3- ÇİMNETONUN KIVAMI VE PRİZ SÜRESİ (TS EN 196-3) Deneyin amacı: Deneyde amaç çimento kıvamını sağlayan su miktarını saptamaktır. Çimentonun kıvamı, vikat (vicat) aletinin sondasının serbest bırakıldığı andan itibaren, 30sn içinde çimento hamuru içinden, cam levhaya 5-7mm uzaklık kalıncaya kadar batmasını sağlayan kıvamdır. Priz başlama süresi, çimento ile suyun karıştırıldığı andan itibaren vicat iğnesinin, cam levhaya 3-5mm uzaklık kalıncaya kadar geçen zamanı belirlemektedir. Priz bitime süresi, çimento ile suyun karıştırıldığı andan itibaren vicat iğnesinin hamura 0,05 mm ye kadar giremeyeceği kıvama ulaştığı ana kadar geçen zamandır.
Deneyde kullanılan aletler Terazi (en az 1kg kapasiteli 1gr duyarlı) Etüv, Elek Vikat sondası ve iğnesi Cam levha (10x10cm boyutunda) Vicat deney aleti Spatula Termometre, kronometre veya dijital saat Vicat halkası (üst çapı 70mm alt çapı 80mm ve derinliği 40mm olan sert plastik ve metalden yapılmış kesik huni) Ölçekli cam mezür (ölçüm hassasiyeti %1 olmalı) Mikser (çimento pastası hazırlamada kullanılacak) Temizlik bezi ve süngeri
Deneyin yapılışı; Deney yapılacak ortam (ısı 20 derece bağıl nem >%65) uygun olmalı veya sağlanmalı Çimentoyu temsil edecek özellikteki numuneden 500gr tartılıp alınır. Karışım suyu ölçekli cam mezür ile ölçülür veya 0,1 gr duyarlılıkta tartılarak (yaklaşık çimentonun %25 ile başlanır) 125gr tartılarak hazırlanır. Vicat aletine sonda takılır Vicat halkası ve taban camı ince makine yağı ile hafifçe yağlanır. Sonda cam levha üzerine indirilir. Sonda cam levha üzerinde iken aletin gösterge sıfır olmalı Deney aletinin ayarı ve son kontrolü yapılır.
Karıştırma kabına karışım için hazırlanan su katılır ve bunu takiben, tartılan 500gr çimento (5-10sm) içinde suyun içine boşaltılır. Boşaltma işleminin bitim süresi kaydedilir. Karıştırma mikseri, düşük hızda 90sn süre ile karıştırılır ve bu süre sonunda 15sn dinlendirilir. Dinlendirme esnasında karıştırma kabının iç yüzeyine yapışan çimento hamurları spatula ile toplanır. Dinlendirme sonrasında tekrar 90sn düşük hızda karıştırılır. 180sn karıştırma işlemi tamamlanmış olur. Çimento daha önce hazırlanan cam levha üzerindeki vicat halkasına (30-40sn) doldurulur. Doldurma esnasında çimentonun fazla sıkıştırılmamasına ve sarsılmamasına dikkat edilmelidir. Doldurulan halka spatula ile tesviye edilir.
Vicat aletine göre halkayı sondaya merkezleyerek yerleştirilir. Sonda, teğet olacak şekilde çimento hamurunun üst yüzeyine yaklaştırılır ve 1-2sn tutulur. Karıştırma işleminin başlangıcından itibaren kaydedilen zaman ile bu noktaya kadar kullanılan süre 4dk geçmemelidir. Sonda serbest bırakılarak kendi ağırlığı ile çimento hamuru içine inmesi beklenir. Sonda 30sn içindeki batma derinliği okunur. Eğer 30 saniyeden önce batma işlemi tamamlanmış ise süre ve derinlik okunarak kaydedilir. Deneye sondanın cam levhaya olan uzaklığı 6 ±1mm olduğu karışımdaki su miktarı, kıvam için gerekli olan su olarak rapor edilir. Sonda istenilen derinliğe inmemişse karışıma su katılır. Fazla ise su azaltılarak yeniden işleme devam edilir.
Değerlendirme; Çimentonun kıvamı, vikat (vicat) aletinin sondasının serbest bırakıldığı andan itibaren, 30sn içinde çimento hamuru içinden, cam levhaya 5-7mm uzaklık kalıncaya kadar batmasını sağlayan kıvamdır. Sonda ucu ile taban arası 5cmden az ise sulu kıvam, 7cm den daha fazla ise kuru kıvamdır.
4- PRİZ BAŞLAMA VE SONA ERME SÜRESİNİN TAYİNİ (TS EN 196-3) Deneyin amacı: Şantiyede, çimentonun priz başlama ve bitiş süresinin tespiti. Priz çimentonun su ile kimyasal reaksiyona başlaması ve yapısının değişime uğramasıyla sertleşmeye başladığı andır. Çimentolarla yapılan harçların karıldıktan yerine dökülüp sıkıştırılmasına kadar geçen sürede priz başlamamalıdır. Sıkıştırma işlemi bittikten sonra priz başlamalıdır. Prizin başlangıcı normal çimentolarda 55dk dan daha kısa sürede başlamamalı. 10 saatte normal şartlarda bitmelidir.
Deneyde kullanılan aletler Terazi (en az 1kg kapasiteli 1gr duyarlı) Etüv, Elek Vikat sondası ve iğnesi Cam levha (10x10cm boyutunda) Vicat deney aleti Spatula Termometre, kronometre veya dijital saat Vicat halkası (üst çapı 70mm alt çapı 80mm ve derinliği 40mm olan sert plastik ve metalden yapılmış kesik huni) Ölçekli cam mezür (ölçüm hassasiyeti %1 olmalı) Mikser (çimento pastası hazırlamada kullanılacak) Temizlik bezi ve süngeri
Deneyin yapılışı; Deney yapılacak ortam (ısı 20 derece bağıl nem >%65) uygun olmalı veya sağlanmalı Çimentoyu temsil edecek özellikteki numuneden 500gr tartılıp alınır. Karışım suyu ölçekli cam mezür ile ölçülür veya 0,1 gr duyarlılıkta tartılarak (yaklaşık çimentonun %25 ile başlanır) 125gr tartılarak hazırlanır. Vicat aletine sonda takılır Vicat halkası ve taban camı ince makine yağı ile hafifçe yağlanır. Sonda cam levha üzerine indirilir. Sonda cam levha üzerinde iken aletin gösterge sıfır olmalı Deney aletinin ayarı ve son kontrolü yapılır.
Karıştırma kabına karışım için hazırlanan su katılır ve bunu takiben, tartılan 500gr çimento (5-10sn) içinde suyun içine boşaltılır. Boşaltma işleminin bitim süresi kaydedilir. Karıştırma mikseri, düşük hızda 90sn süre ile karıştırılır ve bu süre sonunda 15sn dinlendirilir. Dinlendirme esnasında karıştırma kabının iç yüzeyine yapışan çimento hamurları spatula ile toplanır. Dinlendirme sonrasında tekrar 90sn düşük hızda karıştırılır. 180sn karıştırma işlemi tamamlanmış olur. Çimento daha önce hazırlanan cam levha üzerindeki vicat halkasına (30-40sn) doldurulur. Doldurma esnasında çimentonun fazla sıkıştırılmamasına ve sarsılmamasına dikkat edilmelidir. Doldurulan halka spatula ile tesviye edilir.
Vicat aletine göre halkayı sondaya merkezleyerek yerleştirilir. Sonda, teğet olacak şekilde çimento hamurunun üst yüzeyine yaklaştırılır ve 1-2sn tutulur. Karıştırma işleminin başlangıcından itibaren kaydedilen zaman ile bu noktaya kadar kullanılan süre 4dk geçmemelidir. Sonda serbest bırakılarak kendi ağırlığı ile çimento hamuru içine inmesi beklenir. Sonda 30sn içindeki batma derinliği okunur. Eğer 30 saniyeden önce batma işlemi tamamlanmış ise süre ve derinlik okunarak kaydedilir. (5-7/su kontrolü) 30sn batma işlemi 5-7mm arası ise su oranı yeterlidir. Priz başlangıç süresi için 55dk bekledikten sonra iğne serbest bırakılarak hamur içine girmesi sağlanır. Başlangıçta hamur yumuşak olduğundan vida hafifçe gevşetilmeli ve iğnenin birden düşmesi önlenmelidir.
Priz başlangıç süresi tayini için 55dk sonra iğne her 5dk da bir hamura batırılmalıdır. İğne ilk defa batırılan yere tekrar batırılmama ve her batırılıştan sonra nemli bir bez ile silinmelidir. Batma derinliği 4±1 mm olduğunda priz başlama süresi belirlenmiş olur ve kaydedilir. Priz sona erme süresinin tayini için 8 saat batırma işlemi durdurulur. 8 saatin sonunda 15dk bir batırmaya devam edilir. Batma derinliği 0,05mm olduğunda priz sonra erme süresi belirlenmiş olur ve kaydedilir.