GDO VE DĠĞER BĠYOTEKNOLOJĠLERDE RĠSK DEĞERLENDĠRMESĠ 29 MAYIS 2013 / ANKARA Mazlum BEKTAġ GIDA MÜHENDĠSĠ GIDA VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Eğitim ile İlgili Bilgiler Avrupa Komisyonu Sağlık ve Tüketiciyi Koruma Genel Müdürlüğü (DG SANCO) tarafından düzenlenmiştir. 08-12 Nisan 2013 Litvanya/Vilnius 23 Ülkeden 25 katılımcı Türkiye,Belarus, İsviçre, Norveç
Dünyada GD Tarım Ürünleri Gıdada Yurtiçi GDO Kontrolleri 1 Ekim Alanı : 1996 1,7 milyon ha 100 2012 170,3 milyon ha KAT 2 Pazar Büyüklüğü GD Tohumlar 15 milyar $ (2012) GD Ürünler 160 milyar $ (2011) 3 GD üretim yapan ülke sayısı 28 GD ürün ithal eden ülke sayısı 31 4 ABD : Biyotek-Tarım yapılan alan Toplam Ekilebilir Alan 69,5 milyon ha 178 milyon ha Kaynak: http://www.isaaa.org/
Dünyada GD-Tarım Ürünleri Gıdada Yurtiçi GDO Kontrolleri 2012 yılında en fazla GD-tarımsal ürün ekimi yapan ilk 10 ülke 1. ABD 6. Çin 2. Brezilya 7. Paraguay 3. Arjantin 8. Güney Afrika 4. Kanada 9. Pakistan 5. Hindistan 10. Uruguay 2012 yılında en fazla üretimi yapılan genetiği değiģtirilmiģ tarımsal ürünler Soya Fasulyesi % 81 Pamuk % 81 Mısır % 35 Kanola % 30 Kaynak: http://www.isaaa.org/
ÜLKEMĠZDEKĠ MEVCUT DURUM
ÜLKEMİZDE DURUM 5977 SAYILI BĠYOGÜVENLĠK KANUNU R.G.: 26.03.2010 27533 YÜRÜRLÜK: 26.09.2010 GENETĠK YAPISI DEĞĠġTĠRĠLMĠġ ORGANĠZMALAR VE ÜRÜNLERĠNE DAĠR YÖNETMELĠK R.G.: 13.08.2010 27671 YÜRÜRLÜK: 26.09.2010 BĠYOGÜVENLĠK KURULU VE KOMĠTELERĠN ÇALIġMA USUL VE ESASLARINA DAĠR YÖNETMELĠK R.G.: 13.08.2010 27671 YÜRÜRLÜK: 26.09.2010 Genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar ve ürünleri ile ilgili olarak araştırma, geliştirme, işleme, piyasaya sürme, izleme, kullanma, ithalat, ihracat, nakil, taşıma, saklama, paketleme, etiketleme, depolama ve benzeri faaliyetlere dair hükümleri kapsar. GDO lu ürünlerle ilgili işlemler; Kanun kapsamında 26 Eylül 2010 tarihinde yürürlüğe giren Yönetmelik hükümlerine göre yürütülmektedir. Biyogüvenlik Kanunu kapsamında, GDO ve ürünleri ile ilgili yapılan başvuruların değerlendirilmesi ve GDO ile ilgili bazı görevlerin yürütülmesi için Biyogüvenlik Kurulu oluşturulmuştur.
GDO ve ürünlerinin, onay alınmaksızın piyasaya sürülmesi GDO ve ürünlerinin, Kurul kararlarına aykırı olarak kullanılması veya kullandırılması YASAK GDO ve ürünlerinin, insan ve hayvanların tedavisinde kullanılan antibiyotiklere direnç genleri içermesi halinde insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevre ve biyolojik çeşitliliğe zararlı olmadığı Kurul kararı ile tespit edilmedikçe bu ürünlerin ithal edilmesi ve piyasaya sürülmesi GDO ve ürünlerinin, kurul tarafından piyasaya sürme kapsamında belirlenen amaç ve alan dışında kullanımı, Genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların üretimi, GDO ve ürünlerinin, bebek mamaları ve bebek formülleri, devam mamaları ve devam formülleri ile bebek ve küçük çocuk ek besinlerinde kullanılması,
ONAYLI GENETĠĞĠ DEĞĠġTĠRĠLMĠġ ÜRÜNLER Yem amaçlı kullanım için 3 adet soya çeģidi 26 Ocak 2011 Biyogüvenlik Kurulu tarafından bugüne kadar ; Etiketlenmesinin ardından yurda giriģine izin verilmektedir. Yem amaçlı kullanım için 16 adet mısır çeģidi 24 Aralık 2011 de 13 Adet 21 Nisan 2012 de 3 Adet Biyogüvenlik Kurulu tarafından bugüne kadar gıda amaçlı olarak onay verilmiģ bir gen bulunmamaktadır.
AB DE MEVCUT DURUM
AB de DURUM 2001/18 EC 1829/2003 EC 1830/2003 EC GDO ların Çevreye Kasıtlı Salınımı Hakkında Düzenleme d Genetiği. DeğiĢtirilmiĢ Gıda ve Yem Hakkında Düzenleme GDO ların Ġzlenebilirliği ve Etiketlenmesi ile GDO lardan Üretilen Gıda ve Yemin Ġzlenebilirliği
AB de DURUM AB de ekimi onaylanan 2 GD ürün bulunmakta: Mısır (Mon 810) ve Patates (Amflora ) 5 Avrupa Birliği Ülkesinde GD ürün ekimi yapılmakta: Ġspanya, Portekiz, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Romanya, (GD Mısır, 129071 ha) GD ürünlerle ilgili olarak 6 Ülke tedbir uygulamaktadır. Avusturya, Fransa, Yunanistan, Macaristan, Almanya ve Lüksemburg
Gıda Güvenilirliğinde Risk Analizi Risk Değerlendirme Risk Management FAO/DSÖ EFSA Ulusal Otoriteler (Bağımsız Bilim) FAO/DSÖ Codex Alimentarius AB Komisyonu Ulusal Otoriteler (Politikacılar) Risk İletişimi
Risk Değerlendirme Tehlikenin Tanımlanması Ne etkiler? Tehlikenin Niteliklerinin Belirlenmesi Hangi Dozda? Nasıl? Maruz Kalma Değerlendirmesi Riskin Niteliklerinin Belirlenmesi Konsantrasyon (Gıda)? Alım (Gıda)? Muhtemel Etki? Etkinin Şiddeti?
Örnek: Çikolata Tehlikenin Tanımlanması: Kadmiyum (Cd) Tehlikenin Niteliklerinin Belirlenmesi: Böbrekler üzerine etki=kritik etki (1 mg/kg va/gün) Maruz Kalma Değerlendirmesi: Ortalama günlük maruz kalma değeri (0,1 mg Cd/kg va/gün) Riskin Niteliklerinin Belirlenmesi: Ġnsanın maruz kalma miktarı < kritik değer
AVRUPA GIDA GÜVENLĠĞĠ OTORĠTESĠ (EFSA) 1990 ların sonunda yaşanan gıda güvenilirliği krizleri (Almanya ve Birleşik Krallıkta BSE; Belçika da Dioksin vb); 178/2002 (AB Gıda Genel Kanunu) Bağımsız otorite, Gıda ve yem güvenilirliği hususunda bilimsel tavsiyelerde bulunmakta,
AVRUPA GIDA GÜVENLĠĞĠ OTORĠTESĠ (EFSA) AB tarafından mali açıdan desteklenmekte ve AB komisyonu, AB parlamentosu ve AB Üye Ülkelerinden bağımsız olarak hareket etmekte, Merkezi Parma/İtalya Bütçesi 77,3 milyon (2011) 450 çalışan, Değişik panellerde 167 uzman,
EFSA-Bilimsel Paneller (I) Hayvan yemlerinde kullanılan katkılar, ürünler ve maddeler, Hayvan Sağlığı ve Refahı, Biyolojik Tehlikeler (BSE-TSE dahil), Gıda zincirindeki bulaşanlar, Diyet ürünleri, besin ve alerji,
EFSA-Bilimsel Paneller (II) Gıda katkı maddeleri ve gıdaya eklenen besin kaynakları, Gıda ile temas eden malzemeler, enzimler, aromalar ve işlem yardımcıları, Bitki Sağlığı, Bitki Koruma Ürünleri ve onların kalıntıları, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar,
GD Gıda ve Yemin Onaylanma Prosedürü Başvuru Ulusal Otorite Referans materyal+ Teşhis Metodu EFSA (Görüş) Başvuru 3 ay Üye Devletler (Yorum ve fikirler) JRC (Yöntem Geçerliliği) 6 ay AB Komisyonu (3 ay) (Taslak Karar) Özet 30 gün Halkın görüşüne açılma Üye Devletler Komitesi (nitelikli oy Eğer gerekirse Bakanlar Konseyi (nitelikli oy çokluğu)
Başvuruda eklenecek belgeler Başvuru sahibi GD bitkinin özelliklerine dair bilgi verilecek, GD gıdanın sağlığa ve çevreye tehlikeli olmadığını gösteren çalışmalar, GD gıdanın geleneksel eşdeğerleri ile eşit olduğunu gösteren analiz sonuçları (besin değerleri vb.) Ürün etiketlenmesi ile ilgili öneriler; GD içeriğini belirlemek için materyal ve metot
EFSA GDO lar ile ilgili risk değerlendirmesini nasıl yapıyor? EFSA nın Genetiği Değiştirilmiş Bitkilerden Elde Edilen Gıda ve Yemde Risk Değerlendirme Rehberi (14 Nisan 2011) Rehberdeki risk değerlendirme stratejisi GD bitkilerden elde edilen gıda ve yemin eşdeğerleri ile karşılaştırılmasına dayanmaktadır.
Risk değerlendirme (I) Moleküler karakterizasyon: Bitkiye eklenen genin yapısı hakkında bilgi vermekte ve istenen özelliğin değişmezliğine bakılıyor Genetik Modifikasyonun yeni toksin ve alerjenler üretme potansiyeli belirleniyor,
Risk değerlendirme (II) Karşılaştırmalı Değerlendirme Kompozisyonel, agronomik ve fenotipik özeliklerin karşılaştırılmalı değerlendirilmesi GDO larda moleküler karekterizasyonla birlikte risk değerlendirmesinin başlangıcıdır. Eşdeğerleri ile karşılaştırılmasının amacı geleneksel olarak bu ürünleri binlerce yıldır güvenilir olarak insanlar ve hayvanlar tarafından tüketilmesidir. GD bitki ile bunlardan edilen gıda ve yemin geleneksel eşdeğerleri ile karşılaştırılarak bunların insan ve hayvan sağlığı açısından potansiyel etkilerini belirlemeyi amaçlamaktadır.
Risk değerlendirme (III) Kompozisyonel Analiz OECD konsensus belgelerine göre belli düzeyde bileşen analiz edilerek karşılaştırılmaktadır. Bunlar kül, nem, makro ve mikro besinler, doğal toksinler, alerjenler vb. Agronomik ve Fenotipik Özeliklerin Karşılaştırılması Büyüme performansı, verimi, çiçeklenme zamanı, olgunlaşma zamanı, polenin canlı kalma zamanı, bitki patojenlerine ve böceklere karşı koyma durumu, abiotik stres koşullarına duyarlılığı vb. özelliklerin karşılaştırmasına dayanmaktadır.
Risk değerlendirme (IV) Toksisite Değerlendirmesi: GD bitkide genetik modifikasyondan kaynaklı biyolojik değişiklikler kontrol ediliyor Alerjen olup olmadığının değerlendirilmesi: Yeni proteinin yanı sıra GDO dan elde edilen gıdanın alerjen olup olmadığı kontrol ediliyor Besin Değerlendirmesi Yeni ortaya çıkan ürünün insan ve hayvanlar için besin değeri olarak dezavantajlı olmaması değerlendiriliyor.
Risk değerlendirme (V) Çevresel Risk Değerlendirme 2010 yılında EFSA tarafından yayımlanan rehbere göre yapılmaktadır. Değerlendirme yapılırken ; GD bitkinin sürekliliği ve yayılabilirliği; Bitkiden bitkiye gen transferi; Bitkiden mikroorganizmalara gen transferi; GD bitki ile hedef canlı arasındaki etkileşim; Hedef olmayan organizmalar ile GD bitkinin etkileşimi; İnsan ve hayvan sağlığı üzerine etkisi;
Türkiye ile AB arasındaki Benzerlikler ve Farklar AB ve Ülkemiz GD ürünlerle ilgili en katı düzenlemelere sahip, Bilimsel Karar Türkiye AB Biyogüvenlik Kurulu (Bilimsel Komiteler) EFSA Ülkemizde gıda ve yem için ayrı ayrı risk değerlendirmesi yapılmakta, AB de bir gene hem gıda hem de yem olarak izin verilmekte, yada hiç verilmemekte.
Türkiye ile AB arasındaki Benzerlikler ve Farklar Türkiye ve AB de bir genin onaylanma süresi 10 yıldır. AB de gıdada ve yemde onaylanmamış genler için sıfır tolerans politikası bulunmaktadır. Ülkemizde de gıda da onaylanmamış genler için sıfır tolerans politikası uygulanmaktadır.
Türkiye ile AB arasındaki Benzerlikler ve Farklar Hem AB nde hem de Ülkemizde GD ürünlere karşı yoğun bir kamuoyu karşıtlığı bulunmaktadır. AB de ve Türkiye de onaylanmış genler için eşik değer aynı olup bu da % 0,9 dur. AB ve Türkiye de GDO larla ilgili risk değerlendirmesi yapılırken başvuru sahipleri tarafından gerekli analizler ve çalışmalar yapılıp başvuru esnasında sunulmakta olup, ayrıca bir çalışma yapılmamaktadır.
Türkiye ile AB arasındaki Benzerlikler ve Farklar AB de GD ürün ekimi sadece iki üründe ve çok kısıtlı alanda yapılmakta (MON 810 ve Amflora), Ülkemizde ise GD bitki ve hayvan yetiştirilmesi yasak. AB ve Türkiye de GD ürünlerin onaylanma süreci uzun sürmektedir. AB için bu süre ortalama 45 aydır. GD ürünlerle ilgili sosyo-ekonomik değerlendirme Ülkemizde Biyogüvenlik Kurulu tarafından yapılmakta iken, AB de AB Komisyonu tarafından yapılmaktadır.
Üye Ülkelerin GDO lu Ürünlerin Onaylanmasında Kullandıkları Oylar