez 1 3 19 23 14 Aksu 1 1 12 14 13 Atabey 1 1 4 6 - Eğirdir 1 4 24 29 26 Gelendost 1 2 11 14 4 Gönen 1 1 6 8 - Keçiborlu 1 3 11 15 2 Senirkent 1 3 5 9 5 Sütçüler 1 3 27 31 85 Ş.Karaağaç 1 3 25 29 1 Uluborlu 1-4 5 - Yalvaç 1 14 24 39 4 Y.Bademli 1-1 2 - Toplam 13 38 173 224 154 Kaynak: DİE, HGK-1/100000 Top. Har. 91

Tablo 20. Isparta İlinde Yerleşmelerin Nüfus Gruplarına ve Yükselti Basamaklarına Göre Dağılışı (2000) Nüfus Grupları - 1200 m 1200-1500 m 1500 - + m (Şehir+Kasaba+Köy) Sayısı - 500 62 38 3 103 501-1000 30 20 1 51 1001-2000 15 7 0 22 2001-5000 28 5 0 33 5001 + 15 0 0 15 Toplam 150 70 4 224 Kaynak: DSİ, HGK-1/100000 Top. Har. Araştırma sahasında topoğrafya, iklim ve hidroğrafya şartları ile ekonomik faaliyetler, ulaşım, güvenlik ve çeşitli sosyal faktörler yerleşme üzerinde etkili olmaktadır. Yerleşmelerin %67 si 1200 m ve altı, %31 i 1200-1500 m ler arası ve sadece %2 si de 1500 m ve yukarı yükseltide bulunmaktadır. 1997 köy envanter etüdüne göre ise çalışma alanında 48 köy ovada yer almaktadır. Isparta ili Akdeniz iklimi ile karasal iklimin geçiş alanı üzerinde yer aldığı için yükseltinin fazla olduğu dağlık alanlarda iklim ve topoğrafya yerleşmeleri sınırlayabilmektedir. Özellikle 1500 m ve yukarı kesimlerde yerleşmeler yok denecek kadar azalmaktadır (Tablo 20). Bu alanlarda sadece 4 yerleşme ve bunlara bağlı yaylalar yer almaktadır. Yaylalarda ise sadece nisan-ekim ayları arasında hayvancılık yapılmakta ve geçici iskan görülmektedir. Isparta ilinde yaylası olan köy sayısı 89 ve yaylalarda faaliyet gösteren köy sayısı da 79 dur. Bu yaylalarda faaliyet gösteren köylerin de %60 ından fazlası Merkez, Eğirdir, Sütçüler ve Yalvaç ilçelerinde yer almaktadır (DİE,1997 Köy Envanteri). Çalışma alanında bulunan ilçe merkezleri dışındaki 211 kırsal yerleşme ve bunlara bağlı mahallelerde hane sayısı 38.370 dir. Bunlardan bitkisel üretim ve hayvancılıkla uğraşan hane sayısı 33.856 dır. Hanelerin 1.058 i yalnız hayvancılık, 10.930 u yalnız bitkisel üretim, 101 i yalnız su ürünleri avcılığı ve geriye kalanlarda bitkisel üretimle birlikte hayvancılık yapmaktadır. Isparta ilinde bulunan köylerin 120 sinde tarla ziraati, 48 inde meyvecilik, 5 inde sebzecilik, 19 unda hayvancılık, 6 sında da ormancılık ve orman işçiliği birinci derecede önemli gelir kaynağı olarak ön plana çıkmaktadır (DİE,1997 Köy Envanteri). 93

3. Tarımsal İşletme, Parsel ve Mülkiyet Büyüklüğü Tarımsal işletmelerde işletme büyüklüğü, toprak mülkiyeti ve arazilerin parsel sayısı ile bunların çiftçi ailelerine dağılımı tarım ekonomisine etki eden en önemli faktörlerdir. Toprağa sahip olma ve üretim olanakları, kır kesiminde yaşayan üretici ve üretmeyen toplumun sosyal ve ekonomik yapısını doğrudan veya dolaylı olarak etkiler (Kara, 1977:162). Daha önce 1963 yılında Köyişleri Bakanlığınca, sonraları ise DİE Başkanlığı tarafından 1976, 1981 ve 1997 yıllarında Köy Envanteri çalışmaları yapılmıştır. Son olarak yapılan 1997 Köy Envanteri anketi, ülke genelinde hasat dönemleri dikkate alınarak haziran, ağustos ve ekim aylarında olmak üzere üç aşamada yerleşim birimlerinin nüfuslarına bakılmaksızın (bucak, belde, köy) köy tüzel kişiliğine sahip bütün yerleşim birimlerinde uygulanmıştır. Çalışma alanında arazinin %68.4 ü dağlarla kaplıdır. Bu nedenle genel olarak engebeli ve arızalı bir satha sahip olan Isparta ilinde ekilen arazi miktarı toplam alanın dörtte biri kadardır. Bu arazilerin önemli bir bölümü; Senirkent, Gelendost, Isparta, Boğazova, Keçiborlu, Yılanlı, Yalvaç ve Kumdanlı gibi irili ufaklı daha birçok ova ve plato alanlarında yer almaktadır. 1991 Genel Tarım Sayımı verilerine göre araştırma alanında 43.991 tarımsal işletme ve bu işletmeler tarafından kullanılan 1.343.615 dekar tarım arazisi bulunmaktadır. 1-50 dekar araziye sahip tarımsal işletmelerin oranı %81.8 dir. Bu oran Isparta ilinde tarımsal işletmelerin çoğunlukla küçük işletmeler şeklinde olduğunun bir göstergesidir. 51-200 dekar araziye sahip olan orta büyüklükteki işletmelerin oranı ise %18 dir. 200 dekardan daha büyük işletmeler ise küçük ve orta büyüklükteki araziye sahip işletmelere oranla oldukça az bir orandadır. 200-500 dekar araziye sahip tarımsal işletmelerin sayısı 93, 500 dekardan daha büyük araziye sahip işletme sayısı ise sadece 5 dir (Tablo 21). Çalışma alanında 1-50 dekar arazi grubuna sahip olan işletmelerin oranı %81.8 iken bu işletmelerin sahip oldukları toplam arazi oranı ise %48.8 dir. 50-200 dekar arazi grubuna sahip işletmeler oranı ile %18 iken bu işletmelerin sahip oldukları toplam arazi oranı yine %48.8 dir (Tablo 21). Bu durum Isparta ilinde büyük çoğunluğa sahip küçük işletmelerin sahip oldukları arazi toplam kullanılan arazinin yarısından az olduğunu ve araştırma sahasında orta büyüklükteki işletmelerin daha fazla araziye sahip olduğunun bir göstergesi olmaktadır. 94

Tablo 21. Isparta İlinde Tarımsal İşletme Sayısı ve Alanları (1991-da.) Arazi Büyüklüğü (da.) İşletme Sayısı % Tarımsal Arazi (da.) % Arazisi Olmayan 718 1.6 - - - 9 10215 23.2 53726 4 10-19 10561 24 146535 10.9 20-49 14497 33 455275 33.9 50-99 5811 13.2 393032 29.2 100-199 2093 4.8 262908 19.6 200-499 93 0.2 25086 1.9 500-999 2-1473 0,1 1000-2499 2-2580 0,2 2500- + 1-3000 0,2 Toplam 43991 100 1343615 100 Kaynak: DİE, 1991 Tarım Sayımı. DİE tarafından gerçekleştirilen 1997 Köy Envanter Anketi verilerine göre araştırma alanında 32.697 hane tarım sektöründe çalışmakta, bu hanelerin sahip olduğu arazi parça sayısı ise 230.370 dir. Arazi büyüklüğü 1-50 dekar olan arazilere sahip hane sayısının oranı %80.8 dir. Daha önce de belirtildiği üzere küçük işletmelerin çoğunlukta olduğu Isparta ilinde 50-200 dekar arası araziye sahip hane sayısı oranı ise %18 dir. 230.370 olan arazi parça sayısının ise %59.8 i 1-50 dekar, %35.6 sı da 50-200 dekar arazi parçasından oluşmaktadır (Tablo 22). Tablo 22. Isparta İlinde Tarımsal Hane ve Arazi Parsel Sayısı (1997) Arazi Büyüklüğü (da.) Hane Sayısı % Arazi Parsel Sayısı % - 10 9810 30 28084 12.2 11-20 7259 22.2 35747 15.5 21-50 9365 28.6 73975 32.1 51-100 4526 13.8 54180 23.5 101-200 1389 4.2 27824 12.1 201-500 329 1.0 9464 4.1 501-1000 18-1026 0.4 1001- + 1-70 0.1 Toplam 32697 100 230370 100 Kaynak: DİE, 1997 Köy Envanteri. Isparta ilinde topraksız çiftçi hane sayısı 1991 tarım sayımında 718 iken 1997 Köy Envanterinde 677 ye düşmüştür. Topraksız çiftçi hanelerinin 153 ü Merkez, 129 u Şarkikaraağaç ve 107 si de Yalvaç ilçesinde yer almaktadır. Gerek topraksız çiftçiler gerekse toprağa sahip çiftçiler tarla kiralama yöntemine başvurmaktadırlar. Kiralama yolu ile 1997 yılında topraksız çiftçi haneleri 75.765 dekar, topraklı çiftçi haneleri ise 15.464 dekar araziyi işlemişlerdir. Bu arazilerin %80 den daha fazlası ise Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Merkez ilçelerde bulunmaktadır. 95

Çalışma alanında ülkemizin genel problemi olan miras hukuku yoluyla paylaşım, tarımsal işletmelerin ve arazi parçalarının bu derecede küçük olmasının başlıca nedenlerinden biridir. Isparta ilinde özellikle 1970 lerden sonra hizmete açılan tarımsal sulama projelerine dayalı olarak tarım alanlarının sulanmaya başlamasıyla birlikte daha önce fazla ekonomik değer ifade etmeyen kuru tarım alanlarının yerini ekonomik olarak değeri birkaç kat artan sulu araziler almaya başlamıştır. Bu nedenle daha önce herhangi bir değeri olmayan araziler miras yoluyla daha da fazla parçalanmaya başlamıştır. Isparta ilinde Senirkent, Boğazova, Gelendost ve Isparta ovaları gibi bazı sahalarda ticari değeri sulu tarla alanlarına göre daha fazla olan meyve (Elma, kayısı, kiraz,...) alanlarının çoğalması ile çiftçilerin en küçük arazi parçalarından bile vazgeçmemeleri, arazi parçalanma oranlarını daha da artmıştır. Tarım alanlarındaki parça sayısının artması, tarımsal işletmelerin sahip olduğu dağınık araziler, arazi kullanışını gerek ekonomik gerekse zaman kaybı açısından olumsuz etkilemektedir. Tarım alanlarında üretim maliyetlerinin yükselmesi, bitkisel üretimdeki verimin azalması, kişiler arası sınır anlaşmazlıklarının artması gibi faktörler olumsuzlukların bir bölümünü oluşturmaktadır. Tarlaların, bağ ve bahçelerin yerleşmelere uzak ve arazi parça sayılarının da fazla olması işletmelerde gereğinden fazla zaman kaybının yaşanmasına neden olmaktadır. Örneğin; sulu arazilerde parça sayısının fazla olduğu işletmelerde arazinin sulanması için gerekli teçhizat ve donanım her arazi parçasına ayrı ayrı kurulup kaldırılmakta, dolayısıyle bu zaman kaybını artırmaktadır. 4. Tarımda Meydana Gelen Gelişmeler Ülkemizin tamamında olduğu gibi araştırma alanı olan Isparta ilinde de 1950 li yıllardan itibaren başlamak üzere özellikle tarım sektöründe gerek makineleşme, gerek sulama gerekse tarımla ilgili diğer (tarımsal ilaç kullanımı, gübre kullanımı...vb.) sahalarda önemli ölçüde gelişmeler olmuştur. Bu gelişmeler Isparta ilinde özellikle 1970 li yıllarda hizmete açılmaya başlanan sulama projelerinin tamamlanmasından sonraki yıllarda daha da artış göstermiştir. Çalışma alanında tarımda meydana gelen bu gelişmeler özellikle doğal koşulların etkisiyle her alanda veya her yerleşmede aynı ölçüde gerçekleşmemiştir. Isparta, Senirkent, Boğazova ve Gelendost ovaları ile bu ovaların çevresinde yer alan yerleşmelerde makineleşme başta olmak üzere diğer modern tarım 96

yöntemlerinin daha çok uygulanması ve kullanılmasına karşılık Sütçüler, Aksu gibi arazi şartlarındaki olumsuzlukların ön plana çıktığı ilçelerde yer alan yerleşmelerde ise modern tarımsal teknikler aynı oranda gelişememiştir. Tablo 23 te çalışma alanında bulunan tarım alet ve makinelerinin yıllar itibariyle durumu verilmiştir. Modern tarımsal aletlerin yıllar itibariyle devamlı olarak sayılarının arttığı, bunun yanında eskiden beri kullanılmakta olan modern alet ve teçhizatlara oranla ilkel olan tarımsal aletlerin sayılarının sürekli azaldığı görülmektedir. 1970 yılında 532 olan traktör sayısı 20 kat artarak 2000 yılında 12.168 e yükselmiştir. Traktör sayısındaki artış ile birlikte traktör ekipman sayılarında da önemli artışlar olmuştur. Örneğin; sulu tarla alanlarının vazgeçilmez makine ve teçhizatlarından yağmurlama ekipmanı 1980 yılında 85 adet iken 2000 yılında 1.080 e, motopomplar ise 1970 yılında 493 adet iken 2000 yılında 2.844 adete yükselmiştir. Traktörle ve traktör ekipmanlarınında yoğun olarak kullanılmasıyla birlikte çoğunlukla hayvan gücünden yararlanılarak kullanılan aletlerden karasaban sayısı 1970 de 28.698 iken 2000 yılında 809 a, hayvan pulluğu sayısı 25.700 den 5.165 e ve döven sayısı da 33.724 den 279 a gerilemiştir (Tablo 23). Tablo 23. Isparta İlinde Bulunan Önemli Tarımsal Alet ve Makinelerin Durumu (Adet) Türü 1970 1980 1990 2000 Karasaban 28698 7085 4558 809 Hayvan Pulluğu 25700 17284 10955 5165 Döven 33724 21070 4787 279 Traktör 532 3715 6479 12168 Römork 403 3532 6481 10433 Yağmurlama Tesisi - 85 735 1080 Motopomp 493 3572 3100 2844 Gübre Dağıtıcısı - 294 829 1804 Mibzer 26 272 1078 2432 Kültüvatör 325 663 572 1596 Traktör Pulluğu 456 3330 9021 14025 Pülvizatör 1982 10148 16923 15984 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Yukarıda belirtildiği üzere tarımsal alet ve makineler araştırma alanının tamamına eşit şekilde dağılmamıştır. Özellikle Sütçüler, Aksu, Eğirdir, Gelendost ve Merkez ilçelerdeki bazı alanlar başta olmak üzere Isparta ilindeki bazı sahalarda topoğrafyanın arızalı ve engebeli olduğu bazı yerleşmelerde eğimin fazlalaştığı veya parsellerin küçüldüğü alanlarda makineli tarım fazla yapılamamaktadır. Örneğin; 2000 yılı itibariyle traktör sayısı, Aksu ilçesinde; Yılanlı Ova içinde bulunan Yılanlı köyünde 157 iken arazinin engebeli ve eğimin fazlalaştığı Terziler ve Karacahisar 97

köylerinde 1 er, Senirkent ilçesinde; Gençali köyünde 102 iken Başköy de sadece 2 dir. Karasaban sayısı Aksu, Gelendost ve Sütçüler ilçesinde, hayvanla çekilen pulluk sayısı Gelendost, Sütçüler, Merkez ve Eğirdir ilçelerinde diğer ilçelere oranla oldukça yüksektir. Araştırma alanında traktör ve traktör ekipmanları başta olmak üzere tarımsal makineleşmenin daha çok yaygınlaştığı alanlar, tarımın yoğun olarak yapıldığı ve tarımsal işletme alanının genişlediği sulu tarım alanları ile plato sahalarında yer alan yerleşmelerdir. Çalışma alanında yer alan 12.168 traktörün %65 i Yalvaç, Şarkikaraağaç, Eğirdir, Merkez ve Senirkent ilçelerinde bulunmaktadır. Yağmurlama ve motopomp ekipmanı ise daha çok tarımsal işletme çeşitliliğine bağlı olarak şekerpancarı tarımının yoğun olarak yapıldığı Senirkent (Merkez, B.Kabaca, Garip), Yalvaç (Kumdanlı, Kaşıkara) ve Şarkikaraağaç (Çiçekpınar, Çeltek, Yeniköy) ilçelerinde yer almaktadır (Tablo 24). Tablo 24. Isparta İlinde Bazı Tarımsal Araçların İlçelere Göre Durumu (2000-Adet) İlçeler Karasaban Hay. Pulluğu Traktör Römork Motopomp Yağ.Tesisi Merkez 35 720 1277 1096 241 44 Aksu 398 407 287 343 - - Atabey 2 192 290 240-5 Eğirdir 75 620 1711 1465 290 - Gelendost 130 1685 1620 1250 175 26 Gönen 25 65 602 452 182 26 Keçiborlu 25 413 928 230 359 8 Senirkent - 200 1120 750 540 900 Sütçüler 100 1100 275 225 303 - Şarkikaraağaç 28 270 1832 1750 1365 45 Uluborlu 5 90 246 210 7 4 Yalvaç 40 400 1925 1780 1006 127 Y.Bademli - 20 55 42 - - Kaynak: DİE. Çalışma alanı Akdeniz iklimi ile karasal iklimin geçiş bölgesinde yer almaktadır. Özellikle yaz aylarında su noksanlığı fazlalaşmaktadır. Bu nedenle tarım alanlarının su ihtiyacını karşılamak amacıyla gerçekleştirilen sulama projeleri hem tarımsal ürün çeşitliliğinin hem de bu ürünlerden sağlanacak ekonomik gelirin kat kat artmasına neden olmuştur. Sulanan alan miktarı 1950 lerde birkaç bin hektarı geçmez iken 1967 de 23.675 ha., 1983 de 80.260 ha. a ve 2000 yılında da 89.421 ha. a yükselmiştir. Sulama olanaklarının artırılması ile birlikte daha önce çok kısıtlı alanda kullanılan gübre miktarında da önemli artışlar olmuştur. Eskiden sadece doğal 98

gübrenin atıldığı tarlalarda özellikle 1970 lerden sonra suni gübre kullanımı da yaygınlaşmıştır. Isparta ilinde 1990 yılında 7.342 ton suni, 15.850 ton doğal gübre kullanılmışken 2000 yılında suni gübre kullanımı 11.618 tona, doğal gübre kullanımı ise 146.500 tona yükselmiştir. Yine sulama olanaklarına bağlı olarak genişleyen sebze ve meyve bahçelerinde yoğun bir şekilde tarımsal ilaç kullanılmaya ve böylelikle ürünlere musallat olan zararlı böcek ve haşerelerle mücadele ederek entansif tarım yapılmaya başlanmıştır. Çalışma alanında 1999 yılında 452 ton ve 2000 yılında da 602 ton tarımsal ilâç kullanılmıştır. Modern tarımsal teknikler ve tarımsal mücadele ürünlerin kalitesinde de büyük artışa neden olmuştur. Örneğin; Türkiye elma üretiminin beşte birini sağlayan Isparta ili hem dış pazarda hem de iç pazarda kaliteli elmasıyla ün kazanmıştır. 5. Ulaşım ve Pazarlama Tarımsal üretimde ulaşım ve pazarın ayrı bir önemi vardır. Özellikle üretim ticari amaçlara yönelikse, bu önem daha da artmaktadır. Çünkü üretimin hangi türü olursa olsun ticari amaçlara yönelik olarak geliştirilebilmesi için pazar ilişkilerinin kurulmuş olması şarttır. Bu da amaca uygun bir yol sistemi ve ulaştırma araçlarıyla sıkı bir bağlılığı gerektirir (Doğanay, 1985:46). Pazar fonksiyonunun gelişmesi, üretici ve üretileni tüketecek nüfus kitlesinin varlığına ve bu iki kitlenin bulunduğu merkezler arasında gelişmiş bir yol sisteminin olmasına bağlıdır. Çalışma sahasında en önemli pazar yaklaşık 150 bin nüfusa sahip Isparta şehridir. Özellikle yakın kırsal yerleşmelerde üretilen tarımsal ürünlerin pazarlandığı bir merkez konumunda olan şehirde, çarşamba, cuma ve pazar günleri farklı mekânlarda büyük semt pazarları kurulmaktadır. Aynı zamanda şehir merkezinde daimi halk pazarı da bulunmaktadır. Tarımsal ürünlerin pazarlanması dışında hemen tüm Isparta ilinde bulunan yerleşmeler, tarım alet ve makine, gübre ve tarımsal ilâç gibi çok çeşitli ihtiyaçlarını Isparta şehrinden sağlamaktadır. Araştırma alanında Isparta şehrinden başka hemen bütün ilçe merkezleri çevre yerleşmelerin pazar merkezi durumundadır. Özellikle Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Eğirdir ilçe merkezleri diğer ilçe merkezlerine oranla daha büyük pazar oluşturmaktadır. Bunlar, kendilerine bağlı bucak ve köylerin Isparta şehri dışında ihtiyaçlarını sağladıkları ve aynı zamanda kendi ürünlerini pazarladıkları merkezlerdir. Isparta ilinde ilçe merkezleri dışında bazı kasaba ve köylerde de küçük köy pazarları kurulmaktadır. 99

Çalışma alanında üretilen en önemli tarımsal ürünler; meyvelerden elma, kiraz, vişne, kayısı ve üzüm, sebzelerden domates, endüstri bitkilerinden şekerpancarı ve gül, tahıllardan buğday ve arpa, baklagillerden ise nohuttur. Çoğunlukla Senirkent, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde üretilen şekerpancarı Burdur ve Konya şeker fabrikalarına, buğday ve arpa çalışma alanında bulunan yem ve un fabrikalarına, nohut çeşitli pazarlara, domates ise Atabey ilçesinde bulunan salça fabrikasına pazarlanmaktadır. Un ve yem ihtiyacının bir bölümü de Konya ve Afyon gibi yakın illerden temin edilmektedir. Meyveler ise önce bahçelerden il dışına gönderilmek üzere tüccarlara pazarlanmakta, bahçelerde satılmayan ürünler ise Isparta ilinde bulunan toplam 69 adet ve 230 bin ton kapasiteli soğuk hava depolarına konulmakta, buradan yurt içi ve yurt dışına pazarlanmaktadır. Ancak özellikle meyve ürünlerinden elmada tanıtım eksikliği veya pazarlama sorunu bulunmaktadır. Meyve suyu yapılmak amacıyla satın alınan hurda elma diye tabir edilen çürük ve berelenmiş elmalar ise Atabey ve Eğirdir ilçelerinde bulunan iki fabrika ile çevredeki diğer meyve suyu fabrikalarına gönderilmektedir. Meyvelerden üzüm ise şahıslar dışında tekel alım merkezlerine satılmaktadır. Çalışma sahasında elde edilen hayvansal ürünler de ilçe merkezleri ile bazı kasaba köylerde kurulan çeşitli büyüklükteki pazarlara götürülmekte ve kırsal alandaki halkın tarım ürünlerinden sonra ikinci gelir kaynağı olmaktadır. Çalışma sahasında toplam 9 adet mandıra bulunmaktadır. Bu işletmeler köylerden topladığı sütü mamul hale getirerek süt ürünleri elde etmekte ve böylelikle hayvancılıkla uğraşan köylü ürününü bu yolla kolayca değerlendirebilmektedir. Çalışma alanı kara, demir ve hava yolları ile diğer merkezlere bağlanmış durumdadır. Ancak gerek tarımsal ürünlerin gerekse diğer gereksinimlerin hemen tamamı karayolu vasıtasıyla yapılmaktadır. Denizli-Konya, Afyon-Antalya devlet karayolları araştırma alanının diğer illerle olan bağlantısını sağlayan kara ulaşım ağlarıdır. Isparta ilinde bulunan 38 kasaba, 173 köyün tamamı ilçe merkezlerine asfalt yollarla bağlanmıştır. Bu yerleşmelerde üretilen ürünler diğer merkezlere ulaştırılabilmekte iken özellikle Sütçüler ve Eğirdir ilçelerinde yoğunlaşan köyaltı yerleşmelerinde üretilen hayvansal ürünlerin pazarlanması çoğu zaman yapılamamakta veya değerinden daha düşük fiyatlarla satılmaktadır. 6. Diğerleri Araştırma alanında çeşitli nedenlerle (tarım arazilerinin sulanması, kırsal alanların kalkınması ve su ürünleri üretimi...vb) kooperatifleşme gereği duyulmuştur. 100

Isparta ilinde 1965 yılında kurulan; Senirkent, Gümüşgün ve Hacılar-Esenyurt sulama işletmeleri ilk olarak faaliyete geçen kooperatiflerdir. 1965 yılından sonra sulama amaçlı kooperatiflerden başka orman ürünleri üretimi ve işletmesi, el sanatları ve halıcılık, besicilik, elma-süt ve yem pazarlaması, tarım alet ve makineleri imalatı, soğukhava deposu işletmeciliği ve su ürünleri üretimi gibi çeşitli amaçlarla birçok kooperatif kurulmuştur. Isparta ilinde çeşitli amaçlarla kurulan 122 adet tarımsal amaçlı kooperatif bulunmaktadır. Bu kooperatiflerin 58 i tarımsal kalkınma kooperatifi, 58 i tarımsal sulama kooperatifi ve 6 sı da su ürünleri kooperatifidir. Bu kooperatiflerin toplam 19.013 ortağı bulunmaktadır. Bunların 10.501 i sulama amaçlı, 8053 ü tarımsal kalkınma amaçlı ve 459 u da su ürünleri amaçlı kooperatiflere üyedir (Tablo 25). Tablo 25. Isparta İlinde Tarımsal Amaçlı Kooperatifler (Adet) İlçeler Tar. Kalk. Koop. Sulama Koop. Su Ürünleri Koop. Toplam Koop. Sayısı Ortak Sayısı Koop. Sayısı Ortak Sayısı Koop. Sayısı Ortak Sayısı Koop. Sayısı Ortak Sayısı Merkez 5 601 10 2085 - - 15 2686 Aksu 3 402 1 104 - - 4 506 Atabey 2 83 - - - - 2 83 Eğirdir 11 1619 13 2160 3 145 27 3924 Gelendost 4 149 3 591 1 30 8 770 Gönen 1 204 8 1395 - - 9 1599 Keçiborlu 6 887 6 2051 - - 12 2938 Senirkent 1 54 1 189 - - 2 243 Sütçüler 18 3215 2 169 1 144 21 3528 Ş.Karaağaç 2 160 6 844 1 140 9 1144 Uluborlu 1 58 - - - - 1 58 Yalvaç 3 172 7 809 - - 10 981 Y.Bademli 1 449 1 104 - - 2 553 Toplam 58 8053 58 10501 6 459 122 19013 Kaynak: Tarım İl Md, 2000. Isparta ilinde bulunan kooperatiflerin %70 i Merkez, Eğirdir, Keçiborlu, Sütçüler ve Yalvaç ilçelerinde bulunmaktadır. Sütçüler ilçesinde kurulan kooperatiflerin büyük bölümü orman ürünleri üretimi ve işletmeciliği, Merkez, Yalvaç, Eğirdir, Keçiborlu, Gönen ve Şarkikaraağaç ilçelerinde kurulan kooperatiflerin ise büyük bölümü sulama amacıyla kurulmuştur. Ayrıca Eğirdir ilçesinde 3 (Eğirdir, Barla, Bağören), Gelendost ilçesinde 1 (Gelendost), Sütçüler ilçesinde 1 (Çandır- Şeyhler-Melikler) ve Şarkikaraağaç ilçesinde de 1 (Gedikli) olmak üzere 6 adet su ürünleri üretim kooperatifi bulunmaktadır. Su ürünleri kooperatifleri; Eğirdir, Beyşehir ve Karacaören baraj göllerinde su ürünleri üretimi yapmaktadırlar. 101

II. TARIMSAL FAALİYETLER A. TARIMSAL FAALİYETLERE GENEL BAKIŞ Endüstri öncesi toplumlarda üretim büyük ölçüde tarıma dayalı bulunmakta idi. Toprak, üzerinde çalışanların geçimini sağlamakla kalmıyor, devlet yada onun temsilcisi olan sipahiler ile ilişkilerin düzenlenmesinde temel bir ödev görüyordu. Vergiler büyük ölçüde toprak ürünlerine dayalı olduğu gibi reayanın elinde bulunan toprak da onun hukuksal konumunu belirlemiş oluyordu (Arıkan, 1988:100). Anadolu ya ilk Selçuklu akınları başladığı zaman iktisadi hayat, ülkede mevcut genel çöküntüye paralel olarak pek iyi durumda değildi. Çünkü bir taraftan ülke tahribe uğruyor, insan unsuru azalıyor, üretim düşüyor diğer taraftan fetihlerle gelen halk da asker veya göçebe olduğu için ekonomik hayata hemen bir canlılık getiremiyordu. I. Haçlı Seferi nin olumsuz etkileri de buna eklenince, Selçuklu Anadolu su iktisadi hayatında ancak XII. yy. dan itibaren bir düzenleme ve canlanma görülebilmiştir (Cahen, 1979:160; Turan, 1969:284; Görgülü, 2000:57). XI.-XIII. yy. da Anadolu nun iktisadi hayatına canlılık getiren unsurlar çeşitli olmakla beraber, şüphesiz tarım, sanayi ve hayvancılık ülke ekonomisinin temelini meydana getiriyordu (Akdağ, 1979:43; Görgülü, 2000:57). Çeşitli kaynaklara göre bu dönemde, Göller Yöresi nde başta hayvancılık olmak üzere, tahıl üretimi de yapılıyordu. XV. ve XVI. yy da, Anadolu da hemen her yerde olduğu gibi Hamit Sancağında da buğday ve arpa gibi geleneksel ürünlerin ekimi ekonomik etkinliklerin başında geliyordu. Köylerde, hatta kentlerdeki halk bile tarımla uğraşmakta idi (Arıkan, 1988:100). Ekim alanları, çift 10, nim (yarım) çift, zemin (dönüm) olarak çeşitli birimlere ayrılıyordu. 1478 ve 1501 yıllarına ait kayıtlarda da sancak nüfusunun %85 inden fazlasının çift, nim çift ve bennak 11 diye çeşitli birimleri oluşturduğu ve bunların hepsinin tarımla uğraştıkları belirtilmiştir. Hamit Sancağında çiftliklerin halktan başka sipahilerce de ekilip biçildiği XV. ve XVI. yy. a ait tapu kadastro kayıtlarında rastlanmaktadır. Bu yüzyıllarda, hemen her yerleşme yerinde üretilen buğday ve 10 Çift yada çiftlik 60-150 dönüm arasında değişebilen ve bir çift öküz ile işlenebilen tarım alanıdır. 1 dönüm aşağı yukarı 1000 m 2 lik alanı karşılamaktadır (İnalcık,576-580). 11 Bennak: Nim çiftten az toprağı olan kişiler (İnalcık,1204). 102

arpa vergi (Öşür 12 ) kaynaklarının başında gelmektedir. Hamit Sancağında öşürün değerinin belirtilmesinde Arvalı mudundan ve kileden söz edilmektedir (Arıkan, 1988:181). XV. yy ın ikinci yarısında 1 mud vergi karşılığı buğday için 50 akça, arpa için 30 akça iken XVI. yy. da 1522 ve 1568 tahrirlerinde buğday için 80 akça, arpa için 60 akça olduğu anlaşılmaktadır (Güçer, 1964:7-12). Keçiborlu da buğday öşürü 80 mud, arpa öşürü 30 mud 13, Gönen de bu oranlar 20 ve 35 mud, Gelendost ta ise 100 ve 50 mud olarak belirtilmiştir (Arıkan, 1988:181) (Tablo 26). XVI. yy a ait, Başbakanlık mühimme defterlerinden anlaşıldığı üzere köylü, tahıl için gerekli vergileri ödedikten ve geçimine yetecek kadar ayırdıktan sonra geri kalan ürünü pazara götürüp satıyordu. Nitekim Rodos halkı kendilerine gerekli olan zahire (tahıl) ve koyunu öteden beri Teke ve Hamit sancaklarından sağlıyordu (Arıkan, 1988:105). XVI. yy da tahıl ürünlerinin yanısıra afyon, üzüm, sebze gibi çok çeşitli ürünün ekiminin yapıldığını ve bu ürünlerden belli bir miktar öşür vergisinin alındığını görebilmekteyiz (Tablo 26). Tablo 26. XVI. yy da Isparta Merkez İlçenin Bazı Köylerinde Üretim ve Vergi Durumu Köyler Buğday (Mud) Arpa (Mud) Toplam Öşür Miktarı (Tahıl, Bağ-Bostan, Afyon, Çift, Bennak ve diğerleri) (Akça) Sav 35 7 12700 Diyedin 10 5 mud 10 kile 1949 Savcı* 20 13 mud14 kile 1877 Kayı - - 3683 Geyran 15 9 mud 8 kile 3126 Çünür 19 12 mud 8 kile 4866 Lavus 10 7 2655 Hacılar - - 8476 Kaynak: Dağlıoğlu, 1940:1012-1014. *Bugünkü Sav kasabası yakınlarında eski bir yerleşme. XVI. yüzyıl tapu tahrirlerine göre, Hamit Sancağında, mezraların sayıları oldukça fazladır. Köylerdeki birtakım aileler, kendi köylerine ait mezralara yaz aylarında gerek sürülerini otlatmak gerekse toprağı işlemek üzere yerleşmekteydiler. Ancak bu yüzyıllarda bütün bu verilere rağmen, Hamit Sancağının bulunduğu bölgenin her yeri buğday üretimi için elverişli değildi. Isparta daki üretimin halkı 12 Öşür: Bütün İslâm devletlerinde şer i kurallara göre toprak ürünleri üzerinden alınan vergidir. Bu vergi, Osmanlı İmparatorluğu nda yıllık üretime, toprağın verimliliğine, sulama durumuna ve bölgelere göre önemli değişiklikler göstermektedir. On da bir anlamına gelen bu verginin oranının da değişebildiği görülmektedir (Barkan, 485-488). 13 1 mud 20 kileye, 20 kile de 513.12 kg. a karşılık gelir (Arıkan, 1988:181). 103

beslemeye yeterli olmadığı (özellikle Isparta şehrini) ve zaman zaman zahiresinin bir kısmı Germiyan (Kütahya) dan geldiği de görülmektedir. Örneğin; Eğirdir kasabası buğday üretimine elverişli değildi. Nitekim Eğirdir in vergi gelirleri arasında buğday ve arpanın çok az bir yer tuttuğu görülmektedir. Katip Çelebi, Cihannüma adlı eserinde, Eğirdir kasabasının mezrai yoktur diyerek buradaki tarım alanlarının azlığını belirtmektedir (Arıkan, 1988:100). Buğday ve arpa yanında üzüm, pirinç, pamuk, haşhaş, bostan (sebzeler dahil) ve çeşitli meyvelerin de Hamit Sancağında tarımının yapıldığı, XV. ve XVI. yüzyıllardaki çeşitli tapu kayıtlarından anlaşılmaktadır. Isparta, Eğirdir, Gönen, Uluborlu gibi bazı ilçelerin vergi kayıtlarında, öşr-i bağ, öşr-i bostan ve çeşitli meyvelerden alınan öşürlerden bahsedilmektedir. Tapu defterlerindeki kayıtlardan, Ağros(Atabey), Eğirdir ve Afşar ilçeleri ve çevresinde pamuk üretiminin yapıldığını görmekteyiz. Bu ilçelerde, Penbeli (Ağros), Bedre (Eğirdir), Senirce (Keçiborlu) ve Afşar ın Yaka, Çaltı, Yenice gibi birçok köyünde pamuk üretiminin yapıldığına dair kayıtlara rastlanmaktadır. Yağ çıkarılmasına ve eczacılıkta kullanılan afyonun elde edilmesine yarayan haşhaş da XV. ve XVI. yüzyıllarda, Hamit Sancağının ekonomisine katkıda bulunan önemli bir üründür. Haşhaş ekimi genellikle Keçiborlu, Gönen, Uluborlu, Eğirdir, Isparta ve Afşar yörelerinde yapılmaktadır. Keçiborlu nun Gölbaşı ve Fari, Gönen in İğdecik, Baradız (Gümüşgün), Uluborlu nun Senirkent, Yassıören, Büyükkabaca, Isparta (Merkez) nın Sav, Çünür, Kayı ve İlavus, Ağros un Harmanören ve Kuleönü, Anamas yöresinde, Yalvaç ın bazı köyleri ile Afşar ın hemen bütün köylerinde haşhaş üretimi önemli ölçüde gerçekleştirilmekte idi (Arıkan, 1988:110-112). XIII. ve XIV. yy. da da yöredeki ve sonradan buralara gelen göçebelerin uğraşları, başta hayvancılık olmakla beraber bir miktar da bağ-bahçe tarımıydı. Ayrıca bu dönemde, İbn Said de Fethiye limanından Mısır a ihraç edilen kerestenin de bir kısmının Göller Yöresi nden temin edildiğini belirtmektedir (Erdem, 1996:56). İbn-i Batuta da seyahatnamesinde bu yöreden söz ederken, özellikle Isparta ve Eğirdir kasabaları için etrafları bağ, bostan ve bahçelerle donanmış olduğundan konu etmektedir. Yağışların mevsimlere göre düzensiz oluşu, yaz aylarının genellikle kurak geçmesi Akdeniz ülkelerinde sık sık kuraklıklara ve kıtlıklara yol açmaktadır (Güçer, 1964:7-12). Bu nedenle varolan dere ve çaylardan yararlanan köyler arasında anlaşmazlıkların çıktığı belirtilmiştir. Bu anlaşmazlıkları önlemek için, Osmanlı Devleti çeşitli uygulamalara gitmiş ve Hamit Sancağında da suların sırayla 104

kullanılmasını ve dağılımını sağlayan uygulamalar getirilmiştir. Günümüzde de bu türlü düzenlemeler, DSİ tarafından Isparta ili köylerinde uygulanmaktadır. H. 1151-1154 tarihli şer iyye sicillerine göre; 18. yy. da Isparta şehri çevresindeki çeşitli bağ isimlerinden bahsedilmektedir ve halkın bu bağlardan (Kuzgunkayası, Minas, Öküzbattı, Yenice ve Halife Sultan Bağları) geçimlerinin bir kısmını sağladıkları belirtilmektedir (Pul, 1994:45-49). V. Cuinet, eserinin birinci cildinde; Isparta Sancağında tahıl ve haşhaş ziraati yapıldığından, sürü hayvanları beslendiğinden bahsetmektedir (Cuinet, 1892:848). Şemseddin Sami nin Kâmusu l-a lâm adlı eserinde de Isparta Sancağında üretilen ürünlerin hububat, haşhaş (afyon) ve sairden ibaret olduğunu belirtilmektedir. Tablo 27. Konya Vilâyet Salnamesine Göre Isparta Sancağında Üretilen Tarım Ürünleri (1869) Önemli Tarım Miktar (İstanbul % Önemli Tarım Miktar (İstanbul % Ürünleri Kilesi*) Ürünleri Kilesi*) Buğday 808.327 59 Kenevir 2.022 0.1 Arpa 376.492 27.5 Bakla 1.162 0.1 Kokoroz* 32.837 2.4 Mercimek 482 - Yulaf 32.000 2.3 Susam 140 - Burçak 17.402 1.3 Üzüm 52.948 3.8 Darı 6.096 0.5 Kendir 8.560 0.6 Çavdar 3.334 0.2 Tütün 6.659 0.5 Fasulye 8.464 0.6 Yerelması 5.560 0.4 Nohut 3.746 0.3 Haşhaş 3.670 0.3 TOPLAM 1.369.901 kile Kaynak :Yurt Ans., 1984: 3526. *İstanbul Kilesi, özgül ağırlıklarına göre 17 ile 24 kıyye arasında değişmekteydi (1kıyye :1282 gr.). *Kokoroz : Koçanıyla birlikte mısır. 1869 ve 1892 Konya vilâyet salnamesi verilerine dayanarak; 19. yy. da Isparta Sancağının tüm tarım ürünleri içerisinde tahıl ürünlerinin ön plana çıktığını görmekteyiz. Bu verilere göre; % 90 dan daha fazla bir oranla tahıllar başta gelmektedir. 1869 salnamesine göre; 1.369.901 kile tarım ürününün 808.327 kilesi buğday, 376.492 kilesi de arpa üretiminden sağlanmıştır. Buğday ve arpa üretimini 52.948 kile ile üzüm üretimi takip etmektedir (Tablo 27). 1882 Konya vilâyet salnamesinde de Eğirdir, Yalvaç, Uluborlu kazaları ile Afşar nahiyesinde buğday ve arpa, üretilen ürünlerin başında gelmektedir (Tablo 28). 105

Tablo 28. 1892 Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağının Bazı İlçelerin Tarımsal Ürün Miktarları (Kile) Ürün Adı Eğirdir Yalvaç Uluborlu Afşar* Buğday 130.000 95.700 2.500 10.950 Arpa 15.000 43.000 17.500 6.482 Darı 20.000 1.000 200 312 Yulaf - 3.000-480 Melez(Aşlık) 3.000 1.000 2.500 3.275 Çavdar 2.000 - - - Mısır Buğdayı - 1.000 - - Nohut 1.000 1.000-120 Fasulye 600 500-65 Mercimek - 300-100 Susam 1.000 300 - - Fiğ - 250 - - Kaynak :Yurt Ans., 1984: 3526. *Nahiye Tablo 29. Osmanlı Tarım İstatistiklerine Göre Isparta Sancağında Yetiştirilen Ürünler (1909-1913-1914) TAHILLAR Yıllar Buğday Arpa Yulaf Çavdar Kaplıca Darı Mısır Burçak Toplam 1909 Ekiliş(Dönüm) 267070 136410 4150 30500-5653 3410 4330 451523 Üretim(Ton) 42472 22862 13782 336 4547-310 324 311 1913 Ekiliş(Dönüm) 225300 175300 5370 32700 2500 7100 6800 12900 455070 Üretim(Ton) 45793 30125 436 4339 417 1057 1000 15433 84700 1914 Ekiliş(Dönüm) 272431 170383 5500 44538-7850 4100 15265 504802 Üretim(Ton) 40784 27858 509 8256-1309 1011 1415 81142 BAKLAGİLLER Yıllar Nohut Fasulye Bakla Mercimek Fiğ Börülce Toplam 1909 Ekiliş(Dönüm) 1755 6950 200 100 - - 9005 Üretim(Ton) 234 648 38 10 - - 930 1913 Ekiliş(Dönüm) 2450 7816-500 3000-13766 Üretim(Ton) 336 646-83 539-1604 1914 Ekiliş(Dönüm) 5780 7300 300 3000 4000 4000 24380 Üretim(Ton) 727 1051 46 298 308 2819 5249 ENDÜSTRİ BİTKİLERİ Yıllar Pancar Pamuk* Keten* Susam Tütün Afyon Kenevir* Toplam 1909 Ekiliş(Dönüm) - 1600 200 10 1400 11546-14756 Üretim(Ton) - 57 / - 4 / 10 8 62 20 - - 1913 Ekiliş(Dönüm) 500 5600 100 700 1500 25400-33800 Üretim(Ton) 321 314 8 / 15 90 92 54/1597 - - 1914 Ekiliş(Dönüm) 630-11204 - 6810-450 19094 Üretim(Ton) 91-1 / 10-50 - 22 / 47 - YUMRU BİTKİLER Yıllar Patates Havuç Soğan Sarımsak Toplam 1909 Ekiliş(Dönüm) 3015 - - - 3015 Üretim(Ton) 585 - - - 585 1913 Ekiliş(Dönüm) 3520 200 5750 1430 10900 Üretim(Ton) 2252 154 1828 57 4291 1914 Ekiliş(Dönüm) 2625 260 11800 1450 16135 Üretim(Ton) 661 59 2264 318 3302 MEYVELER Yıllar Ceviz Erik Elma Armut Kayısı Badem Üzüm Diğer Toplam 1909 Üretim(Ton) 142 713 497 107 38 104 13949 128 15678 1913 Üretim(Ton) 6 2030 2528 1593 32 659 25164 10 32022 1914 Üretim(Ton) 12959 3479 1860 918 180 851 7443 212 27902 Kaynak: Güran,1997, DİE. *Lif/Tohum Üretimi(Ton) 106

Tablo 29 daki istatistiklerden edindiğimiz verilere göre 1909, 1913 ve 1914 yıllarında işlenen arazinin %90 dan daha fazlası 1869 ve 1892 salnamelerinde de olduğu gibi tahıl ürünlerine ayrılmıştır. Tahıllar içinde buğday, arpa ve çavdar öne çıkmaktadır. 1909 yılında, 267.070 dönüm ile buğday, 136.410 dönümle de arpa en fazla ekilen ürünlerdir. 1913 ve 1914 yılları değerlerine göre de bu ürünler başta gelmektedir. Tahıllardan başka baklagillerden nohut ve fasulye, endüstri bitkilerinden haşhaş ve pamuk, yumru bitkilerden patates ve soğan, meyvelerden ise üzüm önemli ürünler arasında yer almaktadır. Bu yıllarda sulanan arazinin az ve sulamanın da yetersiz olması nedeniyle endüstri bitkileri, sebze ve meyvelerin oldukça az bir alanda yetiştirildiği görülmektedir. 1922 yılında yayınlanan Türkiye nin Sıhhı-i İçtimai Coğrafyası serisi Hamit Sancağı eserinde; bitkisel üretim ve hayvancılık yanında ormancılıkla da halkın uğraştığından söz edilmektedir. Buğday, arpa, çavdar, burçak, mısır, nohut, fasulye, bakla, keten ve pamuk gibi tarla ürünleri ile elma, vişne, kiraz, şeftali, zerdali...gibi meyvelerin tarımının yapıldığından bahsedilmiştir. Bu ürünlerin tamamı 600.000 dönümden oluşmaktadır. Yine Isparta Sancağı dahilinde Merkez ilçenin doğu ve güneydoğusu, Karağaç ilçesinin Yenişar mıntıkası, Keçiborlu ve Yalvaç ilçelerinin bazı köyleri, Barla, Senirkent ilçesinin Garip köyü, Anamas, Eğirdir ve Pavlu (Sütçüler) ilçelerinde ormanlık alanların geniş ölçüde yayıldığından bahsedilmektedir. Bu ormanların da; çam, ardıç, katran, meşe, kayın, sığla gibi ağaçlardan oluştuğundan ve halkın bu ormanlardan ve orman ürünlerinden yararlandığından söz edilmektedir (Zühtü, 1922:12-17). 107

B. TARIM ALANLARININ DAĞILIŞI ve YETİŞTİRİLEN BAŞLICA ÜRÜNLER Isparta ilinde, toplam tarım alanı 251.282 ha. dır. İl yüzölçümünün %28 ini oluşturan tarım alanlarının ilçelere göre bölünüşü incelendiğinde; en fazla tarım alanının Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde bulunduğu anlaşılır. Yalvaç ilçesi 58.014 ha. tarım alanı ile toplam tarım alanlarının %23 ünü, Şarkikaraağaç ilçesi ise 31.294 ha. tarım alanı ile %12 sini oluşturmaktadır. En az tarım alanı ise 4.053 ha. ile Yenişarbademli, 5.871 ha. ile de Uluborlu ilçelerindedir (Tablo 30, Grafik 11). Bu değerler, ilçelerin toplam alanlarıyla da doğru orantılıdır. Yenişarbademli ve Uluborlu en az yüzölçüme sahip olan ilçelerdir. Isparta ilinde tarım alanlarının bölünüşü incelendiğinde, 216.932 ha. ile tarla alanları, toplam tarım alanlarının %87 sini, 28.482 ha. olan meyve alanları %11 ini ve 5.868 ha. olan sebze alanları ise %2 sini oluşturduğu görülmektedir. Tarla alanları içinde yer alan nadas sahaları ise toplam tarım alanının %10'unu meydana getirmektedir (Grafik 12). Tablo 30. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Kullanış Amaçlarına Göre Dağılışı (2000- ha.) İlçeler Toplam Tarım Tarla Alanı Meyve Sebze İşlenmeyen Alanı Ekilen Nadas Alanı Alanı Tarım Alanı Merkez 18425 7260 4000 1820 788 4557 Aksu 10741 1174 840 491 342 7894 Atabey 9479 2266 1358 1087 1525 3243 Eğirdir 21490 4020 2000 3528 78 11864 Gelendost 25118 18079 1500 4454 62 1023 Gönen 10881 5196 3000 858 155 1672 Keçiborlu 23282 7236 1312 1254 778 12702 Senirkent 15607 6047 1605 5593 662 1700 Sütçüler 17027 4733 5180 462 295 6357 Ş.Karaağaç 31294 26184 2750 1630 456 274 Uluborlu 5871 691 200 2860 17 2103 Yalvaç 58014 47205 1550 4210 642 4407 Y.Bademli 4053 1070 0 235 68 2680 Toplam 251282 131161 25295 28482 5868 60476 Kaynak:DİE.,Tarımİl Müd. 108

Grafik 11. Isparta İlinde Kullanılan Tarım Alanlarının Bölünüşü (2000) Yalvaç 24% Uluborlu 2% Y.Bademli 2% Ş.Karaağaç 12% Sütçüler 7% Senirkent 6% Merkez 7% Aksu 4% Keçiborlu 9% Atabey 4% Eğirdir 9% Gelendost 10% Gönen 4% Grafik 12. Isparta İlinde Tarım Alanlarının Kullanış Amaçlarına Göre Dağılışı (2000) Nadas Alan 10% Meyve Alanı 12% Sebze Alanı 2% İşlenmeyen Tarla Alanı %24 Ekilen Tarla alanı %52 Çalışma alanında toplam tarım alanı 251.282 ha. olmasına karşılık, bu alanın 60.476 ha. ı çeşitli nedenlerle işlenmemektedir. Bu nedenle işlenen tarım alanları toplamı 190.806 ha. a düşmektedir. Yani toplam tarım alanlarının % 24 ünü işlenmeyen tarım alanları oluşturmaktadır. 190.806 ha. olan işlenen tarım alanları, Türkiye de işlenen tarım alanlarının % 0.72 sini oluşturmaktadır. Araştırma alanında, işlenmeyen tarım alanlarının oldukça geniş olması önemli bir alandan ekonomik olarak yararlanılamadığının bir kanıtıdır. İşlenmeyen tarım alanlarının bu derecede yüksek olmasının en önemli sebebi topoğrafya ve 109

iklim şartlarındaki çeşitli olumsuzluklardır. Isparta ilinde il alanının, %68.4 ünü oluşturan dağlık alanlar önemli bir yere sahiptir. Özellikle eğimin arttığı alanlardan başlamak üzere tarım alanları doğal olarak sınırlanmaktadır. Sütçüler, Aksu, Eğirdir ve Yenişarbademli gibi birçok ilçede bu nedenle tarım alanlarından gerektiği kadar yararlanılamamaktadır. Bazı alanlarda da, özellikle Keçiborlu ilçesinde, Burdur Gölü nün kuzey ve kuzeydoğusunda gölün yapısından kaynaklanan ve kurak dönemlerde gölün seviyesinin çekildiği alanlarda var olan tarım alanları çorak bir özellik göstermektedir. Keçiborlu, Eğirdir, Sütçüler ve Aksu ilçelerinde işlenmeyen tarım alanlarının diğer ilçelere oranla daha fazla olduğu görülmektedir (Tablo 30). Tablo 31. Isparta İlinde Bitkisel Ürünler Üretimi (2000-ton) Ürünler Üretim(ton) % Tarla Ürünleri 500.468 41 Meyveler 574.518 47 Sebzeler 146.074 12 Toplam 1.221.060* 100 Kaynak: DİE * Toplam üretim değeri, özellikle Isparta ili ve çevresinde tarımı yapılan gül ün 5.530 ton olan 2000 yılı üretimi de DİE verilerine eklenerek bulunmuştur. Grafik 13. Isparta İlinde Bitkisel Ürünlerin Dağılışı (2000) Sebzeler 12% Tarla Ürünleri 41% Meyveler 47% Isparta ilinde 2000 yılı tarımsal verileri incelendiğinde; işlenen tarım alanları toplamından 1.221.060 ton bitkisel ürün elde edildiği görülmektedir. Elde edilen bitkisel üretim ise Türkiye üretiminin %1.2 sini oluşturmaktadır (Tablo 31, Grafik 13). 110

1. Tarla Tarımı Çalışma alanında, 156.456 ha. alan tarla tarımında kullanılmaktadır. Bu alan işlenen tarım alanlarının %82 sini meydana getirmektedir. Toplam tarım alanlarının ise %63 ünü oluşturmaktadır (Tablo 30). Ancak tarla alanlarının bir kısmı nadas sahaları olarak görülmektedir. 2000 yılı itibariyle tarla alanlarının 25.295 ha. ı nadasa bırakılmıştır. Isparta ilinde, nadas alanları dışında ekilen tarla alanları 131.161 ha. dır. Bu alan, Türkiye de ekilen tarla alanlarının %0.72 sini oluşturmaktadır. 2000 yılı verilerine göre tarla alanlarının 86.508 ha.ı (%66) tahıllara, 34.579 ha. ı (%26) baklagillere, 5.648 ha. ı endüstri bitkilerine, 3.172 ha. ı yem bitkilerine, toplam 1.254 ha. ı da yağlı tohumlar ve yumru bitkilere ayrılmıştır (Tablo 32, Grafik 14). 2000 yılı itibariyle tarım alanlarının % 10 unu oluşturan nadas alanlarının dağılışında ise iklim ve topoğrafya faktörlerinin etkili olduğu görülmektedir. Topoğrafyanın dalgalı ve az eğimli olduğu alanlarda yer alan araziler, yağış azlığı ve kuraklığın da etkisiyle ürün yetiştirebilecek kadar neme sahip olmadığı için nadasa bırakılmaktadır. Yalvaç, Şarkikaraağaç ve kısmen de Isparta (Merkez) ve Gönen ilçelerinde nadas alanları kuraklığa bağlı olarak yaygınlık göstermektedir. Özellikle Isparta ilinin kuzey ve kuzeydoğusunda İç Anadolu ya has karasal iklimin etkisi oldukça hissedilmekte ve buralarda yağış yetersizliği diğer ilçelere göre daha çok öne çıkmaktadır. Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerindeki meteoroloji istasyonlarında ölçülen değerlere göre buralarda yıllık yağış ortalamalarının 500 mm civarında veya 500 mm nin altında olduğu görülmektedir (Tablo 6). Göney in belirttiği gibi dry farming metodu böyle yağış azlığı olan alanlarda uygulanmaktadır. Fakat kuru ziraatin yapılabilmesi için, yıllık ortalama yağış miktarlarından başka yağış oynaklığı, yağışın yıl içindeki dağılışı, sağanak şeklindeki yağışlar, yağış şiddeti, havanın sıcaklık derecesi, zeminin meyli ve tabiatı da çok önemlidir (Göney, 1987:34-35) 111

Tablo 32. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Ekim Alanı, Verim ve Üretim Miktarları (2000) ÜRÜNLER Ekim Alanı (ha.) % Üretim (Ton) % Tahıllar 86508 66 213613 43 Baklagiller 34579 26 30194 6 Endüstri Bitkileri 5648 4 172910 35 Yağlı Tohumlar 268 0.2 668 1 Yumru Bitkiler 986 0.8 19178 4 Yem Bitkileri 3172 3 63925 13 Toplam 131161 100 500488 100 Kaynak:DİE. Grafik 14. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Ekiliş Oranı (2000) Endüstri Bitk. 4% Baklagiller 26% Yağlı Tohumlar %0.2 Yumru Bitkiler %0.8 Yem Bitkileri %3 Tahıllar %66 Sütçüler, Aksu, Eğirdir ve kısmen de Merkez ilçelerde nadas alanlarının yer almasına iklim elemanlarının yanında yükselti ve arazinin engebeli olması gibi topoğrafya faktörleri etken olmaktadır. Sütçüler ilçesi, 5.180 ha. nadas alanı ile Isparta ilinde en fazla nadas sahasının bulunduğu ilçedir. Bunda Sütçüler in Isparta ili içindeki konumunun büyük etkisi vardır. Arazisinin oldukça dağlık ve vadiler tarafından parçalanmış olması nadas alanlarının fazla olmasında rol oynamıştır. Sütçüler ilçesine benzer yapıya sahip olan Aksu ve Eğirdir ilçelerinde de durum hemen hemen aynıdır. Fakat Eğirdir ilçesi, Aksu ve Sütçüler ilçelerine oranla daha olumlu özelliklere sahiptir. Eğirdir Gölü kıyısında yer alması, Boğazova gibi meyvecilik açısından önemli bir ovanın burada varlığı ve sulama olanaklarının daha iyi olması Eğirdir ilçesinin avantajlı özellikleridir. Bununla birlikte sulanan tarla alanlarının bulunduğu sahalarda nadas alanları oldukça azalmaktadır. Buralarda fiziki etmenlerden daha çok beşeri bir takım etmenler nedeniyle nadas sahalarına az da olsa rastlanmaktadır. Özellikle sulu 112

tarımın yoğun olarak yapıldığı alanlarda tarlaların çok parçalı olması, parçalı tarlaların arasındaki mesafelerin ekonomik olarak çiftçileri olumsuz etkilemesi, zaman kaybı gibi birçok etmen az da olsa tarlaları boş bıraktırmaktadır. Senirkent, Atabey, Gelendost gibi yoğun olarak sulu tarım yapılan ovaların çevrelerindeki yamaçlarda sulanamayan az eğimli ve dalgalı alanlarda da nadas sahaları göze çarpmaktadır. Araştırma alanında bulunan nadas alanlarının bir kısmı gerçekleştirilecek sulama projeleriyle azaltılabilecek durumdadır. DSİ ve diğer bazı kurum ve kuruluşlar tarafından halen yapılmakta ve planlama halinde olan sulama projelerinin de tamamlanıp faaliyete geçirilmesi ile bu alanlar daha da azaltılabilecektir. Ekilen tarla alanlarının ilçelere göre dağılışı incelendiğinde, tarla alanları içinde 45.394 ha. ile Yalvaç ilçesi ilk sırayı almaktadır. Isparta ilindeki tarla alanlarının %35 i Yalvaç ilçesinde bulunmaktadır. Yalvaç ilçesini sırasıyla Şarkikaağaç ve Gelendost ilçeleri takip etmektedir. En az tarla alanına sahip ilçeler ise Yenişarbademli, Aksu ve Uluborlu dur (Tablo 33). Yalvaç, Şarkikaağaç ve Gelendost ilçelerinde aynı isimle adlandırılan ovalarda özellikle az eğimli ve dalgalı sahalarda tahıllar (buğday ve arpa) ve baklagiller (nohut) yaygınlık göstermektedir. Bu ovalardaki kuru tarla alanları, Isparta ilindeki toplam kuru tarla alanlarının yarıya yakın bir bölümünü oluşturmaktadır. Tablo 33. Isparta İlinde Tarla Alanlarının İlçelere Göre Dağılışı (2000-ha.) İLÇELER Tahıllar Baklagiller Endüstri Bitkileri Yağlı Tohumlar Yumru Bitkiler Yem Bitkileri Toplam Merkez 5818 731 480 90 172 170 7461 Aksu 1020 85 22 0 25 31 1183 Atabey 2063 110 94 0 40 110 2417 Eğirdir 3200 500 95 0 97 60 3952 Gelendost 12100 6300 172 0 15 140 18727 Gönen 4520 216 614 0 25 34 5409 Keçiborlu 6119 236 817 55 102 95 7424 Senirkent 4470 820 1196 0 61 26 6573 Sütçüler 4060 823 35 83 115 39 5155 Ş.Karaağaç 15436 6485 1487 40 122 1320 24890 Uluborlu 450 95 34 0 6 900 1485 Yalvaç 26432 18053 600 0 199 110 45394 Y.Bademli 820 125 2 0 7 137 1091 Toplam 86508 34579 5648 268 986 3172 131161 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. 113

Tablo 34. Isparta İlinde Tarla Ürünleri Üretiminin İlçelere Göre Dağılışı (2000-Ton) İLÇELER Tahıllar Baklagiller Endüstri Bitkileri Yağlı Tohumlar Yumru Bitkiler Yem Bitkileri Toplam Merkez 13351 963 2647 73 3983 5310 26327 Aksu 2094 112 435 0 280 1315 4236 Atabey 5740 85 2262 2 300 601 8990 Eğirdir 8200 839 1648 0 1561 130 12378 Gelendost 23084 4955 5530 30 300 13225 47124 Gönen 12402 22 8526 8 313 184 21455 Keçiborlu 17253 246 5261 51 1283 2229 26323 Senirkent 13580 205 66283 10 1216 865 82159 Sütçüler 8007 480 80 213 1800 865 11445 Ş.Karaağaç 41857 4773 66428 117 3185 27675 144035 Uluborlu 1075 135 216 0 27 350 1803 Yalvaç 64510 17319 13593 163 4720 10303 110608 Y.Bademli 2460 60 1 1 210 853 3585 Toplam 213613 30194 172910 668 19178 63905 500468 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Sulanan tarla alanlarında en fazla ekimi yapılan tarım ürünü şekerpancarıdır. Isparta ilinde Şarkikaraağaç ve Senirkent ilçelerinde yoğun şekilde şekerpancarı tarımı yapılmakta, fasulye ve yem bitkileri şekerpancarından sonra önem kazanmaktadır. 2000 yılı verilerine göre, Isparta ilinde 500.488 ton tarla ürünü üretimi yapılmıştır (Tablo 34). Tarla alanlarından elde edilen üretiminin % 42 si tahıllardan, %35 i endüstri bitkilerinden, %13 ü yem bitkilerinden ve %10 u da diğer ürünlerden elde edilmiştir. Grafik 15. Isparta İlinde Tarla Ürünlerinin Üretim Oranı (2000) Yağlı Tohumlar %1 Yumru Bitkiler 4% Yem Bitkileri 13% Endüstri Bitk. 35% Tahıllar %43 Baklagiller 6% 114

Çalışma sahasında, ekilen tarla ürünü alanının sadece %4 ünü kaplayan endüstri bitkileri, tarla ürünleri üretiminin %35 ini sağlamaktadır. Bu ise şekerpancarı üretiminde birim alandan alınan fazla ürün miktarı ile bağlantılıdır. Bu durum, toplam tarla alanının %3 ünü kaplayan yem bitkileri için de söz konusudur. Toplam tarla ürünleri üretiminin %13 ü yem bitkilerinden elde edilmektedir (Grafik 15). Tarla ürünleri üretiminde, 144.035 ton ile Şarkikaraağaç ve 110.608 ton ile de Yalvaç ilçeleri başta gelmektedir. Uluborlu ve Yenişarbademli ilçeleri en az üretim yapılan ilçelerdir. Bu durum ekilen tarla alanları ile doğru orantılıdır. a. Tahıllar Bitkisel gıda maddeleri arasında insanların beslenmesi bakımından en önemli olanı tahıllardır. Yeryüzünde yaşayan insanların çok büyük bir kısmının esas gıdasını tahıllar teşkil eder (Türkoğlu, 1958:27). Çalışma alanında işlenen tarım alanları içinde en geniş alan 86.508 ha. ile tahıllara ayrılmıştır (Tablo 35). Tahıl alanları, 131.161 ha. olan tarla alanlarının %66 sını oluşturmaktadır. Isparta ilinde, tahıl ürünleri içinde buğday ve arpa geniş ekim alanlarına sahipken çavdar, yulaf ve mısır gibi diğer tahılların çok az bir alanda ekimi yapılmaktadır. İklim ve topoğrafya etmenlerinin yanı sıra çeşitli ekonomik sebeplerden dolayı buğday ve arpa gerek tahıl ürünleri içinde gerekse diğer ürünler içinde en fazla ekimi yapılan ürünlerdir. Isparta ilinde, çoğunlukla kuru tarım alanlarında yer alan tahıl ürünleri, Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Gelendost ilçeleri başta olmak üzere hemen her ilçede diğer ürünlere oranla daha geniş alan kaplayan ürünlerdir. Bütün ilçelerde, toplam işlenen tarım alanlarının yarısından fazlası tahıl alanlarından oluşmaktadır. Bu oran Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Gelendost ilçelerinde %60, Merkez ilçede %75, Eğirdir ilçesinde %80, Atabey ilçesinde %85 gibi değerler göstermektedir (Tablo 35). Çalışma sahasında, 86.508 ha. tahıl alanından 213.613 ton tahıl üretimi yapılmıştır (Tablo 36). Üretilen bu tahılın hemen tamamı buğday ve arpa üretimi olarak gerçekleşmiştir. Çavdar, yulaf ve mısır üretimi çok küçük bir değere sahiptir. 115

Tablo 35. Isparta İlinde İlçelere Göre Tahıl Ekim Alanları (2000-ha.) İLÇELER Buğday Arpa Çavdar Yulaf Mısır (Dane) TOPLAM Merkez 2830 2970 8-10 5818 Aksu 790 220 - - 10 1020 Atabey 433 1470 - - 160 2063 Eğirdir 2200 1000 - - - 3200 Gelendost 7300 4800 - - - 12100 Gönen 1500 3000-10 10 4520 Keçiborlu 2839 3200 - - 80 6119 Senirkent 1850 2600 - - 20 4470 Sütçüler 2500 1300 80 50 130 4060 Ş.Karaağaç 8900 6500 5 1 30 15436 Uluborlu 230 220 - - - 450 Yalvaç 18650 7750 - - 32 26432 Y.Bademli 500 300 - - 20 820 TOPLAM 50522 35330 93 61 502 86508 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Tablo 36. Isparta İlinde İlçelere Göre Tahıl Üretimi (2000-ton) İLÇELER Buğday Arpa Çavdar Yulaf Mısır (Dane) TOPLAM Merkez 6090 7234 17 0 10 13351 Aksu 1580 484 0 0 30 2094 Atabey 1080 4410 0 0 250 5740 Eğirdir 5500 2700 0 0 0 8200 Gelendost 10500 12584 0 0 0 23084 Gönen 3375 9000 0 25 2 12402 Keçiborlu 7265 9868 0 0 120 17253 Senirkent 5750 7820 0 0 10 13580 Sütçüler 4680 2860 126 75 266 8007 Ş.Karaağaç 25134 16640 6 2 75 41857 Uluborlu 575 500 0 0 0 1075 Yalvaç 42000 22500 0 0 10 64510 Y.Bademli 1500 900 0 0 60 2460 TOPLAM 115029 97500 149 102 833 213613 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. 116

a. 1. Buğday Bulunduğumuz enlemlerde, sulama yapılmayan kurak bölgelere en iyi uyan mahsul buğdaydır. Gerçekten buğday, Türkiye deki kurak bölgelerin hakim mahsulüdür. Bu bölgelerin başlıca geçim kaynağı refahı ve serveti buğday ziraatine dayanmaktadır. Dolayısıyla buğday yetiştiriciliği, memleketimizin yağışı az olan kısımlarındaki halkın iktisadi hayatının mihveri, esas unsurudur (Göney, 1987:34). Isparta ilinde yetiştirilen tarım ürünleri içinde en fazla ekim alanına sahip ürün buğdaydır. 86.508 ha. olan tahıl alanlarının %58 i buğday alanlarından oluşmaktadır. Ayrıca, 190.806 ha. işlenen tarım alanının %26 sında da yine buğday yetiştirilmektedir. Geçmişten günümüze Isparta ilinde buğday yetiştiriciliğine bakacak olursak; buğday ekim alanı 1928 yılında 21.700 ha. iken 2000 yılına gelindiğinde yaklaşık 2,5 kat artışla 50.522 ha. a yükselmiştir (Tablo 37). 1928 den 1955 yılına kadar buğday ekilen sahalar 28.000 ha. civarında seyrederken bu yıllardan sonra 1975 yılına kadar devamlı bir artış söz konusu olmuştur. Bu süreçte en önemli faktör, tarımda makineleşme olgusunun yanı sıra tarımda verimi artırıcı gübre kullanımı, ilaçlama gibi birçok faktörün Türkiye de olduğu gibi Isparta ilinde de yaygınlaşmaya başlamasıdır. Traktör ve traktörle kullanılabilen diğer tarım araçları sayesinde (pulluk, kültivazatör,...) hayvan gücü ile sürülen tarlalar çok kısa bir süre zarfında 2 katına kolayca çıkmıştır. 1975 yılında 43.345 ha. alanda buğday ekimi yapılmıştır. 1980 yılında yaklaşık 5.000 ha. lık bir azalma görülmesine karşın buğday sahalarında 1996 yılına kadar sürekli bir artış kaydedilmiş ve 1996 yılında 54.374 ha. alanda buğday ekimi yapılmıştır. Bu yılda yapılan ekim, aynı zamanda 1928 2000 arası belli süreç dahilinde en yüksek buğday ekim alanı değeridir (Tablo 37). 1928 den itibaren Isparta ilindeki buğday verimine göz atacak olursak; 1930 larda birim alandan 1.409 kg/ha. verim alınabilirken, 1945 yılına kadar verim oranı düşüş göstererek 477 kg/ha. a kadar gerilemiştir. Bu yıllar gerek tarımsal girdilerin az olması, gerek dünya ekonomik krizi ve daha sonra 1940 larda patlak veren II. Dünya Savaşının etkileri nedeniyle buğday veriminin oldukça düştüğü yıllar olarak karşımıza çıkmaktadır. 1930 yılında 28.000 ha. alandan 39.473 ton ürün alınırken 1945 yılında 31.450 ha. alandan 15.005 ton buğday elde edilebilmiştir. Böylelikle 1930 yılında ekilen buğday alanı 1945 yılında ekilen alandan düşük olmasına karşılık 1945 yılında alınan ürünün yaklaşık 2.5 katı ürün elde edilmiştir (Tablo 37, Grafik 16-17). 117

Tablo 37. Isparta İlinde Buğday Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) Yıllar Buğday Arpa Çavdar Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) 1928 21700 35.338 1628 11000 12.931 1126 1300 2205 1696 1930 28000 39.473 1409 11400 25.001 2193 4600 5782 1256 1935 27044 32.322 1195 18882 5.879 311 5467 5878 1075 1940 27967 28690 1025 18561 29945 1613 10531 10177 966 1945 31450 15005 477 17271 10515 608 10480 7791 745 1950 28830 17.357 600 20696 31.000 1490 9022 13538 1500 1955 27910 26632 954 19360 21301 1100 8190 8845 1079 1960 29280 40.765 1390 20728 31.370 1510 7590 10347 1363 1965 35415 46.229 1300 25651 33.811 1320 6965 9215 1323 1970 39425 45.025 1140 24233 35.180 1450 6025 5235 869 1975 43345 75.000 1730 20610 40.000 1940 5220 6000 1149 1980 38160 76.484 2000 20520 46.887 2280 2650 3466 1307 1985 41205 80805 1962 28470 70305 2469 662 1397 2117 1990 54718 119558 2185 30701 76717 2499 80 150 1875 1992 53264 103642 2180 32549 75287 2410 48 108 2250 1994 54280 106666 1973 31266 75501 2415 23 42 1826 1996 54374 105053 1937 31572 72676 2320 143 249 1741 1998 53279 112725 2118 34854 89011 2557 201 387 1925 2000 50522 115029 2286 35330 97500 2768 93 149 1602 Kaynak : DİE. Tarımsal Yapı ve Üretim. 1945 yılından itibaren ekim alanlarının artışına paralel olarak buğdaydan alınan verimde de sürekli bir artış kaydedilmiştir. 1950 yılında birim alandan alınan verim 600 kg/ha. a yükselmiştir. Tarımda makine kullanımının yaygınlaşmasından başka başta suni gübre kullanımı, gerektiğinde sulama yapılması, zararlılarla mücadele, ilâçlama ve en önemlisi halkın tarımın nasıl yapılacağı konusunda bilinçlenmesi gibi olumlu faktörler verimi yaklaşık 4 katına yükseltmiştir. 2000 yılında ise verim 2.286 kg/ha. yükselerek en yüksek düzeyine ulaşmıştır (Tablo 37, Grafik 18). 1950 yılında 28.830 ha. dan 17.357 ton buğday elde edilirken 2000 yılında 50.522 ha. alandan 115.029 ton ürün alınmıştır. Ekim alanı yaklaşık 2 kat, elde edilen ürün ise yaklaşık 7 kat düzeyinde artış göstermiştir. 1950 lerde ve daha önceki yıllarda ilkel ve zor şartlar altında yapılan buğday tarımı, son dönemlerde entansif tarım tekniklerinin iyi bir şekilde uygulanması Isparta ilinde verimi olumlu şekilde etkilemiştir. 118

Grafik 16. Isparta İlinde Bazı Tahılların Ekilişi (1928-2000) 60000 50000 40000 Ha. 30000 20000 10000 0 1928 1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 Yıllar Buğday Arpa Çavdar 1970 1975 1980 1985 1990 1996 2000 Grafik 17. Isparta İlinde Bazı Tahılların Üretimi (1928-2000) Ton 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0 1928 1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1996 2000 Yıllar Buğday Arpa Çavdar Grafik 18. Isparta İlinde Bazı Tahılların Verim Durumu (1928-2000) kg./ ha. 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 1928 1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1996 2000 Buğday Arpa Çavdar 119

Kuşkusuz Türkiye de buğday ekim sahalarında olduğu gibi Isparta ilinde de buğdayın yetişmesinde en önemli unsur iklim elemanlarından yağıştır. Sonbahar yağmurları, tarlaların sürülebilmesi ve ürünün ekiminin yapılabilmesi için gereklidir (Tanoğlu, 1942:50). Isparta ili genelinde de buğday ekimi eğer iklim şartları uygun ise ekim ayı sonu ve kasım ayında yapılır. Kuraklık uzun sürer, yağışlar geç kalırsa buğday ekimi aralık hatta ocak ayına kadar sarkabilir. Buğday, sonbaharda yağış istediği gibi çimlenme ve yetişme devresi olan ilkbahar aylarında da yağışa ihtiyaç duymaktadır. İlkbahar aylarında yağan yağmurlar Anadolu yaylalarında buğday ekiminin temel şartını teşkil eder (Tanoğlu, 1942:52). Daha sonra buğday olgunlaşmaya başlar. Fakat başak bağlama ve dane olgunlaşma döneminde ise buğday bitkisi kesinlikle yağmur istemez (Doğanay, 1985:91). Çalışma sahasında, özellikle yıllık yağış miktarı diğer bazı alanlara göre fazla olan Senirkent ve Boğazova da buğdayın olgunlaşma döneminde bazı yıllarda zamansız yağan yağmurlar bitki için zararlı olmakta ve bitki saplarında çürüme yapmaktadır. Ancak bu olay nadiren görülmektedir. Yağış miktarının yetersiz olduğu Yalvaç ve Şarkikaraağaç gibi İç Anadolu ya yakın sahalarda tahıllar her zaman tam anlamıyla gelişememektedir. Bu ve buna benzer sahalarda sulama olanağı da kısıtlı olduğundan tarlalar nadasa bırakılmaktadır. Orta iklim kuşağında yetişen tahıllar arasında buğday, en fazla sıcaklık isteyenidir. Toprağa atılan tohumun çimlendikten sonra olgunlaşıncaya kadar ihtiyaç duyduğu ortalama sıcaklık, 5 0 C den aşağı düşmemek şartı ile yıllık toplam 2400 0 C olarak hesap edilmektedir (Türkoğlu, 1958:29). Çimlenme-kardeşlenme arasında 8-10 0 C sıcaklık ve % 60 civarında nispi nem yeterli olurken, kardeşlenme, sapa kalkma arası 10-15 0 C sıcaklık ve %65 nem uygundur. Sapa kalkmayla birlikte sıcaklık ve nem isteği artar (Kırtok, 1989). Bu değerler göz önüne alındığında, Isparta ilinde buğdayın yetişmesi için gerekli olan sıcaklık miktarı mevcuttur. Çünkü çalışma sahasının hemen her yerinde sıcaklık, nisan ayından başlamak üzere ortalama 10 0 C nin üstünde değerler göstermektedir. Haziran ayında ise sıcaklık, 20 0 C ye ulaşmaktadır (Tablo 24). Nem oranı ise Isparta ilindeki bütün meteoroloji istasyonlarında mart ve nisan ayında % 60-65 dir. Buğday, kuru tarım alanlarının temel bitkisidir (Gökkuş, 1996:37). Bu nedenle, çalışma alanında az eğimli ve dalgalı yüzeylerde nadas sisteminin uygulandığı kuru tarım alanlarında buğday alanları ile karşılaşılmaktadır. Özellikle 120

Şarkikaraağaç, Gönen, Merkez ve Yalvaç ilçelerinde kuraklık ve yağış yetersizliği nedeniyle bir sonraki yılda daha iyi verim alabilmek için nadasa bırakılmış tarlaları görmek mümkündür. Buğdayın değişik toprak tiplerinde yetişebilen birçok çeşidi vardır. Ekonomik önem arz eden ekmeklik, makarnalık ve topbaş buğday türlerinden en fakir topraklara topbaş (büskivilik buğday), orta verimli topraklara ekmeklik, verimli topraklara ise makarnalık buğday yetiştirilmektedir. Bunu kısaca şu şekilde özetleyebiliriz; sırta topbaş, yamaca ekmeklik, tabana makarnalık buğday ekilmelidir (Gökkuş, 1996:137). Isparta ilinde buğday ekimi tam anlamıyla ticari olarak yapılmamaktadır. Buğday ekimi, daha çok ekmeklik un ihtiyacını karşılamak için gerçekleştirilmektedir. Çalışma sahasında, plato sahaları başta olmak üzere ovalarda da diğer ürünlerle (şekerpancarı, fasulye...) dönüşümlü olarak ekmeklik buğday yetiştirilmektedir. Buğday ekimi kuru tarla alanlarında yapılmış ise nohut gibi kuraklığa dayanabilen bitkilerle dönüşümlü olarak veya dry farming metodu uygulanarak bir önceki sene ekilmiş olan tarlalar, bir sonraki sene dinlenmeye yani nadasa bırakılarak yapılmaktadır. Sulu tarla alanlarında ise şekerpancarı, fasulye gibi ürünlerle yine dönüşümlü olarak ekilmektedir. Ancak kuru tarla alanlarından farklı olarak, sulanan bir tarlaya buğday, özellikle şekerpancarı ekiminden sonraki yıl ekilmektedir. Yine aynı tarlaya üçüncü yıl tekrar buğday veya arpa yada fasulye ekilirken, dördüncü yıl tekrar şekerpancarı ekim izni gelmediyse o tarla nadasa bırakılmaktadır. Buğdayın gübre ihtiyacı yetiştiği bölgenin iklim ve toprak özelliği yanında ekili bulunduğu tarlada bir önceki ürün yılında yetiştirilen bitki çeşidine göre değişmektedir. Sulu tarla alanlarında yetiştirilen buğdayın azotlu gübre ihtiyacı, kıraçtakine göre daha fazladır. Genel olarak buğdaya kuru alanlarda 5-10 N/da., sulu alanlarda ise 10-20 N/da. hesabıyla gübre uygulanmaktadır. Gübrenin yaklaşık 1/3 ü ekimle birlikte, kalanı da sapa kalkma başlangıcında atılmalıdır (Gökkuş, 1996:138). 121

Tablo 38. Isparta İlinde Tarım Arazilerinde Kullanılan Gübre Miktarları (2000) Kullanılan Gübre Kimyevi Gübreler Miktarı (ton) N 6.504 P2 O5 4.402 K2 O 715 Çiftlik Gübresi 146.500 Gübrelenen Arazi (ha.) 191.026 Gübrelenen Arazinin Tarım Arazisine Oranı % 76 Kaynak: Tarım İl Md. Tablo 38 incelendiğinde görülmektedir ki, Isparta ilinde ekim yapılan tarım alanlarında 2000 yılı itibariyle 251.282 ha. olan tarım alanlarının % 76 sında toplam 11.618 ton kimyevi gübre ve 146.500 ton da çiftlik gübresi kullanılmıştır. 2000 yılında işlenmeyen tarım alanı miktarı ise 60.476 ha. dır. Bu değerlere göre, Isparta ilinde ortalama olarak dekara 6 kg kimyevi ve 77 kg da çiftlik gübresi verilmiştir. Isparta ilinde buğday ekimi genel olarak mibzerle, bazen de fırfır olarak bilinen santrifrüjlü dağıtma makineleriyle yapılmaktadır. Özellikle kuru tarla alanlarında ekim baskılı kombine mibzerlerle gerçekleştirilmektedir. Çok az da olsa buğday, bazı alanlarda elle serperek ekilmektedir. Ancak tohumla bulaşan hastalıklara karşı ekim öncesi mantar öldürücü ilâçlarla tohumların ilâçlanması gerekmektedir. Bu yapılabildiği oranda verim daha da artmaktadır. Genellikle ekimle birlikte fosforlu gübre daha sonra da azotlu gübre kullanılmaktadır. Yabancı ot mücadelesi de bitkinin yetişmesinde önemli faktör olmaktadır. Çalışma sahasında buğday, su yetersizliğinin görüldüğü kurak yıllarda sulamanın yapılabildiği yerlerde yağmurlama sistemiyle sulanmakta ve su ihtiyacı böylece karşılanmaktadır. Yaz sıcaklarıyla birlikte olgunlaşan buğdaylar Isparta ilinde haziran sonu temmuz başı olmak üzere hasat edilmektedir (Foto 11). Olgunlaşmanın geç olduğu bazı sahalarda ise bu dönem biraz daha uzamaktadır. Çalışma sahasında 2000 yılı itibariyle 50.522 ha. alandan 115.029 ton buğday üretimi yapılmıştır. Tablo 35 de de görüldüğü üzere toplam ekilen buğday alanı en çok Yalvaç ilçesinde bulunmaktadır. Bunu sırasıyla Şarkikaraağaç, Gelendost, Keçiborlu ve Merkez ilçeler takip etmektedir. En az buğday ekimi ise Uluborlu ve Yenişarbademli ilçelerinde yapılmaktadır (Şekil 20). 2000 yılı değerlerine göre; 18.650 ha. alandan 42.000 ton buğday üretimi yapılan Yalvaç ilçesine bağlı hemen bütün kasaba ve köylerde buğday yetiştiriciliği önemli bir yere sahiptir. İlçede nüfusun çok büyük bir çoğunluğu geçiminin önemli bir kısmını buğday başta olmak üzere tahıllardan sağlamaktadır. 122

Geniş plato sahalarının yer aldığı Yalvaç ilçesinde (Şekil 6), en fazla buğday ekiminin yapıldığı yerleşim yerleri Hüyüklü, Sücüllü ve Yukarıkaşıkara kasabalarıdır. Bu kasabalar, Yalvaç ilçesinde olduğu gibi Isparta ilinde de en fazla buğday ekiminin (1000 ha. üzerinde) gerçekleştirildiği yerleşmelerdir. Bağlarbaşı, Körküler, Kuyucak, Kozluçay, Dedeçam ve Koruyaka kasabaları ile İleği ve Yağcılar köyleri de gerek ilçenin gerekse Isparta ilinin önemli buğday üretim alanlarıdır (Şekil 20). Bu yerleşmelerde 750-1000 ha. arasında buğday ekimi yapılmaktadır. Bu ilçede, en az buğday ekimi yapılan köyler ise Aşağıtırtar, Akçeşar ve Çakırçal dır. Bu köylerin arazilerinin engebeli ve az olması bu sonucu doğuran en önemli faktörlerdir (Şekil 3-20). Yalvaç ilçesinin bütün köylerinde 2000 yılı itibariyle buğday ekimi yapılmış ve 42.000 ton buğday elde edilmiştir. Bu üretim, Isparta ilinde üretilen tüm buğday üretiminin %37 sini oluşturmaktadır. Isparta ilinde buğday üretiminin yapıldığı ikinci önemli ilçe Şarkikaraağaç tır. 2000 yılında 8.900 ha. buğdayın ekildiği ilçede 25.134 ton ürün elde edilmiştir. Bu değerler, Isparta ili buğday ekiminin %18 inin ve buğday üretiminin de %22 sinin Şarkikaraağaç ilçesinde gerçekleştirildiğini göstermektedir. Şarkikaraağaç ilçesinde, bütün köylerde buğday ekimi yapılmaktadır. Bu ilçede en fazla buğday üretimi, Göksöğüt ve Çarıksaraylar kasabaları başta olmak üzere Çiçekpınar, Örenköy, Salur, Belceğiz ve Armutlu yerleşmelerinde yapılmaktadır (Şekil 20). Buğday ekiminin fazla yapıldığı bir diğer ilçe de Gelendost ilçesidir. Isparta ilindeki ovalardan biri olan Gelendost Ovası ve yakın çevresinde bulunan plato sahaları buğday yetiştirilen önemli alanlardandır. 2000 yılı verilerine göre Gelendost ilçesinde, 7.300 ha. alanda buğday ekimi gerçekleştirilmiş ve 10.500 ton buğday üretilmiştir (Şekil 20). Gelendost ilçesinde; Balcı, Gelendost (Merkez), Madenli, Hacılar, Yeşilköy ve Afşar, buğday üretiminde başta gelen diğer yerleşmelerdir. Akdağ ve Keçili köyleri ise topoğrafya şartları dolayısıyla buğday ekiminin az yapıldığı yerlerdir (Şekil 20). Buğday tarımının ve üretiminin yapıldığı diğer yerleşmeler; Keçiborlu ilçesinde; Keçiborlu(Merkez), Aydoğmuş, Kılıç ve Senir, Merkez ilçede; Kuleönü, Bozanönü, Aliköy ve Büyükgökçeli, Eğirdir ilçesinde; Bağıllı, Sorkuncak ve Sarıidris, Gönen ilçesinde; Gönen(Merkez), Senirce, Gümüşgün ve Güneykent, Senirkent 124

ilçesinde; Senirkent(Merkez), Büyükkabaca ve Gençali, Sütçüler ilçesinde ise Sütçüler(Merkez) ve Çobanisa yerleşmeleridir (Şekil 20). Çalışma sahasında yukarıda adı geçmeyen yerleşmelerde de az da olsa buğday üretimi yapılmaktadır. Ancak topoğrafyanın (özellikle ilin güneyinde) ve iklimin (özellikle ilin kuzey ve kuzeydoğusunda) olumsuz bazı şartları başta olmak üzere Isparta ilinin önemli ekonomik girdisini oluşturan meyve bahçeleri de tahıl ürünlerinin dolayısıyle buğday üretimini sınırlandıran faktörlerdendir. a. 2. Arpa: Tahıl ürünleri içinde ülkemizde olduğu gibi Isparta ilinde de buğdaydan sonra arpa, en fazla ekimi yapılan üründür. Çalışma sahasında 35.330 ha. ekim alanına sahip arpa, 86.508 ha. olan tahıllar içinde % 41 lik bir orana sahiptir. Serin iklim tahılları içerisinde iklim istekleri en fazla olan tahıl ürünü arpadır. Çimlenmesi için ihtiyaç duyduğu minimum sıcaklık 3-5 0 C civarında olup, optimum çimlenme sıcaklığı 20 0 C dir (Kün, 1988). Toplam sıcaklık isteği buğdaydan az, su ihtiyacı ise fazladır. Ancak buğdaydan daha erken olgunlaştığı için kuru tarım alanlarında başarıyla yetiştirilebilmektedir. Isparta ilinde en fazla Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Gelendost ilçelerinde ekimi yapılan arpa, genellikle hayvan yemi olarak tüketilmektedir. Gerek yem fabrikalarında gerekse küçük değirmenlerde kırdırılarak yem haline getirilmektedir. Bazen yaz aylarında ekmek yapımında buğday ununun kıvama gelmesi için içine arpa unu da katılmaktadır. Böylelikle arpa unu insan besini olarak az da olsa kullanılmaktadır. Isparta ilinde, daha çok az eğimli ve dalgalı yüzeylerde ekilen arpa, buğdaydan sonra kuru tarım alanlarında en fazla ekilen üründür. Ekimi ova kenarlarından dağların yamaçlarına doğru kolayca yayılma göstermektedir. Ekimi ve hasatı buğdayınki ile aynı dönemde yapılmaktadır. Hasadın gecikmesi halinde arpa başakları kolayca kırılarak ürün kaybına neden olunmaktadır. Isparta ilinde genel olarak hasat işlemi biçer-döverlerle yapıldığı gibi bazı yüksek sahalarda (Sütçüler, Aksu ve diğer yüksek alanlarda) insan gücü ile de yapılmaktadır. İnsan gücünün kullanılmasının çoğu zaman nedeni, arazinin makineli tarıma uygun şartlar göstermemesi ayrıca daha fazla sap elde edip daha fazla saman yapabilmektir. 1928 yılında 11.000 ha. olan arpa ekim alanı, 2000 yılında 3 kattan fazla artarak 35.330 ha. a yükselmiştir. 1928 den 1950 li yıllara kadar artış gösteren arpa 125

ekim alanları, 1950 den 1975 yılına kadar dalgalı bir grafik göstermekle birlikte bu yıllardan sonra traktör kullanımının yaygınlaşması ile sürekli olarak alanını genişletmiştir. Böylelikle aşağı-yukarı buğday ekim alanlarının genişlemesine benzer şekilde arpa alanları da genişleme göstermiştir (Grafik 16, Tablo 35). Isparta ilinde, 1928 yılında 11.000 ha. alandan 12.931 ton arpa elde edilirken 2000 yılında 35.330 ha. alandan 97.500 ton arpa üretilmiştir. Bu duruma göre arpa ekim alanı sadece 3 kat artarken, üretim 7.5 kat artmıştır. Yani arpadan elde edilen verim 1928 de 1.126 kg/ha iken 2000 yılında 2.785 kg/ha. a yükselmiştir (Grafik 17, Tablo 36). Çalışma sahasında, 2000 yılı itibariyle 35.330 ha. alana ekilmiş olan arpadan, 97.500 ton ürün elde edilmiştir. Hemen her ilçede ekimi yapılan arpanın %54 ü Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Gelendost ilçelerinde yayılmıştır. Yine bu ilçeler, Isparta ilinde üretilen arpanın da %54 üne sahiptir. Bu üç ilçeden başka Merkez, Gönen, Keçiborlu ve Senirkent te 3.000 ha. civarında arpa ekimi gerçekleştirilen ilçelerdir. En az arpa ekim alanına ve aynı zamanda üretimine sahip ilçeler ise buğdayda olduğu gibi Yenişarbademli, Uluborlu ve Aksu dur. 2000 yılında Isparta ilinde en fazla arpa ekiminin yapıldığı ilçe buğdayda olduğu gibi Yalvaç tır. Yalvaç ilçesinde, 7.750 ha. alandan 22.500 ton arpa elde edilmiştir. İlçede; 500 ha. ın üzerinde arpa ekilen Hüyüklü, Özbayat, Sücüllü, Eğirler, İleği, Kırkbaş ve Yukarıkaşıkara yerleşmeleri arpa üretiminde de önde gelen yerleşmelerdir. Kumdanlı, Körküler, Bağlarbaşı, Tokmacık, Dedeçam ve Kuyucak kasabaları ise 400-500 ha. ekim alanı ile arpa üretimi yapılan diğer önemli yerleşmelerdir (Şekil 21) Yalvaç ilçesinden sonra arpa üretiminde ikinci önemli ilçe Şarkikaraağaç tır. Şarkikaraağaç ilçesinde 2000 yılı verilerine göre; 6.500 ha. alandan 16.640 ton arpa üretimi gerçekleştirilmiştir. İlçede buğday üretimi yapılan yerleşmelerin hepsinde arpa üretimi de diğer ürünler içinde buğdaydan sonra başta gelmektedir. Çarıksaraylar, Göksöğüt, Örenköy, Çiçekpınar, Armutlu ve Belceğiz yerleşmelerinde 500 ha ın üzerinde arpa ekimi yapılmaktadır. Çaltı, Beyköy, Fakılar ve Yakaemir köyleri ise arpa üretiminin azaldığı köylerdir. Bu köylerde tahıl ürünlerinin ekildiği arazilerin yerini daha fazla ekonomik değer arz eden sulu tarım ürünlerinin (şekerpancarı, meyveler...) bulunduğu araziler almaktadır. 126

Isparta ilinde arpa ekiminin yapıldığı bir diğer önemli ilçe Gelendost dur. İlçede, 4.800 ha. alanda arpa ekimi yapılmış ve bu alandan 12.584 ton arpa üretimi gerçekleştirilmiştir. Gelendost (Merkez) ve Çaltı da 500 ha., Madenli, Balcı, Bağıllı, Afşar ve Hacılar da ise 400 ha. dan daha fazla alanda arpa ekimi geçekleştirilmiştir (Şekil 21). Bu ilçelerden başka Isparta ilinde, Keçiborlu ilçesinde; Keçiborlu (Merkez), Kılıç, Senir ve Aydoğmuş, Senirkent ilçesinde; Gençali, Büyükkabaca ve Senirkent (Merkez), Atabey ilçesinde; İslamköy ve Bayat, Merkez ilçede ise; Kuleönü, Bozanönü, Aliköy ve Büyükgökçeli yerleşmeleri arpa üretiminin yapıldığı diğer önemli yerleşmelerdir (Şekil 21). a.3. Diğerleri: Çalışma sahasında, buğday ve arpadan başka çavdar, yulaf ve mısır gibi tahıl ürünleri de ekilmektedir. Fakat bu ürünler alan ve üretim itibariyle önemli bir yere sahip değildir. Çünkü buğday ve arpa, ekilen tahıl alanlarının yaklaşık %99 unu kaplamaktadır. Özellikle çavdar ve yulaf dar bir alanda hâlâ ekilirken, eskiden ekimi yapılan darı ve mahlut gibi bazı ürünlerin tarımı yapılmamaktadır. Bu ürünlerin çok fazla ekilmemesinin başlıca nedeni hem ekonomik hem de besin değerinin fazla olmamasıdır. 2000 yılı değerleri incelendiğinde, Isparta ilinde toplam 93 ha. alanda çavdar, 61 ha. alanda yulaf ekimi yapılmıştır. Çavdar alanlarının büyük bir kısmı (80 ha.) Sütçüler ilçesindedir. Sadece 13 ha. lık alan ise Merkez ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yer almaktadır. Toplam 149 ton çavdar üretiminin de yine 126 tonu Sütçüler ilçesinde bulunmaktadır. Çavdardan başka önemini yitiren diğer bir ürün yulaftır. Yulaf alanlarının ve üretiminin de çok büyük bir kısmı yine Sütçüler ilçesinden sağlanmıştır. Toplam 102 ton olarak gerçekleşen yulaf üretiminin sadece 10 tonu Gönen ilçesinden elde edilmiştir. Bu iki tahıl türü, Isparta ilinde yukarıda belirttiğimiz ilçelerden başka diğer ilçelerde ekilmemektedir. Araştırma alanında fazla ekim olanağı bulamayan bir diğer tahıl da mısırdır. 2000 yılı verilerine göre toplam 502 ha. alanda ekilen mısırdan 803 ton ürün elde edilmiştir. Eskiden beri bu ekim alanını aşağı-yukarı korumuş olan mısır en fazla Sütçüler ve Atabey ilçelerinde ekilmektedir. Çoğu alanda ise ekilen diğer ürünlerin etrafına ekilerek sadece ailelerin ihtiyacını karşılamak için üretimi yapılmaktadır. Genelde yağışlı iklim özelliğine sahip alanlarda yayılma gösteren mısırdan, Isparta ilinde de sulanan alanlarda daha fazla verim elde edilmektedir. 128

Çalışma alanında, önceki yıllarda az da olsa ekimi yapılan daha başka tahıl türleri de yer almaktaydı. Mahlut ve darı gibi ürünler, hem besin hem de ekonomik açıdan çok düşük bir değere sahip oldukları için günümüzde Isparta ilindeki halk tarafından eskiden olduğu gibi rağbet görmemektedir. Bu yüzden günümüzde ekimi hiç yapılmamaktadır. b. Baklagiller Isparta ilinde başta nohut olmak üzere fasulye, mercimek, börülce, burçak, buy ve fiğ gibi çok çeşitli baklagil yetiştirilmektedir. Çalışma sahasında, ekimi yapılan tarla ürünleri içinde %26 lık bir orana sahip olan baklagiller toplam tarla ürünleri üretiminin de %6 sını oluşturmaktadır. Araştırma sahasında, 34.579 ha. olan baklagil ekim alanları, Türkiye baklagil alanlarının %2.24 ünü ve 30.194 ton olan baklagil üretimi ile de Türkiye baklagil üretiminin % 2.29 unu oluşturmaktadır. 34.579 ha. olan baklagil tarımının 18.053 ha. ı Yalvaç, 6.485 ha. ı Şarkikaraağaç ve 6.300 ha. ı da Gelendost ilçelerinde yapılmaktadır. Bu ilçelerde, ilin toplam baklagil ekimi ve üretiminin %89 u gerçekleştirilmektedir. Yalnız Yalvaç ilçesi ise toplam baklagil üretiminin %57 sini vermektedir (Tablo 39-40). Tablo 39. Isparta İlinde İlçelere Göre Baklagil Ekim Alanları (2000-ha.) İLÇELER Bakla Nohut Fasulye Mercimek Börülce Fiğ Burçak Buy Toplam Merkez 0 300 65 0 190 176 0 0 731 Aksu 0 10 40 0 0 35 0 0 85 Atabey 0 30 30 0 0 50 0 0 110 Eğirdir 0 400 70 0 0 30 0 0 500 Gelendost 0 5000 250 100 0 950 0 0 6300 Gönen 0 200 5 0 0 11 0 0 216 Keçiborlu 0 160 20 6 0 50 0 0 236 Senirkent 0 80 40 0 0 700 0 0 820 Sütçüler 5 220 200 30 0 368 0 0 823 Ş.Karaağaç 0 5000 1000 70 0 375 10 30 6485 Uluborlu 0 60 5 0 0 30 0 0 95 Yalvaç 0 17100 650 143 0 160 0 0 18053 Y.Bademli 0 5 80 0 0 40 0 0 125 TOPLAM 5 28565 2455 349 190 2975 10 30 34579 Kaynak:DİE, Tarım İl Müd. 129

Tablo 40. Isparta İlinde İlçelere Göre Baklagil Üretimi (2000-ton) İLÇELER Bakla Nohut Fasulye Mercimek Börülce Fiğ (Dane) Burçak Buy Toplam Merkez 0 730 61 0 142 30 0 0 963 Aksu 0 12 100 0 0 0 0 0 112 Atabey 0 36 39 0 0 10 0 0 85 Eğirdir 0 720 119 0 0 0 0 0 839 Gelendost 0 4500 225 100 0 130 0 0 4955 Gönen 0 15 7 0 0 0 0 0 22 Keçiborlu 0 200 16 30 0 0 0 0 246 Senirkent 0 56 32 0 0 117 0 0 205 Sütçüler 9 220 220 24 0 7 0 0 480 Ş.Karaağaç 0 3060 1000 63 0 620 0 30 4773 Uluborlu 0 100 5 0 0 30 0 0 135 Yalvaç 0 16360 715 114 0 130 0 0 17319 Y.Bademli 0 8 32 0 0 20 0 0 60 TOPLAM 9 26017 2571 331 142 1094 0 30 30194 Kaynak: DİE, Tarım İl Müd. Grafik 19. Isparta İlinde Baklagil Ekilişi (2000) Mercimek 1% Fiğ(Dane) 9% Diğerleri 1% Fasulye 7% Nohut 82% Grafik 20. Isparta İlinde Baklagil Üretimi (2000) Mercimek 1% Fasulye 9% Fiğ(Dane) 4% Diğerleri 1% Nohut 85% 130

Isparta ilinde baklagiller, nohut dışında genelde sulu tarla alanlarında yetiştirilmektedir. Fasulye, börülce ve fiğ sulu tarlalarda şekerpancarı, buğday ve arpa ile dönüşümlü olarak ekilmektedir. Genellikle kuru tarla alanlarında üretimi yapılan nohut da yine tahıl ürünleri ile münavebeli olarak yetiştirilmektedir. Ekimi yapılan baklagillerin ürün bazında bölünüşünde %85 ile nohut en fazla ekilen baklagildir. %9 ile fiğ (Dane), %7 ile fasulye nohutu takip etmektedir. Baklagil üretiminde yine %85 ile nohut, %9 ile fasulye ve %4 ile de fiğ(dane) üretimi sıralanmaktadır (Grafik 19-20). b. 1. Nohut: Eski kültür bitkilerinden biri olan nohut, dane büyüklüğü ve rengine göre iki gruba ayrılmaktadır. Beyaz renkli ve iri daneli olanlara kabuli, küçük, renkli danelilere ise desi adı verilir (Gökkuş, 1996:172). Isparta ilinde beyaz iri daneli nohutun ekimi yapılmaktadır. Çok çeşitli iklim ve toprak şartlarına adapte olabilen bir bitki olan nohut, kurağa ve sıcağa dayanıklıdır. Nemli ve rutubetli şartlar, hastalıkları teşvik ettiği ve dane bağlamayı düşürdüğü için uygun değildir. 8 ile 10 0 C sıcaklıklara dayanabilir (Gökkuş, 1996:172). Yabancı otlarla mücadele yapıldığı sürece nohutun verimi artmakta, bitkiler tamamen sararıp kuruduğu zaman ise genelde ağustos ayında ya elle kopartılarak yada orakla hasadı yapılmaktadır. Tablo 41 incelendiğinde görülmektedir ki; 1928 yılında Isparta ilinde yanlızca 300 ha. alanda ekilen nohut, günümüzde 95 kat gibi önemli bir artışla 28.565 ha. alanda tarımı yapılmaya başlanmıştır. Tabloya göre 1990 lı yıllara kadar ekiliş miktarında önemli bir artış olmamış iken 1990 lı yıllardan sonra tahıl ürünlerine alternatif olarak önemli oranda ekilmeye başlandığı anlaşılmaktadır. Tahıl ekim yılından sonra ertesi yıl tekrar tahıl ürünü ekme yerine çok fazla suya ihtiyaç duymayan bir ürün olan nohut ekimi teşvik edilmiş ve böylelikle tarlaların hemen ertesi yıl nadasa bırakılması da bir şekilde önlenmiştir (Foto 12). Çalışma sahasında nohut alanları yıllara göre incelendiğinde; 1990-1996 yıllarında nohut ekiminin en yüksek düzeye çıktığı görülmektedir. Daha sonraki yıllarda ise biraz düşüş görülmüş ve 2000 yılında Isparta ilinde 28.565 ha. lık alanda nohut ekimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 41). Isparta ilinde, 1928 yılında hektar başına 363 kg verim alınmış iken 1960 yılında 1330 kg, 1980 yılında 1220 kg ve 2000 yılında 911 kg verim elde edilmiştir 131

(Grafik 21). Verim miktarında iklim şartları da çok önemli olduğu için yıllar itibariyle değişmeler yaşanmıştır. Verim azalmasına geçmiş yıllara oranla çok fazla ekim yapılmasının etkisi büyük olmuştur. Bunun yanında çiftçinin ekonomik olarak fazla masraf yapmadan ürünü hasat etmek istemesi ve nohut ekilen alanlara gereken bakım işlemlerinin yapılmamasının da verim düşüklüğüne etkisi olmuştur. Tablo 41. Isparta İlinde Nohutun Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) Yıllar Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) 1928 300 109 363 1930 0 0 0 1935 430 288 670 1940 821 653 795 1945 1670 755 452 1950 1234 987 800 1955 1435 974 679 1960 1280 1702 1330 1965 1044 1373 1315 1970 1000 1075 1075 1975 2000 2160 1080 1980 3130 3819 1220 1985 1789 2215 1238 1990 36939 45217 1224 1992 36489 33263 912 1994 34939 38074 1090 1996 32748 42377 1294 1998 28609 32262 1128 2000 28565 26017 911 Kaynak : DİE, Tarımsal Yapı ve Üretim. Çalışma sahasında yıllar itibariyle en fazla üretim 1990 yılında elde edilmiştir. 1990 yılında 36.939 ha. alandan 45.217 ton, 2000 yılında ise 28.565 ha. alandan 26.017 ton nohut hasat edilmiştir (Tablo 41). Araştırma alanında, 28.565 ha. olan nohut ekilen sahalar, Türkiye nohut alanlarının %4.49 unu ve 26.017 ton olan nohut üretimi de Türkiye nohut üretiminin % 4.74 ünü oluşturmaktadır. 132

Grafik 21. Isparta İlinde Nohutun Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) Ha-Ton 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1928 1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 Yıllar 1980 1985 1990 1992 1994 1996 1998 2000 Ekiliş(Ha.) Üretim(Ton) Verim(Kg/ha) 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Kg/Ha Çalışma alanında nohut ekilişi daha çok İç Anadolu ya komşu olan alanlarda yapılmaktadır. İklim elemanlarından yağışın oldukça az kaydedildiği bu alanlarda tahıllardan sonra nohut üretimi önemli yer tutmaktadır. Isparta ilinde ilçelere göre nohut ekilişi incelendiğinde; en fazla nohut ekimi tahıl ürünlerinde olduğu gibi Yalvaç ilçesinde yapılmıştır. 17.100 ha. alanda nohut ekilen Yalvaç ilçesini, 5.000 ha. ile Gelendost ve yine aynı değere sahip Şarkikaraağaç ilçeleri takip etmiştir. Bu üç ilçede Isparta genelinde ekilen nohutun %95 i bulunmaktadır. Yine toplam nohut üretiminin de %92 si bu ilçelerden yapılmaktadır. En az üretim ise Aksu, Yenişarbademli, Gönen ve Atabey ilçelerindedir (Şekil 22). Isparta ilinde nohut üretiminin en fazla yapıldığı yerleşmeler ise Yalvaç ilçesinde; Sücüllü, Dedeçam, Kozluçay, Eğirler, Bahtiyar, Koruyaka, Hüyüklü, Bağlarbaşı ve İleği, Gelendost ilçesinde; Balcı, Bağıllı ve Madenli, Şarkikaraağaç ilçesinde ise Göksöğüt, Çarıksaraylar ve Örenköy dür. Buraların her birinde 600 ha. üzerinde nohut ekilişi yapılmaktadır (Şekil 22). b. 2. Fasulye: Isparta ilinde en fazla tüketilen baklagillerden olan fasulye, sıcak iklim bitkisidir. Minumum çimlenme sıcaklığı 10-20 0 C dir. Çiçeklenme devresinde çok sıcak veya yağışlı havalar çiçek dökümüne sebep olmaktadır (Gökkuş, 1996:172). Çalışma sahasında fasulye, sulu tarla alanlarında genelde şekerpancarı başta olmak üzere diğer ürünlerle de kolayca münavebeye girmektedir. Ancak tahıl 134

ürünleriyle olan münavebede fasulye ekilmeden önce toprağın ilkbaharda iyi işlenmesi gerekmektedir. Nisan ayının sonu ve mayıs başlarında ekimi yapılan fasulye eylül ayı içinde hasat edilmektedir. Ekimden sonra fide devresinde tarladaki yabancı otlardan ürünün kurtulması için bir veya iki defa çapalanmaktadır. Su ihtiyaca göre verilmekte ve çok fazla sulamadan kaçınılmaktadır. Genelde elle hasat edilmekte ve harman makinesiyle de daneleri saplardan ayrılmaktadır. Çalışma alanında çok fazla yayılamayan fasulye, 1928 yılında sadece 200 ha. alanda ekimi yapılırken 2000 yılında bu alan 2.455 ha. a yükselmiştir. 1975 yılından sonra 1985 yılı hariç 2.000 ha. ve üzerinde ekim yapılmaya başlanmış, 1998 yılı ise 2.592 ha. ekim alanı ile en fazla fasulye ekilişinin gerçekleştiği yıl olmuştur. 1928 yılında 605 kg/ha. olan verim dalgalı bir görünüm arz etmiş ve 2000 yılında 1.047 kg/ha. a yükselmiştir (Tablo 42, Grafik 22). Tablo 42. Isparta İlinde Fasulyenin Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) Yıllar Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) 1928 200 121 605 1930 200 263 1315 1935 785 165 210 1940 625 989 1582 1945 800 484 605 1950 1493 1518 1017 1955 2078 2148 1034 1960 980 1467 1497 1965 1135 1773 1562 1970 1166 1560 1338 1975 2050 2000 976 1980 2431 3152 1297 1985 1789 2215 1238 1990 2610 3018 1156 1992 2260 2813 1245 1994 2561 2739 1070 1996 2467 2851 1156 1998 2592 3045 1175 2000 2455 2571 1047 Kaynak: DİE, Tarımsal Yapı ve Üretim. 135

Grafik 22. Isparta İlinde Fasulyenin Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1928-2000) Ha-Ton 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 1928 1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 Yıllar 1980 1985 1990 1992 1994 1996 1998 2000 Ekiliş(Ha.) Üretim(Ton) Verim(Kg/ha) 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Kg/Ha Isparta İlinde fasulye genelde ailelerin kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacı ile ekilmektedir. 2000 yılı verilerine göre, 2.455 ha. alanda ekilen fasulyeden 2.571 ton ürün elde edilmiştir. İlçelere göre fasulye ekilişi ve üretim miktarları incelendiğinde; hemen her ilçede az veya çok ekim yapılmasına rağmen 1.000 ha. ile Şarkikaraağaç, 650 ha. ile Yalvaç ve 250 ha. ile de Gelendost ilçeleri başta gelmektedir. Bu ilçelerden toplam fasulye üretiminin %75 (1.940 ton) i sağlanmaktadır. b. 3. Diğerleri: Isparta ilinde nohut ve fasulyeden başka bakla, mercimek, börülce, fiğ, burçak ve buy gibi oldukça çeşitli baklagil üretimi yapılmaktadır. Baklagil ekilen alanların %89 unu nohut ve fasulye oluştururken %11 ini de diğer baklagiller oluşturmaktadır. 2000 yılı verilerine göre Isparta ilinde, 2.975 ha. fiğ, 349 ha. mercimek, 190 ha. börülce, 30 ha. buy, 10 ha. burçak ve 5 ha. da bakla ekilmiştir. Ekilen bu ürünlerden fiğ (dane)den 1.094 ton, mercimekten 331 ton, börülceden 142 ton, buydan 30 ton ve bakladan da 9 ton üretim yapılmıştır (Tablo 39-40). Baklagillerden biri olan fiğ hemen bütün ilçelerde hayvanların yem ihtiyacını karşılamak için ekilmektedir. Fiğ ekimi, Isparta ilinde hayvancılığın diğer ilçelere oranla daha çok yapıldığı Şarkikaraağaç, Sütçüler, Senirkent, Merkez ve Gelendost ilçelerde daha fazla yapılmaktadır. 2.975 ha. fiğ ekilişinin %32 si Gelendost, %24 ü 136

Senirkent, %13 ü Şarkikaraağaç, %12 si Sütçüler ve kalan kısmı ise diğer ilçelerde ekilmektedir. 2000 yılı itibariyle çalışma alanında mercimek, Yalvaç, Gelendost, Şarkikaraağaç, Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerinde toplam 349 ha. alanda ekilmiş ve toplam 331 ton mercimek hasat edilmiştir. Börülce, yalnız Merkez ilçede 190 ha. ekilmiş ve 142 ton üretim elde edilmiştir. Burçak 10 ha. ve buy 30 ha. yalnız Şarkikaraağaç ilçesinde ekilmiş ve burçaktan dane üretimi yapılmamış, buydan ise 30 ton üretim yapılmıştır. Bakla da sadece Sütçüler ilçesinde 5 ha. alanda ekilmiş ve 9 ton bakla üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 39-40). c. Endüstri Bitkileri Endüstri bitkileri, tarla bitkileri içerisinde ekonomimize katkı bakımından önemli kültür bitkileri kapsamında olan ve sanayinin gereksinim duyduğu hammaddeyi sağlayan bitki grubunu oluşturmaktadır. Diğer kültür bitkilerine nazaran daha prodüktifdirler. Birim alandan en yüksek verimi sağlayarak, en yüksek kazanç girdisini temin ederler (Elçi, 1994:77). Isparta ilinin en önemli ekonomik kaynakları arasında da endüstri bitkileri yer almaktadır. Başta Isparta ilinin sembollerinden biri olan gül olmak üzere şekerpancarı, haşhaş ve acı bakla çalışma sahasında ekimi en çok yapılan endüstri bitkilerindendir. Çalışma alanında 131.136 ha. alanda ekilen tarla bitkilerinin %4 ünü endüstri bitkileri oluşmaktadır. Toplam 5.648 ha. olan endüstri bitkileri ekiminin ise, 3.286 ha. ı şekerpancarı, 1.587 ha. ı yağ gülü, 575 ha. ı haşhaş ve 200 ha. ı da acı bakla alanlarından meydana gelmektedir. Isparta ilindeki tarla ürünleri üretiminin %34 ü (172.910 ton) endüstri bitkileri üretiminden elde edilmektedir. Bu üretimin ise %96 sını şekerpancarı üretimi sağlamaktadır (Tablo 43-44, Grafik 23-24). c. 1. Şekerpancarı Şekerpancarı, insan beslenmesinde en önemli besin ve enerji kaynağı olan şekerin ve şekerli maddeler endüstrisinin önemli bir hammaddesidir (Gökkuş, 1996:149). Şekerpancarı, fazla güneş ve sıcaklık isteyen bir bitkidir. Güneşli ve bulutlu günlerin birbirini izlediği iklim koşullarında şekerpancarında asimilasyon hızlanır. Bu koşullarda sulama yapılırsa verim artar. Toprakta tohumun çimlenmesi için en az 7-8 0 C sıcaklık istemektedir (Elçi, 1994:158). Büyüme döneminde hava sıcaklığının 18-137

20 0 C arasında bulunması, olgunlaşma devresinde ise gece ve gündüz sıcaklıklarının mümkün olduğu kadar farklı olması şekerpancarı için ideal ortamdır (Türkoğlu, 1958:93). Yetişme devresinde gün içindeki sıcaklıkların değişimi de pancarın gelişimini etkiler. Pancarın gelişmesinde özellikle gece ve gündüz sıcaklıkları önemlidir (Avcı, 1993-1996:266). Tablo 43. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Ekim Alanlarının Dağılışı (2000-ha.) İLÇELER Ş.Pancarı Afyon Acı Bakla Yağ Gülü Toplam Merkez 50 55 0 380 480 Aksu 12 0 0 14 22 Atabey 60 2 0 40 94 Eğirdir 30 0 0 80 95 Gelendost 113 59 0 0 172 Gönen 244 15 0 345 614 Keçiborlu 140 27 0 670 817 Senirkent 1150 15 0 3 1196 Sütçüler 0 0 0 0 35 Ş.Karaağaç 1137 150 200 0 1487 Uluborlu 0 0 0 55 34 Yalvaç 350 250 0 0 600 Y.Bademli 0 2 0 0 2 TOPLAM 3286 575 200 1587 5648 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Tablo 44. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Üretiminin Dağılışı (2000-ton) İLÇELER Ş.Pancarı Afyon(Kapsül) Acı Bakla Yağ Gülü Toplam Merkez 1100 10 0 1587 2647 Aksu 385 0 0 50 435 Atabey 2100 2 0 160 2262 Eğirdir 1032 0 0 616 1648 Gelendost 5500 30 0 0 5530 Gönen 7052 8 0 1496 8526 Keçiborlu 3850 11 0 1400 5261 Senirkent 66268 10 0 5 66283 Sütçüler 0 0 0 0 80 Ş.Karaağaç 66178 80 170 0 66428 Uluborlu 0 0 0 216 216 Yalvaç 13430 163 0 0 13593 Y.Bademli 0 1 0 0 1 TOPLAM 166895 315 170 5530 172910 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. 138

Grafik 23. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Ekiliş Oranları (2000) Haşhaş 10% Acı Bakla 4% Yağ Gülü 28% Şekerpancarı 58% Grafik 24. Isparta İlinde Endüstri Bitkileri Üretim Oranları (2000) Yağ Gülü 3% Haşhaş %0.5 Acı Bakla %0.5 Şekerpancarı %96 Isparta ilinde şekerpancarı ekimi çoğunlukla mart sonu ve nisan ayı içerisinde, şekerpancarı şefliklerinin gözetiminde özenle yapılmaktadır. Çimlenme döneminde don olayı görülmesi ekili tohumların canlılıklarını yitirmelerine neden olmaktadır. Böyle problemlerle karşılaşıldığında pancar şeflikleri tarafından ikinci ekimler yapılmaktadır. Bazı yıllarda ise kuraklık dolayısıyla tohum çimlenmemektedir. Tohumun çimlenmesi için tarla sulanmakta veya toprak kabuk tuttuğunda da çapa makineleri ile toprağın yüzeyi kırılarak ürünün yüzeye çıkması sağlanmaktadır. 139

Şekerpancarının su isteği oldukça fazladır. Yıllık yağış miktarı 500-600 mm olan alanlarda iyi gelişmekte fakat yağışın mevsimlere dağılışının düzensiz olduğu Isparta ilinde sulama olanakları kullanılmadan şekerpancarı tarımı yapılamamaktadır. Su ihtiyacı gelişme devresinde azamiye yükselir ve bu devrede lüzumlu olan su ancak sulama ile temin edilir (Malkoç, 1962:29). Çalışma alanında iklim koşullarına göre değişmekle birlikte şekerpancarı, 4-7 kez sulanmaktadır. Sulamalar genelde yağmurlama sistemiyle yapılmakla birlikte az da olsa salma su ile de sulama gerçekleştirilmektedir. İlk sulamalarda dönüme 20-25 kg toprağın ihtiyacına göre ya azotlu yada potasyumlu gübreler verilmektedir. Şekerpancarı bir çapa bitkisi olduğundan kendisinden sonra gelen bitkilere iyi işlenmiş, yabancı otlardan yoksun bir tarla bırakır. Buraya ekilen bir kültür bitkisinin veriminde %3-17 arasında artışlar meydana geldiği tespit edilmiştir (Elçi, 1994:155). Çalışma alanında şekerpancarının ekiminin yapıldığı alanlar alüvyal ovalardır. Senirkent, Şarkikaraağaç, Kumdanlı ovaları başta olmak üzere Atabey, Gönen ve Keçiborlu ovalarında da şekerpancarı üretimi yapılmaktadır (Şekil 23). Şarkikaraağaç ve Senirkent ovalarında yoğun olarak yapılan şekerpancarı tarımı, üç ya da nadiren dört yılda bir münavebeli olarak gerçekleştirilmektedir. Şekerpancarı ekilen bir tarlaya ertesi yıl buğday veya arpa ekilmekte, üçüncü yıl ya yine tahıl ürünleri ya yem bitkileri ya da fasulye veya nohut gibi baklagiller ekilmektedir. Araştırma alanında, şekerpancarı hasadı, eylül ayı sonundan başlamak üzere kasım ayının sonuna kadar devam etmektedir. Hasat işlemi genelde traktörlerle, azda olsa bazı alanlarda bel kullanılarak elle yapılmaktadır. Son yıllarda devlet politikaları nedeniyle şekerpancarı ekilen alanların daraltılmaya çalışılması, gübre ve mazot gibi bazı girdi fiyatlarının çok yükselmesi, oldukça zahmetli bir tarım olması, çok fazla el emeğine gereksinim duyması, hasattan çok sonra (6-7 ay) emeğin karşılığının alınamaması, DSİ ye ödenen sulama fiyatlarının çok fazla yükselmesi gibi birçok olumsuzlar bulunmaktadır. Bu nedenlerden dolayı Isparta ilinde şekerpancarı üretimi ile geçimini sağlayan çiftçilerin sayısı oldukça azalmasına karşın yine de önemli sayıda çiftçi ailesi şekerpancarı üretimi ile uğraşmaktadır. Çalışma alanında şekerpancarı tarımı üç dönemde ele alınmıştır. Birinci dönem 1930-1955 yılları arasındadır. Bu döneminde Isparta ilinde şekerpancarı ekimi sulama olanaklarının kısıtlı, şeker fabrikası sayısının az ve uzak olması gibi nedenlerle geniş bir sahaya yayılamamıştır (100-150 ha.). İkinci dönem 1955-1975 yılları arasındadır. Bu dönemde Konya (1954) ve Burdur (1955) şeker fabrikalarının 140

işletmeye açılması ile şekerpancarı ekim alanlarında genişleme görülmüştür. Bu genişleme 1960 lı yıllara kadar devam etmiştir. Ancak 1960 lı yıllardan sonra hükümetin şekerpancarı alım fiyatlarını düşürerek üretime yönelik talebi azaltmayı amaçlamış olması şekerpancarı ekim alanlarının daralmasına neden olmuştur (Avcı, 1993-1996:286). Böylelikle 1960 yılında 1.926 ha. olan pancar sahası, 1975 yılında 573 ha. a kadar gerilemiştir. 1975 ve sonrası yılları kapsayan son dönemde ise Isparta ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri tarafından gerçekleştirilen sulama projeleri sayesinde oldukça önemli bir alan sulamaya açılmış ve böylelikle çalışma alanında şekerpancarı 3000 ha. dan fazla bir alanda yine devlet kontrolünde ekilmeye başlanmıştır. 1955 yılında 1.213 ha. olan şekerpancarı ekim alanları, 2000 yılında 3.286 ha. a, 1955 yılında 12.888 ton olan üretim ise 2000 yılında 166.895 ton a yükselmiştir. Bu değerler ekim alanlarının yaklaşık üç, üretimin ise 13 kat artmış olduğunu göstermektektedir. Yine aynı yıllarda gerek sulama olanaklarının gerekse tarımsal gübre ve makine kullanımı ile ulaşım olanaklarındaki gelişmeye paralel olarak pancar veriminde yaklaşık beş kat artış kaydedilmiştir (Tablo 45, Grafik 25). Çalışma sahasında, 2000 yılı itibariyle şekerpancarı ekilen alanlar (3.286 ha.) ilçeler bazında incelenecek olursa; Sütçüler, Uluborlu ve Yenişarbademli ilçeleri haricinde diğer ilçelerde şekerpancarı tarımı yapılmaktadır. Özellikle Senirkent ve Şarkikaraağaç ilçeleri toplam şekerpancarı alanının %70 ini bulundurmaktadır (Foto 13, Şekil 23). Senirkent ve Şarkikaraağaç ovalarında yoğun bir şekilde sulu tarım yapılmakta ve sulu tarlaların da önemli bir kısmını şekerpancarı alanları kaplamaktadır. Senirkent ve Şarkikaraağaç ilçelerini Yalvaç, Gönen ve Keçiborlu ilçeleri takip etmektedir. 2000 yılında ekilen 3.286 ha. pancar alanından 166.895 ton şekerpancarı üretimi yapılmıştır (Tablo 45). Üretim miktarının da %80 i Senirkent ve Şarkikaraağaç ilçelerinden elde edilmiştir. 141

Tablo 45. Isparta İlinde Şekerpancarının Ekim Alanı, Üretim ve Verimi (1955-2000) Yıllar Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Verim (kg/ha.) 1955 1213 12888-1960 1926 34287 17802 1965 890 13856 15568 1970 294 6441 22521 1975 573 17912 31260 1980 1162 32636 28086 1985 2642 74103 28048 1990 2666 91595 34357 1992 3657 138576 37893 1994 3663 126163 34443 1996 3330 103495 31874 1998 3684 167932 45597 2000 3286 166895 50836 Kaynak:DİE. Grafik 25. Isparta İlinde Şekerpancarının Üretim, Ekiliş ve Verim Durumu (1955-2000) 180000 160000 140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1992 1994 1996 1998 2000 Yıllar Üretim(Ton) Verim(Kg/Ha.) Ekiliş(Ha.) 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 Isparta ilinde en fazla şekerpancarı üretimi yapılan ilçelerden biri olan Senirkent ilçesinde, Başköy dışındaki alanlarda şekerpancarı tarımı yapılmaktadır. Yoğun olarak şekerpancarı tarımı yapılan yerleşmeler; Büyükkabaca, Garip ve Gençali dir. Büyükkabaca kasabası, Isparta ilinde en fazla şekerpancarı ekimi ve üretiminin gerçekleştirildiği yerleşme konumundadır. Şarkikaraağaç ilçesinde de en çok pancar üretilen yerleşmeler; Çiçekpınar kasabası, Salur, Çeltek, Yeniköy, Arak ve Belceğiz köyleridir. Gelendost ilçesinde; Afşar, Yenice ve Köke, Gönen ilçesinde; Gönen, İğdecik, Gümüşgün, Keçiborlu ilçesinde de Kılıç, Senir ve Aydoğmuş yerleşmelerinde şekerpancarı ekimi yoğun olarak yapılmaktadır (Şekil 23). 143

c. 2. Yağ Gülü: Eczacılıkta, parfüm ve kozmetiklerde, sabun ve gıda sanayinde ve daha bir çok sanayi dalında kullanılan uçucu yağlar, aromatik ürünler çok çeşitli olup, bunlar farklı bölgelerde değişik iklim şartlarında yetişen bitkilerden elde edilmektedir. Bu bitkilerden hem işlenmemiş olarak hem de endüstri hammaddesi olarak yararlanılmakta ayrıca dışarıya ihraç edilerek ticareti yapılmaktadır. İhraç edilen bu bitkilerden biri de gül çiçeğidir. Dünya parfüm sanayinin önemli hammaddelerinden biri olan gül ve gülyağı, ülkemizde çok miktarda üretilmekte, bu ürün uçucu yağların en pahalıları arasında yer almaktadır. Türkiye de pahada ağır olan gül çiçeği ve diğer gül ürünlerinin %80 den daha fazla bölümü Isparta il sınırları içerisinde üretilmekte ve imal edilmektedir. Türkiye nin en önemli gül üretim merkezi olan Isparta iline gül, 1888 yılında gelmiştir. Önceleri ilkel metotlarla elde edilen gül ürünleri, devlet desteği ile 1935 yılında açılmış olan gülyağı fabrikasıyla modern metotla üretilmeye başlanmıştır. Uzun yıllar devletin özel ilgi alanında kalan gül çiçeği, 1981 yılında bu destek kapsamından çıkarılmış ve gül bahçesi bulunan çiftçiler, bu tarım ürününden ekonomik anlamda yararlanamamış, gül bahçelerini bozmaya kadar gitmişlerdir. Gül çiçeğinin, hem döviz girdisi sağlaması hem de özellikle Isparta ve çevresinin önemli geçim kaynağı olması nedeniyle desteklenmesi gerekmektedir. c. 2. 1. Yağgülü ve Dağılışı Gül, Rosaceae familyasından olup çatı tipinde bir ağaççıktır. Yağ üretimi için Rosa Moschata, Rosa Centifolia, Rosa Domescana (Şam gülü, Okka gülü, yağ gülü) güllerinin tarımı yapılmaktadır (Tözüm, 1975). Isparta ilinde genelde Rosa Domescana türü gülün dikimi yaygındır. Yağ gülleri, sadece yağını çıkarmak amacı ile dikilir. Yağ güllerinin, renkleri pembe, dal ve yaprakları yeşil, dikenleri ince ve serttir. 50 ile 200 cm boyunda olurlar ve yılda bir kez çiçek verirler. Yağ güllerinin hasat dönemi 20 mayıs-20 haziran arasıdır. Yağı çıkarılacak gül çiçeği çoğunlukla sabah, 5:30 ile 10:00 saatleri arasında toplanır. Bu saatler arasında gül çiçeğindeki yağ oranı en yüksek seviyededir ( %o 2.7-3.3) (Okan, 1962). Gül süs bitkisi olarak Kuzey Yarımkürenin, iklimi çok sert bölgeleri hariç her yerinde yetişmektedir. Gül yetiştiriciliği, Güney Yarımküreye girememiştir. Gülyağı üretmek için gül üreten önemli ülkeler; başta Türkiye olmak üzere, Bulgaristan, İran, Fas, Meksika ve Rusya dır. Türkiye de yağ gülü üretiminin %80 den fazlası 144

Isparta da, geriye kalan kısmı ise Burdur ve Afyon illerinde gerçekleştirilmektedir. Ayrıca Aydın ın Karacasu ilçesinde de az miktarda yağ gülü üretilmektedir. Birinci Dünya Savaşından önce bazı İç ve Doğu Anadolu illerimizde de gül tarımı yapılmıştır (Gülbirlik, 1990). Yağ gülü Anadolu'ya ilk defa 1870 yılında Bulgaristan'dan gelen göçmenler tarafından getirilip Bursa, Denizli (Çal), Manisa yörelerine dikilmiştir. Diğer bir söylentiye göre de, Isparta Gülcülüğü 150 yılı geçmeyen bir tarihe sahiptir. Isparta'ya gülcülüğün Yalvaç ilçesinden Isparta şehrine yerleşen Mehmet İzzet'in oğlu Müftüzade İsmail Efendi tarafından 1888 yılında getirilmiş olduğu ve bugünkü Isparta kentinin bir mahallesi olan Gülcü mahallesine dikildiği bilinmektedir. Bu bilgilere göre Isparta da gül yetiştiriciliği 1888 veya 1889 yıllarında başlamıştır. Isparta ilinde ilk gülyağının ilkel metotlarla 1892 yılında elde edildiği ifade edilmektedir. Gül tarımı o zamanki hükümetin de desteği ile Isparta şehri ve çevre halkı tarafından benimsenerek kısa zamanda büyük gelişme göstermiştir. 1912 yılında Ticaret ve Ziraat Nezareti nin gülcülük hakkındaki eseri gül tarımının gelişmesinde çok faydalı olmuştur. O tarihlerde 6.915 dönüm gül bahçesi oluşturulduğu resmi kayıtlarda görülmektedir (Isparta İl Yıllığı,1983). Cumhuriyet döneminde (1923-1932) izlenen ekonomik politikalar istenilen başarıyı vermeyince, 1933-1950 döneminde devletçilik ilkesi çerçevesinde, yerli hammadde kullanan sanayi tesislerinin kurulması ilkesi doğrultusunda, Isparta ya ilk gülyağı fabrikası İktisat Vekaleti tarafından İş Bankası sermayesiyle 1935 yılında kurulmuştur. Daha sonra Isparta ilinde 1954 yılında devlet desteği ile Gülbirlik (Gül- Gülyağı ve Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği) oluşturulmuştur. Bu çerçevede 1958 yılında İslamköy, 1976 yılında Yakaören, Kılıç ve Güneykent te gülyağı fabrikaları, Aliköy de de konkret fabrikası işletmeye açılmıştır. c. 2. 2. Yağgülünün Yetişme Şartları Yağ gülü ılıman bir iklim ister. Ekim alanlarının etrafı açık, bol güneşli olmalıdır. İlkbahar aylarında kurak, don ve kırağı gibi iklim olaylarının olmadığı, fakat çiçek açma zamanı çiğ düşen bölgelerden hoşlanır. Isparta iklim karakteri yağ gülü yetiştirmesinde uygun iklim özelliklerine sahiptir. Daha önce belirtildiği gibi Isparta coğrafi konumu itibariyle Akdeniz iklimi ile Orta Anadolu iklimi arasında bir geçiş alanı üzerinde yer almaktadır. Bu nedenle il sınırları içinde her iki iklim özellikleri de görülür. 145

Gül, toprak yönünden pek seçici değildir. Ancak fazla killi ve kireçli topraklardan hoşlanmaz. Hafif kumlu, tınlı, milli, derin ve geçirimli olan organik maddesi bol topraklar, gül bahçesi oluşturmak için en uygun topraklardır. Isparta ilinde gül bahçeleri daha çok kumlu ve derin topraklarda kurulmuştur. Ancak gül bahçelerinin bulunduğu toprakların organik madde yönünden çok fakir olduğu yapılan tahliller sonucunda görülmektedir. Fazla killi kireçli, derin olmayan taban suyu yüksek ve su tutan topraklarda, kök çürüklüğü, sarılık gibi hastalıklar görüleceğinden bu tür topraklarda gül bahçesi oluşturulmamalıdır. Gül, yıllık bir bitki olmayıp yerine ve yetiştirildiği toprak karakterine göre 7-12 yıl arasında bir gençleştirme budaması yapılmak suretiyle 20-25 yıl çiçek verebilmektedir. Gülün kök sistemi hassastır. Gülün iyi gelişme gösterebilmesi, gereken gıdayı kolayca alabilmesi için toprağın; hafif kumlu, tınlı ve suyu geçirgen olmalıdır. Ayrıca toprağın derin işlenebilir özelliğe sahip olması gerekmektedir. Dikilecek gülün çabuk ve kolay köklenmesi ve gelişmesi için toprağın çok iyi hazırlanması gerekir. Gül bahçesi uzun yıllar işlenmemiş toprakta kurulacaksa toprağın 50-60 cm derinlikte işlenmesi gerekir. Toprak işlenmesi için en uygun zaman eylül-ekim aylarıdır. Gül çubuklarının dikimi için, toprak yapısına ve toprak işlemede kullanılacak alet ve ekipman durumuna göre 1.5-2 m aralıkta, 40-50 cm derinlikte, 40-50 cm genişlikte dikilmesi gerekmektedir. Gül fideleri, 7-12 yaşlarında verimi azalmış gül bahçelerinden kesilmek suretiyle alınır. Çelikler ne kadar kalın olursa o kadar iyi sonuç alınır. Bir dekar gül bahçesi tesisi için 1200-1400 adet çelik yeterlidir. En ideal dikim zamanı sonbahar aylarıdır (kasım aralık). Gül bahçeleri (Foto 14), sulamanın mümkün olduğu yörelerde hazirantemmuz-ağustos aylarında sulanabilir. Sulama, gülün daha kuvvetli büyümesini sağlar. Sulamayı takiben çapalama ve belleme işlemi yapılmalıdır. Yeni dikilen gül bahçeleri ikinci yaştan itibaren ürün vermeye başlar. En yüksek verime 4-5 yaşlarında ulaşır. Toprak yapısına göre gül bahçeleri, 7-12 yıl verimli olur. c. 2. 3. Yağgülünün Hasatı ve Verimi Yağ güllerinin hasatı iklim koşullarına bağlı olmak üzere çoğunlukla mayıs ayının 20 si ile haziran ayının ilk haftasından itibaren yapılmaktadır. Hasat ortalama 25-30 gün devam etmektedir. Güllerde çiçek tamamen açtığı zaman yağ verimi en yüksek seviyede olur. Çiçek sapı dikleştiğinde de yağ verimi düşmektedir. Tamamen açılmış gül çiçekleri her gün (sabahın erken saatlerinde saat 5:30 ile 10:00 146

arasında) yumurtalığın altından elle koparılmak suretiyle toplanmalıdır. Çiçek toplama işleminin en ideali çiçek üzerindeki çiğ kalkmadan yapılandır. Toplama işlemi saat 10:00 dan sonraya kalan çiçeklerde yağ verimi büyük ölçüde azalır. Güneş ışınları gülün esansını uçurması nedeniyle gülyağı verimi de düşer (Tablo 46). Tablo 46. Gül Toplama Zamanlarına Göre Yağ Verimi Toplama Saati 1 kg Gülyağı İçin Çiçek Miktarı (kg) Toplam Çiçekteki Yağ Oranı (%00) 4:00 4545 2.2 5:30 3030 3.3 7:00 3255 3.1 9:00 3703 2.7 12:00 4066 2.5 16:00 7218 1.4 Kaynak: Okan 1962. Gül çiçeği genellikle gece açtığından çiçekler günlük olarak toplanır. Günlük toplanmayan çiçeklerde esans kaybı olduğu gibi gül çiçeklerindeki yağ verimi de büyük ölçüde azalmaktadır. Çiçek toplamada kesici alet kullanılmamalı, elle yapılmalıdır. Toplanan gül çiçekleri vakit kaybetmeden alım merkezlerine götürülmelidir. Güller toplandıktan sonra uzun süre bekletilirse yağ verimi çok düşmektedir. İyi bakımlı susuz bir dekar gül bahçesinden ortalama 350-600 kg arasında gül çiçeği, sulanan bir dekar gül bahçesinden ise 800-900 kg arasında ürün alınabilmektedir. c. 2. 4. Yağgülü Üretimi Isparta ekonomisinin önemli bir kısmını oluşturan gül üretimi, zaman zaman artmış, zaman zaman azalmıştır. Bu duruma çok sayıda neden bulunmakla birlikte en önemlileri şunlardır: Devlet tarafından destekleme alımının yapılıp yapılmaması, çiçek fiyatlarındaki değişmeler, gül gibi dikili alanlarda yetiştirilebilecek daha kârlı ürünlerin bölgede yetiştirilmeye başlaması, iklim şartlarındaki değişmeler ve pazarlama olanaklarının azalmasıdır. Isparta ili genelinde 7.000 çiftçi ailesi gül yetiştirmektedir. 1979-1989 yılları arasında gül dikim alanları sürekli artarak 1989 yılında 3.934 ha. a ulaşmıştır. Ancak üretimde bu yıllar arasında bir tutarsızlık gözlenmektedir. 1979 yılında 7.810 ton olan üretim 1981 yılında 2.610 tona kadar düşmüştür. Ancak bu yıldan sonra artış trendine giren gül üretimi 1985 yılında 10 bin ton sınırını aşarak 10.121 tona yükselmiş 1988 yılında da en yüksek seviyesine 147

ulaşarak 15.838 ton ürün elde edilmiştir. Gülyağı üretiminde ise söz konusu yıllar arasında en yüksek gülyağı üretimine en fazla ürün alınan yıl olan 1988 yılında ulaşılmış ve 2.170 kg gülyağı elde edilmiştir (Tablo 47). Tablo 47. Isparta İlinde Gül Alanları, Gülçiçeği ve Gülyağı Üretimi (1979-1989) Yıllar Dikili Alan (ha.) Üretim (ton) Gülyağı Üretimi (kg) 1979 2138 7810 1709 1980 1712 3720 1375 1981 1705 2610 1046 1982 1680 5545 1417 1983 1740 6598 1258 1984 2058 7820 1133 1985 2076 10121 1399 1986 2889 9318 1349 1987 3810 14685 1945 1988 3863 15838 2170 1989 3934 13956 1633 1990 3965 19089 1624 1992 3769 19915 1362 1994 3393 15550 1001 Kaynak: Tarım İl Md. İst. (1990). Dünya gülyağı üretiminin yarısına yakın bir bölümünü ülkemiz karşılamaktadır. Türkiye gülyağı üretiminin % 80 inden fazlası ise Isparta ilinden sağlanmaktadır. Dünya gülyağı üretiminde arz-talep dengesinin arz yönünde artışı sebebiyle son yıllarda gülyağının, dolayısıyla gül çiçeğinin pazar değeri düşmüştür. Gül üreticilerinin mağdur olmamaları için gül dikim alanlarının azaltılması çalışmaları yapılmış ve gül çiçeğinin istenilen değeri bulamaması nedeniyle birçok üretici, gül bahçelerini söker hale gelmiş yada ekonomik olmaması gerekçesiyle ürününü tarladan toplamamıştır. Bunun gibi nedenlerle 1990 yılında 3.965 ha. olan gül alanı, 1995 yılında 1.126 ha., 1996 da 1.058 ha. alana gerilemiştir. Üretim alanları gül çiçeği alım fiyatlarının yükselmesi nedeniyle biraz artış göstererek, 1997 yılında 1.865 ha. yükselmiştir. 2000 yılında ise bu alan tekrar 1.587 ha. a gerilemiştir. 148

Ekim alanlarındaki daralmaya bağlı olarak alınan ürün miktarında da büyük değerde düşüş kaydedilmiştir. 1990 yılında 19.089 ton, 1992 yılında 19.915 ton gül üretimi yapılmasına rağmen gülün ekonomik değerinin oldukça düşmesi ve üreticinin bu nedenle gül bahçelerini sökmeleriyle gül çiçeği üretimi 1995 yılında 5.717 ton, 1996 yılında 4.169 ton olarak gerçekleşmiş ve böylelikle üretim önemli miktarda düşmüştür. Ekim alanlarına bağlı olarak 1997 yılında 6.372 ton, 1998 yılında ise 6.034 ton ve 2000 yılında da 5.530 ton gül üretimi yapılmıştır (Tablo 48). Tablo 48. Isparta İlinde Gül Dikim Alanları ve Üretimi (1995-2000) İlçeler Dikili Alan (ha.) 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Üretim ( ton) Dikili Alan (ha.) Üretim ( ton) Dikili Alan (ha.) Üretim ( ton) Dikili Alan ( ha.) Üretim ( ton) Dikili Alan ( ha.) Üretim ( ton) Dikili Alan (ha.) Üretim ( ton) Merkez 398 1711 398 1711 405 1755 350 1400 405 1410 380 1537 Aksu 23 159 23 105 230 750 230 750 132 550 14 50 Atabey 72 230 72 175 140 280 40 320 110 480 40 160 Eğirdir 153 1071 153 578 85 595 80 560 80 560 80 616 Gelendost 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Gönen 60 300 60 250 249 1370 344 1376 345 1394 345 1466 Keçiborlu 256 1254 256 1000 675 1200 650 1200 675 1200 670 1400 Senirkent 20 60 20 0 4 14 4 20 4 20 3 5 Sütçüler 20 50 20 0 24 108 24 108 25 110 0 80 Ş.Karaağaç 7 21 7 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Uluborlu 113 848 45 350 50 300 50 300 55 300 55 216 Yalvaç 13 0 3 0 0 0 0 0 0 0 Y.Bademli 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 TOPLAM 1126 5717 1058 4169 1865 6372 1772 6034 1831 6024 1587 5530 Kaynak: Tarım İl Md. İst. Isparta gül dikim alanlarını ve elde edilen ürün miktarını ilçelere göre inceleyecek olursak; Merkez ilçe, Keçiborlu, Eğirdir, Atabey ve Gönen ilçelerinin ön plana çıktığı görülmektedir. Bunun sebebi ise, gül yetiştiriciliği için bu ilçelerdeki iklim koşullarının diğer ilçelere göre daha uygun olması ve buralardaki halkın önceden beri gül yetiştirmeleridir (Şekil 24). 2000 yılında elde edilen 5.530 ton gül çiçeğinin, 1.587 tonu Merkez, 1.496 tonu Gönen ve 1.400 tonu da Keçiborlu ilçelerinden sağlanmış ve bu ilçeler Isparta ili gül üretiminin %80 ini oluşturmuştur (Tablo 48). c. 3. Diğerleri: Çalışma alanında şekerpancarı ve gül dışında haşhaş, acı bakla, pamuk, keten, kenevir, kırmızı biber, kimyon, şerbetçiotu ve anason gibi oldukça çeşitli endüstri bitkisinin az veya çok ekimi yapılmış ve uzun yıllar da ekilmeye devam edilmiştir. Bu ürünler az da olsa bazı yıllar zaman zaman ekilmektedir. Ancak 2000 150

yılı verilerine göre Isparta ilinde pancar, gül, haşhaş ve acı bakla dışında keten, kenevir, kırmızı biber, kimyon, şerbetçiotu ve anason gibi ürünler artık ekilmemektedir. Bu ürünlerden acı bakla, Şarkikaraağaç ilçesinde 2000 yılında 200 ha. alanda ekilmiş ve 170 ton ürün elde edilmiştir. Haşhaştan afyon ve kenevirden de uyuşturucu madde imal edildiği için bu ürünler ancak devletin yetkili mercilerinin gösterdiği alanlarda izne bağlı olarak ekilebilmektedir. Haşhaş, kapsülünden morfin dahil olmak üzere çeşitli alkoloidler ve tohumundan yağ elde edilen, her dal ucunda tek çiçek açan ve tek kapsül oluşturan otsu yapıda, tek yıllık bir bitkidir. Afyon ise haşhaş bitkisinin özsuyudur (Gümüşçü, 1997:123). Haşhaş bitkisinin yetişme alanı, sıcak yazların ve orta derecede yağışların hüküm sürdüğü bölgeler olup daha ziyade kıyı ve iç bölgelerin geçit alanlarına rastlar (Darkot, 1968:112). Isparta ilinde, 1930 yılında 3.900 ha., 1940 yılında 4.136 ha. ve 1950 yılında 3.218 ha. haşhaş ekilmiş, bu yıllardan sonra ekim alanlarında azalma görülmüştür. Haşhaşın devlet tekeline ve iznine bağlanmış olması ve bu yıllarda haşhaş ekiminin yasaklanacağı yönündeki haberlerin yaygınlaşması üzerine haşhaş ekim alanlarındaki düşüş devam ederek (Yurt Ans., 1984:3544), 1960 yılında 2.224 ha. a, 1970 yılında 806 ha. a gerilemiştir. 1974 yılında haşhaş ekimi altı ille sınırlandırılmış ve bu iller içinde Isparta da yer almıştır (Yurt Ans., 1984:3544). Bundan sonraki yıllarda da devlet iznine bağlı olarak ekim alanları, bazı yıllarda azalmış bazı yıllarda artmıştır. 1980 yılında 1.038 ha. olan haşhaş ekim alanları 1990 yılında 124 ha. ve 2000 yılında da 575 ha. olmuştur. Isparta ilinde haşhaş ekimi, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yoğunluk kazanması yanında Merkez, Gelendost, Keçiborlu, Gönen ve Senirkent ilçelerinde de yapılmaktadır. 2000 yılı verilerine göre; toplam 575 ha. olan haşhaş alanının %70 i Afyon iline komşu Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde bulunmaktadır. Yine aynı yıl, 575 ha. olan haşhaş alanından 315 ton kapsül üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 43-44). Isparta ilinde, Türkiye haşhaş alanının %2 si bulunmakta ve Türkiye üretiminin de %2.7 si bu ilden sağlanmaktadır. 151

d. Yağlı Tohumlar İnsanlar yağ ihtiyaçlarını çeşitli nebati ve hayvani gıda maddelerinden temin ederler. Nebati yağlar hayvani yağlara oranla daha ucuz, kullanılma imkânları daha çeşitli ve daha hafif olmalarından dolayı tercih edilmektedir (Türkoğlu, 1958:110-111). Yağlı tohumlar diye adlandırılan bu bitkiler tohumlarında %25 ile %60 oranında yağ içerirler. Çalışma sahasında yağlı tohum bitkileri çok fazla yayılış göstermemiştir. Bunlar, önceki yıllarda ekimleri az da olsa yapılan susam, ayçiçeği, keten-kenevir (tohum), haşhaş (tohum), yerfıstığı ve aspirdir. Bu ürünlerden kenevirin yetiştirilmesi devlet tarafından yasaklanmış, aspir ve ketenin de ekimi artık yapılmamaktadır. 2000 yılı istatistik verilerine göre Isparta ilinde susam ve yer fıstığı sadece Sütçüler ilçesinde, ayçiçeği, Merkez, Keçiborlu, Sütçüler ve Şarkikaraağaç ilçelerinde, haşhaş da daha önce bahsedildiği üzere Aksu, Eğirdir, Sütçüler ve Uluborlu ilçeleri dışındaki bütün ilçelerde ekilmektedir. Ayçiçeği, daha önceki yıllarda oldukça geniş alanlarda ekilmekteydi. Günümüzde ise sadece 200 ha. alanda üretimi yapılmaktadır. 1975 de 1.025 ha., 1980 de 1.533 ha. ve 1985 de 1403 ha. ekiliş alanına sahip ayçiçeği, 2000 yılında sadece 195 ha. alanda ekilmiştir. Ayçiçeğinden Isparta ili genelinde daha önceleri yağ elde etmek için yararlanılırken günümüzde yanlızca çerez ihtiyacına yönelik bir ekim yapılmaktadır. Günümüzde belli bazı ilçelerde ekimi yapılan ayçiçeğinden 1975 de 950 ton, 1980 de 1.620 ton ve 1985 de 1.601 ton ürün elde edilmiş iken 2000 yılında sadece 148 ton ayçiçeği üretimi sağlanmıştır. Çalışma alanında, susam ve yer fıstığının ekiminin yapıldığı tek ilçe olan Sütçüler, Akdeniz ikliminin etkisinin en fazla hissedildiği alandır. Bu nedenle Sütçüler ilçesi zeytinde olduğu gibi susam ve yer fıstığında da bu bitkilerin tarımına uygun özellikler göstermektedir. 2000 yılı verilerine göre, Sütçüler ilçesinde, 18 ha. alandan 12 ton susam ve 55 ha. alandan da 193 ton yer fıstığı elde dilmiştir. Isparta ilinde yakın yıllara kadar ekimine devam edilen bir diğer yağlı tohum bitkisi ise aspirdir. 1970 li yılların başlarında ekimine başlanan aspir, o yıllarda hem yöre halkının yemeklik yağ ihtiyacını karşılamak hem de kapalı nadas dönemlerinde toprakları değerlendirmek amacıyla ekilmekteydi. 1970 yılında 324 ha. olan aspir alanı genişleyerek 1975 yılında 800 ha. a ulaşmıştır. Aspir bitkisinin ekonomik olma özelliği bu yıllardan sonra diğer yağ bitkilerine oranla azalmış ve 1975 yılından sonra gittikçe gerileyerek, 1980 yılında 349 ha. a, 1990 yılında 59 ha. a düşmüştür. 152

e. Yumru Bitkiler Çalışma sahasında yağlı tohumlu bitkilerden sonra ekimi en az yapılan ürünler yumru bitkilerdir. Ekimi az olmasına rağmen birim alandan alınan verim miktarlarının yüksek olduğu soğan, patates, sarımsak ve hayvan pancarı gibi ürünlerden oluşan yumru bitkilerden yüksek oranda üretim sağlanmaktadır. Isparta ilinde toplam 986 ha. alanda ekilen yumru bitkilerden, toplam 19.178 ton ürün elde edilmiştir (Grafik 26, Tablo 49). Ekimi yapılan yumru bitkileri, yetiştirilen tarla ürünleri içinde %1 lik bir orana sahip olmasına karşın üretilen tarla ürünleri içinde % 4 lük bir orana sahiptir. Tablo 49. Isparta İlinde Yumru Bitkileri Üretiminin Dağılışı (2000-ton) İLÇELER Soğan(Kuru) Sarımsak(Kuru) Patates Hay. Pancarı Toplam Merkez 1100 5 2750 128 3983 Aksu 40 0 240 0 280 Atabey 100 0 200 0 300 Eğirdir 312 24 1225 0 1561 Gelendost 300 0 0 0 300 Gönen 150 0 0 163 313 Keçiborlu 900 23 90 270 1283 Senirkent 150 4 1062 0 1216 Sütçüler 975 25 800 0 1800 Ş.Karaağaç 180 5 3000 0 3185 Uluborlu 25 2 0 0 27 Yalvaç 1550 60 3030 80 4720 Y.Bademli 90 0 120 0 210 TOPLAM 5872 148 12517 641 19178 Kaynak: DİE., Tarım İl Md. Grafik 26. Isparta İlinde Yumru Bitkilerin Ekiliş Oranları (2000) H. Pancarı 2% Soğan 44% Patates 51% Sarımsak 3% 153

Çalışma alanında yumru bitkiler içinde en fazla ekim alanına sahip olanı patatesdir. Isparta ilinde sulama yapılan alanlarda genelde ovalarda yayılış göstermiştir. Patates, birim alandan fazla verim sağlanması, besin değerinin yüksek olması, sindiriminin kolaylığı, her çeşit iklimde yetiştirilmesi gibi uygun özelliklere sahiptir. Patates, iklim koşullarına göre değişmekle birlikte yetişme devresinde 15-20 gün arayla sulamaya ihtiyaç duymaktadır. 2000 yılında 504 ha. alanda ekimi yapılan patatesten 12.517 ton ürün elde edilmiştir. Isparta ilinde patates üretimi, yumru bitkiler toplam üretiminin % 65 ini oluşturmaktadır (Tablo 49). Hemen bütün ilçelerde patates yetiştirilebilmektedir. 2000 yılı verilerine göre Gelendost, Gönen ve Uluborlu ilçeleri dışındaki ilçelerde patates ekimi yapılmıştır. En fazla ekim ise sırasıyla Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Merkez ilçelerde gerçekleştirilmiştir. Bu ilçeler, Isparta ilindeki patates üretiminin de % 70 ini oluşturmaktadır. Çalışma sahasında ekimi yapılan diğer bir ürün de soğandır. Bütün ilçelerde az veya çok üretimi yapılmakla birlikte genelde çiftçi aileler kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmek için soğan dikimi yapmaktadırlar. Üretim fazla ise yakın pazarlarda pazarlanarak ek gelir elde edilmektedir. Hem sulu hem de kuru alanlarda yetişmekle birlikte yağış veya sulamayla birlikte verim daha fazla olmaktadır. Isparta ilinde 431 ha. alandan 5.872 ton soğan elde edilmiştir (Tablo 49). En fazla üretim Yalvaç, Merkez, Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerinde (toplam 4525 ton) yapılmaktadır. Çalışma sahasında soğan ve patates dışında çok az da olsa ekimi yapılan diğer bir bitki de sarımsaktır. 2000 yılında 27 ha. alanda ekimi yapılan sarımsaktan 148 ton ürün elde edilmiştir. En fazla üretim 60 ton ile Yalvaç ilçesinde yapılmıştır. Isparta ilinde ekimi fazla olmamakla birlikte hayvansal gıda açısından bazı ilçelerimiz için önemli olan diğer bir ürün ise hayvan pancarıdır. Bu bitkiden Merkez, Gönen, Keçiborlu ve Yalvaç ilçelerinde toplam 641 ton üretim gerçekleştirilmiştir (Tablo 49). f. Yem Bitkileri Evcil hayvanların kuru ot, yeşil yemi, silo yemi, dane yemi ve yumru yemler ihtiyacını karşılamak üzere, tarlalarda yetiştirilen bitkilere yem bitkileri adı verilir (Elçi, 1994:182). Fiğ, yonca, korunga gibi bazı yem bitkileri sulandığı taktirde verimleri 2-3 kat artmaktadır. Yem bitkileri, Isparta ilinde tarla bitkileri ekimi içinde %3 lük bir orana sahiptir. Evcil hayvanlar için önemli bir besin kaynağı durumunda olan yonca (dane, yeşil ve kuru ot), korunga (yeşil ve kuru ot), fiğ (yeşil ve kuru ot), mısır (hasıl) ve burçak 154

(yeşil ot) gibi bitkilerden 2000 yılında toplam 63.905 ton ürün elde edilmiştir. Hayvansal besin elde etmek için, 2000 yılında, 2.975 ha. fiğ, 512 ha. mısır ve burçak, 294 ha. korunga ve 2.878 ha. da yonca olmak üzere toplam 6.659 ha. alanda ekim yapılmıştır. Bu alanlardan 63.905 ton yem bitkisi, 1.094 ton fiğ (dane) üretimi olmak üzere toplam 64.999 ton yem üretilmiştir. Çalışma sahasında, yem bitkilerinden başka arpa ve yulaf gibi tahıl ürünleri ile şekerpancarının posasından oluşan küspe de yine hayvanların beslenmesinde önemli yer tutmaktadır. Isparta ilinde en fazla ekimi yapılan yem bitkisi, 2.975 ha. ile fiğdir. Daha çok sulu tarla alanlarında ekilen fiğ alanlarından 1.094 ton dane, 12.990 ton yeşil ot ve 853 ton da kuru ot üretimi gerçekleştirilmiştir (Tablo 50). Fiğ ekimi ilçelere göre incelenirse, 900 ha. ile Gelendost, 550 ha ile Sütçüler, 500 ha ile Senirkent ve 385 ha ile de Yalvaç ilçeleri, toplam fiğ ekiminin yaklaşık %80 ini oluşturdukları görülür. Yine bu ilçelerden Gelendost, 8.000 ton yeşil ot üretimi ile toplam yeşil ot üretiminin %62 sini sağlamıştır. Gelendost ilçesini sırasıyla Şarkikaraağaç, Merkez ve Yalvaç ilçeleri takip etmektedir (Tablo 50, Grafik 27). Özellikle süt inekleri için oldukça besleyici olan fiğin daneleri de değirmenlerde kırıldıktan veya öğütüldükten sonra hayvanlara verilmektedir. Kuru tarla alanlarında da nadas alanlarının azaltılmasında alternatif bitki olarak kullanılabilir. Isparta ilinde de özellikle hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı ve kuru tarla alanlarının da oldukça fazla yer tuttuğu Yalvaç, Şarkikaraağaç, Keçiborlu ve Merkez ilçelerde olduğu gibi diğer ilçelerde de nadas sahalarının bir kısmı fiğ başta olmak üzere yem bitkileri tarımına açılması gerekmektedir. Böylelikle önemli bir alana sahip nadas alanları (25.295 ha.) da kısmen azaltılabilecektir. Isparta ilinde ekilişi yapılan bir diğer yem bitkisi de yoncadır. Sıcaklığa toleransı çok fazla olduğundan dünyanın en soğuk ve en sıcak yerlerinde yetiştirilebilmektedir. Yonca hayvana taze olarak verildiğinde hayvanda şişme yapmaktadır. Yetişme döneminde birden çok biçim yapılabilmektedir (Gökkuş, 1996:176). Çalışma sahasında 2000 yılı itibariyle, 2.878 ha. alanda ekimi yapılmış olan yoncadan, 266 ton dane, 24.695 ton yeşil ot ve 19.448 ton da kuru ot üretimi gerçekleştirilmiştir. En fazla yeşil ot üretimi yapılan ilçeler; başta Şarkikaraağaç olmak üzere Gelendost ve Merkez ilçelerdir. Toplam yeşil ot üretiminin %94 ü bu ilçelerden elde edilmiştir. Kuru ot üretiminde de Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçeleri üretimin %93 ünü sağlamaktadır (Tablo 50, Grafik 27). 155

Tablo 50. Isparta İlinde Yem Bitkileri Üretiminin Dağılışı (2000-ton) Yonca (Y.Ot) Yonca (K.Ot) Yonca (Dane) Korunga (Y. Ot) Korunga (K. Ot) Mısır (Hasıl) Fiğ (Y. Ot) Fiğ (K. Ot) Burçak (Y. Ot) Toplam İlçeler Merkez 3500 340 20 0 50 330 980 90 0 5310 Aksu 450 0 70 0 30 650 75 40 0 1315 Atabey 200 200 121 30 0 0 0 50 0 601 Eğirdir 20 50 0 0 10 0 0 50 0 130 Gelendost 4500 0 0 0 200 525 8000 0 0 13225 Gönen 20 75 0 0 34 0 35 20 0 184 Keçiborlu 135 40 0 1436 50 0 550 18 0 2229 Senirkent 150 90 0 4 1 50 450 120 0 865 Sütçüler 0 160 0 0 40 350 0 300 15 865 Ş.Karaağaç 15300 9093 54 0 28 1000 2200 0 0 27675 Uluborlu 300 50 0 0 0 0 0 0 0 350 Yalvaç 0 9000 0 0 25 428 700 150 0 10303 Y.Bademli 120 350 1 0 17 350 0 15 0 853 TOPLAM 24695 19448 266 1470 485 3683 12990 853 15 63905 Kaynak: DİE, Tarımsal Yapı ve Üretim. Grafik 27. Isparta İlinde Yem Bitkileri Üretiminin Ürünlere Göre Dağılışı (2000) Fiğ 22% Burçak %0.1 Mısır %5.9 Korunga 3% Yonca 69% Çalışma sahasında, yonca ve fiğe oranla ekilişi daha az yapılan diğer bir yem bitkisi de korungadır. Yonca gibi kurağa ve soğuğa dayanıklı bir bitki olan korunga, 294 ha. alana ekilmiş ve bu ekimden 1.470 ton yeşil ve 485 ton da kuru ot elde edilmiştir. Yeşil ot üretiminin hemen tamamı Keçiborlu (1.436 ton) ilçesinden sağlanmıştır (Tablo 50). Isparta ilinde burçak sadece Sütçüler ilçesinde ekilmiş ve 15 ton burçak üretimi yapılmıştır. Mısırdan ise toplam 3.683 ton hasıl elde edilmiş ve bu üretimin %70 i Şarkikaraağaç, Yalvaç, Gelendost ve Aksu ilçelerinden sağlanmıştır. 156

Yem bitkileri üretiminde ön plana çıkan Yalvaç, Şarkikaraağaç, Merkez, Keçiborlu, Senirkent ve Sütçüler ilçeleri, Isparta ilinde hayvancılığın yaygın olarak yapıldığı ve diğer ilçelere göre hayvan varlığının da fazla olduğu ilçelerdir. Bu nedenle hayvanların besin ihtiyaçlarını daha ekonomik şekilde sağlamak için yem bitkileri üretimi bu ilçelerde diğer ilçelere oranla daha fazla yapılmaktadır. 2. Bağ ve Bahçe Tarımı Çalışma sahasında, 34.350 ha. alanda meyve ve sebze tarımı yapılmaktadır. Bu alan toplam tarım alanının %14 ünü, işlenen tarım alanlarının ise %18 ini oluşturmaktadır (Tablo 30). Akdeniz Bölgesi nin kuzeybatısında bulunan Isparta ili, iklimi, toprak yapısı ve sulama olanakları ile birlikte güneyde Antalya, kuzeyde ise Afyon illerine komşu olması nedeniyle Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında geçiç özelliği göstermektedir. Bundan dolayı çalışma alanı, Akdeniz iklimini karakterize eden zeytin ile karasal iklim şartlarına adapte olmuş badem ve çoğunlukla Karadeniz iklimine uyumlu fındık gibi oldukça çeşitli meyve ve sebze ürünleri kolaylıkla yetişebildiği bir yöredir. Isparta ilinde, meyvelerden; özellikle elma, kiraz, vişne, şeftali, kayısı ve armut, sebzelerden ise domates, fasulye, karpuz ve kavun gibi ürünler toplam meyve ve sebze üretiminin çok önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu ürünlerden elma ve kiraz Türkiye üretiminde de oldukça önemli bir paya sahiptir. Çalışma alanında, Türkiye nin önemli tatlı su kaynaklarından Eğirdir ve Kovada göllerinin tamamı, Beyşehir Gölü nün bir kısmı bulunmaktadır. Bunun yanında DSİ ve Köy Hizmetleri İl Müdürlüğünün yapımını gerçekleştirdiği baraj ve göletler de vardır. Dolayısıyla Senirkent, Gelendost, Kumdanlı, Atabey, Boğazova ve Şarkikaraağaç ovalarında tarım alanlarının önemli bir kısmı bunlardan yararlanarak sulamaya açılmıştır. Bu su kaynakları nedeniyle bugün Isparta ilindeki tarım alanlarının %36 sında sulu tarım yapılmaktadır. 34.350 ha. olan meyve ve sebze alanlarının %86 sı sulanmakta, geriye kalan %14 lük bölüm ise çeşitli nedenlerle sulanamamaktadır. 157

a. Meyve Tarımı Göller Yöresinin merkezi konumundaki Isparta ili, meyvecilik açısından ülkemizin önde gelen illeri arasında yer almaktadır. Çalışma alanında meyve tarımı, özellikle 1970 li yıllardan sonra gelişme göstererek, çiftçinin en önemli gelir kaynaklarından biri olmuştur. Cumhuriyetten önceki yıllarda da sınırlı şartlar altında meyve yetiştirilmekteydi. O dönemde daha çok tahıl ve baklagil çeşitlerinin yer tuttuğu Isparta ilinde, meyve sahaları çok dar alanlarda bulunmaktaydı. Isparta ilinde, toplam meyve üretimi 1909 yılında 15.678 ton, 1913 yılında 32.022 ton ve 1914 yılında da 27.902 ton olmuştur (Güran, 1997) Bu yıllarda, çoğunlukla üzüm, ceviz ve badem gibi kuru tarım alanlarında yetişebilen bazı meyve ürünleri, üretimin önemli kısmını oluştururken elma, erik, armut, kayısı gibi bazı meyveler ise üretimde oldukça az yer tutmakta idi. Çalışma alanında 1960 lı yıllara kadar meyve üretiminde önemli bir gelişme sağlanamamıştır. Bu yıllardan sonra ilk kez DSİ tarafından 1969 yılında Boğazova sulama projesi tamamlanmıştır. Daha sonra sırasıyla Atabey (1974), Senirkent (1976) sulama projeleri hizmete girmiştir. Böylece sulama suyuna kavuşan tarlalara hızla meyve fidanı dikilmeye başlanmıştır. Özellikle daha önceki yıllarda fazla bir alan oluşturmayan elma, kiraz, kayısı, erik gibi meyve fidanlarının dikimi sulama ile birlikte önem kazanmıştır. Isparta ilinde, 28.482 ha. olan meyve alanları, toplam tarım alanlarının %12 sini ve işlenen tarım alanlarının ise %15 ini oluşmaktadır. İlçelere göre meyve alanları incelendiğinde; 5.593 ha. ile Senirkent, 4.454 ha. ile Gelendost, 4.210 ha. ile Yalvaç, 3.528 ha. ile Eğirdir ve 2.860 ha. ile de Uluborlu en fazla meyve alanına sahip ilçelerdir. Bu ilçeler, toplam meyve alanının %72 sini oluşturmaktadır. Bu ilçelere göre meyve alanının daha az olduğu ilçeler ise Yenişarbademli, Aksu ve Sütçüler dir (Grafik 28, Şekil 25). 158

Grafik 28. Isparta İlinde İlçelere Göre Meyve Alanlarının Bölünüşü (2000) Uluborlu 10% Ş.Karaağaç 6% Yalvaç 15% Y.Bademli 1% Merkez 6% Aksu 2% Atabey 4% Eğirdir 12% Gelendost 16% Sütçüler 2% Senirkent 19% Keçiborlu 4% Gönen 3% Kaynak: DİE., Tarım İl Md. 1960 lı yıllarda başlayan Isparta ilindeki meyve ağacı dikimi giderek hız kazanmış ve 1970 yılında ağaç sayısı 1.666.173 e ulaşmıştır. Bu yıllarda ülkemizde birçok merkezde açılmaya başlanan meyvecilik üretme istasyonlarında ve yavaş yavaş açılan özel üretim tesislerinde gerçekleştirilen fidan üretimi ile fidan ihtiyacı kolayca sağlanmaya başlanmıştır. Meyve ağacı sayısındaki artış 1970 yılından sonra da devam etmiştir. 1980 yılında 2.884.706 ya ulaşan meyve ağacı sayısı, 1990 yılında 4.127.203 e ve 2000 yılında da 4.936.732 ye yükselmiştir. Buna paralel olarak da 1960 yılında 29.270 ton olan toplam meyve üretimi 1980 yılında 174.593, 1990 yılında 363.367 ve 2000 yılında da 574.518 tona ulaşmıştır (Tablo 51, Grafik 29-30). Yukarıdaki veriler dikkate alındığında meyve ağacı sayısında 3, meyve üretiminde de yaklaşık 20 kat artış sağlandığı görülür. Meyve üretiminde sağlanan yüksek ürün artışının nedenleri başta sulama olmak üzere meyve tarımında makinenin kullanılması, zirai mücadeleye önem vererek ilaçlamalarının zamanında yapılması, bilimsel yöntemlerin takip ve tatbik edilmesi, çiftçinin bilinçlenmesi, ürünü hasattan sonra bozulmadan saklamak amacıyla soğuk hava tesislerinin kurulması ve sayılarının artırılmasıdır. 159

Tablo 51. Isparta İlinde Meyve Ağacı Sayısı ve Meyve Üretimi (1960-2000) Yıllar Ağaç Sayısı Üretim (Ton) Meyve Veren Yaşta Meyve Vermeyen Yaşta Toplam 1960 - - - 29270 1965 - - - 58405 1970 1229348 436825 1666173 68913 1975 1303961 399968 1703929 85108 1980 2313352 571354 2884706 174593 1985 2775054 750626 3525680 320451 1990 3456586 670617 4127203 363367 1994 3653881 686418 4340299 345070 1998 3921329 811873 4733202 588795 2000 4068227 868505 4936732 574518 Kaynak: DİE. Grafik 29. Isparta İlinde Meyve Ağaçlarının Gelişimi (1970-2000) Ağaç Sayısı 5000000 4500000 4000000 3500000 3000000 2500000 2000000 1500000 1000000 500000 0 1970 1975 1980 1985 1990 1994 1998 2000 Yıllar Meyve Veren Yaşta Meyve Vermeyen Yaşta Toplam Grafik 30. Isparta İlinde Meyve Üretiminin Gelişimi (1960-2000) 700000 600000 500000 400000 300000 200000 100000 0 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1994 1998 2000 Yıllar Üretim (Ton) 161

Isparta ili, turunçgiller, muz, kivi ve avakado gibi tropikal meyveler dışında kalan hemen bütün meyvelerin yetişebileceği uygun iklim ve toprak şartlarının bulunduğu coğrafi bir konuma sahiptir. 2000 yılı verilerine göre, çalışma sahasında, 4.068.227 adet meyve veren, 868.505 adet de henüz meyve vermeyen yaşta olmak üzere toplam 4.936.732 adet meyve ağacı bulunmaktadır. Mevcut meyve ağaçlarının %82 si meyve veren yaştaki ağaçlardan oluşmaktadır. Bu ağaçlardan da toplam 574.518 ton ürün elde edilmiştir. 868.505 adet meyve vermeyen yaştaki ağacın meyve verir yaşa gelmesiyle birlikte üretim oranı önemli oranda yükselecektir (Tablo 52). 2000 yılı verilerine göre; 574.518 ton meyve üretiminin %74 ü Eğirdir, Gelendost, Senirkent ve Yalvaç ilçelerinden sağlanmıştır. Eğirdir, 174.022 tonluk meyve üretimi ile başta, Gelendost ilçesi de 105.224 tonluk üretimiyle ikinci sırada yer almaktadır. Yenişarbademli, Gönen ve Sütçüler ise en az meyve üretiminin gerçekleştiği ilçelerdir (Şekil 26). Tablo 52. Isparta İlinde Meyve Türleri ve Meyve Üretimi (2000) Meyveler Ağaç Sayısı Üretim (Ton) Meyve Veren Yaşta Meyve Vermeyen Yaşta Toplam Elma 2624830 441137 3065967 484616 Kiraz 342600 103280 445880 9334 Badem 261575 32440 294015 2293 Vişne 178860 91290 270150 5559 Kayısı 136800 89740 226540 8997 Şeftali 125050 39980 165030 6424 Armut 90467 17565 108032 3708 Erik 83515 15335 98850 3243 Ayva 65597 10640 76237 1680 Ceviz 61950 11240 73190 3724 Zeytin 16900 3060 19960 812 Fındık 16068 1560 17628 113 Dut 15680 3020 18700 1351 Zerdali 13650 2165 15815 819 Kızılcık 11110 1533 12643 161 Muşmula 6570 850 7420 102 Nar 6310 680 6990 362 İncir 4420 0 4420 795 İğde 3350 435 3785 51 A. Fıstığı 2610 1200 3810 52 Kestane 224 1300 1524 11 Yenidünya 72 20 92 1 T.Hurması 12 35 47 1 Çilek 7 0 7 28 Üzüm 6825 0 6825 40281 Genel Toplam 4068227 868505 4936732 574518 Kaynak: DİE, Tarımsal Yapı ve Üretim. 162

a. 1. Elma: Elma, Rosaceae familyasının Malus cinsine girer. Anavatanı ise Anadolu yu da içine alan Güney Kafkaslardır. Oldukça çok çeşidi olan elmanın, ülkemizde de değişik türleri bulunmaktadır. Dünya üzerinde çok geniş yayılma alanı gösteren ve değişik ekolojik ortamlarda üretimi yapılabilen bir meyvedir (DPT, 2001a:19-20). Türkiye elma üretiminde dünyada üçüncü 14 sırada yer almaktadır. Türkiye elma üretimi 15 belli illerde yoğunlaşmıştır. Bunlar sırasıyla; Isparta, Karaman, Niğde, Antalya, Denizli, Konya, Kayseri, Çanakkale, İçel ve Bursa dır. Bu illerde, Türkiye elma üretiminin % 75 inden fazlası gerçekleştirilmektedir. Isparta ilinde 1950 li yıllardan sonra ilk olarak Eğirdir ilçesinde Boğazova da standart çeşitlerle bahçeler kurularak elmacılık yapılmaya başlanmıştır. 1958 yılında Eğirdir ilçesinde kurulan Eğirdir Bahçe Kültürleri Üretme İstasyonunun faaliyete geçmesinden sonra yetiştirilen kaliteli elma fidanları ile elmacılık il genelinde yayılmaya başlamış, sulama imkânlarının artmasıyla da meyve alanları daha da genişlemiştir. Elma, her türlü iklim şartlarına uyum gösterebilen, kumlu ve kurak olmayan arazilerde 30 dereceye kadar düşen sıcaklıktan etkilenmeyen bir meyve türüdür. Bu nedenle Isparta yöresinde, tarımı hemen her yerde yapılabilmektedir. Fakat elma yetiştiriciliği için Eğirdir Gölü ve çevresi Isparta ilinin diğer alanlarına göre daha uygun özelliklere sahip bulunmaktadır. Türkiye çapında olduğu gibi Isparta ilinde de en çok üretimi yapılan elma çeşitleri Starking Delicious ve Golden Delicious dur. Elma fidanı, tohumdan yetiştirilen çöğür veya vegetatif olarak yetiştirilen klon anaçları üzerine kültür çeşitlerini aşılamak yoluyla elde edilir (Son yıllarda klon anacı kullanımı yaygınlaşmıştır. Kültür çeşitlerinden de Starking Delicious tohumlarının uygun olacağı saptanmıştır). Yetiştirilen anaçlar üzerine kültür çeşitlerinin aşılanması ile elma fidanı elde edilir (DPT, 2001a:22). Isparta ilinde, elma aşısı genelde temmuz bazende ağustos aylarında yapılmaktadır. 14 1998 yılı verilerine göre, dünyada en fazla elma üretimini 19.5 milyon ton ile Çin, 5.1 milyon ton ile ABD. ve 2.5 milyon ton ile de Türkiye gerçekleştirmekte ve bu ülkeler ilk üç sırayı almaktadırlar. 15 Isparta (%21.8), Karaman (%13.2), Niğde (%12.2), Antalya (%9.4), Denizli (%5.5), Konya (%3.6), Kayseri (% 3), Çanakkale ve İçel (% 2.9), Bursa (% 2.4) (DİE, 1998). 164

Çalışma alanında, aşılı elma ağaçları çoğunlukla 7x7 m ile 8x8 m aralık ile dikilmekte ve oldukça boylanmaktadırlar. Son yıllarda aşılı elma ağaçları yerini genellikle 5x5 m aralık ile dikilen yarı bodur (MM 106) elma ağaçları ile tek sıralı 3.5x1.5 m veya 3.5x2 m, iki sıralı 2x1.5 m aralık ile dikilen tam bodur (M 9) elma ağaçları almaya başlamıştır (Foto 15). Fakat Isparta ilindeki elma alanlarının önemli bir kısmını hâlâ aşılı elma ağaçları oluşturmaktadır. Dekara dikilen elma fidanı sayısının yarı bodur ve tam bodur (dekara 150-200 fidan) ağaçlarda, aşılı elma ağaçlarına oranla fazla olması nedeniyle birim alandan alınan elma üretimi de fazla olmaktadır. Ancak özellikle tam bodur elmaların fidanları pahalı olduğu için elma bahçesi tesis etmek ekonomik açıdan zor olmaktadır. Isparta ilinde iklim şartlarının durumuna göre değişmekle birlikte genelde ocak-şubat (mart) aylarında elma ağaçlarının budaması yapılmaktadır. Çiçeklenme devresinde mevsim normallerinin altında olabilecek soğuklar ve şiddetli sağnak yağışlar, çiçeklerin döllenme yapmadan dökülmesine bu da verimin azalmasına neden olmaktadır. Isparta ilinde bazı yıllarda bu gibi afetler meydana gelebilmektedir. Elmanın iyi kalitede olması için çeşitli çalışmaların yapılması gerekmektedir. Çalışma sahasında elma ağacı, zararlılarla mücadele için zararlıların türüne göre (içkurdu, karaleke, kırmısı örümcek...vs.) mayıs-temmuz (hatta ağustos) ayları içinde ortalama olarak 8-10 kez ilaçlanmakta, 3-4 kez sulanmakta ve meyve gelişimi için gübrelenmektedir. Bu işlemler, en entansif tarım metotları ile gerçekleştirilmektedir. Örneğin; elmacılıkta modern makineler kullanılmakta, bazı bahçelerde sulama damlama veya yağmurlama (Foto 16) sistemi ile yapılmakta, gerektiğinde bilinçli olan çiftçiler toprak tahlili başta olmak üzere diğer bazı tetkikleri yaptırmakta, gübreleme, meyve seyreltme, düzenli ve bilinçli ilaçlama yapılmakta ve böylelikle oldukça kaliteli, standartlara uygun elma üretimi yapılmaktadır. Isparta ilinde elma hasatı, eylül ayının sonu itibariyle başlamakta ve ekim ayı içinde hasata devam edilmektedir. Elle toplandıktan sonra tahta kasalara şeçilerek paketlenmektedir. Elma seçiminde; renge, şekle, paslı veya kara lekeli olup olmadığına, el beresi ve en önemlisi elmanın çapına (65 mm ve üstü) dikkat edilmektedir. Belirtilen bu standartların dışında kalan elmalar, ikinci hatta üçüncü kategorilere ayrılmakta, genelde yerel pazarlara aracılar vasıtasıyla götürülüp satılmaktadır. Ayrıca döküntü diye tabir edilen elmalar da gerek Isparta ilinde 165

gerekse il dışında bulunan meyve suyu fabrikaları tarafından elma suyu elde etmek amacı ile satın alınmaktadır. Yukarıda belirtilen standartlara sahip elmalar ya hemen tüccarlara satılmakta ya da daha sonra satılmak üzere soğuk hava depolarına konulmaktadır. Fakat Isparta ilinde elmacılığın en büyük sorunu pazarlanma konusudur. Üretilen elma gerek yurt içine gerekse yurt dışına hemen pazarlanamamaktadır. Bu sorunu çözmek ya da hafifletmek amacı ile hem Isparta ili hem de çevresindeki alanlardaki elmaların kalitesi bozulmadan saklanması için soğuk hava depoları yapılmıştır. Çalışma sahasında, 27 si Eğirdir ilçesinde olmak üzere toplam 69 adet soğuk hava deposu bulunmaktadır (Foto 17). Bunların toplam kapasitesi 232.265 ton dur. Isparta ilinde üretilen elmanın yaklaşık yarısı bu tesislerde saklanmakta ve pazarlanması buralardan gerçekleştirilmektedir (Tablo 53). Tablo 53. Isparta İlindeki Soğuk Hava Depoları ve Kapasiteleri (2000) İLÇELER Sayısı (Adet) Kapasitesi (Ton) Merkez 8 23300 Aksu 2 2300 Atabey 4 4750 Eğirdir 27 98550 Gelendost 9 44400 Gönen 1 3500 Keçiborlu 5 21250 Senirkent 7 15550 Uluborlu 3 10150 Yalvaç 3 8515 TOPLAM 69 232265 Kaynak: Isparta San. ve Tic. İl Md. Türkiye gül üretiminin merkezi konumundaki Isparta ili, elma yetiştiriciliğinde de ülkemizde ilk sırada yer almaktadır. 1969 yılından itibaren oldukça fazla gelişme gösteren elma üretiminde, aynı yıl hizmete açılan Boğazova sulamasıyla birlikte daha sonraki yıllarda gerçekleştirilen sulama projelerinin 16 rolü büyük olmuştur. Buna bağlı olarak 1970 yılından sonra Isparta ili elma üretiminin Türkiye üretimi içindeki payı giderek artmıştır. 1970 yılında Türkiye elma üretiminin % 1.7 si, 1980 yılında % 8.1 i, 1990 yılında % 15.7 si ve 2000 yılında da % 20.2 si Isparta ilinde gerçekleştirilmiştir (Tablo 54). 16 1969 yılında Boğazova sulamasının işletmeye açılması ile başlayan ve daha sonra gerçekleştirilen diğer sulama projeleri ile bugün Isparta ilinde 89.421 ha. alan sulanmaktadır. 166

Tablo 54. Isparta İli Elma Üretiminin Türkiye İçindeki Payı (1970-2000) Yıllar Üretim (Ton) Türkiye Isparta Isparta İlinin Türkiye Üretimindeki Yeri (%) 1970 748.000 12.960 1.7 1980 1.430.000 116.694 8.1 1990 1.900.000 299.066 15.7 2000 2.400.000 484.616 20.2 Kaynak: DİE. Tablo 55. Isparta İlinde Elma Üretimi, Verimi ve Ağaç Sayısı (1940-2000) Yıllar Elma Ağacı Meyve Veren Ağaç Toplam Ağaç sayısı Üretim (ton) Ağaç Verim (kg) Sayısı 1970 444600 693200 12960 29 1975 490861 692861 38700 78 1980 1301970 1656800 116694 90 1985 1729441 2222279 250415 145 1990 2311010 2735900 299066 129 1992 2238640 2605990 253018 113 1994 2359350 2742240 269253 114 1996 2362852 2728294 384228 163 1998 2562180 2976544 508819 199 2000 2624830 3065967 484616 185 Kaynak: DİE. Tablo 55 incelendiğinde; 1970 yılında 444.600 olan meyve veren ağaç sayısı, 1985 yılında 1.729.441 e ve 2000 yılında da 2.624.830 a ulaşarak 6 kat artmıştır. Aynı yıllara ait üretim değerleri dikkate alındığında elma üretimi 1970 yılında 12.960 ton iken 1985 yılında 250.415 tona ve 1998 yılında 508.819 tonla en yüksek düzeye çıkarak 2000 yılı itibariyle 37 kat artış sağlanmış olduğu görülür. 1970 yılında ağaç başına elma verimi ise ortalama 29 kg iken 1985 yılında 145 kg ve 1998 yılında da 199 kg a yükselmiştir. Bu artışta yukarıda da ifade edildiği üzere, doğal şartlardaki olumlu etkiler yanında entansif tarım metotlarının en iyi şekilde uygulanmasının da büyük rolü olmuştur. Araştırma sahası içinde yer alan bütün ilçelerde elmacılık yapılmaktadır. En fazla elma alanı, Gelendost (3964 ha.), Eğirdir (3320 ha.), Senirkent (2100 ha.), Yalvaç (1580 ha.), ve Uluborlu (1300 ha.) ilçelerindedir (Tablo 55, Grafik 31). Bu ilçelerdeki elma alanları araştırma alanı içinde yer alan elma alanlarının % 76 sını oluşturmaktadır. Elma bahçeleri, Boğazova, Senirkent, Gelendost, Atabey ve Kumdanlı ovaları başta olmak üzere, bazı akarsu yatakları (Özdere, Köydere, Darıdere...) çevresinde ve plato sahalarında da yoğunlaşmıştır. 167

Tablo 56. Isparta İli Elma Alanları, Ağaç Sayısı ve Üretimi (2000) İlçeler ha. Meyve Veren Yaşta Ağaç Sayısı Meyve Vermeyen Yaşta Ağaç Sayısı Toplam Ağaç Sayısı Üretim (ton) Merkez 820 150050 31950 182000 20200 Aksu 410 113100 8487 121587 12600 Atabey 605 98000 3000 101000 24600 Eğirdir 3320 656000 3500 659500 170000 Gelendost 3964 531000 161000 692000 100000 Gönen 618 106250 13000 119250 5312 Keçiborlu 490 105150 11150 116300 11000 Senirkent 2100 253500 119900 373400 58000 Sütçüler 104 31067 3200 34267 3000 Şarkikaraağaç 690 70063 15250 85313 9000 Uluborlu 1300 215250 10500 225750 28000 Yalvaç 1580 271600 56200 327800 41000 Yenişarbademli 120 23800 4000 27800 1904 Toplam 16121 2624830 441137 3065967 484616 Kaynak: DİE., Tarım İl Md. Grafik 31. Isparta İlinde Elma Alanlarının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Yalvaç 10% Uluborlu 8% Diğerleri 7% Merkez 5% Atabey 4% Eğirdir 21% Şarkikaraağaç 4% Senirkent 13% Gönen 4% Gelendost 24% Grafik 32. Isparta İlinde Elma Üretiminin İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Uluborlu 6% Senirkent 12% Keçiborlu 2% Yalvaç 8% Diğerleri 4% Gelendost 21% Merkez 4% Aksu 3% Atabey 5% Eğirdir 35% 168

Isparta ilinde, Eğirdir ilçesinde; Ağılköy, Bağıllı, Balkırı, Eyüpler, Yuvalı, Serpil, Sorkuncak, Tepeli, Y.Gökdere ve Gökçehöyük, Gelendost ilçesinde; Gelendost (Merkez), Afşar, Yaka ve Yenice, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca, Senirkent(Merkez), Yassıören ve Garip, Yalvaç ilçesinde; Aşağıkaşıkara, Kumdanlı, Hisarardı, Hüyüklü, Körküler, Sücüllü ve Terziler, Uluborlu (Merkez), Aksu (Merkez), Atabey (Merkez) ve İslamköy elmacılığın yoğun olarak yapıldığı yerleşmelerdir. Isparta ilinde en fazla elma üretiminin yapıldığı ilçeler yine Eğirdir, Gelendost, Senirkent, Yalvaç ve Uluborlu ilçeleridir. Eğirdir ilçesi toplam üretimin, %35 ini, Gelendost ilçesi %21 ini Senirkent ilçesi ise %12 sini, Yalvaç ve Uluborlu ilçeleri de %14 ünü oluşturmaktadır (Grafik 32). Meyve vermeyen ağaç sayısının en yüksek olduğu ilçe Gelendost ilçesidir (161.000 adet). Gelendost ilçesinde bulunan bu elma ağaçları sonraki yıllarda meyve verir yaşa geldiğinde, Eğirdir ilçesine ait olan en fazla elma üretimi oranı Gelendost ilçesinin lehine olarak değişecektir. Çünkü Eğirdir ilçesinde 2000 yılı itibariyle meyve vermeyen ağaç sayısı sadece 3.500 dür. Gelendost ilçesinden sonra meyve vermeyen yaşta elma ağacı sayısı en fazla olan ilçeler, Senirkent (119.900 adet) ve Yalvaç (56.200 adet) ilçeleridir. Bu açıdan, Senirkent ve Yalvaç gelecek yıllarda elma üretimi açısından potansiyeli yüksek olan ilçelerdir. a. 2. Kiraz: Kiraz fidanları tohumdan yetiştirilen çöğürler veya vegetatif olarak üretilen anaçlar üzerinde kültür çeşitlerinin aşılanması ile elde edilir. Çöğür anacı olarak yabani kiraz, idris ve yabani vişne kullanılır. Sulanabilen, derin, verimli ve kireç miktarı fazla olmayan taban yerlerde yabani kiraz, meyilli, kurak, fakir ve kireç miktarı fazla olan yerlerde idris, çok ağır topraklar ile çok soğuk yerlerde ise yabani vişne anaç olarak kullanılmaktadır (DPT, 2001a:180). Isparta ilinde 7x7 m veya 8x8 m olan kiraz dikimi ile dekara 18-20 fidan dikilmektedir. Eskiden tesisi edilmiş kiraz bahçelerindeki ağaçların boyu diğer meyvelere göre fazladır. Boyu oldukça yükselen kiraz ağaçları son yıllarda kültürel işlemleri zorlaştırdığı, hasat giderlerini artırdığı için yeni dikilen fidanların tepesi belli oranlarda kesilmektedir. Böylelikle ürün maliyeti düşmekte, verimi ve dolayısıyle üretimi artmaktadır. Türkiye kiraz üretiminde önemli illerden biri olan Isparta, kiraz üretiminde Türkiye içindeki payı giderek artmıştır. Bu oran, 1970 yılında % 0.5 gibi çok düşük bir seviyede iken 1990 yılında %3.6 ya 2000 yılında % 4 e çıkmıştır (Tablo 57). 169

Tablo 57. Isparta İli Kiraz Üretiminin Türkiye İçindeki Payı (1970-2000) Yıllar Üretim (Ton) Türkiye Isparta Isparta İlinin Türkiye İçindeki Yeri (%) 1970 59000 298 0.5 1980 96000 689 0.7 1990 143000 5158 3.6 2000 230000 9334 4.0 Kaynak:DİE. Çalışma sahasında bütün meyvelerde olduğu gibi kiraz ağaçları sayısında da 1970 li yıllardan sonra önemli artışlar olmuştur. Meyve veren kiraz ağacı sayısı 1970 yılında 29.120 iken 2000 yılında 12 kat artışla 342.600 adete yükselmiş, 298 ton olan üretim ise 31 kat artışla 9.334 tona ulaşmıştır. Özellikle meyvecilikte entansif tarımın en iyi şekilde uygulandığı Isparta ilinde, 1970-2000 arasında ağaç başına elde edilen verim 3-4 kat artış göstermiştir (Tablo 58). Tablo 58. Isparta İlinde Kiraz Üretimi ve Verimi (1970-2000) Meyve Veren Ağaç Toplam Ağaç Üretim (ton) Ağaç Verimi (kg) Sayısı Sayısı 1970 29120 34520 298 10 1975 35500 46300 240 7 1980 61520 87850 689 11 1985 98725 146968 2309 23 1990 145166 208006 5158 35 1992 168326 252991 5314 31 1994 208181 300878 6163 29 1996 259474 364529 9660 37 1998 296855 397410 7401 25 2000 342600 445880 9334 27 Kaynak:DİE. Isparta ilinde kiraz, elma ve üzümden sonra en fazla üretimi yapılan meyvedir. 2.152 ha. olan kiraz alanlarının %43 ü Uluborlu ilçesinde bulunmaktadır. Önceki yıllarda daha yüksek olan bu oran diğer ilçelerde de kiraz dikiminin yaygınlaşmasıyla azalma göstermiştir. Uluborlu ilçesini Senirkent (295 ha.) ve Atabey (242 ha.) ilçeleri takip etmektedir. 170

Tablo 59. Isparta İlinde Kiraz Alanları, Ağaç Sayısı ve Kiraz Üretimi (2000) İlçeler ha. Meyve Veren Yaşta Ağaç Sayısı Meyve Vermeyen Yaşta Ağaç Sayısı Toplam Ağaç Sayısı Üretim (ton) Merkez 100 21650 7250 28900 1104 Aksu 8 780 150 930 23 Atabey 242 25000 6300 31300 1250 Eğirdir 31 7900 2500 10400 198 Gelendost 45 21600 2700 24300 540 Gönen 65 6600 2400 9000 20 Keçiborlu 130 28800 5630 34430 663 Senirkent 295 31700 29600 61300 793 Sütçüler 24 11350 8660 20010 737 Şarkikaraağaç 165 21520 13390 34910 538 Uluborlu 920 137500 17500 155000 2270 Yalvaç 107 21200 6200 27400 848 Yenişarbademli 20 7000 1000 8000 350 Toplam 2152 342600 103280 445880 9334 Kaynak: DİE., Tarım İl Md. Kiraz verimi döllenme ve meyve tutum dönemlerinde oluşan olumlu veya olumsuz iklim koşulları ile doğru orantılıdır. Bu nedenle ilçeden ilçeye üretim aynı yıl içinde bile değişebilmektedir. 2000 yılı verileri dikkate alındığında Isparta ili kiraz üretimi 9.334 tondur. Bu üretime 2.270 ton ile Uluborlu, 1.250 ton ile Atabey ve 1.104 ton ile de Merkez ilçeler katkıda bulunmakta ve bu ilçeler ilk üç sırayı almaktadır. Kiraz alanları bakımından 295 ha. ile Uluborlu dan sonra ikinci sırada gelen Senirkent ilçesinde kiraz üretimi aynı yıl 793 ton olmuştur (Tablo 59). Isparta ilinde, Uluborlu ilçesinde geniş alan kaplayan kiraz başta AB ülkeleri olmak üzere önemli bir kısmı yurt dışına ihraç edilmekte, bir kısmı da yurt içinde pazarlanmaktadır. Kiraz fiyatlarının, özellikle son yıllarda yüksek olması kiraz dikimini hızlandırmış ve alanların genişlemesine neden olmuştur. Uluborlu ilçesinde; Uluborlu (Merkez), Küçükkabaca, Dereköy, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca, Gençali, Senirkent (Merkez), Atabey ilçesinde; Atabey (Merkez), İslamköy, Yalvaç ilçesinde; Yalvaç (Merkez), Sücüllü, Merkez ilçede; Büyükgökçeli, Kuleönü gibi yerleşmeleri kiraz üretiminin önemli ölçüde yapıldığı yerlerdir. 171

a. 3. Vişne: Isparta ilindeki meyve alanlarının 833 ha. ını vişne alanları oluşturur. Bu alanların önemli bölümü araştırma sahasının kuzey kesiminde bulunan Afyon iline yakın ilçelerde yer almaktadır. Senirkent, Şarkikaraağaç, Yalvaç ve Uluborlu, vişne alanlarının %80 i bulundurmaktadır. Vişnelikler sulama yapılan alanlarda bulunduğu gibi sulama yapılamayan kurak alanlarda da yer almaktadır. Afyon ili ile sınırı oluşturan dağların Eğirdir gölü tarafına bakan yamaçlarındaki dalgalı yüzeylerde ve buna benzer diğer bazı alanlarda da vişne bahçeleri ile karşılaşılmaktadır. Isparta ilinde, bazı alanlarda diğer meyve ağaçlarıyla karışık halde de bulunabilen vişne alanlarından; 2000 yılında 5.559 ton vişne üretimi gerçekleştirilmiştir (Foto 18). Bu üretim, Türkiye vişne üretiminin %5.2 sini oluşturmaktadır. Vişne üretiminin 1.592 tonu Senirkent, 800 tonu Yalvaç ve 643 tonu da Şarkikaraağaç ilçelerinden elde edilmiştir. Isparta ilinde, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca, Yassıören, Senirkent (Merkez), Uluborlu ilçesinde; Uluborlu (Merkez), Küçükkabaca, Dereköy, Şarkikaraağaç ilçesinde; Şarkikaraağaç (Merkez), Aşağı ve Yukarıdinek, Çarıksaraylar, Köprü ve Bey gibi yerleşmeler vişne üretiminin yapıldığı önemli yerlerdir. Çalışma alanında, 1970 yılında 37.100 olan meyve veren yaştaki vişne ağacı sayısı sürekli artış göstererek 2000 yılında 178.860 adete yükselmiştir. Toplam vişne ağacı sayısı ise 270.150 dir. 1970 yılında 247 ton olan vişne üretimi 2000 yılında 5.559 tona, aynı yıllarda ağaç başına verim 7 kg dan 31 kg a yükselmiştir Meyve vermeyen yaştaki ağaçların ise büyük bir kısmı Senirkent, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde bulunmaktadır. (Tablo 60). Tablo 60. Isparta İlinde Vişne Üretimi ve Verimi (1970-2000) Meyve Veren Ağaç Üretim (ton) Verim (kg) Sayısı 1970 37100 247 7 1975 44750 355 8 1980 92540 780 8 1985 83311 1826 22 1990 99350 2408 24 1992 109380 3434 31 1994 127740 3589 28 1996 148310 4092 27 1998 146335 5047 34 2000 178860 5559 31 Kaynak: DİE. 172

a. 4. Kayısı: Isparta ilinde elma, üzüm ve kirazdan sonra 837 ha. ile en fazla dikiliş alanına sahip olan meyve, kayısıdır. Kayısı, bahar aylarında gelen geç don olayından en çok etkilenen meyvedir. Bu dönemde meydana gelen don olayları meyvelerin döllenmesinden önce olduğu için meyve üretimini olumsuz biçimde etkilemektedir. Çalışma sahasında, kayısı alanlarında ve ağaç sayılarında geçmiş yıllardan günümüze önemli artışlar olmuştur. 1970 yılında 17.200 olan meyve veren ağaç sayısı, 2000 yılında 8 kat artışla 136.800 adete yükselmiştir. Ağaç başına verimin belirtilen yıllarda 12 kg dan 66 kg a çıkması üretimi de artmıştır. 1970 yılında 214 ton olan kayısı üretimi, 2000 yılında 8.997 tona yükselmiştir (Tablo 61, Foto 19). Isparta ilinde, 837 ha. olan kayısı alanlarının %86 sı Yalvaç, Senirkent ve Keçiborlu ilçelerinde bulunmaktadır. 2000 yılında gerçekleşen 8.997 ton kayısı üretiminin de yaklaşık %90 ı yine bu üç ilçe tarafından sağlanmıştır. Üretimde bu ilçeleri, Gelendost ilçesi takip etmektedir. Tablo 61. Isparta İlinde Kayısı Üretimi ve Verimi (1940-2000) Meyve Veren Ağaç Sayısı Üretim (ton) Ağaç Verimi (kg) 1940 4220* 56 13 1970 17200 214 12 1975 18600 156 8 1980 24560 630 26 1985 22983 827 36 1990 29235 946 32 1992 34961 1199 34 1994 43634 1569 36 1996 67533 2519 37 1998 113405 7319 64 2000 136800 8997 66 Kaynak: DİE. *Toplam Ağaç Sayısı Kayısı, Yalvaç ilçesinde; Aşağı ve Yukarıkaşıkara, Taşevi, Kumdanlı, Aşağıtırtar, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca, Gençali, Senirkent (Merkez), Yassıören, Keçiborlu ilçesinde; Kılıç, Senir, Aydoğmuş, Gelendost (Merkez) ve Afşar da önemli ölçüde üretilmektedir. 173

a. 5. Badem: Badem, diğer meyve ağaçları (elma, kiraz, kayısı...) gibi fazla su istememekte, kurak şartlarda ve kıraç topraklarda yetişebilmektedir. Ancak Isparta ilinde badem tarımına fazla önem verilmemekte ve çoğunlukla kendi halinde yetişmeye terk edilmektedir. Bu nedenle Isparta ilinde badem ağacı sayısında çok uzun zamandan beri fazla artış görülmemiştir. Badem üretimini en fazla etkileyen faktör geç gelen ilkbahar donlarının erken açan badem çiçeklerine büyük zarar vermesi ve ekonomik anlamda diğer meyvelerin ön plana çıkmasıdır. 1970 yılında 215.400 olan meyve veren yaştaki badem ağacı sayısı, 2000 yılında sadece 261.575 e yükselmiştir. Üretim 1970 yılında 222 ton iken 2000 yılında 2.293 tona yükselmiştir. Ağaç başına verimde ise 9 kat artış sağlanmıştır (Tablo 62). Tablo 62. Isparta İlinde Badem Üretimi ve Verimi (1940-2000) Meyve Veren Ağaç Sayısı Üretim (ton) Ağaç Verimi (kg) 1940 245010* 193 1 1970 215400 222 1 1975 227500 705 3 1980 284353 544 2 1985 287948 1418 5 1990 288470 2586 9 1992 270325 1570 6 1994 257700 1919 7 1996 245206 1878 8 1998 281523 1910 7 2000 261575 2293 9 Kaynak: DİE. *Toplam ağaç sayısı Çalışma sahasında, 2000 yılı verilerine göre 569 ha. alan bademliklerden oluşmaktadır. Bu alanın %90 ı Senirkent ve Uluborlu ilçelerinde, Karakuş dağlarının güney ve güneydoğu yamaçlarında, az eğimli ve arızalı alanlarda yer tutmuştur. Isparta ilinde badem alanlarından 2.293 ton ürün elde edilmiştir. Bu üretim ile Isparta ili, Türkiye badem üretiminin yaklaşık %5 ini sağlamaktadır. 174

a. 6. Üzüm: Isparta ilinde 2000 yılı itibariyle 6.825 ha. bağ alanı bulunmakta ve çok eskiden beri bağcılık yapılmaktadır. Bir bölgede bağ yetiştirilebilmek için temmuz ayı sıcaklık ortalamasının 18 0 C nin altına düşmemesi gerekir. Ortalama sıcaklık 9 0 C, sıcak aylar ortalaması 18.5 0 C ve en soğuk ayın sıcaklık ortalaması -4 0 C den düşük olmaması gerekir (Gürbüz, 1999:220). Çalışma alanında ortalama sıcaklık 9 0 C nin altına inmemekte, sıcak ve soğuk aylar sıcaklık ortalaması da normalin üstünde seyretmektedir (Tablo 4). Asma, yıllık 500 mm yağış istemektedir. Isparta ilinde bulunan meteoroloji istasyonlarında yıllık yağış ortalaması da 500 mm nin üstündedir (Şarkikaraağaç hariç) (Tablo 6). Isparta ilinde, bağ alanlarının yıllar itibariyle durumunu inceleyecek olursak, 1950 yılı hariç tutulursa bağ alanlarında genelde bir azalma görülmektedir. 1955 yılında 7.000 ha. olan bağlarda, 1980 yılına kadar (10.432 ha.) devamlı artış olmuş, bu yıldan sonra yıllara göre dalgalı bir seyir izlemiş ve bir düşüş sürecine girmiştir. Bağ alanlarındaki üretim miktarları da aynı yönde bir gelişme göstermiştir. Özellikle 1980 li yıllardan sonra bağ alanlarının bir kısmının elma, vişne ve kiraz bahçelerine dönüştürülmesi, bir kısmının da çeşitli hastalıklara maruz kalması (Floksera...) ve bakımsız olması nedeniyle azalmıştır (Tablo 63). Tablo 63. Isparta İli Bağ Alanları ve Üzüm Üretiminin Gelişimi (1950-2000) Yıllar Toplam Bağ Alanı (ha.) Üretim (ton) 1950 3975 11937 1955 7000 28670 1960 7708 21730 1965 8600 42000 1970 8972 49403 1975 9000 39500 1980 10432 46430 1985 8134 49655 1990 7386 36527 1992 7985 25792 1994 7987 44049 1996 8013 40963 1998 7033 35851 2000 6825 40281 Kaynak: DİE. 175

Isparta ilinde bağlar, Senirkent, Yalvaç ve Merkez ilçelerinde yoğunlaşmıştır. Bu üç ilçe bağ alanlarının yaklaşık %77 sine, üretimin de % 87 sine sahip bulunmaktadır (Tablo 64). Tablo 64. Isparta İli Bağ Alanları ve Üzüm Üretimi (2000) İlçeler Toplam Bağ Meyve Veren Meyve Vermeyen Üretim (ton) Alanı (ha.) Yaşta (ha.) Yaşta (ha.) Merkez 752 710 42 5431 Aksu 26 20 6 120 Atabey 195 195 0 1170 Eğirdir 30 23 7 184 Gelendost 105 100 5 700 Gönen 190 165 25 810 Keçiborlu 320 260 60 1000 Senirkent 2260 2126 134 10630 Sütçüler 32 32 0 80 Şarkikaraağaç 545 545 0 839 Uluborlu 50 50 0 150 Yalvaç 2250 2250 0 19125 Yenişarbademli 70 70 0 42 Toplam 6825 6546 279 40281 Kaynak: DİE., Tarım İl Md. Çalışma sahasında bağların (Foto 20) bir kısmı sulanmaktadır. Özellikle Senirkent ilçesinde sulanan bağ alanı oranı yaklaşık %50 civarındadır. Bağ alanları daha çok yamaç ve az eğimli arazilerde yerleşme yerlerine yakın sahalarda oluşturulmuştur. Isparta ilinde üretilen üzümün yaklaşık %40 ı yaş, %30 kuru olarak tüketilmekte ve %30 u da pekmez ve şarap yapımında kullanılarak değerlendirilmektedir. Üzüm üretiminin önemli bir bölümü de Tekel tarafından satın alınmaktadır. Bağ alanları, Yalvaç ilçesinde; Yalvaç (Merkez), Bağkonak, Dedeçam, Kozluçay, Kuyucak, Özbayat ve Özgüney, Senirkent ilçesinde; Senirkent (Merkez), Büyükkabaca, Uluğbey, Yassıören, Ortayazı, Merkez ilçede; Deregümü, Kayı, Merkez, Yazısöğüt ve Sav da önemli ölçüde bulunmaktadır. 176

a. 7. Diğerleri: Isparta ilinde, meyve alanlarının önemli bir kısmını elma, kiraz, kayısı, vişne ve üzüm gibi ekonomik değeri oldukça yüksek olan meyveler oluşturmaktadır. Bu meyveler dışında çoğunlukla tüketimi yöre içinde gerçekleştirilen ayva, armut, erik, muşmula, yenidünya, kızılcık, dut, zerdali...vs. gibi çok çeşitli meyvenin de üretimi yapılmaktadır. Çalışma sahasında, şeftali (6.424 ton), armut (3.708 ton), erik (3.243 ton) ve ceviz de (6339 ton) önemli ölçüde üretimi yapılan meyvelerdir (Tablo 52). Bu meyvelerden, Şeftali; Merkez, Eğirdir ve Gelendost, armut; Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Eğirdir, erik; Aksu, Gelendost ve Yalvaç, ceviz ise; Sütçüler, Yalvaç ve Yenişarbademli ilçelerinde daha fazla üretilmektedir. Isparta ilinde, Sütçüler ilçesinin güney kısımları tamamıyla Akdeniz ikliminin özelliklerini yansıtmaktadır. (Şeyhler, Melikler, Çandır...vb.) Bu nedenle yenidünya, antepfıstığı, incir ve trabzonhurması üretiminin tamamı, zeytin, nar, kızılcık, muşmula ve dut üretiminin de çok büyük bir bölümü Sütçüler ilçesinde gerçekleştirilmektedir. Uluborlu, Keçiborlu ve Gelendost ilçelerinde ayva üretimi, Atabey ilçesinde iğde üretimi, Yalvaç ilçesinde de çilek üretimi önemli ölçüde yapılmaktadır. 177

b. Sebze Tarımı Araştırma alanında, sebze üretimine ayrılan alan 5.868 ha. dır. Bu alanlar işlenen tarım alanlarının %3 ünü oluşturur. Sebze alanlarından toplam 146.074 ton çeşitli sebze elde edilmiştir (Tablo 65). Isparta ilinde bütün ilçelerde sebze üretimi yapılmasına karşılık Atabey, Merkez, Keçiborlu, Senirkent ve Sütçüler ilçeleri sebze alanlarının yoğunluk kazandığı sahalardır. Isparta ilinde açık alan sebzeciliğinin yanında özellikle son yıllarda örtü altı sebzeciliği de yaygınlaşmaya başlamıştır. Karasal iklim etkisinin oldukça hissedildiği çalışma alanında, naylon ve cam seralarda yılın önemli bir bölümünde sebze üretimi yapılabilmektedir. Tablo 65. Isparta İli Sebze Ekim Alanı ve Üretimi (2000) Ürünler Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Ürünler Ekiliş (ha.) Üretim (ton) Bakla(Taze) 14 95 Karpuz 760 19414 Bamya(Taze) 38 226 Kavun 495 8882 Barbunya(Taze) 74 467 Lahana 50 1064 Börülce 1 42 Marul 55 1096 Biber 421 6810 Maydanoz 9 73 Dereotu 0 18 Nane 2 10 Domates 2477 85402 Patlıcan 128 3034 Fasulye(Taze) 738 5087 Pırasa 68 871 Havuç 37 1309 Sarımsak(Taze) 13 100 Hıyar 164 5717 Soğan(Taze) 105 1506 Kabak 74 2810 Tere 7 55 Ispanak 125 1055 Turp 33 931 Toplam 4143 109038 Toplam 1725 37036 Genel Toplam 5868 146074 Kaynak:DİE. Çalışma alanında, domates (2.477 ha.), karpuz (760 ha.), kavun (495 ha.), fasulye (768 ha.) ve biber (421 ha.) sebze ürünleri içinde öne çıkmaktadır. Bu beş ürün, sebze alanlarının %84 ünü ve sebze üretiminin de %86 ını oluşturmaktadır (Grafik 33). Hemen her yerde, aileler öncelikle kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çeşitli sebzeler üretmektedirler. Ancak son yıllarda domates, biber, karpuz, kavun ve hıyar gibi bazı sebzeler ticari olarak üretilmeye başlanmıştır. Bu üretimde, Atabey ilçesinde hizmete açılan konserve ve salça fabrikasının önemli etkisi olmuştur. Fabrikada, domates-biber salçası, sebze kurusu ve konserve üretimi gerçekleştirilmektedir. 178

Grafik 33. Isparta İlinde Bazı Sebzelerin Üretim Oranları (2000) Biber 5% Karpuz 13% Kavun 6% Domates 58% Fasulye(Taze) 4% Diğerleri 14% Araştırma alanında, domates; Atabey (Merkez ve İslamköy), Merkez (Kuleönü, Bozanönü, Aliköy ve Büyükgökçeli), Keçiborlu (Senir, Kılıç ve Keçiborlu- Merkez) ilçelerinde yoğun olarak üretilmektedir. Bu ilçelerde, domates üretiminin %72 si geçekleştirilmektedir. Biber üretiminin %67 si, Atabey (Merkez ve İslamköy), Sütçüler (Melikler, Şeyhler ve Merkez) ve Keçiborlu ilçelerinden elde edilmektedir. Isparta ilinde, karpuz üretimi; en fazla Senirkent (Büyükkabaca Kasabası) ve Merkez ilçelerde, kavun üretimi; Keçiborlu ve Yalvaç, patlıcan üretimi; Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerinde gerçekleştirilmektedir (Tablo 66). Tablo 66. Isparta İlinde Bazı Sebzelerin Ekiliş Alanları ve Üretimleri (2000) İlçeler Domates Biber Karpuz Kavun Patlıcan Hıyar Ekiliş Üretim Ekiliş Üretim Ekiliş Üretim Ekiliş Üretim Ekiliş Üretim Ekiliş Üretim (Ha) (Ton) (Ha) (Ton) (Ha) (Ton) (Ha) (Ton) (Ha) (Ton) (Ha) (Ton) Merkez 310 12300 86 1068 176 2050 20 490 4 50 3 50 Aksu 28 168 6 28 1 39 1 33 2 19 3 35 Atabey 1196 36000 108 1020 50 750 100 1300 2 5 3 30 Eğirdir 20 567 3 50 15 510 9 260 12 40 3 52 Gelendost 25 1000 1 30 1 20 3 60 3 45 3 20 Gönen 50 2000 30 180 20 100 30 150 15 75 1 20 Keçiborlu 270 12650 85 1020 102 1702 185 2805 39 600 8 238 Senirkent 113 4367 15 605 333 12493 45 1084 10 100 66 1195 Sütçüler 65 7500 30 2497 6 300 2 200 15 1800 10 1145 Ş.Karaağaç 220 4820 40 150 26 780 10 200 6 40 22 1200 Uluborlu - 30-2 - - - - - - - 2 Yalvaç 160 3100 15 110 30 670 90 2300 20 220 40 1580 Y.Bademli 20 400 2 50 - - - - 1 40 2 50 Toplam 2477 85402 421 6810 760 19414 495 8882 128 3034 164 5717 Kaynak: DİE.,Tarım İl Md. 179

Araştırma sahasında, açık alan dışında örtü altı sebze yetiştiriciliğine de 1998 yılında başlanmıştır. Aynı yıl içerisinde Tarım İl Müdürlüğü tarafından Isparta ilinde, 97 adet sera, 15.072 m 2 lik alanda tesis edilmiştir. Tarım müdürlüğü, çiftçinin birim alandan daha kaliteli ürün ve daha fazla gelir elde etmelerini temin amacıyla hibrit tohum-fide getirtmiş ve çiftçiye dağıtmıştır (Tarım İl Md., 2001). Tablo 67. Isparta İlinde Seralar ve Sera Alanları (2001) İlçeler Sera Sayısı 108 m 2 (Adet) 216 m 2 (Adet) 500 m 2 (Adet) 1000 m 2 (Adet) Diğer m 2 (Adet) Toplam ( m 2 ) Merkez 50 7 26 4 0 13 10949 Aksu 22 12 6 0 0 4 3888 Atabey 30 1 27 0 0 2 6804 Eğirdir 12 0 12 0 0 0 2592 Gelendost 51 32 9 3 1 6 10130 Gönen 23 2 19 0 0 2 5948 Keçiborlu 38 4 15 3 0 16 10925 Senirkent 46 16 18 0 0 12 7644 Sütçüler 79 7 0 30 6 36 49840 Ş.Karaağaç 10 0 10 0 0 0 2160 Uluborlu 2 2 0 0 0 0 216 Yalvaç 41 41 0 0 0 0 4428 Y.Bademli 9 6 2 0 0 1 1960 Toplam 413 130 144 40 7 92 117268 Kaynak: Tarım İl Md. Grafik 34. Isparta İlinde Sera Alanlarının İlçelere Göre Bölünüşü (2001) Yalvaç 4% Diğerleri 9% Merkez 9% Atabey 6% Gelendost 9% Gönen 5% Sütçüler 42% Senirkent 7% Keçiborlu 9% 180

Çalışma sahası, iklim açısından geçiş bölgesinde yer alması nedeniyle seraların ısıtılması kış aylarında ekonomik olmamaktadır. Bu nedenle seracılık faaliyetleri, hava sıcaklığının yükseldiği aylar dışında mart-nisan-mayıs ve ekimkasım-aralık aylarında yapılmaktadır. Araştırma sahasında, toplam 413 adet sera kurularak, 117.268 m 2 kapalı alan tesis edilmiştir. Seraların büyük çoğunluğu, Sütçüler başta olmak üzere Merkez, Gelendost, Senirkent ve Yalvaç ilçelerinde bulunmaktadır. 117.268 m 2 olan sera alanlarının da yaklaşık %76 sı yine Sütçüler, Merkez, Gelendost, Keçiborlu ve Senirkent ilçelerinde yer almaktadır (Tablo 67, Grafik 34). Seraların yoğun olduğu yerleşmeler ise Sütçüler ilçesinde; Melikler, Şeyhler ve Çandır (Foto 21), Senirkent ilçesinde; Akkeçili ve Garip, Gelendost ilçesinde; Yeşilyurt, Esenyurt ve Hacılar, Keçiborlu ilçesinde; Keçiborlu (Merkez), Kılıç ve Senir dir. 181

C. HAYVANCILIK Araştırmal sahasında, arazi yapısının engebeli ve dağlık olması nedeniyle ekonomik faaliyet olarak hayvancılık, eskiden beri önemli geçim kaynakları arasında yer almıştır. Eski dönemlerde Isparta yöresi, yörük aşiretlerinin ve göçebe toplulukların yerleşim yeri olmuştur. Yörük veya göçerlerin başlıca geçim kaynağı hayvancılıktır. Göçebe Türkmenlerin temel uğraşları olan hayvancılık, Göller Yöresi nde geçmişten günümüze önemini korumaktadır (Akdağ, 1979:43; Görgülü, 2000:57). Bu nedenle Anadolu nun önde gelen hayvancılık alanlarından olan Göller Yöresinde, XVI. yy da Hamit Sancağındaki göçebe yörüklerin, yaylak ve kışlak arasındaki yaşantıları hayvancılığa bağlanmıştı. Sahip oldukları koyun ve keçi sürüleri ile iç pazarların et, yağ ve peynir ihtiyacını karşılıyorlardı. Göçebe obaları hayvancılık yanında toprağı işledikleri hatta zamanla yerleştiklerinden söz edilmektedir (Arıkan, 1988:78). Yörede koyun ve keçi başta olmak üzere deve ve katır sayısı da oldukça fazladır (Pul, 1994:45-49). 1869 Konya Vilayet Salnamesi, Isparta Sancağı verilerine göre sancakta toplam 248.403 hayvanın mevcut olduğu belirtilmektedir. Büyükbaş hayvan sayısı 58.045, küçükbaş hayvan sayısı 155.999 dur. Ayrıca 34.359 da binek hayvanı bulunmaktadır. Küçükbaş hayvanlardan 91.715 adet keçi ve 64.284 adet de koyun beslenmektedir. XIX. yy da Isparta Sancağında keçi dağlık yörelerde, koyun ise Uluborlu, Senirkent ve Atabey gibi ovalarda yetiştirilmekteydi. Kış aylarında karasal iklim dolayısıyle sürüler Uluborlu, Keçiborlu ve Senirkent yöresinden Büyük Menderes havzasına götürülür, nisan ve mayıs aylarında ise geri getirilirdi (Korkmaz, 1998:80). Tablo 68 incelendiğinde; araştırma alanında 1909 yılında hayvan sayısı 443.550, 1913 yılında 411.789 ve 1914 yılında da 437.907 olduğu görülür. Hayvan türleri ayrı ayrı ele alınıp incelendiğinde ise büyükbaş hayvan sayısı bu yıllarda artış gösterirken küçükbaş hayvan sayısında belli oranda düşüş olduğu ortaya çıkar. 1909 yılında toplam hayvan sayısının %75 i küçükbaş, %16 sı büyükbaş ve %10 u da koşu hayvanlarından oluşmaktadır. 1914 yılında ise toplam hayvan sayısının %66 sı küçükbaş, %24 ü büyükbaş ve %10 u da koşu hayvanlarından oluştuğu görülmektedir. 182

Tablo 68. Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Isparta Sancağının Hayvan Varlığı (1909-1913-1914) Hayvan Varlığı 1909 1913 1914 Sığır 63163 64108 96132 Büyükbaş Manda 6700 7794 8850 Toplam 69863 71902 104982 Koyun 145323 176290 135100 Küçükbaş Kıl Keçisi 180903 114100 139550 Tiftik Keçisi 8090 5705 15100 Toplam 334316 296095 289750 Diğerleri* Toplam 39371 43792 40175 Genel Toplam 443550 411789 437907 Kaynak: Güran, 1997, DİE. *At, katır, eşek ve deve. Hayvansal ürünler üretimi açısından istatistikler incelenirse; 1909 yılında 2.908 ton olan süt üretimi, 1914 yılında 8.469 tona, 136 ton olan yün üretimi, 222 tona ve 91 ton olan kıl üretimi ise 210 tona yükselmiş olduğu gözlenir. Ayrıca 1914 yılında 11.500 adet koyun, 28.500 adet keçi, 1.560 adet sığır ve 90 adette deve derisi elde edilmiştir (Tablo 69). Çalışma alanında, bu yıllarda tarlaların işlenmesinde ve ulaşımda koşu hayvanları önemli ölçüde kullanılmakta ve koşu hayvanları arasında ise en fazla eşek yer almaktaydı. Ancak günümüzde, dağlık alanlar dışında pek kullanılmayan koşu hayvanlarının sayısı oldukça azalmıştır. Tablo 69. Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Isparta Sancağında Hayvan Ürünleri Üretimi (1909-1913-1914) Hayvan Ürünleri 1909 1913 1914 Süt (ton) 2908 8929 8469 Yün (ton) 136 166 222 Kıl (ton) 91 116 210 Koyun Derisi (Adet) 77 9 11500 Sığır Derisi (Adet) 8-1560 Keçi Derisi (Adet) - - 28500 Deve Derisi (Adet) - - 90 Bal 44 58 115 Kaynak: Güran, 1997, DİE. 183

1. Hayvan Varlığı ve Dağılışı Araştırma alanının 81.719 ha. ı otlak alanlarından oluşmaktadır. Bu alanın %95 inden fazlası meradır. Isparta ilinde, 13 ilçe merkezi, 38 kasaba ve 173 köy olmak üzere toplam 224 yerleşim birimi mevcuttur. 4342 Sayılı Mera Kanunu Çalışmaları çerçevesinde mera ıslahı için Tarım İl Müdürlüğü tarafından 1999 yılında, 12 ilçede mera teknik ekipleri oluşturularak mera tespit çalışmalarına başlanılmış, 2002 yılı Ağustos ayı sonu itibariyle 157 sinde tespit çalışmaları tamamlanmıştır. Kalan 31 yerleşim biriminde tespit çalışmaları devam etmektedir. Çalışma alanında hayvan soylarının ıslahı ve salgın hastalıklardan hayvanları korumak için çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Tarım il müdürlüğü tarafından öncelikle büyükbaş hayvanlar, değişik soy ve cinsten (Hostein, Montafon...) hayvanlarla gerek doğal olarak gerekse suni tohumlama yöntemi ile birleştirilmesi yolu ile ıslah edilmekte ve melezleştirilmektedir. Bu yolla yetiştirilen hayvanların et, süt, deri gibi verimleri ilk soylarına göre daha yüksek olmaktadır. Isparta ilinde bu çalışmalar çerçevesinde 1998 yılında 8.289, 1999 yılında 8.379 ve 2000 yılında da 10.234 adet inek suni tohumlama yöntemi ile tohumlanmıştır. Bu ineklerin ise %70 inden fazlası doğum yapmıştır. Yine Tarım il müdürlüğü tarafından salgın hastalıklardan, iç ve dış parazitlerden mevcut hayvanlarını korumak amacıyla büyük ve küçükbaş hayvanlar aşılanmaktadır. Çalışma alanında meralar, hayvanlara besin elde etmek için yetersiz gelmektedir. Hayvanların beslenmesinde arpa kırması, pancar küspesi, suni yem gibi yemler devreye girmektedir. Bu nedenle başta suni yem olmak üzere hayvanların beslenmesi çiftçiye pahalıya mal olmaktadır. Son yıllarda Isparta ilinde, yem bitkileri yetiştirme faaliyetleri üzerinde önemle durularak; hayvanların beslenmesinde maliyet düşürülmeye çalışılmaktadır. 2002 yılında 6.743 ha. sahada hayvan yemi ekimi ve üretimi yapılmıştır (yonca, korunga, fiğ, hayvan pancarı, sudan otu, mısır ve slajlık mısır). 184

Araştırma sahasındaki hayvan sayısında yıllar itibariyle önemli bir azalma görülmektedir. 1960 yılında 772.850 olan küçükbaş hayvan sayısı, 2000 yılında 356.420 ye, 108.153 olan büyükbaş hayvan sayısı 69.400 e, 53.271 olan koşu ve yük hayvanları da büyük oranda azalarak 10.580 e gerilemiştir (Tablo 70, Grafik 35, Şekil 27). Küçükbaş, büyükbaş, koşu ve yük hayvanları sayısındaki bu azalmada, halkın ekonomik nedenlerle hayvan beslemek istememesi, fazlasının ise maliyetin çok yükselmesine neden olduğunu düşünmesindendir. Çünkü suni yem ve saman gibi girdi fiyatlarının çok yükselmesi buna karşılık elde edilen hayvansal ürünlerin maliyeti kurtarmaması nedeniyle hayvancılık gerilemeye başlamıştır. Bu gerilemede özellikle 1990 lı yıllardan sonra girdi fiyatlarındaki artışın hissedilir oranda çiftçiye yansımasının rolü büyük olmuştur. Çalışma sahasında hayvan varlığının önemli bir kısmı küçükbaş hayvanlardan oluşmaktadır. Tablo 70. Isparta İli Hayvan Varlığı (1950-2000) Yıllar Küçükbaş Büyükbaş Kümes Hayvanları Sığır-Manda Yük Hayvanları 1950 526521 73957 41454 176000 1960 772850 108153 53271 278000 1970 654840 80345 37570 518745 1980 704800 97593 27990 502275 1990 570790 75012 26139 355664 2000 357040 69400 10580 208100 Kaynak: DİE. *At, katır, deve ve eşek. Grafik 35. Isparta İli Hayvan Varlığı (2000) Büyükbaş 16% Diğerleri 2% Küçükbaş 82% 186

a. Küçükbaş Hayvancılık Türkiye küçükbaş hayvan varlığının %1 inin bulunduğu Isparta ilinde, 2000 yılı verilerine göre 357.040 küçükbaş hayvan yer alımaktadır. Küçükbaş hayvan sayısının %49 u koyun ve %51 i ise keçiden oluşmaktadır. Araştırma alanında 1940-2000 yılları arasında küçükbaş hayvan sayısının gelişimi incelendiğinde; 1940 lı yıllardan (1965 yılı hariç) 1975 li yıllara kadar sürekli bir artış görülürken bundan sonraki yıllarda hayvan sayısında sürekli bir düşüş gözlenmiştir. Kıl keçisi sayısı en yüksek seviyeye 1960 (391.509 adet), tiftik keçisi 1965 (33 820 adet) ve koyun ise 1980 (405.610 adet) yılında ulaşmıştır. Koyun sayısı 2000 yılında 176.170 i bulmuş ve bu sayı 1940 yılındaki sayısından (183.293 adet) daha da azalmıştır. 1940 yılında 13.962 olan tiftik keçisi 1965 yılından itibaren sürekli azalarak, 2000 yılında 620 ye düşmüştür. 1940 yılında 175.811 olan kıl keçisi sayısı ise 2000 yılında 1960 yılındaki 391.509 olan sayısının yarısından daha fazla düşüş göstererek 180.250 ye gerilemiştir (Tablo 71, Grafik 36). Tablo 71. Isparta İlinde Hayvan Varlığının Gelişimi (1940-2000) Yıllar Küçükbaş Hayvan Büyükbaş Hayvan Koyun Keçi Toplam Toplam Yük Kıl Keçisi Tiftik Keçisi (Sığır+Manda) Hayvanları 1940 183293 175811 13962 373066 54740 27026 1946-50 196934 288463 21935 507332 70587 41717 1950 200015 307157 19349 526521 73957 41454 1955 253724 348627 21085 623436 115348 47697 1960 351955 391509 29386 772850 108153 53271 1965 350140 243060 33820 627020 102420 51010 1970 370560 266695 17585 654840 80345 37570 1975 393110 301290 16975 711375 80712 30820 1980 405610 283640 15550 704800 97593 27990 1985 372360 299640 12020 684020 89020 30900 1990 299820 262620 8350 570790 75012 26139 1994 254350 238550 3770 496670 80840 18610 1996 265130 254050 1200 520380 84390 16000 2000 176170 180250 620 357040 69400 10580 Kaynak: DİE. Türkiye genelinde olduğu gibi Isparta ilinde de kırsal kesimde yaşayan nüfusun şehirlere göç etmesi sonucu hayvancılıkla uğraşan nüfusun azalması, yem fiyatlarının özellikle 1980 li yıllardan sonra sürekli artış içinde olması, otlak alanlarından gereken verimin alınamaması, hayvan fiyatlarının gerektiği şekilde değer kazanamaması gibi birçok neden ile kılkeçisi örneğinde olduğu gibi hayvan varlığında önemli azalmalar meydana gelmiştir. 187

Grafik 36. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayılarının Gelişimi (1940-2000) Adet 500000 400000 300000 200000 100000 0 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 Yıllar 1980 1985 1990 1994 1996 2000 Koyun Kıl Keçisi Tiftik Keçisi 40000 30000 20000 10000 0 Araştırma alanında bazı ilçelerde koyun bazı ilçelerde de keçi sayısı öne çıkmaktadır. Koyun sayısının keçi sayısından fazla olduğu ilçeler; Yalvaç, Şarkikaraağaç, Senirkent ve Uluborlu ilçeleridir. Bu ilçeler de gerek arazi yapısı gerek bitki örtüsü (step) gerekse iç bölgelere yakınlıkları nedeniyle koyun sayısı keçi sayısından fazladır. Sütçüler, Aksu, Eğirdir gibi dağlık ve engebeli araziler ile ormanlık alanların diğer ilçelere oranla fazla olduğu ilçelerde tabiatları itibariyle keçi daha fazla yer tutmaktadır (Tablo 73, Şekil 28). Isparta ilinde küçükbaş hayvan sayısı 1000 in üzerinde olan köy sayısı 135 dir. Bunların 30 u Yalvaç, 19 u Merkez, 18 i Sütçüler ve 13 üde Keçiborlu ilçelerinde yer almaktadır. Küçükbaş hayvan sayısı 5000 in üzerinde olan yerleşme sayısı da 9 dur. Bu yerleşmelerin de altısı Yalvaç ve Merkez ilçede bulunmaktadır. Yalvaç ilçesinde; Sücüllü, Kırkbaş ve Kumdanlı, Merkez ilçede; Aliköy, Büyükhacılar, Çobanisa, Keçiborlu ilçesinde; Saraycık, Senirkent ilçesinde Gençali ve Sütçüler ilçesinde de Belence küçükbaş hayvan sayısı 5000 nin üzerinde olan yerleşmelerdir (Şekil 28). Çalışma sahasında 176.170 olan koyun sayısının ilçelere dağılımı incelendiğinde; en fazla koyun Yalvaç (70.730), Senirkent (20.727) ve Merkez (18.780) ilçelerde bulunmakta ve koyun varlığının %70 i bu üç ilçede yer almaktadır. Koyun sayısı az olan ilçeler ise Aksu, Y.Bademli ve Gönen dir (Tablo72, Grafik 37). 188

Tablo 72. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayısının Dağılışı (2000) İlçeler Koyun Keçi Toplam Kıl Keçisi Tiftik Keçisi Merkez 18780 32040-50820 Aksu 1255 5900-7155 Atabey 6200 10580-16780 Eğirdir 6232 19125-25357 Gelendost 10600 11000 500 22100 Gönen 3905 5000-8905 Keçiborlu 8164 21900-30064 Senirkent 20727 7184-27911 Sütçüler 7619 49751-57370 Şarkikaraağaç 13458 6255-19713 Uluborlu 6550 2115-8665 Yalvaç 70730 7100 120 77950 Yenişarbademli 1950 2300-4250 Toplam 176170 180250 620 357040 Kaynak:DİE, Tarım İl Md. Grafik 37. Isparta İlinde Küçükbaş Hayvan Sayılarının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Uluborlu 2% Ş.Karaağaç %6 Yalvaç 23% Sütçüler 16% Y.Bademli %1 Senirkent 8% Merkez 14% Aksu 2% Atabey 5% Eğirdir 7% Gelendost Keçiborlu 8% Gönen 2% 6% Araştırma alanında, küçükbaş hayvan sayısı 1000 üzerinde olan ve yoğun olarak hayvancılıkla uğraşan bazı yerleşmeler şunlardır: Merkez ilçede; Küçükhacılar, Gelincik ve Direkli, Atabey ilçesinde; Atabey (Merkez), İslamköy, Eğirdir ilçesinde; Sarıidris, Yukarıgökdere, Barla, Gelendost ilçesinde; Yeşilköy, Keçiborlu ilçesinde; Aydoğmuş, Kılıç, Senir, Senirkent ilçesinde; Büyükkabaca, Garip, Uluğbey, Senirkent (Merkez), Sütçüler ilçesinde; Yeşilyurt, Karadiken, Ayvalıpınar, İncedere, Aşağıyaylabel, Kesme, Beydilli, Sarımehmetler, Şarkikaraağaç ilçesinde; Salur, Gedikli, Uluborlu ilçesinde; Dereköy, Yalvaç ilçesinde; Yarıkkaya, Sağır, Ayvalı, Yukarıkaşıra, Celeptaş, Tokmacık ve Y.Bademli ilçesinde ise Y.Bademli (Merkez) yerleşmeleridir (Tablo 73, Şekil 28). 190

Tablo 73. Isparta İlinde Bazı Yerleşmelerin Küçükbaş ve Büyükbaş Hayvan Sayıları (2000) İlçeler Küçükbaş Büyükbaş 5000 ve + 1000 ve + 1000 ve + 500 ve + Merkez Aliköy 5135 K.Hacılar 4500 - - Sav 750 B.Hacılar 6050 Direkli 3310 - - Kuleönü 750 Çobanisa 11050 Gelincik 1535 - - B.Gökçeli 500 Aksu - - Karacahisar 1533 - - Merkez 861 - - Yakaköy 1144 - - Katip 755 Atabey - - Merkez 4000 - - Merkez 700 - - İslamköy 4560 - - İslamköy 500 Eğirdir - - Sarıidris 2250 - - Sarıidris 600 - - Y.Gökdere 2550 - - Yuvalı 510 Gelendost - - Yeşilköy 2950 - - - - - - Yenice 2290 - - - - Gönen - - Merkez 1500 - - Merkez 860 - - Güneykent 1500 - - Güneykent 870 Keçiborlu Saraycık 5175 Aydoğmuş 2700 Aydoğmuş 1050 Merkez 900 - - Kılıç 2600 Kılıç 1060 - - - - - - Senir 1040 - - Senirkent Gençali 7500 B.Kabaca 4500 - - Gençali 550 - - Garip 4000 - - - - Sütçüler Belence 6340 Yeşilyurt 3080 - - Kesme 810 - - Karadiken 3250 - - Ayvalıpınar 650 Şarkikaraağaç - - Salur 2850 Çarıksaraylar 1065 Beyköy 850 - - Gedikli 1550 Göksöğüt 1050 Yeniköy 650 - - Yeniköy 1435 Çiçekpınar 1060 Gedikli 650 Uluborlu - - Dereköy 3005 - - - - - - İleğidağı 2010 - - - - Yalvaç Sücüllü 6300 Yarıkaya 4510 Kumdanlı 1015 Sücüllü 500 Kırkbaş 5000 Sağır 3745 Höyüklü 1540 Bağkonak 500 Kumdanlı 5500 Tokmacık 4500 - - Çetince 500 Yenişarbademli - - Merkez 3950 Merkez 1155 - - Kaynak: Tarım İlçe Md. 191

Koyun sürüleri genellikle yerleşmelere yakın yaylalardaki meralarda beslenmektedir. İklim şartlarına göre değişmekle birlikte sürüler, mart ayı sonu itibariyle yavaş yavaş yaylalara kademeli olarak çıkmakta ve ekim ayı sonu veya kasım ayı başında kışlaklarına geri dönmektedir. Çalışma alanında, küçükbaş hayvancılıkla uğraşan göçebe yörükler (Karakoyunlu,Hayta, Honamlı, Akkeçili, Karakeçili) de bulunmaktadır. Bunlar Antalya nın Serik, Akseki ve çevresindeki yörelerden kuzeye doğru hareket ederek Sütçüler, Aksu, Şarkikaraağaç ve Yenişarbademli yörelerinde Sorgun, Camili, Beşkuyu, Apsarı gibi yaylalara ilkbahar aylarında göç etmekte ve sonbahar aylarında da kışlaklarına geri dönmektedirler. Yörüklerin sürüleri çoğunlukla keçilerden oluşmakla birlikte az da olsa koyun da bulunmaktadır. 2000 yılı verilerine göre araştırma alanında küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde kıl keçisi (180.250) önemli yer tutmakta, az sayıda da tiftik keçisi (620) bulunmaktadır (Tablo 72). Çok hareketli bir hayvan olan kıl keçisi, bitki örtüsünce zengin dağlık bölgelerimizde ve çok eğimli sahalarda bile rahatlıkla hareket ederek karnını doyurabilmektedir. Bu yüzden kıl keçisi yurdumuzun hemen her yöresinde yetiştirilebilmektedir. Özellikle maki formasyonunun yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi, kıl keçisinin en çok bulunduğu bölgedir (Özçağlar, 1995:43). Akdeniz Bölgesi nin Antalya Bölümü nde yer alan Isparta ilinde de kıl keçisi yetiştiriciliği, Sütçüler, Keçiborlu, Eğirdir, Aksu, Atabey ve Merkez ilçelerdeki dağlık ve eğimli alanlarda yoğun olarak yapılmaktadır. Bu alanlardan bazıları Anamas, Kuyucak, Dedegöl, Gelincik, Davraz ve Barla dağları... vb. dır. Çalışma alanında kıl keçisinin en fazla bulunduğu ilçeler Sütçüler, Merkez, Keçiborlu ve Eğirdir ilçeleridir. Bu ilçeler, toplam kıl keçisi varlığının yaklaşık %70 ini meydana getirmektedir. Uluborlu, Yenişarbademli, Gönen ve Aksu da en az kıl keçisi varlığına sahip ilçelerdir (Şekil 28). Tiftik keçisi, iklim ve bitki örtüsü bakımından yer seçen hassas bir hayvandır (Özçağlar, 1995:47). Bu nedenle araştırma alanında yıllar itibariyle azalma gösteren tiftik keçisinin 500 ü Gelendost, geri kalan 120 si de Yalvaç ilçesinde bulunmaktadır (Tablo 72). 192

b. Büyükbaş Hayvancılık Çalışma alanında hayvan varlığının %18 i büyükbaş hayvanlardan oluşmaktadır. 10.580 tek tırnaklı, 69.400 sığır ve manda (50) olmak üzere toplam büyükbaş hayvan sayısı 79.930 dur. Büyükbaş hayvanların ise %88 i sığırlardan %12 si de tek tırnaklı hayvanlardan meydana gelmektedir. Türkiye büyükbaş hayvan varlığının %0.6 sı Isparta ilinde bulunmaktadır. Araştırma sahasında büyükbaş hayvan sayısında 1940 yılından (54.740) 1955 yılına (115.348) kadar sürekli bir artış olmuşken bu yıldan sonra dalgalı bir durum görülmüştür. Büyükbaş hayvan sayısında, 1955 den 1975 e ve 1980 den 1994 e kadar düşüş, 1975-85 ve 1994-1996 yılları arasında da artış olmuştur. Genel olarak incelendiğinde belli bir düşüş içinde olan büyükbaş hayvanlardan sığır sayısında olduğu gibi manda sayısında da oldukça çok azalma meydana gelmiştir. 1955 yılında 10.313 olan manda sayısı, 1970 de 3.375 e ve 1985 de 1.483 e düşmüştür. 2000 yılında ise manda sayısı sadece 50 adet olarak tespit edilmiştir (Tablo 71, Grafik 38). Çalışma alanında 2000 yılı verilerine göre 69.350 adet sığır bulunmaktadır (Tablo 74). Bu sığırların çok büyük bir kısmı bir çok yerleşme biriminde hemen her evin altında veya yanında bulunan ahırlarda yetiştirilmekle birlikte az da olsa bir kısmı ilkbahar aylarından sonbahar başlarına kadar çayır ve meralarda otlatılmaktadır. Grafik 38. Isparta İlinde Büyükbaş Hayvan Sayısının Gelişimi (1940-2000) Adet 140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 Yıllar 1980 1985 1990 1994 1996 2000 193

Tablo 74. Isparta İlinde Sığırların Dağılışı (2000-adet) İlçeler Saf Kültür Irkı Sığır Kültür Melezi Sığır Yerli Sığır Toplam Sığır Merkez 705 5300 846 6851 Aksu 110 1100 3050 4260 Atabey 1030 596 235 1861 Eğirdir 818 2180 3633 6631 Gelendost 2300 400 500 3200 Gönen 195 2796 205 3196 Keçiborlu 1529 4630 0 6159 Senirkent 864 695 704 2263 Sütçüler 183 2803 3692 6678 Şarkikaraağaç 6490 6818 1322 14630 Uluborlu 28 453 0 481 Yalvaç 3400 8225 290 11865 Yenişarbademli 225 450 600 1275 Toplam 17877 36446 15077 69350 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Grafik 39. Isparta İlinde Büyükbaş Hayvan Sayısının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Uluborlu 1% Yalvaç 16% Ş.Karaağaç %20 Y.Bademli %2 Sütçüler 10% Senirkent 3% Merkez 10% Aksu 6% Keçiborlu 9% Atabey 3% Eğirdir 10% Gelendost 5% Gönen 5% Sığırlar, Eğirdir gölünün kuzeybatısında Senirkent ovasına bakan çayırlarda, Kovada ve Eğirdir gölü arasındaki sulak alanlarda, yine Eğirdir ve Beyşehir gölünün kuzey kıyılarındaki çayır alanları başta olmak üzere bazı mera alanlarında, senenin yaklaşık 5-6 ayında otlatılmakta ve geriye kalan zamanlarda kışlaklarda beslenmektedir. Araştırma alanında bulunan sığırların %53 ü kültür melezi, %25 i saf kültür ve %22 si de yerli ve diğer sığır türlerinden oluşmaktadır. Sığırlar, gerek suni tohumlama yöntemi ile gerekse tabî olarak ıslah edilmekte ve böylelikle süt ve et verimleri iki-üç katına çıkabilmektedir. Islah çalışmaları, Tarım il müdürlüğüne bağlı veterinerlerle serbest veterinerler tarafından yapılmaktadır. 194

Isparta ilinde, sığır varlığı en çok olan ilçeler Şarkikaraağaç (14.630) ve Yalvaç tır (11.865). Bu ilçeleri Merkez, Sütçüler, Eğirdir ve Keçiborlu ilçeleri takip etmektedir. Bu altı ilçe toplam sığır varlığının %76 sını bulundurmaktadır. Sığır sayısı en az olan ilçeler ise Uluborlu, Yenişarbademli ve Atabey dir (Tablo 74, Grafik 39). Araştırma alanında sığır sayısı 1000 in üzerinde olan yerleşme sayısı 10 dur. Bu yerleşmeler, Şarkikaraağaç ilçesinde; Çarıksaraylar, Göksöğüt, Çiçekpınar, Salur, Yalvaç ilçesinde; Kumdanlı, Hüyüklü, Yenişarbademli ilçesinde; Yenişarbademli (Merkez) ve Keçiborlu ilçesinde de Aydoğmuş, Kılıç ve Senir dir. Sığır sayısı 500 ün üzerinde olan bazı yerleşmeler ise şunlardır: Merkez ilçede; Sav, Kuleönü, B.Gökçeli, Aksu ilçesinde; Aksu(Merkez), Katip, Atabey ilçesinde; Atabey (Merkez), İslamköy, Eğirdir ilçesinde; Sarıidris, Gökçehöyük, Yuvalı, Bağıllı, Barla, Gönen ilçesinde; Gönen (Merkez), Güneykent, Keçiborlu ilçesinde; Keçiborlu (Merkez), Senirkent ilçesinde; Gençali, Sütçüler ilçesinde; Kesme, Ayvalıpınar, Şarkikaraağaç ilçesinde; Beyköy, Yeniköy, Gedikli, Yalvaç ilçesinde de Bağkonak, Çetince, Koruyaka ve Sücüllü dür. Buralarda sığır yetiştiriciliği önemli geçim kaynakları arasında yer almaktadır (Tablo 73, Şekil 29). Çalışma sahasında sığır ve manda dışında at, katır ve eşek gibi yük ve koşu hayvanı olarak kullanılan diğer büyükbaş hayvanlar da bulunmaktadır. Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren motorlu araçların ve çeşitli tarım makinelerinin çoğalması ile gün geçtikçe azalma gösteren bu hayvanlar, günümüzde ise daha çok arazi şartlarındaki olumsuzluklarının hissedildiği dağlık ve eğimli alanlarda hâlâ kullanılmaktadırlar. At ve eşek en fazla Merkez, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde bulunmakta iken katır ise daha çok Sütçüler ve Keçiborlu ilçelerindeki kırsal yerleşmelerde yer almaktadır. c. Kümes Hayvancılığı Araştırma sahasında kırsal alanda bulunan hemen her ailede kümes hayvanlarından birini veya bir kaçını eti ve yumurtasından faydalanmak amacıyla beslenmektedir. Isparta ilinde kümes hayvanları sayısında geçmişten günümüze belli oranlarda azalma olmuştur. 1960 yılında 278 bin olan kümes hayvanları sayısı 1970 yılında 518.745 e yükselmiştir. Bu yıldan sonra sürekli bir düşüş kaydederek 1980 yılında 502.275 e, 1990 yılında 355.664 e ve 2000 yılında da 208.100 e gerilemiştir. Böylelikle kümes hayvanlarının 2000 yılındaki sayısı 1960 yılındaki sayısının daha 196

da altına düşmüştür (Tablo 75). Kümes hayvanları sayısı, yem fiyatlarının yükselmesi nedeniyle ekonomik olmaması ve halkın alım gücünün yükselmesi nedeniyle beslenmek yerine satın alma yoluna gidilmesi nedeniyle azalmıştır. Tablo 75. Isparta İlinde Kümes Hayvanları Sayısı (1994-2000) Cinsi 1994 1996 1998 2000 Et Tavuğu 63170 146800 74000 63600 Yum. Tavuğu 199730 208500 133440 125400 Hindi 16563 13230 12805 12900 Ördek 6905 4730 3570 2400 Kaz 3585 4730 3800 3800 Toplam 289953 377990 227615 208100 Kaynak: DİE. Grafik 40. Isparta İlinde Kümes Hayvanlarının Türlere Göre Bölünüşü (2000) Hindi 6% Ördek-Kaz 3% Tavuk 91% Kümes hayvanlarının 2000 yılı itibariyle Isparta ilindeki coğrafi dağılışında; Merkez ilçe (39.000) başta gelmekte; onu sırasıyla Keçiborlu, Şarkikaraağaç, Sütçüler, Gelendost ve Yalvaç ilçeleri takip etmektedir. Bu ilçelerdeki kümes hayvanları toplam kümes hayvanlarının %81 ini oluşturmaktadır. Çalışma alanında yetiştirilen kümes hayvanlarının %91 i tavuk, %6 sı hindi ve % 3 i de ördek-kazdan oluşmaktadır (Grafik 40). 2000 yılı itibariyle 189.000 olan tavuk sayısının %66 sı yumurta tavuğu ve %34 ü de et tavuğudur. Bu yılda kümes hayvanlarından toplam 198.660.500 yumurta üretimi sağlanmıştır. Kırsal alanda yaşayan aileler, kendi ihtiyaçları dışındaki kümes hayvanlarını ve bunlardan elde ettikleri ürünleri (et-yumurta) genelde il ve ilçe merkezlerindeki semt pazarlarında, kırsal alanlarda ise köylerde kurulan küçük pazarlarda satmaktadır. 197

d. Arıcılık Arıcılık bir takım teknik ve biyolojik bilgileri gerektirmekle beraber coğrafi ortamla da doğrudan bağlantılıdır. Topoğrafya, iklim, flora ve hidroğrafik durumla arıcılık arasında sıkı ilişki vardır. Yazları serin (10 0 C nin altında) veya çok sıcak geçen (37 0 C nin üstünde) ve bütün yıl yağışlı ve rüzgârlı geçen bölgelerde arıcılık yapmak hemen hemen imkânsızdır. Kısa mesafelerde yükseltinin artması ve vejetasyonda çeşitlilik ve çiçeklenme sürelerinde farklılıklar arıcılığı olumlu etkilemektedir (Tunçel, 1992:98). Araştırma alanı gerek iklim koşulları ile gerekse 920 m ile 2992 m arasındaki yükselti aralığı ile arıcılık faaliyeti için olumlu şartlara sahiptir. Isparta ilinde arıcılık yerleşik ve gezici olarak yapılmaktadır. Gezici arıcılıkla, genelde çevre illerden (Antalya, Muğla ve Burdur) gelen arıcılar uğraşmaktadır. Gezici arıcılıkta yükselti ve yükseltiyle birlikte çiçeklenme de farklılaştığı için bal verimi daha yüksek olmaktadır. Tablo 76. Isparta İlinde Arı Kovanı Sayısı ve Bal Üretimi (2000) Yıllar Kovan Bal Üretimi Eski Yeni Toplam (Ton) 1960 - - 17354 95 1970 - - 16900 90 1980 - - 19682 170 1990 2161 13902 16063 195 1992 1985 18336 20321 276 1994 1656 18540 20196 274 1996 2203 20565 22768 285 1998 1220 22578 23798 209 2000 1019 24881 25900 159 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Tablo 76 incelendiğinde eski arı kovanlarının sayısı azalırken yeni kovanların sayısında sürekli artışın olduğu görülür. 1960 yılında 17.354 olan arı kovanı sayısı 2000 yılında 25.900 e çıkmıştır. Arı kovanı artışına paralel olarak bal üretimi de artmıştır. 1960 yılında 95 ton olan bal üretimi, 1980 yılında 170 tona ve 1996 yılında da 285 tona yükselmiştir. 1998 ve 2000 yılında ise bal üretiminde düşüş yaşanmış ancak sırasıyla 209 ve 159 ton bal elde dilmiştir (Tablo 76). 198

Tablo 77. Isparta İlinde Bazı Yerleşmelerde Arı Kovanı Sayısı (1999) İlçeler Yerleşmeler Kovan Sayısı İlçeler Yerleşmeler Kovan Sayısı Merkez Aliköy 125 Gelendost Balcı 125 Darıderesi 125 Köke 130 Direkli 200 Madenli 160 Gelincik 250 Sütçüler A.Yaylabel 290 Güneyce 170 Belence 250 Yakaören 400 Beydilli 1800 Aksu Merkez 540 Çandır 250 Karacahisar 250 Hacıaliler 300 Karağı 130 Sarımehmetler 140 Yaka 180 Kesme 500 Eğirdir Bağacık 1500 Şarkikaraağaç Belceğiz 400 Balkırı 200 Gedikli 150 Eyüpler 350 Kıyakdede 200 Kırıntı 150 Yalvaç Ayvalı 400 Serpil 150 Çakırçal 150 Sipahiler 250 Mısırlı 450 Sorkuncak 200 Yarıkkaya 350 Y.Gökdere 400 Altıkapı 125 Kaynak: Isp. Valiliği 1999 Köy Bilgi Formu. Isparta ilinde 2000 yılı verilerine göre kovan sayısı çok olan ilçeler; Sütçüler (5.950), Eğirdir (5.718), Yalvaç (3.745) ve Merkez (2.245) ilçeler iken bal üretimi fazla olan ilçeler ise Şarkikaraağaç (33 ton), Yalvaç (30 ton), Sütçüler (28 ton) ve Aksu (15 ton) ilçeleridir. Buralarda yeni kovan sayısı daha fazla olduğu için bal verimi de yüksek olmaktadır. Isparta ilinde kovan sayısı 250 den fazla olan yerleşmeler; Merkez ilçede; Gelincik, Yakaören, Aksu ilçesinde; Aksu (Merkez), Karacahisar, Eğirdir ilçesinde; Bağacık, Eyüpler, Sipahiler, Yukarıgökdere, Sütçüler ilçesinde; Aşağıyaylabel, Belence, Beydilli, Çandır, Hacıaliler, Kesme, Şarkikaraağaç ilçesinde; Belceğiz, Yalvaç ilçesinde; Ayvalı, Mısırlı ve Yarıkkaya dır (Tablo 77). e. Balıkçılık Araştırma alanı içinde birçok göl bulunmaktadır. Bu yüzden su ürünleri üreticiliği ve avcılığı önemli ekonomik faaliyetler arasında yer almaktadır. Ülkemizin önemli tatlı su kaynaklarından biri olan Eğirdir Gölü başta olmak üzere ildeki Beyşehir ve Kovada göllerinden de balık üretilmektedir. Ayrıca alabalık üretme tesislerinden de alabalık üretimi yapılmaktadır. Göllerden; tatlı su istakozu (kerevit), tatlı su levreği (sudak), sazan ve alabalık işletmeleride üretilen alabalıklar Isparta ilinde elde edilen başlıca su ürünlerini oluşturmaktadır. 199

1955 yılında Eğirdir gölüne, ekonomik önemi olmayan balık türlerini imha etmek suretiyle gölü daha verimli hale getirmek için, 10 bin adet etobur ve yırtıcı bir balık türü olan sudak (akbalık) atılmıştır (Karakoyun, 1998:40). Sudak balığı gölde bulunan etobur olmayan 10 balık türünün 17 sazan, kerevit ve eğrez balıkları dışında, hemen hepsini yok etmiştir. Eğirdir gölünde, 1960 lı yıllardan itibaren ekonomik değeri yüksek olan kerevit ve sudak avcılığına başlanılmıştır. 1985 ve 1986 yıllarına kadar Eğirdir gölü, Türkiye de kerevit ile sudak balığının en fazla avlandığı saha olmuştur. Buradan üretilen kerevit ve sudak balığının tamamına yakın bir bölümü ihraç edilmiştir. Eğirdir gölünde, 1960 lı yıllarda 500 ton sazan avlanmış iken bu yıllardan sonra hızlı bir düşüş yaşanmış; 1990 yılında sadece 35 ton sazan tutulmuştur. Yine 1960 lı yıllardan itibaren avlanmaya başlanan sudak balığı, en fazla 482 ton ile 1979 yılında avlanmış bu yıldan sonra da sürekli azalmıştır. Üretimin hemen tamamı ihraç edilen kerevit ise 1976-1986 yılları arasında önemli miktarda üretilmiştir (Tablo 78). Tablo 78. Eğirdir Gölünde Üretilen Su Ürünleri (1958-1990/ton) Sazan Sudak Kerevit Diğerleri 1958-61 500 - - 350 1961-64 500 100-65 1964-67 550 220-9 1968-69 500 300-10 1976 100 315 1712 12 1977 90 204 2852 20 1979 117 482 1781 23 1981 128 310 2600 10 1983 125 260 2075-1985 80 300 1145-1986 20 278 12-1988 33 90 - - 1990 35 110 - - Kaynak: Tarım İl Md., Isp. Su Ür. Böl. Md. 1986 yılından sonra Eğirdir gölündeki kerevitlerde önlenemeyen bir hastalık ortaya çıkmış, hastalığın diğer göllere de bulaşmaması için kerevit avcılığı tamamen yasaklanmıştır. Buna rağmen hastalığın diğer göllere yayılması önlenememiştir. Hastalığın göllerdeki kerevitler üzerinde yaptığı tahribatın zaman içerisinde giderilmesi ve hastalığın bertaraf edilmesi amacıyla kerevit avcılığı yasağı 2000 17 1955 yılında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Hidrobiyoloji Araştırma Enstitüsünce Eğirdir Gölüne sudak atılmadan önce, Prof. Kosswing tarafından bildirildiğine göre gölde; sazan, yosun balığı, siraz, yağ balığı, taş balığı, su yılanı, su kaplumbağası...vs. yaşadığı bildirilmektedir (Isp. Su Ür. Böl. Md.,1979) 200

yılına kadar devam etmiştir. Ancak 2001 yılından itibaren az da olsa gölden kerevit avlanmaya başlanmıştır. Araştırma alanında 1999 yılında 411 ton, 2000 yılında 988 ton ve 2001 yılında ise 894 ton balık avlanmıştır (Tablo 79). Takip eden yıllarda hastalığın Su Ürünleri Bölge Müdürlüğü ve diğer bazı kuruluşların çalışmalarıyla yok edilmesi balık üretiminin daha fazla olacağına işaret etmektedir. Tablo 79. Isparta İlinde Su Ürünleri Üretimi (Ton) Yıllar Kerevit Tatlısu Levreği Sazan Havuz Balığı Kadife Toplam 1999-289 64 58-411 2000 85 257 126 214 306 988 2001 206 230 104 100 254 894 Kaynak: Tarım İl Md. Çalışma alanında, 1985 yılında Eğirdir, Gelendost, Senirkent, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde balıkçılıkla uğraşan 1482 aile ve bu ailelere ait 562 tekne varken 1990 yılında aile sayısı 466 ya tekne sayısı ise 326 ya gerilemiştir. 2000 yılında çalışan tekne sayısı Eğirdir gölünde 156, Beyşehir Gölünde 214, Karacaören baraj gölünde 26 ve toplam da ise 396 olmuştur. 2001 yılında ise tekne sayısı 720 ye ulaşmıştır. Isparta ilinde göllerden başka akarsu kaynaklarının da elverişliliği sayesinde kültür balıkçılığı (Foto 22) da oldukça gelişmiş ve yaygınlaşmıştır. 1970 li yıllarda hizmete açılmaya başlanan alabalık tesislerinin sayısı yıldan yıla artarak 34 e ulaşmıştır. Bu tesisler, su ihtiyaçlarını kolayca temin etmek amacıyla Aksu ırmağı ve kolları başta olmak üzere genelde akarsuların üzerinde kurulmuştur. Merkez ilçede; Çukurköy, Yakaören, Büyükgökçeli, Aksu ilçesinde; Zindan Mağarası, Aksu (Merkez), Eğirdir ilçesinde; Aşağıgökdere, Sütçüler ilçesinde de Çandır, Yeşilyurt, Şeyhler ve Melikler köylerinde alabalık tesisleri hizmete açılmıştır. Bu işletmelerden 1999 yılında 286 ton, 2000 yılında 330 ton ve 2001 yılında ise 402 ton alabalık üretimi gerçekleştirilmiştir. 201

2. Hayvansal Ürünler Üretimi ve Dağılışı a. Et Üretimi Araştırma alanında hayvansal ürünler içinde et üretimi önemli bir yere sahiptir. Kesilen hayvan sayısına bağlı olarak yıllar itibariyle dalgalı bir durum görülmüştür. 1970-2000 yılları arasındaki istatistiki veriler incelendiğinde; 1970 yılında 12. 215 olan kesilen koyun sayısı 2000 yılında 8.495 e, 1970 yılında 45.040 olan kesilen keçi sayısı 2000 yılında 18.045 e düşmesine bağlı olarak üretilen et miktarı koyunda hemen hemen aynı kalmış; keçi eti üretiminde ise %50 ye yakın azalma olduğu görülmüştür (Tablo 80). Kesilen hayvan sayısında sığır eti üretimi küçükbaş hayvanların tersine az da olsa yükselme olmuştur. Ancak tablo 80 incelendiğinde kesilen hayvan sayısında azalmaya karşılık et üretimindeki bu artış, büyükbaş hayvan ırklarında uygulanmaya başlanan ve halen devam eden ıslah çalışmalarına bağlıdır. Çünkü ıslah çalışmalarından sonra özellikle büyükbaş hayvan ürünlerinde 3-4 kat daha fazla verim elde edilmiştir. 1970 yılında kesilen hayvan başına et verimi koyunda 13 kg, keçide 16 kg ve sığırda 49 kg iken 2000 yılında sırasıyla 20 kg, 21 kg ve 196 kg a yükselmiştir. Özellikle büyükbaş hayvanlardan elde edilen et verimi 4 kat artış sağlanmıştır. Tablo 80. Isparta İlinde Kesilen Hayvan Sayısı, Et Üretimi ve Verimi (1970-2000) Yıllar Kesilen Hayvan Sayısı Et Üretimi (Ton) Hayvan Başına Et Verimi (kg) Koyun Keçi Sığır Toplam Koyun Keçi Sığır Toplam Koyun Keçi Sığır 1970 12215 45040 5640 62895 165 725 275 1165 13 16 49 1980 9860 24300 12600 46760 125 375 490 990 13 15 39 1984 13940 34390 18340 66670 190 545 785 1520 14 15 43 1990 10387 18643 34100 63130 169 284 4124 4577 16 15 121 1994 5830 12380 21950 40160 95 205 3205 3505 16 17 146 1996 5260 8400 19890 33550 90 130 2750 2970 17 15 138 1998 11560 25522 21907 58989 206 460 3635 4301 18 18 166 2000 8495 18045 25841 52381 168 379 5033 5580 20 21 195 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. 202

Tablo 81. Isparta İlinde Hayvan Kesimi ve Et Üretimi (2000) İlçeler Kesilen Hayvan Sayısı Et Üretimi (Ton) Merkez 17736 1887 Aksu 568 10 Atabey 856 39 Eğirdir 2976 138 Gelendost 2321 102 Gönen 4013 812 Keçiborlu 8925 1556 Senirkent 2076 108 Sütçüler 1533 25 Şarkikaraağaç 3996 568 Uluborlu 1373 37 Yalvaç 5558 288 Yenişarbademli 450 10 Toplam 52381 5580 Kaynak: DİE. Grafik 41. Isparta İlinde Kesilen Hayvan Sayısının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Uluborlu 3% Ş.Karaağaç %8 Yalvaç 11% Diğerleri 4% Merkez 33% Sütçüler 3% Senirkent 4% Keçiborlu 16% Gönen 8% Gelendost 4% Eğirdir 6% Grafik 42. Isparta İlinde Et Üretiminin İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Şarkikaraağaç 10% Senirkent 2% Yalvaç 5% Diğerleri 2% Keçiborlu 28% Gönen 15% Merkez 34% Gelendost 2% Eğirdir 2% 203

Çalışma alanında, DİE verilerine göre 2000 yılında 52.381 adet küçükbaş (koyun, keçi) ve büyükbaş (sığır, manda) hayvan kesilmiş, bu hayvanlardan 5.580 ton et elde edilmiştir. Isparta ilinde Aksu, Yenişarbademli ve Sütçüler dışındaki ilçelerde mezbaha bulunmaktadır. Bu nedenle et üretimi, tüketimin fazla olduğu ve mezbahanın bulunduğu ilçelerde (Merkez, Keçiborlu, Yalvaç ve Şarkikaraağaç...), mezbaha olmayan ilçelere oranla fazladır. Kesilen hayvan sayısının %76 sı Merkez, Keçiborlu, Yalvaç, Gönen, Şarkikaraağaç ilçelerinde olduğundan et üretiminin de %87 si bu ilçelerinden sağlanmıştır (Tablo 81, Grafik 41-42). b. Süt Üretimi Çalışma sahasında toplam hayvan sayısında olduğu gibi sağılan hayvan sayısında da önemli miktarda düşüş olmuştur. Sağılan hayvan sayısındaki bu düşüş süt üretiminin azalmasının başlıca nedenidir. 1980 yılında sağılan koyun 282.340, keçi 197.930 ve sığır 42.830 iken 2000 yılında sağılan koyun 102.538, keçi 98.154 ve sığır da 33.962 olmuştur (Tablo 81). Bu veriler dikkate alındığında sağılan hayvan sayısı, koyunda 2.7, keçide 2 ve sığırda 1.2 kat azalmıştır. Araştırma alanında yıllar itibariyle sağılan hayvan sayısına bağlı olarak elde edilen süt miktarında, koyun ve keçi sütündeki önemli azalmaya karşılık sığır sütünde tam tersi bir durum kaydedilmiştir. 1980 yılında 16.940 ton olan koyun sütü, 2000 yılında 2.153 tona, 14.325 ton olan keçi sütü 2.061 tona gerilerken 1960 yılında 26.005 ton olan sığır sütü ise 2000 yılında 68.658 tona yükselmiştir (Tablo 82). Sığır sütünde kaydedilen bu artışta özellikle 1990 yılından sonra büyükbaş hayvan soylarındaki ıslah çalışmalarının etkisi büyük olmuştur. Tablo 82. Isparta İlinde Sağılan Hayvan Sayısı ve Süt Üretimi (1970-2000) Yıllar Sağılan Hayvan Sayısı Süt Üretimi (Ton) Koyun Keçi Sığır Toplam Koyun Keçi Sığır Toplam 1970 250410 169470 33480 453360 15015 12130 20515 47660 1980 282340 197930 42830 523100 16940 14325 26005 57270 1984 260120 198990 38820 497930 15605 14525 23570 53700 1990 187836 138361 36963 363160 3950 2895 61000 67845 1994 144940 124920 46590 316450 3030 2620 181775 187425 1996 148400 133720 41420 323540 3115 2805 74435 80355 1998 115699 110972 39749 266420 2429 2329 76291 81049 2000 102538 98154 33962 234654 2153 2061 68658 72872 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. 204

Tablo 83. Isparta İlinde Sağılan Hayvan Sayısı ve Süt Üretimi (2000) İlçeler Toplam Hayvan Sağılan Hayvan Süt Üretimi Sayısı Sayısı (Ton) Merkez 57671 28617 7137 Aksu 11415 6328 2475 Atabey 18641 9548 2043 Eğirdir 31988 17144 4001 Gelendost 25300 16776 5338 Gönen 12101 6806 3267 Keçiborlu 36223 21390 6807 Senirkent 30174 20852 3685 Sütçüler 64048 31433 5128 Şarkikaraağaç 34343 18530 15872 Uluborlu 9146 3667 391 Yalvaç 89865 49940 15806 Yenişarbademli 5525 3623 922 Toplam 426440 234654 72872 Kaynak: DİE, Tarım İl Md. Çalışma alanında 2000 yılında toplam 234.654 adet hayvan sağılmış ve bunlardan 72.872 ton süt üretilmiştir. Sağılan hayvanların %72 si altı ilçede (% 21 i Yalvaç, %13 ü Sütçüler, %12 si Merkez, %9 u Senirkent, %9 u Keçiborlu ve %8 i de Şarkikaraağaç) bulunmaktadır. Buna bağlı olarak süt üretiminin de %75 i bu ilçelerden elde edilmiştir. Özellikle büyükbaş hayvan varlığı diğer ilçelere oranla daha fazla olan Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçeleri, süt üretiminde başta gelmekte ve toplam süt üretiminin %44 ünü sağlamaktadır. Bu ilçeleri Merkez, Keçiborlu ve Sütçüler takip etmektedir (Tablo 83). Araştırma sahasında, Merkez ilçede 6, Şarkikaraağaç, Yalvaç ve Senirkent ilçelerinde 1 er olmak üzere üretilen sütün değerlendirildiği 9 mandıra bulunmaktadır. Bu işletmelerde 1999 yılında 5.016 ton ve 2000 yılında da 5.945 ton süt işlenmiştir. Isparta ilinde ilkel olarak elde edilen süt ürünleri dışında bu işletmelerden; 1999 yılında 1.510 ton beyaz peynir, 1.001 ton kaşar ve 406 ton tereyağı elde edilirken, 2000 yılında ise 1.568 ton beyaz peynir, 989 ton kaşar ve 407 ton da tereyağı üretimi yapılmıştır. c. Deri Üretimi Eskiden beri Isparta ilinin önemli geçim kaynakları arasında bulunan tabakhanelerin deri ihtiyacının bir kısmı çalışma sahasından sağlanmaktadır. 1980 yılında toplam 56.110 adet, 2000 yılında ise 55.907 adet olan deri üretimi yapılmıştır. Kesilen hayvan sayısına bağlı olarak 1980 yılında elde edilen deri üretiminin %73 ü küçükbaş hayvan, %27 si büyükbaş hayvan derisi iken, 2000 205

yılında üretilen derinin %49 u küçükbaş hayvan, 51 i ise büyükbaş hayvan derisi olmuştur (Tablo 84). Tablo 84. Isparta İlinde Deri, Yapağı, Kıl ve Tiftik Üretimi (1980-2000) Yıllar Deri Üretimi (Adet) Yapağı Kıl Tiftik Koyun keçi Sığır Toplam (ton) (ton) (ton) 1980 11830 29160 15120 56110 495 115 25 1984 14580 35950 19960 70490 455 120 20 1990 11214 19776 8496 39486 295 60 11 1994 6220 12810 12110 43140 230 55 5 1996 5740 8910 21860 36510 327 60 1 1998 12274 26589 23904 62767 249 49 1 2000 9086 18555 28266 55907 217 41 1 Kaynak: DİE., Tarım İl Md. Araştırma alanında yer alan 10 ilçede mezbaha bulunmakta; üçünde ise mezbaha (Aksu, Sütçüler ve Yenişarbademli) bulunmamaktadır. Bu işletmeler ile çevre yerleşmelerden elde edilen deriler Merkez ve Yalvaç ilçelerinde bulunan tabakhanelerde işlenmektedir. İşlenen derilerin ise yaklaşık %60 ı Merkez, Eğirdir ve Gönen ilçelerinden sağlanmaktadır. d. Yapağı, Kıl ve Tiftik Üretimi Çalışma alanında tekstil sanayinin önemli bir hammaddesi durumunda olan yapağı, kıl ve tiftik üretiminde kırkılan hayvan sayısına ve elde edilen verime bağlı olarak yıllar itibariyle belli oranlarda değişmeler meydana gelmiştir. 1984 yılında kırkılan 251.868 adet koyundan 455 ton yapağı, 197.042 adet kıl keçisinden 120 ton kıl ve 9.606 adet tiftik keçisinden de 20 ton tiftik elde edilmiştir. 1990 yılında kırkılan 238.519 adet koyundan 295 ton yapağı, 190.819 adet kıl keçisinden 60 ton kıl ve 7.070 adet tiftikten 11 ton tiftik üretimi sağlanmışken 2000 yılında ise kırkılan hayvan sayısındaki azalmaya bağlı olarak 123.318 adet koyundan 217 ton yapağı, 126.035 adet kıl keçisinden 41 ton kıl ve sadece 434 adet tiftik keçisinden de yalnız 1 ton tiftik üretimi yapılmıştır (Tablo 83). Çalışma sahasında 2000 yılında üretilen yapağının %75 i Senirkent, Gelendost, Şarkikaraağaç, Yalvaç ve Merkez ilçelerden, üretilen kılın %65 i Sütçüler, Eğirdir, Keçiborlu ve Merkez ilçelerden sağlanmaktadır. Burada koyun ve keçi sayıları ile topoğrafyaya bağlı olarak yapağının daha çok araştırma alanının kuzeyinden, kılın ise daha çok araştırma alanının güneyinden elde edildiği ortaya çıkmaktadır. Tiftik üretiminin de hemen tamamı Gelendost ilçesinden elde edilmiştir. 206

D. ORMANCILIK 1. Orman Varlığı ve Ormanların Dağılışı Göller Yöresi nde yer alan çalışma sahasının %40 ı (353.959 ha.) ormanlık alanlarla kaplıdır. Bu orman varlığının %85 i koru ormanı, %15 i de baltalıktır. 300.595 ha olan koru ormanının %45 i iyi koru, %55 i de bozuk koru özelliğindedir. Isparta orman alanlarının %65 i Akdeniz iklimi özelliklerinin daha fazla hissedildiği Sütçüler, Eğirdir, Aksu ve Merkez ilçelerde yer almaktadır. Özellikle Sütçüler ve Eğirdir ilçelerinde Aksu ve Köprü ırmağı ile bunların kollarının yer aldığı vadiler iyi koru ormanlarının yayılış gösterdiği önemli alanlardır (Tablo 85, Grafik 43). Araştırma alanında Aksu ve Köprü ırmakları ile bunların kollarının yer aldığı vadi yamaçları dışında Barla dağının kuzey ve doğu yamaçları, Davraz dağının doğu yamaçları, Kovada gölü ve çevresi, Beyşehir gölünün batısı ile Eğirdir gölünün doğusu (Anamas Dağları), Eğirdir gölünün kuzeyi (Aşağı ve Yukarıkaşıkara), Dereboğazı vadisi, Tota dağı ve çevresi yoğun olarak ormanların yayıldığı sahalardır (Şekil 3). Tablo 85. Isparta İlinde Orman Varlığı (2000-ha.) İlçeler Koru Ormanı (ha.) Baltalık Orman (ha.) Toplam Orman Sahası (ha.) Merkez 25331 10999 36330 Aksu 44934 3000 47934 Atabey 3100 4000 7100 Eğirdir 58714 3441 62155 Gelendost 17146 2994 20140 Gönen 2777 2261 5038 Keçiborlu 16936 7264 24200 Senirkent 7179 4399 11578 Sütçüler 71487 10784 82271 Ş.Karaağaç 24281 1000 25281 Uluborlu 750 2000 2750 Yalvaç 15719 1100 16819 Y.Bademli 12241 122 12363 Toplam 300595 53364 353959 Kaynak: Isp. Orm. Bl. Md., 2000 207

Grafik 43. Isparta İli Orman Varlığının İlçelere Göre Bölünüşü (2000) Yalvaç 5% Y.Bademli %3 Diğerleri 7% Merkez 10% Aksu 14% Şarkikaraağaç 7% Sütçüler 23% Keçiborlu 7% Gelendost 6% Eğirdir 18% Tablo 86. Isparta İli Orman Alanlarının Ağaç Türlerine Göre Dağılışı (2000-ha.) Ağaç Türü Türlerine Göre Ağaçların Yoğun Olarak Bulunduğu İşletme Şeflikleri Alanı Kızılçam A.Gökdere,Çandır,Karadağ,Sütçüler 34515 Karaçam Isparta(Merkez),Keçiborlu,Pazarköy,Eğirdir,Tota, Y.Bademli, 59508 Aksu-Avşar Sedir Isparta,Senirkent,Şarkikaraağaç,Yalvaç 12548 Göknar Y.Bademli 548 Ardıç Eğirdir,Aksu-Avşar,Sütçüler,Sipahiler, Şarkikaraağaç, 86053 Yalvaç,Y.Bademli Meşe Yalvaç,Tota,Aksu-Avşar 22716 Akasya Isparta 671 Çınar Kovada Çayı 20 Sığla Kovada Çayı 6 Karışık Isparta,Keçiborlu,Yalvaç,Sütçüler,Y.Bademli 137374 Toplam 353959 Kaynak: Isp. Orm. Bl. Md., 2000 Çalışma alanında orman formasyonunu oluşturan hakim ağaç türleri kızılçam (Pinus brytia), karaçam (Pinus nigta), ardıç (Juniperus), sedir (Cedrus), meşe (Quercus)dir. Bunlarla birlikte göknar, çınar, akasya gibi birden fazla türün birarada bulunduğu karışık ormanlar da oldukça geniş yer tutar. 86.053 ha. ile ardıç, 59.508 ha. ile karaçam, 34.515 ha. ile kızılçam, 22.716 ha. ile meşe ve 12.548 ha. ile de sedir, karışık orman alanlarından sonra en fazla sahaya yayılmış olan orman topluluklarıdır (Tablo 86, Grafik 44). 208

Grafik 44. Isparta İlinde Türlerine Göre Orman Ağaçlarının Bölünüşü Karışık 39% Diğerleri 0% Kızılçam 10% Karaçam 17% Meşe 6% Ardıç 24% Sedir 4% Sıcaklık ve ışık isteği diğer türlere göre fazla olan kızılçam, araştırma sahasının güney ve güneydoğusunda yayılmıştır. Soğuğa dayanıklı özelliğe sahip ardıç ve karaçam, Barla dağının kuzey ve doğu yamaçlarında, Davraz dağının doğu ve güney yamaçlarında, Anamas dağlarının doğu ve batı yamaçlarında, Sütçüler ilçesinde (Foto 23), Aksu-Avşar arasında, Kovada gölü çevresinde, Keçiborlu ve Gönen in kuzeyindeki alanlarda yoğun olarak bulunur. Sadece Toros kuşağında yayılış gösteren sedir ve göknar ise Barla dağı kuzey ve doğu yamaçlarında, Davraz dağının doğu ve güney yamaçlarında, Kızıldağ ve çevresinde, Yenişarbademli çevresinde karaçam ve ardıcın üzerinde bulunurlar. Ayrıca Isparta, Keçiborlu, Yalvaç, Sütçüler ve Yenişarbademli orman işletme şefliklerinin bulunduğu sahalarda karışık orman alanları, Kovada çayı ve kollarının yerleştiği vadilerde çınar, Karacaören barajı çevresinde sığla, Yalvaç, Tota, Aksu- Avşar orman işletmelerinin bulunduğu alanlarda ise meşe toplulukları yer almaktadır. Isparta ilinde genelde 1000 m lere kadar maki, 1250 m lere kadar kızılçam, 1250-1500 m lere kadar yapraklı ormanlar ve bunların üzerinde 1800 m lere kadar karaçam, sedir, ardıç ve daha yükseklerde göknar ve boylu ardıç ağaçları orman üst sınırına kadar yükselmektedir. Çalışma sahasında Akdeniz iklimini karakterize eden maki topluluklarının da geniş bir alanda yayıldığı görülmektedir. Yaklaşık 1000-1200 m lere kadar yükselebilen mersin (Myrtus communis), menengiç (Pistacia terebinthus), pırnal meşesi (Quercus ilex), kermes meşesi (Quercus coccifera), akçaağaç (Acer platonoides), akçakesme (Phillyrea latifolia), kocayemiş (Arbutus uneda), 209

keçiboynuzu (Ceratonis siliqua), defne (Daphne gnidioides), katran (Juniperus), laden (Cistus salviifolius) ve erguvan (Cercis siliquastrum) en fazla görülen maki türlerindendir. Çalışma sahasında orman alanlarının üzerinde bulunduğu toprakların önemli bir bölümü zonal topraklar ve bir bölümü de intrazonal topraklardır. Ormanların büyük bölümü; kırmızı kahverengi Akdeniz, kireçsiz kahverengi orman, kahverengi orman, kestanerengi ve kırmızı Akdeniz toprakları üzerinde yer alır. Bu toprak gruplarının da önemli bir bölümü VI. ve VII. sınıf arazi sınıflarından meydana gelmektedir (Şekil 3-4). Ormanların önemli yer tuttuğu çalışma alanında, tarla açma, düzensiz ve izinsiz kesim, keçi otlatması ve çeşitli nedenlerle çıkan yangınlarla ormanlar tahrip edilmekte ve alanları daralmaktadır. Örneğin 2000 yılında 50.4 ha. orman alanı yangınlarla tahrip olmuştur. Bu olumsuzluklar, Orman Bölge Müdürlüğünün 18 yapmış olduğu çeşitli koruma, bakım ve ağaçlandırma çalışmalarıyla giderilmeye çalışılsa da eski doğal durumuna gelmesi için uzun bir zaman gerekmektedir. Grafik 45. Isparta İlinde Ağaçlandırma Çalışmaları (1960-2000/ha.) Ha 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 1960 1963 1966 1969 1972 1975 1978 1981 1984 1987 1990 1993 1996 1999 Yıllar 18 Araştırma alanında Isparta Orman Bölge Müdürlüğüne bağlı 4 işletme müdürlüğü (Isparta, Eğirdir, Sütçüler ve Şarkikaraağaç) ve bu müdürlüklere bağlı 21 işletme şefliği bulunmaktadır. 210

Araştırma alanında 1960 yılında başlayan ağaçlandırma çalışmaları her yıl düzenli bir şekilde önceden tespit edilmiş sahalarda aralıksız olarak devam etmektedir. Ağaçlandırma çalışmaları, 1960 yılına 23 ha. ile başlamış, 1963 de 1.181 ha. olmuş ve bu yıldan sonra 1976 yılına kadar 500 ha. pek aşmamıştır. 1980 li yıllardan sonra hızla genişleyen ağaçlandırma alanları, 1985 de 2.115 ha. ve 1987 de de 3.560 ha. ile en yüksek seviyeye yükselmiştir. 1990 da 3.190 ha. olan ağaçlandırma çalışmaları, 2000 yılına kadar düşüş göstermesine rağmen her yıl yapılmıştır (Grafik 45). 1960 yılından 2000 yılına kadar toplam 42.995 ha. alanda ağaçlandırma gerçekleştirilmiştir. 2. Orman Ürünleri ve Ormanlardan Yararlanma Isparta Orman Bölge Müdürlüğü verilerine göre çalışma alanındaki toplam orman varlığı 14.743.346 m 3 dür. Toplam 156.820 m 3 olan endüstriyel orman varlığı da 110.946 m 3 kızılçam, 42.566 m 3 karaçam, 2.015 m 3 sedir, 845 m 3 göknar ve 448 m 3 de meşe türlerinden oluşmaktadır. Araştırma sahasında tomruk, maden direği, tel direği, sanayi odunu (kereste) kağıtlık odun, dokuma ve döşeme endüstrisi için lif yonga odunu ile birlikte yakacak odun, çıra, reçine, tüfek dipçiği, kabza, yapıştırıcı katkı maddeleri ve çok çeşitli orman ürünleri üretimi yapılmaktadır. Ormanlardan elde edilen endüstriyel odun üretiminde sürekli artış görülmektedir. 1985 de 82.500 m 3 olan üretim, 1990 da 94.654 m 3 e ve 2000 yılında ise 106.500 m 3 e yükselmiştir. 2000 yılında sağlanan bu ürünlerin %56 sını tomruk (Foto 24), %23 ünü lif yonga, %21 ini de tel direği, maden direği, sanayi ve kâğıtlık odun üretimi oluşturmaktadır (Tablo 87). Çalışma alanının orman bakımından zengin bir saha olması, orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmesini sağlamış ve çok sayıda kereste ve yonga levha fabrikasının kurulmasına neden olmuştur. Çalışma sahasında başta il merkezi olmak üzere birçok yerleşim biriminde başta kereste, yonga levha, mobilya dekarasyon ve doğrama imali yapan küçüklü büyüklü 180 civarında işyeri bulunmaktadır. Orköy kayıtlarına göre çalışma alanında, 68 köy orman içi, 83 köy orman kenarı, 17 köy ise orman dışı köy kapsamında değerlendirilmektedir. Toplam 151 köy orman köyü kapsamına alınmış ve bu köylerdeki kırsal nüfus ormandan önemli ölçüde faydalanmıştır. 211

Çalışma sahasında elde edilen yakacak odun üretimi, 1985 yılında 142.295 ster ve 1990 yılında 138.567 ster olmuşken, bu üretim 2000 yılında 30.000 stere kadar gerilemiştir (Tablo 87). Tablo 87. Isparta İlinde Ortalama Orman Ürünleri Üretimi (m 3 ) Orman Ürünleri Orman Ürünleri Üretimi (m 3 ) 1985 1990 1995 2000 Tomruk 60.240 61.501 51.583 60.000 Tel Direği 2.274 483 1.570 1.500 Maden Direği 7.659 5.700 4.145 6.000 Sanayi Odunu 2.885 3.914 5.782 4.000 Kağıtlık Odun 2.116 12.050 11.903 10.000 Lif Yonga Odunu 7.406 11.006 13.844 25.000 Yakacak Odun (Ster) 142.295 138.567 117.182 30.000 Endüstriyel Odun Toplamı 82.500 94.654 88.827 106.500 Kaynak: Isp. Orm. Bl. Md., 2000 Isparta ili ormanlarından yapacak ve yakacak odun temini dışında, tüfek dipçiği, kabza, yapıştırıcı katkı maddeleri elde edilir. Ayrıca ormanın tali ürünlerinden olan kekik, çalba, adaçayı ve defne yaprağı gibi bir çok ürün de ormanlardan sağlanmaktadır. Örneğin; Türkiye kekik üretiminin %15 ile %20 si çalışma sahasından elde edilmektedir. Bu tali ürünler dışında 15 adet soğanlı bitkinin de (kardelen, kar çiçeği, yoğurt çiçeği, kabalak, ebegömeci, vargetgülü, çoban lalesi, dana ayağı, yılan yastığı, deve tabanı, ak yıldız, sümbül, gül renkli soğan, Gladiolus sp., ve Oxalis sp.) ihracatı yapılmaktadır. Araştırma alanından 2000 yılında 1.162.189 dolar ve 2001 yılında ise 2.108.000 dolar tutarında orman ürünü ihracatı gerçekleştirilmiştir. Isparta il sınırları içinde; Isparta Merkez, Atabey, Eğirdir, Senirkent, Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç ve Yenişarbademli ilçelerinde, 27'si iğne yapraklı 57'si geniş yapraklı olmak üzere toplam 84 adet anıt ağaç tespit edilmiştir. Kültür ve Orman Bakanlığı kayıtlarına göre, bu ağaçlardan 4 ünün tescili yapılmış bulunmaktadır. Şarkikaraağaç ilçesi Sindel Yaylası Mevkii'nde bulunan 13 ağacın tescili ise, bu yayla, Kültür Bakanlığınca "1. Derece Doğal Sit Alanı" olarak ilan edildiği için yapılmamıştır. Diğer ağaçların tescil işlemleri devam etmektedir. Türkiye'nin en uzun boylu Anadolu kestanesi, Kasnak meşesi ve Boylu ardıcı, en uzun ikinci Anadolu karaçamı; Göller Bölgesi'nin en yaşlı Toros sediri, Anadolu karaçamı, Anadolu kestanesi, Kokulu ardıcı, Boylu ardıcı ve Doğu çınarı; Göller Bölgesi'nin en kalın Doğu çınarı, Kasnak meşesi, Anadolu kestanesi ve Büyük yapraklı ıhlamuru Isparta il sınırları içinde bulunmaktadır (Genç, Güner, 2002). 212

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE MADENLER VE ENERJİ KAYNAKLARI 213

I. MADENLER Isparta ili, belirli yörelerde halen işletilen veya işletilebilir potansiyele sahip ekonomik değerde ve günümüz teknolojileriyle üretim olanağı bulunmayan (ekonomik olmayan) değerde metalik maden, endüstriyel hammadde ve enerji kaynakları bakımından çeşitli kaynaklara sahiptir (Kuşçu, 1998:5) Madenler, metal ve metal olmayan olmak üzere iki büyük gruba ayrılmaktadır (Tümertekin, 1994:249). Isparta ilinde ise metal madenlerden daha çok metal olmayan madenler bulunmaktadır (Şekil 30). A. Metalik Madenler Araştırma alanında krom, arsenik, manganez, demir ve aliminyum gibi metalik madenler bulunmaktadır (Şekil 30). Eğirdir ilçesinin 17 km güneydoğusunda Bağıllı köyü ile Ayvalıpınar kasabası arasında 49 km 2 alan kaplayan kromit yatakları yer almaktadır. Harzburijt, dunit, piroksenit ve diyobaz dayklarından oluşmuş krom cevherleşmesi, % 35-47 arasında Cr 2 o 3 tenörüne sahiptir (Kuşçu, 1998:7). Yalvaç ilçesi Aşağıkaşıkara köyünün kuzeybatısında Şekerim yaylasında da kromit cevherleşmesi bulunmaktadır. Ancak rezerv ve tenörü konusunda bilgi olmadığı için işletilmemektedir. Isparta ilinde, Gölbaşı (Gönen), Göktaş (Eğirdir) köylerinde arsenik, Eğirdir in Havutlu ve Bağıllı köyleri yakınlarında manganez, Şarkikaraağaç ilçesinde Yassıbel- Muratbağı ve Yalvaç ilçesi Sücüllü kasabasında demir-aliminyum yatakları bulunmakta fakat işletilmemektedir. B. Metal Olmayan Madenler 1. Kükürt Türkiye nin en zengin kükürt yatakları Keçiborlu ilçesinde yer almaktadır. Keçiborlu ilçe merkezinin kuzeydoğusunda KB-KD doğrultulu bu kükürt yatağının kalınlığı 100-400 m arasında değişmektedir. Kükürt, belirli bir zon boyunca Kumlu dere, Kükürt dere, Kokar dere, Değirmen dere ve Bebeş derede mostra verir. Volkanik kökenli olan kükürt yatakları ofiyolitik karışık, Akdağ kireçtaşları, altere andezitler ile andezitik tüfler içerisinde düzensiz kütleler ve ağsal damarlar biçiminde yerleşmiştir. 1900 yılından 1994 yılına kadar 3.461.894 ton tuvenan kükürt üretimi 214

yapılmıştır (Kuşçu, 1998:5). Bugün 1.149.700 ton rezervi bulunan ve önceki yıllarda Etibank tarafından işletilen Keçiborlu kükürt yatakları, ekonomik nedenlerden dolayı 1994 yılında zarar ettiği için kapatılmıştır (Tablo 88, Şekil 30). 2. Pomza ve Tras Pomza, volkanizma faaliyetleri esnasında ani soğuma ve gazların bünyeyi ani terketmesi sonucu oldukça gözenekli bir yapı içeren volkanik kökenli bir madendir. Gözenekler birbirleriyle bağlantısız boşlukludur. Bu özelliğinden dolayı ısı ve ses iletkenliği oldukça düşüktür. Bünyesinde kristal suyu yoktur. Kimyasal olarak tesirsiz ve %75'e varan silisyum oksit muhtevasına sahiptir. Pomza madeni, dünya endüstrisinde yeni olmamakla beraber, ülkemiz endüstrisinde son yıllarda kullanılmaya başlamıştır. Gölcük kraterinin volkan bacasından çıkan küllerin sulu bir yüzeye düşerek ani soğumaya uğramasıyla içinde gaz boşlukları olan pomza taşları oluşmuştur. Pliyosen yaşlı, piroklastik düzeyler içerisinde yer alan Gölcük pomza yatakları, kilometrelerce karelik geniş bir alanda yayılmıştır. Damarlarının kalınlığı 2-16 m arasında değişen buradaki pomzanın rezervinin 157 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir (Tablo 88, Şekil 30). Gölcük krater gölü çevresine yayılan pomza yatakları, Binbirevler mahallesi civarında kurulan Isparta Belediyesine ait Isbaş adlı fabrikada, briket haline getirilmektedir (Foto 25). Tras yatakları Isparta-Antalya karayolunun 11. km. sinde Sav kasabası yakınlarında işletilmektedir. Halk arasında köfke denilen materyal temelde tüflerden meydana gelmiştir. 13 milyon ton rezervi tahmin edilen tras yatakları, Göltaş Çimento tarafından çimento hammaddesi olarak kullanılmaktadır (Tablo 88). 3. Barit Şarkikaraağaç ilçesinde bulunan barit yatakları, Türkiye nin önemli barit yatakları arasında yer almaktadır. Hidrotermal kökenli olduğu savunulan, Beyşehir ve Şarkikaraağaç ilçeleri arasındaki zonda bulunan yataklar, 1973 yılından bu yana Etibank ve özel sektör tarafından işletilmektedir. Toplam 170 milyon ton rezerve sahip olan barit yatakları tenörü % 30 lardan % 90 lara ulaşmaktadır. Çıkarılan baritler, Etibank başta olmak üzere Başer Madencilik, Yılmaz Kalkır gibi işletmeler işlenmektedir. 215

4. Kum ve Çakıl Yatakları Çalışma alanında Atabey, Senir, Yakaören, Sav, Kılıç, Yassıören gibi birçok yerde kum ve çakıl ocağı bulunmaktadır. Özellikle Atabey (Akça dere) ve Kılıç kasabası yatakları en kaliteli yataklardır. Atabey kum ve çakıl yatakları 1976 yılından beri Atabey Belediyesi tarafından işletilmektedir. Rezervi hakkında pek bilgi sahibi olunmayan yataktan 1997 de 538.800 ton üretim gerçekleştirilmiştir. Senir (Keçiborlu) yakınlarında Burdur gölü kıyısında yer alan kum ve çakıl yatakları ise 704.625.000 ton jeolojik rezerve sahiptir (Kuşçu, 1998:6) (Tablo 88, Şekil 30). Tablo 88. Isparta İli Maden Yataklarının Rezevi, Tenörü ve Üretimi (1998) Krom Maden Saha Rezervi (Ton) Üretim (Ton) Tenör (%) İşlet.Dur. Barit Ş.Karaağaç 651.043 90.000 74-90 BaSO 4 İşletiliyor Tras Sav 13.000.000 145.000 74-78 İşletiliyor Pomza Gölcük 157.000.000 50.000 - İşletiliyor Kireçtaşı Yassıdağ - 1.090.592 - İşletiliyor Yassıdağ - 860.813 - İşletiliyor Kil Minas 31.200.000-80 İşletilmiyor Kaşıkara - - - İşletilmiyor Hatcedere 1.800 - - İşletilmiyor Traki- Andezit Direkli 5.000.000.000 27.000-30.000 - İşletiliyor Kum- Çakıl Kızıldağ 100.000-34-47 İşletilmiyor A.Kaşıkara - - - İşletilmiyor Atabey - 538.800 - İşletiliyor Senir 704.625.000 - - İşletiliyor Yassıören - - - İşletiliyor Kılıç - - - İşletiliyor Sav - - - İşletiliyor Arsenik Gölbaşı 35.000-35 İşletilmiyor Mermer Belence 209375000m 3 - - İşletiliyor Gökçebağ - - - İşletiliyor Aktaş 1.950.000m 3 - - İşletilmiyor Kükürt Keçiborlu 1.149.700-15-90 İşletilmiyor Y.Kaşıkara 30.881.667 - - İşletiliyor Linyit Yarıkkaya - - - İşletilmiyor Kovada - - - İşletilmiyor Madenli - - - İşletilmiyor Savucak - - - İşletilmiyor Demir- Boksit Fele Muratbağı- 87.000.000-19.700 6-59 Al203 44-52 Fe203-12-38 Fe203 İşletiliyor İşletilmiyor Sücüllü Kaynak: Kuşçu, M., 1998 217

5. Kireçtaşı ve Kil yatakları Araştırma alanında Isparta-Keçiborlu karayolunun 13. km sinde Yassıdağ kil ve kireçtaşı, Isparta-Sav yoluna yakın Minas ve çevresinde kil, Yalvaç ilçesi Yukarıkaşıkara kasabasında yer alan linyit katmanlarının alt kısmında kil zuhurları bulunmaktadır. Göltaş çimento fabrikasının hammadde gereksinimini karşılayan Yassıdağ kil ve kireçtaşı yataklarının milyonlarca tonluk rezervi bulunmaktadır. Yataktan 1997 yılında 1.090.592 ton kireç ve 860.813 ton da kil üretimi yapılmıştır. Daha önceki yıllarda Isparta il merkezinde yer alan tuğla fabrikasının kil ihtiyacını karşılayan Minas kil yataklarının 31.200.000 ton ekonomik rezervi hesaplanmıştır (Tablo 88, Şekil 30). Yukarıkaşıkara kil yataklarının rezervi ve ekonomik durumu hakkında bir bilgi bulunmamaktadır. 6. Yapıtaşları (Traki-Andezit) Çalışma alanında Merkez ilçe Direkli köyünde yer alan traki-andezitleri, temel taşı, bahçe duvarı ve inşaatlarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Rezerv çalışması yapılmamasına rağmen milyarlarca metreküp yapı taşı bulunduğu tahmin edilmektedir. Direkli traki-andezitler ocaklarında, yıllık 30.000 ton üretim yapılmaktadır. Şarkikaraağaç Göksöğüt, Yalvaç Koruyaka köylerinde bahçe duvarı ve bina yapımında kullanılan taşlar çıkarılmaktadır. Ayrıca Gölcük krater gölü çevresinde de zengin taş ocakları bulunmaktadır. 7. Mermer Araştırma alanında Eğirdir ilçesi Gökçebağ köyü yakınlarında bej renkli, Sütçüler ilçesi Belence köyü yakınlarında siyah renkli ve Belence köyünün 10 km. güneydoğusunda mavimsi-gri-krem renkli Aktaş mermer yatakları bulunmaktadır. Gökçebağ yatakları, Modül mermer fabrikası tarafından, Belence siyah mermer yatakları ise Gölmer mermer fabrikası tarafından işletilmektedir. Aktaş mermer yatakları ise işletilmemektedir. Belence yataklarının muhtemel rezervi toplam 209.375.000 m 3 ve Aktaş yataklarının muhtemel rezerevi ise 1.950.000 m 3 tür (Tablo 88, Şekil 30). Ayrıca il sınırları içinde Bayat, B.Gökçeli, Bademli, Balkırı ve Keçiborlu dolaylarında da bej renkli bazı mermer sahaları bulunmaktadır. 1997 yılında Isparta il sınırları içinde üretilen endüstriyel hammadde miktarı 3.461.489 ton olmuştur. Isparta ve yurt ekonomisine ise üretilen bu endüstriyel 218

hammaddeler 459.170 milyon TL. katma değer meydana getirmiştir (Kuşçu, 1998:10). II. ENERJİ KAYNAKLARI A. Kömür Anadolu nun en geniş ve en önemli linyit yatakları Miosen tatlı su formasyonunda yataklanmıştır. Soma, Tavşanlı, Değirmisaz ve Tunçbilek yatakları bu zamanda teşekkül etmiştir (Karabulut, 2000:33). Bu yataklardan bir kısmı da Isparta ilinde Eğirdir, Yalvaç ve Gelendost ilçelerinde bulunmaktadır. Eğirdir ilçesinde, linyit yatakları Kovada Gölünün 1 km. güneyinde Akbelenli ve Tilkitaşıtepe civarındadır. Eğirdir ilçe merkezine 35 km. uzaklıkta olan linyit düzeyleri Neojen yaşlı flüvyal ve görsel tortullar içerisinde çeşitli düzeyler halinde bulunurlar (Yağmurlu, 1987). Göltaş çimento fabrikası tarafından daha önceleri işletilen bu yataklar ekonomik olmadığı için terkedilmiştir. Yalvaç ilçesinde ise Yukarıkaşıkara kasabası ve Yarıkkaya köyleri dolaylarında linyit yatakları bulunmakta ve bu yataklar zaman zaman işletilmektedir. Eğirdir gölünün kuzey kesiminde 30.881.667 ton görünür rezerve sahip Yukarıkaşıkara formasyonunun kömür düzeyleri Üst Miyosen yaşlı, içerisinde gözlenen kömürün tabanında siyah, koyu mavimsi bir kil bulunurken üst dokunağında beyaz renkli marnlar bulunur (Kuşçu, 1998:8) (Tablo 88, Şekil 30). Bu sahada açık işletme şeklinde özel bir şirket tarafından linyit üretimi gerçekleştirilmektedir. Yarıkkaya formasyonu içindeki ekonomik nitelikteki linyit düzeyi, formasyon içindeki kiltaşı ile marn düzeylerinin arasında yer alır. Çalışma alanında ayrıca ekonomik değerleri fazla olmayan Madenli (Gelendost) ve Savucak (Gülköy-Kavakköy arası, Keçiborlu) sahalarında linyit zuhurları bulunmaktadır. 219

B. Hidrolik Kaynaklar Bugün dünyanın hemen her yerinde hidrolik enerji kaynağı vardır. Bu enerji kaynağı, yüzey şekilleri, toprak yapısı ve iklim özelliklerine bağlı olarak bazı bölgelerde bol, bazı bölgelerde az, bazı bölgelerde düzenli bazı bölgelerde ise düzensiz olarak bulunmaktadır. En önemli özelliği yenilenebilen ve tükenmez bir kaynak olmasıdır. (Karabulut, 1999:104-105). Isparta halkının elektrikle ilk tanışması 1940 lı yıllara dayanmaktadır. Isparta il merkezinde faaliyet gösteren Sümerbank halı fabrikası kendi tesisleri için kurduğu buhar türbini ile (kömürle çalışan) elde ettiği elektrikle şehrin önemli caddelerini aydınlatmış ve bazı şahısların evlerine elektrik vermiştir. Daha sonra Gürkan halı fabrikası kendi elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla kurduğu buhar türbini ile şehrin bir kısmına da elektrik vermiştir. Çalışma sahasında bulunan yerleşmelerin yeterince ve güvenilir şekilde elektrik enerjisine kavuşması 1960 yılında hidrolik kaynakların kullanılması ile olmuştur. Isparta ili ve çevresinin elektrik ihtiyacını karşılamak için 1956 yılında Eğirdir ilçesi Kırıntı köyü sınırları içinde 8,4 MW gücünde Kovada I hidroelektrik santralinin inşaatına başlanmış ve santral, 1960 yılında tamamlanmıştır (Tablo 89, Foto 26, Şekil 30). Santral da üretilen enerjiyi Eğirdir, Atabey ve Isparta merkez ilçeye nakledecek 66 kv ana iletim hatları ile indirici merkezler ve dağıtım şebekeleri santralin inşaatına paralel yürütülmüş ve Kovada I hidroelektrik santralinden 14.05.1960 da elektrik enerjisi alınmaya başlanmıştır. 1960-1971 yılları arasında çalışma alanında elektriğe kavuşan yerleşmelerin elektrik ihtiyacı Kovada I hidroelektrik santralinin ürettiği enerji karşılamamaya başlamıştır. Elektrik enerjisi alan yerleşmelerde enerji ihtiyacının artması sonucu Isparta ili, 27.09.1971 tarihinden itibaren enterkonnekte şebekesine bağlanmıştır. Araştırma alanında Eğirdir ilçesi Aşağıgökdere köyü sınırları içinde 30.04.1971 tarihinde işletmeye açılan bir diğer hidroelektrik santrali Kovada II hidroelektrik santralidir. Kurulu gücü 51,2 MW yıllık üretim kapasitesi 25 milyon kwh tır (Tablo 89, Şekil 30). Her iki santralinde besleme kaynağı Eğirdir gölü olup, 1990 yılından itibaren Eğirdir gölünden santrallere su verilmediği için santraller, yılın birkaç ayında (ocak-mayıs ayları arası) Kovada gölünde biriken sularla çalıştırılmaktadır. 220

Çalışma alanında bulunan ilçe merkezlerinin elektriğe kavuşması 1960-1970, köylerin ise 1970 1980 yılları arasında gerçekleşmiştir. Günümüzde Isparta ilinde elektrik enerjisi ulaşmayan köy yeri kalmamıştır. Kovada I-II hidroelektrik santralleri, Isparta (Merkez), Atabey ve Eğirdir belediyelerinin ortak olduğu Kovada Belediyeler Birliği adına İller Bankası Genel Müdürlüğünce inşa ettirilmiş ve işletilmesi 1971 yılında TEK Göller Bölgesi İşletme Grup Müdürlüğü kurulana kadar Kovada Belediyeler Birliğince yapılmış ve 1971 yılında TEK e devredilmiştir. Araştırma alanında bir diğer hidroelektrik santrali Çayköy HES dir. Özel bir şirket olan Aksu Enerji AŞ. tarafından Eğirdir ilçesi Çayköy sınırları içinde 14.11.1989 tarihinde işletmeye açılmıştır. Santralin kurulu gücü 16 MW ve yıllık üretim kapasitesi 36 milyon kwh tır (Tablo 89). Besleme kaynağı, Aksu (Anamas) çayının bir koludur. Çalışma alanındaki diğer hidroelektrik santralleri ise, Haziran 1998 tarihinde Sütçüler Enerji AŞ nce hizmete açılan 2,3 MW kurulu gücünde Sütçüler HES ile İçtaş AŞ tarafından yapılan 27,84 MW lık Isparta Mensucat Mobil elektrik santralidir. Isparta ilinde yer alan bu santrallerin toplam kurulu güçleri 105.7MW ve 2000 yılında ürettikleri elektrik enerjisi de 74 milyon kwh in üzerindedir (Tablo 89, Şekil 30). Tablo 89. Isparta İlinde Elektrik Enerjisi Üreten Santraller Santral Kuruluş Yılı Kurulu Güç (MW) Elektrik Üretimi (kwh-2000) Kovada I HES 1960 8.4 2.522.470 Kovada II HES 1971 51.2 17.321.944 Çayköy HES 1989 16 27.072.288 Sütçüler HES 1998 2.3 6.508.329 Isp. Mens. Mobil Sant. 2000 27.8 20.676.635 Toplam 105.7 74.101.666 Kaynak: Tedaş Çalışma sahasında yıllar itibariyle elektrik enerjisi tüketimi incelendiğinde 1960 yılında 20 milyon kwh olan tüketim 30 kattan fazla artış göstererek 2000 yılında 613 milyon kwh e ulaşmıştır (Tablo 90). Bu ise Isparta ilinde çeşitli sektörlerdeki (sanayi, tarım, hizmet...) gelişmeyi açıkça göstermektedir. 221

Tablo 90. Isparta İlinde Elektrik Tüketimi (1960-2000) Yıllar Kwh ( 000 ) 1960 20.000 1970 40.000 1980 100.000 1990 290.000 1996 500.000 2000 613.000 Kaynak: Tedaş Isparta ilinde 2000 yılında itibariyle tüketilen enerjinin %52 si sanayi sektöründe kullanılmıştır. Sanayi sektörünü sırasıyla konutlar (%16), resmi daireler(%14), ticarethaneler (%8), tarımsal sulama (%2) ve diğer (%8) sektörler takip etmektedir. Sanayi sektöründe tüketilen enerjinin önemli bir bölümü ise taş ve toprağa dayalı sanayi tarafından kullanılmaktadır. Taş ve toprağa dayalı sanayiyi, %20 ile tekstil sanayi, %10 ile gıda, %10 ile orman ürünleri sanayi ve %10 ile de diğer sanayi kolları takip etmektedir. 222

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE SANAYİ FAALİYETLERİ 223

I. SANAYİNİN GELİŞİMİ A. Cumhuriyet Öncesi Sanayi Göller Yöresi sanayisi tarımsal hammaddelere dayanmaktadır. Bu sahanın, eskiden beri hayvancılık ve az da olsa tarımla meşgul olan yörüklerin ve göçebe toplulukların yerleşim yeri olması, yörede tarımsal ürünlerle ilgili çeşitli el sanatlarının gelişmesine neden olmuştur. Yün, kıl, yapağı ve deri gibi hayvansal ürünler dışında kenevir, buğday, pamuk ve haşhaş gibi tarımsal ürünlerde sanayinin hammaddesini oluşturmaktadır. Selçuklular zamanında Göller Yöresi nde el sanatları oldukça yaygındı. Bu el sanatlarının başında kunduracılık, haffaflık 19, pamuklu ve yünlü dokumacılık, mutaflık 20, urgancılık 21, keçecilik 22, çancılık, saraçlık ve semercilik bulunmaktaydı. Bu sanat dalları ile uğraşan kişiler ise genellikle şehir ve kasabalarda yaşamaktaydı (Güllü, 1937:484-486). Çalışma alanında tabaklığın eskiden beri hemen her dönemde ön plâna çıkmasında ve iktisadi değer kazanmasında kunduracılığın, dikiciliğin 23 ve haffaflığın önemi büyüktür. Bu dönemde Göller Yöresi nin iktisadi hayatında önemli rol oynayan diğer bir el sanatı da halı dokumacılığıdır. Avrupa halı piyasasında Yomut halıları diye bilinen ve Isparta yöresine, yörükler tarafından getirilen bu halıların, Hamitoğulları döneminde Isparta ve çevresinde dokunduğu bilinmektedir (Aksu, 1936:445-447). XV. ve XVI. yy da Hamit Sancağında katran elde edilen ocakların bulunduğu, bir iki yerde değirmen taşı yapıldığı ve Baradız da (Gümüşgün) bir tuzla bulunduğu kayıtlarda yer almaktadır. Ortaçağ teknolojisinde önemli bir yeri olan su değirmenlerinin yörede bulunduğu tahrir defterlerinden elde edilen kayıtlardan anlaşılmaktadır. 1568 yılında Gönen de 9, Keçiborlu da 7, Örkenez de (Bağkonak) 13, Sav da (Isparta-Merkez) 12 ve Bavlu da (Sütçüler) 5 değirmenin bulunduğu bilinmektedir (Arıkan, 1988:113-114). 19 Haffaflık (Kavaflık): Kundura, yemeni gibi dikicilerin imal ettği eşyaları toptan ve perakende satan kimselerdir (Güllü; 1937:544). 20 Mutaflık: Keçi kıllarının iğ ile eğirilip bükülerek elde edilen ipliklerle ilkel tezgahlarda dokunan kıl eşyası dokumacılığı (Güllü; 1937:544). 21 Urgancılık:Kenevir bitkisinin elyafı işlenerek halat, sicim, yular ve hayvan kösteği gibi eşyaların üretilmesidir (Dilmen, 1936: 22-24). 22 Keçecilik: Koyunun yün ve yapağılarının dövülmesiyle yapılan sergi (Güllü, 1937:484-486). 23 Dikicilik: İşlenmiş derilerden, çizme, yemeni, pabuç, mest veya babba imali (Güllü, 1937:507-508). 224

Bu dönemde Hamit Sancağında tahıl öğütülen değirmenlerden başka özellikle kasaba merkezlerinde bulunan sabunhane, tahunhane (yağ değirmeni) ve boyahane gibi iş yerleri vardı. Uluborlu, Gönen ve Barla da sabunhaneler, Uluborlu ve Keçiborlu da tahunhaneler, Gönen, Isparta (Merkez), Eğirdir ve Yalvaç ta boyahaneler yoğunluk kazanmıştır (Arıkan, 1988:115). Tahrir defterlerinde kayıtlı olan boyahane vergilerinden boyacılığın ve tekstil üretiminin, Anadolu daki dağılımı tespit edilmiş ve Hamit Sancağında bulunan boyahanelerin Kayseri, Adana, Tokat, Çorum, Merzifon gibi bazı merkezlerdeki boyahanelerden daha küçük olduğu ortaya çıkmıştır (Faroqhi, 2000:180-181). Katip Çelebi Seyahatnamesinde, XVII. yy da Hamit Sancağının birçok kasabasında boyahanelerin bulunduğunu belirtmektedir. XV. ve XVI. yy larda Isparta (Merkez), Eğirdir, Uluborlu ve Gönen de boğası 24 denilen ince pamuklu dokuma yapımı oldukça gelişmiştir. Dokunan bu boğasılar İstanbul ve çevresine, Tuna iskelelerine, Lehistan, Erdel ve Macaristan gibi birçok Avrupa ülkesinde alıcı bulmaktaydı. 1522-1528 yılları arasında tüccarların boğası damgası denilen bir vergi ödedikleri bilinmektedir (Arıkan, 1988:115). Tablo 91. Hamit Sancağı Merkezi İçin Boğası Damga Resmi Teklifleri (Akçe) Yıllar 1523-1524 1524-1525 1525-1526 1526-1527 1560-1561 1619-1622 1647-1650 1652-1654 1659-1660 Damga Resmi 39.190 36.190 38.352 37.518 173.333 220.000 273.333 313.333 313.333 Teklifleri Kaynak: Faroqhi, 2000:388. Tablo 91 de Hamit Sancağında 1523 ile 1527 yılları arasında boğası vergisi için yapılan teklifler, 36.000-40.000 akçe iken daha sonraki yıllarda boğası damga vergisi teklif miktarının artış gösterdiği görülmektedir. 1560-1561 yılında Hamit Sancağı boğası damgası için üç yıllık sözleşme karşılığı 400 bin, 420 bin ve son olarak da 520 bin akçelik teklifler verilmişti. Bu pamuklu bez satışları üzerinden bir yıl boyunca alınacak vergilerin sırasıyla 133.333, 140.000 ve 173.333 akçe değerinde sayıldığı anlamına geliyordu. 1560-1561 de hazineye 114.753 akçe ödenmiş olması, bu büyüklükte ödemelerin yapılabirliliğini göstermektedir. 1647-1650 dönemi için aynı kaynaktan gelen gelir yılda 273.333 akçeyi buluyordu (Faroqhi, 2000: 163-164). 24 Boğası: Pamuğun elde bükülüp evlerde basit tezgahlarda dokunmasıyla oluşan pamuklu bez. 225

Yörede imal edilen ve işlenen boğası ve astar dokuma gibi malların boyut, şekil ve kalitesi ile ilgili belli kurallar vardı. Fakat bazen bu kurallara uymayanların da bulunduğu bazı kayıtlarda belirtilmektedir. Örneğin, Bursa şeriye sicillerinde; Hamit Sancağı kadılarına 913 Cemazıyulâhır (1507) yıl günü ile yazılan bir fermanda <bura cellahlarının boğasıyı normal 7.5 arşun ve astarı 8 arşundan kısa boya düşürdüklerinin şikayet edildiği, Divan-ı Hümayunda toplanan kimselerin bu eksikliği tespit ettikleri> kaydolunarak, normal uzunlukta işlenmesine dönülmesi istenmekte idi (Akdağ, 1999:152). Ayrıca Isparta şehrinde özellikle XV. yy ın sonlarına doğru dericilik, tabakçılık ve kavaflık da önemli gelişme göstermiştir (Arıkan, 1988:115). 1868 Konya Vilâyet Salnamesi verilerine göre kasabalarda ve özellikle Isparta şehrinde her çeşit bez, astar, havlu, alaca, çeyiz, ipek ve yünlü dokumacılık ile kundura, pabuç, sahtiyan 25 işlemeciliği, sarraçlık, hayvanlar için koşum takımları 26 ile tarım araçları sanayileri bulunmaktadır. 19. yy. ın sonlarında Anadolu nun hemen her bölgesinde halı dokumacılığı ile uğraşan kadın ve kızlar bulunuyordu. 25.000 nüfuslu Uşak şehrinde 1.500 kadar halı tezgahı vardı. Tezgah başına 4 işçi hesabı ile toplam 6.000 nüfus halı imali ile uğraşmaktaydı. Buna göre nüfusun %24 ü halı dokumacılığı ile geçiniyordu. Aynı oran Gördes, Kula, Borlu (Uluborlu), Isparta kasabalarında da mevcuttur (Ökçün, 1997). Eskiden beri Türklerin iktisadi hayatında ön plana çıkmış olan halıcılık, 19. yy. ın sonlarına doğru kendi yüksek vasıflarını koruyamamış daha ziyade ticari bir önem kazanmıştır. Yabancı piyasalarda şark halısına olan isteğin artması ile birlikte halı imalâtının teşkilatlandırılması halıcılığın ilerlemesine yardımcı olmuştur. 1908 yılında halı ticaretiyle uğraşan altı müessesenin katılımıyla İzmir de kurulan Şark Halı Şirketi (The Oriental Carpet Manufacturers Ltd.) İzmir, Sivas, Isparta ve Maraş gibi önemli halıcılık merkezlerinde imalathaneler ve acenteler oluşturmuştur. İmalat dışardan alınan siparişlere, aranan motif ve modellere göre ayarlanmıştır (Eldem, 1994: 85). Bunlardan Isparta, Uşak ve Sivas halıları cins halıların başında geliyordu. Isparta halısı cm 2 ye 22x28 ve cm 2 ye 24x32 düğüm atılarak dokunmaktaydı ve Avrupa pazarlarında rağbet görmekteydi (Ökçün, 1997). Şark Halı Şirketi raporlarına göre; 1910-1913 yılları arasında Ege Bölgesi ve çevresinde toplam 8.165 tezgahta 25.257 işçi halı dokumaktaydı. Bu tezgahlarda ise 456.000 m 2 halı imal edilmişti. Halı dokunan merkezler içinde Isparta, Uşak ve Kula 25 Sahtiyan: Boyalanmış ve cilalanmış deri. 26 Eğer, dizgin, başlık, semer, palan... 226

önde gelmektedir. Isparta ve Eğirdir de toplam tezgah sayısı 2.660, işçi sayısı ise 7.981 dir. Bu tezgahlarda 132.000 m 2 halı dokumuş ve bu halılardan da toplam 12.3 milyon kuruş gelir sağlanmıştır. Bu dönemde Ege Bölgesi ndeki tezgah sayısının %33 ü, işçi sayısının %32 si ve dokunan halının ise %29 u Isparta ve Eğirdir de bulunmaktadır (Tablo 92). Tablo 92. Ege Bölgesi ve Çevresinde Halıcılık Faaliyeti (1910-1913) Kazalar Tezgah Sayısı İşçi Sayısı Miktar (1000m 2 ) Değer (Mil. Krş.) Uşak 1.175 5.500 150 16.9 Simav 380 1.120 23 1.8 Gördes 800 2.700 60 6.8 Demirci 600 1.356 31 3.8 Kula 1.500 3.800 35 4.7 Isparta 2.160 6.481 117 11.0 Eğirdir 500 1.500 15 1.3 Burdur 800 2.400 22 2.2 Buldan 250 400 3 1.5 Toplam 8.165 25.257 456 50 Kaynak: Eldem, 1994: 86. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başlarında Avrupa tezgahlarında seri ve ucuz olarak dokunan mallar karşısında Osmanlı mallarının rekabet şansı düşmesine karşılık el dokumacılığı, Isparta ve çevresinde hâlâ yapılmaktaydı. 1910 ve 1913 yılları arasında Isparta ve Burdur yöresinde el dokumacılığı yapılan 4.950 adet tezgahta toplam 2.160 ton iplik kullanılmıştır. Yine bu tezgahlarda dokunan 13 milyon m 2 astar ve bezden 28 milyon kuruş gelir elde edilmiştir (Eldem, 1994:88). Bu dönemde ayrıca yörenin ve Isparta şehrinin iktisadi hayatında önem taşıyan diğer bir ekonomik faaliyet tabaklıktır. Isparta ilinde yetiştirilen hayvanların derilerinin işlendiği bu tesisler, Isparta şehrinin içinden geçen Isparta çayının kenarında Yenice ve Keçeci mahallesinde bulunmaktadır. Bu tabakhaneler ibtidai şartlar altında basit şekilde yapılmış havuz, dibek ve tezgahlardan oluşmaktaydı. 19. yy. sonu ve 20. yy. başlarında faal imalathane sayısı 57 ve çalışan kişi sayısı da 150-200 kişi arasındaydı (Dilmen, 1937: 529-530). Derinin terbiye yapılmasına yarayan sumak, palamut ve meşe kabuğu gibi ürünlerde Isparta yöresinden sağlanmaktaydı. Tabakhanelerde sahtiyan, vaketa, liso, taban astarı ve kösele imal edilmekteydi. İmal edilen sahtiyanların %70 i Avrupa ya, %25 i de İzmir ve İstanbul a gönderilmekteydi (Dilmen, 1937: 529-530). Çalışma alanında 1890 lı yıllardan itibaren ilkel yöntemlerle üretime geçen diğer sanayi ise kozmetik sanayinin bir kolu olan gülyağı imalathanelerdir. Gülyağı 227

üretimi, 20. yy ın başlarında gül üretim miktarına bağlı olarak Isparta ve çevresinin en önemli sanayisi haline gelmiştir. Balkan Savaşından önce gülyağı üretimi önemli derecede artarak yılda 400-500 kg a ulaşmıştır. Savaş yıllarında düşen üretim sonraki yıllarda tekrar yükselmiştir (Yurt Ans., 1984: 3556). B. Cumhuriyet Sonrası Sanayi Çalışma alanı sanayi açısından incelenirken 1927, 1964, 1980, 1992 Sanayi Sayımları, bazı yıllardaki Yıllık İmalat İstatistikleri, Sanayi ve Ticaret Odası ve İl Sanayi ve Ticaret Müdürlüğü istatistiklerinden faydalanılmıştır. Ayrıca komşu iller içinde Isparta nın yerini belirlemek için de 1927, 1964, 1980, 1990, 1995 ve 2000 yıllarında yapılan istatistikler kullanılmıştır. Çalışma sahasında sanayi, daha önceki dönemlerde olduğu gibi cumhuriyetin ilk yıllarında da genelde ev ve atölye tipi küçük işletmelerden oluşmaktaydı. Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye de endüstri, örgütlenme düzeyi, üretim çeşitleri ve kullandığı teknik olanaklar bakımından oldukça ilkel bir yapıya sahipti (Kara, 1982: 105). Isparta ilinde bulunan işletmelerde, dokumacılık, tabaklık, urgancılık, semercilik, mutaflık, keçecilik, iplik boyahaneleri gibi çok çeşitli meslek barındıran ve çalışan sayıları da birkaç kişiyi geçmeyen imalathanelerdi. 1927 sanayi sayımı sonuçları incelendiğinde; Isparta ilinde 898 işletme bulunmakta ve bu işletmelerde 3.729 kişi çalışmaktadır. Bu dönemde sayımı yapılan işletmelerinin 528 i (%58.8) gıda sanayisine, 180 i (%20) maden ve metal işleme sanayisine aittir. Bu sanayi kollarını sırasıyla dokuma ve giyim, orman ürünleri, inşaat, kimya, kağıt ve basım sanayi izlemektedir. Buna karşın imalat sanayisinde çalışan 3.729 kişinin %50.7 si ise dokuma ve giyim sanayisinde çalışmaktadır. Dokuma ve giyim sanayisini ise sırasıyla gıda, maden ve metal işleme ve orman ürünleri sanayi takip etmektedir (Tablo 93). 1927 sanayi sayımına göre Türkiye de 65.245 sanayi tesisi bulunmakta ve bu tesislerde 256.855 kişi çalışmaktadır. Isparta ilinde bulunan işletme sayısı ve bu işletmelerde çalışan işçi sayısının Türkiye içindeki oranı %1.4 dür. Bu dönemde Isparta ilinde işletme başına ortalama 4.1 işçi düşmesi sanayinin küçük işletmelerden oluştuğunun bir kanıtıdır. 228

Tablo 93. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme ve Çalışan Sayıları (1927) Sanayi Kolları İşletme Sayısı % Çalışan Sayısı % Gıda Sanayi 528 58.8 1116 29.9 Maden İşletmesi ve Metal İşleme Sanayi 180 20.0 376 10.0 Dokuma ve Giyim Sanayi 99 11.0 1890 50.7 Ağaç Ürünleri Sanayi 47 5.2 172 4.6 Bina ve İnşaat Sanayi 37 4.1 138 3.7 Kimya Sanayi 4 0.5 20 0.6 Kağıt ve Basım Sanayi 3 0.4 17 0.5 Toplam 898 100 3729 100 Kaynak: DİE, 1927 Sanayi Sayımı. 1927 yılında Isparta ili imalat sanayisinin Merkez ve Yalvaç ilçelerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Merkez ilçede Isparta, Yalvaç ilçesinde de Yalvaç ilçe merkezleri sanayinin asıl dokusunun oluştuğu yerlerdir. 1927 yılında Isparta ve Yalvaç ilçe merkezleri, çalışma alanında bulunan imalat sanayi işletmelerinin %70 ini ve bu işletmelerde çalışanların da %84 ünü barındırmaktadır. Merkez ve Yalvaç ilçelerindeki işletmeler, diğer ilçelerde bulunan işletmelere oranlara daha büyüktür (Tablo 94). Tablo 94. Isparta İlinde İlçeler İtibariyle Sanayi Kollarına Göre İşletme ve Çalışan Sayıları (1927) İlçeler Gıda Sanayi Maden İşl. ve Metal Sanayi Dokuma ve Giyim Sanayi Ağaç Ürünleri Sanayi İnşaat Sanayi Kağıt ve Basım Sanayi Kimya Sanayi *A *B A B A B A B A B A B A B Merkez 237 606 68 157 48 1774 24 53 20 92 3 17 3 19 Eğirdir 56 82 43 83 8 30 7 99 - - - - - - Uluborlu 51 66 19 22 12 65 1 1 3 6 - - - - Ş.Karaağaç 43 103 11 22 11 21 - - 9 18 - - - - Yalvaç 141 259 39 92 20-15 19 5 22 - - 1 1 Toplam 528 1116 180 376 99 1890 47 172 37 138 3 17 4 20 Kaynak: DİE, 1927 Sanayi Sayımı *A:İşletme Sayısı, B: İşçi Sayısı Araştırma alanında özellikle dokuma sanayinde genelde ev tipi veya çok olmasa bile atölye tipi işletmelerin yaygın olması imalat sanayinin küçük işletmelerden oluşmasının başlıca nedenidir. Gerek sadece halı dokuyan gerekse boş zamanlarında ek bir uğraş olarak halı dokuyan kişiler evlerinde bu işi kolayca yapabilmektedir. Bu nedenle çalışan sayılarının 1927 sayımında olduğu gibi 1890 değil de bunun 4-5 katı daha fazla olduğu kolayca tahmin edilmektedir. Merkez ilçede bulunan 403 işletmenin 237 si gıda, 68 i maden-metal işleme ve 48 i de dokuma ve giyim sanayisinden oluşmaktadır. 2.718 işçinin ise 606 sı gıda, 229

1.774 ü de dokuma ve giyim sanayisinde çalışmaktadır. Ağaç ürünleri sanayisinde çalışanların büyük bir bölümü orman alanlarının geniş yer kapladığı Eğirdir ve Merkez ilçelerde bulunmaktadır (Tablo 94). 1927 yılında her ilçede gıda, maden-metal işleme, dokuma ve giyim (Şarkikaraağaç ta ağaç ürünleri sanayi, Eğirdir de ise inşaat sanayi hariç) sektörleri bulunmaktadır. 1927 yılında kâğıt ve basım sanayi sadece Merkez ilçede, kimya sanayi ise Merkez ve Yalvaç ilçelerinde yer almıştır. Tablo 95. Isparta ve Komşu İllerde İşyeri ve Çalışan Sayıları (1927) İller İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Isparta 898 3729 Afyon 902 2292 Antalya 966 2605 Burdur 391 1502 Kaynak: DİE, 1927 Sanayi Sayımı. 1927 yılında Isparta ilinde bulunan işyeri sayısı, Afyon ve Antalya illerinden az iken Burdur ilinden daha fazladır. Ancak 1927 yılında bu işyerlerinde çalışan sayıları incelendiğinde Isparta ili diğer illerden daha fazla çalışan sayısına sahiptir. Bunda Isparta ilinde halı dokumacılığının gelişmiş olmasının rolü büyüktür (Tablo 95). Bu yılda Afyon ilinde, dokuma sanayinde 157 işyerinde 397 işçi çalışmasına karşın Isparta ilinde 99 işyerinde 1.890 kişi çalışmaktadır (Tablo 96). Tablo 96. Isparta ve Komşu İllerde Sanayi Sektörlerine Göre İşyeri ve Çalışan Sayıları (1927) İller Gıda Sanayi Maden İşl. ve Metal Sanayi Dokuma ve Giyim Sanayi Ağaç Ürünleri Sanayi İnşaat Sanayi Kağıt ve Basım Sanayi Kimya Sanayi *A *B A B A B A B A B A B A B Isparta 528 1116 180 376 99 1890 47 172 37 138 3 17 4 20 Afyon 412 1005 200 504 157 397 109 286 20 91 - - 3 4 Antalya 458 977 219 443 42 344 201 685 41 136 - - 4 9 Burdur 170 367 89 333 29 559 40 94 37 80 - - 23 60 Kaynak: DİE, 1927 Sanayi Sayımı *A:İşletme Sayısı, B: İşçi Sayısı 1927 yılında sektörler bazında hemen bütün illerde işyeri sayısı, gıda sanayinde diğer sanayi kollarından daha fazladır. İşyeri sayısı açısından; gıda sanayinde Isparta ve Antalya, maden işletme ve metal sanayinde Antalya ve Afyon, dokuma sanayinde Afyon ve Isparta, ağaç ürünleri sanayinde ise Antalya ve Afyon ön plânda yer almaktadır (Tablo 96). 230

Tablo 97. Isparta İlinde Çalışan Sayılarına Göre Sanayi Kolları (1927) Sanayi Kolları 1 Kişi 1 kişi Aile Efradı 2-3 Kişi 4-5 Kişi 6-10 Kişi 11-20 Kişi 21-50 Kişi 51-100 Kişi 101- + Kişi İşletme Sayısı Gıda sanayi 225 74 158 52 19 - - - - 528 Dokuma ve Giy. Sanayi 31 3 44 8-3 7-3 99 Ağaç Ürünleri Sanayi 23 4 13 4-2 - 1-47 Kağıt ve Basım Sanayi 1 - - - 1 1 - - - 3 Mad. ve Met. İşl. Sanayi 58 41 65 16 - - - - - 180 Bina ve İnşaat Sanayi 6 9 1 11 10 - - - - 37 Kimya Sanayi 1 1 - - 2 - - - - 4 Toplam 345 132 281 91 32 6 7 1 3 898 Kaynak: DİE, 1927 Sanayi Sayımı. 1927 sanayi sayımına göre araştırma alanında bulunan 898 işletmenin yaklaşık %95 i (849) 5 ve altında işçi çalıştıran küçük işletmelerdir. Bunlardan sadece bir kişi veya aile efradının çalıştığı tesisler ise toplam işletme sayısının %53 ünü oluşturmaktadır. 6-10 kişi çalıştıran işletmelerin sayısı ise 32 dir. Bunların ise büyük bir çoğunluğu gıda ve inşaat sanayinde bulunmaktadır (Tablo 97). Çalışma alanında bu dönemde 10 ve üzerinde işçi çalıştıran işletme sayısı ise 17 dir. Bu işletmelerin 13 ü dokuma ve giyim, 3 ü orman ürünleri ve 1 işletme de kağıt ve basım sanayinde faaliyet göstermektedir. 1927 yılı sayımında 100 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran 3 sanayi kuruluşu vardır. Bunların tamamı dokuma ve giyim sanayinde bulunmaktadır. Bunlardan biri 1924 yılında kurulan Isparta İplik Fabrikası Türk AŞ, biri özel bir iplik fabrikası, biri de 1927 yılında kurulan Isparta Debbegat Sanayi ve Ticaret AŞ dir. 1924 yılında inşasına başlanan ve 1926 yılında işletmeye açılan Isparta İplik Fabrikası Türk AŞ Fabrikası, 1943 yılında Sümerbank tarafından satın alınarak Sümer Halı AŞ olarak çalışmaya devam etmiştir. Ancak 1927 yılında Isparta ve çevresinin iplik ihtiyacını mevcut fabrikalar karşılayamadığından gerekli olan iplik, İzmir ve Uşak taki iplik fabrikalarından sağlanmaktaydı. Isparta Debbegat Fabrikasında ise yılda 6.000 adet deri işlenmiş ve ayrıca 1929 yılında Yalvaç Deri Sanayi adında bir fabrika daha kurulmuş fakat sermaye yetersizliği nedeniyle üretime geçememiştir. Çalışma alanında cumhuriyetin ilk yıllarında gıda sanayinde; 1 un fabrikası, 1928 yılında açılan Güzel Isparta Rakı Fabrikası ve 1936 da açılan Güzel Isparta Şarap Fabrikası ilk olarak işletmeye açılan fabrikalardır. Cumhuriyetin kurulmasından sonra geçen ilk 10 yılda, özel girişime dayalı liberal bir ekonomi politikası izlenmiş, özel sektör korunarak teşvik edilmiş ve 231

sanayileşmeye de öncelik verilmiştir. Kamu kesimi bu 10 yıllık süre içinde, piyasa ekonomisinin çalışması için gerekli olan kurumsal ve yasal düzenlemeleri yapmış fakat o günkü ekonomik şartlar, sermaye yetersizliği, girişimci azlığı, nitelikli işgücü eksikliği, diğer ülkelerle rekabet gibi sebeplerle özel sektör eliyle sanayileşmede başarıya ulaşılamamış ve bu sektördeki büyüme diğer sektörlerin gerisinde kalmıştır (Karluk, 1999:219). Türkiye de 1923-32 döneminde izlenen ekonomik politikalar istenilen başarıyı gösteremeyince devlet, kendisi kalkınma hamlesine girişmiştir. Devletçilik politikası çerçevesinde devlet öncülüğünde plânlı sanayileşme başlatılmıştır. Devlet kendi hammaddelerini işleyen sanayiyi kurarak kalkınmayı amaçlamıştır. Bu politika çerçevesinde 1. beş yıllık sanayi plânına göre işletmeye açılan 19 tesisten 2 si Isparta ilinde hizmete girmiştir. Bunlar Isparta Gülyağı Fabrikası ile Keçiborlu Kükürt Fabrikasıdır. 1930 larda Isparta şehrinde ilkel yöntemlerle çalışan 4 imbikhane 27 ile il merkezi ve ilçelere dağılmış 60 kadar taktirhane 28 bulunmaktaydı. Ancak sonraları artan gül üretimini değerlendirmek ve kaliteyi yükseltmek amacıyla 1935 yılında Isparta Gülyağı Fabrikası kurulmuştur. Yine Keçiborlu kükürt yataklarını daha verimli kullanmak amacıyla da 1934 yılında Keçiborlu Kükürt İşleme tesisleri hizmete girmiştir. Bu iki fabrikadan başka devlet tarafından 1935 yılında kurulan gülyağı fabrikasının yanına, Fransızlar tarafından 10 yıl sonra Gülcüler İstihsal ve Satış Kooperatifine devredilmek üzere SITA gülyağı fabrikası (1952) açılmıştır. Gülcüler İstihsal ve Satış Kooperatifi, 1954 yılında Gülbirlik olarak isim değiştirmiştir. Gülbirlik in kurulmasıyla birlikte Isparta ilinde modern yöntemlerle gülyağı üretimine başlanılmıştır. Isparta ilinde bu dönemde Gülbirlik in fabrikaları yanı sıra özel işletmeye ait gülyağı fabrikaları da açılmıştır. Keçiborlu ilçesinin Senir kasabasında 1963 yılında işletmeye açılan Robertet Gülyağı ve Itrıyat Fabrikası bunlardandır. 1927 sanayi sayımına göre Isparta ilinde orman ürünleri sanayinde 1 adet kereste fabrikası bulunmaktaydı. Bu fabrika, Eğirdir ilçesinde yer almakta ve 50 kişiden fazla işçi çalıştırmaktaydı. Daha sonra 1945 yılında Orüs Orman Ürünleri Sanayi adında yine Eğirdir ilçesinde bir fabrika daha kurulmuştur. 1932 de Teşvik-i Sanayi Kanunundan yararlanan 4 işyerinden biri de orman ürünleri sanayisindedir. 27 İmbikhane: İlkel yöntemlerle gül yağı işleyen imalathene. 28 Taktirhane: Gül toplama merkezi. 232

Bu yasadan yararlanan kuruluşların oluşturduğu 200.837 TL. katma değerinde %21.9 u orman ürünlerinden sağlanmıştır (Yurt Ans., 1984: 3555-56). 1941 Teşvik-i Sanayi kanunundan yararlanan 7 işyerinden 2 si yün ipliği işletmesi, 1 i de Keçiborlu Kükürt İşletmesidir. Yasadan yararlanan işyerlerinden 1.551.298 TL. katma değer sağlanmış ve bunun %82.9 u yün ipliği işyerlerinden, %11.6 sı da Kükürt işletmesinden elde edilmiştir (Yurt Ans., 1984: 3555-56). Isparta Merkez ilçede dolayısıyla Isparta şehrinde 1927-1964 yılları arasında faaliyette olan bazı fabrikalar ise; Isparta Merkez Elektrik Fabrikası, Dere Un Fabrikası, Lütfi Sezgin Un Fabrikası, Kurtuluş Kereste Fabrikası, Terakki Kollektif Şirketi Kereste Fabrikası, Aras İnşaat ve Isparta İplik-Boyahane İmalathanesi dir. Araştırma alanında 1950 öncesi 10 ve üzerinde işçi çalıştıran işyeri sayısı 4, 1951-63 döneminde ise 19 dur. Isparta ilinde 1927 sanayi sayımında 17 olan 10 ve üzerinde işçi çalıştıran işletme sayısı, 1964 sanayi sayımında 23 e yükselmiştir. Bunlardan 19 u dokuma, 2 si gıda, 1 i orman ürünleri sanayinde ve 1 i de matbaa alanında faaliyet gösteren işletmelerdir (Tablo 98). Tablo 98. Isparta İlinde Kuruluş Yıllarına Göre İşletme Sayıları Sanayi Kolları* 1940 1940-1951- 1961- Bilinmeyen Toplam Öncesi 1950 1960 1963 Gıda Maddeleri Sanayi - - 1-1 2 Dokuma ve Giyim Sanayi 3-10 6-19 Ağaç ve Mantar Ürünleri Sanayi - 1 - - - 1 Matbaacılık - - - 1-1 Toplam 3 1 11 7 1 23 Kaynak: DİE, 1964 Sanayi ve İşyerleri Sayımı. *10 kişi ve üzeri işçi çalışan. 1964 yılında 10 ve üzerinde işçi çalıştıran işietme sayısı Isparta ilinde 23, Afyon da 17, Antalya da 11 ve Burdur da 4 dür. Çalışan sayıları bakımından ise Antalya ili 1.840 kişi ile Isparta (1.005 kişi), Burdur (1.014 kişi) ve Afyon (623 kişi) illerinden daha fazla çalışan sayısına sahiptir. Bunda kamu sektörünün rolü büyüktür. 1964 yılında Türkiye de bulunan sanayi tesislerinin %0,76 sı Isparta ilinde yer almaktadır. Bu oran Afyon da 0.56, Antalya da 0.36 ve Burdur da 0.13 tür (Tablo 99). 233

Tablo 99. Isparta ve Komşu İllerin İşyeri ve Çalışan Sayıları (1964) İller İşyeri Sayısı* Çalışan Sayısı Devlet Özel Toplam Devlet Özel Toplam Isparta 2 21 23 256 749 1005 Afyon 1 16 17 301 322 623 Antalya 2 9 11 1613 227 1840 Burdur 2 2 4 979 35 1014 Türkiye 237 2775 3012 32544 140457 184985 Kaynak: DİE., 1964 Sanayi ve İşyerleri Sayımı. *10 kişi ve üzeri işçi çalıştıran. Tablo 100. Isparta İlindeki Sanayi İşletmeleri ve Çalışan Sayıları (1964) Sanayi Kolları Kamu Özel Toplam İşletme Sayısı Çalışan Sayısı İşletme Sayısı Çalışan Sayısı İşletme Sayısı Çalışan Sayısı Gıda Maddeleri Sanayi - - 2 54 2 55 Dokuma ve Giyim Sanayi 1 242 18 691 19 933 Ağaç ve Mantar Ürünleri Sanayi 1 14 - - 1 14 Matbaacılık - - 1 4 1 3 Toplam 2 256 21 749 23 1005 Kaynak: DİE, 1964 Sanayi ve İşyerleri Sayımı 1964 sanayi sayımı sonuçlarına göre araştırma alanında 10 ve üzeri işçi çalıştıran 23 işyerinden 2 si kamuya, 21 i de özel sektöre aittir. Bu dönemde Isparta ilinde kamu sektöründeki 2 fabrikada 256 kişi, özel sektörde yer alan 21 işyerinde ise 749 kişi olmak üzere toplam 1.005 işçi çalışmaktadır. Kamu sektörüne ait fabrikalardan biri Isparta İplik Fabrikası Türk AŞ., diğeri de Orüs Orman Ürünleri fabrikasıdır. Özel sektörde bulunan 21 işletmenin 18 i dokuma ve giyim sanayisinde yer almıştır. Bu, 19. yüzyıl sonlarındaki olduğu gibi 1960 lı yıllarda da sanayinin önemli bir bölümünün dokuma sanayine ait olduğunu göstermektedir (Tablo 100). Tablo 101. Isparta ve Komşu İllerin İşyeri ve Çalışan Sayıları (1980) İller İşyeri Sayısı* Çalışan Sayısı Devlet Özel Toplam Devlet Özel Toplam Isparta 4 46 50 1669 1984 3653 Afyon 6 38 44 3560 1180 4740 Antalya 10 50 60 2868 4813 7681 Burdur 4 22 26 1143 743 1886 Kaynak: DİE., 1980 Sanayi ve İşyerleri Sayımı. *10 kişi ve üzeri işçi çalıştıran. 1980 Sanayi Sayımı verileri incelendiğinde; 1964 Sanayi Sayımında Isparta ilinde 23 olan büyük işyeri sayısı 1980 yılında 50 ye, 1.005 olan çalışan sayısı da 3.653 e yükselmiştir. Bu artış diğer illerde de gözlenmektedir. Bu yılda Afyon da 44, 234

Antalya da 60 ve Burdur da da 26 tesis bulunmaktadır. 1964 yılında işyeri sayısı Isparta ilinde diğer illerden daha fazla iken, 1980 yılında Antalya ili öne çıkmıştır. Yine 1964 yılında Isparta ilinde çalışan işçi sayısı Afyon dan fazla iken, 1980 yılında Afyon ili Isparta yı geçmiştir (Tablo 101). DİE tarafından 1980 ve 1992 yıllarında yapılan Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımlarına göre; Isparta ilinde 1-9 işçi çalıştıran küçük imalathanelerde 1980 yılında 1.830 işyerinde 3.592 kişi çalışmakta iken 1992 yılında ise 1.393 işyerinde 2.892 kişi çalışmaktadır. 1980 ile 1992 yılları arasında işyeri ve çalışan sayısında belli ölçüde azalma olmuştur (Tablo 102). Özellikle gıda maddeleri, tekstil ürünleri ve metal eşya ve makine imalatında faaliyet gösteren işletmelerde ve bunların çalışan sayılarında önemli ölçüde düşüşler olmuştur. Bunda Isparta ilinde yaygın olarak görülen küçük aile işletmeleri ile özellikle tekstil sanayisinin dokumacılık kolunda yer alan atölye tipi imalathanelerin kapanması etkili olmuştur. Bu nedenle çalışma alanında önceleri yaygın olarak yapılan halı dokumacılığının ekonomik olma özelliğini kaybetmesi ve bu uğraştan daha da çok ticari gelir getiren çeşitli kaynakların ortaya çıkmasının rolü olmuştur. Tablo 102. Isparta İlinde Çeşitli İmalat Sanayi Kollarına Göre İşyeri ve Çalışan Sayısı (1980-1992) İmalat Kolları* 1980 1992 İşyeri Sayısı Çalışan sayısı İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Gıda Maddeleri 163 335 150 377 Tekstil Ürünleri 715 1359 495 901 Ağaç Ürünleri 308 594 383 888 Kağıt Ürün.,Basım ve Yayım Ürünleri 22 57 28 58 Kimya, Plastik ve Kauçuk Ürünleri 19 39 15 54 Taş ve Toprağa Dayalı Ürünleri 40 106 30 77 Metal Eşya ve Makine İmali 553 1084 264 479 Diğerleri 10 18 28 58 TOPLAM 1830 3592 1393 2892 Kaynak: DİE, 1980-1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı Birinci Aşama Sonuçları. *1-9 işçi çalıştıran işletmeler. Araştırma alanında sektörlere göre hem işyeri hem de çalışan sayıları kıyaslandığında 1980-1992 yıllarında da tekstil endüstrisi diğerlerine oranla ön plâna çıkmaktadır. 1980 ve 1992 yılları verilerine göre küçük imalat sanayinde yer alan işyeri ve çalışanların yaklaşık %40 ı tekstil sektöründe bulunmaktadır. Tekstil sanayini ağaç ürünleri, metal eşya ve makine imalatı sektörleri takip etmektedir. Bu 235

sektörler, tüm imalat sanayinin 1980 yılında %85 inden, 1992 yılında %70 inden fazlasını oluşturmaktadır (Tablo 102). 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı Büyük İmalat Sanayi Sonuçlarına göre; çalışma alanında 1992 yılında ise 30 büyük işletme bulunmaktadır. 1980 yılında 1992 yılına göre işletme sayısının fazla olmasında; 1980 yılında 10 ve üzerinde işçi çalıştıran işletmeler büyük işyeri sayılmasına karşın 1992 yılında ise özel sektörde yer alan ve 25 ve üzeri işçi çalıştıran işyerleri büyük işletme olarak kabul edilmesindendir. Bunun için 1980 yılında 50 tesis de 3.653 kişi çalışmakta iken 1992 yılında 30 tesisteki çalışan sayısı 3.126 kişidir. 1980 ve 1992 sanayi sayımlarında bazı işletmelerin çalıştırdıkları işçi sayılarını vermemeleri veya gizli tutmaları nedeniyle çalışanların sayısı tam olarak yansıtılamamıştır. 1980 ve 1992 sayım dönemlerinde çalışma alanında küçük imalat sanayinde olduğu gibi büyük imalat sanayinde de tekstil yani dokuma sanayi hem işyeri hem de çalışan sayısı açısından başta gelmektedir. Dokuma sanayini taş ve toprağa dayalı sanayi ile ağaç ürünleri sanayi takip etmektedir. Tablo 103. Isparta ve Komşu İllerde İşyeri ve Çalışan Sayısı ile Katma Değer (1995) İller İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Katma Değer (.000) Devlet Özel Toplam Devlet Özel Toplam Devlet Özel Toplam Isparta 3 54 57 583 3154 3737 79 5447 5526 Afyon 10 104 114 3080 3424 6504 1754 2787 4541 Antalya 5 55 60 1468 4108 5576 1297 3159 4456 Burdur 4 38 42 1298 1492 2790 1355 799 2155 Kaynak: DİE, Yıllık İmalat Sanayi İst. 1995 yılında Isparta ili, işyeri ve çalışan sayısında Afyon ve Antalya illerinin gerisine düşmesine karşın 1995 yılında Isparta ili, üretilen katma değer bakımından Afyon, Antalya ve Burdur un önüne geçmiştir. 2000 yılında ise Isparta ili katma değer bakımından Afyon ve Antalya illerinin gerisinde yer almıştır (Tablo 103). İstatistikler incelendiğinde Isparta ilinde sanayileşmenin esas olarak gelişmeye başlaması 1980 li yıllardan sonra olmuştur. 1980 yılında uygulanmaya başlayan 24 Ocak kararları çerçevesinde sanayileşmeyi ve sanayi ürünlerinin dış satımını teşvik eden program ile sanayi kesimine önemli oranda kaynak sağlanmıştır (DPT, 1979:205). Böylece Isparta ilinde bu dönemden sonra sanayileşme hız kazanmıştır. 1990 lara doğru ise asıl gelişmenin imalat sanayinde olması plânlanmış ve bu dönemde özellikle dokuma ile konfeksiyon sanayinde ihracatı artırmaya yönelik sanayi yatırımları teşvik edilmiştir (DPT, 1985:41). 236

Tablo 104. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme Sayılarının Gelişimi (2000) Sanayi Kolları* İşletme Sayısı 1960 Öncesi 1961-1970 1971-1980 1981-1990 1991-2000 Gıda 15-2 2 3 8 Kozmetik 5 1 1-2 1 Orman 13 1 2 1 2 7 Tekstil 47 1 2 3 11 30 Taş ve Toprağa Dayalı 15 1 1 1 5 7 Diğer 6 - - 3 1 2 Toplam 101 4 8 10 24 55 Kaynak: San. ve Tic. İl Md, San. ve Tic. Odası. *25 kişi ve üzeri işçi çalışan Grafik 46. Isparta İlinde İşletmede Olan Sanayi Tesislerinin Kuruluş Yıllarına Göre Durumu (1923-2000) 60 50 40 30 20 10 0 1960 ve Öncesi 4 8 10 Isparta ve Yalvaç Sanayi ve Ticaret Odaları ve İl Sanayi ve Ticaret Müdürlüğü verilerine göre; 2000 yılında hâlâ işletmede olan, 25 ve üzerinde işçi çalıştıran sanayi tesislerinden 1960 öncesi kurulmuş 4, 1961-1970 arasında kurulmuş 8 ve 1971-1980 arasında kurulmuş 9 işletme bulunmakta iken 1981-1990 arasında 24 ve 1991-2000 arasında 55 tesis işletmeye açılmıştır. 1980 sonrası hizmete giren tesisler işletmede olan tesislerin %78 ini oluşturmaktadır (Tablo 104- Grafik 46). 1961-1970 1971-1980 24 1981-1990 55 1991-2000 237

Araştırma alanında 1980 li yıllarda gelişmesi hızlanan Isparta ilinin sanayileşme sürecinde, 1992 yılında açılan Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi nin de önemli katkıları olmuştur. Sanayi Bölgesinde 2000 yılında işletmede olan tesis sayısı 27 ye yükselmiştir. Bu tesislerin 11 i 25 ve üzeri işçi çalıştırmaktadır. Ayrıca Organize sanayi bölgesinde açılan tesislerden başka Isparta şehri ve çevresinde, Yalvaç, Atabey, Aksu, Senirkent, Gönen ve Eğirdir ilçelerinde toplam 44 fabrika daha 1980 li yıllardan sonra hizmete girmiştir. C. Sanayinin Günümüzdeki Yapısı Isparta ve Yalvaç Sanayi ve Ticaret Odası ile İl Sanayi ve Ticaret Müdürlüğü kayıtlarına göre; Isparta ilinde 2000 yılı itibariyle 10 ve üzeri işçi çalıştıran işletme sayısı 187 dir. Bu tesislerin %13 ü (27 adet) 1992 yılında hizmete açılan organize sanayi bölgesinde bulunmaktadır. Isparta ilinde organize sanayi bölgesinde bulunan işletmeler ayrı tutulduğu taktirde sanayi sektörleri arasında 62 işletme ile tekstil sanayi başta gelmektedir. Tekstil sanayini 31 işletme ile gıda, 18 işletme ile orman ürünleri, 20 işletme ile taş ve toprağa dayalı, 10(+5 29 ) işletme ile kozmetik ve 19 işletme ile de çeşitli sektörlerdeki sanayi tesisleri takip etmektedir. 10 ve üzerinde işçi sayısına sahip olan bu tesislerin %50 sine yakın bir bölümü gıda ve tekstil sanayisinde hizmet vermektedir. Tablo 105. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre İşletme ve İşçi Sayıları (2000) Sanayi Kolları* İşyeri Sayısı İşçi Sayısı Adet % Adet % Gıda 15 15 818 11 Kozmetik 5 5 155 2 Orman 13 13 799 10 Tekstil 47 46 4040 53 Taş ve Toprağa Dayalı 15 15 1630 21 Diğer 6 6 240 3 Toplam 101 100 7682 100 Kaynak: San. ve Tic. İl Md, San. ve Tic. Odası. *25 kişi ve üzeri işçi çalışan Çalışma alanında 25 ve üzeri işçi çalıştıran işletme sayısı ise 101 dir. Bu işletmelerin 47 si tekstil, 15 i gıda, 15 i taş ve toprağa dayalı, 13 ü orman, 5 i kozmetik ve 6 sı da diğer sanayi kollarına aittir (Grafik 47-48). Bu sanayi tesislerinde 29 Gülbirlik Gülyağı Fabrikaları; Merkez ile birlikte 6 adettir (İslamköy, Güneykent, Aliköy, Kılıç ve Yakaören). 238

toplam 7.682 kişi çalışmaktadır. Bunların 4.040 ı tekstil, 1.630 u taş ve toprağa dayalı, 818 i gıda, 799 u orman ürünleri ve toplam 395 i de diğer sanayi kollarında bulunmaktadır (Tablo 105). Tablo 106. Isparta İlinde Sanayi Kollarının İşletme Büyüklüklerine Göre Dağılışı (2000) 25-50 Kişi 51-75 Kişi 76-100 Kişi 101-250 Kişi 251- + Kişi Gıda 10 4-1 - Kozmetik 5 - - - - Orman 10 1 1-1 Tekstil 28 9 3 4 3 Taş ve Toprağa Dayalı 9 4 1-1 Diğer 4 1-1 - Toplam 66 19 5 6 5 Kaynak: San. ve Tic. İl Md, San. ve Tic. Odası. *25 kişi ve üzeri işçi çalışan. Isparta ilinde yer alan 101 işletmenin 66 sı 25-50 kişi, 19 u 51-75 kişi, 5 i 76-100 kişi arasında işçi çalıştırmaktadır. 25-100 arasında işçi çalıştıran 90 işletme, çalışanların %84 ünü, 101 ve üzeri işçi çalıştıran 11 işletme ise %16 sını oluşturmaktadır. Yine bu işletmelerde çalışan 7.682 kişinin %49 u 100 ün üzerinde işçi çalıştıran 11 işletmede, %51 i ise 100 ve altında işçi çalıştıran 90 işletmede çalışmaktadır (Tablo 106). Çalışma alanında 101 ve üzerinde işçi çalışan 11 fabrikanın 7 si tekstil, 2 si taş ve toprağa dayalı, 1 i orman ürünleri ve 1 i de gıda sanayinde faaliyet göstermektedir (Tablo 106). Yine bu işletmelerin 7 si Isparta (Merkez), 2 si Gönen, 1 i Eğirdir ve 1 i de Şarkikaraağaç ilçelerinde bulunmaktadır. Bunlar Göltaş, Isparta Mensucat, Kimo Tekstil, Orma, İteks, Asya Meyve Suları, Sümer Halı, İpliksan, Başer Madencilik, Koteksan ve Yünteks tir. Çalışma alanında yer alan 10 ve üzerinde işçi çalışan sanayi tesislerinin büyük bir bölümü Isparta şehri mücavir alanı içinde yer almaktadır. Tespit edilen 187 büyük sanayi tesisinin %67 si Isparta şehir merkezinde, %14 ü Gönen ilçesi içinde kalan Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde, %19 u ise Aksu, Atabey, Eğirdir, Gönen, Keçiborlu, Senirkent, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde bulunmaktadır. 239

Grafik 47. Isparta İlinde İşletmelerin Sanayi Kollarına Göre Dağılışı (2000) Taş-Toprağa Dayalı 15% Diğer 5% Gıda 15% Kozmetik 5% Orman 13% Tekstil 47% Grafik 48. Isparta İlinde Sanayi Kollarına Göre Çalışanların Dağılışı (2000) Taş-Toprağa Dayalı Diğer 3% Gıda 11% Kozmetik 2% 21% Orman 10% Tekstil 53% Isparta şehrinde bulunan sanayi tesislerinden 25 ve üzerinde kişi çalışan işletmeler genelde Isparta şehrini diğer merkezlere bağlayan Eğirdir, Antalya ve İstanbul karayolları üzerinde, 10-25 kişi arasında işçi çalıştıran tesisler ise genelde Atatürk Bulvarının batısında yer alan küçük sanayi sitelerinde (Eski ve Yeni Sanayi Sitesi ile Gül Sanayi Sitesi) yer tutmuşlardır (Şekil 31). Ayrıca Isparta sanayinin ilk kurulduğu ve yoğunlaştığı merkez olan Isparta çayı boyunca yün ve pamuk ipliği imalat tesisleri, halı ipliği boyama ve halı yıkama atölyeleri (Foto 27) ile eski ve yeni tabakhaneler (Foto 28) de bulunmaktadır. 240

Isparta şehrinin dışında İstanbul yolu üzerinde, Isparta Mensucat, Senirce köyü sınırları içinde Göltaş Çimento, Gönen yol ayrımında Kimo ve Dilek Tekstil, Antalya yolu üzerinde Sav kasabası yakınlarında Fruko-Tamek Meşrubat Sanayi, Metamer, Akdeniz ve Erciyes Mermer fabrikaları yer almaktadır (Şekil 31). 1992 yılında hizmete açılan Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi Gönen ilçesinde Isparta-İstanbul ve Burdur-İstanbul karayolunun güneyinde, Isparta-Burdur yol ayrımında bulunmaktadır. Sanayi bölgesinde hâlen işletmede olan sanayi tesisi 27, inşa halinde olan sanayi tesisi ise 16 dır (Şekil 33). Araştırma alanında Isparta şehri ve organize sanayi alanı dışındaki alanlarda toplam 34 tesis yer almaktadır. Buralarda sanayi tesisleri pek yoğun olmamakla birlikte Aksu ilçesinde su şişeleme tesisleri, Atabey ilçesinde meyve suyu ve salça fabrikaları, Eğirdir ilçesinde meyve suyu ve su ürünleri tesisleri, Keçiborlu ilçesinde gülyağı fabrikaları, Yalvaç ilçesinde konfeksiyon imalathaneleri yoğunluk göstermektedir (Şekil 32). Bu tesislerin çok büyük bir kısmı da hammadde yakınlığı ve işletme sahiplerinin kendi memleketleri olduğu için buralarda kurulmuştur. 241

II. SANAYİYİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Sanayinin kuruluş yeri bölgesel ve lokal faktörler olmak üzere ikiye ayrılır. Bölgesel faktörler hammadde, enerji, işçi ve pazar, lokal faktörler ise ulaşım imkanları, su, arazi, yerleşme yerlerine yakınlık ve tesis sahiplerinin istekleri olarak sıralanabilir (Tümertekin, 1972:2). İmalat esnasında hammadde, ağırlık ve hacminden büyük çapta kaybediyorsa (orman ürünleri sanayi, taş ve toprağa dayalı sanayi, et üretim sanayi...) veya hammaddeler bozulabiliyorsa (meyve ve sebze konserveciliği, süt ürünleri imalatı) sanayi kuruluşları hammaddeye yakın alanlarda, yük de hafif paha da ağır olan maddelerde ise (yün, pamuk...) sanayi kuruluşları hammaddeye uzak alanlarda kurulabilmektedir (Mutluer 1995:43). Ayrıca sanayinin kuruluş yerinde farklı seçeneklerin var olup olmaması, kullanılan malzemenin adet ve oranları, hammadde taşıma ücretleri gibi bir çok faktör etkili olmaktadır (Tümertekin, 1994:405). Çalışma alanında eskiden beri sanayinin yoğunlaştığı yerler daima il ve ilçe merkezleri olmuştur. Şehirlerde yaşayan halkın bir bölümünün zanaat sahibi olması ve nüfusun merkezlerde toplanması bunda büyük rol oynamıştır. Isparta ilinde özellikle büyük sanayinin toplandığı Isparta şehri, küçük imalat sanayinin de merkezi durumundadır. Isparta şehrinden başka küçük sanayinin yoğunlaştığı merkezler Yalvaç, Şarkikaraağaç, Keçiborlu ve Eğirdir ilçe merkezleridir. Isparta ilinde sanayinin dağılışı ile yeryüzü koşulları arasında doğru bir orantı bulunmaktadır. Arazinin elverişli olmadığı, yükseltinin ve arızalı topoğrafyanın yer aldığı Sütçüler, Aksu, Yenişarbademli gibi ilçelerde sanayileşmenin az, topoğrafyanın uygun şartlar sunduğu Isparta (Merkez), Eğirdir, Keçiborlu, Gönen ve Yalvaç ilçelerinde ise sanayinin yoğunlaştığı görülmektedir. Sütçüler, Aksu ve Yenişarbademli ilçelerinin bu durumunda arazi koşullarındaki olumsuzlukların yanı sıra ana yollara uzak olmalarının da rolü büyük olmuştur. A. Hammadde Isparta ilinde sanayinin önemli bir bölümü tarımsal hammaddelere dayanmaktadır. Toplam alanın %28 ini oluşturan tarım alanlarının 216.932 ha. ı tarla alanı, 28.482 ha. ı meyve alanı ve 5.868 ha. ı da sebze alanlarından meydana gelmektedir. Özellikle 1980 den sonra tarım ürünlerideki artış, 1980 li yılların sonu ile 245

1990 dan sonraki yıllarda sanayi tesislerinin sayısının çoğalmasındaki en büyük güç olmuştur. Çalışma sahasında 2000 yılında 115.029 ton buğday ve 97.500 ton arpa üretimi yapılmıştır. Bu üretimin tamamı un ve yem fabrikalarının hammadde ihtiyacının ancak bir bölümünü karşılamıştır. 1980 li yıllardan sonra tarım ürünlerinde kaydedilen artışa karşın Isparta ilinde tahıl açığı bulunmaktadır. Bu nedenle Isparta ili un ve yem ihtiyacının bir bölümünü çevre illerden temin etmektedir. Isparta ilinde meyveciliğin önemli bir gelir kaynağı olması meyve suyu ve konsantresi üreten fabrikaların kurulmasına neden olmuştur. Türkiye meyve üretiminde, önde gelen iller arasında yer alan Isparta da, 28.482 ha. meyve alanından toplam 574.518 ton meyve üretimi sağlanmıştır. Isparta ilinde meyve suyu sanayinin önemli hammaddelerinden olan elma, vişne, kayısı, şeftali ve üzüm toplam meyve üretiminin %90 ını oluşturmaktadır. Vişne ve kayısının tamamı, şeftali ve üzümün bir bölümü ile elmanın meyve olarak ticari değer ifade etmeyen küçük ve berelenmiş olanları meyve suyu ve konsantresi ile meyve kurusu sanayinin vazgeçilmez hammaddelerini oluşturmaktadır. Ayrıca Isparta ilinde üretilen üzümün bir bölümü de şarap üretiminde (ilkel yöntemlerle) kullanılmaktadır (Senirkent-Uluğbey). Araştırma alanında meyve ürünleri yanında 1990 lı yılların başlarında itibaren sebze ürünlerini işleyen sanayilerde önem kazanmaya başlamıştır. Isparta ilinde artış gösteren domates, biber ve diğer sebzelerin üretimi ile bu dönemde kurulan salça ve konserve fabrikalarının hammadde ihtiyacı karşılanmaktadır. Bundan başka Isparta ilinde yer alan göllerde avlanan kerevit ve balık su ürünleri sanayisinde işlenmekte ve üretimin çoğu ihraç edilmektedir. Ayrıca küçük ve büyükbaş hayvanlardan elde edilen süt ürünleri de bir çok ilçe merkezinde bulunan mandıralarda işlenerek peynir, kaşar ve tereyağı üretilmektedir. Çalışma alanında Isparta (Merkez) ve Yalvaç ilçe merkezinde yer alan tabakhanelerin, deri ihtiyacının önemli bir bölümü de yine Isparta ilinden temin edilmektedir. Tabakhanelerde işlenip elde edilen deriler giyim eşyası, çanta ve ayakkabı yapılarak değerlendirilmektedir. Isparta ilinde tabakhaneler gibi eskiden beri varlığını koruyan diğer bir sanayi kolu da dokuma sanayidir. Halı ipliği veya yün ipliği üretimi yapan bu tesisler, hammadde ihtiyacının bir bölümünü Isparta ilinden bir bölümü de Uşak ve diğer 246

çevre illerden sağlamaktadır. Yün ipliği tesislerinde üretilen iplikler halı dokumacılığı, battaniye ve diğer dokuma eşyalarının yapımında kullanılmaktadır. Sanayi tesisleri hammaddeyi veya yarı mamul maddeyi işledikleri için, kuruluş şartı ve bir ölçüde kuruluş yeri şartı olarak hammaddeye bağımlıdır. Son yıllarda teknik şartların gelişmesi ve özellikle ulaşımdaki gelişmeler hammaddeye bağımlılık oranını azaltmıştır (Kara, 1982:24). Bundan dolayı Isparta ilinde sanayinin temelini oluşturan pamuk ipliği üretimi yapan tesislerin hammaddesinin tamamı il dışından temin edilmektedir. Pamuk yükte hafif pahada ağır ürünlerden olduğu için taşınması da diğer ürünlere oranla daha kolay olmaktadır. Tesislerin pamuk ihtiyacının büyük bölümü Ege ovaları ve Çukurova dan sağlanmaktadır. Pamuk ipliği yanında akrilik, sentetik ve trikotaj ipliği üreten tesislerin ihtiyacı olan elyaf ve diğer hammaddeler Bursa, İstanbul, İzmir gibi büyük şehirlerden getirilmektedir. Çalışma alanında gülyağı üretimi de önemlidir. Türkiye gül yağı üretiminin tamamına yakın bir bölümü Isparta ilinde gerçekleştirilmektedir. 19. yy ın sonlarına doğru ilkel yöntemlerle basit imbikhanelerde çıkarılan gülyağı ve diğer gül ürünleri, günümüzde modern fabrikalarda üretilmektedir. Isparta ilinde Gülbirlik e bağlı 6, özel sektöre ait 9 gül yağı fabrikasında, yağ gülünden başka biberiye, ardıç ve günlük gibi bitkiler de işlenmektedir. Araştırma alanının %40 ını oluşturan ormanlık alanların yaklaşık %40 ı verimli koru ormanlarından oluşmaktadır. Orman ürünleri, Isparta ilinde işlenen önemli hammaddelerden biridir. Bu nedenle orman ürünlerinden elde edilen hammaddeler kereste, yonga levha, mobilya ve diğer orman ürünleri sanayinin temelini oluşturmakta ve bu sektörde faaliyet gösteren küçük ve büyük ölçekli 180 den fazla işyerinin hammadde ihtiyacı tamamen yöreden sağlanan orman ürünleriyle karşılanmaktadır. Isparta ilinde tarımsal ürünlerden başka sanayiye hammadde kaynağı olan diğer ürünler ise taş ve toprağa dayalı hammaddeler ve madenlerdir. Cumhuriyetten önce üretime başlanan kükürt yatakları, Keçiborlu Kükürt İşletmeleri için hammadde oluşturmaktaydı. Ancak 1994 de kükürt yataklarının ekonomik olmaması bahanesiyle işletme kapatılmış ve üretim durmuştur. Kükürtten başka Sultan dağlarından çıkartılan barit de Şarkikaraağaç ilçe merkezinde yer alan barit öğütme tesislerinin hammaddesini oluşturmaktadır. Gölcük krater gölü ve çevresinde çıkarılan pomza ve tras yatakları da yine taş ve toprağa dayalı sanayinin önemli hammaddelerindendir. Pomza yatakları Isparta belediyesi tarafından kurulan Isbaş 247

Biriket Fabrikasının, tras yatakları da Göltaş Çimento Fabrikasının hammaddesini teşkil etmektedir. Yine özellikle Yassıdağ ve çevresinden çıkarılan kireçtaşı ve kil yatakları Göltaş Çimento nun, Minas ve çevresinde çıkarılan kil de Isparta il merkezinde bulunan tuğla ve kiremit fabrikalarının hammadde ihtiyacını karşılamaktadır. Isparta ilinde bulunan mermer sanayinin hammaddesinin çok az bir bölümü il sınırları içinden temin edilmesine karşılık mermerin büyük bir kısmı Afyon ilinden sağlanmaktadır. B. Enerji Modern sanayinin her şeyden önce makinelere dayanmakta olması, bunların gerek yapılması gerekse çalıştırılması için insan gücünün çok üstünde enerji gerektirmiştir. Bununla birlikte her sanayi kolunun enerji isteği farklı olduğu için sanayi faaliyetlerinde enerji çeşitli şekillerde kullanılmaktadır. Bu sanayilerin kimi ısı elde etmek için kimi de makinelerini çalıştırmak veya hammadde olarak enerjiye ihtiyaç duymaktadır (Tümertekin, 1994:405). Çalışma alanında sanayi tesislerinin kullandığı enerjinin bir bölümü Isparta ilinde yer alan hidroelektrik ve mobil santrallerden elde edilen elektrik enerjisi ile bir bölümü Isparta ilinde bulunan linyit yatakları ile komşu illerden getirilen linyiten bir bölümü de petrol ürünlerinden sağlanmaktadır. Maden kömürünün aksine Türkiye nin hemen her bölgesinde linyit yataklarına rastlanmıştır. Isparta ilinin Yalvaç ilçesinde bulunan Yarıkkaya linyit yatakları ortalama 2800 kcal/kg ısı değerine ve %2.41 oranında kükürt oranına sahiptir (Karabulut, 2000:31-34). Bu linyit yatağından başka Eğirdir ilçesi Akbelenli köyü civarındaki linyit yatakları, Göltaş Çimento Fabrikası tarafından önceki yıllarda kullanılmıştır. Ancak ilin linyit ihtiyacının büyük bir bölümü Kütahya ilinden sağlanmaktadır. 1960 yılında kurulan Kovada I, 1971 yılında kurulan Kovada II, 1989 yılında kurulan Çayköy ve 1998 yılında kurulan Sütçüler Hidroelektrik santralleri ile 2000 yılında hizmete açılan Isparta Mensucat Mobil Santralinden yıllık ortalama 74.1 milyon kwh elektrik enerjisi elde edilmektedir. Ancak araştırma alanında tüketilen elektrik enerjisi miktarı 1960 yılında 20 milyon kwh iken, bu miktar 1970 yılında 40, 1980 yılında 100, 1990 yılında 290 ve 2000 yılında ise 613 milyon kwh e yükselmiştir. Bu nedenle elektrik tüketiminin il içi elektrik üretiminden fazla olması nedeniyle elektrik ihtiyacı enterkonnekte sistemden temin edilmektedir. 2000 yılı 248

verilerine göre enerjinin %51 i sanayide, %6.5 i ticarethanelerde ve %18.5 i de meskenlerde kullanılmıştır. C. Sermaye Sanayileşmenin gerçekleştirilmesi için öncelikle sermaye birikiminin sağlanması gerekmektedir. Üstelik sanayi kuruluşlarının gerek kapasite gerekse makineleşme açısından giderek gelişmekte olması sermayeye olan gereksinimi daha da artırmaktadır. Bu nedenle sermayenin sanayi faaliyetlerinin kuruluş yeri faktörü olarak önemi gün geçtikçe artmaktadır (Mutluer, 1995:66). Isparta ilinde ekonominin tarıma dayalı olması ve tarımsal ürünler üretiminin son 20-25 yılda artış göstermesi özellikle Isparta il merkezinde, daha önce küçük imalat sanayi veya ticaretle uğraşan girişimcileri tarıma dayalı sanayiye yatırım yapmaya sevk etmiştir. Çoğunlukla Isparta ili sanayinin temelini teşkil eden atölye tipi sanayiden sağlanan birikimler büyük ölçekli işletmelerin kurulmasına neden olmuştur. Bundan dolayı Isparta ilinde bulunan sermaye sahiplerinin büyük çoğunluğu Ispartalıdır ve daha önceleri il dışında sermayesi bulunan Ispartalılar 1990 lı yıllardan sonra Isparta iline yatırım yapmaya başlamışlardır. Isparta iline 1985-1990 yılları arasında 67 ve 1991-1997 yılları arasında da 95 adet yatırım teşvik belgesi verilmiştir. 1 Ocak 1996-31 Mart 1998 arası dönemde (27 ay) ise Isparta iline verilen Teşvik Belgesi 75 dir. Bu teşviklerin 24 ü dokumagiyim, 15 i gıda, 7 si ulaştırma, 6 sı da çimento sektörü tarafından kullanılmıştır (Coşkun, 1998:40). Isparta ilinin kullandığı bu teşvikler; 1990 yılında 49 milyar TL, 1995 yılında 13.538 milyar TL ve 1997 yılında ise 15.874 milyar TL olmuştur. Çalışma alanına 1985-1997 yılları arasında ise toplam 35.716 milyar TL sabit yatırım yapılmıştır. Isparta ilinde kamu ve özel sermaye yatırımları yanında yabancı sermaye yatırımları da bulunmaktadır. Özellikle gıda ve kozmetik sanayinde yabancı sermaye ortaklığı ile çeşitli işletmeler kurulmuştur. Kozmetik sanayinde Biolendes ve Robertet Gülyağı ve Itrıyat Sanayi ile gıda sanayinde Pucinelli-Elmataş Meyve Suyu ve Salça fabrikaları yabancı sermaye ortaklığı ile kurulan tesislere örnek olarak verilebilir. D. İşgücü Sanayinin yer seçiminde işgücü bazı sanayi kollarının öncelikli koşullarından ise de bir çok sanayi kolu için işgücü öncelikli koşul olmaktan çıkmıştır. Günümüzde genelde işçi ücretleri, kalifiye eleman olup olmaması gibi bir çok etmenin sanayinin 249

kurulmasında sanayi kollarına göre değişik roller oynamaktadır. Örneğin; yoğun emek isteyen sanayi kollarından dokuma sanayinde sanayi tesisi kurulacak alandaki işçi ücretleri önem kazanmaktadır. Çünkü işçi ücretleri maliyeti etkilemektedir (Tümertekin, Özgüç, 1997:516). Çalışma sahasında büyük ölçekli işletmelerin açılması ile Isparta ekonomisinde eski yıllarda önemli yer teşkil eden ev ve atölye tipi işletmeler hızla azalmaya başlamıştır. Çünkü küçük işletmeler ekonomik açıdan büyük işletmelerle rekabet edemeyecek duruma düşmüştür. Ancak Isparta ilinde eskiden beri ev ve atölye tipi sanayi kuruluşlarının yaygın olarak bulunması buralarda çalışan işçilerin 1980 li yıllardan sonra işletmeye açılmaya başlayan özellikle tekstil (dokuma, konfeksiyon ve giyim...) sanayindeki büyük işletmelerin kalifiye işgücünü temin etmelerine yardımcı olmuştur. Isparta il merkezinde yoğunlaşan sanayinin işgücü ihtiyacı, köyden şehre olan göçlerle kolayca temin edilmiştir. Günümüzde ise Isparta ilinde işgücü açığı değil işgücü fazlalığı bulunmaktadır. Sanayide çalışan toplam nüfus miktarı 2000 yılı verilerine göre 18.532 kişidir. Bu da Isparta ilinde çalışan nüfusun %8.3 ünü oluşturmaktadır. 1970 de bu oranın %17.3 olması günümüzde sanayide çalışanların oranının düştüğünün açık bir göstergesidir. Çalışma alanında sanayi tesislerinin ihtiyacı olan kalifiye elemanların yetiştiren Süleyman Demirel Üniversitesine bağlı meslek yüksek okulları, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı meslek liseleri, çıraklık ve halk eğitim merkezleri gibi sanat okulları da bulunmaktadır. Bütün bunlarla birlikte eskiden beri halı dokumacılığının yaygın olarak yapıldığı Isparta ilinde özellikle makine halıcılığına başlanması ile el halıcılığının önemi azalmış ve halıcılıkla uğraşan binlerce kişi el halıcılığından istediği geliri elde edemez duruma düşmüştür. Bu nedenle gerek evlerinde gerekse küçük atölyelerinde halı dokuyan bu kişiler halı dokumacılığını terk etmişlerdir. Böylece işsiz kalan bu nüfus kentlere göç etmeye başlamıştır. Köyden kente göç eden nüfusun büyük bir bölümü İstanbul, İzmir, Antalya ve Ankara gibi büyük kentlere bir bölümü de Isparta il merkezine yönelmiştir. 250

E. Ulaşım Sanayi faaliyetleri için gerekli olan çeşitli ve çok miktarlara varan hammaddelerin fabrikalara getirilmesi ile mamul maddelerin pazarlara gönderilmesi hatta bir çok hallerde işçilerin tesislere gelip gitmeleri ancak düzenli ve yeterli ulaşım imkanlarına bağlıdır (Tümertekin, 1994:416). Çalışma sahasında hammaddeleri sanayi tesislerine taşımak için kullanılabilecek kara, demir ve havayolu bulunmaktadır. Ancak bu ulaşım sektörlerinin zaman içinde kullanımı farklılıklar göstermiştir. 20. yy ın başlarında karayolu ulaşımının gelişmiş durumda olmadığı Isparta ilinde bulunan sanayi tesislerinin kullanacağı hammaddeler ve sanayinin ürettiği mamul maddeler, Dinar-Karakuyu istasyonuna kadar yük hayvanlarıyla taşınıp daha sonra ise buradan demiryolu ile İzmir e ulaştırılmaktaydı. 1912 yılında Keçiborlu üzerinden Eğirdir e ve 1936 yılında da Isparta il merkezine demiryolu yapılmasıyla bu durum değişmiştir. Çalışma alanında 1950 li yıllardan sonra yapılmaya başlanan karayolu ağları daha sonraki yıllarda daha da gelişme göstermiştir. Isparta ili İzmir i Konya ya bağlayan ve Antalya yı Ankara ve İstanbul a bağlayan karayolları üzerinde bulunmaktadır. 1995 yılında açılan Isparta-Dereboğazı-Antalya karayolunun yapımıyla iki şehir arası 1 saate kadar inmiş ve ulaşım araçlarının büyük bir kısmı bu yolu kullanır hale gelmiştir. Genellikle yerleşme merkezlerine yönelen yollar, sanayi tesislerini kendilerine çekmektedir (Tümertekin, 1994:418). Sanayi tesislerinin %70 inin bulunduğu Isparta il merkezi de Isparta yı diğer merkezlere bağlayan İstanbul, Eğirdir ve Antalya yolu sanayinin yoğunlaştığı alanlar olarak görülmektedir. Yine 1992 yılında kurulan organize sanayi bölgesi de Isparta-Burdur-Antalya karayollarının keşiştiği bir noktada kurulmuştur. 1997 yılında hizmete açılan Isparta Hava Limanı ise çok fazla talep olmadığı için sanayi ürünlerinin sevk edilmesinde kullanılmamaktadır. Günümüzde sanayi tesislerinin ihtiyacı olan hammadde ve sanayide üretilen mamul madde tamamen karayolları ile taşınmaktadır. 251

F. Pazar Sanayide kuruluş yeri faktörlerinden birisi de pazardır. Sanayi kuruluşlarının ürettiği malları sattığı veya ticari ilişkilerini yürüttüğü alan olarak tanımlanan pazarın önemi, pazar alanında var olan tüketici kitlesinin satın alma gücü ölçüsünde artmaktadır. (Mutluer, 1995:69). Araştırma alanı sanayisinde yerel, ulusal ve uluslar arası olmak üzere üç çeşit pazar alanı bulunmaktadır. Bunlardan biri Isparta il merkezinde, ilçe merkezlerinde ve diğer bazı yerleşmelerde kurulan pazarlardır. Bu pazarlarda en çok satılan ürünler gıda maddeleri ve çeşitli konfeksiyon ürünleridir. Büyük çaplı pazarlar Isparta il merkezinde ve ilçe merkezlerinde kurulmaktadır. Sanayi ürünlerinin pazarlamasının yapıldığı alanlardan diğeri ise ulusal pazarlardır. Bunlar başta İstanbul, İzmir, Ankara ve Antalya gibi büyük iller olmak üzere Isparta iline komşu diğer illerdir. Örneğin, Göltaş Çimento Fabrikası, Göller Yöresi başta olmak üzere ürettiği çimentoyu çevre illere pazarlamakta ve buraların çimento ihtiyacının çok büyük bir kısmını karşılamaktadır. Yine tekstil sanayinde faaliyet gösteren fabrikalarda üretilen iplik, dokuma, giyim eşyalarının büyük bir kısmını, kereste ve yonga levhanın önemli bir bölümü başta İstanbul olmak üzere İzmir ve Bursa gibi illere göndermektedir. Araştırma alanında üretilen mamül maddenin bir bölümü de uluslararası piyasaya ihraç edilmektedir. Yurtdışına gönderilen endüstri ürünlerinin başında gül ürünleri, el ve makine halısı, meyve suyu, meyve konsantresi, meyve-sebze konserveleri, kurutulmuş domates, biber, su ürünleri, orman ürünleri, yün ve pamuk ipliği, battaniye, barit gibi ürünler gelmektedir. Bu ürünler başta AB ülkelerinden Almanya, Avusturya, Fransa, İngiltere ve İtalya olmak üzere Suudi Arabistan, ABD ve KKTC ye gönderilmektedir. Isparta ilinde üretilen bu sanayi ürünlerinin ihracatından 2000 yılı itibariyle 47.212.504 dolar gelir elde edilmiştir. İhraç edilen ürünlerden elde edilen bu gelirin %36 sı tekstil, %26 sı gıda, %19 u taş ve toprağa dayalı, %17 si kozmetik ve %2 si de orman ürünleri sanayinden sağlanmıştır. Ticaret borsasında ise 2000 yılı itibariyle yapılan işlem miktarı da 27 trilyondur. Bu değerler de Isparta ekonomisinde önemli bir yer teşkil etmektedir. 252

III. SANAYİNİN SEKTÖREL BÖLÜNÜŞÜ, ÖZELLİKLERİ ve DAĞILIŞI A. Önemli Sanayi Kolları Isparta ilinde faaliyet gösteren sanayi tesislerinin sektörel bölünüşü incelenirken, Gönen ilçesi sınırları içinde kurulan Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde bulunan 27 sanayi tesisi organize sanayi bölgeleri başlığında ayrıca ele alınacaktır. Organize sanayi bölgesi dışında bulunan 160 sanayi tesisin sektörlere bölünüşü ve bunların özelikleri aşağıda incelenmiştir. 1. Tekstil Sanayi Araştırma alanında tekstil sanayi pamuk ipliği, yün ipliği, kumaş ve trikotaj ipliği, el ve makine halısı dokumacılığı, konfeksiyon ürünleri, giyim eşyası üretimi gibi çok çeşitli alt dallara ayrılmaktadır. Isparta ilinde işletmede olan sanayi tesisleri içerisinde en büyük payı tekstil sanayi oluşturmaktadır. Çalışma alanında 10 ve üzeri işçi çalıştıran 160 işletmenin 50 si, 25 ve üzeri işçi çalıştıran 94 işletmenin de 40 ı tekstil sanayinde bulunmaktadır. 40 işletmede toplam 3.510 kişi çalışmaktadır. Bunların çok büyük bir bölümü ise pamuk ipliği ve konfeksiyon-giyim ürünleri üreten tesislerde yer almaktadır (Tablo 107). Çalışma alanında 2000 yılı verilerine göre 34.500 ton pamuk ipliği, 1.490 ton yün halı ipliği, 4.480 ton kumaş ve trikotaj ipliği, 400.000 m 2 el dokusu yün halı, 183.000 adet battaniye, 2.800.000 adet çeşitli konfeksiyon ürünü, 950.000 metre kemer astarı, 3 milyon metre kotex şerit bant ve 9.5 milyon biye plise üretimi yapılmıştır. Isparta İlinde Halıcılığın Gelişimi ve Özellikleri Halıcılık, Isparta ilinde eski bir tarihe sahiptir. Selçuk Oğuzlarından itibaren Anadolu'ya gelen Oğuz boylarından 10 kadarı Isparta havalisine yerleşmiştir. Bunlardan Yumut (Hamitoğulları) adını Isparta çevresinde Yumutlu şeklinde çok yerde görmekteyiz. O dönemde Orta Asya da dokunan halılar Avrupa piyasalarında Yumut halıları diye bilindiği dikkate alınırsa aynı ismi taşıyan aşiretlerin Isparta ve çevresinde halıcılığı geliştirdiği söylenebilir. Diğer bazı kaynaklarda ise bölgemizdeki şehir ve kasabalardaki halılardan, Yörükler arasında kaba olsa dahi ilkel tezgahlarda halı ve kilim dokumasının bilindiği kaydedilmektedir (Sümer Halı, 1995). 253

Tablo 107. Isparta İlinde Tekstil Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme Adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (Kişi) Sümer Halı A.Ş. 1943 201 Yıldırımkaya Halı 1964 35 Teksan Dülgeroğlu Tekstil 1967 45 İpliksan A.Ş. 1974 174 Sema Halı 1976 31 Kotex Konf. ve Tekstil 1977 73 Aksakal Halı 1982 52 Gipa Giyim Konf. 1984 45 Çam Halı A.Ş. 1984 71 İteks A.Ş. 1984 270 Tütüncü Tekstil 1985 28 Koteks-Mak Konf. 1985 107 Kaçıkoçlar Yün İpliği-Halı 1985 55 Isparta Mensucat San. 1987 790 Isparta Kamgarn Tekstil 1988 91 Kotex Tekno Pol. İplik San. 1990 53 Üç Kardeş Tekstil 1990 48 Özler Deri Giyim 1991 25 Aşıkoğlu Konf. San. 1992 45 İncioğlu Tekstil 1992 40 Üç Kardeş Kamgarn Tekstil 1993 56 Tü-Teks Tekstil 1993 35 Özkoç Tekstil 1994 39 Kimo Tekstil 1996 500 Konfeks Isparta Konf. San. 1996 48 Sarteks Sarıoğlu Tekstil 1996 50 A. Osman Keklikoğlu 1996 34 Adım Tekstil 1996 39 Yorgancıoğlu Tekstil 1996 35 Kobra Tekstil 1996 25 Gürkan Halı 1997 28 Çelikörs Yün ve Pamuk İpliği 1997 30 Isparta Kardelen Dülg.Tekstil 1997 30 Detay Isparta Konf. San. 1997 52 Mekik Isparta Konf. San. 1997 49 Senpas Tekstil 1997 32 Optik Isp. Konfeksiyon 1997 49 Seva Ayakkabı 1997 30 Saran Konfeksiyon 1998 25 Dilek Tekstil 1998 45 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler 254

Isparta ilinde ticari halı dokumacılığı 1850 li yıllarda başlar. Süleyman Sami Böcüzade nin Isparta Tarihi adlı eserinde, 1872-1875 yılları arasında Isparta da mutasarrıflık yapan Eyüplü Ali Rıza Efendinin gayretleri ile ilk halıcılık faaliyetlerinin başlamış olduğu belirtilmektedir. 1889 yılında Mutasarrıf Babanzade Mustafa Zihni Paşanın bu sektöre vermiş olduğu destekleriyle de devam etmiştir. Bu yıllarda küçük bir şirket kurulmuştur. Zihni Paşa nın görevlendirdiği Akşehirli Hacip Efendi, halı tezgahlarını tanzim ve ıslah ederek İzmir'de oturan Ispartalıoğlu Agop'un oğulları ile temasa geçmiş ve Şark Halı Şirketi ni kurmuştur. Bu halı şirketi kaliteli halılar dokutmaya başlamıştır (Böcüzade, 1983: 252-307). 1912-1913 yıllarında Isparta Mutasarrıfı Şevket Bey, dokumasını Türklerin, ticaretini ise azınlıkların yaptığı halıcılığı millileştirmeyi düşünmüştür. Bunun için bazı kişi ve kuruluşları destekleyerek birçok ticarethanenin açılmasını sağlamıştır (Böcüzade, 1983: 252-307). Şark Halı Şirketi, 1890'lı yıllar ile 1930 yıllar arasında Göller Yöresi nde yapılan yün ipi, yün boyaması ve desenini kontrollü olarak halka yaptırıp, ticaretini de kendisi kontrol etmekteydi. Bu yıllarda halı ticaretinde kıyasıya bir rekabet başlamıştı. Ispartalı müteşebbisler büyük bir gayretle Şark Halı organizasyonunun dışına çıkarak doğrudan İngiltere ye ihracat yapmaya başlamışlardı. Ancak organizasyonun dışındaki bu şirketler engellenerek ve Isparta'daki şirketlerin batması sağlanmıştır. 1916-1917 yılları arasında Mutasarrıf Cemal Bey döneminde, Isparta'da halı ipi yapılması hususunda girişimler yapılmış ve 1924 yılında Isparta İplik Fabrikası kurulmuştur. Araştırma alanında el halısı dokumacılığındaki esas gelişme 1958-75 yılları arasında gerçekleşerek Isparta ekonomisine damgasını vurmuştur. 1958 yılında Isparta ve çevresinde 13.363 tezgahta 28 bin çalışanla halı dokunurken 1972 yılında ise tezgah sayısı 43.400 e çalışan sayısı da 93.700 e yükselmiştir. 1958 yılında 453.673 m 2, 1972 yılında ise 2 milyon m 2 halı dokunmuştur. 1972 yılından sonra el halısı dokumasında hızlı bir düşüş olmuş; 1989 yılında 500 bin m 2, 2000 yılında ise 400 bin m 2 el halısı dokunmuştur. Bunda makine halısı üretiminin ve kullanımının rolü büyük olmuştur. Halı dokumacılığı, pahalıya mal olmayan, eğitilmiş insan gücüne en az ihtiyaç duyulan, sağladığı istihdam imkânlarıyla işsizlik sorununun çözümüne kısmen katkı sağlayan bir sektördür. Ayrıca aile ekonomisine yön vermesi bakımından da Isparta için önemli bir gelir kaynağıdır. 255

Halı ipi üretimi ve boyamacılığı, halı kırkım ve yıkama, minyatür halıcılık gibi iş kolları da Isparta ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Isparta ilinde halıcılık sektöründe, bir yıl içerisinde ortalama 80 bin işçi çalışmakta, 400 bin m 2 el halısı, 250 bin metrekare makine halısı üretilmektedir. Isparta ilinde, el halısı dokumacılığı, gelişen dokumacılık teknolojisi ve makine halıcılığı ile birlikte halı üretimi, yeni boyutlara ulaşmıştır. Isparta ili halıcılığı, yurtiçi tüketimin yanısıra ihracata da yönelmiştir. El halısı daha çok ABD ve AB ülkelerine, makine halısı ise Ortadoğu ülkelerine ihraç edilmektedir. Isparta şehrindeki Halı Sarayı üreticiler için, bölgenin en büyük halı pazarı olma özelliğine sahiptir. Halı sarayı içerisinde halıcılıkla uğraşan yaklaşık 100 işyeri bulunmakta ve burada haftanın 2-3 günü açık halı pazarı kurulmaktadır. Burası her türlü halının alınıp satıldığı, adeta büyük bir halı borsası görünümündedir. Bunun yanında, halıcılık yapan esnaf, el halısına alternatif olarak çıkan makine halılarının ucuzluğundan dolayı, tüketicinin kalite yerine ucuz halıya gittiğini, esnafın çeşitli sebeplerle tüketiciye kaliteyi götüremediğini, böylece zaman içerisinde Isparta halısının kalitesinin yok olmaya başladığını vurgulanmaktadır. Isparta halılarında desenlerin karekteristiği, gül ve diğer çiçeklerin dal ve yapraklarından yapılmış olmasıdır. Bu desenlere çok özen gösterilmisse de son yıllarda buna dikkat edilmemiştir. Desenler o kadar çok değişmiştir ki; tamamen bordürsüz olarak dokunan tiplere bile rastlanılmaktadır. Yine ilk dokunan halılarda, değişik tonlarda 25 30 arasında renk kullanılmakta iken, bugün kullanılan renk çeşidi 8-10 u geçememektedir. Desen olarak da, 40 50 yıl öncesi desenler kullanılmaktadır. Isparta da halıların desenlerine; serpme güllü, dönümlü, köşegöbek, naklemeli, başgöbek, düz, gülistan, Goblen, üzümlü gibi adlar verilmektedir. Isparta halılarında bu desenlerden en çok köşegöbek uygulanmakta ve İran düğümü ile dokunmaktadır. Atkı ve çözgüsü pamuk, ilmesi yündür. Bugün için renk durumu ve üretim şekli tamamen günün modasına ve müşterinin talabine bağlı olarak oluşturulmaktadır. Isparta halısına boyutlarına göre geleneksel olarak aşağıdaki adlar verilmiştir: a-paspas (40x130) b-seccade (75-130) c-divan (75x130) d-seccade (120x210) e-yolluk (80x300) f-kelle (150x260) g-taban (200x300) h-büyük Taban (250x350) 256

Isparta halısının dokunduğu yerler; Isparta ili, Burdur (Bucak), Konya (Beyşehir, Akşehir, Karapınar), Afyon (Dinar, Sandıklı, Dazkırı, Başmakçı) ve Denizli (Acıpayam, Tavas)dir. Çalışma alanında hizmete açılan ilk yün ipliği fabrikası 1924 yılında kurulan Isparta iplik fabrikasıdır. Yöredeki halı üreticilerinin iplik ihtiyaçlarını karşılamak ve el halıcılığını teşvik etmek amacıyla işletmeye açılmıştır. Bu fabrika, o dönemde Isparta halıcılığında lokomotif görevini yüklenmiştir. Isparta İplik Fabrikası olarak kurulan bu fabrika, 1943 yılında Sümerbank'a devredilmiş, 1990'da ise, Sümer Halı Organizasyonu içine alınan Sümer Halı Isparta Halı Fabrikası (Foto 29) ismini almıştır. Entegre bir tesis olan işletme, Türkiye'nin alanında en büyük kuruluşlarından bir tanesidir. Halı üretimi için gerekli hammaddenin altyapısını temin eden (yapak tefrik, yapak yıkama, boyahane, ip büküm) Sümer Halı Fabrikası, bütün Türkiye'de organize olmuş bölgelerde halılarını dokutup, tekrar fabrikada yıkama ve apre işlemleri yapıldıktan sonra, Türkiye pazarına mamulü sunabilen bir yapıya sahiptir. Eğirdir yolu üzerinde kurulu olan ve 200 üzerinde işçi çalışan Sümer Halı fabrikasında 2000 yılında 52 ton pamuk ipliği, 207 ton yün halı ipliği ve 43.390 m 2 el dokuması halı üretilmiştir. Araştırma alanında Sümer Halı Fabrikasından başka yün halı ipliği ile el ve makine halısı üretimi yapan tesisler de bulunmaktadır. Yün halı ipliği üreten tesisler; Kardelen Dülgeroğlu Sanayi, Çam Halı, Çelikörs İplik, Üç Kardeş Tekstil, Yorgancıoğlu Tekstil ve Kaçıkoçlar Yün İplik Sanayi, el halısı dokunan işletmeler; Gürkan Halı, Aksakal Halı ve Yıldırımkaya Halı dır. Bu tesislerde toplam 585 işçi çalışmaktadır. Ancak özellikle halı dokumacılığı yaptıran işletmeler sadece kendi bünyelerinde değil genelde evlerde halı dokumacılığı yaptırmaktadır. Bundan dolayı çalışan sayısı bilinmemesine rağmen çok daha fazla olmaktadır. Çalışma alanında pamuk ipliği üreten ve geniş kapasiteye sahip en büyük fabrika, İstanbul yolu üzerinde kurulu olan Isparta Mensucat İplik Sanayidir (Foto 30). 790 işçinin çalıştığı fabrika yıllık ortalama 15 bin ton pamuk ipliği üretimi gerçekleştirmektedir. Bu fabrikayı 270 çalışan ve yıllık 3 bin ton iplik üretimiyle İteks İplik Sanayi takip etmektedir. Bu işletmelerden başka Özkoç Tekstil, Tütüncü Tekstil, Tüteks ve Adım Tekstil pamuk ipliği üretimi yapan diğer fabrikalardır. Bu tesislerin hepsi Isparta şehrinde bulunmakta ve toplam 1.241 kişi çalışmaktadır. Isparta ilinde yün ve pamuk ipliğinden başka akrilik iplik, akrilik örgü ipliği, trikotaj iplği ve sentetik iplik üretimi yapan işletmelerde bulunmaktadır. Bu sektörlerde toplam 513 kişi çalışmaktadır. Bunlardan İpliksan İstanbul yolu üzerinde 257

yer almakta ve 174 işçi çalışmaktadır. İşletmede 2000 yılı itibariyle 1.593 ton akrilik örgü ipliği üretilmiştir. Akrilik iplik üreten diğer bir tesis Isparta Kamgarn İplik Fabrikasıdır. İşletmede 91 işçi çalışmakta ve yıllık ortalama 792 ton iplik üretilmektedir. Sektördeki diğer tesisler ise Teksan Dülgeroğlu İplik Sanayi, Üç Kardeş Kamgarn, Kotex Tekno-Polimeri, Kotex Konfeksiyon dur. Isparta ilinde 1990 sonrası gelişme gösteren diğer bir alt sektör ise konfeksiyon sektörüdür. Isparta ilinde bulunan 20 ye yakın işletmede; iç çamaşırı başta olmak üzere gömlek, mont, kaban, etek, bluz, pantolon, eşofman, çanta, ayakkabı ve deri konfeksiyon ürünleri üretilmektedir. Bu sektörde toplam 1.106 kişi çalışmaktadır. Bu işletmelerin en büyüğü 500 kişinin çalıştığı Kimo Tekstil dir. İşletmede yıllık ortalama 1 milyon 100 bin iç çamaşırı üretilmektedir. Diğer büyük bir işletme de Koteks-Mak Konfeksiyon Sanayidir. İstanbul yolu üzerinde kurulan tesisde 107 kişi çalışmakta ve kemer astarı ile pantolon cebi imal edilmektedir. Konfek Isparta, Detay Konfeksiyon, Mekik Konfeksiyon, Optik Konfeksiyon, Gipa Giyim ve Kobra Tekstil bu alanda Isparta şehrinde faaliyet gösteren diğer işletmelerdir. Isparta şehri dışında Yalvaç, Senirkent ilçe merkezlerinde ve Gönen de 25 kişinin üzerinde işçi çalışan konfeksiyon tesisleri de bulunmaktadır. Senirkent ilçe merkezinde faaliyet gösteren Senpaş; atlet, T-şhirt ve pijama imalatı, Gönen de bulunan Dilek Tekstil; likra gömlek, Yalvaç ilçe merkezinde yer alan tesisler ise; muhtelif giyim eşyası üretmektedir. Çalışma alanında faaliyet gösteren diğer bir sektörde tabakçılıktır. Isparta şehrinde bulunan tabakhanelerde faaliyet gösteren 80 işyerinde yılda 2.100.000 adet keçi derisi ile 500 ton sığır derisi işlenerek ayakkabı astarı ve yüzlük deri imal edilmektedir. Yalvaç ilçesindeki 62 işyerinde 4.100 ton sığır derisi işlenerek kösele yapılmaktadır. Isparta ilinde deri imalathanelerinin daha uygun şartlarda çalışmalarını sağlamak amacıyla, il merkezinde 30 hektarlık alanda Deri Organize Sanayi Bölgesi ve Yalvaç İlçesinde de 100 işyerlik Deri Küçük Sanayi Sitesinin Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Yatırım Programı dahilinde inşa edilecektir. Yapılacak bu yatırımlar deri sektörünü daha da canlandıracaktır. Isparta şehri ve Yalvaç İlçe merkezindeki tabakhanelerde yakın zamana kadar iptidai usullerle yapılan deri ve kösele işlemeciliği, son zamanlarda bir kısım esnafın modern teknolojiye yönelmeleri nedeniyle dericilik sektörünün il ekonomisi için önemini arttırmıştır. 258

Bu tesislerde deri konfeksiyon ürünleri dışında çanta ve ayakkabı imalatı da yapılmaktadır. Özellikle Isparta il merkezi ve Yalvaç ilçe merkezinde ayakkabı, çanta ve deri giyim eşyası üreten irili ufaklı işletmeler bulunmaktadır. Bunlara Seva Ayakkabı Fabrikası ve Özler Deri Giyim İmalathanesi örnek olarak verilebilir. Isparta il merkezinde faaliyet gösteren bu işletmelerden Seva Ayakkabı Sanayinde 30, Özler deri Giyim Sanayinde 25 kişi çalışmaktadır. 2. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi Çalışma alanında taş ve toprağa dayalı sanayi sektörüne ait 20 işletme bulunmakta ve bunların %90 ı Isparta şehri ve çevresinde yer almaktadır. Bunların 15 i 25 ve üzerinde işçi çalıştıran tesislerdir. Bu tesislerde toplam 1.630 kişi çalışmaktadır (Tablo 108). Tablo 108. Isparta İlinde Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme Adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (Kişi) Aras İnşaat A.Ş. 1948 25 Göltaş Çimento Sanayi 1969 940 Başer Madencilik 1976 119 Modülmer Sanayi 1984 60 Betontaş 1985 27 Betaş San. 1985 60 Gölmer 1986 36 Gül Tuğla 1990 39 İzogül Tuğla 1991 25 Öztüre Kireç San. 1992 25 Metamer Granit San. 1993 98 Isbaş A.Ş. 1993 66 Isparta Optik San. 1995 25 Trakya Cam 1998 25 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler. Taş ve toprağa dayalı sanayi sektöründe çimento, mermer işleme, barit ve pomza madeni işletmeciliği, alt ve üst yapı elemanları üreten tesisler bulunmaktadır. Bu sektörde, 2000 yılında 965.792 ton çimento, 1.419.000 ton klinker, 450.000 m 3 hazır beton, 621.000 m 2 mermer plaka ve fayans, 9 milyon adet bims yapı elemanı, 9 milyon adet alt-üst yapı elemanı ve 38.500 ton öğütülmüş barit üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu sektördeki en büyük kuruluş Göller Bölgesi Çimento Sanayidir (Göltaş- Foto 31). 1969 yılında hizmete açılan bu fabrika, Senirce köyü yakınlarında İstanbul 259

yolu üzerinde yer almaktadır. İşletmede toplam 940 kişi çalışmakta bu da taş ve toprağa dayalı sanayi tesislerinde çalışanların %58 ini oluşturmaktadır. Göltaş çimento fabrikasında yıllık ortalama 1.100.000 ton çimento ve 420.000 m 3 hazır beton üretimi gerçekleştirilmektedir. Araştırma alanında alt ve üst yapı elemanları üreten biri kamu üçü de özel sektöre ait olmak üzere 4 tesis bulunmaktadır. Isparta Belediyesi tarafından işletmesi yapılan Isbaş Bims Blok fabrikası kamu, Aras İnşaat Kanalet ve Yapı Elemanları fabrikası, Betaş ve Betontaş fabrikaları da özel sektör tarafından işletilmektedirler. Aras İnşaat, 1948 de işletmeye açılarak ürettiği kanaletlerle tarım arazilerine suyun ulaşmasında büyük kolaylık sağlamıştır. İşletme yıllık ortalama 25 km. beton kanalet ve 15 bin m 2 alt ve üst yapı elemanları üretmektedir. Isbaş fabrikasında Gölcük krater gölü ve çevresinde oldukça yaygın olarak bulunan pomza madeni işlenmekte ve yıllık 9 milyon adet bims blok biriket imal edilmektedir. İşletmede 66 işçi çalışmaktadır. Betaş ve Betontaş tesislerin ise prefabrik yapı, alt ve üst yapı elemanları üretimi gerçekleştirilmektedir. Taş ve toprağa dayalı sanayide faaliyet gösteren tesislerden Başer Madencilik, Sultan dağlarındaki barit zuhurlarını işlemekte ve yıllık 33.500 ton öğütülmüş barit imal etmektedir. 100 den fazla işçinin çalıştığı işletme, Şarkikaraağaç ilçe merkezinin batısında Isparta-Konya yolu üzerinde kurulmuştur. Başer Maden Sanayi, Şarkikaraağaç yöresinde bulunan tek büyük ölçekli işletme olma özelliğine de sahiptir. Isparta şehrinde faaliyet gösteren diğer bir tesiste Öztüre Kireç Sanayidir. İşletme yıllık ortalama 40 ton kireç üretmektedir. Çalışma sahasında hammaddesinin bir kısmını Isparta ilinden çoğunluğunu da Afyon ve çevresinden sağlayan diğer bir alt sektör de mermer işleme sanayidir. 10 ve üzeri işçi çalıştıran 6 adet mermer işletmesi bulunmaktadır. Bunlar Isparta şehrinde (3 ü Antalya yolu, 3 ü de Eğirdir yolu üzerinde) yer almaktadır. Mermer fayans ve plaka mermer üreten bu tesislerden yılda ortalama 600.000 m 2 mermer ve fayans üretilmektedir. Bunlardan Metamer de 98, Modülmer de 60 ve Gölmer de 36 işçi çalışmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren diğer kuruluşlar ise Akdeniz Mermer, Erciyes Mermer ve İşmer dir. Çalışma alanında gözlük camı imalatı Isparta Optik Sanayi, sera camı imalatı ise Trakya Cam Sanayi işletmeleri tarafından yapılmaktadır. Bu işletmelerde yıllık 208.000 adet gözlük camı, 5.500 ton da sera camı imal edilmektedir. Isparta ilinde 3 adet tuğla ve kiremit fabrikası faaliyet göstermektedir. Bunlar, Gül Tuğla ve Kiremit Sanayi, İzogül Tuğla ve Kiremit Sanayi ve Isparta Toprak 260

Sanayidir. Bu işletmelerin tamamı 1990 yılından sonra Isparta şehri ve çevresinde kurulmuşlardır. 3. Orman Ürünleri Sanayi Araştırma alanının ormanlık alanlar bakımından zengin olması orman ürünleri ve bunlara dayalı sanayinin gelişmesine neden olmuştur. Özellikle Sütçüler, Aksu ve Eğirdir ilçelerinde bulunan verimli koru alanları orman sanayine hammadde sağlamakta ve Isparta ekonomisine önemli katkıda bulunmaktadır. Yapılan çalışmalara göre bu sektörde faaliyet göstermekte olan 180 civarında işletme, toplam 170.000 m 3 kereste işleme kapasitesine sahip olup, bunun yanı sıra yonga levha, mobilya dekorasyon ve doğrama da sektörün alt gruplarını oluşturmaktadır. Tablo 109. Isparta İlinde Orman Ürünleri Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (kişi) Orüs Orman ürünleri 1945 82 Kemal Çağlar Orman Ür. 1962 28 Orma Aş. 1970 353 Koyuncuoğlu Ağaç Kaplama 1975 35 Akdeniz Kereste Sanayi 1986 25 Savcılar Kereste 1987 30 Sakarya Kerestecilik 1994 71 Yükselen Kereste 1994 25 Altın Kereste Sanayi 1994 25 Alaaddin Özdemir Orman Ürün. 1994 25 Çağlar Kereste 1994 25 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler. Çalışma sahasında orman ürünleri sanayinde, 10 ve üzerinde işçi çalıştıran toplam 18 işletme bulunmakta ve bu işletmelerin de 11 i 25 ve üzerinde işçi çalıştırmaktadır (Tablo 109). Bu 11 işletmede ise toplam 724 kişi çalışmaktadır. Orman ürünleri sanayinde yer alan işletmelerin büyük bir bölümü Isparta şehrinde bulunan Eski, Yeni ve Gül (Foto 32) küçük sanayi sitelerinde faaliyet göstermektedir. Isparta ilinde 2000 yılında 70.000 m 3 kereste, 121.774 m 3 yonga levha, 7.132.564 m 2 melamin kaplı yonga levha, 80.520 adet tüfek dipçiği ve kabza ile 5.749 ton yapıştırıcı katkı maddesi üretimi gerçekleştirilmiştir. Isparta ilinde orman ürünleri sanayinde faaliyet gösteren en önemli kuruluş, 1970 yılında işletmeye açılan Orma Orman Ürünleri Sanayidir (Foto 33). Isparta il merkezinde Eğirdir yolu üzerinde bulunan fabrikada, 353 işçi çalışmaktadır. Isparta 261

ilinde yer alan fabrikalar içinde işçi sayısı bakımında 4. sırada yer alan Orma, yıllık ortalama 150.000 m 3 yonga levha ile 9 milyon m 3 melamin kaplı yonga levha üretimi gerçekleştirilmektedir. Araştırma alanında kereste üreten işletmeler de oldukça fazladır. Bunların çoğu Isparta il merkezinde bulunan Yeni Sanayi Sitesinde faaliyet göstermektedir. Sakarya Kereste, Akdeniz Kereste, Altın Kereste, Savcular Kereste, Yükselen Kereste sektörde önde gelen kuruluşlardır. Isparta ilinde kereste üretiminden başka ağaç kaplama, tüfek dipçiği, kabza, ahşap sauna, ahşap doğrama ve mobilya üretimi ile uğraşan bir çok işletme bulunmaktadır. Örneğin; Alaaddin Özdemir Orman Ürünleri Sanayi; tüfek dipçiği ve kabza, İyaş Obelli Mobilya Sanayi; mobilya, Sekir Ahşap Sauna Sanayi ise; Sauna imal eden kuruluşlardan bazılarıdır. 4. Gıda Sanayi Isparta ili ekonomisinin tarıma dayalı olması nedeniyle tarımsal ürünlere dayalı sanayiler burada gelişme göstermiştir. Gıda sanayinde un ve unlu mamuller, meşrubat, meyve suyu ve konsantresi, su ürünleri ve süt mamulleri, su şişeleme, salça ve yem üretimine yönelik sanayi kuruluşları dikkat çekmektedir. Isparta ilinde gıda sektöründe faaliyet gösteren 31 işletme bulunmaktadır. Bu işletmelerin 15 i, 25 ve üzerinde işçi çalıştıran kuruluşlardan oluşmaktadır (Tablo 110). 2000 yılı verilerine göre gıda sektöründe 43.200 ton buğday unu, 3.5 milyon koli gazlı meşrubat, 11 bin ton meyve suyu konsantresi, 4 bin ton biber ve domates salçası, 11 milyon koli çeşitli meyve suyu, 2.1 milyon koli kaynak suyu, 3.250 ton süt mamulleri ve 1.275 ton da fileto balık ve kerevit üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu sektörde büyük ölçekli sanayi olarak ilk açılan fabrika, Hediye Un Sanayidir. 1966 yılında hizmete giren fabrikada, 37 kişi çalışmakta ve yıllık 23 bin ton un ve 6 bin ton kepek üretimi yapılmaktadır. Isparta şehrinde Hediye un fabrikasından başka 2 un fabrikası daha bulunmaktadır. Bunlardan; Dere Un fabrikası Isparta çayı kenarında, Beşel Un Fabrikası da Eğirdir yolu üzerinde bulunmaktadır. Gıda sanayiinde faaliyet gösteren tesislerin yarısından fazlası 1990 ve sonrası işletmeye açılmıştır. Bunlardan en önemlileri Atabey ilçesi İslamköy de kurulan Elma-Su AŞ, Pucinelli-Elmataş AŞ, El-Ça Salça, Eğirdir ilçesi Tepeli köyü civarında kurulan Asya Meyve Suları Sanayidir. Hammaddesini yakın çevredeki 262

meyve ve sebze ürünlerinden temin eden bu fabrikalardan başka gıda sektöründe daha bir çok işletme de 1990 lı yıllardan sonra faaliyete geçmiştir. Tablo 110. Isparta İlinde Gıda Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme Adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (Kişi) Hediye Un Fab. 1966 37 Yemtaş 1970 34 Fruko-Tamek Meyve Suyu Fab. 1975 74 Has Yem San. 1978 24 Güngör Su ürünleri 1985 29 Beşel Un Fab. 1989 25 Pucinelli-Elmataş A.Ş. 1990 46 Şahlanlar Gıda 1991 40 Elma-Su Meyve Suyu Fab. 1991 61 Asya Meyve Suyu Fab. 1991 235 Has Su Ürünleri 1993 55 Er-Ku Gıda San. 1994 25 Elça Salça Fab. 1997 57 Ay-Su Aydıner Su San. 1997 46 Altınbaş Doğal Kaynak Suyu AŞ 1999 29 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler Eğirdir gölünün sularını Kovada Gölüne ve Kovada Elektrik Santrallerine ulaştıran Yenikanal ın kenarında kurulan Asya Meyve Suları Sanayi (Foto 34), çeşitli meyve suları, meyve suyu konsantresi ve gazlı içeceklerin üretimini yapmaktadır. 1991 yılında kurulan fabrikada, 235 kişi çalışmakta ve yöreden sağladığı elma, vişne, kayısı, şeftali gibi meyveleri işleyerek Isparta ili ekonomisine önemli katkıda bulunmaktadır. 2000 yılında fabrikada, 10 bin ton meyve suyu konsantresi, 18 bin ton meyve suyu ve 4.3 bin ton da gazlı içecek üretimi gerçekleştirilmiştir. Atabey ilçesi İslamköy de bulunan işletmelerden Elma-Su da, 61 işçi çalışmakta, 3.500 ton elma ve vişne konsantresi ile 4.500 ton domates salçası üretilmektedir. Pucinelli-Elmataş fabrikasında ise 46 kişi çalışmakta, 320 ton meyve ve sebze kurusu ile 330 ton domates ve biber salçası üretilmektedir. El-Ça Salça Fabrikasında ise 57 işçi çalışmaktadır. Meşrubat sanayinde faaliyette bulunan diğer bir fabrika da Fruko-Tamek Meşrubat Sanayidir. 1975 yılında Antalya yolu Sav kasabası civarında işletmeye açılan fabrikada, 74 kişi çalışmaktadır. Çalışma alanında gıda sektöründe faaliyet gösteren diğer bir sanayi kolu da su ürünlerini işleyen su ürünleri sanayidir. Eğirdir, Beyşehir gibi çevre göllerden tutulan su ürünleri buralarda işlenerek ihraç edilmektedir. Bu alanda faaliyet 263

gösteren önemli kuruluşlardan bazıları Has Su Ürünleri, Er-Ku Gıda, Şahlanlar Gıda ve Güngör Su Ürünleri tesisleridir. Bu tesislerde 149 kişi çalışmakta ve başta fleto balık-kerevit olmak üzere muhtelif su ürünleri işlenmektedir. Çalışma sahasında bu kuruluşlardan başka 2 adet su şişeleme ve 2 adette yem fabrikası bulunmaktadır. Bunlardan Altınbaş Kaynak Suyu Tesisi, Aksu Merkez de, Ay-Su Kaynak Suyu işletmesi ise Aksu ilçesi Karacahisar köyünde, Yemtaş Isparta Merkez de ve Hasyem Gıda ise Keçiborlu ilçesinde bulunmaktadır. Su şişeleme tesislerinde toplam 75, yem tesislerinde ise toplam 59 kişi çalışmaktadır. Su fabrikalarından Ay-su yılda ortalama 1.7 milyon koli, Altınbaş Su ise 28 bin şişe su, yem fabrikalarından Yemtaş yılda ortalama 11 bin ton, Hasyem ise 6 bin ton yem üretimi gerçekleştirmektedirler. Isparta ilinde üretilen arpanın değerlendirildiği 2 adet yem fabrikasında üretilen yem miktarı, Isparta ili yem ihtiyacını karşılamamaktadır. Bu nedenle yem ihtiyacı çevre illerden sağlanmaktadır. Aynı durum buğday dolayısıyla un ihtiyacı için de söz konusu olmaktadır. Gerek Afyon gerekse Konya iline yakın sahalardaki yerleşmelerin ihtiyacı da bu illerden karşılanmaktadır. Araştırma alanında bu ürünlerden başka kuruyemiş, şekerleme helva, tahin, reçel, süt ve süt ürünleri, dondurulmuş sebze gibi bir çok ürünün üretimi de yapılmaktadır. 5. Kozmetik Sanayi Çalışma alanında gülyağı üretimine yönelik gül yetiştiriciliğinin yaygın olması dolayısıyla, bu sektörde ince gülyağı ve katı gülyağı (konkret) üretimi önem kazanmıştır. Gül çiçeğinden elde edilen gül yağı, gül suyu ve gül konkreti ana maddelerinden gül parfümü, gül kremi, gül sabunu, gül kolonyası, gül şampuanı üretimi gerçekleştirilmektedir. Kozmetik sanayinde gül yağı ve konkreti üretimi yapan toplam 15 fabrika bulunmaktadır. Bunlardan 2 si yabancı sermaye ortaklığı, 7 si özel sektöre ve 6 sı da Gülbirlik e (Gül ve Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifi) aittir. Bu fabrikalarda 2000 yılı itibariyle 970 kg ince gülyağı, 4.818 kg katı gülyağı, 1.970 kg tütün konkreti, 5.600 kg günlük konkreti,4.671 kg ardıç yağı, 1.250 kg biberiye yağı ve 35.257 kg biberiye konsantresi üretilmiştir. Isparta ilinde gülyağı fabrikalarının tamamı gül üretim alanlarında kurulmuştur. Çünkü hasat edilen gül çiçeği eğer hasattan hemen sonra birkaç saatlik zaman içerisinde gülyağı fabrikalarına ulaştırılmaz ise hem yağ gülündeki yağ oranı 264

hem de gül çiçeğinin kalitesi düşmektedir. Fabrikaya çabuk ulaştırmanın yanı sıra gül çiçeğinin toplama saatlerinin de (sabah saat 5:00 ve 10:00 arasında yapılması da) yağ oranına etki etmektedir. Bundan dolayı erken saatlerde hasadı yapılan gül çiçeğinin işlendiği fabrikalar daha çok gülün en çok üretildiği Keçiborlu ve Merkez ilçelerde toplanmıştır. Keçiborlu ilçesinde 7, Merkez ilçede 5, Atabey ilçesinde 2 ve Gönen ilçesinde de 1 gülyağı fabrikası bulunmaktadır. Tablo 111. Isparta İlinde Kozmetik Sanayinde Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme Adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (Kişi) Gülbirlik Tarım Satış Koop. Bir. 1954 25 Robertet Gülyağı ve Itriyat San. 1963 27 Erçetin Gülyağı San. 1986 50 Biolendes Gülyağı San. 1990 28 Gürkan Gülyağı San. 1997 25 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler. Gülbirlik e bağlı fabrikalarda (Merkez, Yakaören, İslamköy, Kılıç, Güneykent ve Aliköy) çoğunluğu geçici olmak üzere 300 den fazla işçi çalışmaktadır. Robertet Gülyağı ve Itriyat Sanayi ile Biolendes Gülyağı Sanayi Isparta ilinde yabancı ortaklıkla kurulmuş iki fabrikadır. Robertet Gülyağı fabrikası Keçiborlu ilçesinin Senir kasabasında 1963 de, Biolendes Gülyağı Fabrikası (Foto 35) ise Merkez ilçeye bağlı Yakaören köyünde 1990 yılında işletmeye açılmıştır. Bu fabrikalarda toplam 55 işçi çalışmaktadır. Erçetin ve Gürkan Gülyağı fabrikaları ise diğer önemli işletmelerdir. Eğirdir yolu üzerinde kurulan Erçetin Gülyağı Sanayinde 50 kişi, Isparta-Atabey yolu üzerinde kurulan Gürkan Gülyağı fabrikasında ise 25 kişi çalışmaktadır (Tablo 111). 6. Diğer Sanayi Kolları Isparta ilinde yukarıda bahsedilen sanayi kollarından başka plastik, metal eşya ve makine, tarım alet ve makineleri, boya, PVC doğrama, LPG tüpgaz dolumu, naylon malzeme üretimi ve konik bobin imalatı gibi bir çok alt sektörde de faaliyet gösteren tesisler bulunmaktadır. Bu işletmelerde çelik hasır, tarım römorku, pülverizatör, kalorifer kazanı, termosifon, akaryakıt pompası, asansör imalat ve montajı ile çelik konstrüksiyon imalatı dikkat çekmektedir. 2000 yılı itibariyle çeşitli sektörlerde 11.300 ton çelik hasır, 30 bin ton LPG dolumu, 2.000 ton sentetik boya, 950 ton plastik malzeme, 275 bin mtül PVC doğrama, 11.5 milyon adet konik bobin üretimi gerçekleştirilmiştir. 265

Isparta ilinde bu sektörlere ait toplam 19 işletme bulunmakta ve bunların 5 tanesi 25 ve üzerinde işçi çalıştırmaktadır. Tablo 112. Isparta İlinde Çeşitli Sanayi Kollarında Faaliyet Gösteren Tesisler (2000) İşletme Adı Kurulduğu Yıl Çalışan Sayısı (Kişi) Ayes Çelik Hasır San. 1978 60 Adım Yapı Ürünleri San. 1978 42 Lipet AŞ. 1990 43 Is-Cam San. 1995 27 Abdullah Aköz 1969 30 Kaynak: San. ve Tic. Odası ve San. ve Tic. İl Md. *25 kişi ve üzerinde işçi çalıştıran tesisler. Tablo 112 de görüldüğü üzere bu sektörlerdeki önemli kuruluşlar Ayes Çelik Hasır Sanayi, Adım Yapı Ürünleri, Lipet Dolum Tesisi, Is-Cam Sanayi ve Abdullah Aköz işletmeleridir. Atabey ilçe merkezinde inşaatlarda kullanılan çelik hasır üretimi yapmak amacıyla 1978 yılında Ayes Çelik Hasır fabrikası faaliyete geçmiştir. 60 kişinin çalıştığı fabrikada, yılda ortalama 11 bin ton çelik hasır üretimi yapılmaktadır. LPG tüpgaz dolum tesisi Lipet, Gönen ilçesi Gümüşgün mevkiinde kurularak ve bünyesinde 43 işçi çalıştırmaktadır. Yapıştırıcı katkı maddesi üreten Adım Yapı Ürünleri 42, PVC doğrama ve ısıcam üreten Is-Cam 27 ve plastik ve metal elektrikli malzemeler üreten Abdullah Aköz firması da 30 işçi çalıştırmaktadır. Abdullah Aköz işletmesi Yalvaç ilçe merkezinde, diğer işletmeler ise Isparta il merkezinde faaliyet göstermektedir. Isparta il merkezinde bulunan Yeni Sanayi Sitesinde tarımsal alet ve makineler üreten işletmeler ile plastik ürünler ve boya imalatı yapan tesisler de bulunmaktadır. Tarımsal alet ve makine imalatında zirai ilaç makineleri, pulluk, çapa makinesi, römork ve damper üretimi önem kazanmaktadır. Tanus Zirai Aletler, Kıyaksan İlaç Makineleri, Gölsan, Şenollar, Murat Tanus tarım makineleri bu sektördeki bazı kuruluşlardır. Metal ürünler üretimin de ise Kolçelik Çivi sanayi, Bayramoğlu Metal Sanayi ve Emtaş Emaye Sanayi önemli işletmelerdendir. 266

B. Organize Sanayi Bölgeleri ve Küçük Sanayi Siteleri 1. Organize Sanayi Bölgeleri Isparta ilinde kuruluşu tamamlanan Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi ile istimlâk ve proje aşamasında Isparta Deri Organize Sanayi Bölgesi ve Yalvaç Organize Sanayi Bölgesi olmak üzere 3 adet Organize Sanayi Bölgesi bulunmaktadır. Isparta Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi (Foto 36), Isparta şehir merkezine 26 km mesafede, Gönen ilçesine bağlı Gümüşgün köyü civarında, İzmir- Antalya-Ankara karayolu kavşağında kurulmuştur. Organize Sanayi Bölgesi, Gümüşgün demiryolu isyonuna 300 m, Isparta Hava Limanına 4 km uzaklıktadır. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde 27 si işetmede 16 sı inşaat aşamasında olmak üzere 43 tesis bulunmaktadır (Tablo 113, Şekil 33). 252 hektar alanda 114 sanayi parseline ayrılan bölgenin altyapı çalışmaları 1998 yılında tamamlanmış ve halen arıtma tesisi inşaatı devam etmekte ve 65 sanayiciye 94 parsel tahsis edilmiştir. Toplam istihdam kapasitesi 5.000 işçi olarak planlanan bölgede işletmeye açılan tesislerde 935 kişi çalışmaktadır (Tablo 113). Çalışma alanında faaliyet gösteren 187 tesisin %14 ü organize sanayi bölgesinde bulunmaktadır. Bölgede halen işletmede olan tesislerin 12 si tekstil, 9 u orman ürünleri, 3 ü taş ve toprağa dayalı ve 3 ü de diğer sanayi kollarında faaliyet göstermektedir. İnşa halindeki tesislerin ise 9 u tekstil, 3 ü orman ürünleri, 3 ü gıda ve 1 i de metal sanayiinde faaliyet gösterecektir. İşletmede olan tesislerde çalışan toplam 935 kişinin %65 i tekstil, %19 u orman Ürünleri, %12 si taş ve toprağa dayalı ve %4 ü de diğer sanayi tesislerinde çalışmaktadır (Grafik 49). 27 tesisten 11 i 25 kişi ve üzerinde işçi çalıştırmakta ve bu tesisler de organize sanayi bölgesinde çalışanların %77 sini istihdam etmektedir. Sanayi bölgesinde tekstil sektöründe 9 işletme yün ve pamuk ipliği, 1 işletme akrilik battaniye, 1 işletme kumaş boyama ve 1 işletme de yün ve sentetik iplik üretimi yapmaktadır. Bu işletmelerden Yünteks de, yılda 1.050 ton yün ve sentetik iplik üretmekte, Selçuk Tekstil de, yıllık ortalama 1.500 ton kumaş boyanmakta, Diriteks de ise 320 bin adet akrilik battaniye üretilmektedir. Diğer işletmeler ise ortalama 7-8 bin ton pamuk ve yün ipliği üretimi gerçekleştirmektedir. 267

Tablo 113. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde İşletmeye Açılan ve Halen İnşaatı Devam Eden Sanayi Tesisleri (2000) İŞLETMEYE AÇILAN TESİSLER İşletme Adı Sanayi Alanı Çalışan Sayısı Erkoteks Erkoçlar Tekstil Tekstil 16 Diriteks Diriliş Tekstil // 35 Seda Tekstil // 80 Demtrak Demireller // 20 Yumak Tekstil // 65 Çelikörs Tekstil // 20 Oguzhan Oto Tekstil // 17 Davraz Tekstil // 10 Selçuk Tekstil // 60 Çıraklar Halıcılık // 100 Yünteks Tekstil // 105 İteks Tekstil // 85 Sakarya Kereste Orman 50 Peksan Ltd.Şti. // 15 Ünlü Orman Ürünleri // 10 Erenler Orman Ürünleri // 15 Yüceer Kereste Sanayi // 25 Caner Medikal Ticaret // 16 Çiftci Kardeşler // 10 Set İnş.Ve Yapı San. // 18 Tezel Kereste // 15 Kalekim Sanayi ve Ticaret Taş ve Toprağa D. 38 Kartaş Hazır Bet.Yap.Elemanları // 10 Nuh Yapı Ürünleri ve Makine San. // 60 Hüseyin Esendir Metal 20 Çanakoğlu Metal İşl. // 10 Oral Lastik Kaplama Tic. Diğer 10 TOPLAM 935 İNŞA HALİNDEKİ TESİSLER Ali Koçal Yorgancıoğlu Tekstil - Ayhan Plastik Tekstil A.Ş. // - Tü-Teks Fethi Küçüktütüncü // - Ekser Tekstil // - Hasyem San. ve Tic // - Gökhan Tekstil Sanayi Ticaret // - Barış Halıcılık Ltd.Şti. // - Yazgan Pamuklu Boya Tekstil // - Gökçer Tekstil İnşaat Sanayi // - Çağlar İnşaat Ve Ticaret Sanayii Orman - Kımıllı İnşaat Taahhüt ve Tic. // - Çeşme İnş.Orm.Ürünleri San. Tic. // - Beşler Kuruyemiş Gıda - Kaşlıoğlu Süt Sanayi // - Isparta Yatırım Gıda ve Tic. // - Selçuk Özçoban Metal - Kaynak: S. Dem. Org. San. Böl. Md. 268

Organize sanayi bölgesinde tekstil ürünlerinden başka kereste, metal ve kimyasal ürünler üretimi de yapılmaktadır. Orman ürünleri sanayinde Yüceer Kereste 5300 m 3, Sakarya kereste 12.800 m 3 kereste imal etmekte, kimya sanayiinde faaliyet gösteren Kalekim ise yılda ortalama 30 bin ton fayans yapıştırıcısı üretmektedir. Bölgede metal sanayinde ise Çanakoğlu Metal Sanayi ve Hüseyin Esendir tesisleri bulunmkatadır. Grafik 49. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinde Sanayi Kollarına Göre Çalışanların Oranı (2000) Tekstil Sanayi 65% Orman Ür. Sanayi 19% Taş-Toprağa Dayalı San. 12% Diğer San. 2% Metal Sanayi 3% Isparta ilinde henüz faaliyete geçmemiş ve proje aşamasında olan iki adet daha organize sanayi bulunmaktadır. Bunlardan; Isparta Deri Organize Sanayi Bölgesi; Isparta il merkezinde, Minasın mevkiinde 60 hektarlık alanda yatırım programına alınan projenin, 30 hektarlık kısmının istimlaki tamamlanmış, hazırlanan altyapı projelerinin tasdiki aşamasına gelinmiştir. Yalvaç Organize Sanayi Bölgesi; 2000 yılında yer seçimi yapılmış ve kuruluş protokolü hazırlanarak Sanayi ve Ticaret Bakanlığı onayı ile yönetim kurulu oluşturulmuştur. Harita ve proje hazırlıkları devam eden bölge içinde kalan özel şahıslara ait 1.130.449 m 2 arazinin kamulaştırılmasına Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca onay verilmiş olup, Bakanlık ödeneği imkanları çerçevesinde arazi kamulaştırılmasına başlanacaktır. 269

2. Küçük Sanayi Siteleri Çalışma alanında bulunan küçük sanayi sitelerinde çok çeşitli sanayi kolları bulunmaktadır. Küçük sanayi sitelerinde tarım alet ve makineleri (römork, damper, set makinesi, yedek parçalar...), makine imalatı (kampana, torna tezgahları, mandıra teşkilatı, gülyağı üretim tesisleri, kalorifer kazanı, hidrolik pres, zımpara ve freze tezgahları, portlift, güneş enerjisi sistemleri...), çeşitli metal alet ve makineler (metal el halısı tezgahı ve aletleri, büro makineleri, çivi, çelik çatı, soba, termosifon...) gibi alet ve makinelerin üretimi yanında hizmet alanındaki diğer işyerleri de yer almaktadır. Tablo 114. Isparta İlindeki Küçük Sanayi Siteleri (2000) Küçük Sanayi Siteleri İşyeri Sayısı % İşçi Sayısı % Isparta Yeni Sanayi Sitesi 750 44 4650 68 Isparta Gül Küçük Sanayi Sitesi 486 28 1050 15 Eğirdir Küçük Sanayi Sitesi 73 4 220 3 Şarkikaraağaç Fatih Küçük Sanayi Sitesi 155 9 340 5 Yalvaç Çınar Küçük Sanayi Sitesi 153 9 400 6 Yalvaç Yuva Küçük Sanayi Sitesi 109 6 230 3 Toplam 1726 100 6890 100 Kaynak: San. ve Tic. İl Md. Araştırma alanında il merkezinde, Eğiridir, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçe merkezlerinde küçük sanayi siteleri bulunmaktadır. 2000 yılı verilerine göre; Isparta şehrinde toplam 1.236 işyerlik 2 adet, Eğirdir İlçesinde 73 işyerlik, Şarkikaraağaç İlçesinde toplam 155 işyerlik 1 er adet ve Yalvaç İlçesinde toplam 262 işyerlik 2 adet olmak üzere toplam 1.762 işyerlik 6 adet Küçük Sanayi Sitesi faaliyet göstermektedir (Tablo 114). Çalışma alanında bulunan bu küçük sanayi sitelerinde toplam 6.890 kişi çalışmaktadır. Ayrıca inşaat ve proje aşamasında Keçiborlu ve Gelendost Küçük Sanayi Siteleri de sonraki yıllarda hizmete açıldığında küçük sanayi sitelerinde daha da fazla kişi çalışabilecektir. 270

BEŞİNCİ BÖLÜM: ISPARTA İLİNDE HİZMET FAALİYETLERİ 271

Ekonomik faaliyetler içinde önemli bir yere sahip olan hizmet sektörü, her türlü beşeri ve ekonomik faaliyetin devamlılığını ve verimliliğini sağlayan ekonomiye doğrudan ve dolaylı olarak etki eden faaliyetleri bünyesinde barındırmaktadır (Özçağlar, 2000: 152). Tarım, sanayi ve çeşitli hizmetlerin gerçekleşmesi ve verimli yürütülmesi için bu sektöre ihtiyaç duyulmaktadır. Hizmetler, arz ve talebe göre ortaya çıkmakta, ekonomik faaliyetlerin devamlılığını ve verimliliğini sağlamaktadır. Bu çalışmada hizmet faliyetlerinden; ticaret-pazarlama, ulaşım (karayolu, demiryolu, havayolu, turizm, eğitim ve sağlık üzerinde durulmuştur. I. TİCARET ve PAZARLAMA Çalışma alanı ekonomik yapısı Orta Çağda daha ziyade el sanatlarına dayanmasına karşın tuz, şarap, koku ve renk veren bitki ihraç eden bir görünüm arz etmekteydi (1996 İl Yıllığı). Halkın daha çok sanatla uğraşması küçük el sanatları yanında bez dokumacılığının yaygınlaşmasını ve sonraları da halıcılığın gelişmesini sağlamıştır. Yine eskiden beri koku ve renk veren bitkilerin yörede bulunması, özellikle yün ipliği üretiminin yanında 16. yüzyıldan itibaren boyahanelerin, 19. yüzyıldan sonra da gülyağı ve gül ürünlerinin yayılmasını sağlamıştır. Selçuklular Anadolu yu milletlerarası ticaret sahası içine sokmak için iki ana yola önem verdiler; Batı-Doğu yolu, Kuzey-Güney yolu. Batı-Doğu yolu, Antalya dan başlıyor, Göller Yöresi üzerinden (Isparta-Burdur) Konya, Aksaray, Kayseri gibi önemli yerleri geçtikten sonra Sivas ta Kuzey-Güney yolu ile birleşiyordu (Sümer, 1985:4). Bu ticaret yolunun yöreden geçmesi yöreye iktisadi ve sosyal açıdan canlılık kazandırmaktaydı. Antalya limanından ihraç edilen kereste ve Adrağan zamkının sevkiyatı Eğirdir den idare ediliyordu (Yiğitbaşı, 1972;16-17). XV. ve XVI. yüzyıllarda Isparta (Merkez), Eğirdir, Uluborlu ve Gönen boğası denilen ince pamuklu dokuma yapımında oldukça ileri gitmişlerdi. Bu şehir ve kasabalarda aynı zamanda gelişmiş el sanayisi de vardı. Boğası ve diğer dokumalar Bursa ya gönderilir ve orada boyanırdı (Bu dönemde Hamit Sancağındaki boyahanelerin yeterli olmadığı buradan anlaşılmaktadır). Hamit sancağında dokunan boğası İstanbul başta olmak üzere Tuna iskelelerinde, Karadenizden Osmanlı sınırları ötesindeki yabancı ülkelere, Erdel ve Macaristan a kadar geniş bir alanın pazarlarında alıcı bulmaktaydı (Arıkan,1988:115). 272

Hamit Sancağında özellikle XVI. yüzyılın sonlarına doğru dericilik, tabakçılık ve kavaflık önemli gelişme göstermiş, şehir ve bölge ekonomisinde büyük bir yer tutmaya başlamıştır (Arıkan, 1988:116). Isparta şehrinde şeriye sicillerinden anlaşıldığı üzere bu dönemde güçlü bir esnaf teşkilatı bulunmakta idi (Katırcıoğlu, 1937:545-546). Endüstri devriminden önce toplumların şehirleşme süreci incelenirken belirli aralıklarla kurulan pazarların önemli bir yere sahip olduğu belirtilmektedir (Faroqhi, 1978:39-85). Hamit Sancağında da şehir ve kasabaların hemen hepsi birer pazar yeri durumundaydı. Isparta, Eğirdir, Keçiborlu, Gönen, Ağros, Barla, Afşar, Uluborlu, Yalvaç ve Yalvaç Karaağacı gibi yerler bazar durur merkezlerdi (Arıkan, 1988:118). Hamit Sancağında kurulan pazarlar herşeyden önce tımar sahiplerinin mal olarak topladıkları ancak tüketemedikleri ürünlerin satıldığı yerlerdi (Faroqhi,1978:44-45). Bu pazarlarda satılan malların çoğu zahire, tuz ve üzümden oluşmaktaydı. Boğası, sahtiyan gibi malların ticareti daha çok büyük pazarlarda yapılmaktaydı (Arıkan, 1988:118). Hamit Sancağı gibi ticarileşmiş bölgelerde ve Anadolu da bulunan pazarlarda tüccarlar, seyrek olmakla beraber köylülere hammadde dağıtarak kendi hesabına üretim yaptırmaktaydı (Faroqhi, 2000:191). Isparta ili ekonomisi tarım alanlarının darlığı ve ildeki sanayinin büyük ölçüde içe dönük (kapalı) olması nedeniyle il ticareti belirli tarım ve sanayi ürünleri dışında ağırlıklı olarak ilde dokunan halıların (Foto 37) iç ve dış pazarlara satılmasına dayanmaktadır. 19. yüzyılda hakim olan ticari ürünler; halı, gülyağı ve gül ürünleri, haşhaş, meyve ve deri idi. Cuinet e göre; Hamit Sancağında yıllık ortalama ticaret hacmi toplam 560.000 lira idi. İhraç edilen afyon (Haşhaş), yün, pamuk ve deri gibi maddelerden toplam 400.000 lira gelir sağlanırken, Avrupa dan genelde işlenmiş ürünler ithal ediliyor ve bunlar için 160.000 lira ödeniyordu (Cuinet, 1892:849). I. Dünya Savaşına kadar tüm Anadolu da olduğu gibi Isparta ilinde de ticari değer taşıyan en önemli ürün olan halının dış ticareti bütünüyle yabancı tüccarların elindeydi. Bu ticaretin hemen tamamı ise Şark Halı Şirketince gerçekleştirilmekteydi. Şark Halı Şirketi, I. Dünya savaşının başladığı yıllarda Anadolu da halı dokutup yurt dışına satan tek şirket durumundaydı. Savaş sırasında gerileyen halı ticareti savaş sonrası Cumhuriyetin ilk yıllarında dış talebin artması sonucu canlılık kazanmıştır. Ancak Cumhuriyetten önce dış ticaretle uğraşmayan Türk tüccarlar da bu dönemden sonra ihracat yapmaya başlamıştır. Bu dönemde halı ticaretinin yapıldığı en önemli 273

ülkeler; ABD, İngiltere, Fransa ve İtalya dır. 1926 yılında 7 milyon TL ye yaklaşan Türkiye halı ihracatı, 1929 da 7 milyonu geçmiş ve bunun da %15 ini Isparta halıcılığı sağlamıştı (Yurt Ans., 1984:3560). 1929 dan II. Dünya Savaşı sonuna kadar gerileyen halı ticareti, 1950 lerden itibaren hız kazanmıştır. El halısı dokumacılığı 1958-1975 yılları arasında önemli bir gelişme göstererek o yıllarda Isparta ekonomisine damgasını vurmuştur. Bu yıldan sonra el halısı dokumacılığı düşüş göstermiştir. Isparta il merkezinde bulunan Halı Sarayı üreticiler için, bölgenin en büyük halı pazarı olma özelliğine sahiptir. İçerisinde bulunan 100 e yakın işyeri, her türlü halının alınıp satıldığı, adeta bir Halı Borsası görünümündedir. Isparta ili eskiden beri halıcılık ve dokumacılıkta kullanılan yün ve pamuk ipliğinin bir bölümünü Uşak ve İzmir den sağlamaktadır. Çünkü Isparta daki fabrikalarda üretilen yün ve pamuk ipliği, ihtiyacın tamamını karşılayamamaktadır. Gerek Isparta ili içinden gerekse dışarıdan alınan yün ve pamuk ipliği halı dokuyan kişilere iplik ticareti ile uğraşan esnaf aracılığı ile satılmaktadır. Son yıllara kadar köylerde yoğun olarak bulunan tezgâhlarda dokunan halıların ekonomik değerinin düşmesi ve halkın başka uğraşlarla meşgul olması nedeniyle halı üretiminde belli oranda düşüş olmuştur. Ancak yine de Isparta ilinde halıcılıkla uğraşan önemli bir nüfus kitlesi bulunmaktadır. Isparta ili ekonomisinde önemli bir yere sahip diğer bir ürün de yağ gülüdür. 19. yüzyılın sonlarına doğru Bulgaristan göçmenleri ile yöreye getirilen gül, kısa sürede Isparta ilinde yaygınlaşmıştır. Özellikle 1920 lerden sonra hızla artmaya başlayan gül bahçelerinden elde dilen gül ve gül ürünleri yurt dışı pazarlarında yer edinmeye başlamıştır. 1970 lerden sonra hemen tamamı yurt dışına ihraç edilen gül yağı, başta Fransa olmak üzere İsviçre, İtalya, ABD ve Suudi Arabistan a gönderilmektedir. 1981 yılında 3.100 kg gülyağı ve gül konkreti gibi gül ürünleri ihracatından 2.901.881 dolar, 1985 yılında 8.355 kg üründen 8.588.000 dolar, 1990 yılında 8.520 kg üründen 5.913.000 dolar, 1995 yılında 3.832 kg üründen 3.905.000 dolar ve 2000 yılında da 6.204 kg üründen 6.748.000 dolar gelir elde edilmiştir. Çalışma alanındaki ticareti üç tipte incelemek mümkündür. Bunlardan biri; Isparta il merkezi, ilçe merkezleri, bazı kasaba ve köylerde kurulan yerel pazarlar, biri; başta İstanbul, İzmir, Antalya, Ankara ve Konya olmak üzere ülkemizin çeşitli illerinden oluşan ulusal pazarlar, diğeri de bazı hammaddeler ile sanayi ürünlerinin ihraç edildiği yurtdışı pazarlardır. 274

Isparta il merkezi; Dinar, Dazkırı, Ağlasun, Bucak gibi çevre ilçelerle birlikte il sınırları içinde yer alan ilçeler için bir pazar merkezi konumundadır. Genelde üretilen bitkisel ve hayvansal ürünlerin satılıp mensucat, giyim eşyası başta olmak üzere çeşitli sanayi ürünlerinin alındığı en büyük pazar yeri Isparta şehri olmaktadır. Yukarıda belirtilen ilçe merkezleri ve bunlara bağlı çoğu kasaba ve köylerden hemen hergün Isparta il merkezine çeşitli ihtiyaçlarını gidermek amacıyla insanlar gelip alışveriş yapmaktadır. Isparta şehri dışında ilçe merkezi ve bazı yerleşmelerde kurulan pazarlar da yöresel ihtiyaçların giderildiği ve bazı tarımsal hammaddelerin satıldığı yerler durumundadır. Tablo 115. Isparta İlinde Ticaretle İlgili İşyeri ve Çalışan Sayısı (1980) Toptan Ticaret İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Perakende Ticaret İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Zirai ve Gıda Maddeleri 38 70 Gıda Maddeleri 856 539 Mensucat-Giyim 123 184 Mensucat-Giyim 540 441 Makine-Techizat-Züccaciye 7 4 Mobilya Yapımı-Kereste.. 623 687 Diğerleri 27 39 Eczane-Parfümeri 78 76 Zirai Ürünler-Nakliyat 101 112 Diğerleri 177 209 Toplam 195 297 Toplam 2375 2064 Genel Toplam 2570 2361 Kaynak: DİE, Sanayi ve İşyerleri Sayımı Tablo 116. Isparta İlinde Ticaretle İlgili İşyeri ve Çalışan Sayısı (1992) Toptan Ticaret İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Perakende Ticaret İşyeri Sayısı Çalışan Sayısı Tarımsal Hammadde 43 110 Genel Perakende Tic. 916 1229 Kişi ve Ev Eşyaları 31 61 Gıda Maddeleri 314 450 Makine-Techizat ve İnşaat... 3 5 Mensucat-Giyim 1700 2576 Hurda, İnşaat, Tesisat... 43 96 Kişisel ve Ev Eşyaları 313 405 Diğerleri 31 56 Diğerleri 10 10 Toplam 151 328 Toplam 3253 4670 Genel Toplam 3404 4998 Kaynak: DİE, Sanayi ve İşyerleri Sayımı. 1980 yılında 350.116 kişinin yaşadığı Isparta ilinde ticari işyeri sayısı 2.570 ve bu işyerlerinde çalışanların sayısı da 2.361, 1992 yılında ise 434.771 kişinin yaşadığı ilde işyeri sayısı 3.404 ve çalışan sayısı da 4.998 olmuştur (Tablo 115-116). Nüfus artışına paralel olarak işyerleri ve çalışan sayılarında artış görülmüştür. Isparta ilinde toptan ticaretten ziyade perakende ticaretle meşgul olan işyerleri sayısında önemli bir artış olmuştur (Grafik 50). Bu ise toptan ve perakende ticaretin %70 ine yakın bir bölümünü oluşturan Isparta şehrinin aldığı göçlerle birlikte 275

nüfusunun artmasından kaynaklanmaktadır. 1980 yılında 86.475 olan Isparta şehir nüfusu 1990 yılında 112.117 ye ve 2000 yılında da 148.496 ya yükselmiştir. Grafik 50. Isparta İli Ticari İşyeri Oranı (1992) Toptan Ticaret %4 Perakende Ticaret %96 Çalışma alanında sanayi işletmelerinde olduğu gibi toptan ve perakende ticarette de başta gıda maddeleri olmak üzere mensucat ve giyim eşyaları, mobilya ve kereste doğrama gibi sektörler yerini korumaktadır. Toptan ticaretle uğraşan işyerlerinde olduğu gibi özellikle perakende ticaretle ilgili işyerlerinin %80 hatta %90 ı bu sektörlerde faaliyet göstermektedir. Tablo 117. Isparta İlinde Ticaret Borsasında İşlem Gören Ürünler (2000) Ürünler Miktarı (kg) Değeri (Milyon TL) Tahıllar 15400170 1.488.975 Tahıl Mamulleri 8336 169 Bakliyat 1256125 624.930 Yağlı Tohumlar 886629 500.803 Hayvansal Ürünler 18047171 5.621.307 Kuru ve Yaş Meyveler 75794172 6.085.254 Orman Ürünleri 7155060 817.604 Bitkisel Gıda Maddeleri 81534359 3.790.656 Canlı Hayvan 2065254 4.557.858 Ham Deri(adet) 206543 105.969 Çeşitli Maddeler 66311213 3.526.977 Toplam 208.984.943 27.120.502 Kaynak: İl San. ve Tic. Md. 276

Araştırma alanında genel olarak ticareti, biri il merkezinde, biri de Yalvaç ilçe merkezinde olmak üzere iki adet Ticaret ve Sanayi Odası ile il merkezinde faaliyet gösteren bir adet Ticaret Borsası yönlendirilmektedir. 174 gerçek ve tüzel kişinin kayıtlı bulunduğu Ticaret Borsasında 2000 yılı itibariyle 27 trilyon TL. işlem gerçekleştirilmiştir (Tablo 117). Bunun önemli bir bölümünü ise tarla, meyve ve sebze ürünleri ile hayvansal ürünlerden oluşan tarımsal hammaddeler oluşturmaktadır. Isparta ilinde, 1911 yılında kurulan Isparta Sanayi ve Ticaret Odasına kayıtlı 2.846, 1990 yılında kurulan Yalvaç Sanayi ve Ticaret Odasına kayıtlı 598 adet olmak üzere toplam 3.444 ticari firma faaliyet göstermektedir. Bu firmaların, %70 i Isparta Merkez ilçede yer almaktadır. Ayrıca Isparta ilinde, Isparta ve Yalvaç Ticaret ve Sanayi Odalarına kayıtlı 358 anonim, 1.566 limited, 1 komandit ve 4 kollektif olmak üzere 1.929 şirket bulunmaktadır. Isparta ilinde, Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliğine bağlı olarak faaliyet gösteren Merkez ilçede 18, Yalvaç ilçesinde 8, Eğirdir ilçesinde 3, Senirkent, Uluborlu ve Şarkikaraağaç ilçelerinde 2 şer, Keçiborlu, Gelendost, Sütçüler, Atabey ve Aksu ilçelerinde ise 1 er oda olmak üzere toplam 40 oda bulunmakta ve bu odalara bağlı toplam 18.619 esnaf çalışmaktadır (Tablo 118). Isparta ilinde üretilen tarımsal hammaddelerin bir bölümü büyük şehirlerimize pazarlanmaktadır. İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Adana, Mersin ve Konya başta olmak üzere daha birçok ile elma, vişne, üzüm, kiraz, kayısı ve şeftali gibi meyve ürünleri, Konya ve Burdur a şekerpancarı gönderilmektedir. Eğirdir, Gelendost, Senirkent ve çevresinden büyük şehirlerimize pazarlanan elma çok rağbet görmektedir. Ayrıca bereli olup ticari değer taşımayan elma, vişne, kayısı gibi meyve suyu yapımında hammadde teşkil eden ürünlerin bir kısmı yine Bursa, Denizli, Antalya gibi illerdeki meyve suyu fabrikalarına satılmaktadır. Isparta ilinin ihtiyacı olan maddeler (un, yem, şeker, petrol, gaz, konfeksiyon, giyim...) ise başta İstanbul olmak üzere çevre illerden karşılanmaktadır. 277

Tablo 118. Isparta İlinde Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliğine Bağlı Odalar ve Üye Sayıları (2000) İlçeler Odanın Adı Üye Sayısı Merkez 1 Madeni-İş Esnaf ve Sanatkarlar Odası 1.400 2 İnşaatçılar-Marangozlar-Mobilyacılar Odası 570 3 Halıcılar-Tuhafiye-Manifatura-Dokuma-Kilimciler Odası 892 4 Berberler ve Kuaförler Odası 197 5 Kebapçılar Lokantacılar Pastacılar Helva Odası 310 6 Kasaplar Esnaf ve Sanatkarlar Odası 124 7 Kahveciler-Meşrubatçılar-Otelciler-Hancılar Odası 463 8 Bakkallar e Bayiler Odası 754 9 Mahrukatçılar Eski Kereste Alım Satım Odası 108 10 Terziler ve Yorgancılar Odası 157 11 Tabaklar Esnaf ve Sanatkarlar Odası 107 12 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 3.010 13 Kunduracalar Terlikçi Sayacı ve Ayakkabıcılar Odası 219 14 Motorlu Üç Tekerlekli Arabacılar Odası 122 15 Fırıncılar Esnaf ve Sanatkarlar Odası 123 16 Elektrikçiler ve Bobinajcılar Odası 127 17 Sebzeciler ve Manavlar Odası 377 18 Sıhhi Tesisatçılar ve Fotoğrafçılar Odası 174 Yalvaç 1 Kalaycılar ve Madeni İşler Odası 174 2 Kunduracılar Bakkallar ve Berberler Odası 338 3 Kasaplar Lokantacılar Odası 149 4 İnşaatçılar Marangozlar Mobilyacılar Odası 284 5 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 476 6 Terziler Kahveciler Hazır Elbiseciler Odası 587 7 Debbağlar Odası 113 8 Çetince Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 203 Gelendost 1 Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 954 Ş.Karaağaç 1 Esnaf ve Sanatkarlar Odası 850 2 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 405 Sütçüler 1 Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 680 Eğirdir 1 Esnaf ve Sanatkarlar Odası 838 2 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 899 3 Sarıidris Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 146 Keçiborlu 1 Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 798 Uluborlu 1 Esnaf ve Sanatkarlar Odası 235 2 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 110 Senirkent 1 Esnaf ve Sanatkarlar Odası 526 2 Şoförler Otomobilciler ve Nakliyeciler Odası 300 Atabey 1 Esnaf ve Sanatkarlar Odası 107 Aksu 1 Esnaf ve Sanatkarlar Şoförler Odası 213 Toplam 40 18.619 Kaynak:Isparta Esn. ve San. Odaları Birliği. Çalışma alanında halı ve gülyağından başka kükürt, özellikle son yıllarda çimento, orman ürünleri (kereste, yonga levha...) ve konfeksiyon eşyaları da ticaretin önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Ancak Türkiye nin en önemli kükürt yataklarına sahip olan Keçiborlu ilçesinde 1935 yılında işletmeye açılan kükürt 278

yatakları 1994 yılına kadar işletilmiştir. Bu yıllar arasında Türkiye kükürt ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılayan işletme, 1994 yılında ekonomik olmaması nedeniyle kapatılmıştır. Tablo 119. Isparta İlinde İthalat ve İhracat Yapan Firmaların Sektörlere Dağılışı (2000) Sektörler İhracatçı Firma Sayısı İthalatçı Firma Sayısı Gıda 13 4 Tekstil 19 3 Orman Ürünleri 4 2 Taş ve Toprağa Dayalı 6 3 Kozmetik 6 1 Diğerleri 2 2 Toplam 50 15 Kaynak: San. ve Tic. İl Md. Çalışma alanında İl Sanayi ve Ticaret Odası 2000 yılıverilerine göre; 50 firma ihracat ve 15 firma da ithalat gerçekleştirmektedir. İhracat yapan firmaların 32 si, ithalat yapan firmaların ise 7 si gıda ve tekstil sektöründe faaliyet göstermektedir. Kozmetik sektöründe ise ihracat yapan 6, ithalat yapan 1 firma bulunmaktadır (Tablo 119). Isparta Gümrük Müdürlüğünden elde edilen verilere göre; 2000 yılında Isparta ili ithalat değeri 35.336.327 $ dır. Yurtdışından; gıda, petrol ürünleri, plastik, deri eşya, iplik, giyecek ve makine cihaz alımı gerçekleştirilmiştir. Su ürünleri, meyve suyu, meyve suyu konsantresi, salça, pamuk yün ipliği, trikotaj ipliği, el örgü ipliği, konfeksiyon, halı, yonga levha, tüfek dipçiği, çimento, klinker, barit, mermer fayansı, gülyağı ve gül konkreti ihracatından ise 47.433.673 $ gelir elde edilmiştir (Tablo 120). Isparta ilinden 2000 yılı itibariyle; gıda sektöründe; un ve unlu mamuller, meşrubat, meyve suyu ve konsantresi ve su ürünleri üretimine yönelik sanayi kuruluşlarında fileto balık, konserve, kerevit, meyve suyu ve konsantresi, salça, meyve ve sebze kurusu ihracatından 12.227.292$, tekstil sektöründe; el ve makine halısı dokumacılığı, yün ve pamuk ipliği, kumaş ve trikotaj ipliği, battaniye ihracatından 17.017.748 $, orman ürünleri sektöründe; yonga levha, kapı paneli, tomruk, tüfek dipçiği, kabze ihracatından 1.162.189 $, taş ve toprağa dayalı sanayi sektöründe; öğütülmüş barit, çimento, klinker, mermer fayansı ihracatından 9.331.056 $ ve kozmetik sektöründe; gülyağı, gülsuyu, ardıç yağı, biberiye yağı, günlük yağı gibi ürünlerin ihracatından da 7.695.388 $ döviz sağlanmıştır. 279

Tablo 120. Isparta İlinden İhraç Edilen Sanayi Ürünleri ve Getirisi (2000) İhraç Edilen Ürün Sağlanan Gelir (USD) Miktarı Meyve Suyu Konsantresi 5929264 6051597 kg Diğer Meyve Suyu Çeşit. 1121642 326470 koli Gazlı İçecek 9986 3300 kg Salça, Kurutulmuş Sebze 1966800 1248857 kg Su Ürünleri 3043600 739000 kg Gülyağı ve Ürünleri 6743874 6204 kg Diğer Kozmetik San. Ürün. 951514 89878 kg Şişe Suyu 156000 294840 şişe Orman Ürünleri 1162189 99086 adet 1386 m 3 Çimento 2784000 71441 ton Mermer-Fayans 4871988 287405 m 2 Tekstil Ürünleri 17017748 3516917 kg 2066217 adet 30 dz Barit 1675068 28530 mton TOPLAM 47433673 Kaynak: San. ve Tic. İl Md. Tarım İl Müdürlüğü ve Antalya İhracatçılar Birlikleri Isparta İrtibat Bürosu verilerine göre; Isparta ilinden 2000 yılı itibariyle 673.871 ton elma, 1.246 ton kiraz, 177 ton kayısı, 380 ton dondurulmuş balık ve 201 ton da kerevit ihracatı yapılmıştır. Araştırma alanında, ihracatın büyük bir bölümü Avrupa Birliği ülkelerine, ABD ne ve Ortadoğu ülkelerine gerçekleştirilmektedir. Avrupa Birliği ülkeleri arasında; Almanya, Fransa, İtalya, İngiltere, İsviçre, Belçika ve Hollanda, Ortadoğu ülkeleri arasında da; Suudi Arabistan, Suriye, Ürdün, Irak ve İran başta gelmektedir. Isparta ilinden; konfeksiyon; İngiltere, İtalya, Fransa, İsveç ve İsviçre, giyim eşyası ve manifatura malzemesi; Rusya ya, yonga levha ve kereste; Lübnan, G.Afrika, KKTC, Moldavya, Gürcistan, Bulgaristan, İran ve Azerbaycan a, tüfek dipçiği ve kabza; İtalya, Almanya ve Çek Cumhuriyeti ne, gülyağı, gül konkreti ve diğerleri; Fransa, İsviçre ve Suudi Arabistan a, çimento ve klinker; İsrail, Lübnan, Irak ve Suriye ye, ısı yalıtım-strafor; Bulgaristan ve AB ülkelerine, mermer; İsrail, Suudi Arabistan, ABD, İtalya ve Almanya ya, elma, domates ve biber kurusu; AB ülkelerine, meyve suyu ve meyve suyu konsantresi; AB ülkeleri, Kanada, ABD, Japonya, Rusya ve KKTC ye, domates ve biber salçası da; Almanya, Hollanda, Fransa ve Malezya ya ihraç edilmektedir. 280

II. Ulaşım Genel anlamı ile insan yada eşyanın bir yerden diğer bir yere hareket etmesini ifade eden ulaşım faaliyeti yeryüzünde çeşitli yer ve bölgeler arasındaki ilişkilerin oluşmasında, ölçülebilmesinde ve nihayet coğrafi görünümün şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır (Tümertekin, 1994:479). Ulaştırma bir ülkenin siyasi, sosyal, kültürel ve özellikle de iktisadi hayatına etki eden bir olgudur. Bir ülkenin kaynaklarının iyi işletilmesi, değerlendirilmesi, iç ve dış ticaretin gelişmesi ancak gelişmiş bir ulaşım ağına sahip olmasıyla mümkündür (Karabulut, 1997:163). Isparta ili, ulaşım sistemlerinden karayolu, demiryolu ve havayolu olanaklarına sahiptir. Karayolu ağının diğer ulaşım sistemlerine göre gelişmiş olduğu çalışma sahasına, demiryolu 1912 yılında Eğirdir e, 1936 yılında da Isparta il merkezine ulaşmıştır. Hava limanı ise Isparta Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesinin güneybatısında 1997 yılında hizmete açılmıştır. A. Karayolu Çalışma alanında karayolu ulaşım sistemi ana hatlarla topoğrafya şartlarına bağlı olarak gelişme göstermiştir. Daha çok depresyon alanları ile vadi tabanlarında yoğunlaşan yollar, doğal güzergâhlara uymak zorunda kalmıştır. Yunan-Roma döneminde batıda Efes ten başlayarak Büyük Menderes vadisini izleyerek Eskihisar (Leodikeia), Dinar dan (Apamea) geçerek Yalvaç (Antiocheia Pisidiae) üzerinden Aksaray (Garsuara Archealais) ve Kayseri ye (Mazaka) ulaşan yol, Isparta ilinin kuzeyinden geçmekteydi. Anadolu Selçukluları döneminde yollar, Konya çevresinde toplanmakla birlikte (TCK, 1973:10); Selçuklular döneminde Doğu-Batı ticaret yolu, Antalya dan başlıyor, Göller Yöresi üzerinden (Isparta-Burdur) Konya, Aksaray, Kayseri gibi önemli yerleri geçtikten sonra Sivas ta Kuzey-Güney yolu ile birleşiyordu (Sümer, 1985:7) (Şekil 34). Bu ticaret yolunun yöreden geçmesi yöreye iktisadi ve sosyal açıdan canlılık kazandırmaktaydı (Yiğitbaşı, 1972;16-17). Ayrıca Selçuklular döneminde batıda İzmir den başlayan yol, Denizli ve Dinar üzerinden Isparta-Eğirdir-Gelendost-Şarkikaraağaç tan geçerek Konya ya ulaşmaktaydı (Şekil 34). 281

İlk çağlardan beri önemli bir yerleşme merkezi olan Uluborlu, İzmir-Konya ve İran a giden ticaret yolu üzerinde bulunmaktadır. Selçuklular döneminde de bu yolun kullanıldığı, han kalıntılarından anlaşılmaktadır (Demirkaya, 1998:167). Şerafettin Yezidi nin Zafer Namesi adlı eserinde, Timurlenk in 1402 de Ankara zaferini kazandıktan sonra İzmir e Uluborlu üzerinden geçtiği belirtilmektedir (Turgay, 1997). Osmanlı yolları Selçuklu yollarıyla büyük ölçüde örtüşmektedir. Ancak Osmanlı yollarında, Türkiye yi bir uçtan diğer uca kesen ana yollar yerine; kıyıda yer alan şehir ve limanlardan Anadolu nun içlerine doğru giden yollar da gelişmiştir. Osmanlı yolları ana yollar ve vilayet yolları olmak üzere ikiye ayrılmaktaydı. Ana yollar vilayet yollarıyla (ikinci derecede yol) kaza ve kentlere bağlanmaktaydı. Isparta ili, Osmanlılar döneminde İstanbul-Kütahya-Afyon-Isparta-Antalya-Alanya ana yol güzergâhında bulunmaktaydı. Çalışma alanında Eğirdir, Gelendost, Yalvaç ve Şarkikaraağaç tan geçen ikinci derecede yollar ana yol güzergâhlarına bağlanıyordu (Şekil 35). Isparta ilinde özellikle 1950 li yıllardan başlamak üzere karayolu yapımına hız verilmiştir. 1950 li yılların sonları ile 1960 lı yılların başında devlet ve il yolları asfaltla kaplanmaya ve köy yolları açılmaya başlanmıştır. Bu çalışmalar Isparta ilinin 1966 yılında Karayolları 13. Bölge Müdürlüğü sorumluluk alanı içine alınması ile daha da genişlemiştir. Devlet ve il yollarının asfaltlanmasını takip eden yıllardan başlamak üzere özellikle son 20 yıl içinde köy yollarının da hemen tamamı asfaltlanmıştır. Isparta ili günümüzde önemli iki karayolu üzerinde bulunmaktadır. Bunlardan İzmir-Denizli-Dinar-Konya hattı Batı-Doğu, Afyon-Keçiborlu-Dereboğazı-Antalya hattı ise Kuzey-Güney istikametindedir. Batı-Doğu yolu eskiden beri kullanılmakta, Kuzey-Güney yolu ise daha önce Keçiborlu üzerinden geçtikten sonra Gümüşgün mevkiinde Burdur a ve Isparta ya ayrılmakta idi. Antalya ya giden çoğu araç Isparta şehrine uğramadan Burdur üzerinden geçmekte idi. 1995 yılında Isparta- Dereboğazı-Antalya yolunun açılması ile bu durum kısmen değişmiştir. Ayrıca Isparta-Ağlasun-Bucak üzerinden Antalya ya ulaşan yolun yoğunluğu da Dereboğazı yolu açıldıktan sonra oldukça azalmıştır. Dereboğazı yolu, Isparta çayını takiben Karacaören barajı kıyısından Isparta-Antalya arasındaki mesafeyi yaklaşık 20-25 km kısaltmış ve 1930 larda Devlet Demiryolları tarafından yapılmış olan etütler demiryolu olarak değil de karayolu olarak gerçekleştirilmiştir (Şekil 36). 284

Tablo 121. Isparta İl Merkezi ile Bazı İl Merkezleri Arasındaki Karayolu Uzunlukları Karayolu Hattı Karayolu Uzunluğu (km) Karayolu Hattı Karayolu Uzunluğu (km) Isparta-İstanbul 601 Isparta-Konya 264 Isparta-Ankara 422 Isparta-Uşak 171 Isparta-İzmir 382 Isparta-Bursa 420 Isparta-Antalya 128 Isparta-Adana 620 Isparta-Afyon 165 Isparta-Mersin 587 Isparta-Burdur 51 Isparta-Trabzon 1187 Kaynak: KGM-1 / 1.700.000 Karayolları Har., 1999. Çalışma alanında yer alan karayolları, Karayolları 13. Bölge Müdürlüğü ne bağlı 135. Şube Müdürlüğü denetimindedir. Isparta ilinde 356 km. devlet, 307 km. de il yolu bulunmaktadır. Devlet yolu; Isparta il merkezinden başlamak üzere kuzeybatıda Burdur-Antalya yol ayrımına, kuzeydoğuda da Eğirdir e kadar otoyol olarak yapılmıştır. Bunlardan kuzeydoğuda Eğirdir yönünde devam eden karayolu Gelendost, Şarkikaraağaç üzerinden Beyşehir e, kuzeybatıda Burdur yönünde devam eden karayolu Burdur-Antalya yol ayrımından güneye Burdur a, batıya Keçiborlu ve Dinar a devam etmektedir. Keçiborlu üzerinden devam eden devlet yolu, Tekkeli tepe mevkiinden Uluborlu, Senirkent ilçelerinin bulunduğu ovayı geçerek Eğirdir Gölü kuzeyinden Yalvaç a, buradan da Şarkikaraağaç a ulaşmaktadır (Şekil 36). Tablo 122. Isparta İlinde Köy Yollarının Durumu (2000-km) İlçeler Asfalt Stabilize Tesviyeli Ham Yol Toplam Merkez 117 19 39 14 189 Aksu 66 21 32 13 132 Atabey 16 1 - - 17 Eğirdir 94 53 53 55 255 Gelendost 65 31 23-119 Gönen 42 18 10-70 Keçiborlu 87 20 24 23 154 Senirkent 26 14 10 12 62 Sütçüler 212 81 168 81 542 Ş.Karaağaç 116 27 5 24 172 Uluborlu 17 15 - - 32 Yalvaç 157 66 61 16 300 Y.Bademli 3 - - - 3 Toplam 1018 366 425 238 2047 Kaynak: Köy Hiz. İl Md. 285

Isparta iline bağlı 13 ilçe merkezi, 38 kasaba ve 173 köy yerleşmesinin hemen tamamına asfalt yol ile ulaşmak mümkündür. Araştırma alanında 1975 yılında toplam 1.209 km olan köy yollarının 24 km si asfalt, 701 km si stabilize, 211 km si ham yol ve 211 km si de patika yol iken 2000 yılında ise toplam 2.047 km olan köy yollarının 1018 km si asfalt, 366 km si stabilize, 425 km si tesviyeli ve 238 km si de ham yoldur. 1975 yılında sadece 24 km si asfalt olan köy yollarının miktarı 1.018 km ye ulaşmıştır (Tablo 22, Şekil 36). Ancak özellikle Sütçüler, Aksu, Merkez ve Eğirdir ilçelerinde topoğrafyanın olumsuz etkilerinin görüldüğü dağlık, engebeli ve yükseltisi fazla olan alanlarda asfalt yollar kendini stabilize ve tesviyeli yollara bırakmaktadır. Tablo 123. Isparta İlinde Trafikteki Araç Sayıları Taşıt Cinsi 1975 1990 2000 Motosiklet 779 7850 19.045 Otomobil 886 9085 28.991 Minibüs 140 436 1.079 Otobüs 220 336 834 Kamyonet 513 1476 6.024 Kamyon 725 2151 3.774 Traktör 614 5007 12.168 Diğerleri 79 105 393 Toplam 3956 26446 72.308 Kaynak: İl Emn. Md., 2000. Çalışma alanında 1975 yılında 3.956 adet taşıt bulunmaktayken bu sayı 1990 yılında 26.446 ya ve 2000 yılında da 72.308 e yükselmiştir. Son 25 yılda taşıt sayısında 18 kat artış olmuştur. Otomobil sayısı 1975 de 886 iken 2000 yılında 28.991 e, kamyon sayısı 725 iken 3.774 e, traktör sayısı 614 iken 12.168 e yükselmiştir (Tablo 123). Bunda 1970 li yıllardan itibaren sulu tarım alanlarının artmasıyla birlikte tarım araçlarının sayısının çoğalması ve işlenen arazi oranının fazlalaşması etkili olmuştur. Tarım alanlarındaki gelişmeye paralel olarak tarıma dayalı sanayinin gelişmesiyle Isparta ili sosyo-ekonomik açıdan 1980 li yıllardan sonra hızlı bir süreç içine girmiştir. Bununla birlikte nüfusun artması, Süleyman Demirel Üniversitesi nin açılması ve son olarak da halkın alım gücünün yükselmesine paralel taşıt sayısında da oldukça önemli artışlar yaşanmıştır. Isparta ilinde trafik yoğunluğu en fazla olan yol güzergâhları; Isparta (Merkez)-Gümüşgün, Isparta (Merkez)-Eğirdir, Gümüşgün-Keçiborlu-Tekkeli Tepe, Gümüşgün-Dinar, Eğirdir-Şarkikaraağaç-Beyşehir, Uluborlu-Senirkent-Yalvaç- Şarkikaraağaç hatlarıdır. 2000 yılı değerlerine göre; Isparta ili karayollarında günlük 287

toplam 11.693 araç, yıllık toplam 4.267.945 araç seyretmiştir. Bunlardan otomobil ve kamyon en fazla yolları kullanan araçlardır. Yıllık ortalama 2.579.455 otomobil, 1.360.720 de kamyon karayollarını kullanmaktadır. B. Demiryolu Batı Anadolu nun tarım ürünlerini değerlendirmek ve İzmir in ticari hayatını canlandırmak amacıyla Osmanlı hükümeti 1856 yılında İzmir-Aydın arasında demiryolu yapmak üzere İngilizlere imtiyazlar vermiştir. 1866 yılında tamamlanan bu hat, 1881 de Kuyucak a, 1882 de Sarayköy e, 1889 da da Dinar a kadar uzanmıştır (Kurmuş, 1974:51-52; Mutluer, 1995:85). Bu yıldan sonra Isparta ve çevresinde üretilen ürünler at, katır ve deve gibi yük hayvanlarının üzerinde Dinar a ve daha sonra demiryolu ile İzmir e ulaştırılmakta idi. 1912 yılında yapılan Dinar-Eğirdir demiryolu Keçiborlu üzerinden Eğirdir e ulaşmıştır. 1936 yılında bu hat üzerinde bulunan Bozanönü istasyonundan itibaren Isparta şehrine 14 km uzunluğunda bir hat daha döşenmiştir (Şekil 36-37). Isparta ili sınırları içinde 88.7 km demiryolu bulunmaktadır. 2000 yılında Isparta garından 88.302 yolcu, 1.744 ton da yük taşınmıştır. Isparta il merkezinden günlük olarak Isparta-Dinar-Afyon-Eskişehir-İstanbul, Isparta-Dinar-İzmir, Isparta- Burdur ve Isparta-Eğirdir ekspres tren seferleri yapılmaktadır. Ancak Isparta ili demiryolu açısından diğer merkezlere oranla sapa bir yerde kalmaktadır. Bu nedenle İstanbul dan Isparta ya demiryolu ile seyahat etmek isteyen bir kişi Eskişehir, Karakuyu, Gümüşgün istasyonlarında, İzmir den Isparta ya seyahat etmek isteyen bir kişi Karakuyu ve Gümüşgün istasyonunda aktarma yapmak zorunluluğu ile karşılaşmaktadır. Isparta (Foto 38) ve Eğirdir istasyonları son istasyon olduğu için demiryolunda süreklilik sağlanamamaktadır. Bu nedenle gerek yolcu gerekse yük taşımacılığında Isparta ilinde demiryolu değil de karayolu tercih edilmektedir. Bunu önlemek için en azından aktarma istasyonlarının sayısının düşürülmesi gerekmektedir. 288

C. Havayolu 1992 yılında yapımına başlanan Isparta Hava Limanı, Keçiborlu ilçesine bağlı Senir ve Kılıç kasabası sınırları içinde Burdur gölünün kuzeydoğusunda Camuzölen mevkiinde yer almaktadır. Hava limanı, Isparta şehir merkezine 28 km., Burdur şehir merkezine 30 km. mesafededir (Şekil 36). Isparta hava limanı yıllık 1.5 milyon yolcu kapasitesine, 1.5 km 2 lik kapalı alana ve 110.000 ton/yıl kargo terminaline sahiptir. 1998 yılı içinde THY ve özel uçak olarak toplam 812, 1999 yılında toplam 722 ve 2000 yılında da toplam 488 uçak seferi yapılmıştır. 1998 yılında yapılan seferlerin 796 sı iç, 16 sı dış hat, 2000 yılında ise yapılan seferlerin ise 440 ı iç, 48 ide dış hat seferidir. Hava limanından 1998 yılında 5.019 iç hat ve 1167 dış hat olmak üzere toplam 6.186, 2000 yılında ise 2.544 iç hat ve 4.191 dış hat olmak üzere toplam 6.735 yolcu taşınmıştır (San. ve Tic. Md., 2000). Bu yıllarda Isparta Süleyman Demirel hava limanına, Isparta-İstanbul arasında haftada karşılıklı iki sefer düzenlenmekteydi. Bundan başka daha çok hac mevsiminde dış hatlarda kullanılan hava limanı, özel hava yolu şirketlerine, Orman Bakanlığına, Anadolu Üniversitesine ait uçaklar ile askeri uçaklar tarafından da kullanılmaktadır. Günümüzde Hava Limanı, atıl bir durumdadır. Çünkü yörede havayollarını kullanacak gerek yolcu gerekse yük taşıma talebi oldukça düşüktür. D. Haberleşme Ulaşımın bütünleyici bir ögesi olan haberleşme, teknolojik gelişmelere bağlı olarak bütün Türkiye de olduğu gibi araştırma alanında da hız kazanan bir sektör olmuştur. Isparta ilinde ilk telefon hattı tek telli olarak Isparta şehrinde kurulmuştur. 1923 yılından sonra Isparta PTT sinde 50 abonelik bir santral kurularak çarşı içinde ve resmi kurumlar arasında manyetolu sistemle telefon görüşmesi başlamıştır. Isparta ilinde 500 abonelik Ericsson telefon santrali 1957 yılında kurulmuş, 1960-1970 yılları arasında da teknoloji ve yenilikler PTT hizmetlerine yansımış ve 4.000 abonelik Krosbar santrali (şehiriçi tam otomatik, şehirler ve uluslar arası yazdırmalı olarak görüşülebilen) devreye sokulmuştur. Yine bu yıllarda Hisar ve Tekke tepelere radyolink istasyonları kurulmuş ve 1980 li yıllarda telefon 290

cihazlarındaki yeniliklerle işyerleri ve konutlarda manyetolu cihazlar yerini yeni telefon cihazlarına bırakmıştır. İletişim teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak santraller arası irtibatını sağlayan iletişim ortamı fiber optik kablolarla sağlandığından Isparta ilinde buna paralel olarak 1991 yılında 760.438 km fiber optik kablo çekimi gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte Turpak, Data, Turnet, Ttnet, Frame Relay (Noktadan noktaya) gibi iletişim hizmetleri kesintisiz olarak verilmeye başlanmıştır. İl posta işletmesi de mektup, koli, faks, telgraf gibi hizmetleri yerine getirmektedir. 1992 yılında 106 olan telefon santral sayısı 2000 yılında 137 ye 72.529 olan abone sayısı 115.058 e yükselmiştir. Isparta ilinde bulunan bütün yerleşmelerde şehirlerarası ve uluslar arası telefon görüşmeleri yapılabilmekte, bütün televizyon yayınları izlenebilmektedir. Ayrıca Isparta şehrinde bir de televizyon kanalı bulunmaktadır. 291

III. TURİZM Turizm, Yabancıların geçici yada sürekli olarak iş tutma veya para kazanma amacına bağlı olmayan konaklama ve yolculuklarından doğan ilişkiler bütünüdür. (Özgüç, 1994a:8). Turizm üç temel unsura sahiptir. Bunlar; çekicilikler, ulaşım ve konaklamadır (attractions, accessibility, accomodation). Çekicilikler, turizmin yer seçiminde rol oynayan coğrafi kaynaklardır. Bunlar turistin bir alanı ziyaret etme isteğini doğururlar; ulaşım ve iletişim hizmetleri erişimi sağlayarak bu ziyareti gerçekleştirirler; konaklama da, turistin gidilen yerde ağırlanmasını sağlar (Özgüç, 1998:46). Çalışma alanında turizm faaliyetlerine katkısı olan ve bu faaliyeti destekleyen başlıca turistik değerler; doğal değerler, tarihi ve kültürel değerler olmak üzere iki başlık altında incelenmiştir. Doğal değerler içinde; göller, tabiat parkları, tabiatı koruma alanları, milli parklar, mağaralar, yaylalar, kanyonlar, mesirelikler, plajlar, dağlar, tarihi ve kültürel değerler içinde ise; antik kentler, harabeler, kaya mezarları, küp mezarlar, kaleler, höyükler, kervansaraylar, camiler, kiliseler, türbeler, hamamlar, çeşmeler, köprüler, eski evler ve müzeler ele alınmıştır. A. DOĞAL DEĞERLER Göller Yöresi ninde yer alan Isparta ili, turizmde doğal değerler bakımından oldukça zengin bir görünüme sahiptir (Şekil 38). Kuşkusuz bu değerlerin başında göller gelmektedir. Eğirdir, Kovada ve Gölcük göllerinin tamamı, Beyşehir ve Burdur göllerinin de bir bölümü Isparta ili sınırları içinde bulunmaktadır. Tamamı çalışma alanında bulunan ve 468 km 2 yüzölçümü ile Türkiye'nin 4. büyük gölü olan Eğirdir gölü, doğal sit alanıdır. Henüz doğal güzelliği bozulmamış ve suları kirlenmemiş Eğirdir Gölü, balıkçılık açısından ülkemizdeki önemli merkezlerdendir. Gölde sudak, sazan, sıraz gibi balık türleri bulunmaktadır. Eğirdir Gölünde Eğirdir ilçesinin de üzerinde bulunduğu yarımadanın bir uzantısı olan Can ada ve Yeşil ada bulunmaktadır. Bunlardan Yeşil ada, ev pansiyonculuğu ve balık lokantaları ile dikkat çekmektedir. Can ada ise Eğirdir ile Yeşil ada arasında 7 bin m 2 büyüklüğünde sevimli bir adacıktır. Yapılaşma olmadığı için piknik alanı olarak düzenlenmiştir. Bu adalar, doğal güzelliği yanında tarihi zenginlikleriyle de yerli ve yabancı turistlere hitap etmektedir. 292

İlde bulunan göllerden biri de bir bölümü Isparta ili sınırları içerisinde kalan Beyşehir gölüdür. Şarkikaraağaç ilçe merkezine 20 km uzaklıkta olan gölün kenarında dinlenme tesisleri yer almaktadır. Gölde, sazan, levrek gibi balık türleri; yaban ördeği, karabatak, sülükçün, meke gibi kuş türleri bulunmaktadır. Bunlar kontrollü şekilde avlanmaktadır. Tabiat parkları ilde mevcut olan doğal çekiciliklerdendir. Isparta ilinde iki adet tabiat parkı bulunmaktadır. Bunlardan biri Gölcük Gölü, diğeri de Yazılı Kanyon Tabiat Parkı dır. Isparta il merkezinin güneybatısındaki Hisartepede yer alan ve çevresi yeni yetiştirilmiş ağaçlarla kaplı bir krater gölü olan Gölcük, Isparta şehrine 12 km. mesafededir. 1991 yılında Gölcük ve çevresindeki 6.684 ha. alan tabiat parkı olarak tescil edilmiştir. Gölün etrafı 150-300 m yi bulan volkanik küllü tepelerle çevrilidir. Göl kıyısında piknik için tüm alt yapı tesisleri mevcuttur. Yazılı Kanyon ise Sütçüler ilçesinin güneybatısında Değirmendere vadisinde ve yaklaşık 10 km uzunluğundadır. Kanyonun duvarlarında oluşan karstik boşluklarda bir zamanlar ibadet yapılan bölümler ve yazıtlar vardır. Bu yazıtlardan dolayı buraya Yazılı Kanyon denilmiştir. Antalya şehrine yakın olduğu için tur güzergâhı üzerinde bulunmakta ve turistler tarafından sıkça ziyaret edilmektedir. Çalışma alanında bulunan bir diğer çekicilik de Köprülü kanyondur. Kanyon özellikle rafting için uygun şartlar göstermektedir. Sütçüler ilçesinin doğusunda kuzey-güney doğrultuda, kaynağını Anamas dağlarından alan Köprüçay, 50 km uzunluğundadır. Kesme kasabası ile Yeşilbağ köyleri arasında yaklaşık 20 km lik kesimi çok dar ve derindir (800 m). Bu yönüyle su sporları açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Çalışma alanında iki adet de milli park bulunmaktadır. Bunlardan Kovada Gölü Milli Parkı, Eğirdir ilçesi Kırıntı köyü yakınlarında bulunmaktadır. Bu milli park, doğal görünümü, sularının berraklığı ve balıklarıyla önemli bir rekreasyon alanıdır. Kovada gölünde sazan, tatlı su yengeci, su böceği ve midye bulunmaktadır. Göl ve çevresinde zengin bitki örtüsü, yabani ördekler ve diğer av hayvanlarının yaşam alanıdır. Bu özellikleri nedeniyle Kovada gölü ve çevresi (6.534 ha.) Bakanlar Kurulu kararıyla 03.11.1970 tarihinde Milli Park ilân edilmiştir. Milli park, çam ormanları arasında doğal güzellikleriyle günübirlik piknik alanı olarak kullanılabileceği gibi çadır ve karavan turizmi için de çok uygun koşullara sahiptir. Şarkikaraağaç ilçe merkezinin güneyinde ilçe merkezine 5 km uzaklıkta bulunan Kızıldağ Milli Parkı ise 631 ha. lık bir alan kaplamaktadır. Sedir ormanlarıyla yoğunlaşan bol oksijenli temiz bir havaya sahiptir. Beyşehir gölünün 4 km. kuzeyinde bulunan Kızıldağ, gölden 294

esen rüzgârların Bebik vadisiyle Yertutan mevkiinden geçerek Milli Parka ulaşması ile özellikle göğüs hastalıkları çeken kişiler için tedavi yeri durumundadır. Bu nedenle Kızıldağ a 1986 yılında 100 yataklı bir Göğüs Hastalıkları Hastanesinin temeli atılmış olup, inşaatı hâlen devam etmektedir. Milli Parkta dağ evleri ve kamp sahaları da bulunmaktadır. Çalışma alanında doğal çekiciliklerin bir diğer unsuru tabiatı koruma alanlarıdır. İlde iki adet tabiatı koruma alanı bulunmaktadır. Bunlar Kasnak Meşesi ve Sığla Ormanı tabiatı koruma alanıdır. Eğirdir ilçesi Yukarıgökdere köyü sınırları içerisinde bulunan Kasnak Meşesi Tabiatı Koruma Alanı, ülkemize has endemik bir orman ağacı türü olan ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya bulunan kasnak meşesinin gerek saf ve gerekse sedir ve ardıç türleri ile karıştığı doğal bir alandır. Burada bugüne kadar 218 bitki türü tespit edilmiştir. Kurt, tilki, porsuk, sansar, yaban domuzu gibi yabani hayvanların da bulunduğu 1.300 ha.'lık bu alan, 1987 yılında Tabiatı Koruma Alanı olarak ilân edilmiştir. Günübirlik olarak, gezip-görme, treking gibi faaliyetler için özellikle ilkbahar ve sonbaharda görülmeye değer bir güzelliğe sahiptir. Sığla Ormanı Tabiat Koruma Alanı Sütçüler ilçesinde yer almaktadır. 1987 yılında tescil edilen koruma alanı 88.5 ha. dan oluşmaktadır. Ayrıca Isparta ili sınırları içinde tescili yapılmış 4, tescili yapılmamış 38 anıtsal ağaç bulunmaktadır. Çalışma sahasında yer alan zengin orman varlığı içindeki bu değerlerden; tescili yapılanlardan ikisi 1000 yaşında karaçam ve ardıç (Sütçüler ilçesi; Belence köyü- Kadınpınarı mevki, Söğütdağı-Söğüt yaylası mevki), biri 365 yaşında kasnak meşesi (Eğirdir ilçesi; Y.Gökdere-Kasnak meşesi ormanı), biri de 730 yaşında toros sediridir (Senirkent ilçesi; Küçükkapı mevki) (Genç, Güner, 1998:261-264). Araştırma alanında yer alan diğer önemli turizm değerleri mesireliklerdir. Mesirelikler soğuk su kaynaklarıyla, bağ-bahçeleriyle, alt yapısıyla ve doğal çekicilikleri ile özellikle hafta sonlarında dinlenilebilecek alanlardır. Isparta il merkezinde; Ayazmana, Milas, Kirazlıdere mesirelikleri, Atabey ilçesinde; Çayırlımescit mesireliği, Eğirdir ilçesinde; Çamyol Dinlenme Parkı, Pınar Pazarı Mesireliği, Senirkent ilçesinde; Kuyucak, Ayazmana, Değirmen deresi, Yalvaç ilçesinde; Hisarardı, Hoyran, Gemen Korusu, Hıdırlık mesirelikleri bu dinlenme ve eğlence alanlarından bazılarıdır. Çalışma alanında turizmin önemli çekiciliklerinden biri de yaylalardır. Özellikle son yıllarda güneydeki Antalya ve çevresinden Isparta ilinde (Aksu, Sütçüler, Eğirdir...) bulunan yaylalara gelenlerin sayısında önemli artışlar olmuştur. 295

Isparta ilinde Aksu ve Sütçüler ilçeleri yaylacılık açısından önemli potansiyele sahip ilçelerdir. Aksu ilçesinde; Sorgun, Çayır, Eğrigöz, Sütçüler ilçesinde; Sanlı, Zengi, Tota Beli, Çandır Söğüt, Eğirdir ilçesinde; Camili, Senirkent ilçesinde; Koru, Kirazlı, Keçiborlu ilçesinde; Söğüt Dağı, Koru, Fadıllı, Taşoluk, Boyralı Sini, Aydoğmuş Akdağ yaylaları önemli yaylalardır. MTA Genel Müdürlüğü Isparta ili sınırları içinde 28 adet mağaranın etüdünü yapmıştır. Bunlardan Zindan mağarasının mimari projesi çizilmiş, 3 adet mağaranın mimari projeleri tamamlanmıştır (Çevikbaş, 1998:111). Isparta ilinde bulunan mağaralardan; Pınargözü mağarası, Yenişarbademli ilçe merkezi yakınlarında, içerisinde debisi 7 lt/sn olan bir kaynak bulunan ve günümüzde sadece 16 km lik bir bölümü ölçülebilmiş olan ülkemizin en uzun mağarasıdır. Mağara içinde değişik büyüklükte göller, şelaleler, damlataş havuzları bulunmaktadır. Zindan mağarası; Aksu ilçe merkezine 2 km. mesafede, 765 m. uzunluğunda yatay ve yarı aktif bir mağara görünümündedir. Mağaranın içinde sarkıt ve dikitler ile bir dere akmaktadır. Mağara, Külltür Bakanlığı tarafından doğal ve arkeolojik sit alanı olarak tescil edilmiştir. Isparta ilinde bu iki önemli mağaradan başka Aksu ilçesinde; Sorgun, Gümüşini, Erenler, Cıv 30, Sütçüler ilçesinde; Kuz (MTA tarafından projesi çizilmiştir), Taşkapı, Kadıdeliği, Şahne, Şarkikaraağaç ilçesinde; Arak, Öşekçi, Göllü, Salur, Yenişarbademli ilçesinde; Karataş, Yalvaç ilçesinde; Ayıini (MTA tarafından projesi çizilmiştir), Akar-Donar, Değirmenönü, Eğirdir ilçesinde; İnönü (MTA tarafından projesi çizilmiştir), Damlataş, Kocakır, Kapızini, Suini, Belbaşı, Culak, Atabey ilçesinde; Delikönü, Gönen ilçesinde Yayla Obruğu, Merkez ilçede; İntepe, Kapıkaya, Keçiborlu ilçesinde; Güvercinlik, Uluborlu ilçesinde; Uluborlu obruğu, Senirkent ilçesinde; Peynirini obruğu... gibi turizm değeri taşıyan mağaralar da bulunmaktadır. Isparta ilinde Eğirdir gölünün güney kıyısında iki adet plaj bulunmaktadır. Altınkum plajı, Eğirdir demiryolu istasyonunun kuzeyinde ince kumlu olup gölün yüzmeye en elverişli yeridir. Kıyıdan itibaren 200 m. içeride bile boyu geçmeyen sığlığı ile güvenli bir plâjdır. Bedre Koyu plajı ise Eğirdir-Barla yolu üzerinde 1500 m sahil şeridine sahip güzel bir plajdır. Her iki plajda da çadır alanları, soyunma kabinleri, duş gibi olanaklar bulunmaktadır. 30 Isparta ilinin en derin mağarası; -240 m 296

Çalışma alanında 1995 yılında Bakanlar Kurulu Kararıyla turizm merkezi ilân edilen Davras Dağı Kış Sporları Turizm Merkezi (Foto 39), son yıllarda hizmete girmiş diğer bir turizm değeridir. Davraz kayak merkezinde her türlü alt yapı (Yol, su, elektrik...) olanağı ile birlikte bir de mülkiyeti il özel idaresine ait Kayakevi yer almaktadır. Oberj otelin 10 odası ve 20 yatak kapasitesi bulunmaktadır. Turizm merkezinde kayak sporunun her türlüsünü yapma olanağı sağlayan fiziki yapı mevcuttur. Aslan tarafından yapılan bir çalışmada; Isparta ili balon, paraşüt, hang-gliger ve planör koşullarına uygun bir bölge olduğu tespit edilmiştir. Eğirdir gölünün batı ve doğusu yamaç paraşütü, hang-gliger ve planör uçuşları için, il merkezi, Senirkent ve Şarkikaraağaç civarı balon uçuşları için uygun koşullara sahip olduğu belirlenmiştir (Aslan, 1998:115). Ayrıca Isparta ilinin en yüksek doruğu olan Dedegöl dağlarının 2335 m deki dorukları arasında Karagöl denilen 2500 m 2 alana sahip bir buzul gölü bulunmaktadır. B. TARİHİ ve KÜLTÜREL DEĞERLER Turizm hareketi içinde yer değiştiren insanların tatillerini geçirecekleri yerin seçiminde tarihi ve tarih öncesi kalıntılar ile kültürel özellikler de önemli rol oynar. Gerek dinlenme gerekse gezip-görme amacını taşıyan turistler, tatil için bulundukları çevre veya ülkelerin tarih öncesi ve tarihi varlıklarını görmek, kültür özelliklerini tanıyıp anlamak isterler. Tarih öncesi ve tarihi kalıntılar insanlığın izleri ve insanlık tarihinin belgeleridir. Bugün, arkeolojik kazılar veya yüzey araştırmalarıyla elde edilen buluntuların sergilendiği müzeler ve eski yerleşme kalıntıları turistler için çekiciliği fazla olan yerlerdir (Gürbüz, 1997:117). Isparta ili Ege, Akdeniz ve İç Anadolu bölgelerinin kesiştiği bir noktada yer almaktadır. Tarih boyunca Hitit, Frig, Pers, Makedonya, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı medeniyetlerinin yaşadığı bir yörede bulunmaktadır. Bu medeniyetlerin bıraktığı tarihi eserler turizm yönünden önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. 297

1. Tarihi Değerler Göller Yöresi nde yer alan Isparta ili tarih boyunca çok çeşitli (Hitit, Frig, Pers, Makedonya, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı) medeniyetlerin hüküm sürdüğü bir yerleşme alanı olmuştur. Bu medeniyetlerin bıraktığı tarihi ve kültürel kalıntılar, Isparta ilinde turizm açısından önemli bir potansiyele oluşturmaktadır (Şekil 38). Bu değerler ve özellikleri aşağıda kısaca tanıtılacaktır. Baris Antik Kenti: Isparta il merkezinde Karaağaç mahallesi altında Evlenkene denilen mevkide tamamen toprak altında kalmış antik bir kenttir. Bu yörede yapılan bazı temel kazılarında M.Ö. 3.yy a ait sikkeler bulunmuştur. Antik kentin Gölcük sularının taşmasıyla toprak altında kaldığı sanılmaktadır. Minassos Antik Kenti: Minasın denilen Minas çayı civarında olduğu sanılmaktadır. Su kanalı kalıntılarından içme suyu ile ünlü Minassos tan Bayat ta bulunan Sidera Antik Kentine su götürüldüğü anlaşılmaktadır. Minasın mevkiinde kentin duvar kalıntıları ve Roma dönemine dayandırılan seramik parçaları bulunmuştur. Kapıkaya Antik Kenti: Merkez ilçeye bağlı Güneyce köyünün Kapıkaya mevkiinde bulunan ve Hellenistik Döneme ait bir kenttir. Bazı duvar kalıntıları ile mimari blokları mevcuttur. Timbriada Antik Kenti: Yılanlı Ovası ile Akçaşar köyü yakınlarındaki bir tepe üzerinde kurulmuş olan kent, Eurymedon (Köprüçay) nehri yakınındadır. Antik kentte bugün bazı bina temel kalıntıları mevcuttur. Tynada Antik Kenti: Terziler köyü yakınında Asar tepe mevkiindedir. Kesin kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte Helenistik Dönemden kalan kalıntılar vardır. Prostanna Antik Kenti: Pisidia kentlerinden bir tanesidir. Eğirdir dağının güneyinde Camili yayla üzerinde yer alan şehrin kesin yeri Bedre köyünün batısındaki Yazılıkaya'da bulunan bir sınır yazıtı ile tespit edilmiştir. Bu yazıt Prostanna ile Parlais (Barla) in sınır yazıtıdır. Antik kente ait bazı sınır duvarları ve bazı bina temelleri günümüze kadar ulaşmıştır. Parlais Antik Kenti: Eğirdir ilçesi Barla beldesinde bulunan kent, Roma kolonisi olarak kurulan kentlerin en küçüğüdür. Görünürde herhangi bir kalıntısı yoktur. MÖ. 25 yılında Galatya eyaletine dahil edilen kentin adı "Colonia Julia Agusta Parlais" olarak değişmiştir. Fari Antik Kenti: Keçiborlu ilçesinin Kılıç kasabası kuzeyinde bulunan kent, bugün toprak altındadır. Bazı araştırmacılar Baris'in burada olduğunu ileri 298

sürmektedirler. Toprak üzerinde herhangi bir kalıntısı bulunmayan kentin mimarisine ait olduğu sanılan bazı taş bloklara kasabanın çeşitli yerlerinde rastlanmaktadır. Tymandos Antik Kenti: Senirkent ilçesinin Yassıören kasabasında bulunan bir antik kenttir. Kalıntıları günümüze ulaşmayan bu antik kente ait bazı mimari bloklar Senirkent ilçe merkezinde bir ilkokul bahçesinde ve Yassıören kasabasının çeşitli yerlerinde bulunmaktadır. Adada Antik Kenti: Sütçüler ilçesi Sağrak köyü yakınlarında kurulan kent (Foto 40), Helenistik Dönemde en parlak günlerini yaşamıştır. Büyük İskender'in Güneybatı Anadolu yu istilâsından sonra sırayla; Seleukos'lar, Bergama Krallığı, Roma ve Bizans İmparatorluğunun egemenliğine girmiştir. Ramsay 1890 yılında yayınladığı "The Historical Geography of Asia Minor" adlı kitabında Adada antik kentinin para darp edilen bir merkez ve dini yönden bir piskoposluk olduğunu belirtmiştir. Adada'nın bastırdığı paraların bir yüzünde boğa başı (Bukranion), diğer yüzünde geometrik merkezli üç bacak (triskeles) kabartması bulunmaktadır. Batı yamacında yer alan tapınağın, özellikle Phrygia ve Pisidia'da tapılan Tanrı Men'in baş kabartması Isparta müzesinde bulunmaktadır. Yöre halkının Karabavlu diye andığı ilkçağ kenti alanında, bol miktarda keramikler, heykel altlıkları, sütunlar ya da sütun parçaları bulunmaktadır. Zorzila Antik Kenti: Sütçüler-Kasımlar yolu üzerinde kurulmuş bir kenttir. Dağ yamacında yer alan kalıntılarda kente ait birkaç yüksek duvar mevcuttur. Bunlar Roma Dönemi kalıntıları olup şehir hakkında pek bilgi yoktur. Apollonia Mardion Antik Kenti: Uluborlu ilçe merkezinde yer alan kent, M.Ö. 3. yüzyılda kurulmuştur. Apollonia, Seleukoslar tarafından kurulan bir Seleukos kolonisidir. Kente ait kalıntılar Eski Kasaba mevkiinde Akropol ve ovada bulunan bazı bina temelleri ve mimari bloklardır. Enabura Antik Kenti: Şarkikaraağaç ilçesi Salur köyü yakınlarında Enevre adı verilen yerde bulunan antik bir kenttir. Kente ait tiyatro, kale ve bazı bina kalıntıları günümüze kadar ulaşmıştır. Küp Mezarlar: Atabey ilçesi Harmanören sınırları içinde yer alan mezarlar, M.Ö. 1000 in sonlarına aittir. Prof. Dr. Rüçhan Arık başkanlığında yapılan kazılarda Tunç çağına ait 41 adet küp mezar ortaya çıkarılmıştır. Bayat Antik Kenti: Atabey ilçe merkezinin 7 km güneyinde Bayat köyünde kurulmuş bir kenttir. Kentte yapılan kazılarda Akropolis, tünel-kuyu sistemi, tiyatro ve mezarlık ortaya çıkmıştır. 299

Pisidia Antiocheia Antik Kenti: Antiocheia antik kenti Yalvaç ilçesinin 1 km kadar kuzeyinde Sultan dağlarının güney yamaçları boyunca uzanmaktadır. Anadolu'da yirmiden fazla Antiocheia olduğu için bu şehirler birbirlerinden bölge isimleri ile ayrılmışlardır. Bu antik kente Pisidia Antiocheia denilmiştir (Foto 41). Kent, Helenistik Dönemde M.Ö. 3. yy da Seleukos soyundan l. Antiokhos tarafından kurulmuştur. Göller Yöresi Arkeolojik-Kültürel-Turistik Araştırma ve Değerlendirme projesinin 1993 çalışmaları raporunda Prof. Dr. Rüçhan Arık, Antiocheia hakkında şu görüşe yer vermektedir: "Buralarda çok geç kalınmış ve pek çok kayıplar verilmiş olduğu halde, hem bilim, hem turizm açısından hala verimli değerlendirmeler yapılabilir. Özellikle Yalvaç (Antiocheia), bir açık hava müzesi olmanın yanı sıra, yepyeni bir Hristiyan Hac Merkezi olarak da çarpıcı gelişmeler gösterebilir." Antiocheia kenti düzenli bir şehir plânına sahip olup, engebeli arazide ızgara şehir plânı uygulanmıştır. Antiocheia'nın göze çarpan yapıları arasında; Augustus Kutsal Alanı, Tiberius Meydanı, Roma Hamamı, Su Kemerleri, Tiyatro, St. Paul Kilisesi, Ana Caddeler ve Batı Kapısı yer almaktadır. Eurymedon Kutsal Alanı: Aksu ilçe merkezinin 2 km kuzeydoğusundaki Zindan Mağarasının önünde Eurymedon Tanrısı için bir açık hava tapınağı yapılmıştır. Kalıntıları halen mevcuttur. Roma Dönemine ait mezar taşları ile Eurymedon tanrısı heykeli Isparta Müzesinde yer almaktadır. Men Kutsal Alanı: Yalvaç (Antiocheia) ın 5 km güneydoğusunda ve Gemen korusu doruğunda yer almaktadır. Kutsal mabedin etrafında muhtelif fonksiyonları olan yapı toplulukları bulunmaktadır. Antiocheia'dan Men Mabedine ulaşan kutsal yolun bugün dahi görkemli izlerine rastlamak mümkündür. Roma Köprüsü: Aksu ilçe merkezinin 2 km kuzeydoğusundaki Zindan mağarası önünde Köprüçay üzerinde yer almaktadır. Yuvarlak kemerli köprüde kilit taşı üzerinde Eurymedon Tanrısının sakallı büst heykeli vardır. Blok taşlardan yapılan köprünün yan tarafından ırmağa inen bir merdiven bulunmaktadır. Taşkapı Harabeleri: Sütçüler ilçe merkezinde bulunan bu harabelerin kuruluş tarihi hakkında bir bilgi yoktur. Kesme Harabeleri: Sütçüler ilçesine bağlı Kesme kasabasının 5 km güneyinde Kocaköy mevkiinde yer alır. Bazı bina temellerinin yanısıra lahit mezarları ile de ilgi çekmektedir. Sığırlık Harabeleri: Harabeler, Sığırlık-Çandır arasında Sülüklügöl mevkiinde bir vadi içinde yer almaktadır. Ayrıca Sığırlık köyü içinde halen sağlam durumda 300

olan ve Bizans Döneminde yapılan bir kale mevcuttur. Bu kalenin gözetleme kulesi olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Limnai Adası: Ada, Yalvaç ilçe merkezine 25 km uzaklıkta Gaziri mevkiinde Hoyran gölü içerisinde bulunmaktadır. Ada üzerinde çeşitli yapıların yanısıra Artemis Tanrıçasına adanan bir tapınağın kalıntıları yer almaktadır. Kaya Mezarları: Hoyran gölünün doğu kıyılarında yükselen kaya yüzeyinde boyutları farklı olan kaya mezarları yer almaktadır. Bunlar arasında alınlıklı olan mezar en ilgi çekicidir. Frigya kaya mezarlarının farklı biçimlerine burada sıkça rastlamak mümkündür. Eğirdir Kalesi: Eğirdir ilçe merkezinde göle doğru uzanan yarımada üzerinde yer almaktadır. Kale iç ve dış kale olmak üzere iki bölümden oluşur. Günümüzde dış kalenin yalnız temelleri kalmış ve iç kale ise hala sağlam durumdadır. Roma, Bizans ve son olarak da Hamitoğulları Döneminde tamir görmüş ve Timur'un Eğirdir'i istilâsı sırasında tahrip edilmiştir. Uluborlu Kalesi: Helenistik Dönemde inşa edilen kale, Bizans Döneminde büyük çaplı bir tamir görmüştür. Bu tamiratta Antik Roma binalarından sökülen taşlar kullanılmıştır. Kale, Uluborlu'nun Türklerin eline geçmesinden sonra Selçuklular tarafından tamir edilmiştir. Isparta ilinde yukarıda belirtilen antik kentler, harabeler, kutsal alanlar, kale kalıntılarından başka çok sayıda höyük yerleşmesi de bulunmaktadır. Bunlar; Merkez ilçede; il merkezinin 8 km batısında Harımarkası mevkiindeki Aliköy Höyük (7 m), il merkezinin 7 km doğusunda Isparta-Eğirdir asfaltının 25 m güneyindeki Kanlı Höyük (2 m), Keçiborlu ilçesinde; Kılıç kasabasının 2 km doğusundaki Kılıç Höyük (7 m), Keçiborlu-Isparta karayolu dörtyol kavşağının 1 km kuzeydoğusundaki Keçiborlu Höyük (5 m), Senirkent ilçesinde; Yassıören kasabasının 1 km. kuzeyindeki Yassıören Höyük (7 m), Ortayazı köyünün 2 km kuzeyindeki Güreme Höyük (4 m), Garip köyünün 2 km kuzeyindeki Garip Höyük (5 m), B.Kabaca kasabasının sınırları içindeki Tohumkesen (1 m), Aralık Höyük (12 m)leri, Gençali köyünün 2 km kuzeyinde Hoyran Gölü kenarındaki Gençali Höyük (7 m), Şarkikaraağaç ilçesinde; Nudra (5 m), Örenköy (10 m), Beyköy, Ördekçi, Salur, Armutlu, Karakaya, Çavundur, Arak höyükleridir. Bu höyükler çoğunlukla Tunç ve Kalkolitik Çağ yerleşmeleridir. Yenişarbademli ve çevresinde de günümüze kadar ulaşan 25 civarında ören yeri bulunmaktadır. Ayrıca, tepeler üzerine kurulmuş çeşitli zamanlara ait kale kalıntıları bulunmaktadır. Bunların başlıcaları; Kestel (Küçükkale), Kaledost 301

(Geledost), Doğdu, Çataltepe, Asar (Kaletepe), Ortatepe, Mandras, Maltepesi, Aktepe (Gavur harmanı) dır. Ayrıca, vadilerde kurulan 12 yerleşmede sarnıçlar, kaleiçi ve yeraltı evleri bulunmaktadır. Psidia bölgesine dahil olan Yenişarbademli deki kalıntılar, Roma ve Bizans dönemlerindeki Gorgorum antik kenti olarak anılmaktadır. Bunun yanında Keçiborlu ilçenin Güneykent kasabasında Kalburcu mevkiinde de bir kale kalıntısı da vardır. 2. Kültürel Değerler Selçuklu Eserleri: Sefer Ağa Camii: Sütçüler ilçe merkezinde olan yapı, Anadolu Selçuklu Devleti'nin son zamanlarında 1296 yılında, hayır sahibi bir kadının verdiği para ile Sefer Ağa adındaki bir zat tarafından yapılmıştır. Kapısının üzerinde Arap harfleri ile yazılmış bir kitabe bulunmaktadır. Cami-i Kebir: Ulu Cami adıyla da anılan cami, Şarkikaraağaç ilçe merkezinde 1281 tarihinde lll. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında Ömer Bin Ali isminde birisi tarafından yaptırılmıştır. Alâaddin Camii: Uluborlu ilçe merkezinde 1231 tarihinde Sultan Alaaddin Keykubat tarafından yaptırılmıştır. Minaresi tek şerefeli olarak tuğladan yapılmıştır. 1909 yılında minaresinden başka her tarafı yanan cami, 1927 yılında yerli mimarlar ve ustalar tarafından halkın yardımıyla yeniden inşa edilmiştir. Halife Sultan Türbesi: Isparta il merkezinde Gülcü Mahallesinde Binti Emir Kabristanı içinde bulunur. Gökveli Sultan Türbesi: Isparta il merkezinde Kavaklı Camii bitişiğindeki Medrese içinde gömülü olan Gökveli Sultan, İslâmiyetin Anadolu ya yayılmaya başladığı sıralarda Horasan dan gelmiştir. Hızır Abdal Sultan Türbesi: Tekke Mahallesinde ve kendi adıyla anılan yerde gömülüdür. Yılankıran Çeşmesi: İl merkezindeki tek Selçuklu eseridir. Sülübey Mahallesindeki cami, İsa oğlu Muhammet isminde bir hayırsever tarafından 1135 yılında yaptırılmıştır. Arapça ve Farsça kitabesi Isparta Müzesinde sergilenmektedir. Taş Medrese: Uluborlu ilçesinde Eski kasaba'da yer alır. Alaaddin Caminin güney tarafında yalnız dış duvarları kalan medresenin çatısı yıkılmıştır. Ertokuş Medresesi: Atabey ilçe merkezinde Müftü Mahallesinde bulunmaktadır. Ertokuş Medresesi, Selçuklu ve Osmanlı tarihi içinde çok önemli bir ilim merkezi olmuştur. 302

Dündarbey Medresesi: Eğirdir ilçe merkezinde bulunan bina, 1237 yılında Selçuklu Sultanı 2. Gıyaseddin Keyhusrev zamanında han olarak yaptırılmıştır. Daha sonra 1301 yılında Hamidoğlu Dündar Bey tarafından Medrese haline getirilmiştir. Medrese iki katlı olup ortada avlu yer alır ve 30 odası vardır. Eğirdir Kervansarayı: Eğirdir ilçe merkezinde Yeni Mahallede bulunan kervansaray, Anadolu Selçuklu kervansaraylarının en büyüğüdür. Konya-Antalya kervan yolunda yer alan han, doğu batı doğrultusundadır. 1237 yılında yapılan kervansaray, avlu ve kapalı mekan olmak üzere iki kısımdan meydana gelmiştir. Ertokuş Kervansarayı: Gelendost ilçesi Yeşilköy sınırları içerisinde Eğirdir gölü kenarında yer alır. Avlu ve kapalı mekândan oluşan binanın dış duvarları kale duvarı gibidir. Kapalı mekan üzeri tonozla örtülüdür. Kervansaray, 1223 yılında Mübarüziddin Ertokuş tarafından yaptırılmıştır. Afşar Köprüsü: Gelendost ilçesi Afşar köyünde bulunan yapı, Selçuklu Dönemine aittir. Blok taşlardan yapılmıştır. Çandır Köprüsü: Çandır Köyü Köprübaşı mevkiinde bulunan köprü, Selçuklu zamanında yapılmış sivri kemerli bir köprüdür. Uzunluğu 65 m, genişliği 5 m dir. Bugün Karacaören Barajı içinde kalmıştır. Hamidoğulları Eserleri: Hızırbey Camii: Isparta il merkezinde Keçeci Mahallesinde bulunan cami, Hamidoğullarından Dündar Beyin kardeşi Hızırbey tarafından 1312 yılında yaptırılmıştır. Hızırbey Camii: Eğirdir ilçe merkezinde bulunan camilerin en büyüğü olup, Hızır Bey tarafından 1327-1328 yıllarında yaptırılmıştır. Tarihi kıymeti, minberi, kemer üzerindeki minaresiyle dünyada tek olduğu iddia edilmektedir. Sinan Paşa Camii: Eğirdir ilçe merkezinde üzeri ahşap ve toprak damlı olarak 1376 tarihinde inşa edilmiştir. Minaresi renkli tuğladan yapılmıştır. Kapının içinde sol tarafta gömülü bulunan bir kişinin mezar taşında Hafız Tuhi Karamani 1392 ibaresi yer almaktadır. Baba Sultan Türbesi: Eğirdir ilçe merkezinde 1358 yılında Hamidoğlu İlyas Bey zamanında İsa bin Musa adındaki zat için yaptırılmıştır. Keçeci Hamamı: Isparta il merkezinde Keçeci Mahallesinde bulunan hamam, Hamitoğullarından Dündar Beyin kardeşi Hızır Bey tarafından 1284 yılında yaptırılmıştır. 303

Cirimbolu Su Kemeri: Uluborlu ilçe merkezinde Eski kasabada bulunan yapı, 1869-1872 yılları arasında Kapı dağından kale içine Kavil pınarının suyunu getirmek için kullanılmıştır. Kemer aynı zamanda köprü olarak da kullanılan üst üste iki yuvarlak kemer üzerine inşa edilmiştir. Uzunluğu, 4,5 m, genişliği 2,5 m ve yüksekliği 20 m dir. Osmanlı Eserleri: Kutlubey Camii: Isparta il merkezinde, I. Murat zamanında Hamid iline tayin olan Kutlubey tarafından yaptırılmıştır. Vakfiyesindeki kayıtlara göre M.S. 1488 tarihinde yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Firdevs Paşa Camii: Isparta il merkezinde, Firdevs Bey tarafından 1561 yılında Mimar Sinan stilinde inşa ettirilmiştir. Sütun başlıklarıyla kemer ve kubbelerinde dönemin mimari özelliklerini görmek mümkündür. İplik Camii: Isparta il merkezinde 1554 yılında Ispartalı zenginlerden Hacı Abdi Ağa tarafından yaptırılmıştır. Kavaklı Camii: 1782 yılında Abdi Paşa nın yardımı ile o zamanki Isparta Valisi tarafından yaptırılmıştır. Bu cami içindeki bitkisel dekorlu Kütahya çinileri ile dikkati çeker. Ağa Camii: Eğirdir ilçesi merkezinin Ağa Mahallesinde bulunan cami, 1413 yılında inşa edilmiştir. Minaresi 1777 yılında yapılan cami, daha sonra onarılarak kiremitli hale getirilmiştir. Yılanlıoğlu Camii: Eğirdir ilçe merkezi Yazla Mahallesinde 1806 yılında taş minareli olarak yaptırılmıştır. Ada Camii: Yeşilada içinde yer alan cami, önce kilise olarak inşa edilmiş, 2. Osman'ın 1618 yılında çıkardığı bir fermanla cami olarak ibadete açılmıştır. İlk adı Kız Kilisesidir. Kale Camii: Eğirdir ilçe merkezi Kale Mahallesinde, mescitten camiye çevrilmiş bir yapıdır. Alemdar Camii: Uluborlu ilçe merkezinde Alemdar Paşa tarafından yaptırılmış olup, dört sütun üzerine büyük bir kubbesi vardır. Kubbenin üzeri çatı ile örtülüdür. Sultan Alâaddin Camii: Uluborlu ilçe merkezinde 18. yy ın başlarında 300 m 2 bir saha üzerine toprak damlı olarak inşa edilmiştir. Devlethan Camii: Yalvaç ilçe merkezinde devşirme malzeme ile yapılan cami, beylikler devri cephe özelliğine sahip olup, üzeri kırma çatı ile örtülü bir 304

yapıdır. Caminin muhtelif zamanlarda onarımlar geçirdiği bu yüzden 16. yy a ait olan bu yapının günümüzde orijinalinden ayrıldığı gözlenmektedir. Yeni Camii: Yalvaç ilçe merkezinde ve Devlethan camisinin hemen önünde yer almaktadır. 19. yy'a ait olan yapı, yaklaşık kare bir plana sahip olup, dört sütun üzerinde oturan bir kubbesi mevcuttur. Örtü sistemi bütünüyle dıştan kırma çatı ile örtülüdür. Leblebiciler Cami: Yalvaç ilçe merkezinde bulunan cami, oldukça sade dış cephelere sahiptir. Devşirme malzeme ile yapılmıştır. Aya Baniya Kilisesi: Isparta il merkezi Turan Mahallesinde 1750 yılında yapıldığı tahmin edilmektedir. Dikdörtgen planlı, kuzey, batı ve doğudan birer giriş kapısı vardır. Çatısı ahşaptır. Kilisenin barok stildeki ahşap malzemeleri müze deposunda bulunmaktadır. Aya İsotya Kilisesi: Isparta il merkezi Doğancı Mahallesinde 1857 yılında yapılmıştır (Foto 42). Yapı doğu batı yönünde, dış duvarlar yerel taş köfke ile yapılmıştır. Batı, kuzey ve güneyden üç girişi vardır. Kuzey giriş üzerinde dışarı taşkın ve iki sütun üzerine oturan yağmurluk bulunmaktadır. Yapının çatısı çapraz tonozlarla ve köfke ile örtülmüştür. Ayastefanos Kilisesi: Eğirdir ilçesinin Yeşilada Mahallesinde yer alır. Dış duvarları moloz taştan çatı ve iç mekân sütunları ahşaptan yapılmıştır. 19. yy da inşa edilmiş olan kilisede, 1993 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Aya Giorgios Kilisesi: Eğirdir ilçesi Barla bucağında dağın yamacında yer alır. Dikdörtgen plânlı olup moloz taşlarla 1805 yılında yapılmıştır. Kilisenin duvarlarının bir kısmı hâlâ ayaktadır. Pir Efendi Sultan Türbesi: Isparta il merkezi Namazgâh yöresinde, şimdiki Halı Sarayı-Sümerbank karşısındaki yerde bulunan türbe, yerinden kaldırılıp eski mezarlığa nakledilmiş ve bir türbe yaptırılarak tekrar defnedilmiştir. Velibaba Türbesi: 17. yüzyıl Osmanlı mimarisinin güzel örneklerinden biridir. 1610 yılında yaptırılan türbe, yüzyılların yıpratması nedeniyle 1895 ve 1954 yıllarında orijinal şekli bozulmadan iki defa tamirat görmüştür. Türbenin bulunduğu Senirkent ilçesi Uluğbey kasabası sakinleri bu ecdat yadigârını korumak için büyük çaba sarf etmektedir. Yeni Hamam: Isparta il merkezinde İplik Camiinin kuzeyinde yer alır. 1691 tarihinde Yeniçeri Ağalarından Savlı Dalboyunoğlu Ahmet tarafından yaptırılmıştır. Eski Hamam: Yalvaç ilçe merkezinin Kaş Mahallesinde bulunan hamam, bölgesel Osmanlı geleneklerini ihtiva eden soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, su 305

deposu ve külhan gibi bölümleri ile klâsik Türk hamamlarının özelliğini yansıtır. Yapıya iki ayrı girişten girilmektedir. Yapı malzemesi tuğla ve üzeri sıva ile sıvanmış bir karakterde olup dış duvarlarda devşirme malzeme kullanılmıştır. Yeni Hamam: Yalvaç ilçe merkezinde 19. yy.'a ait olan yapı, geçirdiği tamiratla ilk özelliğini kaybetmekle beraber günümüzde işlevini sürdürmektedir. Karbuz Çeşmesi: Halil Hamit Paşa tarafından 1768'de yaptırılmıştır. Firdevs Paşa camiinin karşısında dört yönlü musluğu ve sülüs yazılı kitabesi ile bulunmakta iken yol yapım çalışması nedeniyle 1945 yılında Firdevs Paşa caminin arkasına taşınmış, kitabesi kaybolmuştur. Firdevs Bey Bedesteni: Firdevs Paşa camine gelir sağlamak amacıyla Firdevs Bey tarafından 1561 yılında yaptırılmıştır. Mimar Sinan üslubunu taşıyan yapı, düzgün kesme taşlardan yapılmış olup, oldukça sağlamdır. Eski Isparta Evleri: Merkez ilçede; Damgacı sokakta sivil mimarlık örneği olarak 58 tescilli konut vardır. Bunlar 19. yy. mimarı tarzında yapılmış iki katlı kargir yapılardır. Bu binalarda, ortada bir salon yanlarda odalar bulunmaktadır. Tavanlar ahşap, çatılar ahşap ve alaturka kiremitle kaplıdır. Isparta Müzesi: 1985 yılında hizmete açılmış olan müze, etnografik eserlerin ağır bastığı bir müzedir. Müzede 4 teşhir salonu vardır. 1. salonda yörenin arkeolojik eserleri ve sikkeler, 2. salonda etnografik malzemeler, 3. salonda Yörük malzemeleri, 4. salonda halılar bulunmaktadır. Yalvaç Müzesi: 1966 yılında hizmete açılmış olan müze 6 bölümden oluşmaktadır. 1. bölümde Prehistorik eserler, 2. bölümde klâsik eserler, 3. bölümde etnoğrafik eserler, 4. bölümde yazma eserler, 5. bölümde resim galerisi ve 6. bölümde de açık teşhir alanı bulunmaktadır. Bahçede Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait mimari parçalar, lahitler, sunaklar, yazıtlar ve heykeller sergilenmektedir. Isparta ilinin gülcülük ve halıcılık merkezi oluşu da ayrı bir değer arz etmektedir. Zira dünyada tek halı borsası Isparta il merkezinde kurulmaktadır. Ayrıca el sanatları yanında gül ürünleri de büyük önem taşımaktadır. Böylece gül ve halı sadece sanayi ve ticaret açısından değil, turizm açısından da Isparta ilinde bulunan önemli unsurlardandır. 306

C. KONAKLAMA TESİSLERİ Turizm faaliyetlerinin yoğunluk ve boyutları, kuşkusuz sadece doğal ve beşeri değerlerin varlığı ile ilgili değildir. Çünkü bunlar, gezip görülmesi merak konusu olan eserlerdir ama turist akımını çeşitli merkezlere yöneltmek, akımı sürdürmek ve canlı tutabilmenin temel şartlarından biri de konaklama tesislerinin amaca uygun kapasite ve nitelikte olmasına bağlıdır (Doğanay, 1983:204). Çalışma alanında Turizm Bakanlığı belgeli 8, belediye belgeli 35 otel, 1 oberj otel ve Eğirdir ilçe merkezinde 17 pansiyon olmak üzere toplam 60 adet konaklama tesisi bulunmaktadır. Bu tesislerin toplam 1.125 odası ve 2.321 yatak kapasitesi bulunmaktadır. Isparta ilinde bulunan otel ve pansiyonların 21 i Merkez, 25 i Eğirdir, 4 ü Yalvaç, 3 ü Senirkent, 2 si Keçiborlu, 2 si Şarkikaraağaç ve 1 er de Aksu, Gelendost ve Uluborlu ilçelerinde yer almaktadır (Tablo 124). Turizm Bakanlığı belgeli otellerden; Isparta il merkezinde bulunan Büyük Isparta Oteli 3, Artan, Bolat, Koç, Dost ve Akkoç otelleri ise 2 yıldızlı, Eğirdir ilçe merkezinde bulunan Eğirdir Oteli 2, Atabey Oteli ise tek yıldızlı oteldir (Tablo 125). Isparta ilinde yer alan yıldızlı oteller Isparta şehri ve Eğirdir ilçe merkezinde bulunmaktadır. Isparta şehrinde nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin yoğunluğu, Eğirdir ilçe merkezinde ise yüksek turizm potansiyeli bunda etkili olmaktadır. Isparta ilinde bir de oberj otel bulunmaktadır. Bu otel, İl Özel İdaresi tarafından Davraz Kış Sporları ve Kayak Merkezinde yapılmıştır. 10 oda ve 20 yatak kapasitesine sahiptir. Ayrıca Eğirdir ilçe merkezinde özellikle Yeşil ada üzerinde yoğunlaşan 17 turistik konaklama amaçlı pansiyon bulunmaktadır. Bu pansiyonlarda 121 oda ve 267 yatak bulunmaktadır. 307

Tablo 124. Isparta İlinde Türlerine Göre Konaklama Tesisleri (2000) Konaklama Tesisinin Türü İlçe Adı Konaklama Tesisleri Tesis Sayısı Oda Sayısı Yatak Sayısı Turizm Bakanlığı Belgeli Merkez 6 236 458 Otel Eğirdir 2 74 132 Oberj Otel Merkez 1 10 20 Merkez 14 350 696 Aksu 1 10 23 Eğirdir 6 138 279 Belediye Belgeli Otel Gelendost 1 6 15 Keçiborlu 2 12 32 Senirkent 3 27 59 Şarkikaraağaç 2 43 102 Uluborlu 1 6 25 Yalvaç 4 92 213 Belediye Belgeli Pansiyon Eğirdir 17 121 267 Toplam 60 1125 2321 Kaynak:İl Turizm Md. Tablo 125. Isparta İlinde Turizm Bakanlığı Belgeli Konaklama Tesisleri ve Kapasiteleri (2000) İlçe Tesisin Adı Sınıfı Oda Sayısı Yatak sayısı Büyük Isparta Oteli *** 63 126 Artan Otel ** 36 71 Bolat otel ** 60 118 Merkez Koç Otel ** 15 25 Dost otel ** 36 72 Akkoç Otel ** 26 46 Eğirdir Eğirdir Otel ** 54 108 Atabey Otel * 20 24 Toplam 310 590 Kaynak: İl Turizm Md. Isparta iline 1998 yılında 7.574 ü yabancı, 65.208 i yerli olmak üzere toplam 72.782, 2000 yılında da 6.691 yabancı, 65.142 si yerli olmak üzere toplam 71.833 turist gelmiştir. Yabancı turist sayısının düşük olması Türkiye nin en fazla turist çeken ili olan Antalya ya yakınlığından kaynaklanmaktadır. Ancak bu dezavantajı Isparta ili lehine çevirmek için öncelikle ilin turizm değerlerinin tanıtım eksikliğinin giderilmesi gerekmektedir. Yurdumuzun müstesna yörelerinden olan Isparta ilinin tüm zenginliklerini, kaynaklarını ve değerlerini seferber ederek ve her alanda gerekli atılımları gerçekleştirerek, turizmi etkin hale getirmek gerekmektedir. Isparta ilinde bulunan doğal, tarihi ve kültürel çekiciliklerin tanıtılması yanında özellikle Antalya ya gelen milyonlarca turistin bir bölümü çeşitli tur organizasyonları ve tur operatörleri ile 308

anlaşmalar yapılarak yöreye getirilmelidir. Bu ise gerek yurtiçi gerekse yurtdışı bağlantılarla sağlanabilecektir. Tablo 126. Isparta İlinde Düzenlenen Festival ve Şenlikler İlçe Kutlamanın Adı İlk Başladığı Yıl Kutlama Tarihi Merkez Uluslararası Gül, Halı, Kültür ve 2000 08-10 Haziran Turizm Festivali Aksu Anamas Yörük ve Türkmen Şenlikleri 1998 8 Temmuz Eğirdir Eğirdir Dağcılık Şenliği 2000 17-19 Mayıs Gelendost Miryakefelon Zaferi 1974 17 Eylül Gönen Yunus Emre Anma Törenleri 1994 10 Haziran Keçiborlu Ardıçlı Köyü Yörük ve Türkmen Şenl. 1996 Ağustos Ayı Son Pazar Günü Senirkent Veli Baba Aşıklar ve Pilav Festivali 1970 Ağustos Ayı İlk Cumartesi Günü Senirkent Büyükkabaca Elma Festivali 2000 Eylül Ayı Son Haft. Sütçüler Dut Pekmezi Festivali 1987 5-6 Temmuz Şarkikaraağaç Kızıldağ Helva Şenlikleri 1998 Haziran ayı Şarkikaraağaç Yeniköy Karpuz Festivali 1998 25 Temmuz Uluborlu Altın Kiraz ve Yağlı Güreş Festivali MÖ. 153-1968 Temmuz Ayı İlk Haftası Yalvaç Yalvaç Antiocheia Kültür, Turizm ve 1983 23-25 Mayıs Sanat Festivali Yalvaç Körküler Kültür, Sevgi ve Kardeşlik F. 1994 1 Temmuz Kaynak: İl Kültür Md. Isparta ili son zamanlarda kayak, dağcılık, treking, balıkçılık, avcılık, yamaç paraşütçülüğü gibi alternatif bazı turizm olanakları ile gerek yerli gerekse yabancı turistleri çekmeye başlamıştır. Antalya gibi güneyde yer alan şehirlerden günübirlik de olsa turlarla gelen turistler, başta Yalvaç (Antieocheia) olmak üzere Eğirdir ve Kovada gölü, Yazılı Kanyon gibi bir çok yeri ziyaret etmektedirler. İlin turizm potansiyelini daha da artırmak için Isparta ilinde bulunan turizm değerlerinin, özellikle doğal çekiciliklerin gerek Türkiye çapında gerekse yurt dışında tanıtılması gerekmektedir. Nitekim her yıl Isparta ilinin tanıtılmasında önemli bir yere sahip olan çeşitli festivaller ve şenlikler düzenlenmektedir (Tablo 126). Bunlardan en önemlileri; Isparta Uluslararası Gül, Halı, Kültür ve Turizm Festivali, Uluborlu Altın Kiraz ve Yağlı Güreş Festivali ile Yalvaç Antiocheia Kültür, Turizm ve Sanat Festivalidir. Çalışma sahası ulaşım olanakları açısından özellikle son yıllarda önemli alt yapıya kavuşmuştur. Bu nedenle Antalya ilinin turizm potansiyelini Isparta lehine kullanmak gerekmektedir. Antalya-Isparta arasındaki mesafenin Dereboğazı yoluyla kısalması nedeniyle Antalya dan Isparta ya çeşitli turlar düzenlemek suretiyle Isparta ili ekonomisine turizmin kazandırılması gerekmektedir. 309

IV. Eğitim Araştırma alanı, eğitim açısından tarihi bir geçmişe sahiptir. 1204 yılında Isparta nın ve 1207 yılında da Antalya nın Selçuklular tarafından fethinden sonra Antalya-Konya ticaret yolunun Göller Yöresi üzerinden geçmesi yöreyi hem iktisadi hem de sosyo-kültürel açıdan zengin hale getirmiştir. Bu ise Isparta ilinde Selçuklu, Hamitoğlu ve Osmanlı eserlerinin oldukça çoğalmasına neden olmuştur. Bu eserler içinde bir çok eğitim kurumu da yer almıştır. 1224 yılında Isparta nın Atabey nahiyesinde dönemin Antalya subaşısı Mübarizzeddin Ertokuş tarafından yaptırılan Atabey Medresesi ve 1301 yılında Eğirdir de Dündar Bey tarafından yaptırılan Taş Medrese bu eserlerin en önemli olanlarıdır (Erdem, 1996:61-62). Gerek Atabey Medresesi gerekse Taş Medrese de matematik, astronomi, fizik, felsefe, metafizik gibi önemli bilimleri dönemin ünlü bilginleri tarafından okutulmakta idi. Bu bilginler içinde II. Murat döneminin ünlü Türk bilgini Ayasluğ Çelebi ve Fatih in hocalarından Müslihittin Mustafa bulunmaktadır (Böcüzade,1983:73-109). Tablo 127. 1882 Konya Vilayet Salnamesine Göre Isparta Sancağındaki Okul ve Öğrenci Sayıları Kaza ve Nahiyeler Okul Sayısı Kız Öğrenci Erkek Öğrenci Isparta 45 1349 2344 Yalvaç Kazası ve Hoyran Nahiyesi 46 512 907 Karaağaç Kazası Afşar Nahiyesi 53 855 1864 Eğirdir Kazası 5 290 530 Keçiborlu Nahiyesi 19 292 618 Senirkent Nahiyesi 9 260 211 Toplam 188 3558 6474 1882 tarihli Konya vilayet salnamesine göre Isparta sancağındaki toplam 188 okulda 3558 kız ve 6474 erkek olmak üzere 10.032 öğrencinin eğitim gördüğü belirtilmektedir (Tablo 127). Ayrıca 1903 Maarif salnamesinde de Isparta sancağında 58 medresenin bulunduğu ve bu medreselerde 2.400 öğrencinin eğitimöğretim gördüğü yer almaktadır. Böcüzade Isparta Tarihi adlı eserinde Isparta sancağında; Isparta (Merkez) Rüşdiyesinin 1860, İnas Rüşdiyesinin (Kız Ortaokulu) 1874, Öğretmen Okulunun 1905, Uluborlu Rüşdiyesinin 1875, Yalvaç Rüşdiyesinin 1872 ve Eğirdir Rüşdiyesinin de 1873 yılında açıldığından bahsetmektedir (Böcüzade, 1983:73-109). 310

V. Cuinet in eserinde belirtildiği üzere 1890 lı yılların başında Isparta sancağında 38 okul ve bu okullarda 1398 öğrencinin bulunduğundan bahsedilmektedir. 38 okulun ise 31 inin müslüman, 6 sının Rum ve 1 inin de Ermeni okuludur. Müslüman okullarında 800, Rum okullarında 568 ve Ermeni okulunda da 30 öğrencinin öğrenim gördüğünü belirtmektedir (Cuinet, 1892:847). Tablo 128. Isparta İlinde Dönemler İtibariyle Okul, Öğretmen ve Öğrenci Durumları Dönemler İlkokul Ortaokul Lise ve Diğerleri Toplam Dengi Okul 86 - - - 86 1923-1927 Öğretmen 116 - - - 116 Öğrenci 2664 - - - 2664 Okul 86 2 - - 88 1927-1935 Öğretmen 116 14 - - 130 Öğrenci 2664 785 - - 3449 Okul 194 8 1-203 1950-1955 Öğretmen 414 55 7-476 Öğrenci 32478 1842 325-34645 Okul 281 33 8 14 336 1970-1973 Öğretmen 1257 197 159 276 1889 Öğrenci 39609 5572 4544 5304 55029 Okul 281 69 29-379 1980 Öğretmen 1627 379 424-2430 Öğrenci 39458 8362 8132-55952 Okul 387 92 42 84 605 1992 Öğretmen 2257 599 1375 97 4328 Öğrenci 38454 17937 13932 1566 71889 Okul 315* - 80 123 518 2002 Öğretmen 2320-1359 73 3752 Öğrenci 44442-21348 1636 67426 Kaynak: Isp. Milli Eğ. Md., DİE İst. Yıll. *İlköğretim Cumhuriyetten önce Konya vilayetine bağlı olan Isparta sancağı, eğitimöğretim hizmetleri yönünden geri bulunmakta ve okullar terk edilmiş durumdaydı. 1923 yılından önceki kayıtlarda öğretmensizlik nedeniyle bir bölümü kapalı ve çalışmaz halde 80 kadar ilkokul bulunmaktaydı. Cumhuriyetten sonra ise bu durum değişmeye başlamış ve 1923-1927 döneminde 86 ilkokulda 2.700 kadar öğrenci eğitim-öğretim görmeye başlamıştır. Bu dönemden sonra Isparta ilinde biri Isparta şehrinde (1928) biri de Yalvaç ta (1931) olmak üzere iki ortaokul ve 1940 yılında Gönen de köy enstitüsü açılmıştır. Köy enstitüsünün adı 1954 yılında Gönen İlk Öğretmen Okulu olarak değiştirilmiştir. Isparta ilinde 1950-1955 döneminde ise 194 ilkokul, 8 ortaokul ve 1 lise olmak üzere toplam 203 okul bulunmaktaydı (Tablo 128). 311

Önceki yıllarda lise öğrenimi görmek için öğrenciler genelde Afyon a gitmekteyken 1952 yılında Isparta şehrinde lisenin açılmasıyla bu durum değişmiştir. Araştırma alanında 1980 yılında 281 olan ilkokul sayısı 1992 yılında 387 ye, 69 olan ortaokul sayısı 92 ye, 29 olan lise ve dengi okul sayısı 42 ye yükselerek eğitim öğretim alanında önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Toplam okul sayısı ise 379 dan 605 e ulaşmıştır (Tablo 128). 1998-1999 Eğitim-Öğretim döneminde; DİE Milli Eğitim İstatistiklerine göre Isparta ilinde 507 okulda (okul öncesi, ilköğretim, lise ve dengi ) 69.427 öğrenci bulunmakta iken Afyon da 817 okulda 120.386 öğrenci, Burdur da ise 411 okulda 39.572 öğrenci bulunmaktadır. Isparta ili eğitim-öğretim alanında okul ve öğrenci sayısı bakımından Afyon un gerisinde Burdur un ise önünde yer almaktadır. Tablo 129 incelendiğinde; Isparta ilinde ilçelere göre okul, öğretmen ve öğrenci sayılarının Isparta (Merkez), Eğirdir, Sütçüler, Şarkikaraağaç ve Yalvaç ilçelerinde diğer ilçelere oranla öne çıktığı görülmektedir. 1967 yılından 2002 yılına kadar eğitim alanında önemli gelişmelerin yaşandığı Isparta ilinde okulsuz ve öğretmensiz köy bulunmamaktadır. Özellikle Isparta-Merkez ilçe okul (ilköğretim-lise ve dengi), öğretmen ve öğrenci sayıları bakımından ilin eğitim merkezi konumunu taşımaktadır. 2002 yılı verilerine göre öğrenci sayısının %49 u, öğretmen sayısının da %48 i Isparta şehrinde bulunmaktadır. Isparta şehrini öğrenci sayısında %13 ve öğretmen sayısının da %12 ile Yalvaç ilçesi takip etmektedir (Tablo 129). Tablo 129. Isparta İlinde Okul, Öğretmen ve Öğrenci Sayıları (1967-2002) İlçe Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1967 2002 1967 2002 1967 2002 Merkez 39 88 199 1778 7905 32517 Aksu - 20-60 - 853 Atabey 8 10 24 77 796 1269 Eğirdir 54 51 105 307 4920 5323 Gelendost 14 19 64 139 2708 2452 Gönen - 9-84 - 1471 Keçiborlu 20 25 64 161 2739 2129 Senirkent 11 17 63 154 2363 2257 Sütçüler 38 41 61 115 2585 2314 Şarkikaraağaç 33 40 89 250 4297 4714 Uluborlu 6 11 24 74 901 1309 Yalvaç 44 58 144 454 6873 8842 Yenişarbademli - 6-26 - 340 Toplam 267 395 837 3679 36087 65790 Kaynak: Isparta Milli Eğitim Md. *1967- İlkokul+Ortaokul+Lise ve Dengi **1999-İlköğretim+Lise ve Dengi 312

Isparta ilinde 2002 yılı eğitim istatistiklerine göre 315 ilköğretim, 80 lise ve dengi ve 123 de anaokulu ve ana sınıfı bulunmaktadır. İlköğretim okullarında 2.320 öğretmen ve 44.442 öğrenci, lise ve dengi okullarda 1.359 öğretmen ve 21.348 öğrenci, ana okulu ve ana sınıflarında ise 73 öğretmen ve 1.636 öğrenci olmak üzere araştırma alanında toplam 3.752 öğretmen ve 67.426 öğrenci eğitim ve öğretim görmektedir (Grafik 51). Okuma yazma bilen oranı Isparta ilinde 1935 yılında %23.3, Türkiye de %19.2 iken, 1970 yılında Isparta ilinde %63.9 a, Türkiye de %56.2 ye ve 2000 yılında da Isparta ilinde %92 ye, Türkiye de %87.3 e yükselmiştir. Bu oranlar çerçevesinde Isparta ilinde okuma yazma bilenlerin oranı her dönemde Türkiye ortalamasının üzerinde yer almıştır. Adet 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 44442 21348 2320 315 80 1359 123 73 İlköğretim Lise ve Dengi Diğerleri 1636 Okullar Grafik 51. Isparta İlinde Okul, Öğretmen ve Öğrenci Durumu (2002) Araştırma alanında okul öncesi eğitim, ilköğretim, lise ve dengi okullar dışında 13 halk eğitim merkezi, 1 eğitim araçları ve donatım merkezi akşam sanat okulu, 4 çıraklık eğitim merkezi, 1 rehberlik ve araştırma merkezi, 1 sağlık eğitim merkezi ve 1 de özürlüler eğitim merkezi bulunmaktadır. Isparta ilinde yüksek öğretimin temeli 1976 yılında Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi, Eğitim Enstitüsü ve Isparta Meslek Yüksek Okulu ile atılmıştır. Bu okullarda toplam 64 öğretim elemanı ve 1.457 öğrenci öğretim görmekteydi. Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi, Eğitim Enstitüsü ve Isparta Meslek Yüksek Okulu 1982 yılında çıkartılan kanun hükmünde kararname ile Akdeniz 313

Üniversitesi bünyesine katılmıştır. 1983 yılında açılan Eğirdir Su Ürünleri Yüksekokulu da 1987 yılında Akdeniz Üniversitesine bağlanmıştır. Tablo 130. Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi nin Yıllar İtibariyle Durumu Yıllar Fakülte 2 Yıllık MYO 4 Yıllık SYO Öğretim Elemanı Öğrenci 1992 2 3-160 3047 1997 12 12-1004 19583 2002 12 14 2 1429 31171 Kaynak: SDÜ Rekt. Tablo 131. Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi nin Durumu (2002) FAKÜLTELER Öğrenci Sayısı Meslek Yüksek Okulu Öğrenci Sayısı Diğerleri Öğrenci Sayısı Müh.Mim.Fakültesi 2667 Eğirdir MYO 664 Sağlık Yüksek Okulu İktisadi ve İd.Bil.Fak. 2068 Isparta MYO 3460 Isparta SYO 392 İlahiyat Fakültesi 641 Burdur MYO 2507 Burdur SYO 313 Teknik Eğitim Fakültesi 1114 Bucak MYO 1558 Orman Fakültesi 186 Gölhisar MYO 229 ENSTİTÜLER Zıraat Fakültesi 595 Atabey MYO 353 Fen Bilimleri Enst. Tıp Fakültesi 247 Keçiborlu MYO 818 Yüksek Lisans 435 Fen Ed.Fakültesi 2545 Senirkent MYO 570 Doktora 132 Güzel Sanatlar Fak. 672 Yalvaç MYO 2259 Sosyal Bilimler Enst. Diş Hekimliği Fak. 185 Sütçüler MYO 458 Yüksek Lisans 310 Burdur Eğit.Fakültesi 3935 Uluborlu MYO 926 Doktora 81 Eğirdir Su Ür.Fakültesi 264 Ş.Karaağaç MYO 488 Sağlık Bilimleri Enst. Gelendost MYO 56 Yüksek Lisans 24 Dazkırı MYO 17 Doktora 2 ENSTİTÜLER TOPLAMI 984 SYO TOPLAMI 705 MYO TOPLAMI 14363 FAKÜLTELER TOPLAMI 15824 GENEL TOPLAM 31171 Kaynak: SDÜ Rekt (2002). 11 Temmuz 1992 yılında kurulan Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi, 2002 yılı itibariyle 12 fakülte, 14 iki yıllık Meslek Yüksekokulu, 2 dört yıllık Sağlık Yüksekokulu ve 3 enstitüyü bünyesinde bulundurmaktadır (Tablo 131). Üniversitenin 3 enstitüsü, 1 sağlık yüksekokulu ve 10 fakültesi Isparta-Merkez de, 1 fakülte ve 1 sağlık yüksekokulu Burdur-Merkez de ve 1 fakültesi de Eğirdir ilçe merkezinde yer almaktadır. Meslek Yüksekokulları ise Eğirdir, Isparta (Merkez), Burdur (Merkez), Bucak, Gölhisar, Atabey, Keçiborlu, Senirkent, Yalvaç, Sütçüler, Şarkikaraağaç, Gelendost ve Dazkırı da yer almaktadır. 1992 yılından 2002 yılına kadar geçen dönemde 160 olan öğretim elemanı sayısı 1.429 a, 3.047 olan öğrenci sayısı ise 314

31.171 e yükselerek önemli bir gelişme göstermiştir (Tablo 130-131). Süleyman Demirel Üniversitesi bünyesinde 74 profesör, 68 doçent, 319 yardımcı doçent, 237 öğretim görevlisi, 122 okutman, 554 araştırma görevlisi ve 55 uzman öğretim elemanı çalışmaktadır. Öğretim elamanı sayısı hızla artmaktadır. Isparta ilinde okul öncesi, ilk ve orta öğretim kurumlarında 67.426 öğrenci ve 3.752 öğretmen ve yüksek öğretim kurumlarında 30.000 e yakın öğrenci ve 1429 öğretim elemanı ile toplam 100.000 den fazla öğrenci nüfusu bulunmaktadır. Yani bu nüfus, Isparta ili nüfusunun 1/5 ini oluşturmaktadır. Eğitim kurumlarında çalışan ve eğitim-öğretim gören bu nüfusun da yarısından fazlası Isparta şehrinde ikamet etmektedir. 2000 Genel Nüfus Sayımı verilerine göre 148.496 olan Isparta şehir nüfusunun 1/3 ünü öğrenciler oluşturmaktadır. Bu durum Isparta şehrinin önemli bir ticari merkez olmasını sağlamıştır. Şehirde bulunan esnaf, öğrencinin ihtiyaçlarına göre şekillenmeye ve onlara hizmet edecek çeşitli işyerleri açmaya başlamıştır. Gençlik merkezleri, kafeler, kitapkırtasiyeler, lokantalar, alış-veriş merkezleri...vb. son yıllarda önem kazanan işyerlerinden bazılarıdır. Tablo 132. Isparta İlinde Yurt-Kur a Ait Yurtlar ve Kapasiteleri (2002) Yurtlar Kız Erkek Toplam Isparta Öğrenci Yurdu 1746 1728 3474 Sabancı Öğrenci Yurdu - 300 300 Eğirdir Öğrenci Yurdu 204 90 294 Yalvaç Öğrenci Yurdu 200 160 360 Atabey Öğrenci Yurdu 80 80 160 Toplam 2230 2358 4588 Kaynak: Yurt-Kur Isp. Md. Örneğin öğrencilerin barınma isteklerine cevap verebilmek için açılan özel yurt ve pansiyonlar 1992 ve sonrasında gelişmiş bir diğer sektör olma özelliğini taşımaktadır. Isparta ilinde Isparta şehrinde 2, Eğirdir, Yalvaç ve Atabey de de 1 er olmak üzere yurt-kur a ait toplam 4.588 kapasiteli 5 yurt bulunmaktadır (Tablo 132). 315

V. Sağlık Isparta ilinde 1910-1911 tarihlerinde Isparta şehrinde ve 1916-1917 tarihlerinde Yalvaç ta olmak üzere iki hastanenin varlığından bahsedilmektedir (Zühtü, 1922:30). Isparta şehrindeki hastanenin Isparta ilinde kurulan ilk sağlık kurumu olduğu kabul edilmektedir. Isparta Memleket Hastanesi adı ile bilinen bu hastanede 1925 kayıtlarına göre 25-30 yatak ve 2 doktorun bulunduğu belirtilmektedir (İl Yıllığı, 1973:152). Isparta Memleket Hastanesi 1954 yılında Isparta Devlet Hastanesi adını almıştır. Yine kuruluşu kurutuluş savaşı yıllarına (1921-1922) rastlayan Askeri Hastane, 1955 yılından itibaren 58. Tümen Askeri Hastanesi olarak çalışmaya başlamıştır. Araştırma alanında 1952 yılında Eğirdir Kemik Hastalıkları ve Yalvaç Devlet Hastanesi, 1954 yılında Şarkikaraağaç ve Senirkent Devlet Hastanesi, 1958 yılında da Isparta Doğum ve Çocuk Bakımevi hizmete açılan bazı sağlık kuruluşlarıdır. Tablo 133. Isparta ve Komşu İllerde Hastane, Yatak ve Doktor Sayıları (1970-2002) İller Yıllar Hastane Yatak Doktor Isparta 1970 8 1575 65 2000 17 2930 542 Afyon 1970 9 580 46 2000 17 2115 541 Burdur 1970 8 382 20 2000 8 760 256 Kaynak: DİE İst. Yıll. Isparta ve komşu illerde sağlık alanındaki gelişmeler incelendiğinde; 1970 yılında Isparta ilinde 8, Afyon ilinde 9 ve Burdur ilinde 8 hastane bulunmakta iken 2000 yılında hastane sayısı Isparta ve Afyon ilinde 17 ye yükselirken Burdur ilinde değişmemiştir. Isparta ili hastanelerdeki yatak kapasitesi ve doktor sayısı açısından ise Burdur ve Afyon illerinin önüne geçmiştir (Tablo 133). Tablo 134. Isparta İlinde Yatak ve Sağlık Personel Sayısı (1970-2000) Yıllar Yatak Doktor Hemşire Diğer Sağ. Pers. 1970 1575 65 185 186 1980 1695 112 315 335 1990 2380 258 470 566 2002 3259 575 797 1159 Kaynak:DİE İst. Yıll. 316

Grafik 52. Isparta İlinde Yatak ve Sağlık Personel Sayısı Kişi 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 Yatak (Adet) Doktor Hemşire Diğer Sağ. Pers. 1970 1980 1990 2002 Isparta ilinde sağlık alanında 1970 den sonra önemli gelişmeler sağlanmıştır. 1970 yılında sağlık kuruluşlarındaki yatak kapasitesi 1.575 iken 1990 yılında 2.380 e ve 2002 yılında da iki kat artışla 3.259 a yükselmiştir. Bu gelişme doktor, hemşire ve diğer sağlık personeli bazında da açıkça görülmektedir. 1970 yılında 65 olan doktor sayısı 2002 yılında 9 kat artışla 575, 185 olan hemşire sayısı ise 4 kat artışla 797 olmuştur (Tablo 134-Grafik 52). Tablo 135. Isparta İlinde Bulunan Hastaneler Sağlık Bak. Hastaneler Yatak Sayısı Uzman Doktor Partisyen Doktor Poliklinik Sayısı Doktor Başına Poliklinik Sayısı Isparta Devlet 600 78 20 351.381 3586 Isparta Doğum ve Çocuk 175 21 9 77.726 2591 Eğirdir Kemik Hastalıkları 1000 14 5 48.437 2549 Gelendost Devlet 25-3 26.826 8942 Keçiborlu Devlet 30 1 3 16.952 4238 Senirkent Devlet 150 2 2 20.986 5247 Sütçüler Devlet 50-3 - - Şarkikarağaç Devlet 100 4 2 35.615 5936 Uluborlu Devlet 50 1 2 21.365 7122 Yalvaç Devlet 150 9 5 65.131 4562 Yalvaç Doğum ve Çocuk 50 4 3 20.947 2992 Diğerleri SDÜ. Tıp Fak. Arş. ve Uyg. 460 139 204 121.064 353 SSK Isparta 219 32 9 324.122 7905 Askeri Hastane 200 - - - - 3059 305 270 1.130.552 1966 Kaynak: Sağ. Bak. 2002 İst. 2002 yılı itibariyle Isparta ilinde 18 hastane bulunmaktadır. Bunların; 8 i Devlet, 2 si Doğum ve Çocuk, 1 i SSK, 2 si Tıp Fakültesi (Araştırma ve Uygulama 317

Hastanesi, Şevket Demirel Kalp Merkezi ve Onkoloji Hastanesi), 1 i Eğirdir Kemik Hastalıkları Hastanesi, 1 i Askeri Hastane ve 3 ü de Atabey (Merkez), İslamköy ve Yenişarbademli de bulunan Sağlık Merkezleri dir. Devlet hastaneleri; Isparta (Merkez), Gelendost, Keçiborlu, Senirkent, Sütçüler, Şakikaraağaç, Uluborlu ve Yalvaç ilçe merkezlerinde, Doğum ve Çocuk Hastaneleri; Isparta (Merkez) ve Yalvaç ilçe merkezinde, Sağlık Merkezleri ve Eğirdir Kemik Hastalıkları Hastanesinin dışındaki hastanelerin tamamı Isparta şehrinde yer almaktadır (Tablo 135). Ayrıca Eğirdir Kemik Hatalıkları Hastanesi Fizik Tedavi-Rehabilitasyon Merkezi, Şarkikaraağaç Göğüs Hastalıkları Hastanesi, Isparta Diyabet Hastanesi ve Gönen Sağlık Merkezlerinin inşaatları da hâlen devam etmektedir. Toplumun ruhsal ve bedensel açıdan uygun bir yaşantı sürdürebilmesi, öncelikle sağlık kurumlarının mevcut olması, bunların nüfusla orantılı bir kapasitede bulunması ve modern medikal ihtiyaçlara göre donatılmış olmasına bağlıdır. Ayrıca bu gibi kurumlar, gerekli donanımlar yönünden bir standarda sahip olmalıdır (Doğanay, 1983: 177) Yukarıda belirtilen hastaneler ve bunlardan özellikle Isparta il merkezinde yer alan hastaneler, sunduğu modern olanaklar ve medikal donanımlarla gerek Isparta ilinde gerekse çevredeki yerleşim birimlerinde yaşayan insanlar için sağlık açısından önemli çekim merkezi haline gelmiştir. Isparta il merkezinde 1993 yılında açılan Tıp Fakültesine bağlı iki hastane bulunmaktadır. Bunlar; 1994 yılında açılan Araştırma ve Uygulama Hastanesi ve 1999 yılında açılan Şevket Demirel Kalp Merkezi ve Onkoloji hastaneleridir. Araştırma ve Uygulama Hastanesi 400, Şevket Demirel Kalp Damar Merkezi ise 60 yatak kapasitesine sahiptir. Tıp Fakültesinde 1994 tarihinde 19 olan akademik personel sayısı, 2002 yılında 16 profesör, 22 doçent, 78 yardımcı doçent, 1 öğretim görevlisi, 3 uzman ve 223 araştırma görevlisi olmak üzere toplam 343 e yükselmiştir. Araştırma alanında koruyucu sağlık hizmetleri çerçevesinde; 86 Sağlık Ocağı, 122 Köy Sağlık Evi, 115 Mahalle Sağlık Evi, 3 Verem Savaş Dispanseri (Isparta-Merkez, Yalvaç, Eğirdir), 1 Halk sağlığı Laboratuarı, 10 Ana-Çocuk sağlığı ve Aile Plânlaması Merkezi bulunmaktadır. Ayrıca bunlardan başka Isparta ilinde 1 Çocuk Yuvası, 3 Yetiştirme Yurdu ve 2 de Huzurevi kimsesiz, korunmaya muhtaç ve yaşlı insanları barındırmaktadır. 318

SONUÇ ve ÖNERİLER Çalışma alanı, Akdeniz Bölgesi nin, Antalya Bölümü nün Göller Yöresi nde yer almaktadır. Kuzey ve batıdan Afyon, kuzeydoğu, doğu ve güneydoğudan Konya, güneyden Antalya, batı ve güneybatıdan Burdur illeri ile sınırlanan Isparta ili, 8.933 km 2 alana sahiptir. Araştırma alanının %40 ı ormanlarla kaplıdır. Orman alanlarını %28 ile tarım alanları, %9 ile otlak alanları, %8 su yüzeyleri ve %15 ile de diğer alanlar takip etmektedir. Oldukça engebeli ve arızalı bir görünüme sahip olan Isparta ilinin yeryüzü şekillerinin %68.4 ü oluşturan dağların yüksekliği yer yer 3.000 m yi bulmaktadır. Bunlar ekonomik etkinlikleri sınırlamaktadır. Isparta ilinde bulunan önemli yükseklikler, kuzeybatıda Karakuş dağları (Babageçiti tepe; 2.082 m), kuzeydoğuda Sultan dağları (Gelincikana tepe; 2.610 m), güneydoğuda Anamas dağları (Dedegöl dağı; 2.992 m), Isparta ovasının doğusunda yer alan Davraz dağı (2.635 m) ve Senirkent ovasının güneyinde bulunan Barla dağı (2.799 m)dır. Bu dağlar arasında kalmış depresyonlarda ise gerek tarımsal gerekse diğer ekonomik faaliyetlerin önemli bir bölümü yürütülmektedir. Bu depresyonların bazıları; Isparta, Senirkent, Gelendost, Boğazova, Keçiborlu, Kumdanlı ovalarıdır. Ovalarla dağlar arasında kalan ve akarsular tarafından parçalanmış alanlar (platolar) ise genelde kuru tarım (buğday, arpa, nohut...) ve hayvancılığın yoğunlaştığı sahalardır. Yerleşme tarihi Üst Paleolitik ve Mezolitik çağlara kadar dayanan Isparta yöresi, birçok kavmin egemenliği altında kalmıştır. 1176 yılında yapılan Miryekefalon Savaşı ile Türklerin hâkimiyetine geçen yöre, 1300 yılında Hamitoğulları ve 1390 yılında da Osmanlı İmparatorluğu nun topraklarına katılmıştır. Isparta, önceleri merkezi Kütahya da bulunan Anadolu eyaletine daha sonra da Konya vilâyetine bağlı bir sancak merkezi olmuştur. Bu durum 1923 yılına kadar devam etmiş, bu yıldan sonra ise il statüsü kazanmıştır. 1938 yılına kadar beş ilçeye (Merkez, Eğirdir, Şarkikaraağaç, Uluborlu ve Yalvaç) sahip olan Isparta ilinde bu yıldan itibaren Sütçüler, Aksu, Atabey, Gelendost, Keçiborlu, Senirkent ve daha sonra ise Gönen ve Yenişarbademli ilçe statüsü kazanmışlardır. Günümüzde Isparta ilinde, 13 ilçe ve bu ilçelere bağlı 38 kasaba, 173 köy ve 154 de köyaltı iskan ünitesi bulunmaktadır. Çeşitli kaynaklardan edinilen bilgilere göre çalışma alanı olan Isparta ilinin nüfusu 1882 yılında 120.661 kişidir. 1927 yılı nüfus verilerine göre 144.804 kişi olan Isparta ili nüfusu, 1985 yılında 382.844 kişi, 1990 yılında 434.771 kişi ve 2000 yılında ise 513.681 kişiye ulaşmıştır. Isparta ilinde yıllık ortalama nüfus artış hızı 319

1990 nüfus sayımı haricinde (%o25.4) hemen her nüfus sayımında Türkiye nüfus artış hızının altında kalmıştır. 1990 yılında yapılan nüfus sayımında Isparta ili nüfus artış hızının Türkiye nüfus artış hızından yüksek olmasındaki en önemli faktör, Türkiye genelinin aksine kır nüfusundaki artıştır. Isparta ili kırsal kesiminde üretilen ticari değeri yüksek tarım ürünleri ile el sanatları kır nüfusunun artışında etkili olmuştur. 1990 yılı sonrasında Isparta ili nüfusunda önemli artış kaydedilmiştir. Bunda, 1992 yılında Süleyman Demirel Üniversitesinin ve Organize Sanayi Bölgesinin hizmete girmesi, 1996 Dinar depremi sonrası bir kısım Dinarlının Isparta il merkezine yerleşmesinin ve 1995 yılında da Isparta-Dereboğazı-Antalya yolunun açılmasının önemi büyüktür. Isparta ilinde 1927 yılında nüfusun %25.3 ü şehirde, %74.7 si de köylerde yaşamakta iken, 2000 nüfus sayımında ise nüfusun %58.7 sinin şehirlerde, %41.3 ünün de köylerde yaşadığı tespit edilmiştir. Özellikle 1950 li yıllardan sonra kırsal nüfusun şehirlere göç ettiği anlaşılmaktadır. Bundan dolayı çalışma alanı göç alan değil göç veren bir görünüm arz etmektedir. Göçler ilçeler bazında incelendiğinde görülür ki Sütçüler, Aksu, Eğirdir gibi topoğrafyanın arızalı ve engebeli olduğu yerlerde göç daha fazla yaşanmıştır. Fakat özellikle son yıllarda (1980 sonrası) kırsal alanda yetiştirilen ve ticari değeri yüksek ürünlerden elde edilen önemli kazançlar nedeniyle kırsal alanlardan şehirlere göç olayı nispeten yavaşlamıştır. Çalışma alanında nüfusun dağılışında ve yoğunluğunda topoğrafya ve iklim faktörleri kadar ekonomik faaliyetlerin de doğrudan ilişkisi bulunmaktadır. Tarımsal faaliyetlerin yoğun olarak yapıldığı ve sulu tarım alanları geniş olan Isparta, Atabey, Senirkent, Gelendost, Boğazova, Yalvaç ve Şarkikaraağaç ovaları ve çevresi nüfusu en yoğun alanlardır. Yine sanayi ve ticaretin yanı sıra hizmet faaliyetlerinin de bir araya toplandığı Isparta il merkezi ile Yalvaç, Şarkikaraağaç, Keçiborlu, Eğirdir gibi ilçe merkezleri de yoğunluğun fazla olduğu sahalardır. Araştırma alanında başta topoğrafya ve iklim olmak üzere hidroğrafya, ulaşım ve ekonomik faaliyetler yerleşme üzerinde etkili olan faktörlerdir. Dağlık ve arızalı alanların fazla yer kaplaması nedeniyle yükseltinin fazla olduğu alanlarda iklim şartlarındaki olumsuzluklar yerleşmeyi sınırlamaktadır. Bu gibi nedenlerle 224 köyün bulunduğu Isparta ilinde 1500 m ve üzerinde sadece 4 köy yerleşmesi vardır. Yerleşmelerin 70 i 1200-1500 m, 150 si de 1200 m den daha az yükseltide bulunmaktadır. 1200 m ve altında bulunan yerleşmelerin 48 i ovada geriye kalan 320

kısmı ise yamaçlarda yer almaktadır. Köyaltı yerleşmeleri ise genelde 1400-1500 m üzerinde bulunmakta ve buralarda daha çok hayvancılıkla uğraşılmaktadır. Isparta ili, Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasındaki geçiş alanı üzerinde bulunmaktadır. Bu nedenle çalışma alanının güney kesimleri daha çok Akdeniz, kuzey kesimleri ise daha çok karasal iklim özellikleri görülmektedir. Ancak bu özellikler ne tam bir Akdeniz iklimi ne de tam bir karasal iklim özelliğidir. Sıcaklık ve yağış değerlerinde güneyden kuzeye ve batıdan doğuya doğru azalma kaydedilmektedir. Isparta ilinin güneyinde yer alan Sütçüler de yıllık sıcaklık ortalaması 13 0 C, yağış ortalaması ise 914.7 mm iken bu değerler Isparta il merkezinde 12 0 C ve 581 mm, kuzeyde yer alan Yalvaç ta ise 11.4 0 C ve 507.5 mm dir. İşte bu iklim şartları nedeniyle özellikle yaz aylarında tarım alanlarında su yetersizliği veya kuraklık kendini önemli derecede hissettirmektedir. Kuraklık başta Eğirdir gölü olmak üzere çalışma alanında bulunan diğer su kaynaklarından sağlanan suyla giderilmeye çalışılmaktadır. Su yetersizliği veya kuraklığın yanı sıra Isparta ilinde zaman zaman görülen don ve dolu olayları da tarım ürünlerini olumsuz yönde etkilemektedir. İlkbahar aylarında geç gelen don olayı ve zaman zaman etkili olan dolu, meyvelere hatta meyve ağaçlarına zarar vermektedir. Bu olumsuzluklara rağmen özellikle Eğirdir gölü çevresinde gölün ılımanlaştırıcı etkisi ile yoğun meyve bahçeleri görülmekte ve diğer ürünlere göre oldukça önemli bir kazanç sağlanmaktadır. Haziran ayından başlamak üzere eylül-ekim ayına kadar su noksanı görülen Isparta ili, su kaynakları bakımından oldukça şanslı iller arasında yer almaktadır. Başta Eğirdir, Beyşehir, Kovada gibi göller olmak üzere yapımı tamamlanan baraj ve göletler ile yeraltı suları ve bazı akarsular tarım alanlarının sulamanmasında kullanılmaktadır. Bu su kaynaklarında, tarım alanlarının sulanması yanında balıkçılık da yapılmaktadır. Araştırma alanında toprakların kullanılmasını sınırlandıran bazı problemlerle karşılaşılmaktadır. Bunların en önemlileri eğim ve erozyondur. Isparta ilinin %70 i fazla eğimli arazilerden oluşmakta ve il alanının %73 ü şiddetli erozyona maruz kalmaktadır. Eğim yanında tarıma müsait olmayan bazı alanlarda da bilinçsiz bir şekilde tarla açılması, aşırı otlatma ve yanlış arazi kullanımı gibi çok çeşitli faktörler de erozyonu hızlandırmaktadır. Bunun gerekli makamlar tarafından tespit edilerek önlenmesi veya en aza indirilmesi gerekmektedir. Göller Yöresi nin merkezi konumundaki Hamit Sancağında 13. yy dan başlamak üzere 19. yy ın sonlarına kadar başta küçükbaş hayvancılık olmak üzere 321

tahıl üretimi yapılmaktaydı. Tahıl ürünlerinden buğday ve arpa, diğer ürünlerden ise afyon, üzüm, pamuk, bostan ve az da olsa meyve bahçeleri bulunmaktaydı. Ancak ekim alanlarının büyük bir bölümünü oluşturan tahıl ürünleri tüketimi karşılamadığı için komşu sancak ve kaza merkezlerinden zahire (tahıl) temin edilmekteydi. 20. yy ın başlarında yetiştirilen ürünlerdeki çeşitlenmeye karşın yine tahıl ürünleri (buğday, arpa, çavdar...) ekim yapılan alanların %90 dan fazlasını oluşturmaktaydı. Çalışma alanının 251.282 ha. ını oluşturan tarım alanlarının %86 sı tarla alanlarından, %12 si meyve alanlarından ve %2 si de sebze alanlarından meydana gelmektedir. Yine tarım alanlarının %36 sını sulu, %64 ünü ise kuru tarım alanları oluşturmaktadır. Isparta ilinde DSİ ve Köy Hizmetleri tarafından gerçekleştirilen sulama projeleriyle tarım alanlarının sulanması işlemi yıllar itibariyle gelişme göstermiştir. Isparta ilinde; 1969 yılında Boğazova, 1974 yılında Atabey (Isparta) ovası, 1976 yılında Senirkent ve Yalvaç sulama projeleri hizmete girmiştir. Bu projelerle kuru tarım alanları sulu tarım alanlarına dönüşmeye başlanmış ve 1983 yılında Gelendost, 1985 yılında Uluborlu, 1987 yılında Barla, 1989 yılında Kumdanlı, 1991 yılında Yenişarbademli ve 1995 yılında da Şarkikaraağaç sulama projelerinin tamamlanması ile devam etmiştir. Böylece araştırma alanında, 1960 lı yıllarda toplam alanın sadece %10 u sulu tarla alanı iken bu oran 1980 li yıllarda %32 ve 2000 yılında da %34 e yükselmiştir. Sulanan arazi miktarı 1967 yılında 23.675 ha. iken 2000 yılında bu miktar 89.421 ha. a yükselerek sulanan arazi oranında yaklaşık 4 kat artış sağlanmıştır. Araştırma alanında toplam tarım alanının %24 ü işlenmeyen tarım alanından oluşmaktadır. İşlenmeyen tarım alanının bu kadar fazla olması, önemli bir alandan ekonomik açıdan faydalanılamadığını göstermektedir. Bunda topoğrafya şartlarındaki olumsuzlukların yeri büyüktür. Topoğrafya şartlarının ağırlaştığı Sütçüler, Aksu, Eğirdir, Yalvaç ve Merkez ilçelerde tarım alanlarından gerektiği şekilde yararlanılamamaktadır. Burdur gölü kıyısına komşu olan Keçiborlu ilçesinde de Burdur gölünün yapısından kaynaklanan problemlerle karşılaşılmaktadır. Göl suyunun çekildiği alanlar çorak bir özellik göstermektedir. Isparta ili tarım alanları içinde en büyük paya sahip olan tarla alanlarının ise yaklaşık %16 sı nadas sahalardan oluşmaktadır. Önceki yıllarda daha da fazla yer kaplayan bu sahalara 1990 lı yıllardan itibaren nohut ekimine başlanmıştır. Bu durum oldukça önemli bir alanın boş bırakılmasını kısmen önlemiştir. Ancak çalışma alanında halen önemli bir alan (25.295 ha.) topoğrafya ve iklim şartları nedeniyle 322

nadasa bırakılmaktadır. Hâlen inşa halinde ve proje aşamasında olan sulama projelerinin tamamlanması halinde nadas alanlarının miktarı daha da azalacaktır. Çalışma alanındaki tarla alanlarının %66 sında tahıl, %26 sında baklagil ve %8 inde de diğer tarla ürünlerinin üretimi yapılmaktadır. Isparta ilinde en fazla ekilen ürünler buğday ve arpa olmasına ve tarla alanlarının çok büyük bir bölümünü tahıl alanlarının oluşturmasına karşın elde edilen tahıl ürünleri Isparta ili ihtiyacını karşılamamaktadır. Bu nedenle tahıl gereksinimi çalışma alanına komşu illerden sağlanmaktadır. Araştırma alanında buğday ve arpadan sonra en çok ekilen ürün baklagillerden nohuttur. Kuru tarım alanlarında tahıl ekiminden sonra tarlaların, nadasa bırakılması yerine alternatif ürün olarak nohutun ekilmesi düşüncesiyle 1990 lı yıllardan sonra nohut ekimi artmıştır. Buğday, arpa ve nohut üretiminin en fazla yapıldığı ilçeler; Yalvaç, Şarkikaraağaç ve Gelendost tur. Baklagillerden fasulye ve hayvansal yem olarak kullanılan fiğ (dane) ekimi nohuttan sonra en fazla üretilen baklagillerdir. Araştırma alanında üç önemli endüstri bitkisinin üretimi yapılmaktadır. Bunlar; yağ gülü, şekerpancarı ve afyondur. Dünya gülyağı üretiminin yarıya yakın bir kısmı, Türkiye gül üretiminin ise %80 i Isparta ilinden elde edilmektedir. Özellikle 1980 li yıllarda gelişme gösteren gül üretimi, 1990 dan sonra düşüş sürecine girmiştir. Bunda dünya gülyağı üretiminde arz-talep dengesinin arz yönünde artışı nedeniyle gülün pazar değeri düşmeye başlamasının ve gül üreticisinin emeğinin karşılığını alamamasının rolü olmuştur. Böylece gül bahçeleri sökülmeye başlanmıştır. Gül üretiminin en fazla yapıldığı ilçeler; Keçiborlu, Gönen ve Merkez ilçelerdir. Isparta ilinde bulunan gülyağı fabrikalarının da hemen tamamı Merkez ve Keçiborlu ilçelerinde bulunmaktadır. Çalışma alanında tarımı yapılan haşhaşın uzun yıllardan beri şekerpancarının ise son yıllarda devlet kontrolüne dayalı olarak ekilmesi nedeniyle ekim alanları azalmıştır. Şekerpancarı en fazla Senirkent, Şarkikaraağaç ve Yalvaç, haşhaş ise Yalvaç ve Şarkikaraağaç ilçelerinde üretilmektedir. Üretilen şekerpancarının bir kısmı Burdur, bir kısmı da Konya da bulunan şeker fabrikalarına gönderilmektedir. Haşhaş ise devlet tarafından satın alınmaktadır. Çalışma alanındaki tarla alanlarında tahıl, baklagil ve endüstri bitkilerinden başka yağlı tohumlar, yumru bitkiler ve yem bitkileri de önemli bir yer teşkil etmektedir. Yağlı tohumlardan; susam, yer fıstığı, ayçiçeği ve haşhaş, yumru bitkilerden; soğan, sarımsak, patatesin son yıllarda alternatif ürünler nedeniyle ekim alanları azalmasına karşın yine de ihtiyacı karşılayacak kadar üretimleri 323

yapılmaktadır. Hayvanların besin ihtiyacını sağlamak amacıyla Isparta ilinde arpa, yulaf gibi tahıl ürünleri ile şekerpancarı küspesi gibi yemlerden başka yonca, korunga, mısır ve fiğ gibi yem bitkilerinin üretimi de önem kazanmaktadır. Özellikle son yıllarda suni yem fiyatlarındaki artışla birlikte hayvanların ihtiyacı olan besinin temini güçleşmeye başlamıştır. Bu nedenle kuru tarım alanlarına kolayca adapte olabilen yem bitkileri ekim alanlarının artırılması yoluna gidilmiştir. Bu bitkilerin yaygınlaştırılması halinde hem nadasa bırakılan alanlar azalacak hem de hayvanların yem ihtiyacı karşılanmış olacaktır. Araştırma alanı olan Isparta ili, Türkiye nin önde gelen meyvecilik alanları arasında yer almaktadır. Isparta ili, Akdeniz ve karasal iklim arasında geçiş alanı üzerinde bulunması nedeniyle yenidünya, zeytin, incir, Trabzon hurması gibi Akdeniz iklimine özgü meyvelerden karasal iklime özgü bademe kadar oldukça çeşitli meyvenin yetiştiği bir alanda bulunmaktadır. Son 20 yıllık dönem içinde meyve üretiminde (özellikle elma, kiraz, vişne, kayısı, şeftali...) önemli gelişmeler sağlanmıştır. Bunda sulamanın yaygınlaşması, meyve bahçelerinde makine kullanımının fazla olması, meyve ilâçlama işlemlerinin bilinçli ve zamanında yapılması, bilimsel yöntemlerin takip ve tatbik edilmesi, meyveyi hasattan sonra korumak amacıyla soğuk hava tesislerinin sayılarının çoğalmasının önemli etkileri olmuştur. 1970 li yıllardan başlamak üzere hizmete açılan sulama sahalarıyla birlikte yaygınlaşmaya başlayan meyve alanları başta Boğazova, Senirkent, Gelendost ve Yalvaç ovaları olmak üzere hemen bütün ilçelere yayılmaya başlamıştır. Özellikle elma, kiraz, vişne, kayısı ve şeftali gibi bazı meyvelerden elde edilen ticari gelirin diğer ürünlerden sağlanan gelirden çok fazla olması meyve alanlarının tüm ilçelere yayılmasına neden olmuştur. Ancak Sütçüler, Aksu ve Yenişarbademli ilçeleri arazi yapıları dolayısıyla diğer ilçelere oranla daha az meyve alanına sahiptir. Türkiye elma üretiminin 1/5 i, kiraz üretiminin ise %4 ü Isparta ilinden sağlanmakta ve üretilen elma ve kiraz üretiminin bir bölümü ihraç edilmektedir. Pazarlanma sorunları nedeniyle üretilen meyvelerin değeri düşmektedir. Ürünün değerini yükseltmek ve pazarlamasını sağlamak amacıyla kooperatifleşmeye veya bir birlik çatısı altında toplanmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nedenle en kısa zamanda bunun oluşturulması bütün Isparta ili çiftçisinin yararına olacaktır. Çünkü çoğu zaman birçok çiftçi, malını çok düşük fiyata satmakta veya sattığı ürünün parasını hiç alamamaktadır. 324

Son yıllarda Isparta ilindeki aşılı meyve ağaçlarının yerini yavaş yavaş tam bodur diye adlandırılan küçük boylu, verimi oldukça yüksek meyve ağaçları almaya başlamıştır. Ancak fidanlarının pahalı olması nedeniyle çok fazla yaygınlaşmış değildir. Bu fidanların Isparta ilinde yetiştirilmesi ve eski meyve ağaçlarının yerine bu ağaçların dikilmesiyle birlikte birim alandan alınacak fazla verim ve tamamen makineleşmeyle birlikte işçi masrafı da oldukça azalacaktır. Çalışma alanında bahçe tarımında meyvecilikte olduğu gibi sebzecilikte de son yıllarda büyük gelişmeler olmuştur. Sebze üretimi önceki dönemlerde sadece ailelerin kendi ihtiyaçları kadar üretilirken özellikle 1980 li yıllardan itibaren ticari değer kazanmaya başlaması nedeniyle pazara yönelik sebze üretimi başlamıştır. Sebze üretiminin fazlalaşmasında artan nüfusun, kurulan salça ve konserve fabrikalarının rolü büyüktür. Isparta ilinde 1990 lı yıllardan sonra örtü altı sebzeciliği de yaygınlaşmaya başlamıştır. Hemen her ilçede yer alan ve toplam 117.268 m 2 sera alanının %76 sı Sütçüler, Merkez, Keçiborlu, Senirkent ve Gelendost ilçelerinde bulunmaktadır. Sera sayılarının daha da çoğaltılması gerekmektedir. Çalışma alanında hayvancılık, Yörük ve göçebelerin başta gelen ekonomik faaliyetleri arasındaydı. Önceki dönemlerde büyükbaş hayvancılıktan daha çok küçükbaş hayvancılık yaygın durumdaydı. Bunda araştırma sahasının dağlık ve engebeli olmasının etkisi büyüktür. Isparta ilinde keçi daha çok dağlık alanlarda genelde ilin güneyinde, koyun ise daha çok ovalarda ilin kuzeyinde yetiştirilmektedir. Koyun sayısının fazla olduğu ilçeler; Yalvaç, Senirkent, Şarkikaraağaç ve Gelendost, keçi sayısının fazla olduğu ilçeler ise; Sütçüler, Merkez ve Eğirdir dir. Küçükbaş hayvancılık yanında büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinin de yapıldığı Isparta ilinde, hayvan soylarının ıslahı için önemli çalışmalar gerçekleştirilmiş ve bu çalışmalar sonucunda özellikle büyükbaş hayvanlardan elde edilen hayvansal ürünlerin veriminde 3-4 kat daha fazla ürün elde edilmeye başlanmıştır. Ancak özellikle son dönemlerde hayvanların beslenmesi için gerekli olan girdi fiyatlarının artması (suni yem, kırma...) sonucu hayvan sayılarında önemli azalmalar olmuş ve çoğu çiftçi hayvanlardan elde ettiği ürünlerin maliyeti kurtarmamasından yakınarak hayvancılık faaliyetini terk etmiştir. Bunun için girdi fiyatlarının ekonomik bir düzeye getirilmesi ve özellikle yem bitkileri üretiminin yaygınlaştırılması gerekmektedir. Çalışma alanında yaylacılık faaliyeti de oldukça yaygın olarak yapılmaktadır. Isparta ilinde yaylası olan köy sayısı 89, yaylalarda faaliyet gösteren köy sayısı ise 79 dur. İl sınırları içindeki yaylalar, gerek il içinden gerekse il dışından göçebe yörüklerin yerleşme alanlarıdır. Antalya nın Serik ve Manavgat ilçelerinden Sütçüler, 325

Aksu ve Yenişarbademli ilçeleri istikametinde kuzey-güney yönünde yılın 7-8 ayını kapsayan bir dönemde göçebe hayvancılık faaliyeti gerçekleştirilmektedir. Çoğunlukla kıl keçisi olmak üzere az da olsa koyun da bu faaliyet içinde yer almaktadır. Isparta ilinde arıcılık ve balıkçılık diğer ekonomik faaliyetler arasında yer almaktadır. Topoğrafya, iklim ve flora bakımından arıcılık için uygun şartlar arz eden çalışma alanında gezici ve yerleşik olarak arıcılık yapılmaktadır. Gezici arıcılık Antalya, Muğla ve Burdur gibi çevre illerden gelen arıcılar tarafından, yerleşik arıcılık ise ilde bulunan arıcılar tarafından gerçekleştirilmektedir. Gezici arıcılar tarafından yapılan arıcılıkta, yükselti farkı ve buna bağlı olarak da çiçeklenmenin çeşitli olması verimi daha da artırmaktadır. Isparta ilindeki meyve alanlarında meyvelerin çiçeklenme döneminde arıcılık yapılmasının meyve gözleri açısından büyük fayda sağlayacağı belirtilmektedir. Bu olayın geçekleştirilmesi halinde hem arıcılık yaygınlaşmış olacak hem de meyvecilikte verim artacaktır. 1987-1988 yılları öncesinde Isparta ilinde bulunan göllerde yoğun olarak yapılmakta olan balıkçılık ve kerevit avcılığı, bu yıllardan sonra göllerde görülen ve sebebi bilinmeyen bulaşıcı bir hastalık nedeniyle yapılamaz duruma gelmiştir. Bu nedenle yaklaşık 15 yıllık bir süre içinde yapılamayan balıkçılık son yıllarda yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır. Balıkçılığın azalmasına paralel olarak Isparta ilinde 1990 lı yıllardan itibaren kültür balıkçılığı veya alabalık yetiştiriciliği hız kazanmış ve Aksu, Eğirdir, Sütçüler gibi akarsular açısından zengin alanlarda kültür balıkçılığı yaygınlaşmıştır. Araştırma alanının %40 ı orman alanları ile kaplıdır. Verimli koru ormanlarından elde edilen orman ürünleri, gerek endüstriyel gerekse yakacak ürün olarak kullanılmaktadır. Isparta orman ürünleri sanayinin kurulmasının başlıca nedeni ilin orman ürünleri açısından zengin olmasıdır. Ormanlardan daha iyi verim elde edilmesi için orman alanlarında keçi otlatılmasının önlenmesi, verimsiz ormanların ıslahının gerçekleştirilmesi, uygunsuz kesimlerin önüne geçilmesi gerekmektedir. Çalışma alanında 4 hidroelektrik (Kovada I, Kovada II, Çayköy ve Sütçüler), 1 de mobil santral (Isparta Mensucat) bulunmaktadır. Bu santrallerden elde edilen 74 milyon kwh lik elektrik enerjisi enterkonnekte sisteme verilmektedir. Yalvaç ilçesinde yer alan kömür yatakları ise konutlarda yakıt olarak kullanılmaktadır. Isparta ilinde bu enerji kaynaklarından başka işletmesi kapatılan kükürt yatakları, çimento fabrikası tarafından kullanılan kil ve kireç taşı yatakları, briket fabrikaları tarafından kullanılan pomza ve tras yatakları, öğütülmüş barit imalatı yapımında 326

kullanılan barit yatakları ve mermer fabrikalarının hammaddesini teşkil eden mermer yatakları gibi birçok maden de bulunmaktadır. Araştırma alanında Selçuklu döneminde başlamak üzere pamuklu ve yünlü dokumacılık yanında kunduracılık, mutaflık ve keçecilik 19. yy. ın sonlarına kadar yapılmıştır. Özellikle halı dokumacılığı ve boğası denilen ince pamuklu dokumacılığı eskiden beri önemini koruyan el sanatları arasında yer almıştır. Ayrıca sabunhane, tahunhane ve boyahane gibi çeşitli işyerleri de el sanatlarını destekleyen yan kuruluşlardandı. El sanatlarından başka katran elde edilen ocaklar ile tuz imalatı yapan işletmeler bulunmaktaydı. Yine eskiden beri Isparta ve yöresinde ekonomik olarak uğraşılan diğer bir sanayi kolu ise tabaklıktı. Isparta ve çevresinden sağlanan deriler buralarda işlenmekte ve bu derilerden sahtiyan, kösele ve kunduracılıkta faydalanılmaktaydı. Isparta ilinde 19. yy. sonlarında ve 20. yy. başlarında ilkel yöntemlerle üretime geçen diğer bir sanayi ise kozmetik sanayi idi. İbtidai usullerde imalat yapılan imbikhanelerde gülyağı üretilmekteydi. Isparta ilinde ilk kurulan fabrika, Isparta iplik fabrikasıdır. 1924 yılında işletmeye açılan bu fabrika, yöre halı ipliği ihtiyacını karşılamak için kurulmuştur. Çalışma alanında 1975-1980 li yıllara kadar sanayinin önemli bir bölümünü atölye tipi işletmeler oluşturmaktaydı. Bu atölyelerde çoğunlukla Isparta halısı dokunmakta ve halkın önemli bir kesimi bununla geçimini sağlamaktaydı. Atölyelerin yanı sıra evlerde yine en önemli uğraş halıcılıktı. Ancak 1980 li yıllardan sonra halıların para etmemesi, pazar değerinin düşmesi, el halıcılığının yerini yavaş yavaş makine halıcılığının alması ve ekonomik olarak daha fazla gelir getiren ticari değeri yüksek tarımsal ürünlerin üretilmeye başlanması gibi faktörler nedeniyle hem el halıcılığı dokumacılığı hem de bu el sanatında çalışan işçi sayısında önemli düşüşler olmuştur. Isparta ilinde Birinci Sanayi Plânı çerçevesinde 1934 yılında Keçiborlu Kükürt İşleme Fabrikası ve 1935 yılında da Isparta Gülyağı fabrikası kurulmuştur. Bu fabrikaları 1943 yılında Isparta İplik Fabrikası yerine açılan Sümerbank İplik Fabrikası takip etmiştir. Bu yıllardan sonra Isparta sanayinin büyük bir bölümünü dokuma ve giyim sanayinde açılan tesisler oluşturmuştur. Günümüzde ise en önemli sanayi kuruluşları tekstil, orman ürünleri ve taş-toprağa dayalı sanayi kollarında faaliyet göstermektedir. Araştırma alanında tekstil sanayi; en fazla çalışan sayısına sahip sektör özelliği taşımaktadır. Tekstil sanayini taş ve toprağa dayalı sanayi, gıda sanayi, orman ürünleri sanayi ve kozmetik sanayi takip etmektedir. 1980 li yıllardan sonra 327

tarım ürünlerine dayalı olarak gelişme gösteren Isparta ili sanayisi, 1992 yılında organize sanayi bölgesinin de faaliyete geçmesiyle birlikte daha da ivme kazanmıştır. Isparta ili birinci derecede kalkınmada öncelikli iller arasında yer almadığı için yatırım teşviklerinden gerektiği ölçüde yararlanamamaktadır. Bu nedenle devlet teşviklerinin Isparta iline acilen kullandırılması ve birinci derecede kalkınmada öncelikli iller sınıfına alınması gerekmektedir. Bunun için öncelikle organize sanayi bölgesinde inşaatı devam eden ve halen proje aşamasında olan sanayi tesislerinin en kısa zamanda faaliyete geçirilmesi sağlanmalıdır. Böylelikle hem daha çok katma değer alınacak hem de daha çok istihdam sağlanacaktır. Halen proje aşamasında olan Isparta ve Yalvaç deri organize sanayi bölgeleri projelerinin de tamamlanması ve modern deri işleme tesislerinin açılması sağlanmalıdır. Ayrıca Isparta şehri içinde kalmış çeşitli sanayi tesisleri de organize sanayi bölgelerine taşınarak rantabl duruma getirilmelidir. Eski önemini giderek kaybetmeye başlayan Isparta halıcılığının canlandırılması ve gerek yurt içi gerekse yurt dışı piyasalarda gereken ilgiyi görmesi açısından Isparta halısının tanıtılması ve en iyi şekilde pazarlanması için çalışmalar yapılmalıdır. Isparta ili ekonomisi, 15. yüzyıldan itibaren daha ziyade el sanatlarına dayalı iken tuz, şarap ve koku-renk veren bitki ihraç eden bir görünüm arz etmekteydi. Yine bu dönemde Isparta Sancağında boğası denilen ince pamuklu dokuma yapımında ileri gidilmişti. Bu gibi ürünler dışında tabakçılık, kavaflık gibi hayvan ürünlerine dayalı sanayi malları ticareti ön planda bulunmaktaydı. 19. yüzyıl sonlarında gerek yün ipliği, gerekse pamuk ipliği dokumacılığının yaygın olması daha sonraları da halıcılığın ve gülyağı üretiminin geliştirilmesi ile yörede ticaretin temelini tarımsal ürünler oluşturmuştur. Birinci Dünya Savaşı ndan sonra ticari değer taşıyan en önemli ürün halı idi. Cumhuriyetin ilk yıllarında halıya olan dış talebin artması ile birlikte 1929 yılı dünya ekonomik bunalımına kadar halıcılık canlılığını sürdürmüştür. Daha sonraki dönemde de canlılığını nispeten koruyan sektörde, 1970 li yıllarda yaklaşık olarak 2.000.000 m 2 ye kadar yükselen halı üretimi, 2000 li yıllarda 400.000 m 2 ye düşmüştür. Bunda el halıcılığının ekonomik değerinin düşmesinin ve makine halılarının el halıcılığının yerini almasının önemli rolü olmuştur. Halıcılıktan başka Isparta ili ticaretinde önemli bir ürün de yağgülüdür. Yağgülünden elde edilen gülyağı, gül konkreti gibi kozmetik ürünlerin hemen tamamı yurt dışına ihraç edilmektedir. Fransa, İsviçre, İtalya ve A.B.D. gibi ülkelere 328

gönderilen bu ürünlerden Isparta ili ekonomisi önemli ölçüde kazanç elde etmektedir. 1980 li yıllara kadar halı ve gülyağının hakim olduğu Isparta ili ekonomisinde bu yıllardan sonra sulanan tarım alanlarının artırılması ile birlikte bazı tarım ürünlerinin ön plâna çıktığı görülmektedir. Başta elma, kiraz, vişne ve kayısı gibi meyveler olmak üzere, bazı sebzeler ve şekerpancarı bu ürünlerdendir. Türkiye elma üretiminin 1/5 ini karşılayan Isparta ili Türkiye elma ticaretinin merkezi durumundadır. Isparta ilinde ticari işyerlerinin önemli bir bölümü Isparta il merkezinde, bir bölümü de ilçe merkezlerinde toplanmıştır. Sanayi işletmelerinde olduğu gibi toptan ve perakende ticarette de gıda maddeleri, mensucat ve giyim eşyaları, mobilya ve kereste doğrama atölyeleri gibi işyerleri yerini korumaktadır. Isparta ilinde bulunan yerleşmelerin hemen tamamı ilçe merkezlerindeki küçük çaplı alış-verişlerin dışındaki tüm ihtiyaçlarını il merkezinden temin etmektedir. Ayrıca Dinar, Dazkırı, Ağlasun, Bucak ve Başmakçı gibi bazı ilçeler de ticari açıdan Isparta il merkezinin etki alanı içinde bulunmaktadır. Çalışma alanında karayolu, demiryolu ve havayolu ulaşım sistemleri bulunmaktadır. Isparta ili doğu-batı doğrultulu İzmir-Denizli-Konya, kuzey-güney doğrultulu İstanbul-Ankara-Afyon-Antalya karayolu güzergâhları üzerinde bulunmaktadır. Çalışma alanında bulunan bütün köylere asfalt yolla ulaşmak mümkündür. 1995 yılında Isparta-Dereboğazı-Antalya karayolunun açılmasıyla birlikte Isparta-Antalya arasındaki mesafe 1.5 saatin altına inmiş ve bu iki merkez arasındaki ulaşım daha kısa ve kolay yapılır hale gelmiştir. 1936 yılında Isparta il merkezine ulaşan demiryolu ise günümüzde rantabl olmaktan uzaktır. Çünkü Istanbul dan Isparta ya demiryolu ile ulaşmak için 3 istasyonda aktarma yapılmakta ve Isparta istasyonu son durak olma özelliği taşımaktadır. Bu nedenle gerek yolcu gerekse yük taşımada karayolu tercih edilmektedir. Isparta istasyonunun Antalya ya bağlanması durumunda Isparta nın demiryolu açısından işlerliği artacaktır. Isparta ilinde 1997 yılında açılan Süleyman Demirel Havalimanı uluslararası statüye sahip olmasına karşılık, şu anda atıl bir vaziyette bulunmaktadır. Hava limanının bu durumdan kurtarılması gerekmektedir. Çalışma alanı tarihi, kültürel ve doğal turistik değerler açısından zengin bir potansiyele sahiptir. Doğal yapısı henüz bozulmamış Eğirdir-Kovada gibi göller başta olmak üzere çalışma alanında yer alan milli parklar, tabiatı koruma alanları, mağara ve yaylalar ile kayak, dağcılık, trekking, yamaç paraşütçülüğü, avcılık ve 329

balıkçılık gibi birçok faaliyet, Isparta ilinde etkin bir şekilde gerçekleştirilmektedir. Antiocheia (Yalvaç), Adada, Parlais, Apollonia Mardion gibi Psidya bölgesinin önemli antik kentleri ile Eğirdir gölü, Kovada gölü, Beyşehir gölü, Gölcük krater gölü, Köprülü Kanyon, Yazılı Kanyon ve ülkemizin en uzun mağarası olan Pınargözü mağarası gibi birçok çekicilik Isparta ilinde bulunan turistik değerlerden bazılarıdır. Ancak turizmde tanıtım ve pazarlama eksikliği gözlenmektedir. Bir turizm merkezi olan Antalya ya yakınlığı nedeniyle gerek bireysel gerekse turlar şeklinde düzenlenecek olan organizasyonlar sayesinde turizm ekonomisi canlandırılabilecektir. Bunun için kamu ve özel kuruluşlar tarafından yapılacak olan çalışmalar sayesinde turizmin önemi daha da artacaktır. Isparta ilinde 1980 yılından itibaren eğitim ve sağlık alanında önemli gelişmeler olmuştur. 1992 yılında Süleyman Demirel Üniversitesinin açılmasıyla üniversitenin öğrenci sayısı 2002 yılı itibariyle 30.000 i aşmıştır. Bu ise ekonomik açıdan özellikle Isparta şehrine önemli bir canlılık getirmiştir. Isparta Devlet, Tıp Fakültesi (Araştırma ve Uygulama Hastanesi, Şevket Demirel Kalp Merkezi ve Onkoloji Hastanesi) ve SSK Isparta Hastaneleri ile Isparta şehri, Isparta ili ve çevresinin sağlık kurum ve hizmetleri bakımından merkezi olmuştur. 330

ÖZET Araştırma alanı, Akdeniz Bölgesi nin Antalya Bölümü nün kuzeyinde Göller Yöresi nde yer almaktadır. Oldukça engebeli ve arızalı bir görünüme sahip olan bu alanların %68.4 ünün yüksekliği 3000 m ye yaklaşan dağlardan oluşmaktadır. 8.933 km 2 yüzölçüme sahip çalışma alanında ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı alanlar, dağlar arasında kalmış ve Isparta, Senirkent, Gelendost, Boğazova, Kumdanlı ile Yalvaç ovalarından oluşan depresyon alanlarıdır. Göller Yöresi nin merkezi konumunda olan Isparta ilinin ekonomisi eskiden beri tarımsal faaliyetlere dayanmaktadır. 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyılın başlarında başta hayvancılık olmak üzere tahıl üretiminin yaygın olduğu araştırma alanında, ekim yapılan alanların %90 dan fazlasını tahıl ürünleri oluşturmaktaydı. Tahıllardan başka haşhaş, üzüm, bostan ve dar bir alanda da meyve bahçeleri bulunmaktaydı. 1960 lı yıllardan itibaren yapımına başlanan sulama projelerinin gerçekleştirilmesiyle birlikte 251.282 ha. olan tarım alanlarının 89.421 ha. ı sulu tarıma açılmıştır. Böylece bu yıllardan başlamak üzere Isparta ilinde ticari değeri yüksek tarımsal ürünler üretilmeye başlanmıştır. Bunlardan; elma, kiraz, kayısı, vişne, şekerpancarı ve yağgülü Isparta ekonomisine önemli girdiler sağlayan ürünlerin başında gelmektedir. Araştırma alanında Selçuklulardan başlamak üzere pamuklu ve yünlü dokumacılık yanında kunduracılık, tabakçılık önemli sanayi sektörlerini oluşturmaktadır. 19. yüzyıl sonlarında ise ilkel yöntemlerle küçük işletmelerde ilk gülyağı üretilmeye başlanmıştır. Isparta ilinde faaliyete geçen ilk büyük ölçekli fabrika, yörenin yün ipliği ihtiyacını karşılamak üzere kurulan Isparta İplik Fabrikasıdır (1924). Daha sonra 1934 yılında Keçiborlu Kükürt İşletmesi, 1935 yılında Isparta Gülyağı Fabrikası açılmıştır. Günümüzde ise Isparta ilinde 187 tesis bulunmaktadır. Bunların 27 si 1992 yılında açılan Organize Sanayi Bölgesinde yer almaktadır. Bu işletmelerde çalışanların %85 i tekstil, gıda ve taş-toprağa dayalı sanayilerinde istihdam edilmektedir. Sanayi tesislerinin çok büyük bir bölümü ise Isparta şehri ve çevresinde; İstanbul, Eğirdir ve Antalya karayolları üzeride, Isparta çayı kenarında ve küçük sanayi sitelerinde toplanmıştır. Isparta ilinde ticaret, genelde tarımsal üretime dayanmaktadır. Bunların başında gül ürünleri ve halı olmak üzere meyveler, çeşitli gıda maddeleri, su ürünleri, mensucat ve giyim eşyası, mobilya ve kereste gelmektedir. Ayrıca çimento ve barit ticareti yapılan diğer ürünlerdir. 331

Isparta ilinde kara, demir ve hava ulaşım sistemleri de bulunmaktadır. Ancak bunlardan sadece karayolu ulaşım sistemi gelişmiş durumdadır. Ekonomik ve sosyal faaliyetlerin hemen tamamı karayoluyla gerçekleştirilmektedir. Çalışma alanı tarihi, kültürel ve doğal turistik değerler bakımından zengin bir potansiyele sahip olmasına karşın tanıtım ve pazarlama eksikliği nedeniyle bu potansiyel gereği gibi kullanılamamaktadır. Türkiye nin en önemli turizm merkezlerinden olan Antalya ya yakın olmanın avantajları en iyi şekilde değerlendirilmek suretiyle bölge turizminin gelişmesi sağlanmaya çalışılmaktadır. 332

ABSTRACT Study area is located on Göller district which is on the north of Antalya subregion in Mediterranian region. Isparta province has steep end broken ground. 68.4 per cent of its area is consisted of mountains reaching up to 3000 m. In the study site with 8933 km 2 land covarage, the areas where economic activities intensify are depressions made of plains which are surrounded by mountainous areas, like Isparta, Senirkent, Gelendost, Boğazova, Kumdanlı and Yalvaç. From the beginning, the economy has depended on agricultural activities in Isparta province with the central position in Göller district. Ceareal products have consisted of more than 90 per cent of cultivated areas in study area where hasbundary, coming first, and ceareal productions were common in the ends of 19 th and in the begining of 20 th centuries. Apart from ceareals, there existed opium poppy, grape, melon fields and orchard which had less areas than the others. Of 251 282 hectar agricultural lands, 89 421 hectar has become irrigated land as irrigation projects have been started to develop since 1960 s. In this way, agricultural products with high commercial value have begun to be produced since these years in Isparta province. Cherry, apricot, sour cherry, sugar beet and oilrose are in the lead in providing significant revenues to Isparta provence s economy. In the study area, shoe making and tunning, together with cotton and wool textile, have consisted of important work forces since Seljuck period. In the ends of 19 th century, roseoil started to be produced in small scale establishements. Isparta thread factory (1924), established to meet the district s woolen thread needs, is of the first big scale factory. Keçiborlu sulphur enterprice and Isparta roseoil factories began to oparate respectively in 1934 and 1935. At present, there are 187 establishements employing ten and plus employers. Of those, 27 are in organazed industrial district established in 1927. Textile, food industry and industries based on rock and soil take the lead in Isparta province. There exist 101 enterprises employing 25 and plus labors. 7683 people work in these enterprises. These three sectors mentioned earlier hire 85 per cent of labors working in these enterprises. Most of industrial establishments are in Isparta city where industrial establishements are found on the way of Isparta, Eğridir and Antalya and by Isparta stream and in the small scale industrial estate. In Isparta province, trade is based on agricultural productions and industrial productions buılt on agrıculture. The most important of these are rose products and 333

carpets. Frıuts, diverse food material, water products, textile, clothing goods, forniture, timber, cement and barit come second. There exist road, railway and airway systems in Isparta province. Of these, however, only road transportation system has developed. Almost all economic and social activities realize by roads. The study area have rich potantial in terms of historical, cultural and natural touristic attractions. But, the very potantial are not used owing to deficiensies in promotion and marketing. Region s tourism development can be come true by making profitable use of nearness to Antalya, being one of important tourism centers in Turkey. 334

KAYNAKÇA Abadan, Y., (1954), Türkiye de Zirai Makineleşme, Ankara Ünv. Siyasal Bil. Fak. Yay. No:392, Ankara. Abidin, İ., (1941), Anadolu Ziraat Yetiştirme Vaziyeti-Isparta Vilayeti, Ün Derg., C. 7, s. 82-83, Isparta. Acatabay, A., (1953), Gül ve Gülyağı, Özaydın Mat., İstanbul. Açıl, F., (1984), Ekonomi-I (Genel Ekonomi), Ankara Ünv. Ziraat Fak. Yay. No:898, Ankara. Ağaoğlu, S., (1998), Tübitak Gülcülük Araştırma Ünitesi Bünyesinde Yapılan Araştırma Projeleri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 147-155, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Akalan, İ., (1984), Türkiye nin Arazi Varlığı ve Toprak Potansiyeli, Başbakanlık Çevre Müşt., Seminer Dizisi:8, s. 3-14, Ankara. Akalan, İ., (1988), Toprak Bilgisi, Ankara Ünv. Ziraat Fak. Yay. No:1058, Ankara. Akalan,İ., (1992), Türkiye nin Toprak Kaynakları, Bunların Sorunları ve Çözüm Yolları, Türk Coğr. Derg., S. 1, s. 1-14, Ankara. Akansel, S. A., (1996), Beyşehir Gölü ve Çevresinin Fiziki Coğrafyası ve Doğal Çevre Sorunları, Ank. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. Akdağ, M., (1974), Türkiye nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, İstanbul. Akdağ, M., (1999), Türkiye nin İktisadi ve İçtimai Tarihi 2 (1453-1559), Ankara. Akgül, M., Uçar, Y., (1998), Isparta İli Sulanan Tarım Arazilerinde Arazi Parçalanması ve Arazi Kullanımı Üzerine Etkisi, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 273-281, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Akova, İ., (1997), Türkiye de Turizmin Önemi ve Ekonomideki Yeri, Türk Coğr. Derg., S. 32, s. 263-280, İstanbul. Aksu, F., (1936), Isparta da Halıcılık, Ün Derg., C. 3, S. 31, s. 445-447, Isparta. Aksu, F., (1936), Isparta İli Yeradları, Isparta Halkevi, İlkadım Basımevi, Isparta. Aksu, F., (1937), Isparta nın Ekonomik Hayatı İle İlgili Tarihi Vesikalar I- II., Ün Derg., C. 4, S. 39-40, s. 552-555, 566-569, Isparta. Akyol, İ.H., (1944), Türkiye de Basınç, Rüzgarlar ve Yağış Rejimi, Türk Coğ. Der., S. 5-6, s. 1-34, İstanbul. 335

Alagöz, C. A., (1993), Türkiye de Yaylacılık Araştırmaları, Ankara Ünv. Tür. Coğr. Arş. ve Uyg. Mer. Derg., S. 2, s. 1-51, Ankara. Alexander, J. N., (1963), Economic Geography, Wisconsin. Alkan, H., Dinçay, E., (1998), Hayvancılık Kredisi Almış Isparta Orman İçi Köylerinde Ekonomik Durumun Geçmiş Yıllarla Karşılaştırılması, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 281-289, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Altınbilek, D., (1998), Isparta İli Su ve Toprak Kaynakları Gelişiminin Dünü, Bugünü ve Yarınında DSİ. nin Rolü, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 141-151, Süleyman Demirel Ünv. Yay.No:15, Isparta. Ardel, A., (1943), Cumhuriyet Devrinde Endüstri, Türk Coğ. Derg., S. 3-4, s. 316-349, İstanbul. Ardel, A., (1951), Göller Bölgesinde Morfolojik Müşahadeler I., İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., C. 1, S. 2, s. 1-19, İstanbul. Ardel, A., (1957), Batı Toroslarda Kenar Ovaların Jeomorfolojisi (X. De Planhol a Göre), İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., S. 28, s. 1-15, İstanbul. Ardos, M., (1977), Eğirdir Güneyinin Jeomorfolojisi ve Barla Dağında Pleistosen Buzullaşması, İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., S. 22, s. 99-113, İstanbul. Ardos, M., (1979), Türkiye Jeomorfolojisinde Neotektonik, İst. Ünv. Yay. No:2621, İstanbul. Ardos, M., (1984), Türkiye Ovalarının Jeomorfolojisi-I, İst. Ünv. Yay. No:3263, İstanbul. Ardos, M., (1985), Türkiye Ovalarının Jeomorfolojisi-II, İst. Ünv. Yay. No:3321. İstanbul. Ardos, M., (1994), Jeomorfoloji Sözlüğü, İst. Ünv. Yay. No:3397. İstanbul. Ardos, M., (1996), Jeolojik Temel Bilgiler, İst. Ünv. Yay. No:3943. İstanbul. Arıkan, Z., (1968), 16.yy. da Isparta, Belgelerle Türk Tarihi Derg., S. 1, s. 5, İzmir. Arıkan, Z., (1988), XV-XVI. Yüzyıllarda Hamit Sancağı, Ege Ünv. Ed. Fak., Yay. No:52, İzmir. Arısoy, S., (1970), Türkiye Balıkçılığının Sorunları ve Çareleri Semineri, MPM, Ankara. Arslan, H., (2001), 16. yy. Osmanlı Toplumunda Yönetim, Nüfus, İskan, Göç ve Sürgün, Haknüs Yay., İstanbul. Aslan, Z., (1998), Isparta Bölgesinde Havacılık Sporları ve Geliştirilmesi, 16-17 336

Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 115 126, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Aşk, M. K., (1987), Yaylak ve Mera Islahı, Kurtuluş Ofset, Ankara Atalay, İ., (1982), Türkiye Jeomorfolojisine Giriş, Ege Ünv. Ed. Fak. Yay. No:9, İzmir. Atalay, İ., (1989), Toprak Coğrafyası, Ege Ünv. Sos. Bil. Fak. Yay. No:8, İzmir. Atalay, İ., (1994), Türkiye Coğrafyası, Ege Ünv. Basımevi, İzmir. Atalay, İ., (1994), Türkiye Vejetasyon Coğrafyası, Ege Ünv. Basımevi, İzmir. Atayeter, Y., (1990), Senirkent Ovası Jeomorfolojisi, Sel. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya. Atayeter, Y., (2000), Aksu Çayı Havzası nın Jeomorfolojisi, Mar. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul. Avcı, M., (1990), Göller Yöresi Batı Kesiminin Bitki Coğrafyası, İst. Ünv., Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul. Avcı, M., (1993-1996), Göller Yöresi Batı Kesiminde İklim ile Bitki Örtüsü Arasındaki İlişkiler, İst. Ünv. Edb. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 4, s. 143-217, İstanbul. Avcı, M., (1993-1996), Göller Yöresi Batı Kesiminde Bitki Toplulukları ve Dağılışları, İst. Ünv. Edb. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 4, s. 227-265, İstanbul. Avcı, S., (1991), Türkiye de Şeker Sanayii., İst. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul. Avcı, S., (1993-1996), Türkiye de Şeker Pancarı Ziraatinin Coğrafi Esasları, İst. Ünv. Edb. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 4, s. 265-291, İstanbul. Avcı, S., (1993-1996), Türk Şeker Sanayinin Kuruluş ve Gelişmesinde Devletin Etkisi, İst. Ünv. Edb. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 4, s. 291-304, İstanbul. Balabanlı, C., (1998), Isparta Yöresinde Kaba Yem Üretiminin Geliştirilmesi, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 181-189, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Balcı, F., (1998), Isparta İli Yatırımlarımız, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 13-26, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Ban, Ü., Öztürk, V., (1998), Isparta daki Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Finansman Sorunları ve Çözüm Önerileri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 89-100, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Barışta, Ö., (1994), Isparta Halıcılığı Üzerine, Kamu ve Özel Kuruluşlarla, Orta Öğretimde, Üniversitelerde El Sanatlarına Yaklaşım ve Sorunları 337

Sempozyumu (18-20 Kasım 1992), İzmir. Barkan, Ö.L., (1988), Çiftlik, İslam Ansiklopedisi, C. 3, s. 392-397, İstanbul. Basım, E., Arıcı, E., Söğüt, M.A., Yardımcı, N., (2000), Isparta İli Sera Sebze Yetiştiriciliğinde GörülenFitopatalojik Problemler, III. Sebze Tarımı Sempozyumu (11-13 Eylül), Süleyman Demirel Ünv. Basımevi, s. 187-192, Isparta. Baydar, H., Karadoğan, T, Çarkçı, K., (1998), Isparta İlinde Tarıma Dayalı Endüstrinin Gelişmesinde Alternatif Bir Kaynak: Tıbbi, Aromatik ve Boya Bitkileri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 155-161, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Bayındırlık Bak.,, (1962), Isparta Şehir İçi Dereleri Planlama Raporu, DSİ. Gn. Md., Müteferrik Raporlar, No:10-19, Ankara. Bayındırlık Bak., (1971), Yapı-İmar İşl. Reisliği Arş. Isparta İli Yapı Malzemeleri ve Mahalli Şartlar, Ankara. Bayındırlık ve İskan Bak., (2000), Isparta İl Md. Jeoloji Raporu, Isparta. Baykal, F., (1985), Işıkkent-Pınarbaşı Sanayi Bölgesi (İzmir), Ege Coğrafya Derg., S. 3, s. 101-127, İzmir. Bilgin, T., (1968), Genel Kartoğrafya I, Baha Mat., İstanbul Bilgin, T., (1987), Genel Kartoğrafya II, İst. Ünv. Ed. Fak. Yay. No:1898, İstanbul. Böcüzade, S. S., (1983), Kuruluşundan Bugüne Kadar Isparta Tarihi, Serenler Yayınevi, İstanbul. Büyük Laraousse, (1986), Isparta Maddesi, Gelişim Yayınları, C. 9, s. 5497, İstanbul. Cahen, C., (1979), Osmanlılar dan Önce Anadolu da Türkler (Tercüme: Yıldız Moran), E Yay. Tarih Dizisi, İstanbul. Cengiz, O., Kuşçu, M., (1998), Şarkikaraağaç (Isparta) Barit Madeni, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 13-25, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Cesur, M., (1998), Isparta nın Dünü, Bugünü ve Yarınında Sosyo-Ekonomik Veçhiyle Eğirdir Gölü, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 271-286, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Cillov, H., (1965), Türkiye Ekonomisi, İst. Ünv. İkt. Fak. Yay. No:169, İstanbul. Cireli, İ., (1998), Isparta ve Çevresinde Yapılan Erozyon Kontrolü ve Ağaçlandırma 338

Çalışmalarının Tarihi Seyri, 1957 ve Devamı Yıllar, Problemler ve Çözüm Önerileri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 219-222, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Coşar, F., (1996), Isparta Yöresinde Elmacılık ve Depolanması ile Depolama Maliyetleri Tek Düzen Hesap Planına Göre Hesaplanması, Süleyman Demirel Ünv., Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta. Coşkun, İ., (1998), Türkiye de Teşvik Sistemi, Yabancı Sermaye Yatırımları ve Isparta nın Durumu, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 27-40, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Cuinet, V., (1892), Sandjak De Hamid-Abad, Turquie D Asie Geographie Administrative, 1, Paris. Çağatay, N., (1943), XV.Asır Sonunda Isparta ve Havalisinin İktisadi ve İçtimai Bünyesi, Ün Derg., C. 10, s. 116-117, Isparta. Çakıcı, B., (2002), 1914 Isparta ve Burdur Depremi, 22-23 Mayıs 2000, Tarih Boyunca Anadolu da Doğal Afetler ve Deprem Semineri, İstanbul. Çevikbaş, A., (1998), Isparta nın Doğal Mağara ve Kanyonları nın Turizm Açısından Önemi, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 111-121, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Çiçek, İ., (1992a), Isparta Ovası ve Yakın Çevresinin Fiziki Coğrafyası, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. Çiçek, İ., (1992), Gölcük Kalderası (Isparta), Tür. Coğ. Uyg. ve Arş. Mer. Derg., S. 1, s. 137, Ankara. Çiçek, İ., (1996), 13 Temmuz 1995 Senirkent (Isparta) Çamur Akıntısı, Tür. Coğrafyası Arş. ve Uyg. Mer., III. Coğ. Sem. (Nisan 1996), s. 76, Ankara. Dağlıoğlu, H.T., (1939), 10. Asırda Hamideli, Ün Derg., C. 5-6, s. 61-65, Isparta. Dağlıoğlu, H.T., (1940), 10. Asırda Hamid İlinde Arazi, Hasılat, Nüfus ve Aşiretlerin Vaziyetleriyle Vergi Sistemleri, Ün Derg., C. 7, s. 73-74, Isparta. Dağlıoğlu, H.T., (1941-42), Eğirdir Gölü, Ün Derg., C. 8, s. 91-96, Isparta. Darkot, B., (1954), Türkiye de Nüfus Hareketleri, İst. Ünv. Coğr. Ens. Derg., C. 3,S. 5-6, s. 3-22, İstanbul. Darkot, B., (1968), Türkiye İktisadi Coğrafyası, İst. Ünv. Coğ. Ens. Yay. No:51, İstanbul. Darkot, B., Tuncel, M., (1995), Ege Bölgesi Coğrafyası, İst. Ünv. Yay. No:2365, İstanbul. Denker, B., (1970), Balıkesir Ovasında Yerleşme ve İktisadi Faaliyetler, İst. Ünv. 339

Coğ. Ens. Yay. No:59, İstanbul. Demir, N., (1999), Tarımın Sanayileşmesi, Yeni Türkiye, Türk Ekonomisi Özel Sayısı II., S. 28, s. 629-642, Ankara. Demirdal, S., (1968), Bütünüyle Uluborlu, Şule Mat., İstanbul. Demirkaya, H., (1998), Uluborlu-Senirkent-Hoyran Havzasının Beşeri ve Ekonomik Özellikleri, Marmara Ünv. Sos. Bil. Ens. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. DİE., Genel Nüfus Sayımı (1927,1935,1940...,1990,1997 ve 2000), Ankara. DİE., (1946-53), Zirai Bünye ve İstihsal, Yay. No:351, Ankara. DİE., (1959-61), Zirai Bünye ve İstihsal, Yay. No:445, Ankara. DİE., (1967-70-72,74-76-80-85-90-92-94-96-98-2000), Tarımsal Yapı ve Üretim, Ankara. DİE., (1968), 1964 Sanayi ve İşyerleri Sayımı, İmalat Sanayi, Yay. No: 547, Ankara DİE., (1969), 1927 Sanayi Sayımı, Yay. No:584, Ankara. DİE., (1970), Genel Nüfus sayımı (Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri-Isparta), Yay. No:690, Ankara. DİE., (1975), Genel Nüfus sayımı (Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri-Isparta), Yay. No:843, Ankara. DİE., (1976), 1970 Sanayi ve İşyerleri Sayımı, İmalat sanayi, Yay. No:782, Ankara. DİE., (1985), Genel Nüfus sayımı (Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri-Isparta), Yay. No:1237, Ankara. DİE., (1985), 1980 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı, Yay. No:1146, Ankara. DİE., (1985) Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı, Ankara. DİE., (1990), Genel Nüfus sayımı (Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri-Isparta), Yay. No:1596, Ankara. DİE., (1991), Genel Tarım Sayımı, Yay. No: 1691, Ankara. DİE., (1995), 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı, Yay. No:1827, Ankara. DİE., (1997), Köy Envanteri (Isparta), Yay. No: 2629, Ankara. DİE., (1997), Isparta Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Yay. No:2084, Ankara. DİE., Türkiye İstatistik Yıllıkları (1970-1980-1990-1995-1996-1998-1999), Ankara. DİE., (2000), Genel Nüfus Sayımı (Isparta)-(Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri), Yay. No: 2702, Ankara. Dilmen, H., (1936), Urgancılık, Ün Derg., C. 2, S. 22, s. 336-337, Isparta. Dilmen, H., (1937), Isparta da Tabaklık, Ün Derg., C. 4, S. 37, s. 529-530, Isparta. DMİ., (2000), İklim İstatistikleri, Ankara. Dinler, Z., (1996), Tarım Ekonomisi, Ekin Kitabevi, Bursa. 340

Doğanay, H., (1983), Erzurum un şehirsel fonksiyonları ve Başlıca Plânlama Sorunları, Atatürk Ünv. Fen-Ed. Fak. Coğ. Böl., Basılmamış Doçentlik Tezi, Erzurum. Doğanay, H., (1985), Tarım Coğrafyası, Atatürk Ünv., Fen-Ed. Fak. Yay. No: 86, Erzurum. Doğanay, H., (1989), Erzurum Şeker Fabrikasının Sanayi Coğrafyası Özellikleri, Atatürk Ünv., Fen-Ed. Fak. Yay. No:55, Erzurum. Doğanay, H., (1989), Erzurum Yem Fabrikasının Sanayi Coğrafyası Özellikleri, Atatürk Ünv., Fen-Ed. Fak. Yay. No:55, Erzurum. Doğanay, H., (1990), Erzurum da Yeni Bir Sanayi Bölgesi: Erzurum-Ilıca Aksı Çevresi, Fırat Ünv., Coğrafya Sempozyumu 14-15 Nisan 1986, Elazığ. Doğanay, H., (1993), Coğrafya ya Giriş, Gazi Büro Kitabevi, Ankara. Doğanay, H., (1994), Türkiye Beşeri Coğrafyası, Gazi Büro Kitabevi,Ankara. Doğanay, H., (1995), Türkiye Ekonomik Coğrafyası, Öz Eğitim Yayınları No:6, İstanbul. Doğanay, H., (1998), Türkiye Ekonomik Coğrafyası, Çizgi Kitabevi, Konya. Doğaner, S., (1988-92), Türkiye de Tarım İşletmeleri ve Faaliyetleri, İst. Ünv. Ed. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 3, s. 159-174, İstanbul. Doğaner, S., (2001), Türkiye Turizm Coğrafyası, Çantay Kitabevi, İstanbul. Dokuz, H., (1961), Halıcılık ve Isparta Halıcılığın Durumu, Isp. Tic. ve San. Odaları Birl. Yay. No:5, Isparta. Doygun, D., (1988), Meyve Ağaçlarında Budama, Isparta Tarım İl Md., Tokoğlu Ofset, Isparta. Dönmez, Y., (1990), Umumi Klimatoloji ve İklim Çalışmaları, İst. Ünv. Yay. No: 3648. İstanbul. DPT., (1979), 4. BYKP, Ankara. DPT., (1985), 5. BYKP, Ankara. DPT., (2001a), Bitkisel Üretim (Sebzecilik), 8.BYKP. ÖİKR., Ankara. DPT., (2001), Bitkisel Üretim (Sanayi Bitkileri), 8.BYKP. ÖİKR., Ankara. DPT., (2001), Bitkisel Üretim (Meyvecilik), 8.BYKP. ÖİKR., Ankara. DPT., (2001), Gıda Sanayi (Şeker Sanayi), 8.BYKP. ÖİKR., Ankara. DSİ., (1990), Akım Yıllığı, Ankara. DSİ, (2000), 18. Böl. Md. İstatistiki Veriler, Isparta. Dumont, J.F., (1976), Dippoyraz Dağ Mosifinin Triyasik Karbonatlı Serisi (Batı Toroslar-Türkiye), MTA Derg., S.87, s. 26, Ankara. 341

Dursun, G., (1973), Halı Dokumacılığı, Ziraat İşl. Gen. Md., Yay, No:39, Ankara. Eğirdir Su Ürünleri Bölge Müdürlüğü, (1979), Eğirdir-Hoyran Gölü Balıkçılığının Bugünkü Durumu, Sorunları ve Çözüm Önerileri, Eğirdir. Elçi, Ş., (1994), Tarla Bitkileri, Ank. Ünv. Ziraat Fak. Yay. No:1385, Ankara. Eldem, V., (1994), Osmanlı İmparatorluğunun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Türk Tarih Kurumu Yay. VII. Dizi, S. 96, Ankara. Eler, Ü., Özdemir, İ., (1998), Isparta nın Orman Varlığının Geçmişteki Aktüel, Potansiyel ve Gelecekteki Durumu, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 215-219, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Elibüyük, M., (2000), Matematik Coğrafya, Ekol Yayınevi, Ankara. Emiroğlu, M., (1966), Zonguldak ta Endüstri ve İşgücü Münasebetleri, Ankara Ünv. D.T.C.F. Coğrafya Arş., S. 1, s. 201-225, Ankara. Emiroğlu, M., (1970), Akçakoca da Nüfus-Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler, Ankara Ünv. DTCF. Yay. No:192, Ankara. Emiroğlu, M., (1977), Bolu da Yaylalar ve Yaylacılık, Ankara Ünv. DTCF. Yay. No:272, Ankara. Erdem, İ., (1996), XIII. Asrın 2. Yarısı ile XIV. Asrın İlk yarısı Arasında Göller Bölgesinin Siyasi, İktisadi ve Kültürel Vaziyetine Genel Bir Bakış, Ankara Ünv. DTCF., Tarih Araş. Der., S. 23, C. XVII, s. 51-63, Ankara. Erdem, T., (1938), Hamitoğulları Tarihi, Ün Derg., C. 4, S. 48, s. 693, Isparta. Erdoğan, E., (1991), Isparta İli Yeraltı ve Yerüstü Su Potansiyelinin Değerlendirilmesine İlişkin Çalışmalar, Göller Bölgesi Tatlı Su Kaynaklarının Korunması ve Çevre Sorunları Sempozyumu (Haziran 1991), Isparta. Erdoğru, M. A., (1998), 16. Yüzyılın İkinci Yarısında Yalvaç Karaağacı nda Nüfus ve Üretim, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 201-215, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Erer, S., (1992), Coğrafi Ekolojide Çevre Sorunları, İst. Ünv. Yay. No:3709. İstanbul. Erten, T., (1941-1942), Isparta da Bağcılık, Ün Derg., C. 8, s. 91-96, 1270-1272, Isparta. Ertin, G., (1995), Osmaneli-Vezirhan Yerleşim Birimleri Arasında Sanayi Faaliyetleri, Türk Coğ. Derg., S. 30, s. 319-345, İstanbul. Erinç, S., (1971), Jeomorfoloji II., İst. Ünv. Coğ. Ens. Yay. No:23, İstanbul. Erinç, S., (1996), Klimatoloji ve Metodları, Alfa Basım Yayım Dağıtım, İstanbul. Ergene, A., (1982), Toprak Biliminin Esasları, Atatürk Ünv. Yay. No: 586, Erzurum. 342

Evliya Çelebi, Seyahatname, C. 9, İstanbul. Faroqhi, S., (1978), 16. yy da Batı ve Güney Sancaklarında Belirli Aralıklarla Kurulan Pazarlar (İçel, Hamid, Karahisar-ı Sahip, Kütahya, Aydın ve Menteşe), ODTÜ Gelişim Derg. Özel Sayısı, Ankara. Faroqhi, S., (2000), Osmanlı da Kentler ve Kentliler, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul. Garnier, J. B., Delobez, A., (1983), Pazarlama Coğrafyası (Çev. E. Tümertekin), İst. Ünv. Yay. No:3111, İstanbul. Genç, M., Güner, Ş.T, Gülcü, S., (1998), Isparta Yöresindeki Anıt Ağaçlar, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 261-267, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Gezer, A., Özen, R., Nacakçı, İ., (1998), Bütün Yönleri İle Isparta ve Isparta Yöresi Ormancılığı, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 205-215, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Göçmen, M., (1998), Osmanlı İstatistiklerine Göre Tanzimat Sonrası Isparta da Sosyal ve İktisadi Yapı Çözümlenmesi, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 231-239, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Gökkuş, A., (1996), Tarla Bitkileri, Atatürk Ünv. Ziraat Fak. Yay. No: 188, Erzurum. Göney, S., (1975), Büyük Menderes Bölgesi, İst. Ünv. Yay., No:1895, İstanbul. Göney, S., (1976), Adana Ovaları I, İst. Ünv. Ed. Fak. Mat., Yayın No:2162, İstanbul. Göney, S., (1986), Sıcak Bölgelerde Ziraat Hayatı, İst. Ün. Ed. Fak. Yay. No.2732, İstanbul. Göney, S., (1987), Türkiye Ziraatinin Genel Esasları, İst. Ünv. Yay. No:2600, İst. Göney, S., (1995), Şehir Coğrafyası I, İstanbul Ünv. Yay. No:3908, Ed. Fak. Yay. No:2274, İstanbul. Görgülü, F., (2000), Selçuklu Zamanında Göller Bölgesi nin Siyasi, Sosyal, İktisadi, Dini ve Kültürel Durumu, Süleyman Demirel Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta. Güçer, L., (1964), 16-17. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, İstanbul. Gülbirlik, (1990), Gülcülük Ekonomik Raporu, Tokoğlu Ofset, Isparta. Gülbirlik Genel Müd. Kayıtları ve Yıllık İstatistik Raporları. Gülcülük, (1987), Isp. İli Kalk. Dern. Yayını, Isparta. 343

Güllü, Ö., (1937), Isparta İktisadiyatının Tarihsel Durumuna Bir Bakış I-II-III-IV, Ün Derg., C. 3-4, 34-38, Isparta. Gülgün, A.N., (1965), Isparta-Gölcük Havzasının Erozyon ve Havza Amenajmanı Etüdü, Orman Müh. Odası Derg., C. 4, S. 3, s. 7-15, Ankara. Gümüşçü, O., (1997), Türkiye de Haşhaş ve Haşhaş Tarımının Coğrafi Dağılışı, Ankara Ünv. Tür. Coğ. Arş. Ve Uyg. Mer. Derg., S. 6, s. 123,148, Ankara. Gümüşçü, O., (2001), XVI. yy. Larende(Karaman) Kazasında Yerleşme ve Nüfus, Türk Tarih Kurumu Yay., XIV. Dizi, S. 25, Ankara. Güngör, İ., (1990), Isparta Bölgesinde Gülbirlik çe Üretimi Yapılan Gülyağının Üretim Sorunları ve Taşıma Maliyetlerinin Minimizasyonu, 9 Eylül Ü. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir. Güran, T., (1997), Osmanlı Dönemi Tarım İstatistikleri (1909-1913-1914), Tarihi İstatistikler Dizisi, C. 3, DİE. Yay. No:2025, Ankara. Gürbüz, M., (1999), Kahramanmaraş Merkez İlçe nin Beşeri ve İktisadi Coğrafyası, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Doktora Tezi, Ankara. Gürbüz, O., (1995), Türkiye de Kağıt Sanayi ve Silifke Taşucu Kağıt Fabrikası, Türk Coğ. Derg., S. 30, s. 225-243, İstanbul. Gürbüz, O., (1997), Van Gölü ve Çevresinin Turizm Coğrafyası, İst. Ünv. Ed. Fak. Coğ. Böl. Coğ. Derg., S. 5, s. 103-138, İstanbul. Gürdal, M., (1998), Göller Bölgesinde Eğirdir İlçesinin Turizm Potansiyeli ve 2000 li Yıllarda Alternatif Turizm İmkanları, I. Ulusal Turizm Sempozyumu (17-19 Eylül), s. 17-37, Eğirdir. Gürsoy, C. R., (1974), Türkiye nin Tabii Yolları, Türk Coğ. Der., S. 26, s. 24-34, İstanbul. Halaçoğlu, Y., (1997) XVIII. yy. da Osmanlı İmparatorluğunun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Türk Tarih Kurumu Yay. VII. Dizi, S. 92, Ankara. Halaçoğlu, Y., (1998), XIV., XVII. yy. da Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, Türk Tarih Kurumu Yay. VII. Dizi, S. 127, Ankara. Hartshorn, T. A., Alexander, J., (1988), Ekonomic Geography, New Jersey. Hoşgören, Y., (1998), Hidroğrafya nın Ana Çizgileri-I, İst. Ünv. Yay. No: 2619. İstanbul. Hoşgören, Y., (1998), Jeomorfoloji nin Ana Çizgileri-II, Çantay Kitabevi, İstanbul. Irlayışı, A., (1993), Isparta Ovası Hidrolojisi ve Yer altı Suları ile İlgili Çevre Sorunları, Süleyman Demirel Ünv., Fen Bilimleri Ens. Yüksek Lisans Tezi, Isparta. 344

Isparta, (1939), Ankara Basım ve Ciltevi, Ankara. Isparta Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği, (2000), İstatistik veriler, Isparta. Isparta Gümrük Md. Kayıtları, (2000), Isparta. Isparta İli Emniyet Md. Kayıtları, (2000), Isparta. Isparta İli Kalkınma Birliği, (1946), Gübrenin Ziraatteki Ehemniyeti ve Kimyevi Gübre, Isparta İli Ziraat Md., Isparta Matbaası, Isparta. Isparta Meteoroloji İstasyonu Çalışma Raporu, 1995 Isparta Milli Eğitim Müdürlüğü İstatistikleri, 2002. Isparta Müze Müdürlüğü Kayıtları. Isparta Sanayi ve Ticaret Odası, (1982-85-90-95-96-97-98-99-2000), Isparta İli Ekonomik Raporları, Isparta. Isparta Su Ürünleri Böl. Md., (1979), Su Ürünleri İstatistikleri, Isparta. Isparta Valiliği, (1938), Isparta İl Yıllığı. Isparta Valiliği, (1967), Isparta İl Yıllığı. Isparta Valiliği, (1973), Isparta İl Yıllığı. Isparta Valiliği, (1984), Isparta İl Yıllığı. Isparta Valiliği, (1988), Köy Bilgi Formu, Isparta. Isparta Valiliği, (1989), Isparta da Elmacılık, Sorunları ve Çözüm Yolları Paneli Raporu (26-27 Ekim), Isparta. Isparta Valiliği, (1996), Isparta İl Yıllığı. Isparta Valiliği, (1997), Isparta İli Turizm Envanteri, Isparta Valiliği, (1999), Köy Genel Bilgi Anketi, Isparta. Isparta PTT Baş Md., 2000. Isparta Telekom Md., 2000. Isparta Valiliği, (2001), Isparta İli Çevre Durum Raporu, Isparta. Issawi, C., (1980), The Economic History of Turkey 1800-1914, London. Işıldar, A., Karadoğan, T., Müjdeci, M., (1998), Isparta İlinde Arazi Kullanımındaki Yanlışlıklar ve Çözüm Yolları, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 267-273, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. İbn Batuta, (1333-1335), Seyahatname (Tercüme: Mehmet Şerif), İstanbul. İnalcık, H., (1988), Bennak, İsl. Ans., C. 1, s. 1204, İstanbul. İnandık, H., (1965), Türkiye Gölleri ( Morfolojik ve Hidrolojik Özellikleri ), İst. Ünv. Coğ. Ens. Yay. No:44, İstanbul. İslam Ansiklopedisi, (1999), Isparta Maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., C. 19, s. 345

194, İstanbul. İşgüzar, E., (1998), Isparta İli Hayvancılığına Yeni Bir Soluk: Devekuşu Yetiştiriciliği, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 301-309, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. İzbırak, R., (1983), Türkiye Jeomorfolojisi, Ankara. İzbırak, R., (1990), Sular Coğrafyası, MEB Yay. No: 159, İstanbul. İzbırak, R., (1992), Coğrafya Terimleri Sözlüğü, MEB. Yay. Öğretmen Kitapları Dizisi:157, İstanbul. Kadıköy, İ., (1989), Elma Yetiştiriciliği, Isparta Tarım İl Md., Çiftçi-Üretici ve Yayın Şb., Tokoğlu Ofset, Isparta. Kahraman, N., (1998), Eğirdir Yöresinde Turizm Yatırımı Olasılıkları, I. Ulusal Turizm Sempozyumu (17-19 Eylül), s. 39-44, Eğirdir. Kalelioğlu, E., (1964), Türkiye de Antepfıstığı, Türk Coğrafya Derg., S. 22-23, Ankara. Kara, H., (1977), Çukurova nın Üç Köyünde Tarım-Nüfus İlişkileri ve Bölge Kır Kesiminin Sorunları Konusunda Bir İnceleme, Ankara Ünv. DTCF. Coğ. Arş.Derg., C. 8, s. 159-192, Ankara. Kara, H., (1982), Çukurova da Endüstri, Ankara Ünv. DTCF. Basılmamış Doçentlik Tezi, Ankara. Kara, H., (1988), Çukurova da Kentleşme ve Sanayileşmenin Tarım Topraklarına Etkisi, Ankara Ünv. DTCF. Derg., C. XXXII, S. 1-2, s. 267-280, Ankara. Kara, H., (1990), Çukurova da Endüstri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Coğrafya Bilimleri ve Uygulama Kolu, Coğrafya Arş., C. 1, S. 2, s. 193-227, Ankara. Kara, M., (1983), Sulama-Kurutma: Tarım Arazilerinin Sulanması, Akdeniz Ünv. Isp. Müh. Fak. Yay. No:5, Isparta. Karabulut, Y., (1971), Büyük Menderes Vadisinde Pamuk Tarımı ve Türkiye Pamuk Ekonomisindeki Yeri, Ankara Ünv. D.T.C.F. Coğ. Arş. Derg, S. 3-4, s. 337 380, Ankara. Karabulut, Y., (1981), Karadeniz Coğrafi Bölgesi Nüfusu (I. Şehirsel), Ankara Ünv. DTCF. Coğ. Arş. Ens. Yay., S. 10, s. 123-151, Ankara. Karabulut, Y., (1988), Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti nde Turizm, Ankara Ünv. D.T.C.F. Derg., C. XXXII., S. 1-2, s. 209-235, Ankara. Karabulut, Y., (1993), Hidroelektrik Enerji Üretiminde Fırat Havzasının Önemi, 346

Ankara Ünv. Tür. Coğ. Araş. ve Uyg. Mer. Der., S. 2, s. 185-197, Ankara. Karabulut, Y., (1996), Bodrum Yarımadasının Coğrafi Özellikleri, Ankara Ünv. Tür. Coğ. Araş. ve Uyg. Mer. Derg., S. 5, s. 117-170, Ankara. Karabulut, Y., (1997), Türkiye de Demiryolu Ulaşımı, Ankara Ünv. Tür. Coğ. Araş. ve Uyg. Mer. Derg., S. 6, s. 163-188, Ankara. Karabulut, Y., (1999), Enerji Kaynakları, Ankara Ünv. Basımevi, Ankara. Karabulut, Y., (2000), Türkiye Enerji Kaynakları, Ankara Ünv. Basımevi, Ankara. Karabulut, Y., (2000), Kumluca da Seracılık, 19 Mayıs Ünv. Sosç Bil. Derg. Coğr. Seri:1, S. 1, s. 1-20, Samsun. Karakoyun, S., (1998), Isparta İli Su ürünleri Üretiminin Artırılması ve Bu Konuda Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü nün Çalışmalar, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 39-49, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Karaman, E., (1988), Isparta Gölcük Volkanizması, Türkiye 12. Jeomorfoloji Bil. ve Tek. Kur. Bildiri Özetleri, s. 30-32, Ankara. Karaman, E., (1990), Isparta Güneyinin Temel Jeolojik Özellikleri, Türkiye Jeoloji Bülteni, C. 33, S. 2, s. 57-68, Ankara. Karatan, M., (1984), İlimiz Isparta, Ak Dağıtım Yay., Er-Tu Mat., Isparta. Karluk, R., (1999), Türkiye Ekonomisi, Beta Basım Yayım, No:607, İstanbul Kasaplıgil, B., (1952), Türkiye de Akdeniz İklim Tipinin Hakim Olduğu Bölgelerde Orman Vejetasyonu, İst. Ünv. Orman Fak. Der., A, C. 2, S. 2, s. 47-56, İstanbul. Katırcıoğlu, N., (1937), Eski Çağlarda Isparta da Sanat ve Sanatkârlar, Ün Derg., C.IV, S. 38,39, Isparta. Katip Çelebi, (1732), Cihannüma, İstanbul. Kayabaşı, N., Ölmez, N.F., Etikan, S., (1998), Türkiye de El Dokusu Halıcılığının Günümüzdeki Durumu ve Isparta Halıcılığının Yeri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 47-53, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Kepenek, Y., Yentürk, N., (2001), Türkiye Ekonomisi, Remzi Kitabevi, İstanbul. Kırtok, Y., (1989), Genel Tarla Bitkileri, Çuk. Ünv. Ziraat Fak. No:39, Adana. Korkmaz, O., (1998), Salnamelere Göre XIX. Yüzyılın Son Çeyreğinde Hamid Sancağı, Selçuk Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya. Köksal, A., (1982), Türkiye nin Genel ve Turizm Coğrafyası, Kültür ve Turizm Bak. 347

Turizm Eğitimi Gn. Md. Yay. No: 45, Ankara. Köstükllü, N., (1990), Milli Mücadelede Denizli, Isparta ve Burdur Sancakları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. Köy Hizmetleri Gen. Md., (1994a), Isparta İli Arazi Varlığı, Ankara. Köy Hizmetleri Gen. Md., (1994), Burdur İli Arazi Varlığı, Ankara. Köy Hizmetleri Gen. Md., (1994), Antalya İli Arazi Varlığı, Ankara. Köy Hizmetleri Gen. Md., (1994), Konya İli Arazi Varlığı, Ankara. Köy Hizmetleri Gen. Md., (1994), Afyon İli Arazi Varlığı, Ankara. Köy Hizmetleri Gn. Md., (2000), Köy Hiz. İl Md. Isparta İli Köy Verileri, Isparta. Koç, M., (1983), Baris-Hamit-Hamitabad Tüm Yönleriyle Isparta, Türk Köyü Yay. No:32, Isparta. Koçyiğit, A., (1980), Hoyran Gölü Yöresinin Stratigrafik ve Tektonik Özellikleri, Ankara Ünv. Fen Fak., Basılmamış Doçentlik Tezi, Ankara. Konya Vilayet Salnamesi, 1869, 1877, 1882, 1892, 1903. Kurbanoğlu, C., Büyükdavraz, Mi, Koruca, H.İ, (1998), Isparta Sanayiinin İş Kollarına Dağılımı ve Gelişimi, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 41-61, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Kurmuş, O., (1974), Emperyalizmin Türkiye ye Girişi, Bilim Yay., İstanbul. Kuşcu, M., Gedikoğlu, A., (1990), Isparta, Gölcük Yöresi Pomza Yataklarının Jeolojik Konumu, Jeoloji Müh., S. 37, s. 69-78, Ankara. Kuşçu, M., (1998), Isparta Endüstriyel Hammadde ve Metalik Maden Yatakları, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 1-13, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Kutbay, C., (1982), Kamu Yatırımlarının Kalkınmada Öncelikle Yöreler ve Diğer İller İtibariyle Dağılımı (1963-1981), DPT. Yay. No:1830, Ankara. Küçükerman, Ö., (1990), Batı Anadoludaki Türk Halıcılık Geleneği İçinde İzmir Limanı ve Isparta Halı Fabrikası, Cömert Yay., İstanbul. Kültür ve Turizm il Md., (1986), Isparta İli Kültür ve Turizm Envanteri, Tokoğlu Ofset, Isparta. Kültür-sanat Derg., (1994), Isparta İlinde Gül ve Gülcülük, Haziran Sayısı, Isparta. Kültür-Sanat Derg., (1994), Isparta da Halıcılık, Haziran Sayısı, Ankara. Kün, E., (1985), Sıcak İklim Tahılları, Ankara Ünv. Ziraat Fak. Yay. No:953, Ankara. Kün, E., (1988), Serin İklim Tahılları, Ankara Ünv. Ziraat Fak. Yay. No:1032, Ankara. Lahn, E., (1945), Batı Toros Göllerinin Jeomorfolojisi, MTA Derg., S. 10, s. 387-400, 348

Ankara. Maarif Salnamesi, 1903. Mccarty, H., Lındberg, J.B., (1966), Economic Geography, New Jersey. Malkoç, S., (1962), Şeker Pancarının Sulanması, T. Şeker Fab. Yay. No:96, Ankara. Mater, B., (1986), Toprak Oluşumu, Erozyon ve Koruması, İst. Ünv. Yay. No: 3465. İstanbul. MTA., (1957), Isparta-Atabey Ovası Hidrojeolojik Etüd Raporu, MTA, Ankara. MTA., (1958), Hoyran ve Gelendost ovalarının Hidrojeolojik Etüdü, MTA, Ankara. MTA., (1975), 1/500.000-Türkiye Jeoloji Haritası (Ankara) Raporu, Ankara. MTA., (1980), Türkiye Maden Envanteri (İllere Göre), MTA Ens. Yay. No.179, Ankara. MTA., (1989), Isparta İlinin Mağaraları, Jeoloji Etüdleri Dairesi, MTA, Ankara. Munsuz, N., (1999), Türkiye Suları, Ankara Ünv. Yay. No:1505, Ankara. Mutlu, B., (1995), Kızıldağ (Isparta) Milli Parkı Florası, Hacettepe Ünv. Fen Bil. Ens. Basılmamış Bilim Uzmanlığı Tezi, Ankara. Mutluer, M., (1995), Gelişimi, Yapısı ve Sorunları ile Denizli Sanayii, Denizli Sanayi Odası Yayını, Ege Ünv. Basımevi, İzmir. Nişancı, A., (1990), Klimatoloji, 19 Mayıs Ünv. Yay. No: 59, Samsun. Oakes, H., (1958), Türkiye Toprakları, Ege Ünv. Mat, İzmir. Okan, K., (1962), Isparta da Gül ve Gülyağı, Isparta Öğr. Der. Yay. Altıntuğ Mat., Isparta. Okan, K., (1998), Isparta nın Ekonomik Kalkınmasında Turizm Yaklaşımı, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 121 125, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Orman Bakanlığı Orman Gn. Md. Milli Parklar Dairesi, (1970) Kovada Gölü Milli Parkı Uzun Devreli Gelişme Planı, Ankara. Orman Bak. Orman Böl. Md., (2000), İstatistiki Veriler, Isparta. Orman Bak. Orköy Gn. Md., (2000), Isparta Orman Köylerinin Durumu, Isparta. Oyman, R.N., (1994), Isparta Merkez de El Halısı Üretimi ve Pazarlaması, 9 Eylül Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir. Öğdüm, F., (1989), Sultan Dağları nın Tektonik Jeomorfolojisi, Jeomorfoloji Derg., S. 17, s. 21-34, Ankara. Ökçün, G., (1997), 1913-1915 Yılları Sanayi İstatistikleri, DİE Tarihi İstatistikler Dizisi C. 4, Ankara Öktem, E., Sütçü, A., Güller, B., (1998), Isparta İli Kereste Endüstrisinin Yapısı, 349

Sorunları ve Çözüm Önerileri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 235-243, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Önen, N. A., (1994), Sanayi Faaliyetlerinin Yer Seçimi Kriterleri ve Çevre Boyutu (Organize Sanayi Bölgesi Yer Seçiminin Isparta Organize Sanayi Bölgesi Örneğinde Araştırılması), Gazi Ünv. Fen Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. Örensun, N., (1936-1938), Isparta-Tabii, Beşeri, İktisadi-1-16, Ün Derg., C. 3-5, s. 32-53, Isparta. Otremba, E., (1985), Genel Tarım Coğrafyası (Çev. A. Acar), Ata. Ünv. Ed. Fak. Yay. 80, Erzurum. Özcan, Ö., (1998), Isparta İli ve Çevresinde Gül Tarımı ve Türkiye Ekonomisine Katkısı, Mar. Ünv. Sos. Bil. Ens. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Özçağlar, A., (1988), Türkiye deki Tarım Alanlarının Coğrafi Dağılışının Doğal Çevreyle İlişkisi, Ankara Ünv. DTCF., Coğrafya Arş. Derg., S. 11, s. 131-150, Ankara. Özçağlar, A., (1993), Türkiye de Şeker Fabrikalarının Coğrafi Dağılışı ve Şeker Üretimimiz Tür. Coğ. Araş. ve Uyg. Mer. Derg., S. 2, s. 69-123, Ankara. Özçağlar, A., (1995), Türkiye de Küçükbaş ve Büyükbaş Hayvanların Coğrafi Dağılışı, Ankara Ünv. Tür. Coğ. Araş. ve Uyg. Mer. Der., S. 4, s. 19-62, Ankara. Özçağlar, A., (1997), Türkiye de Belediye Örgütlü Yerleşmeler, Ekol Yayınevi, Ankara. Özçağlar, A., (2000), Coğrafya ya Giriş, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara. Özçelik, H., (1998), Isparta Florasına Genel Bir Bakış, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 161-181, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Özey, R., (1991), Nazilli Şehri nde Sanayi Faaliyetleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ege Ünv. Ed.Fak. Coğrafya Meslek Haftası (20-24 Kasım), İzmir. Özgüç, N., (1986), Türkiye de Sanayi Faaliyetlerinin Gelişmesi, Yapısı ve Dağılışı, İst. Ünv. Coğ. Derg., S. 2, s. 35-70, İstanbul. Özgüç, N., (1994a), Turizm Coğrafyası, İst. Ünv. Yay. No:3821, İstanbul. Özgüç, N., (1994), Beşeri Coğrafya da Veri Toplama ve Değerlendirme Yöntemleri, İst. Ünv. Yay. No:3417, İstanbul. 350

Özgüç, N., (1998), Turizm Coğrafyası, Çantay Kitabevi, İstanbul. Özgür, M., (1998), Türkiye Nüfus Coğrafyası, GMC Basım Yayım, Ankara. Özgür, M., (2000), Türkiye Coğrafyası, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara. Özkan, H., (1998), Selçuklular ve Hamidoğulları Döneminde Isparta ve Kültürel Yapılar, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 279-283, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Özkul, M., (1998), Isparta da Çalışma Hayatı İlişkileri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 219-233, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Özsait, M., (1998), Arkeolojik Verilerin Işığı Altında Isparta, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 97-107, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Padem, H. ve Diğ., (1998), Isparta ve Yöresinde Salçalık Domates Yetiştirciliği ve Geliştirme Olanakları, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 195-205, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Pamuk, Ş., (1995), 19. yy da Osmanlı Dış Ticareti, I, DİE, Ankara. Peyce, Ö., (1971), Isparta İli Su Kaynakları Envanteri, Köy İşl. Bak. Topraksu Gen. Md. Arş. Ens. Yay., Ankara. Planhol, X. De., (1951) Eğirdir Güneyinde Tabi Üniteler, İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., C. 1, S. 2, s. 113-126, İstanbul. Pul, A., (1994), H.1151-1154 Tarihli Şeriyye Sicillerine Göre 18. yy. da Isparta nın Sosyo-Ekonomik ve İdari Yapısına Dair Bir Araştırma, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. Ramsay, W.M., (1960), Anadolu nun Tarihi Coğrafyası, (Çev.: M. Pektaş), MEB. Yay., İstanbul. SDÜ Rektörlüğü İstatistikleri, 2002. Sağlık Bak., (2002), Yataklı Tedavi Kurumları İstatistik Yıllığı, Ankara. Sakallı, T., (1998), Isparta da Tabaklık Zanaati, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 223-231, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Sami, Ş., (1996), Isparta, Kâmûsu l A lâm, C. 2, Kaşgar Neşriyat, Ankara. Sanayi ve Ticaret Bak., (1998), Isparta İli Ekonomik ve Ticari Durum Raporu, Isparta. Sanayi ve Ticaret Bak., (2000), Isparta İli Ekonomik ve Ticari Durum Raporu, 351

Isparta. Sandal, E. K., (2002), İçel İli Merkez İlçesi nin Beşeri ve İktisadi Coğrafyası, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. Saraçoğlu, H., (1989), Akdeniz Bölgesi, MEB. Yay. No:175, İstanbul. Sergün, Ü., (1977), Türkiye de Nüfus Artışı ve Sorunları, İst. Ünv. Coğr. Derg., S.20-21, s. 211-222, İstanbul. Sergün, Ü., (1996), Türkiye de Kır Nüfusunun Yükselti Kademelerine Göre Dağılışı, İst. Ünv. Coğr. Derg., S. 4, s. 7-16, İstanbul. Sevgi, C., (1994), İzmir de Sanayi Kuruluşlarının Yapısal Özellikleri ve Alansal Dağılımı, Beta Yayınevi, İzmir. Sevgi, C., (1994), Sanayileşme Sürecinde Türkiye ve Sanayi Kuruluşlarının Alansal Dağılımı, Beta Yayınevi, İzmir. Sevin, V., (2001), Anadolu nun Tarihi Coğrafyası I., Türk Tarih Kurumu Yay., VI. Dizi, S. 50, Ankara. Sezer, L. İ., (1998), Isparta-Burdur Sismotektonik Yöresinde Depremsellik ve Deprem Riski, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 181-200, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Somuncu, M., (1993), Kayseri-Sarımsaklı Ovası İle Çevresinin Beşeri ve İktisadi Coğrafyası, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. Sungur, K. A., (1978), Burdur, Acıgöl Depresyonları ve Tefenni Ovasının Fiziki Coğrafyası, İstanbul. Süldür, E., (1951), Isparta Tarihi, Üstün sanat Mat., İzmir. Sümer, F., (1985), Yabanlu Pazar (Selçuklu Devrinde Milletlerarası, Büyük Bir Fuar), Türk Dünyası Araş. Vakfı Yay. No:14, İstanbul. Sümer Halı, (1995), Sümer Halı İplik Fabrikası Halıcılık Raporu, Isparta. Şahin, H., (2000), Türkiye Ekonomisi, Ezgi Yayınevi., Bursa. Şiray, A., (1976), Erken Yaprak Döken Şeker Pancarında Kök ve Şeker Verimine Etkisi, Tür. Şeker Fab., Yay. No:201, Ankara. Tabakoğlu, A., (2000), Türk İktisat Tarihi, Dergah Yayınları, İstanbul. Tabban, A., (2000), Kentlerin Jeolojisi ve Deprem Durumu-Isparta, Tür. Jeoloji Müh. Odası Yay. No:56, Ankara. Tandoğan, A., (1998), Demografik Temel Kavramlar ve Türkiye Nüfusu, Eser Ofset Basım, Trabzon. Tanoğlu, A., (1942), Orta İklim Memleketlerinde Ziraat, İst. Ünv., Yay. No:177, 352

İstanbul. Tanoğlu, A., (1943), Türkiye Ekonomisinin Genel Esasları, Ankara Ünv. D.T.C.F. Coğ. Arş. Der., S. 1, s. 7-8, İstanbul. Tanoğlu, A., (1966), Nüfus ve Yerleşme, İst. Ünv.,Yay. No:1183, İstanbul. Tarım ve Orman Bak., (1964), Isparta İli Merkez İlçesi Orman Köyleri Kalkındırma Planı, Orköy D. Bşk. Isparta Orköy Baş Müh., Isparta. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (1967), Köy Envanter Etüdlerine Göre Isparta, Ankara. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (1981), Isparta Köy Envanter Etüdü, Ankara. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (1987), Gülcülük, Gülbirlik Yay., Isparta. Tarım ve Köy İşl. Bak., (1992), Eğirdir ve Kovada Gölü Raporu, Su Ürünleri Araş. Ens. Md., Eğirdir. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (1990-2000), Tarım İl Md. İstatistikleri, Isparta. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (1990-2000), Tarım İlçe Md. İstatistikleri, Isparta. Tarım, Orman ve Köyişleri Bak., (2001) Ekonomik Rapor, Isparta. Taşlıalan, M., (1998), Anadolu İnanç Turizminde Antiocheia nın Yeri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 3, s. 109-111, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. T.C. Karayolları, (1973), Cumhuriyetin 50. Yılında Karayolları, Ankara. Tedaş, (1960-2000), Isparta İli Enerji verileri, Isparta. Tekand, B., (1958), Türkiye Şeker Sanayinin Dünü Bugünü ve Yarını, Tür. Şeker Fab. Yay. No:52, Ankara. Temurçin, K., (1998) Isparta Şehri, İst. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Texier, C. (Çev. Ali Suat), (2002), Küçük Asya, Enformasyon ve Dökümantasyon Hiz., Vakfı, Ankara. Tezel, Y. S., (2000), Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul. Tokgözlü, A., (1998), Eğirdir Gölünde Buharlaşmayı Önleme Yöntemleri, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 169-180, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Tolun-Denker, B., (1977), Yerleşme Coğrafyası-Kır Yerleşmeleri, İst. Ünv. Yay. No:2275, İstanbul. Tonbul, S., (1985), Kuzova-Hasandağı ve Çevresinin Fiziki Coğrafyası, Fırat Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Elazığ. 353

Tözüm, R. M., (1975), Gülyağı İmalatı ve Fizibilite Etüdleri, Ege Ünv. Müh. Fak. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir Tufan, A., (1997), Türkiye Ekonomisi, Ankara Ünv. Yay. No:1487, Ankara. Tuncel, M., (1960), Türkiye Coğrafi Bölgelerinin Zirai Karakterleri, İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., S. 11, s. 76-101, İstanbul. Tuncel, M., (1975), Göllerimiz, Redhouse Yayınevi, İstanbul. Tunçdilek, N., (1951), Burdur Depresyonunda Ziraatin Özellikleri, İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., S. 1, s. 1, İstanbul. Tunçdilek, N., (1967), Isparta Isı Takvimi, İst. Ünv. Coğ. Ens. Derg., C. 8, S. 16, s. 38-52, İstanbul. Tunçdilek, N., (1967), Türkiye İskan Coğrafyası, İst. Ünv. Ed. Fak. Yay. No:1283, İstanbul. Tunçdilek, N., (1978), Türkiye nin Kır Potansiyeli ve Sorunları, İst. Ünv. Yay. No.2364, İstanbul. Tunçdilek, N., (1985), Türkiye de Relief Şekilleri ve Arazi Kullanımı, İst. Ünv. Yay. No:3279, İstanbul. Tunçdilek, N., (1986), Türkiye de Yerleşmenin Evrimi, İst. Ünv. Yay. No:3367, İstanbul. Tunçel, H., (1992), Türkiye de (1966-1986 Yılları Arasında) Arıcılığa Genel Bir Bakış, Tür. Coğ, Uyg. ve Araş. Mer. Derg., S.1, s. 97-126, Ankara. Tunçel, H., (1994), Develi Ovasının Beşeri ve İktisadi Coğrafyası, Ankara Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. Turan, D., (1942), Eğirdir Gölü Ayağının Akıtılması, Ün Derg., C. 9, s. 99-102, 1406-1407, Isparta. Turan, O., (1969), Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, Turan Neşriyat, İstanbul. Turgay, T., (1997), Uluborlu nun Tarihi Yolları, Uluborlu Belediyesi Arşivi, Isparta. Turgut, H., (2000), Cumhuriyetten Günümüze Isparta, ABC Yay., İstanbul. Tümertekin, E., (1957), Kurak Bölgelerde Ziraat, İst. Ünv. Yay. No.713, İstanbul. Tümertekin, E., (1957), Sanayinin Kuruluş Yeri, Türk Coğ. Derg., S. 17, s. 128-137, Ankara. Tümertekin, E., (1958-1959), Türkiye Sanayinin Coğrafi Temelleri, Türk Coğ. Derg., S. 18-19, s. 16-54, Ankara. Tümertekin, E., (1960), Sanayi Coğrafyası., İst.Ünv. Yay. No:751, Coğ. Enst. Yay. No:22, İstanbul. 354

Tümertekin, E., (1961), İzmir de Sanayi Faaliyetlerinin Bünyesi ve Dağılışı, Türk Coğ. Derg,, S. 21, s. 45-62, İstanbul. Tümertekin, E., (1965), Türkiye Şehirlerinin Fonksiyonel Sınıflandırılması, İst. Ünv. Coğ. Ens. Yay. No:43, İstanbul. Tümertekin, E., (1972), İstanbul Sanayiinde Kuruluş Yeri, İst.Ünv. Coğ. Enst. Yay. No:71, İstanbul. Tümertekin, E., (1986-87), Türkiye de Tarımda Yeni Gelişmeler, İst. Ünv. Ed. Fak. Coğ. Böl. Derg., S. 2, s. 1-34, İstanbul. Tümertekin, E., (1987), Ulaşım Coğrafyası, İst. Ünv. Yay. No:2053, İstanbul. Tümertekin, E., (1994), Ekonomik Coğrafya, İst. Ünv. Ed. Fak. Basımevi, İstanbul. Tümertekin, E., Özgüç, N., (1997) Ekonomik Coğrafya: Kalkınma ve Küreselleşme, Çantay Kitabevi, İstanbul. Türkiye de Halıcılık, (1959), Türkiye Ticaret-Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Yayını, Ankara. Türkoğlu, A., (1958), İktisadi Coğrafya, Sermet Matbaası, İstanbul. Utku, M., (1990), Isparta İklim Etüdü, DMİ. Gen. Md., Ankara. Uzunçarşılı, İ.H., Hamidoğulları, İslam Ans. C. 5, İstanbul. Uzuneminoğlu, H., (1994), Samsun da Sanayi Faaliyetlerinin Dağılışı, Gelişme Alanları ve Başlıca Özellikleri, Ondokuz Mayıs Ünv. Eğt. Fak. Derg,, S. 9, Samsun. Uzuneminoğlu, H., (1995), Isparta İl Nüfusunun Ana Hatları, Süleyman Demirel Ünv. Sosyal Bil. Derg., S. 1, s. 283, Isparta. Uzuneminoğlu, H., (1998), 1997 Genel Nüfus Tespiti Sonuçlarına Göre Isparta İli Nüfusu ve Geleceği, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 1, s. 127-141, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Ünaldı, Ü., (1990), Eğirdir Gölü Doğusunun Fiziki Coğrafyası, İst. Ünv. Sos. Bil. Ens. Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul. Var, A., Akşen, L., Öktem, E., (1998), Isparta ve Yöresinin Orman Ürünleri Sanayiinde Odunun Rasyonel Kullanımı, 16-17 Mayıs 1998 Isparta nın Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu II., C. 2, s. 243-249, Süleyman Demirel Ünv. Yay. No:15, Isparta. Wheeler, J. O., Muller, P. O., (1986), Economic Geography, John Wiley & Sons, Inc., New York. Yağmurlu, F., Karaman, M.E., (1987), Kovada Güneyinde Yer Alan Linyit İçerikli 355

Dağ Arası Neojen Havzalarının Jeolojik Özellikleri, Akdenişz Ünv. Isp. Müh. Fak. Derg., S. 3, Isparta Yazıcı, H., Arıbaş, K., (2002), Beyşehir Gölü Adalarında Nüfus, Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler, İst. Ünv. Coğrf. Derg., S. 10, s. 33-54, İstanbul. Yiğitbaşı, S.S. (1972), Eğirdir Felâkabad Tarihi, İstanbul. Yurt, Z., (1994), Isparta Evleri, Kültür-Sanat Derg., Haziran-1994, Ankara. Yurt Ansiklopedisi, (1984), Isparta Maddesi, C. 5, İstanbul. Yurt-Kur Isparta Md., 2002. Yücel, T., (1973), Türkiye nin Sanayileşmesi ve Bu Sanayileşmenin Yarattığı Meseleler,Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay. No:41, S. 1, A3, Ankara. Yücel, T., (1987), Türkiye Coğrafyası, Türk Kültürünü Arş. Ens. Yay. No:68, Ankara. Zühtü, B., (1929), Türkiye nin Sıhhı ve İçtimai Coğrafyası: Hamitabad (Isparta), Öğüt Mat., Ankara. Haritalar Harita Genel Komutanlığı, (1969), 1/250.000 ve 1/100.000 Ölçekli Topoğrafya Haritaları; L24, L25, L26, L27, M24, M25, M26, M27, N24, N25, N26, N27 Paftaları, Ankara. Isparta Belediyesi, (1995), 1/10.000 Ölçekli Isparta Şehri İmar Plânı, Isparta. MTA, (1963), 1/500.000 Ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası; Ankara ve Konya Paftaları, Ankara. Tarım, Orman ve Köy İşleri Bak, (1994), Orman Bl. Md., 1/100.000 Ölçekli İlçe Orman Köyleri Haritası, Isparta. Tarım, Orman ve Köy İşleri Bak, (1994), 1/100.000 Ölçekli Arazi Varlığı Haritaları Isparta. Tarım, Orman ve Köy İşleri Bak, (1981), 1/25.000 Ölçekli Köy Sınırları Haritaları, Ankara. Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi, (2001), Organize Sanayi Bölgesi Yerleşme Plânı, Isparta. 356

FOTOĞRAFLAR Foto 1. Kuru tarım yapılan Gönen Ovasının Senirce köyü doğusundan görünüşü. Foto 2. Eğirdir gölünden sağlanan suyu tarım alanlarına ulaştıran sulama kanalı. 357

Foto 3. 1976 yılından beri sulu tarım yapılan ve daha çok şekerpancarı ve meyve üretilen Senirkent Ovası. Foto 4.Araştırma alanında daha çok küçükbaş hayvancılık yapılan mera alanları (Davraz dağı). 358

Foto 5. Isparta ilinde büyükbaş hayvancılık daha çok çayır alanlarında yapılmaktadır. Eğirdir gölü kıyısındaki çayır alanı ve bir büyükbaş hayvan sürüsü. Foto 6. Isparta şehrinin Akdağdan görünüşü. 359

Foto 7. Araştırma alanındaki önemli yüksekliklerden biri olan Barla dağının Senirkent Ovasından görünüşü. Foto 8. Tarım alanlarının sulanmasında önemli bir su kaynağı olan Eğirdir Gölü. 360

Foto 9. 1984 yılında sulama ve taşkın önleme amacıyla hizmete açılan Uluborlu Baraj Gölü. Foto 10. Kaynağını Akdağ ve Anamas dağlarından alan Aksu ırmağının Anamas dağlarından görünüşü (Aksu). 361

Foto 11. Araştırma alanında tahıl alanlarının büyük bir bölümünde hasat biçerdöğerle yapılmaktadır. Hasadı yapılan arpa ve buğday alanları ve bir biçer-döğer. Foto 12. Isparta ilinde bir nohut alanı (Yalvaç). Nohut tarımı yapılan alanlar, son zamanlarda daha ziyade nadas alanlarını azaltmak amacıyla hızla çoğalmaya başlamıştır. 362

Foto 13. Isparta ili şekerpancarı tarımı, Senirkent ve Şarkikaraağaç ilçelerinde yoğunluk göstermiştir. Senirkent ovasında bir şekerpancarı tarlası. Foto 14. Türkiye nin yağgülü üretim merkezi Isparta ilidir. Gül bahçeleri Merkez ve Keçiborlu ilçelerinde yoğunluk göstermektedir. Yakaören köyünde bir gül bahçesi. 363

Foto 15. Son yıllarda aşılı elma ağaçları yerini bodur elma ağaçlarına bırakmaktadır. Araştırma alanında yer alan bir bodur elma bahçesi (Yukarıgökdere-Eğirdir). Foto 16. Elma üretiminde verimi arttırmak ve kaliteyi yükseltmek için Isparta ilinde sulamaya gerek duyulmaktadır. Yağmurlama sistemi ile sulanmakta olan bir elma bahçesi (Boğazova-Eğirdir). 364

Foto 17. Isparta ilinde hasat edilen elmanın bir bölümü hemen pazarlanmakta, bir bölümü de soğuk hava depolarına konularak daha fazla değer kazanması beklenmektedir. Isparta ilinde bulunan soğuk hava depolarından biri (Tepeli-Eğirdir). Foto 18. Araştırma alanında kiraz ve vişne, elmadan sonra tarımı yapılan önemli meyvelerdir. Kiraz ve vişne hasadı yapan bir çiftçi ailesi. 365

Foto 19. Çalışma alanında kayısı tarımı da önemli bir yer tutmaktadır. Hasat zamanında kayısı bahçesinden bir görünüş. Foto 20. Isparta ilinde bağ alanları Senirkent ve Yalvaç ilçelerinde yoğunluk kazanmaktadır. Senirkent ovasında bir bağ alanı. 366

Foto 21. Araştırma alanında 1990 yılından beri örtü altı sebzecilik yapılmakta ve örtü altı sebzecilik, Karacaören baraj gölü çevresinde yoğunlaşmaktadır. Sütçüler-Çandır köyünde bulunan bir sera. Foto 22. Çalışma alanında balıkçılık faaliyetleri içinde kültür balıkçılığı 1990 yılından sonra önem kazanmaya başlamıştır. Aksu ırmağının bir kolu üzerinde kurulmuş olan alabalık çiftliği (Çandır-Sütçüler). 367

Foto 23. Araştırma alanında orman ürünleri sanayinin gelişmesinde orman alanları büyük rol oynamıştır. Isparta ilinin güneyinde yoğunluk kazanan orman alanlarından bir görünüş (Sütçüler-Aksu). Foto 24. Çalışma alanında orman ürünleri sanayinde tomruk üretimi önemli bir yere sahiptir. Aksu ilçesinde Orman Bölge Müdürlüğü ne ait bir tomruk deposu. 368

Foto 25. Isparta ilinde pomza madeni, taş-toprağa dayalı sanayinde hammadde olarak önemli bir yer teşkil etmektedir. Isparta şehrinde pomza madeni işleyen bir kamu kuruluşu (İşbaş Biriket Sanayi). Foto 26. Isparta ilinin elektrik ihtiyacını karşılamak üzere kurulan ilk santral: Kovada I Hidroelektrik Santralı (1960). 369

Foto 27. Isparta şehrinde sanayi ilk olarak Isparta çayı boyunca gelişmiştir. Isparta çayı boyunca kurulmuş olan yün ve pamuk ipliği işletmeleri. Foto 28. Araştırma alanında Isparta ve Yalvaç şehirlerinde yoğunluk gösteren tabaklık, önemli gelir kaynakları arasında yer almaktadır. Isparta şehrinde yer alan tabakhanelerden bir görünüş. 370

Foto 29. Araştırma alanında yün ipliği ihtiyacının tamamı karşılanamamaktadır. Isparta ilinde yün ipliği gereksinimini karşılamak amacıyla kurulmuş olan ilk fabrika (Sümer Halı Fabrikası-1924). Foto 30. Isparta ilinde tekstil sanayi önemli bir yere sahiptir. Tekstil sektöründe faaliyet gösteren en büyük işletme; Isparta Mensucat İplik Fabrikası. 371

Foto 31. Isparta ilinde yer alan en büyük sanayi tesisi, Isparta-İstanbul yolu üzerinde kurulmuştur. Göller yöresi ve çevresinin çimento ihtiyacını karşılayan Göltaş Çimento Fabrikası (Senirce). Foto 32. Isparta şehrinde küçük imalat sanayinin yer aldığı üç adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır. Eğirdir karayolu üzerinde kurulan Gül Küçük Sanayi Sitesi. 372

Foto 33. Araştırma alanında orman ürünleri sanayinde faaliyet gösteren küçüklü büyüklü 180 işletme yer almaktadır. Isparta-Eğirdir karayolu üzerinde kurulan Orma-Orman Mahsulleri Entegre Sanayinden bir görünüş. Foto 34. Isparta ilinde meyve üretimi önemli geçim kaynaklarının başında gelmektedir. Özellikle 1990 yılı sonrasında bu ürünleri işleyen bazı tesisler açılmaya başlamıştır. Eğirdir ilçesi Yenikanal kenarında kurulmuş olan bir meyve suyu fabrikası (Asya Meyve Suyu Sanayi). 373

Foto 35. Türkiye gülyağı üretiminin %80 ini sağlayan Isparta ilinde yerli ve yabancı ortaklık ile kurulan gülyağı fabrikaları bulunmaktadır. Yabancı ortaklık ile işletmeye açılan bir gülyağı fabrikası (Biolendes Gülyağı ve Itriyat Sanayi-Yakaören). Foto 36. Isparta ilinde sanayinin gelişmesinde rol oynayan faktörlerden biri de Süleyman Demirel Organize Sanayi Bölgesi dir. Organize Sanayi Bölgesi nin Isparta-Burdur-İstanbul karayolu kavşağından görünüşü (Gümüşgün). 374

Foto 37. Halıcılık Isparta ili ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Kırkma ve yıkama işlemleri tamamlanan ve satışa hazır hale getirilen Isparta halıları. Foto 38. Araştırma alanında ekonomik faaliyetlerden daha çok karayolu ulaşım sistemi kullanılmaktadır. Isparta şehrine 1936 yılında ulaşan demiryolu eski önemini kaybetmiştir. Isparta demiryolu istasyonundan bir görünüş. 375

Foto 39. Araştırma alanında alternatif turizm çeşitleri son yıllarda önemli gelişmeler göstermiştir. Davraz Dağı Kış Sporları Turizm Merkezi nden bir görünüş. Foto 40. Sütçüler ilçesi Sağrak köyü yakınlarında kurulu bulunan Adada Antik Kentinden bir görünüş. 376

Foto 41. Göller Yöresi eski çağlarda Pisidya olarak adlandırılmıştır. Yalvaç ilçe merkezi yakınlarında kurulan Pisidya Bölgesi nin önemli yerleşmelerinden biri Pisidya Antiochiea sı. Foto 42. Isparta şehrinde yakın geçmişe ait bir çok kalıntı bulunmaktadır. Isparta ilçesi Doğancı Mahallesinde bulunan Aya İsotya kilisesi. 377