Vəli Əliyev. Qarabağ. (Qədim dövr)

Transkript

1 Vəli Əliyev Qarabağ (Qədim dövr) -

2 3, 3 /'W )* < g 3,«-/( i - W ) Vəli Əliyev. Qarabağ (Q əd im dövr) (A zərbaycan, türk, rus v ə in gilis dillərində) Bakı. Ç aşıoğlu - M ultim edia, səh. v Tarix boyu bütün müharibələrin sonunda ədalət zəfər çalmışdı. Əminəm ki, Qarabağ müharibəsinin sonu da ədalətlə başa çatacaq və biz qələbə çalacağıq. Çünki bizim müharibəmiz öz ata-baba torpaqlarımızı işğaldan azad etmək uğrundadır. Heydər Əliyev Çaşıoğlu- Multimedia, 2010

3 Q A R A B A Ğ 5 VƏLİ HÜSEYN OĞLU ƏLİYEV Azərbaycan M illi Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü tarix elmləri doktoru, professor V əli Hüseyn oğlu Ə liyev 1936-cı ildə Şəki rayonıınun Daşbulaq kəndində anadan olmuşdur. Soy kökü Naxçıvan şəhərindəndir. O, valideynləri ilə birlikdə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalınm Sisiyan rayonunun Şıxlar kəndində yaşamış, burada 6-cı sinfı bitirmişdir cu illərdə Ermənistamn Zəngəzur mahalındakı azərbaycanlılara qarşı deportasiya tətbiqi sayəsində ailəsi ilə birlikdə Azərbaycanın Şəki rayonuna köçmüşdür. 0, 1954-cü ildə Şəki Pedaqoji Texnikumunu bitirib Azərbaycan D övlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olm uş, 1959-cu ildə Universiteti bitirib, Azərbaycan Respublikası Elm lər Akademiyasının Tarix İnstitutunda elmi fəaliyyətə başlamışdır cı ildə «Azərbaycanda tunc dövrü boyalı qablar m ədəniyyəti» adlı namizədlik dissertasiyası m üdafıə edib tarix elmləri namizədi adı almışdır cü ildə «Azərbaycanın orta tünc dövrü tayfalarının m ədəniyyəti» adlı doktorluq dissertasiyası m üdafiə edib tarix elmləri doktoru adı almışdır cı ildən etibarən Azərbaycan MEA-mn A rxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda «Tunc və ilk dəmir dövrü arxeologiyası» şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır ci ildən Azərbaycan D övlət Pedaqoji Universitetində Ümumi tarix kafedrasının müdiri vəzifəsind ə işləyir. Professor V.H. Ə liyev A rxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun baş planında olan «N axçıvan Muxtar Respublikasının maddi m ədəniyyəti» mövzusunun əsas tədqiqatçısı v ə rəhbəridir. O, Naxçıvan Arxeoloji Ekspedisiyasma başçılıq edərək 50 ildən artıqdır ki, bu ərazidə qədim və orta əsrabidələri üzrə elmi işləraparır. Professor V.H.ƏIiyevin elm i əsərləri Azərbaycanda v ə xarici ölkələrdə (ABŞ, Fransa, Belçika, Rusiya, Ukrayna, Gürcüstan, Özbəkistanda v ə s.) nəşredilm işdir. Onun çap olunmuş monoqrafiyası, 300-ə qədər elmi v ə çoxlu elmi-publisistik m əqalələri Azərbayean tarixinin, arxeologiyasının, incəsənət tarixinin, memarlıq tarixinin (m.ə. V-I m inilliklərdövrünün)problem m əsələlərin ə həsrolunm uşdur.

4 7 ÖN SÖZ Bu kitabı A zərbaycanın qədim beşiyi olan Qarabağ torpağında m inillərlə uyuyan ulu babalarım ızın, nənələrim izin, XX əsrin 90-cı illərində erm əni cəlladları ilə qəhrəm ancasına vuruşaraq şəhidlik zirvəsinə ucalan m ərd oğulların və am ansız erm əni soyqrım ı nəticəsində vəhşicəsinə qətlə yetirilən xocalılılarm unudulm az xatirəsinə həsr edirəm. Qoy dünya xalqları bu kitabdakı həqiqətləri oxuyub bilsinlər ki, Q arabağ b əşəriyyətin yarandığı ilk zam andan Türk m ənşəli A zərbaycan xalqınm əzəli və əbədi m ədəniyyət ocağıdır. X ocalım n qədim sakinləri e.ə. IV - I m inilliklərdə Cənubi Q afqazda üm um bəşəri dəyərlərə m alik olan yüksək m ədəniyyət yaratm ışlar, A vropa-a siya qitəsinin qovşağm da m etallurgiya və m etalişləm ə sənətkarlığınm əsasını qoym uşlar və yüksək səviyy ə d ə inkişaf etdirm işlər. Çox təssü flər olsun ki, bəşəriyyətin m üasir sivilizasiyaya yüksəldiyi bir zam anda erm ənilərin qəflətən hərbi basqınları nəticəsində Xocalı şəhəri, onun qədim m addi m ədəniyyəti vəhşicəsinə dağıdıldı, yandırılıb m əhv edildi, əhalisi isə faciəli soyqrım a m əruz qaldı ci il fevral aym da axşam saat 9-da qaniçən erm əni silahlı dəstələri X ankəndindəki Rusiyaya m əxsus 336-cı m exanikləşdirilm iş m uzdlu atıcı alayın tərkibində X ocalıya basqın edərək qanlı soyqrım törətdilər. Bu faciədə 613 nəfər öldürüldü, 487 n ə fə r ağır yaralandı, 1275 n əfər əsir aparıldı, 8 ailə bütövlükdə m əhv edildi. X ocalı yandırıldı və xarabazara çevrildi.

5 Q A R A B A Ğ Q A R A B A Ğ 8 GİRİŞ Qarabağ - min illər boyu nənələrin,anaların laylalarından yaranan Azərbaycan muğam mədəniyyətinin beşiyi, soy-kökii, Cənııbi Qafqazm ilk insan məskəni sayılan Azıxla, qədim Mil-Qarabağ, Xocalı sivilizasiyası ilə bağlı olan ulu turk babalanmızuı miiqəddəs torpağıdır. A zərbaycanın ilk insan məskəni və ən qədım mədonıyyət I J L ocağı olan Qarabağ Kiçik Qafqaz dağlarından başlayaraq Kiir-Araz çayları arasmdakı əraziləri əhatə edir, yayla və di'ızən hissədən ibarətdir. Qarabağ yaylası Zəngəzur və Qarabağ silsiləiəri arasında yerləşir. Qarabağ yaylası şimalda Mıxtökən, şərqdə Qarabağ, qərbdə Göyçə və Zəngəzur silsilələri ilə əhatə olunmuşdur. Yaylamn səthi üst Pliosen və Antropogenin bazalt və andezitləri ilə örtülüdür. Təbaşir, Paleogen vo Neogen silsilələrinin vulkanogen - çökmə süxurları üzə çıxmışdır. Yayla şimaldan cənuba doğru daralır, Bazarçay və Həkəri çayı arasında üçbucaq şəklində sona çataraq çay dərəlori ilə parçalanır. Püskiirmələr nəticəsində yaranmış lava diizonliklərində iri sönınüş vulkan konusları var. Tortərçay, Hocazçay, Zabux, Bazarçay Qarabağ yaylasından başlamr və Ala Göllər, Qaragöl bu yaylada yerloşir. Geniş ərazini tutan subalp çəm ənlikləri maidarlıq üçün əlverişiidir. Qarabağ silsiləsi şimal-qərbdə Tərtər çay dərəsi ilo Murovdağ silsiləsi, qərbdə isə Hokəri çayının dərəsı ilo Qarabağ yaylasından ayrdır. Ən hündür zirvəsi Qız qala (2843 m), Böyük Kirsdir (2725 m). Y ayladaturşsuvəşırlanm ineral suları var. Silsilənin conub-şorq qurtaracağı Araz çayına tərəf alçalaraq dağotəyi düzonlikləro keçir. Xaçın, Qarqar, Köndolonçay, Quruçay, Qozluçay və s. çaylar Qarabağ silsilosindən başlayır. Qarabağ düziı şimal-qərbdən Gənco-Qazax düzonliyi, qərbdon Murovdağ, Qarabağ silsiləlori, cənub və cənub şərqdon Mil düzii ilo ohatolonir. Kür çayı Qarabağı Şirvan diizündon ayırır. Düzənliyin sothi bir qodor dalğavari vo tcrraslıdır. Qarabağ düzündə neft yatağı (Tortordo) var. İqlimi mülayim vo qııru subtropikdir. Ərazisindon İncoçay, Tortərçay, Xaçınçay, Qarqar çay axır. Qarabağ düzündə kiçik sahədə saqqızağacı, aran palıdı, qarağac meşələri vardır. Kür çayı sahilində tuqay meşələri (aran palıdı, qarağac, qovaq, söyüd və s.), kolluqlar vardır. Dağların ətəyində boz və şabalıdı torpaqlar, dağlar üçün isə dağmeşə və dağ-çəmən torpaqları səciyyəvidir. Meşələrində müxtəlif yabani meyvə (alça, armud, zoğal, qoz, fmdıq, əzgil və s.) və giləmeyvələrbitir. Dağlarında və m eşələrində vəhşi heyvanlar yaşayır. Faydalı qazmtıları mis və polimetal yataqları Mehmandağda, litoqrafdaşı (M irikənddə) və sementdir. Laçm, Kəlbəcər, Şuşa, Xankəndi, Xocalı, Əsgəran, Ağdam, Yevlax, Bərdə, Tərtər, Ağdərə, Xocavənd, Füzuli, Cəbrayd, Ağcabədi, Beyləqan bu regionda yerləşir. Qarabağın əlverişli təbii coğrafı şəraiti - düzən ərazisinin münbit torpaqları, dağlıq ərazisinin zəngin alp çəmənlikləri, eləcə də müxtəlif faydalı qazıntı yataqları (mis, dəmir və s,) ibtidai icma quruluşu dövründə bu diyarda insanların məskunlaşmasma, iqtisadi-mədəni cəhotdən təkamül tapmasına və Cənubi Qafqazın əsas mədəniyyət ocaqlarından birinə çevrilməsinə zəmin yaratmışdır. 9

6 Q A R A B A ö 10 QARABAĞIN QƏDİM TARİXŞÜNASLIĞI Öarabağın qədim tarixinin öyrənilməsi XIX əsrdən başlanmışdı. Qədim qarabağlılann çoxminillik tarixi maddi-mədəniyyət abidələrində təbəqələşmiş materiallar və yazılı mənbələr əsasında tədqiq edilib öyrənilmişdir. Qarabağın qədim dövr maddi mədəniyyət abidələri XIX əsrin əvvəllərindən etibarən xarici səyyahların, həvəskar tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmişdir. Onların apardığı qazıntılar Qarabağın qədim tarixinin öyrənilməsinə xidmət etməmiş, qarət xarakteri daşımışdır. Azərbaycana, eləcə də Qarabağa gəlmiş səyyahlar, həvəskar tədqiqatçılar (müxtəlif sənət sahibləri) əsasən eramızdan əvvəl IV-I minilliklərə aid tunc və dəmir dövrlərinə aid qəbir abidələrində qazıntı işləri aparmışlar. Əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələri xarici ölkələrə aparılmış və indiyədək dünyanın bir sıra məşhur muzeylərinin nadir, çox qiymətli materialları kimi saxlanılır. Bu materiallar Qarabağm qədim tarixinin öyrənilməsində bir m ənbə kimi mühüm əhəm iyyət kəsb edir ci il Türkmənçay sülh müqaviləsindən sonra Araz çayından şimalda yerləşən Azərbaycan torpaqları Rusiyanın tabeliyinə keçmişdir. İsveçrə səyyahı Dyubua de Monpero 1834-cü ildə Qarabağa - Şuşaya gəlmiş, buradan Gəncəyə gedərkən Şahbulaq və Tərtər zonasında gördüyü abidələr haqqında məlumat vermişdir. Rusiya İmperator Arxeoloji Komitəsinin qurultayında Qafqaz arxeologiyasınm əsas məsələ kimi gündəliyə qoyulmasından sonra Azərbaycana, xüsusilə Qarabağa diqqət daha da artmışdır. XIX əsrin 80-ci illərində gürcü alimi H.O.Silosani Bərdədə kurqan abidələrini qeydə almışdır. Rusiya Coğrafıya Cəmiyyətinin tapşırığı ilə C.Veysenqof Mil-Qarabağ düzü və Qarabağın dağlıq ərazilərindəki Üçtəpə, Boyat, Əfətli, Bərdə, Sultanbud, Xocalı kurqan abidələri haqqında m əlum at vermişdir. Şuşa realnı məktəbində işləmiş alman tədqiqatçısı Emil Resler 1891,1893,1895,1897-ci illərdə Şuşakənd və Şuşa şəhəri ətrafında, eləcə də Daşaltı, Çanaxı, Mehdikənd ətrafında axtarışlar aparmışdı. E.Resler Ağdam, rayonunun Gülablı kəndi yaxınlığında Nəbitəpə, Kərpictəpə kurqanlannda və s. qəbir abidələrində tədqiqat işləri görmüşdür. Q A R A B A Ğ 11 E.Resler Xaçınçay hövzəsinin orta axarlarından 1893, 1894-cü illərdə Arçadzor, 1896,1897-ciillərdəBallıqaya-Sırxavənd, 1894-cüildə Dəmqolu, 1897-ci ildə Axmaxıda tunc dövrü abidələrində qazıntılar aparmış və zəngin materiallar əldə etmişdir. O, , 1897-ci illərdə Qarqarçay-Xocahçay, İlisuçayın qovşağında 20-dən çox kurqan və daş qutu qəbri açmışdır. O, 1895-ci ildə Füzuli rayonunda yerləşən Qaraköpəktəpə, 1897-ci ildə isə Ağcabədi rayonunda Qalatəpə abidələrində axtarışlar aparmışdır. Şuşa Qarabağm dağlıq zonasında yerləşən Zerti, Səngər və Kəttitəpə kurqanlarmdan (1898-ci ildə) zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri toplamış və Rusiya İmperator Arxeoloji Komissiyasının illik hesabatlar məcmuəsində, eləcə də Alman Arxeologiya, Etnoqrafıya və Antropologiya məcmuəsində bu haqda məlumat nəşr etdirmişdir cı ildə Moskva Arxeoloji Cəmiyyəti xətti ilə Cənubi Qafqaza ezamiyyətə göndərilən A.A.İvanovski Qarabağın Xaçınçay, Gülyataq, Vəng, Xocalı, Qarabulaq abidələrində qazıntılar aparmış və əldə olunan materiallarm dövrünü müəyyənləşdirmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan

7 Q A R A B A Ğ 12 Arxeoloji Komitəsinin xətti ilə M.Sısoyev və Q.Sadiqi Şuşa və Laçın bölgələrində arxeoloji tədqiqatlar aparmışlar cı ildə Qarabağda- Xocalı abidələrində İ.Meşşaninovun rəhbərliyi ilə C.Nəsifı, İ.Əzizbəyov, A.Ələkbərov, İ.Cəfərzadə, T.Passek, B.Latıninin iştirakı ilə Qarqarçay və Xocalıçay hövzəsinin qədim abidələrinin topoplanı çıxarılmış, Xocalı m ədəniyyət abidələrinin yayılma arealları müəyyən edilmiş, «Baş kurqan çölü»ndə və Qarqarçayın sol sahilindəki «Daşlı çöl»də tunc dövrü qəbir abidələrində (kurqan və daş qutular) arxeoloji qazmtılar aparılmışdır. İ.İ.Meşşaninovun rəhbərlik etdiyi ekspedisiyalar Mil-Qarabağ düzənliyində və Dağlıq Qarabağda yeni abidələri qeydə almış (1927, 1929,1933-cü illərdə), ərazinin arxeoloji xəritəsi işlənmişdir. Y.İ.Hümmel cu illərdə Kərkicahan, Xankəndi, Xocalı abidələrində qazmtı işləri aparmış, abidələrin xronoloji dövrünü müəyyən etməyə çalışmış, qədim qarabağlıların məşğuliyyəti, təsərrüfat həyatı və mədəniyyəti haqqında elmi məlumatlar nəşr etdirmişdir. XX əsrin 50-ci illərində SSRİ EA Arxeologiya İnstitutu və Azərb.SSR EA Qarabağ. Xankəndi. Q A R A B A ö 13 Tarix İnstitutunun birgə arxeoloji ekspedisiyası A.A.İyessenin rəhbərliyi ilə Mil-Qarabağ ərazisində Nərgiztəpə, Üçtəpə, Xocalıda, Üzərliktəpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar aparmışdır. Akademik B.B.Piotrovski «Zaqafqaziya Arxeologiyası» (1949-cu il) kitabında Qarqarçay və Tərtərçay hövzələrinin arxeoloji abidələri haqqında məlumat vermişdir. K.X.Kuşnaryova və T.H.Çubinişvili Qarabağın tunc dövrü abidələri haqqında öz əsərlərində bəhs etmişlər. XX əsrin 60-cı illərinin ortalarında İ.H.Nərimanov Qarabağın Qarahacı, Cüttəpə, Leylatəpə abidələri əsasında eneolit və ilk tunc dövrü m ədəniyyətləri haqqında elmi fıkirlər söyləmişdir. XX əsrin 50-ci illərinin sonlarında Qafqazşünas arxeoloq A.A.İyessen Köndələnçayın aşağı axarmda eneolit və tunc dövrlərinə aid birneçə yaşayış yeri müəyyən etmiş, qəbir abidələrində qazıntı işləri aparmışdır. M.M.Hüseynov 1960-cı ildə Quruçayın sol sahilində, Azıx mağara düşərgəsində daş dövrünün qədim, orta, yuxarı və mustye mərhələsinə aid 10 m ədəni təbəqə müəyyən etmişdi. Azıx və Tağlar mağaralarında tədqiqat işləri 1963-cü ildə genişləndirilmişdir. M.Hüseynov, D.Hacıyev, Ə.Məmmədov, N.Şirinov, V.Veliçko, Ə.Cəfərov, V.Hacıyev, S.Əliyev, M.Süleymanovun birgə tədqiqatları Qarabağın Cənubi Qafqazda ən qədim insan məskəni olduğunu sübut etdi. Quruçay və Könədələnçay vadilərində 1964-cü ildə Q.S.İsmayılov eneolit və tunc dövrünə aid yaşayış yerlərində (Günəştəpə, Xantəpə, Qaraköpəktəpə, Kültəpə, Şomulutəpə, Uzuntəpə, M eynətəpə, Zərgərtəpə və s.) tədqiqat işləri aparmışdı. Qaraköpəktəpədə tunc, ilk dəmir, antik və orta əsrlər dövründə həyat tərzi olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Qarabağın ilk tunc dövrü kurqanlarınm xronologiyası və etnik mənsubiyyəti barədə R.M.Munçayevin («KaBKa3 Ha 3ape 6p0H 30B0ro BeKa», 1975) əsərində məlumat verilmişdir. Q.S.İsmayılov Tərtərçayın yuxarı axarı boyunca Kəlbəcər rayonunun alp çəmənlikləri zonasında yerləşən maldar tayfalara məxsus ilk tunc dövrünə aid mövsümü xarakterli yaşayış məskənlərini, qayaüstü təsvirləri tədqiq etmişdir.

8 Q A R A B A Ğ 14 Q A R A B A Ğ 15 materiallar əsasında Qarabağın qədim tayfalarının təsərrüfat həyatı, məişəti, dini-ideoloji görüşləri haqqında elmi nəticələr söylənilmişdir. Qarabağın tunc dövrü mədəniyyət abidələrinin arxeoloji xəritəsi tərtib edilmişdir. Quruçay və Köndələrıçay vadisi Qarabağ ərazisində H.F.Cəfərov ci illərdə geniş arxeoloji tədqiqat işləri aparmışdır. O, Tərtər rayonunda Buruc və Aşağı Qərvənd kəndləri yaxınğında Yeddi təpə, Xoruzlu, Sarov, Bəyim Sarov, Borsunlu, Cəmilli, Dəmirçilər, Evoğlu kurqanlarında və Toxmaqtəpə yaşayış yerində qazıntı işləri görmüşdü. İlk tunc dövrünə aid Üçoğlan, Qoşatəpə (Cüttəpə), Dəyirman-yeri, orta tunc dövrünə aid Toxmaqtəpə, Çinartəpə, Ağtəpə, son tunc və erkən dəmir dövrünə aid Sarıtəpə, Govurtəpə, Mişırqışlağı, Qaratəpə yaşayış yerləri, Maqsudlu, Göytəpə, Qızıllı Kəngərli, Üçoğlan, Quzanlı, Sarıçoban (Ağdam), Borsunlu, Bəyimsarov, Evoğlu, Hüsənli (Tərtər r.), Hüsülü, Qaynaq, Bayat (Ağcabədi r.) kurqanları arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində öyrənilmiş, zəngin

9 Q A R A B A ö 16 QARABAĞ DAŞ DÖVRÜNDƏ- QURUÇAY M ƏDƏNİYYƏTİ / I zərbaycanın Qarabağ diyarı dünyada ən qədim m ədəniyyət ocaq- J - larından biri sayılır. Əlverişli təbii-coğrafı şəraitə, zəngin flora və faunaya malik olan Qarabağ ibtidai insanın yarandığı və formalaşdığı məkanlardan biridir. Azıx, Tağlar, Zar, Qarabağın ilk ibtidai insan məskənləridir. Qarabağm Füzuli rayonu ərazisində Quruçay vadisində yerləşən Azıx və Tağlar mağaralarında ibtidai insan məskənləri tədqiq olunmuşdur. Burada aşkar olunan daş dövrü mədəniyyəti Quruçay mədəniyyəti adlanır. Qarabağda bu vadidə qədim insanlar 2 milyon il bundan əvvəl məskən salmışlar. Onlar əvvəl Quruçay vadisində açıq düşərgələrdə yaşamışlar. Sonralar iqlimin dəyişməsi ilə (buzlaşma, soyuqlaşma ilə əlaqədar) Azıx və Tağlarm ağaralarındam əskunlaşm ışlar. Q A R A B A ö 17 Azıx mağarası Cənubi Qafqazda mövcud olan karst boşluqlarından ən möhtəşəmidir. Mağaranın uzunluğu 400 m, ümumi sahəsi m -dir. Mağara hündür (20-25m) salonlar, keçid yolları və möcüzəli görünən stalaktidlər vardır. Mağaranın cənub giriş yolunda və onunla bitişik 2 salonda arxeoloji qazıntılar nəticəsində daş dövrünün müxtəlif mərhələsinə aid mədəni təbəqələr (10) aşkar edilmişdir. Bu təbəqələr qədim daş dövründən (paleolit) başlayaraq orta əsrlərədək çoxminillik tarixin izlərini özündə saxlayır. Stratiqrafık cəhətdən belə ardıcıllıq dünyada ilk dəfədir ki, Azıxda qeydə alınmışdır. Mağarada ilk məskunlaşma Quruçay mədəniyyəti dövründə (VII- X təbəqələr) başlamışdır. Bu təbəqələrdən aşkar olunmuş Quruçay mədəniyyətinin əm ək alətləri Şərqi Afrikanın Olduvay mədəniyyəti ilə yaxınlıq təşkil edir. Bundan sonra Aşel mədəniyyəti (V-VI təbəqələr) dövründə ( min il bundan əvvəl) Azıxda ibtidai insanların həyatı davam etmişdir. Azıxın III təboqəsində Mustye mədəniyyətinin qalıqları aşkar olunmuşdur. Azıx məskəninin üst təbəqəlorində (I-II təbəqə) eneolit, tunc və orta əsrlər dövrü mədəniyyətləri izlənmişdir. Azıx mağarasına giriş (daxildən görünüşü). A z ə rb a y c a n R e s p u b tik a s ı P rez id e n tin in İşlə r (tiarasi P R E Z İD E N T K İT A B X A N A SI

10 Q A R A B A Ğ Quruçay mədəniyyətinin birinci mərhələsi paleolitin ilk təşəkkül tapdığı (Aşelə qədərki) dövrü, ikinci mərhələsi erkən və orta Aşel dövrünü, üçüncü mərhələ isə son Aşel və Mustye dövrünü əhatə edir. Bu mədəniyyət 1,8 milyon il bundan əvvəl yaranmış, təkamül tapmış və 700 min il bundan əvvəl sona çatmışdır. Azıxın ilkin sakinlərinə aid külli miqdarda çay daşlarmdan hazırlanmış kobud əmək alətləri - çapacaqlar, kubvari alətlər, qaşovlar və çoxlu qəlpələr aşkar olunmuşdur. Buradan çoppervari çapma iri əmək alətləri (4-5 kq ağırlığında) əldə edilmişdir. Azıxda tapılmış əmək alətləri. Quruçay mədəniyyətinin son mərhələsində Azıx sakinləri təkmilləşmiş texniki üsulla kvars, kvarsit, bazalt, çaxmaq, fezet, yaşma və s. cinsli daşlardan istifadə edərək yeni keyfıyyətli əm ək alətləri hazırlamışlar. Vadinin ən qədim sakinləri gündəlik tələbatlarmı ödəmək üçün ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olmuşlar. Adi daş silahlarla xırda və iri heyvanlar, xüsusilə onların balalarmı ovlamışlar. Quruçay vadisinin ibtidai insanları kiçik kollektivlərdə birləşən icma halında yaşamışlar. Qədim Aşel təbəqəsindən əldə olunmuş fauna qalıqları - ayrı-ayrı çənələr, kəllə sümükləri bu dövrdə Azıx sakinlərinin mağara ayıları, nəhəng maralları və digər vəhşi heyvanları ovladığını göstərir. Oddan istifadə. Azıxda tapılmış (1968-ci il) insan çənə sümüyü çox mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir. Azıx ibtidai insan qalığı qədimliyinə görə dünyada IV tapıntı olub, yaşlı qadına məxsusdur. Bu tapıntı 350 min il bundan əvvəl Qarabağ ərazisində qədim insanların yaşadığını sübut edir. Mağarada təbii rəfdə qoyulmuş ayı kəllələrindən biri üzərində cızılmış xətlər qədim insanların dini-ideoloji təsəvvürləri və ibtidai incəsənəti ilə bağhdır. Azıx mağarasındakı ocaq qurğuları Aşel dövründə burada yaşayan insanların odla tanış olduğunu və istifadə etdiklərini göstərir. Mustye mədəniyyəti dövründə Qarabağın qədiın sakinlərinin həyat tərzində, məişətində mühüm inkişaf prosesi baş vermiş və əsaslı təkamül olmuşdu. Mustye mədəniyyəti min il bundan əvvəl başlayaraq min il əvvəl sona çatmışdır. Mustye dövrü Azıx və Tağlar sakinləri mağaralarda vəondan kənarda çaxmaq, slans, obsidian, dəvəgözü daşlarından əm ək alətləri və silahlarhazırlamışlar. Onlar at, mağara ayısı, qulan, Qafqaz maralı, öküz, gərgədan və s. vəhşi heyvanları ovlamışlar. Bu dövrə aid sümüklərin əksəriyyətini odda yandırmışlar. Qarabağda mezolit-neolit dövrünün maddi mədəniyyət nümunələri-mikrolit alətlər Şuşa yaxınlığında-daşaltıda, Şuşa mağarasından əldə edilmişdir. M ezolit dövründə Qarabağda ovçuluq mühüm peşəyə

11 Q A R A B A Ğ 20 Q A R A B A Ğ 21 Paleolit dövrü insanlarının əmək fəaliyyəti. Azıx mağarası. Orta Aşel mədərıiyyətinə aid daş əmək alətləri. çevrilmiş, kiçik heyvanlar əhilləşdirilmiş, qida vasitəsi kimi yabam bitkilərdən də istifadə olunmuşdur. Bu dövrdə Qarabağ sakinlərinin təsərrüfat həyatında ibtidai əkinçilik və maldarlığın əsası qoyulmuşdur. Qarabağda ibtidai insanlar Yuxarı Qarabağda, Kiçik Qafqazın mərkəzi yüksəkliyində dördüncü geoloji dövr vulkan püskürmələri zamanı, lava axını nəticəsində əmələ gəlmiş Zar mağarasında məskunlasmışlar. Bu mağara düşərgəsində aparılmış paleocoğrafı tədqiqatların nəticəsində (akad. Ə.V. Məmmadov) paleolit dövründə iqlimin mülayim keçdiyi müəyyənləşdirilmişdi. Düşərgədən m üxtəlif fauna qalıqları - vəhşi at, keçi, Avropa çöl uzunqulağı, qədim maral kimi heyvanların sümükləri tapılmışdır. Qarabağın ibtidai sakinləri paleolit dövründə istiləşmə mərhələsində Kəlbəcər və Kiçik Qafqazın digər alp yüksəkliyinə mövsümü ov dalınca gəlmişlər. Zar mağarasının əm ələ gəldiyi qurşaq dəniz səviyyəsindən 2190 m yüksəklikdədir. Bu düşərgə Azərbaycanda opsidian kompleksli alətlər olan nadir abidədir. Zar mağara düşərgəsində yaşayış mustyenin axırı, yuxarı paleolitin əvvəli ərəfəsində mövcud olmuşdur. Bu geoloji baxımdan xvalının (vyurum) orta m ərhələsinə təsadüf edir. Alətlərin texniki səviyyəsi və növlərinə görə bu insanlar paleoantropdan (qədim insan) neantropa keçid fıziki tipli olmuşdur. Bu insanlar xüsusi dəstələrdən ibarət olub hər bir heyvan növünü ovlamağa müvafiq alətlər hazırlamışlar.

12 Q A R A B A Ğ 22 Zar abidəsinin tarixi e.ə min ildən min illər arası xronoloji çərçivə ilə müəyyənləşdirilir. Zar mağara düşərgəsi orta xvalın (vyurum) dövrü Qafqaz paleolitinin bir sıra məsələlərini araşdırmağa imkan verir. Q A R A B A Ğ 23 Zar mağara düşərgəsi alətlərinin təhlili əsasında Kiçik Qafqazda Tağlar- Zəngibasar - Zar mədəniyyətinin mövcudluğu sübuta yetirilmişdir. Beləliklə, Yuxarı paleolitdə Yaxın Şərq, Anadolu və Qafqazarası mədəni etnik dairəsinin hələ min il bundan əvvəl başlandığı m üəyyən edilmişdir. Tağlar mağarası. Daş əmək alətləri.

13 Q A R A B A Ğ 24 QARABAĞ ENEOLİT DÖVRÜNDƏ 7 T VI minillikdən etibarən Azərbaycanda, eləcə də Qar j ğ rabağda mis metalın kəşfı ilə əlaqədar eneolit mis-daş -1 / dövrübaşlanır. Azərbaycanda-Naxçıvan, Gədəbəy, Daşkəsən və Qarabağ ərazisində zəngin mis yataqları vardır. Bu mis fılizi ehtiyatları Qarabağın ilkin metallurgiya ocaqlarından biri kimi inkişaf etməsinə imkan vermişdir. Qarabağın İlanlıtəpə, Qarahacı, Leylatəpə, Azıx, Tağlar, Qaraköpəktəpə, Günəştəpə, Xantəpə, Kültəpə və s. yaşayış yerlərində aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, sənətkarlar mis külçələrindən əvvəl döymə, sonralar isə əritmə-tökmə üsulu ilə əm ək alətləri hazırlamışlar. Quruçay vadisində Xantəpə yaşayış yerindən əldə olunmuş yuvarlaq formalı daş və gil butələr Qarabağın Cənubi Qafqazda ən qədim müstəqil yerli metalişləmə ocaqlarından biri olduğunu söyləməyə əsas verir. Q A R A B A Ğ 25 Qarabağ eneolit dövrü abidələrindən daş məmulatları - oraq dişləri, dən daşları, sürtkəclər, çapacaq və toxalardan ibarət müxtəlif əm ək alətləri əldə olunmuşdur. Bu dövr məhsuldar qüw ələrin inkişafı insanların həyat tərzinin dəyişm əsinə səbəb olmuşdur. Oturaq əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan qədim Qarabağ əhalisi dağətəyi və çay kənarlarında, su m ənbələrinə yaxın yerlərdə məskunlaşmışlar. Onlar çiy kərpicdən tikilmiş, döşəməsi gil məhlulla suvanmış dairəvi planlı evlərdə və bəzən də qazmalarda (maldarlar) yaşamışlar. Mənzilləri qızdırmaq məqsədilə onların orta hissəsində və divarm dibində ocaqlar qurulmuşdur. Qarabağda eneolit dövrü əhalisinin əsas məşğuliyyəti toxa əkinçiliyi və maldarlıq olmuşdur. Bununla yanaşı sənətkarhğın müxtəlif növləri - metalişləmə, dulusçuluq, toxuculuq, gön-dəriişləmə, sümükişləm ə və daşişləmə ilə də məşğul olmuşlar. Ovçuluq və balıqçılıq bu dövrdə köməkçi peşəyə çevrilmişdir. Eneolit dövründə ev sənətkarlığınm xüsusi sahələri - dulusçuluq və sümükişləmə təkmilləşmişdir. Sümükdən toxa, biz, iynə, qaşovvari bıçaqlar, bəzək və m əişət əşyaları hazırlanmış, toxuculuqda yun və bitki lifindən istifadə olunmuşdur. Eneolit dövründə dulusçuluğun inkişafinda yüksəliş olmuşdur. Qabların keyfiyyəti yaxşılaşmış, qırmızı, çəhrayı və sarı rəngdə bişi- Eneolit dövrü yaşayış evləri. Eneolit dövrünün gil qabları, sümük və daş əmək alətləri.

14 Q A U A B \ C'i 27 rilmişdir. Çıxıntı şəklində qulplar və batıqlar bu dövr gil qabları üçün səciyyəvidir. Bəzi qabların üzəri boyalarla naxışlanmışdır. Bu dövrdə toxa əkinçiliyinin inkişafı əsasında əhalinin maddi təlabatı ödənilmişdir. Oturaq əkinçi tayfalar sümük toxalar, obsidan və çaxmaq daşından oraq dişləri, quraşdırma oraqlar, dən daşları, həvəng və dəstələrdən istifadə etmişlər. Eneolit dövründə Qarabağda m üxtəlif arpa, buğda növləri becərilmişdir. Əkinçiliyin yüksək inkişafı maldarlığın təkamülünə səbəb olmuşdur. Maldar tayfalar iribuynuzlu (öküz, inək) və xırdabuynuzlu heyvanlar (qoyun, keçi və s.) bəsləmişlər. İribuynuzlu mal-qaramn inkişafı getdikcə əkinçilik təsərrüfatınm inkişafına təsir etmiş və onun xarakteri dəyişmişdir. Eneolit dövrü Qarabağ tayfalarınm özlərinə məxsus adətənənələri, dini-ideoloji görüşləri olmuşdur. Dəfnetmə torpaq qəbirlərdə və qismən küp qəbirlərdə aparılmışdır. Ölülərin üzərinə qırmızı oxra (həyatrəm zi olaraq) səpmişlər. Eneolit dövründən etibarən Qarabağ tayfalarmın Cənubi Azərbaycan, Mesopotamiya ilə iqtisadi-mədəni əlaqələri yaranmışdı. Qarabağ eneolit abidələrindən əldə olunmuş keramika və bəzək əşyaları ilə İkiçayarası-Ubeyd abidəsindən tapılan keramikanın oxşarlığı bu əlaqələri sübut edir. Bu iki qədim mədəniyyət ocaqlarının qarşılıqlı iqtisadimədəni əlaqələri Cənubi Qafqazda ilkin oturaq əkinçilik mədəniyyətinin inkişafma m üsbət təsir göstərmişdir. QARABAĞ TUNC DÖVRÜNDƏ İlk tunc dövrü. Dünyanın ilkin metallurgiya ocaqlarmdan biri olan Qarabağda e.ə. IV minillikdən etibarən metalişləmə sahəsində mühüm yeniliklər baş vermişdir. Sənətkarlar misdən fərqli olaraq yeni keyfıyyətli metal - tuncu k əşf etmişlər. Onlar misin tərkibinə sürmə, mərgümüş, nikel və s. qarışıqlar qatmaqla əldə edilən tuncun davamhlığmı, möhkəmliliyini artırmışlar. Tunc dövrü e.ə. IV minilliyin II yarısmdan başlamış və e.ə. II minilliyin sonlarınadək davam etmişdir. Bu dövrdən etibarən məhsuldar qüvvələrin inkişafı və istehsal münasibətlərində əsaslı dəyişikliklər yaranmış, təsərrüfatın müxtəlif sahələrində intensiv təkamül prosesi getmişdir. Azərbaycanın əsas qədim metallurgiya ocaqlarından biri olan Qarabağda tunc dövrü bir neçə inkişaf m ərhələlərindən keçmiş və burada ardıcıl şəkildə bir-birini əvəz edən yüksək mədəniyyətlər yaranmışdır. Qarabağın tunc dövrünün ilk mərhələsi e.ə. IV minilliyin II yarısı - III minilliyi əhatə etmişdir. Bu dövr üçün Kür-Araz arxeoloji mədəniyyəti səciyyəvidir. Tunc dövrünün ikinci inkişaf mərhələsi - orta tunc dövrü e.ə. XXIII-XIV əsrləri əhatə edir. Qarabağda orta tunc dövründə ilkin şəhər mədəniyyəti yaranmışdır. Tuncdövrününinkişafetm işson mərhələsində (e.ə. XIII-VII əsrlər) Qarabağda Xocalı m ədəniyyəti inkişaf tapmışdır. Kür-Araz mədəniyyətinin ilkin yaranma ocaqlarından biri Qarabağ olmuşdur. Bu m ədəniyyət e.ə. IV minilliyin II yarısından etibarən qədim Azərbaycan sərhədlərindən keçərək Ön Asiya-Suriya, Fələstin ərazilərində yayılmışdır. Görünür qədim şumerlərlə bir səviyyəyə yüksələn Qarabağ tayfaları Kür-Araz mədəniyyətinin miqrasiyasında həlledici rol oynamışlar. M ədəniyyətin yaradıcıları və daşıyıcıları Araz çaymdan cənubdakı ərazilərdə daha geniş miqyasda məskunlaşmışlar. Bu prosesdə Qarabağm m aldar tayfaları aparıcı rol oynamışlar.

15 Q A R A B A Ğ 28 İlk tunc dövründə qədim Qarabağ əhalisi intensiv olaraq artmış və bir çox yeni m əskənlər salmışlar. Bu məskənlər əkinçilik Və maldarlıq üçün strateji baxımdan daha əlverişli sahələrdə salınmışdır. Qarabağın Kür-Araz mədəniyyəti yaşayış yerlərində, binaların inşasında eneolit memarlıq ənənələri davam etdirilmiş, yaşayış evləri dairəvi və ya düzbucaqlı planda, bünövrələr çay daşlarından, divarlar çiy kərpicdən tikilmişdir. Bəzi yaşayış məskənlərinin (Qaraköpəktəpə) ətrafı müdafıə divarları ilə əhatələnm işdir. Evlərin qızdırılmasında orta hissədə və künclərdə xüsusi gildən hazırlanan nal şəkilli və öküz başı formalı ocaqlar qurulmuşdur. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarmın əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatlarında çox mühüm, əsaslı texniki dəyişikliklər baş vermişdir. / N I > Qaraköpəktəpə və Günəştəpədən tapılmış erkən tunc dövriinə aid gil ocaqları. Q A R A B A Ğ 29 Xış əkinçiliyi. Əkinçilik mədəniyyətində yeni texnika tətbiq olunmuş, toxa əkinçiliyini xış əkinçiliyi əvəz etmiş, bunun nəticəsində daha geniş münbit torpaq sahələri becərilmiş, təsərrüfatın bu sahəsində məhsuldarlıq xeyli artmış, əhalinin güzəram, sosial təminatı yaxşılaşmışdır. Taxılın biçilməsində quraşdırma və tunc oraqlardan, sünbüldən çıxarılması üçün daş və taxta vəllərdən istifadə olunmuşdur. Arpa və buğda dən daşları (uzunsov, oval, qayıqvari), həvəng və dəstələr vasitəsilə əzilmiş, üyüdülmüş, yarma və un məhsulları emal edilmişdir. Taxıl ehtiyatları quyularda və iri həcmli küplərdə saxlanılmışdır. Kür-Araz tayfalarının iqtisadiyyatında əkinçiliklə yanaşı maldarlıq təsərrüfatı mühüm yeri tutmuşdu. Düzən və dağətəyi ərazilərdə yaşayan maldar tayfalar Qarabağın dağlıq ərazilərindo (Laçın, Kəlbəcər və s.) alp yaylaqlarında köçmə, yaylaq maldarlığı ilə məşğul olmuşlar. Maldarhqda iribuynuzlu heyvanlar (öküz, inək və s.) və xırdabuynuzlu heyvanlar (qoyun, keçi və s.) bəslənilirdi. Atçılığın inkişafı köçmə maldarlığının inkişafına böyük təsir etmişdir. Qaraköpəktəpə yaşayış yerindən (Füzuli rayonu) çoxlu mal-qara, davar və at sümükləri əldə edilməsi bunu sübut edir. Maldarlar əkinçilərə nisbətən tez varlanmışlar və Kiçik Qafqazın qonşu regionlarındakı geniş yaylaqları mənimsəmişlər. Varlı maldar tayfa başçılarına məxsus qəbir abidələri üzərində ucalan möhtəşəm kurqanlar, əldə olunan zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri bu dövrdə yaranmış əmlak bərabərsizliyini, tayfa daxilində olan sosial-ictimai

16 Q A R A B A Ğ 30 Q A R A B A Ğ 31 təbəqələşm əni göstərir. Qarabağın tayfa başçılarının zəngin kurqan abidələri (Mil düzü, Üçtəpə kurqanları) onların dəbdəbə ilə dəfn olunmasmdan xəbər verir. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarının təsərrüfat həyatında, sənətkarlığın müxtəlif sahələri (dulusçuluq, m etalişləmə, toxuculuq, göndərişləmə, daş və sümükişləmə) mühüm rol oynayırdı. Erkən tunc dövrünün dulusçuluq məmulatları. Dulus çarxınm tətbiqi nəticəsində keramika istehsalında böyük yüksəliş olmuşdur. Kür-Araz mədəniyyəti dövründə istehsal olunan çoxçeşidli gil qabların keyfiyyəti yaxşılaşmış, bədii tərtibatına xüsusi diqqət yetirilmişdir. Qara, boz, qırmızı cilalı keramika məmulatlarmın üzərləri maraqlı (cızma, konnelyurlama, basma və yapma üsullarla) simvolik məzmun kəsb edən piktoqrafik naxışlarla bəzədilmişdir. Yarımşar formalı qulplar və müxtəlif süjetli həndəsi naxışlar bu dövr dulusçuluq mədəniyyəti üçün səciyyəvidir. Qarabağın ilk tunc dövrü tayfaları ən mühüm nailiyyətlərini metalişləmə sahəsində qazanmışlar. Qaraköpəktəpə tunc dövrü yaşayış məskənindən metalişləmə texnalogiyasının bütün m ərhələlərini əks etdirən zəngin arxeoloji m ateriallar- butə, parç, qəlib, şlaklar əld ə edilmişdir. Xankəndi və Xaçınçay kurqanlarından əldə olunmuş qızıl bəzək əşyalarını sənətkarlar ilk tunc dövründə əlvan metaldan istifadə edərək daha yüksək nailiyyətlər qazanmışlar. Qarabağda ilk tunc dövründə bəzi yaşayış m əskənləri sənətkarlıq mərkəzi kimi inkişaf tapmış və sənətkarlıq mühüm bir təsərrüfat sahəsi kimi formalaşmağabaşlamışdır. Erkən tunc dövrünün metalişləmə alətləri. Metal məmulatları ilə yanaşı ayrı-ayrı təsərrüfat sahələrində daş və sümük alətlərdən geniş istifadə olunmuşdur. Odur ki, daşişləmə və sümükişləmə sənət növləri də inkişaf etmişdir. Sənətkarlığın çox mühüm sahələrindən biri toxuculuq olmuşdur. Yaşayış yerlərindən əldə edilən əyrici əmək alətləri - iy başlıqları (əsasən sümükdən) bunu sübut edir. Toxuculuq üçün əsas xammal mənbəyi xırdabuynuzlu heyvanlardan (davarlar) alınan yun və qəzil olmuşdur. Maldarhqdan əldə edilən gön-dəri dəriişləmə peşəsinin inkişafina şəraityaranmışdır. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarının iqtisadi-mədəni əlaqələri daha geniş miqyas almışdır. Qarabağın qədim əhalisinin maddi mədəniyyəti üçün səciyyəvi olan ən qiymətli mənbələrdən biri Kəlbəcər rayonu ərazisində, Tərtərçayın yuxarı axarında yerləşən Azyurdu, Taxta, İstisu, Zalxa, Gəlinqaya, Çaxmaq qaya, Ayıcınqılı adlanan dağlıq sahəsində izlənən ilk tunc dövrünə aid qayaüstü təsvirlər və piktoqrafık işarələrdən ibarət abidələrdir. Qarabağm ilk tunc dövrü tayfalarının həyat tərzinin öyrənilməsində qəbir abidələri xüsusi elmi əhəmiyyət kəsb edir. Dağlıq və düzən ərazilərində çoxsaylı kurqan abidələri mövcuddur. Qədim Qarabağ sakinləri ölünü (cəsədi) torpaq və daş qutu tipli qəbirlərdə dəfn etdikdən sonra onların üzərində m üxtəlif kurqanlarucaltmışlar. Yerləşdiyi

17 Q A R A B A Ğ 32 sahəyə uyğun olaraq ilk tunc dövrünə aid Xankəndi kurqanı qum v e çınqıldan, daşlardan, Üçtəpə kurqanları daş və torpaqdan qurulm uşdur. Xankəndi, Xaçınçay (N»4 və N»5) Borsunlu (N»12) kurqanlarında k re - masiya (ölüyandırma) adətinə rast gəlinmişdir. Kurqanlarda qırm ızı oxraya təsadüf olunmuşdur. Bu kurqanlarda ( Xankəndi Ne 103, 119; XaçınçayN 1,3; BorsunluN«7,1 2 )kollektiv dəfnetm ə olmuşdur. Qarabağın möhtəşəm kurqanlan üçün səciyyəvi xüsusiyyət q ə b ir kamerasına giriş yolunun olmasıdır. Bu qəbir abidələrində dəfn ad ətlərinin eyni xarakter daşıması Qarabağın qədim əhalisinin vahid coğrafl məkanda eyni iqtisadi və mədəni həyat tərzinə malik olması ilə bağlıdır. Avadanlıq etibarı ilə zəngin olan kurqanlar tayfa başçılarma, sərkərdələrə, kahinlərə və icmanın varlı təbəqəsinin nüm ayəndələrinə aiddir. İlk tunc dövründə qədim əhalinin dünyagörüşündə, bədii təfəkkürünün inkişafmda yeniliklər baş vermişdir. Bu axirət dünyasma inamla bağlı qəbir abidələrinin qurulmasında (kurqanlar), dəfn mərasimlərinin icrasında (ölüyandırma, kollektiv dəfnetmə, qəbrə m əişət avadanlıqlarının qoyulması) özünü göstərir. Qarabağın Xankəndi, Xaçınçay, Borsunlu, Üçtəpə kurqanlarında izlənən dəfn adətləri, İnciçay, Gəncəçay, Şəmkirçay (Şamxorçay) hövzələri də daxil olmaqla Şəki bölgəsinə qədər geniş ərazilərdə müşahidə olunur. Bu cəhət həmin ərazilərdə məskunlaşan ilk tunc dövrü əhalisinin etnik mənşəcə bir-birinə yaxın qədim türk tayfalan olduğunu sübutedir. Q A R A B A Ğ 33 O rta tunc dövrü. r unc dövründə Qarabağda məhsuldar qüvvələrin sürətli inkişafı təsərrüfatın bütün sahələrində, xüsusilə də metalişləmədə, dulusçuluqda yüksəlişə səbəb oldu. Belə intensiv inkişaf prosesi orta tunc dövründə yeni təkamülə səbəb oldu. Qarabağm Naxçıvanla, Ön Asiya, eləcə də Yaxın Şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələri artmış və bu diyarda şəhər tipli mərkəzlər yaranmışdır. E.ə. XIII-XV əsrlərdə Qarabağda yaşayan kiçik tayfalar bu m ərkəzlər ətrafında birləşərək iri tayfa ittifaqları yaratmışlar. Üzərliktəpə, Göytəpə, Çinartəpə, Qaraköpəktəpə, Günəştəpə, Xantəpə, Uzuntəpə, Meynətəpə, Şomulutəpə, Kültəpə, Nərgiztəpə, Ağtəpə, Toxmaqtəpə, Böyüktəpə, Düyütəpəsi, Gərtəpə, Çaqqallı təpə və s. tunc dövrü yaşayış yerlərində aparılan arxeoloj i tədqiqatlar bunu sübut edir. Oturaq əkinçi və maldar tayfalara məxsus olan bu yaşayış yerlərindən, eləcə də onlara məxsus qəbir abidələrindən əldə olunmuş maddi-mədəniyyət nümunələri Qarabağda yaşamış orta tunc dövrü əhalisinin təsərrüfat həyatının, məişət mədəniyyətinin, dini-ideoloji görüşlərinin yüksək sivilizasiya səviyyəsinə çatdığım göstərir. Qaraköpəktəpənin tunc dövrü miidafıə divarları.

18 Q A R A B A Ğ 34 İqtisadi və hərbi cəhətdən güclü maldar tayfalar öz ərazilərini daha da genişləndirmiş, qənimət ələ keçirmək, var-dövlət qazanm aq məqsədilə qonşu tayfalara basqınlar etmişlər. Tayfalar arasında g e d ə n belə döyüşlər bəzi iqtisadi-mədəni m ərkəzlərin ətrafınm müdafiə d i- varları ilə möhkəmləndirilməsi ilə nəticələnmişdir. Qarabağm ətrafı müdafıə divarları ilə möhkəmləndirilmiş Ü z ərliktəpə, Qaraköpəktəpə orta tunc dövrü tayfa ittifaqları m ərkəzlərində arxeoloji tədqiqatlar aparılmış və zəngin materiallar əldə edilmişdir. Üzərliktəpə ilkin şəhər mərkəzinin ətrafına çiy kərpicdən q a la divarı tikilmiş, bürclər və dayaq divarlarla (kontrfors) m öhkəm ləndirilmişdi. Qaraköpəktəpə ilkin şəhər mərkəzinin ətrafı iri qaya parçalarmdan və çay daşlarından inşa edilmiş, möhtəşəm müdafiə divarları ilə əhatələnmişdir. Qaraköpəktəpə qala divarınm bünövrəsi iri q a y a parçalarından qurulmuş, aradakı boşluqlar isə çay daşları ilə doldurulmuşdur. İndiki Ağdam şəhərinin şərqində yerləşən Üzərliktəpə Qarabağın əsas qədim şəhər mərkəzindən biri olmuşdur. Üzərliktəpə qədim q a la şəhəri düşünülmüş memarhq planınam alik olub, iki hissədən ibarətdir. Şəhərin narınqala hissəsi iri çiy kərpiclərdən tikilmiş m öhtəşəm müdafiə divarı ilə əhatələnmişdir. Narınqalada tayfa ittifaqma m əxsus ictimai binalar və varlı təbəqəyə məxsus tikintilər yerləşmişdir. Q ala divarlarından kənarda şəhərin nisbətən yoxsul təbəqəsi yaşamışdır. Üzərliktəpədə ağac və gil məhlulla tikilmiş yaşayış evlərinin qalıqları görünür, yoxsul təbəqəyə məxsusdur. Onlara məxsus olan evlərin tikintisində də ağac və suvaq kimi gil məhluldan istifadə edilmişdir. Döşəmə gil məhlulla suvanmışdır. Evlərin içərisində daşdan qurulmuş ocaq və təsərrüfat quyuları yerləşir. Ocaq qurğuları içərisində yanmış taxıl qalıqlarına rast gəlinmişdir. Evlərdən birinin içərisində gil qadın fiquru və müxtəlif m əişət avadanlıqları aşkar edilmişdir. M əişətdə və təsərrüfatda m üxtəlif m əqsədlər üçün istifadə olunan gil qablar boz, qara, qımızı rəngdə olub çox növlüdür. Monoxrom boyalı keramika məmulatları və miniatür həcmli yaxşı cilalanmış qara və boz qablar yüksək sənətkarlıqla hazırlanmışdır. Ü zərliktəpə və Qaraköpəktəpə tunc dövrü yaşayış yerlərindən ta- Q A R A B A Ğ 35 Üzərliktəpə yaşayış yeri. pılmış boz, qara cilalı, üzəri ştamplama, kəsmə üsulları ilə naxışlanmış sadə və boyalı qablar, iy başlıqları, muncuqlar, müxtəlif daş alətlər, bəzək əşyaları gildən düzəldilmiş kiçik heykəllər, qadın bütü e.ə.iii-ii minilliklərdə qədim Qarabağda müxtəlif sənətkarlıq növlərinin formalaşdığım sübut edir. Yaşayış yerlərinin ətrafında möhtəşəm müdafiə divarlarınm, kontforsların varlığı orta tunc dövründə Yaxın Şərq və Ön Asiya qalatikmə memarhğınm qədim Qarabağ memarlıq mədəniyyətinə təsirini göstərir. Qarabağın tunc dövrü memarhğmda izlənən bir çox tikinti xüsusiyyətləri qədim Naxçıvan və Ön Asiya qala şəhərlərinin müdafıə tikintilərində tətbiq edilmişdir. Bu oxşar cəhətlər Qarabağın qədim şəhər mərkəzlərinin Naxçıvan və Ön Asiya qala-şəhər mərkəzləri ilə qarşıhqlı - iqtisadi və m ədəni əlaqələrindən xəbər verir. Orta tunc dövründə Qarabağda əkinçilik və maldarlıq, bağçılıq, üzümçülük inkişaf etmişdir. Xış əkinçiliyinin geniş tətbiqi, biçin və döyüm əm ək alətlərinin

19 Q A R A B A Ğ 36 Qaraköpəktəpə. Daş və gil fıqurlar. (vəl, dən daşları, oraqlar və s.) təkmilləşməsi əkinçiliyin intensiv inkişafına təkan vermişdir. Əkinçilikdə Triticum Sativum L və Triticum durum Dest buğda növləri, Hordeum laguneuliformi Bosh qılçıqsız aıpa növləri becərilir və ehtiyat taxıl məhsulu təsərrüfat quyulannda və iri həcmli küplərdə saxlanılırdı. Bu dövrdə üzümçülük təsərrüfatı da yaranmışdır. Osteoloji qalıqlar göstərir ki, maldarlıqda iribuynuzlu mal-qara və davarbəsləmişlər. Üzərliktəpə orta tunc dövrü şəhər mərkəzində sənətkarlığın müxtəlif sahələri - dulusçuluq, metalişləmə, toxuculuq, daşişləmə, sümükişləmə inkişaf etmişdir. Şəhər m əişət mədəniyyəti üçün səciyyəvi olan gözəl bədii tərtibatlı boyalı keramika və ştamp naxışlı boz, qara cilalı qablar istehsal olunmuşdur. Qarşılıqlı əlaqələr sayəsində Ön Asiya və Yaxın Şərq mədəniyyətinə bələd olan və ondan bəhrələnən qədim Qarabağın oturaq əkinçimaldar tayfaları, xüsusilə sənətkarları Cənubi Qafqazda ilkin şəhər mə- Q A R A B A Ğ dəniyyətinin yaranmasında əsas rol oynamışlar. Orta tunc dövründə Qarabağın ilkin dövlət qurumu səviyyəsinə çatmış tayfa ittifaqları Cənubi Qafqazın müxtəlif regionları ilə, eləcə də Ön Asiya və Yaxın Şərq ölkələri ilə iqtisadi-mədəni əlaqələr yaratmışlar. Araz çayınm sol sahili boyu bölgələrlə, xüsusilə qədim Naxçıvanla daha sıx əlaqələr mövcud olmuşdur. Mil-Qarabağ sənətkarlıq mərkəzlərinin Naxçıvanla əlaqələri bu iki mədəniyyət ocaqlarının dulusçuluq məmulatlarında daha aydın izlənir. Boyalı qablar mədəniyyətinin və bədii tərtibatlı keramika istehsalmın bu iki regionda yüksək səviyyədə inkişaf tapması məhz qarşılıqlı, əlaqələrin nəticəsində mümkün olmuşdur. Qarabağın orta tunc dövrü qəbirləri (Borsunlu kurqanları, Qarabulaq nekropolu) qədim əhalisinin dini görüşləri ilə yanaşı, bu dövr dulusçuluq sənətkarı, onun xüsusiyyətləri haqqında maraqlı məlumat verir. Qarabağın orta tunc dövrü sənətkarhğı özünə məxsus cəhətləri ilə diqqəti cəlb edir. Tərtərçay, Qarqarçay, Quruçay və Köndələnçay hövzəsində dulusçuluq sənətinin bir neçə müstəqil mərkəzləri bir-biri ilə, eləcə də Naxçıvan dulusçuluq mərkəzləri ilə sıx əlaqəli şəkildə inkişaf tapmışdır. Odur ki, Naxçıvanm qədim şəhər mədəniyyəti üçün daha səciyyəvi olan boyalı qablara, Quruçay, Köndələnçay vadisi orta tunc dövrü abidələrində də rast gəlinir. Boyalı qablar istehsalı iqtisadi-mədəni əlaqələr nəticəsində Araz çayı boyunca Quruçay və Köndələnçay, Qarqarçay orta tunc dövrü yaşayış m əskənlərində yayılmış, eləcə də Qarabağ abidələri üçün çox səciyyəvi olan boz və qara cilalı, xüsusilə naxışlı gil qablar Naxçıvanda yayılmışdır. Qədim Qarabağ sənətkarları nəinki qonşu regionlarla, hətta Ön Asiya və Yaxın Şərq mərkəzləri ilə mədəni- iqtisadi əlaqələr yaratmışlar. Qarabağ orta tunc dövrü yaşayış məskənlərindən tunc əşyalar xəncər, biz, sırğa, bilərzik və s. aşkar olunmuşdur. Orta tunc dövrü əmək alətlərinin və silahlarının (dəndaşı həvəng və dəstə, quraşdırma oraq dişləri, toppuz başlıqlan, daş vəllər) bir qismi daşdan hazırlanmışdır. 37

20 Q A R A B A Ğ Q A R A B A Ğ 39 Orta tunc dövründə Qarabağda toxuculuq sənəti inkişaf tapmışdır. Yaşayış məskənlərindən əldə olunmuş iy ucluqları, sümük daraq və toxuculuq dəzgahmda işlədilən kirkid tipli sümük alətlər bu sənətkarlıq növünün yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini göstərir. Qarabağ. Orta tunc dövrü keramika məmulatı. Qarabağda orta tunc dövründə əkinçilik, maldarlıq təsərrüfatının, sənətin müxtəlif sahələrinin intensiv inkişafı sosial, iqtisadi və ictimai münasibətlərdə ciddi dəyişikliklərə səbəb olmuş, mülki bərabərsizlik, sosial təbəqələşm ə xeyli artmış, ilkin sinifli cəm iyyət formalaşmışdır.

21 Q A R A B A Ğ 40 QARABAĞ SON TUNC VƏ İLK DƏMİR DÖVRÜNDƏ Öədim Qarabağ tayfalarının iqtisadi-ictimai və mədəni həyat tərzində e.ə. XIV-V əsrlər yeni bir təkamül dövrü olmuşdur. Q a- rabağın son tunc və ilk dəmir dövrü üçün Xocalı mədəniyyəti səciyyəvidir. Qarabağın son tunc və ilk dəmir dövrü tarixi və mədəniyyətini öyrənmək üçün əsas mənbələr Xocalı mədəniyyətinə aid olan yaşayış m əskənləri, qəbir abidələridir. Xocalı maddi mədəniyyət abidələrində - Üçtəpə (Ağcabədi), Rəsultəpə, Namazlı təpə (Ağdam, Xındırıstan kəndi), Sarıcalıtayı təpəsi (Ağdam rayonu, Çəmənli kəndi yaxınlığında), Böyük təpə, Bəşirtəpə (Ağdam), Su təpəsi, Canavar təpəsi (Ağcabədi, Qaynaq kəndi), Binnəttəpə (Ağcabədi rayonu, Poladlı kəndi), Toxmaqtəpə (Tərtər), Göytəpə (Ağdam, Göytəpə kəndi), Şortəpə (Bərdə, Şatırlı kəndi), Qaratəpə (Ağdam, Şıxbabalı kəndi), M isir qışlağı (Ağdam, Q A R A B A Ğ 41 Papravənd kəndi), Zərgərtəpə və Şəkərçiktəpə (Quruçay və Köndələnçay vadisində) yaşayış yerlərində arxeoloji tədqiqatlar aparılmış və zəngin materiallar əldə olunmuşdur. Xocalı mədəniyyətinin müxtəlif tip dəfn abidələri Şuşakənd daş qutu qəbirləri, Dovşanlı (Dovşanlı kəndi), Ballıqaya-Sırxavənd (Sırxavənd kəndi), Axmaxi kurqanları (Axmaxı kəndi) və Qarabulaq nekropolunda (Quruçay, Köndələnçay vadisində) tədqiq olunm uşdur. Xocalı qəbir abidələrindən zəngin tunc məmulatları: təbərzin baltalar, xəncərlər və qılınclar, yabalar, at əsləhələri, ox və nizə ucları, kəmərlər, bəzək əşyaları (qolbaqlar, üzüklər, sırğalar, quş fiqurları, əqiq, şüşə, pasta muncuqlar) və müxtəlif keramika nümunələri əldə olunmuşdur. Xocalı mədəniyyəti Gədəbəy, Gəncə, Şəmkir lokal mədəniyyətlərinin inkişafına, formalaşmasına təsirgöstərm işdir. Xocalı mədəniyyətinin Qarabağ üçün səciyyəvi sayılan dulus çarxında hazırlanmış qara və cilalı m üxtəlif qab nümunələrinin (küp, küpə, xeyrə, cam və s.) üzəri həndəsi naxışlarla bəzədilmiş və ağ pasta ilə minalanmışdı (inkrustasiya edilmişdir). Xocalı mədəniyyətini yaradan tayfaların sosial, ictimai-siyasi həyat tərzi və mənəvi mədoniyyəti (dini-ideoloji görüşləri, dəfn adətləri, inancları və s.) ilə bağlı m əsələlər Xocalı kurqanlarınm (2-6,8,10-15, 22, 31, 19, 21, 27, 28, 29,32), Bəyimsarov kurqanlarınm (1, 2, 5, 7, 14, 16,2,4,18, 1 2,1 7,1 9,1 5,8 5,2,4,5,6,7, ,1 9,8,9,5 ), «İlisu» nekropolunun, «Daşlı çöl» daş qutu qəbirlərinin, Gülablı abidələrinin, Xocalı tunc kəmərləri.

22 Q A R A 13 A Ğ 42 Sarıçoban kurqanının arxeoloji tədqiqi nəticəsində daha ətraflı öyrənilmişdir. Qarqarçay və Tərtərçay hövzələrində son tunc və ilk dəm ir dövrünə aid dəfn abidələri üçün ən geniş yayılmış kurqanlar coğrafi mövqeyindən asılı olaraq dağlıq və dağətəyi zonalarda daş örtüklü, qum və torpaq qarışıq kurqanlar, düzənliklər üçün isə torpaq örtüklü kurqanlar xarakterikdir. Dağlıq zonamn (Şuşa, Gülablı, Axmaxı, Dovşanlı, Dəmqolu, Gülyataq, Xocalınm əsas abidələri) qəbirləri əsasən daş qutulardır. Kurqan altındakı düzbucaqlı torpaq qəbirlərin divarı gəc məhlulu ilə suvanmışdır. Kurqanaltı dəfnetm ə adəti qədim türk etnosları üçün səciyyəvidir. Tunc dövrü məzarları üzərində kurqanların qurulması qədim türk etnosunun dəfn etmə mərasimlərinin müstəsna xüsusiyyəti və ancaq onlara xas olan xarakterik cəhətdir. Kürqan sözü etimaloji baxımdan türk k ö k lüdür- qurmaq, ucaltmaq deməkdir. Cənubi Qafqazda, Azərbaycanm bütün ərazisində bu dəfn abidələrinin geniş yayılması kurqanların qədim türk etnoslarına mənsub olduğunu təsdiqləyir. Kurqan abidələrinin coğrafıyasmda, yayılma arealları sırasında Qarabağ əsas yer tutur. Qafqazda ən qədim kurqanlar məhz Qarabağda olub, e.ə. IV-III minilliklərə aiddir. Qafqazın qədim türk tayfaları e.ə. III minillikdən etibarən yaylaq maldarlığı təsərrüfatının inkişafı nəticəsində dağlıq əraziləri mənimsəmiş, xüsusilə Kiçik Qafqazın alp çəmənliklərində, bol yem mənbələri olan yaylaqlarda mövsümi məskənlər salmışlar. Bu məskunlaşma prosesi e.ə.ii-i minilliklərdə daha geniş miqyas almışdır. Cənubi Qafqazda oturaq əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatı üçün on əlverişli şərait Qarabağdadır. E.ə.II-1 minilliklərdə də Qarabağın maldar türk tayfalan Kiçik Qafqazın əsas alp yaylaqlanna sahib olmuşlar. Qarabağm qədim türk mənşəli maldar tayfalanna mənsub olan kurqan abidələri dahaçox Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisindədir. Göyçə gölü hövzəsində, ətraf ərazilərində və bütövlükdə Qərbi Azərbaycanda (Ermənistanda) mövcud olan kurqanlann böyük əksəriyyəti e.ə. II-I minilliklərə aid olub, arxeoloji materiallan Qarabağm Üzərliktəpə ilkin şəhər mədəniyyəti və Xocalı mədəniyyəti ilə bağlıdır. Q \ K \ 15 \ (, Lakin ermoni tədqiqatçıları saxtakarlıq edərək bu qədim Qarabağ mədəniyyətini «Sevan-Üzərliktəpə» mədəniyyəti kimi şərh etmişlər. Beləliklə, qədim Qarabağ mədəniyyətinin ermənilərə mənsub olmasına cəhd göstərmişlər. Son tunc və ilk dəmir dövründə Qarabağ əhalisi əsasan oturaq əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar. Bununla yanaşı ayrı-ayrı mədəniyyətm ərkəzlərində sənətkar və tacirtəbəqələri formalaşmışdır. Süni suvarma əkinçiliyinin geniş tətbiqi Mil-Qarabağ düzənliyində təsərrüfatın bütün sahələrində məhsuldarlığın xeyli artmasına, əhalinin tələbatının ödənilməsinə imkan vermişdir. Üçoğlan, Cüttəpə, Vəlibəytəpələri, Çinartəpə, Qaratəpə və digər yaşayış məskənlərinin su mənbəlori yaxınlığında yerləşməsi məhz süni suvarma əkinçiliyinin inkişafı iləbağlıdır. Hələ eneolit dövründə Qarabağda əsası qoyulmuş süni suvarma əkinçilik mədəniyyəti (Çalağantəpədə) tunc dövründə, xüsusila onun son m ərhələsində daha geniş inkişaf tapmışdır. Son tunc dövründo metallurgiyanin inkişafı əkinçilik omək alətlərinin keyfiyyotinin daha da yüksolməsinə sobəb olmuşdu. Bu dövrdo taxılın becorilmosindo quraşdırma (çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmış) oraqlarla yanaşı tunc vo oraqlardan da geniş istifadə olunması biçin prosesinin intensivliyini artırmışdır. Dərzin döyülməsində öküz, at qoşqu qüvvələrindən, elocə də daş və ağac vəllordon istifado olunmuşdur. Taxılın emalı, üyüdülmosi prosesindo don daşları vo sürtgoclordən istifadə edilmiş, çörok saxsı manqallarda (Üçtopo vo Qaratopo yaşayış məskənlərindo) bişirilmişdir. Maldarlıq təsərrüfatı iqtisadiyyatda çox mühiim aparıcı rol oynamış, yarımköçəri yaylaq maldarlığı tam formalaşmışdır. E.ə. III minilliyin sonlarındaəsası qoyulan, e.ə. II minilliyin I yarısındaxcyli təkamül tapan yaylaq maldarhğı əkinçilikdən ayrılımşdır. Bu birinci ictimai əmək bölgüsü son tunc dövründə daha da artmışdır. Xırdabuynuzlu heyvanların sayının intensiv artımı maldar tayfaların xeyli varlanmasına və onların daxilində mülki bərabərsizliyin, sinfli comiyyotin daha sürətlə təkamül tapmasına gətirib çıxarmışdır. Maldarhq təsərrüfatının inkişafında atçılığın xüsusi yeri olmuşdur. 43

23 Q A R A B A Ğ 44 Son tunc-ilk dəmir dövründə Qarabağda maldarlıq çox mühüm v ə aparıcı təsərrüfat sahəsinə çevrilmişdir. Abidələrdən əldə olunm uş osteoloji qalıqlar - iri və xırdabuynuzlu heyvan, at və dəvə süm ükləri maldarlığın əhalinin başlıca məşğuliyyətindən biri olduğunu söyləm ə- yə imkan verir. Xocalı, Dovşanlı, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban kurqanlarından, Üçtəpə, Qaratəpə yaşayış yerlərindən iri buynuzlu mal-qara, davar, at sümükləri, Qarabulaq kurqanmdan isə dəvə skeleti tapılmışdır. At sümükləri və skeleti Dovşanlı, Borsunlu (8 baş), Bəyimsarov (6 baş), Sarıçoban (16 baş) kurqanlarından çox sayda əldə olunmuşdu. Q ə- dim Qarabağda qoşqu və minik vasitəsi olan xüsusi cins atlar yetişdirilmişdi. Varlı adamlara aid kurqanlarda dəfn mərasimlərində axirət dünyaya inamla və qurban kimi qəbirlərə qoyulmuş at skeletləri və onlara məxsus zəngin avadanlıqlar-əsləhələr (gəm, qantarğa və s.) bunu sübut edir. Təsərrüfatda, məişətdə, hərb işində çox mühüm minik vasitəsi, qoşqu q ü w əsi kimi istifadə olunan ata totem kimi sitayiş də edilmişdir. Yaylaq maldarlığı zamanı atdan həm minik, həm də köç vaxtı yükdaşımaq üçün istifadə etmişlər. Qarabağ Cənubi Qafqazda atçılığın ilkin və əsas vətənlərindən Q A R A B A Ğ 45 biri olmuşdur. Qarabağ atları qonşu regionlarda da yayılmışdır. Qarabağda dəvəçiliyin meydana gəlməsi və inkişafı bu qədim mədəniyyət ocağınm daha uzaq ölkələrlə ticarət əlaqələrinin yaranmasına və genişlənm əsinə imkan vermişdir. Qarabulaq nekropolundan (5N»-li kurqan) əldə olunmuş iki dəvə skeleti son tunc dövründə Qarabağda dəvəçiliyin inkişafı və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə iqtisadi-mədəni əlaqələrindən xəbər verir. Bağçılıq, üzümçülük son tunc və ilk dəmir dövründə yeni təsərrüfat sahəsi kimi inkişaf etmişdi. Bəyimsarov kurqanından badam çəyirdəkləri, Borsunlu kurqanından üzüm, şərab qalıqları aşkar olunması bunu sübut edir. Qarabağın son tunc dövrü sənətkarlıq məmulatları bu diyarda sənətin çoxsahəli olduğunu və yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini göstərir. Metalişləmə, dulusçuluq, toxuculuq, daş və sümükişləmə sahəsində qazanılan uğurlar çoxçeşidli və yüksək keyfıyyəti sənətkarlıq məmulatlarının istehsal edilm əsindən xəbər verir. Metalişləmə sənətkarlığı sahəsindəki yüksək inkişaf Mehmandağ polimetal yataqları, Laçın (Dəvə boynu) faydalı qazıntı yataqlarının olm asıiləbağlıdır. Son tunc-ilk dəmir dövründə Qarabağ abidələrindən əldə olunmuş silahlar(təbərzinbaltalar,yabalar, qılınc, xəncər, nizə, ox ucları və s.), döyüş ləvazimatı (m üxtəlif formalı zireh geyim lər - lövhələr), at əs- Qarabağ. Borsurılu kurqanı. Qarabağ. Tunc dövriinün bəzəkləri. ləhələri (gəm, qantarğa və s.), bəzək əşyaları (qolbaq, boyunbağı, sırğa, üzük, muncuqlar və s.), əmok alətləri (yastı baltalar, bıçaqlar, iskənələr, biz və iynələr) bu regionda metalişləmənin hərtərəfli inkişafmı göstərir. Xocalı mədəniyyətinə aid metal məmulatları özünün yüksək bədii tərtibatı ilə də qədim dünya metallurgiya, metalişləmə sənəti sahəsində özünə məxsus yer tutur.

24 Q A R A B A Ğ 46 Dəmirin kəşfı ondan hazırlanan keyfıyyətli əmək alətləri və silahlar iqtisadiyyatın və mədəniyyətin inkişafına böyük təkan verm işdir. Son tunc və ilk dəm ir dövrünün dulusçuluq məmulatı çoxçeşidli olm ası ilə diqqəti cəlb edir. Bu dövr keramikası əsasən dulus çarxında hazırlanaraq formasınm simmetrikliyi, naxışlanmasının bədii tərtibatının zənginliyi, gilinin tərkibi ilə seçilir. Gil qablar küp, küpə, bərni, bardaq, çölmək, dolça, pars, xeyrə, nimçə, manqal və s. formalarda hazırlanmış, üzərləri cızma, basma, şüyrələmə üsulu ilə torşəkilli, yolkavari, dalğalı, şaquli və üfüqi, nöqtəli x ə t- lərlə naxışlanmışdır. Xocalı dulusçuluğu üçün göbələkvari yapma b ə - zəkli gil qablar səciyyəvidir. Son tunc, ilk dəmir dövrürüdə daşişləmə sahəsində yonma, pardaxlama, cilalama, oyma, deşmə, zərbetmə kimi texniki üsullar təkm illəşmişdir. İncə zövqlü hazırlanmış daş cam, badə Xocalıdan əldə edilmişdir. Xocalı, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban kurqanlarmdan əld ə olunmuş sümük əşyalar daha çoxluq təşkil edir. Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban kurqanlarından əldə olunmuş səthi insan təsvirli at qantarğaları, üzəri mişarlama üsulu ilə üçyarpaqlı Q A R A B A Ğ 47 naxışla (lotos) bəzədilmiş pilək çənbərlər, səthi cızma-oyma naxışlı slindrik əşyalar qədim Qarabağ sənətkarlarının yaratdıqları dekorativ tətbiqi incəsənətin gözəl və nadir nümunələridir. Son tunc və ilk dəmir dövründə Qarabağda toxuculuq sənəti də inkişaf etmişdir. Bunun üçün xammal mənbəyi xırdabuynuzlu heyvanlardan əldə edilən yun və gəzil olmuşdur. Borsunlu və Sarıçoban kurqanlarından əldə olunmuş bir çox tunc əşyalar üzərində parça izləri, yun parça qalığı, həsir parçalar o dövr toxuculuq sənəti haqqında aydın təsəvvüryaradır. Tunc və ilk dəmir dövründə Qarabağ tayfaları ilə qonşu tayfalar və Ön Asiya mərkəzləri arasında mübadilə xeyli genişlənmişdir. Qarabağa mübadilə yolu ilə Ön Asiyadan qalay, Ön Asiya tipli xəncərlər, üzəri relyefli heyvan fıqurları ilə bəzədilmiş qızıl möhür və s. gətirilmişdir. Qarabağ (Dovşanlı) möhürləri də Təpəsialk (İran) möhürləri ilə eyniy yət təşkiledir. Qarabağ tayfalarmın Babilistan, Assuriya ilə də əlaqələri olmuşdu. Xocalıdan üzərində mixi yazı ilə Assur hökmdarı Adadnirarinin adı həkk olunmuş muncuq tapdmışdır. Xocalı kurqanlarında (1, 11, 14, 18, 20,120 N»-li kurqanlar) muncuqlar, lövhələr, pələng başı təsvir olunmuş əşyaların, Dovşanlıda silindrik möhür, muncuqların, Borsunluda (Böyük kurqandan) qızıl toqqa başlığı, fıl sümüyündən olan əşyalarda inkrustasiya kimi istifadə olunmuş lövhələr, tunc düymələr, mıx və sancaqların, səthi nazik qızıl təbəqə ilə örtülmüş əşyaların, eləcə də Assuriyadan gətirilmiş şırli gil qab və üzərində mixi yazılar olan muncuq. - H -

25 Q A R A B A ('i AP, m üxtəlif qızıl əşyaların mövcud olması bu dövrdo Qarabağda m e - talişləm ə sənətkarlığının formalaşdığmı sübut cdir. Dovşanlı, Xocalı, Borsunlu və Bəyimsaro\' abidəlorindən ə l d ə olunmuş pasta və şüşə muncuqlar Mısir, Mesopotamiya, Suriya, F ə lə s - tin və Finikiya ilə Qarabağarasmda olan miibadiioni göstorir. Borsunlu, Sarıçoban, Axmaxı, Kərkicahan, Boyimsarov vo Q a ra - bıılaqdan oldo olunmuş, fil sümüyündon hazırlanmış. bir qisminin ü z ə r i pasta, sədəf, tunc və qızılla inkrustasiya cdilmiş oşyaiar nadir sənət n ü - munoləridir. Qarabağa mübadilə yolu ilə gətirilmiş sodof oşyalar Qımıızı d ə - niz, Ərəbistan dənizi, Aralıq dənizi, Hind okeanı vo Iı an körfəzi m ə n ş ə - lidir. Bu balıqqulaqlan, sədəflər bəzok oşyaian, cloco do qədim p u l vahidi kimi istifadə olunmuşdur. Qarabağa mübadiləyolu ilogətiriloıı Hind-Çin vo Malaziya, İn g iltərə-ispaniya mənşəli qalay metalişlomodo ycııi uğurlar qazanılm asm a səbəb olmuşdur. Mədəni-iqtisadi olaqolorin yaranmass vo inkişafında a t minik və qoşqu vasitəlori kiıni miihüm rol oynaımşdır. Qarabağ atları mübadilə vasitəsi kiıni də istifado oiunmıışdur. Son tuııc vo ilk domir dövriindo Qarabağda omlak borabərsizliyi daha da artımşdır. İcmanın varlı vo yoxsul toboqoloı'i formalaşmış vg koskin şokildo fərqlonmişdir. Variı ailolor ayn-ayı ı i;.\ia başçıları vo hərbiçilor öz miilkiyyotlori ilo icmanm adi iizvlorind sn scçilərək ali tobəqə, oyanlarzüm rosi toşkil ctmişlər. İqtisadi-siyasi coiıotdon kasıb vo /oil'olan kiçik tayfalar qüvvotli və nüfu/iu tayfalar otrafında birləşnıişlor. Qarabağda baş vcrmiş koskin sosial-ictimai toboqəloşmo, ınülki vo sinfi bəraborsi/!ik Qaratopo vaşayış ycrindo, Xocalı, Dovşanlı, Axmaxı, Borsunhı. Boyimsarov. Sançoban kurqaniarıuda vo başqaabidolordo izlonmişdir. Varlı şoxsloro məxsııs iri kamerah dəih a okiv.-hv ir-də /ongin avadanlıqlarla yanaşı qul vo xidmətçilorin, çoxsayh athu-in oiması sosial. ictirnai borabərsizjiyi göstərir. Borsuıılıı kurqanıııda qobir kamerasmda{25.6 m, 32x8x4 m) tayfa başçısı ağacdan iıazıı lanınış, tıınc vo (jizıl lövhoiorlo bozodilmiş «taxtçarpayı» iizorində dofn cdiimişdir. Bıı kıırqanda 9 nofor qul vo koııiz, S sayda at do/h oiunrnuşdıı. Qobir kamcrasma onv>k uloiiori, lıınc silalılar. hakimiyyot siırvniıı olan mormor ioppuz, osa, 1. keıamika ııümıı- 49 nələri, qızıl, fil sümüyü, sədofdən, qiymətli daşlardan hazıtianmış zongin bozək oşyaları qoyulmuşdur. Axmaxı kurqanında varh tayfa başçısına məxsus dolixokefal (uzunbaşlı), onunla yanaşı oturdulmuş voziyyətdə, xidmotçi (qul) braxikefal (girdəbaşlar) tipinə aid insaıı dəfn olunmuşdur. Kurqanlarm qurulmasında çoxsaylı məcburi işçi qiivvosindən (qullar) istifadə cdilmişdir. Sultanbud kurqam (hiindürlüyü 25 m), Borsunlu vo Sarıçoban kurqanları (üzərinə 200 ağac tir qoyulmuş) böyük əm ək sayəsində çoxsaylı işçi qiivvəsi vasitəsilo qurulmuşdur. İri tayfa ittifaqları arasında gedən toqquşmalar nəticəsində yaşayış yerlərində dağıntılar, qarotlər, yanğınlar (Qaratəpə yaşayış yerində) baş vermişdir. Tunc vo ilk dəmir dövriiniin sonunda Qarabağm bir sıra abidələrindo Xocalı, Bəyimsarov, Axmaxı, Borsunlu, Sarıçoban kurqanlarında izlənən bərabərsizliklər bu dövrdə patriarxal münasibətlərin inkişafı, ibtidai lıorb sonotininin formalaşması, omlak və sosial borabərsizliyin daha da doriııləşmosi və nəhayət ibtidai icma quruluşunun qoti dağıhnasmagətiribçıxarımşdır. E.o. I minilliyin ortalannda iqtisadi vo siyasi cohotdon xcyli giiclonmiş iri tayfa birliklori m ü əyyərı inzibati ərazilorə sahib olaraq, xüsıısi qala şəhəri ətrafında sıx biıioşorək, Qodim Mcsopotamiyada olduğu kimi ilkin dövlət qurumları yaratmışlar. Bu dövrdo Qarabağda vo ona qonşu Kiir-Araz ovahğı rcgionlarının əsas əhalisi tiirk soy köklü gərgər (kəngər) - qarqar (Strabona göro) tayfaları yaşamışlar. I:.o. II-İ minilliklərdo Qarabağda bu tayfalarm güclü ittifaqiarı, ilkin döviot qurumları formalaşdı. Conııbi Qafqazda iqtisadi, siyasi mövqcyi xcyli güclənmiş Qarabağ və qonşu regionların türk tayfa ittifaqları İran-Əhoməni dövlətinin və digər yadcllilorin aramsız basqmlarımn qarşısnı almaq, öz torpaqiannın bütövlüyiinii qoruyub saxlamaq məqsodilo birloşorok e.o. IV osrdo qodim Azorbaycan-Alban dövlətini yaratmışlar. Bcloliklə, Qarabağ Azərbaycanm qodim dövlotçilik tarixində holledici roi oyııamışdır.

26 Q A R A li A ( 50 Veli Aliyev İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, V c., Bakı, Azərbaycan tarixi. Bakı, CəfərovƏ.Q. Quruçay dərəsində. Bakı, Cəfərov Ə.Q. Azərbaycanın ilk sakinləri. Bakı, Cəfərov H.F. Azərbaycan e.ə. IV minilliyin axırı, 1minilliyin ə v v ə l lərində (Qarabağm Qarqarçay və Tərtərçay materialları əsasında.) Bakı, ,H,^ca(j)apoB T.O. Cb33h A3ep6afifl)KaHa co ctpanaıvih nepe^hefi Ä 3h h Eany, /I>Ka(})apoB r.o. ^pebhefinihe cbh3h a3ep6aüa>kahckhx njıemeh c< CTpaHaMH EnHHCHero BocTOKa. EaKy, Əliyev V.H. Azərbaycanda tunc dövrünün boyalı qablar m əd ən iy y eti Bakı, TyceHHOBa M.A. KepaMHKa BocTOHHoro 3aKaBKa3bM ənoxn no3ahef] 6poH3bi h pahhero Hcene3a. BaKy, EyceHHOB M.M. /fpebhhh najıeojiht. A3ep6aHA>KaHa. EaKy, EyceHHOBM. M. /İpeBHHH najıeojiht Aiep6aHA>KaHa. EaKy HüseynovM.M. Uzaqdaşdövrü. Bakı, Hüseynov M.M. Azərbaycan arxeologiyası. Daş dövrü. Bakı, Hüseynov M.M., İsmayılov Q.S., Quliyev İ.M. Azərbaycanarxeoloji abidələri. Bakı, İsmayılov Q.S. Quruçay və Köndələnçay vadisindo qədim m ədəniyyət izləri. Bakı, HapHMaHOB H.E KyjibTypaflpeBHeHiuero jemjieaejibqeckoro ckoto- BO/tneCKoro HacejıeHH>ı A3ep6an^>Kana. BaKy, Karabağ (Eski devir)

27 K A R A B A G 53 ÖNSÖZ Bu Kitabı, Azebaycan ın tarihi yurdu olan Karabağ da binlərcə yıldan beri yaşayan atalarımızın XX. asrın sonundaki 90. yıllarda, Ermeni cellatları ile Kahramanca savaşarak şehitlik şerbeti içen yiğit evlatların ve amansız Ermeni soykirımı nəticəsində vahşice Katledilen Hocalı ahalisinin hatırasına ithaf ediyorum. İnsanliK bu hakikatleri OKuyaraK K arabağ ın, insanlik tarihindən bu yana Azerbaycan türklərinin ezeli ve ebedi medeniyyet ocağı olduğunu bilsinlər. Hocalı nın Uk yerli halki M.Ö yıllarında Güney KafKaslarda insanlik değerlerine sahip olan yük sek bir medeniyet Kurmuşlar; metal sanayisinin ve metal işleme sanatının temelini oluşturarak geliştirmişlerdir. Maalesef, insanlığın çağdaş medeniyyetler seviyesine yükseldiği bir zamanda Ermenilerin sinsice yaptığı ani basmnlar neticesinde Hocalı şehri ve maddi manevi birikimi vahşicesine yakilıp yok edildi. Şehir halki da soykrıma maruz Kaldı yılı Şubat ayında bir akşam vanti saat 2 l.0 0 d e acımasız E rm en i silahlı güçleri H ankend 'ındeki Rusyaya ait otomatik silahlarla donatılmış paralı askerlerden oluşan 336. alayla birlikte Hocalıya baskin yaparak soy- Kirım yaptılar. Bu faciada 613 K'ışi öldürüldü, Kişi ağır yaralandı, 1275 Kişi esir alındı ve 8 aile de tamamen yok edildi. H ocalı şehri yakilıp yikilarak harabeye döndürüldü.

28 K A R A E A G K A R A B A G 54 GİRİŞ Karabağ, binlerce yıldan beri ninelerimizin ninnilerinden oluşan Azerbaycan mugam (Azerbaycan'da bir müzik türü) medeniyetinin b e- şiği, Güney Kafkas'ın ilk yerleşim yeri sayılan Azıkla, (kadim M il- Karabağ) tarihi bir merkezdir. Zengin Hocalı kültürü ile yoğrulm uş atalarımızın mukaddes toprağıdır. Azerbayca'nm ilk yerleşim yeri ve en eski medeniyyet merkezi olan Karabağ, Küçük Kafkas dağlarından başlayarak, Kür-Araz ırmakları arasındaki coğrafyayı içine alan yayla ve ovalık bölgedir. Karabağ yaylası, Zengezur ve Karabağ silsileleri arasmda yer alır. Karabağ yaylası, kuzeyde Mıhdöken, doğuda Karabağ, batıda Göyçe ve Zengezur silsileleriyle çevrilmiştir. Yaylanm yüzeyi üst pliosen ve Antropogenin bazalt ve andezitleri ile örtülüdür. Paleogen ve neogen devirlerinin volkanik menşeli çöküntüleri yüze çıkmıştır. Yayla kuzeyden güneye doğru darlaşır. Pazarçay ve Hekeri ırmağı arasında üçgen şeklinde sona ererek derelerle çevrilir. Püskürmeler neticesinde meydana gelen lav düzlüklerinde geniş sönmüş volkan arazileri vardır. Terterçay, Hocazçay, Zabuh, Parevçay, Karabağ yaylasından başlar. Aka göller ve Karagöl bu yaylada yer alır. Geniş alanı kaplayan supalp çayırhklar hayvancılık için elverişlidir. Karabağ silsilesi kuzeybatıda Terter ırmağı ile Murov dağı silsilesi, batıda ise Hekeri ırmağı Karabağ yaylasından ayrılır. En yüksek zirvesi Kızkale (2843 m), Böyük Kirs (2725) dir. Yaylada ekşisu ve Şırlan mineral suları vardır. Silslenin güneydoğu sınırı Araz nehrine doğru alçalarak ovaya ulaşır. Haçın, Karkar, Köndelençay, Kuruçay ve başkaları Karabağ silsilesindenbaşlar. Karabağ ovası kuzeybatıdan Gence-Kazak ovası batıdan Murovdağ, Karabağ silsileleri, güney ve güneybatıdan Mil ovası ile çevrilir. Kür ırmağı, Karabağı Şirvan ovasından ayrır. Ovanın sathı bir miktar dalgavari ve teraslıdır. Karabağ ovasında petrol yatağı (Terterde) vardır. İklimi ılıman ve kuru suptropiktir. Arazisinden İnceçay, Terter, Haçın ve Karkar nehirler geçer. Karabağ ovasmda dar bir alanda sakız ağacı, aran palıdı, kara ağaç, ormanları vardır. Kür ırmağı boyunca meşe ormanları (Arad palıdı, karaağac, Kavak, sögüt ve.s) vardır. Dağ eteklerinde gri ve kahverengli topraklar, dağlarda ise dağorman, dağ-çimen toprakları karakteristiktir. Ormanlarında çeşitli yabani meyve (erik, armut, kızılcık, ceviz, fıntık, muşmula) yetişir. Dağlarda ve ormanlarda vahşi hayvanlar yaşar. Madenleri Mehmandağ, bakır ve polimental yatakları, litoğraf taşı ve çimentodur. Laçın, Kelbeçer, Şuşa, Hankendi, Askeran, Ağdam, Berde, Terter, Ağcabedi, Beylegan bölgede yer alır. Karabağın zengin bitki örtüsü, ova bölgesinin münbit toprakları, dağlık bölgenin zengin alp çimenlikleri, değerli madenleri ilk çağlarda burada insanların yaşamasına imkan sağlamıştır. Bu iktisadi-medeni açıdan gelişmesine ve Güney Kafkasın temel medeniyet merkezlerinden biri olmasına imkan hazırlamıştı. Karabağın Tarihinin Ele Alınması. Karabağın kadim tarihşünaslığı. Karabağ'ın tarihine ait bilgiler XIX. yüzyıldan itibaren araştırılmaya başlamıştır. Bu bilgilere ulaşabilmek için Karabağlıların çok eski kültürel abidelerinden materyallerden ve yazılı kaynaklardan istifade edilmiştir. Karabağın, eski dönemlerine aitkültür abideleri, XIX. yüzyılın başlarından itibaren yabancı gezginlerin ve amatör araştırmacılarının ilgisini çekmiştir. Yabancılar tarafından yapılan arkeolojik kazılar, Karabağın tarihinin araştırılmasına hizmet etmek bir yana, ele geçen eserler yağmalanarak elde edilecek bilgilerin de bu bu şekilde yok olmasına sebep olmuştur. Azerbaycan'a özellikle de Karabağ'a gelen gezginler ve amatör araştırmacılar, (çeşitli sanatkarlar) genellikle kabirlerde kazılar yapmışlardır. Çıkarılan tarihi eserler yurtdışına kaçırılmış, halen dünyanın en meşhur müzelerinde nadide parçalar olarak sergilenmektedir. Bu eserler Karabağın geçmiş tarihin öğrenilmesi bakımından önem arzetmektedir yılında imzalanan Türkmençay anlaşmasından sonra, Aras nehrinin kuzeyinde yer alan Azerbaycan toprakları Rusya yönetimine katılmıştır.

29 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ yılında İsviçreli seyyah Dyubua de Monpero, Karabağ'ın Şuşa şehrini gezmiş, Şahbulak ve Terter bölgesinde bulunan abideler hakkındabilgi vermiştir. Rusya imperatorluğu, Arkeoloji Komitesinin toplantısında Kafkas arkeolojisinin gündeme getirilmesinden sonra Azerbaycan'a, özellikle de, Karabağ'a olan merak daha da artmıştı. XIX. yüzyılın 80'li yıllannda Gürcü bilim adamı, H.O.Silosani, Berde Höyüklerini eserinde kaydetmiştir. Rusya Coğrafya Birliği'nin tavsiyesi üzerine C. Veysengof, Mil-Karabağ ovası ve Karabağ'ın dağlık bölgelerindeki Üçtepe, Boyat, Efetli, Berde, Sultanbud ve Hocalı höyükleri hakkında bilgi toplamıştır. Şuşa Edadiyye okulunda çalışan Alman araştırmacı Emil Resler 1891, 1893, 1895, 1897 yıllannda Şuşa kend ve Şuşa şehri çevresinde, aynı zamanda Daşaltı, Çanahçı, Mehdikent etrafında araştırmalar yapmıştı. E.Resler, Ağdam ilçesinin Gubadlı köyü yakınlannda Nebitepe, Kerpiçtepe höyüklerinde ve mezarlıklarda kazılar yapmıştı. E.Resler, Haçın nehrinin havzasmın merkezlerinde 1893, 1894 yıllarında Tavşanlı, 1896,1897yıllarmda Ballıkaya, Sırhavend, 1894 yılında Demkolu, 1897 yılında Ahmakı'da tunç çağma ait abidelerde kazılar yapmış ve nadide eserler ortaya çıkarmıştı. Daha sonralar, , 1897 yıllarında Gargarçay - Hocalıçay, İlisuçay'ın kavşağında bulunan 20'den çok höyük ve lahit açmıştır yılında, Fuzuli ilçesinde yer alan Karaköpektepe, 1897 yılında Ağcabedi ilçesinde Kalatepe abidelerinde araştırm alar yapmıştır. Şuşa 57 Karabağ'ın dağlık kesimlerinde yer alan Zerti, Senger, Kettitepe höyüklerinden (1898 yılında) zengin kültürel numuneler toplamış ve Rusya İmperator Arkeoloji Komitesi'nin yıllık hesabat mecmuasında ve Alman Arkeoloji, Etnoğrafiya ve Antropoloji mecmuasındabu konudaki bilgilerini yayınlamıştı yılında Moskova Arkeoloji Cemiyeti vasıtasıyla Güney Kafkas'la görevlendirilen A. A.İvanovski, Karabağ'ın Haçmçayı, Gülyatak, Veng, Hocalı, Karabulak abidelerinde kazılar yapmış ve elde edilen eserlerin hangi döneme ait olduklannı belirlemiştir. Azerbaycan'da Sovyet hakimiyeti kurulduktan sonra, Azerbaycan Arkeoloji Komitesinin izni ile M.Sisoyev ve G.Sadiki, Şuşa ve Laçın bölgelerinde arkeolojik araştırmalar yapmıştır yılında Karabağ'da - Hocalı abidelerinde, İ.İ.Meşşaninov'un başkanlığında, C.A.Nasifi, İ.Azizbeyov, A.Elekberov, İ.Ceferzade, T.Passek, B.Latın'ın katılımıyla, Gargarçay ve Hocalıçay havzasında bulunan tarihi abidelerin yerleşim planı çıkarılmıştır. Hocalı kültür abidelerinin yayılma grafiği belirlenerek Baş Höyük çölü nde ve Gargarçay'ın sol kıyısındaki Taşlı GöP de tunç devrine ait kabir taşlarm üzerinde (höyük ve lahitler) arkeoloj ik incelemeler yapılmıştır. İ.İ.Meşşaninovun başkanlığındaki uzmanlar Mil - Karabağ ovasında ve Dağlık Karabağ'da yeni abideler tespit etmiş (1927, 1929, 1933 yıllannda) Arasinin arkeolojik haritası çıkanlmıştır. Doğabilimci Y.İ.Hümmel, yıllarmda Kerkicahan, Hankendi, Hocalı bölgesinde kazılar gerçekleştirmiş, burada bulunan abidelerin hangi döneme ait olduğunu belirlemeye çalışmışlar. Karabağlıların, uğraşılan, üretim alanları ve kültürü hakkında yeni belgele ulaşıp, bunlan yayınlamıştır. XX. asrın 50'li yıllarmda SSRİ EA Arkeoloji Fakultesi ve Azerbaycan SSR EA Tarih Fakultesinin ortak arkeolojik uzmanları A.A.İyesse'nin başkanlığında Mil - Karabağ arasında Nergiztepe, Üçtepe, Hocalı'da orta tunç devrine ait Üzerliktepe yerleşim merkezinde arkeoloj ik araştırmalar yapmıştır. Akademisyen B.B.Piotrovski Zakafkasya Arkeolojisi (1949) adlı eserinde Gargarçay ve Terterçay havuzlannın arkeolojik abideleri, K.X.Kuşnaryova ve T.H.Çubunuşvili, Karabağın tunç devri kültürü hakkında, ilmi görüşlerini beyan etmişlerdir. XX. asnn 50'li yıllarmın sonlarında Kafkas bilimci, arkeolog

30 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 'İ de, eneolit ve tunç devrine ait yerleşim yerlerinde (Güneştepe, Hantepe, Karaköpektepe, Kültepe, Şomulutepe, Uzuntepe, Meynetepe, Zergertepe v.s.) araştırmalar yapmışlar. Karaköpektepe'de tunç, ilk demir, antik ve orta çağlara ait hayat tarzlarmdan izler olduğunu ortaya çıkarmıştır. Karabağ. Hankendi A.A.İyessen, Köndelençayın aşağı kısımlarında eneolit ve tunç devirlerine ait birkaç yerleşim alam belirlemiş, kabirlere kazılar yapmıştır. M.M.Hüseynov 1960 yılında Kuruçay ın sol kıyılarında, Azık mağarası taş devrine ait 10 kültürel merhale tespit edilmiştir. Azık ve Tağlar mağaralarmda araştırma çalışmaları, 1963 yılında hız kazanmıştı. M.Hüseynov, D.Hacıyev, E.Memmedov, N.Ş.Şirinov, V.Veliçko, E.Caferov, V.Hacıyev, S.Eliyev, M.Süleymanov un işbirliği ile gerçekleştirilen çalışmalar, Karabağ'ın Güney Kafkas'taki en eski yerleşim birimi olduğunu ispat etmiştir. Q.S.İsmayılov, 1964 yılmda, Kuruçay ve Köndelençay vadilerin- Kuruçay ve Köndelençay Karabağ'ın ilk tunç devri höyüklerinin kronoloji ve etnik özellikleri hakkında R.M.Munçayev'in (Kafkaz na zare bronzovogo veka ) adlı eserinde detaylı bilgi vermiştir. Q.S.İsmayılov, Terterçaym yukarı kısımları boyunca, Kelbecer ilçesinin dağ meraları bölgesinde yerleşen, hayvancılıkla geçinen insan topluluklarına ait ilk tunç devri, mevsimlik yerleşim birimlerini ve kayalara resmedilmiş eserleri incelemiştir. Karabağ topraklarına H.F.Caferov yılları arasında kapsamlı arkeolojik çalışmalar yapmıştır. Bu vesileye Terter ilçesinin Buruc

31 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 60 ve Aşağı Gervend köylerinin yakmlarındaki Yedi tepe, Horozlu, Sarov, Beyim Sarov, Borsunlu, Cemilli, Demirciler, Evoğlu höyüklerinde ve Tokmaktepe tarihi yerleşim biriminde kazılar yapmıştır. İlk tunç devrine ait, Üçoğlan, Koşatepe, Değirmen yeri ile, orta tunç devrine ait Tokmaktepe, Çınartepe, Ağtepe, son tunç ve erken demir devrine ait Sarıtepe, Gavurtepe, Mışırgışlağı, Karatepe yerleşim birimleri, Maksutlu, Göytepe, Kızıllı, Kengerli, Üçoğlan, Kuzanlı, Sarı Çoban (Ağdam), Borsunlu, Beyim Sarov, Evoğlu, Hüsenli (Terter) Hüsülü, Kaynak, Bayat (Ağcabedi) höyükleri, bu arkeolojik araştırmalar sonucu ortaya çıkarılmış, elde edilen zengin parçalardan Karabağ'ın eski sakinlerinin üretim alanları, geçim kaynakları, dini ve ideolojik görüşleri hakkında bilimsel sonuçlar elde edilmişti. Karabağm tunç devrine ait kültürel abidelerin arkeolojik haritası düzenlenmişti. 61 KARABAĞ'IN TAŞ DEVRİNDE-KURUÇAY MEDENİYETİ Azerbaycan'ın Karabağ diyarı, dünyadaki en eski kültür ocaklarından biri kabul edilir. Elverişli doğal ve coğrafı şartları, zengin bitki örtüsü ve ormanlara sahip olan Karabağ, eski dönemlerden beri insanın yerleşim merkezlerinden biri olmuştur. Azık, Tağlar, Zar mağaralarında elde edilen veriler bu tezi ispatlamaktadır. Karabağ'ın Fuzuli ilçesi arazisinde, Kuruçay vadisinde yer alan Azık ve Tağlar mağaralarında, ilkel insan evleri ortaya çıkarılmıştır. Burada gözlemlenen taş devri kültürüne, Kuruçay medeniyeti adı verilir. Karabağ'daki bu vadide eski insanlar, günümüzden 1-1,2 milyon yıl önce yerleşik hayat tarzı sürdürmüşlerdir. Onlar, ilk olarak Kuruçay vadisindeki açık alanlarda, sonraları iklim değişiklikleri sebebiyle (buzlanma, soğuma)azık ve Tağlar mağaralannda yaşamışlardır. AzıkMağarası (içeriden görünüş)

32 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 62 Azık mağarası, Güney Kafkas'taki karst boşluklarınm en muhteşemidir. Mağara'nm uzunluğu 400 m, toplam alanı 1200 m2.dir. Mağara'da yüksek (20-25 m) salonlar, koridorlar ve doğaüstü güzellikte sarkıtlar vardır. Mağaranın güney giriş kapısı ve buraya bitişik iki salonda yapılan kazılar sonucu, taş devrinin çeşitli dönemlerine mahsus kültürel tabakalar (10) ortaya çıkmıştır. Bu tabakalar, taş devrinden (paleolit) başlayarak, orta çağa kadarki binlerce yülık tarihin izini taşımaktadır. Stratigrafik bakımdan böylesine bir ardışık sıralama, ilk defa Azık'da meydana çıkmıştır. Mağaraya ilk yerleşim, Kuruçay medeniyeti döneminde (VII-X tabakalar) başlamıştı. Bu tabakalardan anlaşıldığı kadarı gibi, Kuruçay medeniyetinin iş aletleri Doğu Afrika'nın Olduvay medeniyeti ile benzerlik arz eder. Bunun yanında Aşel medeniyeti (V-VI abakalar) döneminde ( bin yd önce) Azık'ta ilkel insanların yaşamı devam etmiştir. 63 Azıkta bulunan iş aletleri Aşel dönemi, üçüncü basamağı ise son Aşel ve Mustye çağını içine almaktadır. Bu medeniyet 1,8 milyon yıl önce oluşmuş, mükemmel hale gelmiş ve 700 bin yıl önce de son bulmuştur. Azık mağarasınm ilk sakinlerine ait, ekseriyeti çay daşlarından yapılan, kaba iş aletleri - baltalar, kubik aletler, kaşağılar ve savunmada Azık Mağarasında bulunan insan çene kemiği Azığın III. tabakasmda Mustye medeniyetinin izleri görülmektedir. Azık yerleşim brimlerinin üst tabakalarında (I-II. tabaka) eneolit, tunç ve orta çağ devrlerinin kültürü gözlemlenir. Kuruçay medeniyetinin birinci basamağı, paleolit'in ilk defa şekillenm eye başladığı (Aşel'e kadarki) dönem, ikinci basamağı erken ve orta Ateşten istifade

33 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 64 kullanılacak sert qalpeler ortaya çıkarılmıştır. Bunların içinde 4-5 kg. ağırlığında, büyük aletler ve çoppervari baltalar da vardır. Kuruçay medeniyetinin son merhalesinde Azık sakinleri, daha gelişmiş bir teknikle, kvars, kvarsit, bazalt, çakmak taşı, fezet, yaşma v.s. doğal taşları kullanarak yeni, kaliteli aletler hazırlamışlardır. Vadinin en eski sakinleri, geçimlerini avcılık ve toplayıcılık yaparak sağlıyorlardı. İlkel taş silahlarıyla av hayvanlarını, özelliklede onların yavrularını avlıyabiliyorlardı. Kuruçay vadisinin ilkel insanları küçük topluluklar halinde yaşamışlardır. Eski Aşel tabakasından elde edilen iskelet kalıntıları - ayn ayn çeneler, kafatası kemikleri, bu dönemde Azık sakinlerinin mağara ayıları, iri marallar ve diğer vahşi hayvanları avladığını gösterir. Azıktan bulunmuş (1968 yılı) insana ait çene kemiği çok büyük bilimsel önem taşımaktadır. Azık ilkel insan kalmtısı, eskiliğine göre dünyada IV. buluntu olup, yaşlarmda bir kadına aittir. Bu buluntu, Paleolit Devri iş hayatı Azık, orta Aşel kültürüne ait taş iş aletleri Kelbecer Zar mağarasından iş aletleri

34 K A R A B A Ğ 66 bin yıl önce Karabağ arazisinde eski insanlann yaşadığmı gösterir. Mağaradaki doğal bir rafta bulunan ayı kafataslarından biri üzerindeki çizgiler, eski insanlarm dini-ideolojik tasavvurlan ve ilkel sanatkarlıkları hakkında bilgi verir. Azık mağarasmdaki ocaklar Aşel devrinde burada yaşayan insanların ateşi bulduklannı ve onu kullandıklarmı gösterir. Mustye medeniyeti döneminde Karabağm eski sakinlerinin hayat tarzında ve geçim kaynaklarmda önemli bir gelişme olmuştu. Mustye medeniyeti bin yıl öncesinden başlayıp, bin yıl evvel son bulmuştu. Mustye devrinde yaşayan Azık ve Tağlar sakinleri mağaralarda ve dışarıda çakmak taşı, slans ve devegözü taşlanndan aletler ve silahlar yapmışlardır. Onlar at, mağara ayısı, tay, Kafkas maralı, öküz, gergedan v.s. vahşi hayvanları avlayıp, ateşte pişirerek yemişlerdir. Bu döneme ait kemiklerin çoğunun ateşte yanmış olması bunun delilidir. Karabağ'da mezolit - neolit devrinin somut ömekleri olan mikrolit aletler Şuşa yakınlarmda Daşaltı mevkisindeki Şuşa mağarasmdan elde edilmişti. Mezolit dönemde, Karabağ'da avcılık önemli bir sanat haline gelmiş, küçük hayvanlar evcilleştirilerek, bitkilerden de gıda olarak yararlanmıştır. Bu dönemde Karabağ sakinlerinin üretim alanına ilkel ekincilik ve hayvancılık da girmiştir. Karabağ'daki ilkel insanlar; Yukarı Karabağ'da, Küçük Kafkas'ın merkezi yüksekliğinde, IV. geoloji devrinde volkan püskürmeleri sırasmda lav akımı neticesi oluşmuş Zar mağarasında yaşamışlar. Bu mağara, çerçevesindeki açık alanlarda yapılan paleocoğrafı araştırmalar sonucu (akademisyen E.V.Memmedov) paleolit devrinde ikilimin yumuşak olduğu belirlenmiştir. Etraftan çeşitli iskelet kalintıları, vahşi at, keçi, Avrupa çöl uzunkulağı, ceylan gibi hayvan kemikleri bulunmuştur. Karabağ'ın ilkel sakinleri paleolit dönemindeki ısınma aşamasında, Kelbecerin ve Küçük Kafkas'ın dağlannda mevsimlik ava çıkmışlardır. Zar mağarasmın oluştuğu yükseklik, deniz seviyesinden 2190 m. yukarıdadır. Bu bölge Azerbaycan'da obsidiyen kompleksli aletler olan eşsiz bir abidedir. Zar mağarası - çevresindeki ilk hayat emarelerine mustye'nin sonlan, paleolit'in başlan sırasında rastlanmıştır. Bu dönem jeoloji olarak vyurum'un orta aşamasma denk gelir. K A R A B A Ğ 67 Tağlar Mağarası taş iş aletleri Aletlerin teknik düzeyi ve çeşitlerinden bu insanlann paleoantrop'tan (ilkel insan) biraz daha gelişmiş neantrop'a geçiş yaptığı anlaşılmaktadır. Çünkü bu insanlar bahsedilen dönemde özel birlikler kurup, her hay van çeşidi için ayrı ve hususi aletler hazırlayarak avlanmışlardır. Zar abidesinin tarihinin, m.ö yıllan ile yılları arasında olduğu tahmin edilmektedir. Zar mağarasından elde edilen orta hvalın dönemine ait izler, Kafkas paleolitinin bir takım önemli noktalarmı inceleme imkam verir.

35 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 68 Zar mağarasından elde edilen aletlerin araştırmasına dayanarak Küçük Kafkas Dağlarında Tağlar - Zengibasar - Zar medeniyetinin varlığı ispat edilmiştir. Böylece Yukarı Paleolit'de Yakın Doğu, Anadolu ve Kafkas üçgeninde kültürel toplulukların bundan bin yıl önce de yaşadığı belirlenmiştir. ENEOLİT DEVRİNDE KARABAĞ MÖ VI. binyıldan itibaren, Azerbaycan'da Karabağ bölgesinde bakırın keşfı ile birlikte eneolit yani, bakır - taş devri başlamış oldu. Azerbaycan'da - Nahçıvan, Gedebey, Taşkesen ve Karabağ topraklarında zengin bakır yataklan vardır. Bu bakır cevheri rezervleri, Karabağın öncelikle metallurji ocaklanndan biri olarak gelişmesine fırsat vermiştir. Karabağ'ın Yılanlıtepe, Karahacı, Leylatepe, Azık, Tağlar, Karaköpektepe, Güneş tepe, Hantepe, Kültepe vs. yerleşim birimlerinde ger- Eneolit devri evleri 69 çekleştirilen arkeolojik incelemeler, zanatkarlann bakır külçelerınden önceleri dövme, sonra ise eritip dökme usulu ile aletler hazırlamış olduklarım gösterir. Kuruçay vadisinde, Hantepe yerleşim biriminden elde edilen yuvarlak şekilli, taş ve kil buteler (tiyanlar: bu kazanlarda bakır eritilirdi), Karabağ'ın Güney Kafkas'ta en eski, yerli metal işlenen ocaklardan biri olduğunun ispatıdır. Karabağ eneolit devrine ait tarihi abidelerden, çeşitli taş mamülleri, değirmen taşları, rendeler, orak dişleri, balta ve çapalar bulunmuştur. Bu dönemde üretime yardım edecek aletlerin bulunması, insanlarm hayat tarzını da değiştirmişti. Yerleşik hayata gecip çiftçilik ve hayvancılıkla meşgul olan Karabağ ahalisi, dağ etekleri ve nehir kenarlarında, su kaynaklarına yakın yerlerde ikamet etmişlerdir. Çiğ kerpiçten inşa edilmiş, döşemesi kille sıvanmış daire şeklinde evlerde ve bazen de yerde kazılarak oluşturulan basit evlerde yaşamışlardır (genellikle hayvancılıkla geçinenler). Evlerin ortasına ve duvar diplerine, ısıtma amaçlı ocaklar kurulmuştur. Karabağ'da enolit dönemi insanlarımn ana geçim kaynağı, çapalama usulü ekincilik ve hayvancılık olmuştu. Bununla birlikte, zanaatkarlık çeşitleri (metal işleme, çömlekçilik, dokumacılık, kösele ve deri işleme, kemik işleme ve taş işleme) de gelişmiştir. Avcılık ve balıkcılık ile ek iş olarak ilgilenmişlerdir. Eneolit devrinde ev sanatlarından çömlekçilik ve kemik işleme oldukça yaygındı. Kemikten, çapa, iğne, çuvaldız, kaşağı şeklinde bıçaklar, süs eşyaları ve ev aletleri hazırlanırdı. Dokumacılıktayünden ve bitki liflerinden istifade ediliyordu. Eneolit devrinde çomlekçilik hızla gelişmiş, kapların kalitesi artmış, kırmızı, pembe ve san renkte çömlekler yapılmıştır. Çıkıntı şəklindeki kulplar ve içe doğru tutacaklar bu dönem kil kaplarının belirgin özelliğidir. Bazı kapların üzeri boyalarla süslenmiştir. Bu devirde çapalama usulü ile yapılan çiftçilik gelişmiş ve ahalinin ihtiyacını karşılayacak hale gelmiştir. Çiftçilikle uğraşan halklar, kemikten hazırlanmış çapalar, obsidian ve çakmak taşından orak dişleri, monte edilebilen oraklar, değirmen taşlarından ve hevengdestelerden yararlanmışlar, tahılları balya yapmışlardır.

36 K A R A B A Ğ 70 Eneolit devrinde Karabağ'da arpa ve buğday türleri yetişmiştir. Ekincilik geliştikçe hayvancılık da inkişaf etmiştir. Büyükbaş hayvancılık yaygınlaştıkça çiftçiliğe müspet manada tesir göstermiş ve ekinciliğin tarzı değişmiştir. Eneolit devrindeki, Karabağ halklarınm kendilerine has adet ananeleri, dini ve ideolojik görüşleri gelişmiştir. Ölülerini toprak kabirlere, bazen de küp kabirlere defnetmişlerdir. Ölülerinin üzerine kırmızı (okre) (hayatremzi olarak) sepeleyemişler. Eneolit devri toprak kablar ve iş aletleri. Eneolit devrinden itibaren Karabağ halkları, Güney Azerbaycan ve Mezopotamya ile ekonomik ve kültürel ilişkileri başlamıştı. Karabağın eneolit abidelerinden elde edilen seramikler ve süs eşyaları ile, İki Çayarası Ubeyd abidesinden elde edilen seramiklerin banzerliği bu ilişkilere delil olarak gösterilir. Bu iki eski kültür ocaklarının karşılıklı ekonomik - kültürel ilişkileri Güney Kafkas'ta, öncelikle çiftçilik kültürünün gelişimine olumlu tesirlerde bulunmuştur. K A R A B A Ğ 71 KARABAĞ TUNÇ DEVRİ İlk tunç devri: Dünyanın ilk metallurji merkezlerinden biri olan Karabağ'da mö IV. binyıldan başlayarak metal işleme alanında önemli yenilikler başlamıştır. Zanatkarlar, bakırdan sonra, ondan daha farklı ve kaliteli tuncu keşfetmişlerdir. Bakırın bileşimine sürme, mergümüş, nikel vs. katılarak elde edilen tuncun dayanıklığını ve sağlamlığım arttırmıştır. Tunç devri mö IV. binyıllık sürenin II. yarısından başlayarak ve mö II binyıllığın sonlarına kadar devam etmiştir. Bu devirden sonra, verimlilik arttıran aletlerin keşfı ve üretim şekillerinde önemli değişiklikler yapılmış, üretim alanlarında yoğun bir ilerleme kaydedilmiştir. Azerbaycan'ın eski metallurji ocaklarından biri olan Karabağıda tunç devri birkaç evre geçirmiş, burada bir-biri ardınca yüksek medeniyyetler kurulmuştur. Karabağın tunç devrinin ilk evresi mö IV binyıllığın II. yarısı ile III. binyıllığı içine alır. Bu döneme Kür - Aras arkeoloji medeniyeti en belirgin numunedir. Tunç devrinin II. gelişim evresi, (orta tunç devri) çağımızdan önceki XXIII - XIV. yüzyılları kapsar. Karabağ'da orta tunç devrinde ilk şehirm edeniyetleri kurulmuştu. Tunç devrinin gelişmiş son evresi (çağımızdan önceki XIII. -V II. asırlar) Karabağ'da Hocalı medeniyeti kurulmuştu. Kür - Aras medeniyyetinin ilk kurulduğu yerlerden biri Karabağ olmuştur. Bu medeniyet, çağımızdan önceki IV. binyıllığm II. yarısından itibaren, Azerbaycan'ın o zamanki sınırlarını aşıp, Ön Asya - Suriye, Filistin topraklarına ulaşmıştı. Görüldüğü kadarıyla, eski Sümerlerle aynı seviyeye ulaşan Karabağ taifeleri, Kür - Aras medeniyetinin göçlerinde önemli rol oynamışlardır. Medeniyetin kurucuları ve taşıyıcıları, Aras nehrinin güneyindeki arazilerde daha geniş ölçüde yerleşmişlerdir. Bu süreçte Karabağ'ın hayvancılıkla geçinen taifelerinin da rolu olmuştur. İlk tunç devrinde, eski Karabağ ahalisi, yoğun bir artış sağlamış ve birkaç yeni evler inşa edilmiştir. Bu evler, özellikle çiftçilik ve hayvancılık için elverişli alanlarda kurulmuştur. Karabağ'ın Kür - Aras medeniyetine has evlerde, binaların inşaatındı eneolit mimarlık gelene-

37 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 72 ğine sadık kalınarak daire şeklinde veya dikdörtgen planlar uygulanmış, temellerde çay taşlarından, duvarlarda çiğ kerpiçten yararlanmıştır. Bazı evlerin etrafı (Karaköpektepe'de) koruma duvarları ile çevrilmiştir. Evlerin ısıtılması için, ortada ve köşelerde, özel kilden hazırlanmış nal şeklinde ve öküz başı fıgürlü ocaklar kurulmuştur. İlk tunç devrinde, Karabağdaki topluluklann ekincilik ve hayvancılıkta sistemlerinde, çok önemli değişikler yapılmıştır. Ekincilik kültüründe yeni teknikler kullanılmış, çapalama üsulu ekimin yerini sabanla ekin almıştır. Bunun sonucu olarak daha geniş alanlarda üretim yapmış, üretimin bu sahasında verim artmış, insanların refah seviyesi yükselmiştir. Tahılın biçilmesi, tunç oraklardan; başağından ayrılması, için taş ve tahta vellerden, uzun, oval, kayık şeklindeki dibek taşlarmdan, hevengdestelerden yararlanmıştı. Fazla tahıllar, kuyu ve iri hacimli küplerde saklanmıştır. erken tunç devri toprak kaplan 73 Paleolit Devri iş hayatı K ü r- Aras halklarmm ekonomisinde çiftçiliğle yanaşı hayvancılık da geniş yer tutmuştur. Düzlük ve dağ eteyi arazilerde yerleşen bu taifeler, Karabağın dağlık arazilerinde (Laçın, Kelbecer) dağ meralannda göçebe olarak yayla hayvancılığı ile meşkul olmuşlardır. Hayvancılık alanında büyükbaş hayvanlar (öküz-inek) ve küçük baş hayvanlar (koyunkeçi) beslemekteydi. Atçılığın yaygınlaşması, hayvancılığın gelişimine müspet tesir göstermiştir. Karaköpektepe yerleşim birimlerinden (Fuzuli ilçesi) çok sayıda hayvan, davar ve at kemikleri bulunması bu tezi ispat eder. Hayvancılıkla geçinenler, çiftçilere nisbeten daha çabuk zenginleşmişler ve Küçük Kafkaz'a komşu bölgelerdeki meraları benimsemişlerdir. Zengin mandıra sahiplarine ait kabirlerin üzerinde inşa edilen muhteşem höyükler ve elde edilen zengin kültür ömekleri, bu devirde ortaya çıkan sosyal eşitsizliğin, toplum içindeki sm ıf farklılığım göstermektedir. Karabağın, toplum idarecilerinin zengin görkemli kabirleri, (Mil ovası Üçtepe höyükleri) onların ihtişamladefnedildiklerini hissettirir. İlk tunç devrinde Karabağ taifelerinin üretim hayatında, sanatın çeşitli türeleri (çömlekçilik, metalişleme, dokumacılık, kösele ve deri imalı, taş ve kemik işleme) önemli rol oynamıştır. Çömlek üretiminde çark kullamlmaya başlayınca, seramik üretimi hızla gelişti. Kür-Aras medeniyeti devrinde imal edilen çeşitli kil kapların kalitesi artmış, sanatsal görünümüne özen gösterilmiştir. Siyah, gri, kırmızı cilalı seramik türleri ilginç (çizme, konnelyurlama, basma ve yapıştırma usulleriyle) sembolik manalar içeren piktografık süslemelerle

38 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 74 Erken tunç devri metal sanatları bezenmiştir. Yarım daire şekilli kulplar ve çeşitli görünümlerde geometrik süslemeler bu devre ait çömlek kültüründe karakteristik özellik taşır. Karabağın ilk tunç devri insanları, en büyük başarılarım metal işleme alanında göstermişler. Karaköpektepe tunç devri yerleşim biriminden, metal işleme tekniklerinin hemen her aşamasmı yansıtan zengin arkeolojik parçalar- bakır eriten kazanlar, bakraçlar, kalıplar ve kadehler elde edilmiştir. Hankendi ve Haçınçay höyüklerinden çıkarılan altın süs eşyaları, ilk tunç devrinde çeşitli metaller kullanılarak sanat seviyesinin ne denli yükseldiğini gösterir. Karabağ'da ilk tunç devrinde bazı yerleşim birimleri zanaatkarhk merkezi olarak gelişmiş ve sanat, önemli bir üretim alam olarak şekillenmeye başlamıştı. Erken tunç devrine ait çömlekler 75 Metal ürünlerle birlikte ayrı ayrı üretim alanlarında taş ve kemikten yapılma aletlerden yararlanmıştır. Bu da taş işleme ve kemik işlemenin de bir sanat çeşidi olarak geliştiğini gösterir. Zanaatkarlığın önemli alanlarından biri de dokumacılık olmuştu. Yerleşim birimlerinden elde edilen yün eğirme aletleri, çıkrığın iğ başları (özellikle de kemikten) bunu ispat etmektedir. Dokumacılık için esas hammadde kaynağı, küçükbaş hayvanlardan elde edilen yündü. Yine hayvancılık sayesinde, kösele ve deri işleme zanaatı da yaygınlaşmıştır. İlk tunç devrinde Karabağ taifelerinin ekonomik ve kültürel ilişkileri oldukça gelişmişti. Karabağın eski sakinlerinin somuk kültürüne karakteristik bir ömek olan kıymetli kaynaklardan biri, Kelbecer ilçesi sımrlarında, Terter çayının yukarı kesimlerinde yer alan Azyurdu, Tahta, Zalha, Gelinkaya, Çakmakkaya. Ayi Çıngılı adlarıyla bilinen dağlık alanlarda bulunan, ilk tunç devrine ait kaya resimleri ve piktokrafık işaretlerden oluşan tarihi eserlerdir. Karabağ'ın ilk tunç devri insanlarının hayat tarzınm öğrenilmesinde kabir abidelerinin önemli bir rölü olmuştur. Dağlık ve yamaç alanlarmda çok sayıda höyükler vardır. Eski Karabağ sakinleri, ölülerini toprağa veya özel hazırlanmış lahitlere defnettikten sonra onların üzerinde çeşitli höyük abideler inşa etmişlerdir. Yerleştiği bölgeye uygun olarak, ilk tunç devrine ait Hankendi höyüğü, kum, çakıl ve taşlardan, üçtepe höyüğü taş ve topraktan inşa edilmiştir. Hankendi, Haçınçay ( 4 ve JV 5) Borsunlu (JV 12) höyüklerinde kremasi (ölü yakma) adetine rastlamlmıştır. Höyüklerdekırmızı okra bulunmuştur. Bu höyüklerde (Hankendi No 103, 119, Haçınçay No: 1, 3; Borsunlu No 7,12) toplu mezarlara rastlanmıştır. Karabağın ihtişamlı höyüklerinin karakteristik özelliği kabre giriş yolunun olmasıdır. Bu kabirlerde, defnetme merasimlerinin aynı karakter taşıması, Karabağın eski sakinlerinin coğrafı bütünlükte, aynı ekonom ik ve kültürel hayat tarzımn yaygın olduğunu gösterir. Teçhizat bakımmdan zengin olan höyükler, idarecilere, komutanlara, kahinlere ve toplumun zengin tabakasına aittir. İlk tunç devrinde, eski insanların dünya görüşü ve edebi tefekkürün gelişiminde yenilikler başlamıştı. Bu: ahiret inancına bağlı olarak kabir abidelerinin hazırlanmasında (höyükler) defnetme merasimlerinin

39 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ icrasında (ölü yakma, toplu defnetme, kabre eşyaların konulmasında) kendini gösterir. Karabağın Hankendi, Haçınçay, Borsunlu, Üçtepe höyüklerinde bulunan defnetme merasimi izlerine; İnceçay, Genceçay, Şamhorçay, havzalannı da içine alan, Şeki bölgesine kadar uzanan geniş bir arazide de rastlanmaktadır. Bu amil, sözedilen arazilerde yerleşen, ilk tunç devri sakinlerinin etnik köken itibariyle birbirine yakın, eski Türk halklan olduğunu isbat eder. ORTATUNÇ DEVRİ. Tunç devrinde Karabağ'da üretime yardımcı aletlerin keşfi, üretimin bütün alanlarında özelliklede metalişleme ve çömlekçilikte hızlı bir gelişime sebep oldu. Bu tür gelişme süreci, orta tunç devrinde yeni bir olgunlaşma döneminin başlangıcı oldu. Karabağ'ın Nahçıvan'la, Ön Asya ve Yakın Doğu ülkeleriyle ticari ilişkileri hız kazanmış, bu diyarda şehir tipli yerleşim merkezleri kurulmuştur. Çağımızdan XXIII - X V asır önce Karabağ'da yaşayan azınlık taifeler, bu merkezlerin çevresinde toplanarak büyük taife ittifakları kurmuşlardır. Üzerliktepe, Göytepe, Çinartepe, Karaköpektepe, Güneştepe, Hantepe, Uzun tepe, Meynetepe, Şomulutepe, Kültepe, Nergiztepe, Ağtepe, Tokmaktepe, Büyüktepe, Düyü tepesi, Gertepe, Çakallıtepe, vs. tunç devri yerleşim birimlerinde yapılan kazılar bu tezi destekler mahiyettedir. Yerleşik ekincilik ve hayvancılıkla uğraşan halklara ait bu yerleşim birimlerinden, özellikle de onlara ait kabir abidelerden edilen somut kültür ömekleri, Karabağ'da yaşamış orta tunç devri sakinlerinin üretimi ve geçim seviyesinin, dini-idyalojik görüşlerinin, yüksek medeniyetler seviyesine ulaştığını gösterir. Ekonomik ve askeri cihetten üstün durumda olan hayvan besleyicileri, topraklarım daha da genişletmiş, ganimet elde etme ve daha zengin olma arzusuyla komşu taifelere baskmlar düzenlemiştir. Topluluklar arasında meydana gelen bu çatışmalar sebebiyle, bazı yerleşim çevresi koruma amaçlı surlarla çevrilmiştir. Karaköpektepe tunç devri savunma duvarları Bu tür etrafı surlarla çevrili Üzerliktepe, Karaköpektepe, orta tunç devri yerleşim merkezlerinde yapılan arkeolojik incelemler sonucu zengin parçalar elde edilmişdir. İlk şehir merkezi olan Üzerliktepe'nin etrafı çiğ kerpiçten örtülmüş burçlar ve destek duvarları (kontrfors) ile sağlamlaştırılmıştır. Karaköpektepe şehir merkezi ise büyük kaya parçaları ve çay taşlarından inşa edilmiş muhteşem surlarla çevrelenmiştir. Karaköpektepe kale duvarlarının temeli, büyük kaya parçalarıyla örülmüş, içi ise çay taşlarıyla doldurulmuştur. Şimdiki Ağdam şehrinin doğusunda yer alan Üzerliktepe, eski şehir merkezlerinden biriydi. Üzerliktepe, eski kale şehri tasarlanmış, mimari plana sahip olup, iki bölümden oluşur. Şehrin Narınkala bölümü, büyük, çiğ kerpiçlerden inşa edilmiş muhteşem surlarla çevrilidir. Narınkala'da birlikte yaşayan taife birliklerine ait sosyal binalar ve zengin sımfa ait inşaatlar yer almaktadır. Nisbeten yoksul kesim kale duvarlarına yakın yerlerde ikamet etmiştir. Üzerliktepe'de kalıntıları bulunan, ağaçtan ve suvanmış, kil karışım ıyla yapılmış evler, büyük ihtimalle bu fakir sınıfa aittir. Bu

40 K A R A B A Ğ 78 K A R A B A Ğ 79 Karabağ'ın tunç devrine ait mimaride gözlemnenen inşaat özellikleri, eski Nahçıvan ve Ön Asya kale şehirlerinin sırlarında tatbik edilmiştir. Bu benzer hususlar, Karabağı'ın eski şehir merkezlerinin, Nahçıvan ve Ön Asya kale şehir merkezleriyle karşılıklı ekonomik, kültürel ilişkilerini gösterir. Üzerliktepe evleri evlerin inşaatında ağaç ve kil karışımh harçtan yararlanmış, döşeme kille sıvanmıştır. Evlerin içinde taş ocaklar ve kuyular vardır. Ocaklarda yanmış tahıl kalmtılarına rastlanmıştır. Bir evde kilden kadm fıguru ve keşitli ev eşyaları ortaya çıkmıştır. Günlük kullanım ve üretimde kullanılmak üzere hazırlanan kil kaplar siyah, gri, kırmızı renkte olup bol çeşitlidir. Monoxrom boyalı seramik ürünler ve minyatür hacimli, iyi cilalanmış siyah ve gıri kaplar tam birsanateseridir. Üzerliktepe, Karaköpektepe tunç devri yerleşim brimlerinden bulunmuş gıri ve siyah cilalı, üzeri damgalama ve kesme tekniği ile süslenmiş, sade ve boyalı kaplar, çıkrık igi başlıkları, boncuklar, çeşitli taş aletler, süs eşyaları, kilden yapılmış küçük heykeller, çağımızdan III-II bin yıl öncesinde, eski Karabağ'da, çeşitli sanat türlerinin şekillendiğini gösterir. Yerleşim birimlerinin etrafma yüksek surların, (kontforsların) çekilmesi, orta tunç devrinde, Ön Asya kale inşaatı mimarlığının, eski Karabağ mimari kültürüne tesir ettiğini gösterir. Karaköpektepe taş ve toprakfıgürler Orta tunç devrinde Karabağ'da çiftçilik, hayvancılık, bağcılık, üzümcülük oldukça gelişmiş. Sabanla ekim yapılması yaygınlaşınca ve biçer-döver aletlerin (döver, dibek taşı, oraklar v.s.) keşfı ile çiftçilik hızlı bir şekilde gelişmişti. Ekincilikte Triticum Sativum L ve Triticum durum Dest buğday türleri, Hordeum laguneuliforme Bosh kılçıksız arpa türleri yetiştirilmekte ve fazlalık tahıl ürünleri özel kuyularda ve büyük toprak küplerde saklanmaktaydı. Bu dönemde üzümcülük de başlamıştı. Osteoliji kalıntılar, hayvancılıkla geçinenlerin büyük baş hayvan beslediğini gösterir.

41 K A R A B A Ğ 80 K A R A B A Ğ 81 Karşılıklı kültür alışverişi sonucu, Ön Asya ve Yakın Doğu kültürüne aşina olan ve ondan yararlanan eski Karabağ'ın yerleşik çiftçi ve hayvan sahibi halkı, özellikle de sanatkarları, Güney Kafkas'ta ilk şehir kültürünün oluşmasında önəmli rol oynamışlardır. Orta tunç devrinde, Karabağ'ın ilk olarak devlet seviyesine ulaşmış halk birlikleri, hem Güney Kafkas'm çeşitli bölgeleriyle, hem de Ön Asya ve Yakm Doğu ülkeleriy le ekonomik - kültürel ilişkiler kurmuşlardır. Aras çaymın, sol kıyılarım içine alan bölgede, özellikle de eski Nahçıvan'la daha sıkı ilişkiler kurulmuştur. Mil - Karabağ sanat merkezlerinin, Nahçıvanla olan kültür alışverişi, bu iki medeniyetin çömlek ürünlerinde daha açık bir şekilde gözlem gösterir. Boyalı kaplar kültürünün ve sanatsal görünümlü seramik imalatınm, bu iki bölgede yüksek seviyede gelişmesi, yalnız karşılıklı alakalar sonucu mümkün olmuştur. Karabağ'ın orta tunç devri kabirleri (Borsunlu höyükleri, Karabulak mezarlığı) eski sakinlerin dini görüşleri ile birlikte,bu dönemin çömlekçilik sanatı ve onun özellikleri hakkmda da bilgi verir. Karabağ'ın orta tunç devri zanatkarlığı, cihetleriyle dikkat çeker. Terterçay, Gargarçay, Kuruçay, Köndelençay havzasmda,çömlek sanatının birkaç merkezi birbiriyle, diğer taraftan Nahçıvan çömlekçilik merkezleriyle sıkı ilişkilerkurarakgelişmiştir. Bu yüzden, Nahçıvanm eski şehir kültürüne göre daha seviyeli olan boyalı kaplara, Kuruçay, Köndelençay vadisi orta tunç devri abidelerinde de rastlanmaktadır. Üzerliktepe Orta turıç devri imalatı Orta tunç devri seramik kaplar

42 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ Boyalı kaplann üretimi, ekonomik kültürel alakalar sonucunda Aras çayı boyunca ve Köndelen çay, Gargarçay orta tunç devri yerleşim birimlerinde yaygınlaşmış, Karabağ abideleri için karakteristik özellik sayılan gıri ve siyah çilalı, özellikle de, süslemeli kil kaplar Nahçıvan'da da yaygınlaşmıştır. Eski Karabağ sanatkarlan komşu bölgelerle sınırlı kalmayıp, ön Asya ve Yakın Doğu merkezleriyle de kültürel ve ekonomik ilişkiler kurmuşlardır. Karabağ, orta tunç devri yerleşim birimlerinde tunç eşyalar, hançer, çuvaldız, küpe, bilezik vs. çıkarılmıştır. Orta tunç devri iş aletlerinin ve silahlarm (dibek taşı, havangdeste, monte edilebilir orak dişleri, topuz başlan, taş döven) bir kısmı taştan hazırlanmıştır. Orta tunç devrinde, Karabağ'da dokumacılık gelişmişti. Evlerden çıkarılan çıkrık iğleri, kemik tarak ve dokuma tezgahlarında kullanılan kirgid türü kemik aletler bu zanaatın ileri seviyede geliştiğini gösterir. Karabağ'da orta tunç devrinde çifçilik, ve hayvancılıkta üretimin, sanat alanlannın, hızla gelişimi sosyal, ekonomik ve toplumsal ilişkilere önemli değişiklikler getirmiştir. Sosyal sınıf farklılığı ve ekonomik eşitsizlik artmış, sınıf farklılığma sahip toplum sistemi şekillenmiştir. SON TUNÇ ve İLK DEMİR DEVRİNDE KARABAĞ Eski Karabağ sakinlerinin ekonomik, sosyal, kültürel hayat tarzmda çağımızdan XIV - V. asır önce yeni bir olgunlaşma süreci yaşanmıştır. Karabağ'ın son tunç ve ilk demir devri için Hocalı medeniyeti karakteristiktir. Karabağın son tunç ve ilk demir devrinin tarihini ve kültürünü öğrenmek için asıl kaynaklar Hocalı medeniyetine ait evler ve kabir abideleridir. Hocalı somut kültür abidelerinde Üçtepe (Ağcabedi), Resultepe Namazlıtepe (Ağdam, Hındınstan köyü), Sarıcalı tayı tepsi (Ağdam ilçesi, Çemenli köyü yakınları), Büyük tepe, Beşirtepe (Ağdam), Su tepesi, Canavar tepesi (Ağcabedi, Kaynakköyü), Binettepe (Ağcebedi ilçesi, Polatlı köyü), Tomaktepe (Terter), Göytepe (Ağdam, Göytepe kö- Hocalı tunç Kemerleri yü) Şortepe, (Berde, Şatırlı köyü) Karatepe (Ağdam, Şıhbabalı köyü), Mısır kışlağı (Ağdam, Papravend köyü), Zergertepe ve Şekerciktepe (Kuruçay ve Köndelen çay vadisinde) yerleşim birimlerinde arkeolojik incelemeler yapılmış, zengin parçalar elde edilmiştir. Hocalı medeniyetinin çeşitli tipte defin abideleri, Şuşa kent lahitleri, Dovşanlı (Dovşanlı köyü), Ballıkaya, Sırhavend (Sırhavend köyü), Ahmahı höyükleri (Ahmahı köyü) ve Karabulak mezarlığında (Kuruçay ve Köndelen çay vadisinde) araştırılmıştı. Hocalı kabir abidelerinden zengin tunç mamüller: teberzin baltalar, hançerler, kılıçlar, yabalar, at silahları, ok ve mızrak uçları, kemerler,

43 K A R A B A Ğ 84 süs eşyaları (bilezik, yüzük, küpe, kuş fıgurleri, akik, şişe boncuklar) ve keşitli seramik ömekleri elde edilmiştir. Hocalı medeniyeti, Gedebey, Gence, Şemkir medeniyetlerinin gelişmesi ve şekillenmesine etkide bulunmuştur. Hocalı medeniyetinin Karabağ için tipik sayılan, çömlek çarkında hazırlanan siyah ve cilalı çeşitli kap ömekleri (küp, çömlek, heyre ve cam türü) üzerleri geometrik süslemelerle bezenmiş, ve beyaz macun ile minalanmıştı (inkrustasi). Hocalı medeniyetini oluşturan halklarm sosyal, toplusal-siyasi hayat tarzı ve manevi değerleri (dini - ideolojik görüşleri, defnetme merasimleri, inançları vs.) ile ilgili konular, Hocalı (2-6,8, ,31,19,21, 27,28,29,32) Beyimsarov höyüklerini (1,2,5,7,1 4,1 6,2,4,1 8,1 2,1 7, 19, 15, 85, 2, 4, 5, 6, 7, 10, - 17, 19, 8, 9, 5) İlisu mezarlığınm, Daşlıçöl lahitlerinin, Gülablı abidelerinin, Sarı Çoban höyüğünün arkeolojik araştırması sonucu daha detaylı olarak öğrenilmişti. Gargarçay ve Terterçay havzalarında son tunç ve ilk demir devrine ait kabir abideleri için en çok kullanılan höyükler, coğrafi konumuna uygun olarak dağlık ve dağ eteği kesimlerde taşla örtülmüş kum ve toprak karışığı höyükler, ovalarda ise toprakla örtülü höyükler olarak gözlemlenir. Dağlık bölgenin (Şuşa, Gülablı, Ahmahı, Dovşanlı, Demkolu, Gülyatak, Hocalının ana abideleri) kabirler genellikle lahit şeklindedir. Höyüğün altındaki, dikdörtken toprak kabirlerin duvarları gec karışımı ile sıvanmıştır. Höyüklere defnetme adeti eski Türk halkları için karakteristiktir. Hocalı Kurganı K A R A B A Ğ 85 Höyüklerin yayılma bakımından Karabağ ön sıralardadır. Kafkas'ta en eski höyükler sadece Karabağ'da olup, çağımızdan IV-III. bin yıl öncesine dayanır. Kafkas'ın eski Türk halkları çağımızdan III. bin yıl öncesinden itibaren yaylalara hayvancılıkla meşkul olmuş, bu alan yaygınlaşınca dağlık arazilere yerleşmiştir. Özellikle Küçük Kafkas'ın dağ meralannda, bol yem kaynağı olan yaylalarda mevsimlik evler yapmışlardır. Bu yerleşme süresi çağımızdan önceki II-I. bin yıllıkta daha da yayqınlaşmışdır. Güney Kafkas'ta yerleşik ekincilik ve hayvancılık için en ervelişli şartlar Karabağ'da mevcuttur. Çağımızdan II-I. bin yıl önce Karabağ'ın hayvancılıkla uğraşan halklan, Küçük Kafkas'ın dağ yaylalarına sahip olmuşlardır. Şu anki Ermenistan arazisinde, Göyçe gölü havzasında ve çevresinde, bütün Ermenistan'da mevcut bulunan höyüklerin büyük çoğunluğu eski Türk kökenli, hayvançılık yapan halklara ait höyük abideileri çağımızdan II-I. bin yıl öncelere ait olup arkeolojik verileri, Karabağ'ın Üzerliktepe şehir medeniyeti ve Hocalı medeniyeti ile ilgilidir. Fakat Ermeni araştırmacılar sahtekarlık ederek, bu eski Karabağ medeniyetini, Sevan-Üzerliktepe medeniyeti olarak yommlamış ve bu şekilde, eski Karabağ medeniyetinin Ermenilere ait olduğunu göstermeye çalışmışlardır. Son tunç ve ilk demir devrinde, Karabağ sakinleri yerleşik çiftçilik ve hayvancılıkla meşgul olmuşlardır. Bunun yanında, ayrı ayn kültür merkezlerinde sanatkar ve ticaret erbabı sımfları da şekillenmişti. Nehre uzak yerlerde suni yolla sulama usulüyle çiftçilik yapılması uygulanması, Mil-Karabağ düzlüğünde, üretimin bütün alanlarında verimin oldukça artmasına, ahalinin ihtiyaçlarmı karşılayacak seviyeye gelmesini sağlamıştır. Üçoğlan, Cüttepe, Velibeytepeleri, Çmartepe, Karatepe, ve diğer yerleşim birimlerinin su kaynaklarma yakın yerlerde kurulması, bu suni sulama uygulanmasının yaygınlaşmasıyla ilgilidir. Daha eneolit devrinde Karabağ'da temelleri koyulan suni sulama usulu çiftçilik kültürü, (Çalağantepe), tunç devrinde özellikle de onun son devresinde daha da gelişmiştir. Son tunç devrinde madenciliyin gelişmesiyle, çiftçilik aletlerinin

44 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 86 kalitesinin daha da artmasmı saglamıştır. Bu dönemde tahılm yetiştirilmesinde, monte edilebilen çakmaktaşı ve obsidian oraklarla birlikte, tunç orakların da yaygın olarak kullanılması biçme içlemine hız kazandırmıştı. Tahılın harmanlanmasmda öküz ve at koşum aletlerinden, bunun yanında taş ve tahta dövenden yararlanmıştır. Tahılın işlenmesi, öğütülmesi işlemlerinde dipek taşları, ve sürgeçlerden yararlanılmış, ekmek, toprak mangallarda (Üçtepe ve Karatepe evleri) pişirilmişti. Hayvancılığm da ekonomide büyük payı olmuş, yarı göçebe yayla hayvancılığı tam teşekkül etmişti. Temelleri, Çağımızdan III. bin yıl önce koyulmuş olan ve II. bin yıllığm I. yarısında hayli gelişen yayla hayvancılığı çiftçilikten tamamen ayrılmıştı. Sosyal iş bölümünün bu ikinci kolu, tunç devrinde daha da yaygınlaşmıştır. Küçükbaş hayvanlarm çabuk çpğalması sayesinde hayvancılıkla meşkul olanlar zenginleşmiş, toplumda eşitsizlik ve sınıf farklılığmm süratle şekillenmesine sebep olmuştur. Hayvancılığm gelişiminde atçılığında özel bir yeri vardı. Son tunç - ilk demir devrinde Karabağ'da, hayvancılık çok önemli ve ayrıcalıklı m eslek haline gelmiştir. Abidelerden elde edilen osteolojik kalmtılardan, (küçük ve büyükbaş hayvan, at ve deve kemikleri) sakinlerin ana geçim kaynağınm hayvancılık olduğu gösterir. Karabağ Borsunlu kurganı 87 Hocalı, Tavşanlı, Borsunlu, Beyimsarov, Sarıçoban höyüklerinden, Üçtepe, Karatepe yerleşim yerlerinden büyükbaş ve küçükbaş hayvan kemikleri, Karabulak höyüğünden ise deve iskeleti bulunmuştur. At kemikleri ve iskeleti, Tavşanlı, Borsunlu (8 baş), Beyim Sarov (6 baş) Sarı Çoban (16 baş) höyüklerinden çok sayıda elde edilmiştir. Eski Karabağ'da koşumluk ve binmek üzere, hususi cins atlar yetiştirilmiştir. Höyüklerde, defnetme merasimlerinde, ahiret hayatında olan inancm eseri olarak ve kurban edilmek suretiyle kabirlere konan at iskeletleri ve ölene ait zengin silahlar bunu ispat eder. Tarımda ve günlük hayatta, harpte çok önemli bir binek olarak kullanılan, tarlalarda sürüm işlerine koşulan at bazen totem olarak da rağbet görmüştür. Yayla hayvancılığı sırasmda attan hem binek olarak hem de göçlerde yük taşıma aracı olarak yararlanılmıştır. Karabağ, Güney Kafkas'ta atçılığın ilk ve ana vatanı olmuştur. Karabağ atları, komşu bölgelerde de meşhurdu. Karabağ'da deveciliğin oluşması ve yaygınlaşması, bu eski medeniyet ocağınm daha uzak ülkelere ticari ilişkiler kurulmasına imkan vermiştir. Karabulak mezarlığından (5 nolu höyük) elde edilen iki devre iskeleti, son tunç devrinde Karabağ'da, deveciliğin gelişmesi ve Orta Asya ülkeleri ile ekonom ik-kültürel ilişkiler işaret etm ektedir. Bağcılık, üzümcülük, son tunç devrinde, yeni bir üretim sahası olarak inkişaf etmiştir. Beyim Sarov höyüğünden badem çekirdekleri, Borsunlu höyüğünden üzüm ve şarap kalıntılan bulunması bunu ispat eder. Karabağın son tunç devrine ait sanat ürünleri, bu diyarda sanatın çok yönlü olduğunu ve yüksek seviyede geliştiğini olduğunu gösterir. Metal imalatı, çömlekçilik, dokumacılık, taş ve kemik işleme alanmda elde edilen başanlar çok çeşitli ve kaliteli sanat ürünlerinin imalatım gösterir. Metal işleme sanatı alanmdaki hızlı gelişme Mehmandağ bakır, polimetal yataklan, Laçın (Deve boynu) maden yatakları ile alakalıdır. Son tunç ilk demir devrinde Karabağ abidelerinden elde edilen silahlar (teberzin baltalar, yabalar, kılıç, hançer, mızrak, ok uçları vs.) savaş aletleri (çeşitli şekilde zırhlar, kalkanlar) at levazimatları (gen, dizgin vs.) süs eşyaları (bilezik, gerdanlık, küpe, yüzük ve boncuklar) iş aletleri (yassı baltalar, bıçaklar, keski, çuvaldız ve igneler) bu bölgede metal işlemenin çok yönlü geliştiğini gösterir.

45 K A R A B A Ğ K A R A B A ğ 88 Karabağ-Turıç devri süs eşyaları Hocalı medeniyetine ait metal ürünlerde gözlemnenen sanatsal görkem, eski dünya metal sanatmın alanmda, kendine has yeri olduğunun ispatıdır. Demirin keşfı ile hazırlanan kaliteli iş aletleri ve silahlar, ekonominin ve kültürün gelişimine büyük hız kazandırmıştır. Son tunç ve ilk demir devrinin çömlekçilik ürünlerindeki çeşitlilik dikkat çeker. Bu dönem seramiği, süslemesindeki sanat zenginliği, kilinin içeriği ile diğerlerinden ayrılır. Kil kaplar (küp, çömlek, bakraç, bardak, maşrapa, sahan, mangal, heyre, pars, bemi) mantar şekilli çıkıntılar, çizme baskı, süyreleme usulü ile çeşitli şekiller de hazırlanmıştır. Üzerleri flre şeklıinde, çan ağacı desenli, dalgalı, dikey, yatay ve noktalı hatlarla süslenmiştir. Son tunç ilk - demir devrinde taş işleme alanmda yontma, parlatma, cilalama, oyma, delme, dövme usulleri kullanılmaya başlanmıştı. İnce bir zevkle hazırlanan taş kadeh, Hocalıda bulunmuştur. Hocalı, Borsunlu, Beyim Sarov, Sarı Çoban höyüklerinden daha çok kemik eşyalar elde edilmiştir. Borsunlu, Beyim Sarov, Sarı Çoban elde edilen yüzeyi insan tasvirleriyle süslenmiş at kaytarganları, üzeri hızırlama tekniği ile üç yapraklı nakışlarla bezenmiş pilek çemberler, yüzeyi çizme ve oyma usulü ile süslenmiş silindirik eşyalar, eski Karabağ sanatçılarınm el emeği, dekoratif, uygulamalı ince sanatları güzel ve nadir ömeklerdendir. Son tunç ve ilk demir devrinde Karabağ'da dokumacılık sanatı da gelişmişti. Bunun için hammadde kaynağı, küçükbaş hayvanlardan elde edilen yün ve gezil olmuştur. Borsunlu ve Sarıçoban höyüklerinden elde edilen birçok tunç eşya üzerinde kumaş izleri, yün kumaş kalmtılar, hasırlar, o döneme ait, dokum acılıkhakkm dabilgi verir. Tunç ve ilk demir devrinde Karabağ sakinleri ile komşu halklar, ve Sarıçoban Kurganı Ön Asya merkezleri arasında alış veriş oldukça gelişmişti. Karabağla değiş toku usulü ile Ön Asya'dan kalay, hançerler, üzeri kabartma hayvan figürleri ile süslenmiş altın mühür vs. getirilmiştir. Karabağ (Tavşanlı) mühürleri Tepe-Sialk (İran) mühürleri ile aynıdır. Karabağ taifelerinin Babilistan ve Asurlular ile de ilişkileri olmuştu. Hocalı abidelerinde, üzerine civi yazısı ile Asur hükümdarı, Adadnirari'nin adı hakkolunmuş boncuk bulunmuştur. Hocalı höyüklerinde (1, 11, 14, 18, 20, 120 Nolu höyükler) boncuklar, levhalar, kaplan başı tasviri bir levha, Tavşanlı'da silindirik mühür, boncuklar, Borsunlu'da (Büyük höyükten): altın kemer tokası, fıl kemiğinden yapılmış eşyalarda inkrustasi gibi kullanılmış levhalar, tunç düğmeler, çivi ve iğneler, üzeri ince bir tabaka altında kaplanmış ve tamamen altın eşyalar, bu dönemde K arabağ'dam etal işleme sanatınm şekillendiğini gösterir. Tavşanlı, Hocalı, Borsunlu ve Beyim Sarov abidelerinden elde edilen cam boncuklar Mısır, Mezopotamya, Suriye, Filistin ve Finike ile Karabağ arasındaki takas usulü alışverişi gösterir. Borsunlu, Sarı Çoban, Ahmahı, Kerkicahan, Beyim Sarov, ve Karabulaktan'tan elde edilen, fıl kemiğinden yapılmış, bir kısmınm üzeri pasta, sedef, kızıl ve tunçla inkmstasi uygulanmış eşyalar nadir sanat ömekleridir.

46 K A R A B A Ğ K A R A B A Ğ 90 Karabağ'a takos yolu ile getrilen Hind-Çin, Malezya, İngiltere- İspanya kökenli kalay, metal işleme sanatmda yeni başarılar kazamlmasına sebep olmuştur. Kültürel ve iktisadi alakalarm oluşması ve gelişiminde binek ve koşum hayvanı olarak önemli bir yeri olan atlar takas vasıtası olarak da kullamlmıştır. Son tunç -ilk demir devrinde Karabağ'da maddi eşitsizlik daha da belirginleşmişti. Toplumun zengin ve fakir sımfları belirlenip kesin olarak farklılaşmıştı. Zengin aileler, hal idarecileri ve savaşçılar öz mülkiyetleri ile toplumun normal arasında fark artmış, asiller tabakası, ileri gelenler zümresi oluşturuluştur. Ekonomik ve siyasi bakımdan fakir ve zayıf küçük topluluklar, kuvvetli ve nüfuslu topluluklann etrafında toplanmıştır. Karabağ'da başlayan açık, sosyal toplumsal sımflaşma ve eşitsizlik Karatepe yerleşim biriminde, Hocalı, Tavşanlı, Ahmanı, Borsunlu, Beyim Sarov, Sarı Çoban höyüklerinde ve başka abidelerde de gözlenmiştir. Zenginlere ait büyük lahitler, defnedilen kişiyle birlikte zengin teçhizat, kul ve hizmetçilerin, çok sayıda atların bulunması sosyal ve toplumsal eşitsizliğini gösterir. Borsunlu höyüğünde, kabir bölmesinde (25, 6m2; 32x4m) bir liderler, tahtadan yapılmış, tunç ve altun lehvalarda süslenmiş, taht şeklinde biryatak üzerinde defnedilmiştir. Kabir bölmesinde, iş aletleri, tunç si- 91 lahlar, hakimiyet remzi olan mermer topuz, asa, seramik ömekler, altm, fil kemiğinden, sedef ve kıymetli taşlardan hazırlanan zengin süs eşyaları konmuştur. Ahmahı höyüğünde, zengin bir toplulu lidere, dolixokefal (uzunbaşlı), onunla beraber oturtulmuş vaziyette bir hizmetçi ve braxikefal (yuvarlakbaşlı) tip bir insan defnedilmiştir. Höyüklerin inşaatında çok sayıda köleden istifade edilmişdir Sultanbud höyüğü (yüksekliği 25m), Borsunlu ve Sarı Çoban höyükleri (üzerine 200 tahta kalas konulmuş) birçok işçiden faydalanarak inşa edilmiştir. Büyük topluluklar arasında meydana gelen çatışmalar sırasında yerleşim yerlerinde yıkıntılar, yağmacılık, yangmlar (Karatepe yerleşim merkezinde) meydana gelmişti. Tunç ve demir devrin sonunda Karabağ'm bir takım abidelerinde, Hocalı, Beyim Sarov, Ahmahı, Borsunlu, Sarı Çoban höyüklerinde gözlemlen eşitsizlikler; bu dönemde ilkel harp mesleğinin şekillenmesi, sosyal eşitsizliğin meydana gelmesi ve daha da derinleşmesi nihayet ilkel toplum kumluşunun dağılmasına sebep olmuştu. Çağımızdan önceki I. bin yıllığın ortalarında, ekonomik ve siyasi bakımdan hayli güçlenmiş büyük topluluklar smırları belirlenmiş arazilere sahip olmuşlar, hususi kale şehri etrafında toplanarak Eski Mezopotomiya'da olduğu gibi ilk devlet kummlarım teşkil etmişlerdir. Bu dönemde Karabağ'da ve ona komşu Kür - Aras ovası bölgelerinin asıl halkı, Türk soylu gerger (kenger), gargar (Strabon'a göre) topluluklan yaşamışlardır. Çağımızdan önceki I. bin yıllıkta Karabağ'da bu topluluklar birleşerek ilk devlet kurumlannı teşkil ettiler. Güney Kafkas'ta ekonomik, siyasi konumu hayli güçlenen Karabağ ve komşu bölgelerin Türk halklan birleşerek, İran-Ehameni devletinin ve diğer yabancılann aralıksız baskınlannı önlemek, öz topraklannın bağımsızlığmı sağlamak amacıyla birleşerek çağımızdan önceki IV. asırda eski A zerbaycan-a rnavut devletini kurmuşlardır. Böylece Karabağ, Azerbaycan'ın eski devletçilik tarihinde önemli rol oynamıştır.

47 K A R A B A Ğ 92 İSTİFADE EDİLMİŞ EDEBİYYAT 1.AzerbaycanSovetEnsiklopedisi, c.v,bakü, Azerbaycan tarihi, Bakü, CaferovE.Q. Kuruçay deresinde, Bakü, Caferov E.Q. Azerbaycanm Ilk Sakinleri, Bakü, Ceferov H.F. Azerbaycan e.e. IV minilliyin axırı - 1 minilliyin evvellerinde (Karabağın Qarqarçay ve Terterçay hövzelerinin materialları esasında), Bakü, Caferov K.F. Cbh3h A3ep6aÜA>KaHa co CTpaHaMH I Iepe;ıneH A3mh, BaKy, Caferov K.F. /IpeBHeHiıiHe cbs3h asepöah^'a'aıickhx ıijiemch co ctpahamh BjiH>KHero BocTOKa, BaKy, Aliyev V.H. Azerbaycanda tunc dovrunun boyalı qablar medeniyyeti, Bakii, Hüseynova M.A. KepaMHKa Boctomhoio 3aKaBKa3ba 3noxn ııojjnıeü 6poH3bi h pahhero >Kejıe3a, BaKy, Hüseynova M.M. /JpeBHHH rra.aeo.riht A3cp6aH/ı>Kaııa, EaKy, Hüseynova M.M. Uzaq daş dövrü, Bakü, Hüseynova M.M. Azerbaycan arxeologiyası. Daş dövrü, Bakü, Hüseynova M.M., İsmayılov Q.S., Quliyev İ.M. Azerbaycan arxeoloji abideleri, Bakü, İsmayılov Q.S. Quruçay ve Köndelençay vadisinde qedim medeniyyet izleri, Bakü, Nerimanov İ.G. KynbTypa ^pebhehuıero 3eMJieflenbHecKoro- CKOTOBOAHecKoro HacejTeıiHH A3ep6ayzı,'/KaHa, EaKy, Benn AnneB Kapa6ax ( ^ p e B H H H n e p n o A )

48 I, K A P A B A X 95 üpeahcjiobhe Ə ıy KHiıry a nocbamaıo HesaÖBeHHOH namara Hamnx non- TeHHbix npe^kob, nokoamhxca Ha KapaöaxcKOH 3eM Jie, /ıpebhch KOJiBiöejiH A3ep6aH/i)KaHa, namjrm xo;ı>kajihhheb, My>KecTBeHHt>ıx cbihob Poahhbi, KOTOpwe b 90-e rofltı X X -ro c to jic tm repohheckh cpa^cajihcb c apmjihckhmh najıanamh h, 6yzjyHH, 3BepcKH yöhttı b pe3yjıttate renoqh^a, ocymectbjiehhoro apmjihckhmh 3axBaiHH- KaMH, noflhhjihct Ha IIOHeTHyiO BepiHHHy UieXHflCTBa. IlycTb Bce Hapo,zjbi MHpa, npohhtab 3Ty KHHry, y3haıot, hto Kapaöax - ə to ^pebhhh h bchhbih onar KyjibTypbi Hapofla A3ep6an/],>KaHa TiopKCKoro nponcxo^c/ıehha. /JpeBHHe jkhtcjih Xo^5Kaji0B em e b IY-I TbicanejıeTHH h.ə. co3fl,ajih Ha IO>khom KaBKa3e BbicoKyıo KyjibTypy, abjiaıoınyıoca HOCHTejıeM oömehejıobeneckhx HeHHOCTeH Ha CTbiKe EBponbi h A 3hh, 3aiio>KHJiH 0CH0By MacTepcTBa MeTajuıyprHH h MeTajuıooöpaöoTKH h pa3bhjih ^ahhyıo oöııactb # o BbicoHaHiuero ypobhh. K öojibinomy co^cajıehhio, bo BpeMeHa pacıjbeta cobpemeh- HOH U,HBHJIH3aiIHH B pe3yjibtate KOBapHOrO BOeHHOTO BTOp>KeHHH, ropo# Xofl^cajıw, ero ^pebhaa MaTepnajibHaa KyjibTypa öwjih Bap- BapcKH p a 3 p y m e H b i, co^c^cehbi h yhhhto>kchbi, a HacejıeHHe n0flbep>keh0 Tp arn h e cko My rehoqh/ıy. B 4>eBpajıe 1992 ro,a,a, pobho b 9.00 nacob Benepa KpoBo^Ka^- Hbie Boopy^ceHHbie apmjihckhe 6aH/i(f)opMHpoBaHH5i b coctabe h npn nomomh «HaeMHoro» pycckoro MexaHH3HpoBaHHoro CTpejıkoboto 336-ro nojika, ^Hcjıoqnpyıomerocfl 6jih3 Xo/ı>KajıoB, BToprjiHCb Ha TeppHTopHio ropo,ıı,a h ynhhhjih KpoBaBbiH rehou,h^. B 3toh 6oHHe 6biJio HCTpeÖJieHO 613 nejıobek, 487 Ta^cejıo paheho, 1275 nejıobek b 3»to b njıeh, 8 cemeiı ömjio yhhhto^ceho nojı- HOCTbK). Xo^>KaJIbI 6bIJI CO/K}KeH H npebpamöh B pyhhbl.

49 K A P A B A X K A P A b A X 96 BBeaeH H e K apaöax - po^oboiı KopeHb, Kojibiöejib KyjibTypbi a3ep6aöa>kahckoro M y ram a, po»f,aehhoro noa 3ByKH n e ce H ııaıuııx npaae^ob h, 3ByMaBiuero Ha npotsmehhh TbiCHnejıeTHH, i t o cbh- T a» 3eMJIH Iiauinx TIOpKCKHX n p eak O B, CBH3aHHaH c A 3bIX 0M - ııpapoahnoii nepboöbithoro HeJiOBeKa Ha TeppHTopHH IO>KHoro K abkaia. B yayuh po^hhoh nepboöbithoto nejıobeka b A3ep6aH/ı>KaHe h oahhm H3 cam tıx /ıpcbhhx OHaTOB KyjibTypbi, Kapaöax, HaHH- nan ot Majıwx KaBKa3CKHX rop, oxbatbmaet TcppnTopnn, ııaxo/ıamueca Me>Kji,y pekamh Kypa h ApaKC, coctoht H3 nnockoropbm h pabhhhhw x qactch. Kapa6axcKoe njıockoropbe pacııojıaraei'oı MOKyıy 3aH- re^ypckoh h KapaöaxcKOH rophbimh uen«mh. K apa6axck oe njıock oropbe c ceb epa h BocTOKä OKpy>KeHO roph oö u en b io, c 3ana,n,a 03ep0M TeHqa h 3aHre3ypoM. IIoBepxHOCTb nnock oro- pba nokpbita 6a3ajibTOM h ahfle3htamh BepxH ero rijihoueha h AHTp onoreh a. Ha nobepxhocth 0Öpa30BajiHCb oca/jkh ByjiKaHoreHHbix rophbix nopo/ı, b uenn Mejıa, najıeoreha h HeoreHa. njıockoropbe cy>kaetca k rory h, 3aBepmaacb Me>K/];y Ba3ap-naeM h pekoh XeKepn b BH/ıe TpeyrojibHHKa, pa3/ı,ejıaetcfl pehhbimh OBparaMH. HapaBHHHax c JiaBOH, 0Öpa30BaHH0H b pe3yjibtate H3Bep>KeHHH, o6hapy>kehbi notyxnih e KpynHbie ByjiKaHHnecKHe KOHycbi. T eprep-nah, Xo/ı>Ka3-HaH 3a6yx-naH, Basap-Haiı HanHHaıOTCfl c KapaöaxcKoro njıock oropba, 03epa A jıa I cjuıap, T aparejib p acn ojıa- raıotca Ha ətom ruıockoropbe. CyöajibiiHHCKHe jıyra, pacnojıo>kehhbie Ha 3HaHHTeJIbHOH TeppHTOpHH, SBJIHIOTCa IiaHÖOJlCe y^oöhblmh /JJIH CKOTOBO^CTBa. Ha cebepo-3ana/ıe Kapa6axcKaa neıib 0T/ı,ejiHeTca ot njıock oropba pehhbim OBparoM pekh TepTep h M ypob-^arom, Ha 3ana/ıe >Ke pekoh Xe- Kepn. CaMbie BbicoKHe tohkh K apaöaxck oro njıock oropba - rbi3-rajıa (2843 m.), EeıOK-Knpc (2725 m.). Ha njıock oropbe hmciotch hctohhhkh MHHepajibHbix bo/ i, T yprncy h IIlHpBaH. loro-boctohhaa OK0HeHH0CTb rophoh u en n, onyck aiicb b CTopoHy 97 Apa3-4a«, nepexo/tht b pabhhhy rophoro no/ihoacba. XaHHH - nafi, T aprap-nan, KcH/ıejıeH-Haiı, Fypy-qaiı, ro3jiy-uah ııap. pekh nahhhatotch c KapaöaxcKoro njıock oropba. K apa6axck aa pabhhha Ha ccb epo-3ana/ıe rpahhhht c ran/ihcara3axckoh pabhhhoh, c sana/ıa roph oiı u e n w o M ypob -^ara, c rora h loto-boctoka MHJIbCKOH pabhhhoh. PeKa K ypa OT^enaeT K apa6ax ot IIlHpBaHCKOH pabhhhbi. n o B e p x - HOCTb pabhhhbi HecKOJibKO rophcta h nokpbita TeppacaMH. H a TeppH- TopHH Kapa6axcKOH pabhhhbi ( b T ept epe), HMeroTCH ne(j)t«hbie 3ajıeacn. KjiHMaT ymepehhbiiı h c y x o n cyotponhheckhh. H a TeppHTopHH Kapa6axcKoü pabhhhbi, Ha 0TH0CHTeJibH0 Ma- jıe H b K O M ywactke, n p 0 H 3 p a c T a i0 T >KBaLn ıo e ^ e p eb O, /ı;y6, b^3 h m hoto ^ h k h x (j)pyktobbix /le p e B b C B ( a jib in a, r p y r n a, kh3hji, o p e x, (j)yh/ıyk, ih h h ik h h a p.) h mi o/i. H a ö ep ery pekh K ypw h m ciotch TyrancKHe jıeca (a y 6, B33, HBa H /ip. ), ectb KyCTapHHKH. J\jıa rro/hio>kb>ı rop xapaktepha cepan h KopHHHeBaa nohba, fljıa rophctoh >Ke MecTHOCTH xapaktepha rophcto-jiechaa h rophcto-jiyro- Baa nohba. Pa3H oo6pa3h ah (})ayh ak apa6axa. 3/ıecb M H oro xhiuhmx 3Bepen. nojıe3h bie H C K onaem bie - ) t o 3ajıe>KH m c /ih, >KCJie3a h nojihmetan- jio b (M exm ah -aar), jihtorpa<j)ckhh KaMeHb ( M h p h k c h t ) h /ıp. H CKonae- Mbie. B stom p eru oh e pacnojıaraıo Tca: J la w H, Keıib6a/ı>Kap, IH yıua, XaHKeH/jH, Xo/ı>Kajibi, AcKepaH, Ar/ıaM, EBjıax, Eap/ıa, Tep-T ep, A r/je- p e, Xo/ı>KaBen/ı, OH3yjiH, /I>Ke6paHjı, Ar/ı>Ka6c/iH, BenjıaraH. BjıaronpHHTHbie npnpo/ih bie reorpa<j)hheckhe ycjiobha: njıo/ıo- po/ih bie 3eMjiH pabhhhhoh TeppHTopHH, 6oraTbie ajibnhhckhe jıyra roph m x TeppHTopHH, a TaK>Ke 3ajıe>KH pasjihhhbix nojıe3hbix HCKonaeMbix y>ke bo BpeMeHa nepbo6bitho-o6mhhhoro CTpoa co3aaıih 3Aecb npezjnocbijikh /ı,jia 3acejıeHHH ero Heji0BeK0M, əb ojiioh h h b o ö jıa cra xo3flhctba h KyjibTypw h npebpaıuehhh ero b o/jhh h3 rjıabhehuihx ouarob KyjibTypbi K D k h o to KaBKa3a. npo(j)eccop Bejın A jihcb

50 K A P A B A X 98 ÜCTopHorpa^HH apebhero Kapaoaxa CHCTeMaTHnecKoe H3yneHHe h c to p h h K apaöaxa H ah anoct c X IX Beıca. H cto p h h apebhhx KapaöaxıjeB öw jıa onpe^ejıeh a h H3yMeHa Ha o c h o b c MaTepHanbHO-HCTopHHecKHX namathhkob, pa3- p03hehhbix MaTepHaJIOB H nhcbmehhmx HCTOMHHKOB. /^pebhoctb Kapaöaxa, ero MaTepnajibHO - KyjibiypHbie namax- HHKH OCOÖeHHO CTaJIH nphbjiekatb BHHMaHHe HHOCTpaHHblX nyteuıec- TBeHHHKOB h Booöuıe HCCJie/^OBaTejıeH - jııoöhtejıeh c H anana XIX BeKa. PaCKOnKH, npoboähmbie HMH, CJiy)KHJIH He CTOJIbKO H3yHeHHK) /ipebheh HCTopHH Kapaöaxa, ckojibko h o ch jih xapaktep rpaöeaca. nyteuıectbehhhkh, nphöbibabuiheb A3ep6aH/ı>KaH h, b HacTHOcra, b Kapaöax HccneAOBaTejiH-jııoÖHTejiH (npe^ctabhtejih pa3jihhhbix npo(j)ecchh) BejiH packonkh, b och obhom Ha TeppHTOpHH 3axopoHeHHH, OTHOCHHIHXCa K IY-I TblCflHeJieTHK) /10 H am eh 3pbl, TO ectb K ÖpOH- 30B0My h >Kejıe3HOMy BeKy. OÖHapyaceHHbie KyjibTypHO-ncTopHHecKHe oöpaiubi öbuih Bbme3eHbi 3a pyöew h,ho ch x nop xpahatch b H3BecTHbix M y3eax MHpa, KaK uehhehihhe h pe/jhahhrae 3KcnoHaTbi. 3 t h MaTepnajibi npeflctabjıaıot c o ö o h öojibuıyıo 3HanHMOCTb b H 3yneH H H /ıp e B - Heiı HCTopHH Kapa6axa. nocjıe TıojiHCTaHCKoro 1813 ro/ıa h TypKMeHHancKoro /jorobopob 1828 rofla 3eMJiH, H axoflam H eca k cebepy o t p. ApaKC o to ih jih k P o cch h, h t o HecKOJibKO oöjierhhjio AOCTyn cıo/ıa ebponeühob. C)paHuy3CKHH nyteıuectbehhhk /I,ıo6ya /ıe MoHnepo b 1834 roay nphöbuı b Kapaöax, nocethjı Ulyuıy h rhh/pky, h npe/ıctabhji cbe/jeh m 06 ybh,n,ehhbix b LLIaxöyjıare h TepTepe hctophhcckhx namht- HHKax. nocjıe ytbep>k,nehh$ı Ha nobectke ah h P o c c h h c k o to H M nepatopc- Koro ApxeoJiorHHecKoro KOMHTeTa B onpoca o KaBKa3CKOH apxeonorh H, KaK 0CH0BH0r0 Bonpoca, BHHMaHHe h HHTepec k A3ep6aH^acaHy h, b 0C06eHH0CTH k K ap a6a xy, 3HaHHTejibHO B03p0CJiH. B 8 0 -e ro/ibi XIX - ro BeKa rpy3hhckhh ynehbih E O.C H JiocaH H 3aperHCTpHpoBan namathhkh Bap/iHHCKoro KypraHa. n o nopyneh H io P occh H C K oro reorpa(])hheckoro O ö u ıe c T B a /],ac. B eh ceh ro(j)(}) npeactabhji H H ^opm auh io o namhthhkax KypraHOB Y n T e n e, B o h t, K A P A B A X 99 E( )etjih, Bap^a, CyjiTaHÖyq, XoaHcanbi, Haxo/nnuHxcfl Ha TeppHTopHH Mnjib-Kapa6axcKOH pabhhh bi h HaropHoro Kapa6axa.. HeMeuKHH HccJie^OBaTejib ƏMHJib P ecjıep, pa6otabuihh b UlyuiHHCKOM peanbhom yhhjihiue, b 1891, 1893, 1895, ro/ıax böji packonkh BOKpyr ropo^ob LUyuıaKeHTa h UJyuiH, a TaK>Ke b6jih3h /lauıajitbi H ah axn, M exrakehta. O h ace n0öjih30cth aepebhh Tıojıaöjibi, Ar/ıaMCKoro paftoha, Bejı HCCneaoBaTejibCKHe pa6otbi b saxopohehhjix KypraHOB H a6nt 3ne, KHpnHHTəne. Ə.P ecjıep b cpe^hhx TeneHHax 6acceÜHapeKH XaHHH-Haiı b 1893, x roaax b A p n a /i3 o p e, b /Je'rrojıy b , x ro,zı;ax Baıuibiraa- CnpxaBeHiie, b 1897-m ro /ıy b A xm axe bğji packonkh b KypraHax h MOTHJIbHblX 3 a X O p O H e H H H X, OTHOCHIUHXCÄ K 6 p 0 H 3 0 B 0 M y B ek y. O h >Ke B , 1897-e roflbi Ha TeppHTOpHH Taprap-Haa, Xofl^cajibi-Haa h HjiHcy-Haa oöhapy>khji 6ojıee 20 KypraHOB h KaMeHHbix CKJienoB. B 1895-m roay b rapakenekt3ne, HaxoAameMCH b OH3yjiHHCK0M paiıohe, a b 1897-m ro ^ y b Tajıa-Təne, pacn0ji0»cehh0m b Ar,a»ca6eflHHCKOM panoh e 6biJiH n pob e/ıeh bi nonckobbie paöotbi. Ulyvua Eorarbie MaTepnajibHO - KyjibTypHbie namsrnihkh 6hjih coöpahbi (b m ro/ıy) npn HCCJie/ıOBaHHH KypraHOB 3epra, CeHrep h KeTTH- Təne, pacnojıo>kehhbix b rophoiı 30He Kapaöaxa h CBe/ıeHHH 06 3tom 6biJiH 0ny6jiHK0BaHbi b cöophhke Pocchhckoh HMnepaTopcKoiı ApxeojıorHHecKoü Komhcchh, ataoce b HeMeuKOM Apxe0Ji0rHHecK0M, 3 ra o r-

51 K A P A B A X 100 Kapaöax. XaıiKendu pa(j)hheckom h AHTpononorHHecKOM c6ophhkax. B om ro/ıy, nocjıahhtıe b KOMaHanpoBKy Ha IO^chlih KaB- Ka3 no jihhhh M ockobckoto ApxeojıorHHecKoro OömecTBa M.CtıcoeB h r.ca^hrh npobejih HCCJie/jOBaHHa b perhohax IlIyuiH h JlaiHHa. B 1926-m roay Ha TeppHTopHH, me Haxo^HJiHCb Kapa6axcKo-xofl»ca- jihhckhe namathhkh, n o /ı pykobo^ctbom M.MemaHHHOBa h c yhacraem,^>k. HacH(J)H, H.A3H36eKOBa, A.AjıeKnepoBa, H./],>Ka( )ap-3a,zıe, T.nacceKa, B.JIaTHHHHa 6liji coerabjieh TononjıaH apebhehhihx namxthhkob T aprapnahckoro h Xo^acajibmaHCKoro öaccehhob. B bijih onpe/ıejıeh bi apeajibi pacnpoctpahehha namathhkob KyjibTypw Xo/ı>Kajibi h npobe/ıehw packonkh Ha nojıe Bauı «KypraHa» h b MecTenKe - «KaMeHHoe 03ep 0», H axoaam eroca Ha jicbom ö ep ery T aprap-naa, b 3axopoHeHHax OTHOcauiHxca k 6p0H 30B0M y BeKy. ƏKCne^HHHaMH, npobo/ihmwmh H.H.MeinaHHHOBblM, ÖblJIH 3aperncTpHpoBaHbi HOBbie namathhkh Ha Mnjib-Kapa6axcKOH pabhhhe h HaropHOM Kapaöaxe (b 1927, , 1933-m ro/jax), 6biJia pa3pa6o- TaHa apxeojıorh H eck aa KapTa TeppHTopHH. K A P A B A X 101 EcTecTBOBefl E.H T ym M ejib b m ro/ıax n p 0B0/iHJi packonkh HCTopHHecKHx namathhkob KepKH^McaxaHa, XamceH/iH, Xo/ıacanoB, rıpe/ınphhajı nonbitky onpe/ıejih T b xpohojiorhheckyıo ən o x y namathhkob, 0n y 6jiHK0Bajı HayHHbie /jahhwe o po/ıe 3aHaTHH, xo3afict- BeHHOH /leatejibhocth h KyjibType HaceJieHHa Kapaöaxa. AKa/ıeMHK E.E.nHOTpoBCKHH b cb o eö paöote «3aKaBKa3CKaa ap- xeojıorn a» ( ) c o o 6 ih,hji 0 6 apxeojiorhheckhx namarahkax 6ac- cehhob pek Taprap-HaH h TepTep-naH. K.X. KyuiHapeBa h T.X.H yöu- hhiubhjih ynomhhajih b c b o h x p a ö o T a x 06 HCTopuHecKHx namathhkax K apaöaxa ə n o x n 6pOH30Boro BeKa. B 50-e ro/ıw XX CTOJieTHa cob M ecraaa 3Kcne/ı,HHHa ApxeojıornnecKoro HHCTHTyTa AKa/ıeMHH HayK CCCP h HHCTHTyTa H ctophh AKa- /j^emhh HayK A3ep6aM/ı>KaHCKOH CCP no/ı pykobo/ıctbom apxeojıora- KaBKa30Be/ıa A.A.HecceHa n pob ejıa Hccjıe/ıOBaHHa apxeonorhheckhx namarahkob Ha TeppHTopHH Mnjib-Kapaöaxa, b 30He HaprH3T3ne, YHTəne, Xo/ı»cajıoB, Y3epjiHKTene ənoxn 6pOH3bi. B KOHue 50-x ro/ıob XX-ro BeKa A. A.HecceH o6hapy»chji octatkh HeCKOJIbKHX HaCeJieHHWX nyhktob, COOTBeTCTByiOIUHX ƏHeOJIHTy H 6p0H 30B0M y BeKy b hhjkhcm TeneHHH K eh /ıaneh -H aa, n p ob ejı packonkh B MOTHJIbHWX 3ax0p0H eh H ax. B cepe/ihhe 60-x to /io b XX-ro BeKa H.X.HapnMaHOB Bbi/iBHHyjı HayHHwe nınote3w o KyjibType ƏHeoJiHTa h nepboro 6p0H30B0ro c to - jıeraa Ha 0CH0Be namarahkob F apaxaa>kh, TyTTəne, JlefijıaTəne Ha TeppHTopHH Kapa6axa. M.M.rycefiH O B b 1960-m ro /ıy Ha jicbom 6e p e r y Typy-Haa, b n arep e A 3m xckoh n e ıu e p w oöhapy»chji 10 KyjibiypHbix njıactob, o th o - caıuh xca k /ıpebh en, cpe/ih eh, B epxh en cıyneh H M ycrae. B 1963-m ro /ıy HCCne/ıoBaTejibCKHe paöotw b A 3w xck oh h TanıapcKOH n eıu e p a x 6 w jih pacuihpehbi. C ob M ecraw e Hccjıe/jOBaHHa M.ryceiiHOBa,,ZI,.ra/j;>KHeBa, A.M am e/ıob a, H.IÜHpHHOBa, B.B əjih h k o, A./],aca4)apoBa, B.Ta/pKHeBa, C.A jın eb a, M.CyjıeiiMaHOBa noka3anh, h to K apaöax abjiaetca camoh /ıpebh eiı p o /ih h o h HenoBeKa Ha IOhchom KaBKa3e. B m ro /ıy T.C.HcMaHJioB npobejı nccjıe/ıobahha b /lojihhax F yp y-n aa h KeH/ıejıeH-Haa, b HacejıeHHbix nyhktax, oth Ocauınxca k

52 K A P A B A X K A P A B A X 102 3HeonHTy h 6p0H30B0M y Beıcy (rıoh enit ən e, X ah Təne, rapakğnektəne, TıoıibTəne, LH om yjıyrəne, y 3yHTəne, MeHHeT3n e, 3 eprept 3n e h np.). B TapaKeneKTəne ö h jih BbiaBJieHbi (J)aKTbi x o s^ h c tb c h h o h h KynbTypHbiH ^eatejibhocth HacejıeHHA K apaöaxa b n ep n o/ı 6 poh 3bi, pahhero K ejıesa, b ə n o x y ahthhhocra h cpe/jhhx BeKOB. r.c.hcmahjiob HccjıeaoBajı HaceneHHbie nyhktbi, p a cn o n o - HceHHbie b 30He ajibnhhckhx JiyroB Kejib6 a/ı»capckoro pafioh a Ha npora- acehhh B ep xh ero TeneHHH T ep T ep -n a a, OTHOcamHeca k cko- TOBO/JHeCKHM njiemcham 3nOXH pahheh 6pOH3bI, H HOCHIHHe Ce30HHtIH xapaktep, Hccne/ıOBajı TaıoKe TaMouiHHe HacKajıtHbie H3o6paaceHHH. B Hccjıe/ıOBaHHH P.M.M yhnaeba «KaBKa3 Ha 3a p e 6p 0H30B0ro BeKa», ( r) öm jih amu CBe/ıeHHA o x p 0H0Ji0rHH h əth h h c c k o h nphha,zuıemchocth KypraHOB 6p0H 30B 0ro BeKa K ap aöaxa. B o m ro/ıax X.O./],Mca(j)apoB Ha TeppHTopHH K apaöaxa, npobejı mnpokhe apxeojıorhheckhe HCCJie/joBaHHfl. O h Bejı packonkh KypraHOB «E/mn T3n e», X op y 3Jiy, CapoB, EeHM C apob, EopcyHJiy, /],acamhjijih, /JaMHpHHjıep, ƏBoray h HacejıeHHoro nyhkta T oxm arrəne b6jih 3h cğji Eypyaac h A jx x h TepBeH/ı,. B pe3yjibtate apxeojıorhheckhx packonok öbuih HCCJie/ıOBaHbi nocejıehhh əh o x h pahhefi 6poH3bi YHoraaH, rou ıat ən e (/]»cytt3ne), /JenpMaH-epH, ən o x n cpe^heh 6 poh- 3bi T oxm art əne, ^H H apt əne, A rren e, C ap b it en e, T ab ypt əne, M H iuhprbiuuıaxbi, TapaTəne, KypraHbi M akcyany, TeH Təne, Kbi3buuibi KeHrepjiH, Y qoraah, r y 3aHjibi, C apbm oöah (A r/ıam ), EopcyHJiy, EeHMcapoB, ƏBoray, XyceHjiH (Tep-TepcKHH pauoh ), X ycyjıy, TafiHar, EaaT (Araacaöe/iHHCKHH panoh ) h Ha 0CH0Be BbiHBJieHHoro ö o ra ro ro MaTepnana öbijih BbicKa3aHbi HayHHbie Bbmo/ı;bi o cejibckoxo3ahctbch- h o h /tehtejibhocth /ıpebhhx KapaöaxcKHx njıemeh, 06 h x öbite, pejih- rh03h0-mhp0b033pehheckhx B3rjlfl/iax H T./I. Ebuıa coctabjıeha apxeojıorhheckaa KapTa namhthhkob Kyjibiypbi KapaöaxueB ə n o x n 6p0H30B0ro BeKa. K 103 Kapaöax b K a M c m ıo M e e K e - K y jib T y p a T y p y - n a H pachbehiuhh p e r a o H A 3e p 6an/ı>KaHa - Kapaöax, abjihetca 0/],HHM H3 CaMblX flpebhhx MHpOBblX OHarOB HHBHJIH3aUHH. Kapaöax co c b o h m Ö JiaronpH H TH bim nphpoflho-reorpa(j)hheckhm KjiHMaTOM, 6oraT oiı (jmopoh h (j)ayhoh, h b jih c tc h o /ih h m H3 T ex M ect Ha 3eMHOM rnape, rae 4>opMHpoBajıocb /ıpebhee HenoBeHecKoe oömectbo, t o ectb n ep B 06biTH0-06uiHHHbiH C Tpoö. A 3 b ix, Taraap, 3ap - 3 t o MecTa 3aceJieHHH n e p B o 6biTH oro nejıobeka. Kapaöax. JJonuna rypynaü u Kendejıennaü Ha TeppHTopHH <J>H3yjiHHCKoro panoha Kapaöaxa, b n e m e p a x A 3bix h Taraap, pacnojıoaceh H bix b JioiHHHe Ty p y -n a a 6m jih oöhapyacehbi MecTa ctohhkh n ep B o 6biTHoro uejıobcka. OÖHapyaceHHaa 3/ıe c b b 1968 r o /ıy Kyjibiypa KaMeHHoro BeKa Ha3BaHa KyjibTypoft T ypy-h aa. /İpeBHHH HejıoBeK b 3 to h /ıojihhe Kapa6axa n o c e jn u ıc a 2 MHJUiHOHa Jier Ha3a/ı.

53 K A P A 5 A X 104 K A P A 5 A X 105 H3HaHanbHO o h h >khjth b n arep e rypy-nahckoh aojihhm. no3>ke b cbä3h c nepemehoh KJiHMaTa - noxojıo/ıahhem, oh h pacnojıomchjihcb b A x li3 ck o h h TarnapCKOH nem epax. A 3BixcKaa nemepa oflha H3 cambix BeJiHKOJienHbix KapcTOBbix nyctot, HMeıoiHHxca Ha K3>khom KaBKa3e. /],jihha nem epbi 400 MeTpoB, oömaa n nom aab m2. B nemepe HMeıoTca BbicoKHe 3anbi (20-25 MeTpoB), pasjihhhbie n ep exo/ibi h HeoöbiKHOBeHHbie CTa- JiaKTHTbl. Kapaöax. OpaeMetim uejıoeeueckoü nejuocmu, (asbixanmpona) naüdemoü e A3bixe. Bxod e A3bixcKyto netifepy (eud u3nympu). B pe3ynbtate apxeojıorhneckhx packonok y ıoachoro Bxo/ıa b ne- m ep y h b cooöm aıom H xcfl c hhm n n y x 3anax öbijih oöhapyacehbi Kyjib- TypHbie njıactbi( 10), othocamhecfl k pa3jihhhbim cta/ihhm KaMeHHoro BeKa. Ə th nnactbi xpahat b ceöe cjıe/ibi TbicjınejıeTHH, HaHHHaa c KaMeHHoro BeKa BnnoTb # o cpe/ihebekobbh. C t o h k h speıihji CTpaTHrpa( )HH, T ak aa jıo K a n b H a a n o c jıe /ıo - BaTenbHOCTb /leh T enbh oct H nejıob ek a B n ep B b ie HaÖJiıo/ıaeTCH HMeHHo b A 3 b ix e. n e p B o e 3acejıeH H e n e m e p b i H an ajıocb b ə n o x y KyjibTypbi T y p y - n a a ( Y n - X n jıact b i). OÖHapyaceHHbie b ə th x n n a ct a x opy/ih a Tpyqa HMeiOT ÖOJIbHIOe CXOACTBO C BOCTOHHO-a(J)pHKaHCKOH KyjibTypoH O ji- a y B a n. B III-m n n a ct e A3bixa öm jih oöhapyacehbi octahkh nepboöbithoro nenobeka, OTHOcauiHeca xpohojiorhheckh k Kyjibrype M yctbe. B BepXHHX CJIOflX A3bIXCKOH CTOHHKH ( I - I I njiactbl) npocjie^chbaiotch ç jıe /ibi KyjibTypbi ƏHeojiHTa, 6p0H 30B 0ro h cpe/ihhx BeKOB. T ep B a a CTyneHb KyjibTypbi r y p y -n a a oxbatbibaet floa- X X uıejibc K H H nepho/ı n aneojih T a, BTopaa CTyneHb oxbatbmaet pah H ioıo h c p e /ih io ıo ə n o x y A rn ejıa, TpeTbfl >Ke CTyneHb oxbatbm aet 3 n o - x y A ıu ejib h M y ct b e. ƏTa HHBHJiH3aıiHJi po/ih Jiacb o k o jio 2 m h jijih ohob jıet H a3aa, n p o u u ıa CTaHOBjıeHHe h 3aBepuiH Jiacb nph6jih3hteıibho 700 jıeth a3a/ı. BbuiH o 6Hapy>KeHbi MHoroHHCJieHHbie r p y ö b ie opyqh fl Tpy/ıa, H3TOTOBJieHHbie H3 rajıehhbix KaMHeö - cekanh, o p y a n a KyÖHnecKOH (})OpMbI, CKpeÖHHHbl H MHOTO OCKOJIKOB. 3fleC b ÖblJIH BblHBJieHbl Opy/IHH AJifl pyökh (B ecom 4-5 kt). Ha n o cjıeah eh CTa/jHH rypynahckoh KyjibTypbi HacejibHHKH A 3 b ix a C nomoiublo ycobepinehctbobahhoh TeXHHKH H3TOTOBJIflJIH o p y - /jhfl Tpy/ıa H3 K Bapua, KBapuHTa, 6a3ajibT a, KpeMHHfl, 4)e3eT a, fluimbi h /ip y r o r o p o /ıa KaMHen.

54 K A P A B A X K A P A B A X 106 B yet 0 pejih rh 0 3 H0 - M H p0 B0 3 3 peh H ec K H X npe/ictabjieh H H X /ipeb H H X JUO/ieİl H CBH3 ah bi C n epb O Ö blt H blm HCKyCCTBOM. npo/ıymahho cjıoacehhbie o n arh b A 3bixckoh nem epe yka3bmaıot Ha to, hto b ə n o x y Aıuejıa )KHBUiHe 3/ıecb jho/ih 6 m jih 3HaKOMbi c oraem h Hcn0Jib30BanH ero. B ən o x y K y jib iy p b i MycTbe b o ö p a 3 e >kh3h h, b ö b iıy /ıpebhhx ÄHTejıeiı Kapa6axa n p o n cx o /ih jı 3HaHHTejibHMH n p o u e c c pa3bhtha h 0CH0BaTejibHaH ə bo jh o u h h. HaHaBiuHCb t m c s h jıet Ha3a/ı, 3Ta KyjibTypa 3aB epuih na CBoe cyıuectbobahhe tm ch h h JieT Ha3a/ı. Opydue mpyda, pyöw ıo - Haüdennoe e A3bixe /JpeBHHe HCHTeJIH JIOmHHbl, fljifl yaobjietbopehhh CBOHX >KH3HeH- HBIX notpeöhocteh, 3aHHMaJIHCB OXOTOH H COÖHpaTeJIBCTBOM. C nomo- uibio 0 6 bikh0 BeHH0r0 KaMeHHoro opyflhfl o h h o x o th jih cb Ha KpynHoro H MeJIKOTO 3BepH H HX /letehbimeh. IIepBo6biTHbie jho/ih rypynahckoh aojihhm mchjih oöihhhoh, coöpahhoh b ManoM KOJiJieKTHBe. OcTaTKH (JıayHbi b /ıpebhem njıacte Arnejib - (J)parMeHTbi qejnocten, qepenhbie kocth nemephbix Me,n,BeAeH A3mxckoh nemepbi ətoto nepho.ua, yka3bibaıot Ha (JıaKT oxotbi Ha neıuephbix Me/iBefleiı, KpynHbix ojieheu h apyrnx /ihkhx jkhbothbix. HaH^eHHaa b A3bixe nactb HejıOBeuecKOH h c jh o c th npe/jctabjiaet coöoiı öojibiuyıo HayHHyıo uehhoctb. n o CTeneHH /ıpebhocth octahkh A3bixcKoro nejıobeka netbeptbie b MHpe h nphhafljıeacajih o h h ^cehiuh- He jıet, nph6jih3htejibh0 achbiueh o k ojio 350 tb ic h h jıet Ha3aA. OÖHapy^ceHHbiü b n eıu ep e b ectectbehho 0Öpa30BaHH0H HHiue o /ih h H3 n ep en o B Me/iBe/ıa c uapanhhamh h neptohkamh CBH/ıeTejibCT- n o j i b 3 o e a n u e o a n e M ] I pebh H e HCHTenH Kapaöaxa t o h ə n o x n oxothjihcb Ha jıou ıa/ıeh, r ın e ıu e p H b ix M e/ibe/ıeh, KyjıaHOB, KaBKa3CKHx MapajıOB, 6mkob h HOCoporoB. OcHOBHaa nactb 0CTaHK0B ^ h k h x h ch b o th m x 3T oro n e - ph O /ia HOCHT CJie/Ibl HBHOrO COnpHKOCHOBeHHfl C OrHeM. 0 6 p a 3 U b i KapaöaxcKOİı MaTepnaJibHOH KyjibTypbi ə n o x n Me30JiHTa h HeojiHTa, o p y/ih a MHKpoJiHTa ö h jih HaH/jeHbi b6 jih3h U ly u ih, b n e ıu e p e /JaıuajiT bi. B ə n o x y Me30JiHTa oxota b K a p a ö a x e npebpathjiacb b BaacHeiııuHH p o /ı /lefltejibhocth, öbuih nph pyneh bi MeJiKHe hchbot- H bie, AHKHe pactehhh CJiy>KHJIH HCTOHHHKOM nhiuh. H m ch h o b 3Ty ə n o x y b x03shctbehh0h ä h 3h h K apaöaxueb 6mjih

55 K A P A 5 A X K A P A B A X 109 Tpydoean denmejibhocmb juodeü nepuoda neojıuma Asbixcmn neıifepa. CpedneaıuejibCKue KdM eh H bie opydun mpyda. 3a ji 0 aceh bi OCHOBH nepb O Ö M T H O ro pactehhebo/jctba H CKOTOBO/JCTBa. HepBOÖMTHMe jh o /ih B ep xh ero Kapaöaxa o c b o h j ih n e m e p y 3ap, 06pa30BaB uıyflca b pe3ynı>tate notoka nabm, n p n H3Bep»ceHHH ByjiKaHOB b HeTBepTyFO reojıorhheckyro ən oxy. FIajıeoreorpa(J)HHecKHe H ccjıe^ob ah H H (aka/j. A.B.MaMe/jOB) b J ia r e p e n eıu,ep M, b b ih b h jih 6na- ronphhthbih x ap ak T ep KjiHMaTa t o h ən o x n. B j ıa r e p e 6 m jih oö H ap yace- h m pa3jihhhbie octahkh /ih k h x Jiouıa/ıeH, K03, ebponehckoro C T enh oro o c jıa, atarake /ıpebhero Mapajıa. Ile p B o ö b it H b ie achtenh K a p a ö a x a b ə n o x y n a jıe o jih T a Ha C T a/ıuu npom eh cyto H H oro not enjıeh H H no/thhm ajihcb Ha B03BM iueh H0CTH K ejib 6 a /i)k a p h Majıoro K ab K a3a, a TaKace Ha /ıp y r u e ajibnhhckhe bm - COTbl /JJI5I C e30h H 0H OXOTM. KejiböadoKap. KaMenHbie opydm mpyda U3 neu^epbi 3ap.

56 K A P A B A X K A P A B A X 110 FopHbiH nojıc 3apcKOH nemepbi Haxo/iHTca Ha BbicoTe 2190 MeTpoB Ha/ı ypobhem Mop». Ə tot jıarepb pe/ihahihhh b A3ep6aiı/pKaHe no HajiHimo yhhkajibhblx Opy/IHH Tpy/ia HCKJIIOHHTeJIbHO H3 OÖCH/IHaHa. üepboöblth m h nejıobek oöyctpohjıca b nemepe 3ap b ənoxy MycTbe h b npe/ı/ibephh BepxHero najıeojthta. C reojıothheckoh to h k h 3peHHa, ə t o o t h o c h t c h k cpe/ih eıı cıynehh ə n o x n BiopM. ü o ypob H io t c x h h k h H3roTOBjıeHHa h BH/jaM opyahh 3 to neph o/ı n ep e x o /ıa ə t h x jııo/ı;eh o t (f)h3hheckoro THna najıeoampona (/ıpebhhh nejıobek) k H eoah Tpony. Ohh coct ab jıajih cn e- HHajibHbie r p y n n w h H3r0T0BJiflJiH opy/ihh /jjia o x o tm Ha OT/ıejibHO B3flTbIX /KHBOTHblX. 111 HcTopna 3apcKoro namhthhka orpahhhhbaetca xpohojioırmeckhm nepho/ıom o t tm ch h JieT /ıo h.3 /io tm c. net. Jlarepb nem ep b i 3ap, əııoxh c p e /ih e r o xbajih ( b io p m ) n03b0jiaet pack pbit b pa/ı BonpocoB, CBA3aHHbix c KaBKa3CKHM najıeojihtom. Ha och o bc ahanh3a opy/ih H H3 Jiarepa 3apCKOH n e m e p b i, y /ıa j ıo c b /i0ka3atb HajiHHHe Ha Majiom KaBKa3e TarnapcKOH, 3aH rh Ö a3ap0-3apck 0H KyjibTypbi. TaKHM 0 6- p a 3 0 M, b nep H O /ı BepxHero naneojihta, eme tm cjih h net Ha3 a /ı 6 m - jio n0ji0>keh0 Hanajıo 6jiH>KHeBOCTOHHOMy, ahatojihhckomy h KaBKa3C- KOMy KyjIbTypHO-3THHHeCKOMy KOJIbliy. flemepa Tazjıap. KaMemibie opydun mpyda.

57 K A P A B A X 112 K apaöax b ənoxy 3HeojiHTa nph6jih3htejıı.ho c YI TbicflHejıeTHn /ıo h.3 b A3ep6aH/ı>KaHe B Kapaöaxe, HaHHHaeTca ənoxa 3HeojiHTa - Me/Hio-Ka-MeH- H oro BeKa. B o rat tıe 3ajıe>KH Me/jH n03b0jihiih K ap a ö a x y, CTaTb o/jhhm H3 ApeBHeHiuHX onarob M etajuıyprhh. ApxeojıorHHecKHe Hccjıe/joBaHHH, npobe/ıehhbie Ha TeppHTopHH Kapaöaxa, b HaceneHHbix nyhktax H nah Təne, Fapaxa/ı>KH, JlenjıaT əne, Asbix, Taraap, TapaKeneKTəne, TıoHemTəne, XaH Təne, KıoJibT3ne h /ıp n o K a 3 bibak)t, h to 3/ı;ecb H3r0T0BJiHJiH H3 Me/iHbix c a M 0 p 0 /ik0 B o p y /ı n a T p y /ıa, CHanana m cto/iom kobkh, a 3aTeM h m cto/iom n n ab K H -JiH T ba. OÖHapy^ceHHbie b HaceneHHOM nyhkte X ah T ən e, b /ı;ojihhe F y p y - najı, KaMeHHbie h rnhhhhbie cfıopmbi /ijih jihtba t h t j ih /ıaıot 0 CH0 BaHHe nojiaratb, h t o Kapa6ax, KaK h Becb K D ^chhh KaBKa3 HBjıaeTCfl o/i,hhm H3 cam bix /ı;pebhhx cam oöbith bix on arob M etajui0 H cn0 Jib3 0 BaHHa. Cpe/iH Kapa6axcKHX namsthhkob ə n o x n ƏHeojiHTa 6buiH oö H apy- )Kıuıuu{a nepuoda Əneojıuma K A P A B A X 113 acehbi KaMeHHbie H3/ıeJiHH - >KepHOBa, TepKH, cekann, 3y6b?ı cepnob, h MOTbirH. Pa3BHTHe np0h3b0/ı;htejibhbix chji cnocoöctbobano nepem ehe o6pa3a >kh3hh jııo/ıeh. KapaöaxcKHe HacenbHHKH, 3aHHMaıoiHHecH oce/ijibim 3eMJie/ıejiHeM h ckotobo/i,ctbom ocbohjih no/mo^kha rop h pehhbie 6 ep era, no6jih>ke k bo/ih h m HCTOHHHKaM. O hh >khjih b /lomax OBajIbHOH (J)OpMbI, noctpoehhblx H3 CbipHOBOrO KHpnHHa H C nojlom, BblJIOMCeHHblM H3 TJIHHHHOH MaCCbl, a HHOr/],a B 3eMJIflHKaX (CKOTOBO/lbl). B uehtpe hjih y CTeHbi əthx >khjihih yctpahbajıncb o/pkarn (ona- th) fljıa rotobkh nhiıjh h o ö o ıp eb a. O c h o b h h m 3aHjiTHeM K apaöaxck oro H aceneh H a ən o x n əheojihta 6buıo M0Tbi>KH0e 3eMJie/ı;eJiHe h c k o to b o /ic tb o. H a p a /ıy c ə th m o h h 3aHHMaJIHCb pa3j!hhhbimh BH/l,aMH pem ecejl, TaKHMH KaK MeTaJU1006p a- 6oTKa, rohhaphoe p em ecno, TKanecTBO, Ko^ceBeHHoe /lejıo, paöot a no k o c th h n o KaMHio. BcnoMoraTenbHbiM 3aHHTHeM b 3Ty ə n o x y CTaHO- BHTCH OXOTa H pblöhah JIOBJIfl. B ən o x y ƏHeojiHTa ocoöehho y c 0BepmeHCTB0Baji0Cb /jomamhee p em ecjıo - rohhaphoe /jejıo h oöpaöotk a k o c th. H3 k o c th H3r0T0Bjıa- JIHCb HaKOHeHHHKH MOTblI', mhjia, HrJIbl, CKpeÖK006pa3Hbie HO>KH, ykpa- mehha h npe/imetbi 6biTa. B TKanecTBe b KanecTBe cbipba Hcnojib30BajiH pacthtejibhoe b o jio k h o h m epctb. B ən o x y ƏHeojiHTa cobepmehctbobanocb rohhaphoe pem ecno. KanecTBO n ocy/ibi ynyhmhjiocb, n o cy /ıa BbiBapHBanacb b KpacHOM, ch- pehebom h acejitom KpacHTejıax. /I,jih rnhhflhoh nocy/jbi ətoh ə n o x n xa- paktephbi BbiCTynaıoıi],He pyhkh. nobepxhoctb HeKOTopbix hx hhx nokpblta KpaCOHHblMH y30pamh. B ə ı y ə n o x y Ha 0CH0Be pa3bhtha M0Tbi»CH0r0 3eMne/ı;ejiHfl HOTpeÖHOCTb HaceneHHfl b ebecth bix npo/ıyktax 6buıa y/i0bjıetbopeha. O ce/ijibie 3eMJieaejibHecKHe nnemeha Hcnojib30BajiH kocth- Hbie MOTbirn, cöoph bie cepnbi, BKjıa/ı,bimH kotopmx 6buiH H3roTOBJieHbi H3 OÖCHAHaHa HJIH KpeMHHH, 3epH0TepKH, >KepH0Ba, necthkh H CTynbl. B 3noxy 3HeojiHTa b K apaöaxe BbipamHBanHCb pa3jihhhbie BH/ibi OBca, nmehhhbi. B bicok oe pa3bhrae 3eMJie/ı;eJiHfl nocııy>khjio nphhh- HOH 3BOJHOHHH CKOTOBOflCTBa. CKOTOBO/lHeCKHe njicmcha pa3b0/i;hjih KpynHbiH (6 h k, KopoBa) h MejiKHH (obha, K03a) poratmh ckot. Pa3BHTHe KpynHoro porat oro ckota nobjihjuıo Ha 3eMJie/ı;ejibHecKoe xo3ahctbo h nocjıy>khjio H3MeHeHHio er o xapaktepa. C kot CTajiH Hcn0Jib30BaTb b

58 K A P A B A X 114 K A P A B A X 115 Kapaöax b ənoxy 6poH3bi Hanajıo Ənoxn paıih CH 6 p o H 3 bi K anect B e TaraoBOH c h jib i. rjıuhhhan nocyda u opydun mpyda nepuoda SHeonuma. KapaöaxcKHe njıemeha ən o x n 3HeojiHTa BbipaÖOTajiH c b o h oöp a- flw h TpajiHiiHH, pejihra03h0-mhp0b033pehheckhe npe^ctabjıehha. 3axopoHeHHe ymepuihx np0h3b0/ihji0cb b 3eMjıaHbix h jih b rjihhaıibix MOTHjıax. Ha yconnih X o h h ykjıa/ibibajih KpacHyıo o x p y ( k^k ch m b o ji ÄH3HH). nph6jih3htejibh0 c ənoxh əheojihta KapaöaxcKHe njıemeha CTajiH yctahabjihbatb KynbrypHO-ƏKOHOMHHecKHe cbh3h c KDjkhmm A 3ep- 6aiı/ı:>KaHOM, MeconoTaMHeH. KapaöaxcKHe ykpauıehha H3 KepaMHKH ənoxh 3HeojiHTa h Han/ıeHHbie b /],BypeHbe ykpamehha, h m c io t y/ihbh- TeJIbHOe BHeiHHee CXO/ICTBO H l OBOpaT O HaJIHHHH B3aHMHbIX CBÄ3eH. ƏTa KyjIbTypHO-3KOHOMHHeCKaa CBH3b MOK/iy /IByMa /ipebhhmh onaramh KyjibTypbi 0Ka3ana 6jıaroTB0pH0e b jih h h h c KyjibTypbi 3eM jıe/ıejiha Ha KDkhom KaBKa3e. Ha pa3bhthe nph6jih3htejibho c IY TbicaHeneTHa a o H am eiı əpbi b Kapa- 6 a x e, np0h30hijih 3HaHHTejibHeiiHiHe HOBiuecTBa b o 6jıacTH MeTajuıoo6p a 6 otkh. M actepa H 3o6penH hobbih, ö o jıee KanecTBeHHbiH, HeacejiH Me/ib cnnab - 6poH3y. /Io6aBJieHHeM b coctab Me/iH cypbmbi, MbiuibflKa, ojio- Ba, HHKeJIH H /ip. ychjihjihbajiacb npohhoctb H AOJITOBeHHOCTb 6pOH3bI. Ə n oxa 6poH3bi Hanajıacb c o BTopon nonobhhbi IV TbicanejıeTHH /ıo Hauıeiı əpbi h n po/ıojı»cajıacb /ıo KOHua II TbicanejıeTHa /ıo H aıueiı əpbi. rapaxenekmene u DoHeuuıumene

59 K A P A B A X 116 HaHHHaa c ƏToro BpeMeHH, npohcxo/wnr ochobaı ejibhbie H3MeHe- HHfl B npoh3bo HTejIbHbIX CHJiaX H IipOH3BOACTBeHHbIX OTHOHieHHHX; B pa3jihhhbix OÖJiaCTflX X03HHCTBa nohieji HHTeHCHBHblH npoii;ecc 3BO- JIIOHHH. Ə n oxa 6poH3bi b K apaöaxe n p o u u ıa HecKOJibKO, n0cjie,a;0batejibh0 CMeHHBmHx Apyr a p y ra, CTaflHH pa3bhthh. riepbaa CTa/iHH 6p0H30B0r0 BeKa Kapa6axa oxbatbmaet nepho/ı CO BTOpOH nojiobhhbl IV TblCflHeJieTHH /1,0 H.3 /10 nocjie/ihhx CTOJieTHH III TbicflnejıeTHfl. a o.h.3. fln a ə t o h ə n o x n xapaktepha K ypa-a p a 3CKaa apxeojıorhheckan Kynbiypa. BTOpaa CTa/iHfl pa3bhtha ə n o x n 6poH3bi - ən o x a cpe/iheh 6poH3bi oxbatbibaet XXIII-XXIV bb. /io.h.3. HarneH 3pbi. B ə n o x y cpe/ih en 6poH3bi b K apaöaxe cnoachjiacb h ropo/ıckaa K yjibiypa. üocjıe/ih fla CTa/jHH pa3bhthh ənoxh 6 poh3bi (XIII-VII bb. /io.h.3.) b K apaöaxe xapakteph3yetca KyjibTypoM XoAHcajibi. 0 /ih h m H3 onarob 0Öpa30BaHHa Kypa-Apa3CK0H Kyjibiypbi 6buı Kapa6ax. ƏTa ıcyjibiypa nphmepho co BTopon nojıobhhbi III Tbicanejıeraa ao h.3, Bbifi/ifl 3a npe/ıejibi A3ep6an/ı»caHa, pacnpoctpahhjiacb /ıo Ilepe/iHeH A 3h h - CnpHH h IlajıecraHbi. B h/ihm o, B03BbicHBiuHCb /jo o/jh oro ypobhh c apebhhmh uıym epa- mh, KapaöaxcKHe njıemeha cbirpajih peh iaıoih yıo pojib b MHipauHHx Ky- pa-apa3ck0h Kyjibiypbi. Co3/ıaTejiH h h o c h tc jih KyjibTypbi uihpo- KOMacniTaÖHO nocejihjihcb Ha k okhoh CTopoHe pekh A pa3. B e/ıy m y ıo pojib b 3tom n p o n e c c e cwrpajih CKOTOBO/iHecKHe njıemeha K apaöaxa. B ən o x y pahhen 6poH3bi HacejıeHHe K apaöaxa b 3HaHHTeJibH0H Mepe ybenhhhjiocb b HHcneHHocra h o cb o h jio HOBbie TeppHTopHH. Ə th HOBbie MecTa nocejıehhh c to h k h 3peHH» CTpaTerHH 3eMJie/ıejiHa h CKOTOBO/ıCTBa 6 bijih 6 o n ee 6jiaron p h h th b im h. K ypa-a p a 3CKaa Kyjib- Typa Kapa6 axa npo/ıojı>khjia Tpa/jHHHH ctpohtejibhon tb x h h k h ən o x n ƏHeOJIHTa. )KHJIHHia CTpOHJIHCb OBaJIbHOH H nphmoyrojlbhoh 4>0pMbI. OyH/ıaMeHT 3aıcjıa/ibiBajıcjı H3 pehhoro KaMHH, ctehbi B03B0/iHJiHCb H3 CbipHOBOrO KHpnHHa. BOKpyr HeKOTOpblX >KHJIbIX TeppHTOpHH BblC- TpoeHbi samhthbie CTeHbi (r apak enek Təne). OTonHTenbHaa CHCTeMa b 3 th x /lomax coct oajıa H3 cnehhanbhbix, H3rOTOBJieHHbIX H3 OCOÖOH TJIHHbl COOpyHCeHHH, B BHJXC JIOHia/l,HHOH K A P A B A X 117 n 0/iK0Bbi h jih TOJiOBbi 6 bika, h yctahabjihbanocb ə t o coopyacehhe b HeHTpe nom emehha. Bə n o x y pahheiı 6poH3bi b 3eMJie/ıejibHecKOM h CK0T0B0/ı,Hec- İcSm xo3hhctbe KapaöaxcKHx njıemeh npoh3omjih 3HanH- TenbHbie h 0 CH0 BaTejibHbie nepem ehbi. B K yjib iyp e semjie/ıejihh 6 H3o6peTeHa HOBas TexHHKa, MOTbmHoe 3eMJieaejiHe 6 buıo 3aMeHeH0 couihbim, b pe3yjibtate n ero 6 buıo o c b o c h o öojib iue njıo/ıopo/ih bix 3eMejib h ybejihneha np0h3b0/ı,htejibh0ctb b oöjiacth /ıahhoro xo3hhct- Ba, >KH3Hb h o 6 ecn eu eh H e HaceneHHH yjıymuhjihcb. IİJiyotCHoe 3ejwıedejıue B n p o u e c c e c 6 o p a nuıeh H H bi Hcn0Jib30BajiHCb c 6 ophbie h 6 poh- 30Bbie cep n w, /i,jih H3BJieHeHHH 3epeH Hcn0Jib30BajiHCb KaMeHHbie h /je- pebhhhbie MOJIOTHJIbHbie /10CKH. OBCHHbie H nuiehhhhbie 3epHa H3- MenbHajiHCb c n om om b io KaMHefi (y/uihhehhbie, OBajibHbie, k p io h k o o ö - pa3hbie), necthkob h c ıy n, nepemajibibajihcb, H3 h h x H3roTOBJiflJiHCb Kpynbi h MyHHbie H3/ıeJiHH. 3anacw 3 e p H a xpahhjiucb b K ojıo/m ax h jih nih H H H bix co cy /ıa x KpynHoro oöı.em a. H apa/ıy c 3eMJie/jejıneM b ə k o h o m h k c K ypa-a pa3ckhx njıemeh BaacHoe MecTO 3aHHMano h c k o t o b o /i,c tb o. ^KHBymne Ha pabhhhhbix h TOpHCTblX TeppHTOpHHX CKOTOBO/lHeCKHe njiemeha 3aHHMaJIHCb KOHe- bm m h nactöhinhbim c k o t o b o /ic t b o m Ha ajibnhhckhx jıyrax rophblx TeppHTopHH K ap aöaxa (JlaHHH, Kajib6 a/ıacap h /ıp.) OrpoMHoe BJiMHHe Ha pa3bhrae ckotobo/ıctba HMejıo KOHe-

60 K A P A B A X 118 K A P A B A X 119 romaphbie U3dejım ənoxu panneü 6poH3bi. BO.KCTBO. Əto ^0Ka3MBai0T HaHfleHHwe b rapak enek T3ne (On3yjiHHc- Opydun MemcuuıooöpaöomKU moxu p a m eü 6poH3bi. KHH pahoh) MHOrOHHCJieHHbre KOCTH JIOHia^eH. C kotobo/im n o OTHomeHHio k semjieaejibham /loctatohho öbicrpo /],jifl roh naph oro np0h3b0/ıctba ə t o h ə n o x n xapaıcrepha nocyzja c pajöoratejih h CTanH npncbahbatb c e ö e HiHpoKHe nactönma coce/ihhx c pynkamh n0jiyc4)ephheck0h ( )opmbi h pa3h0d0acethbie y3opbi reom et - ManMM KaBKa30M perhohob. BejiHHecTBeHHbie KypraHM, B03Bbimai0- phheckoh (j)opmbi. mhecfl Ha MorajibHbix namhthhkax, oöhapy^cehhbie 6oraTeHuiHe MaTe- K apaöaxck H e nnem eh a ə n o x n pah H en 6pOH3bi 6o jib m e B cero ycphajibho-kyjibiyphbie oöpa3hbi CBH/ıeTejibCTByıOT o B03HHKmHX b 3Ty n exob /joct H nih b A en e M et ajuıoo6p a 6oTKH. B orateh m H e a p x e o jıo - ən o x y HepaBeHCTBe, c o ö c tb c h h o c th h C0u;HajibH0-06mecTBeHH0M pac- rhheckhe M atepnajibi ə n o x n 6poH 3bi, oö H apyäeh H bie Ha TeppHTopHH cjioehhh BHyrpH ıuıemehh. OrpoMHbie KypraHHbie namhthhkh 6oraTMM H aceneh H oro nyhkta T apak enek T əne 0Tpa)Kai0T B ce cta/ihh pa3bhthfl BO>KaaM Kapa6axcKHX nnemeh (MnnbCKafl pabhhha, KypraHM YnTəne) TexHOJiorHH M et ajuıooöpaöot K H. CBHTHTejibCByıOT o 3axopoHeHHH 3^ecb y co n m n x c ocoöm m h nonectmmh. 06H ap y> K eh H b ie b K y p rah ax X ah K eh /ih h X ah H H -H aa 30Ji0T bie yk - B ərıoxy pahhch 6poH3bi b xo33 hctb6hhoh >kh3hh KapaöaxcKHx pam eh H A ə h o x h p a H H e ö 6p oh 3M cb H /ıet ejibc T B yıot o to m, h t o h b p a 6 o - T e nnemeh pa3jihhhbie bhabi pem cejı (rohhaphoe a ejıo, M etajuıoo6pa6otc ÖJiaropo/iH bim H M etaıuıam H, M act ep a /tocthrjih ö o j ib m n x y c n e x o B. Ka, TKanecTBo, KO^ceBeHHoe /len o, o6pa6otk a KaMHfl h kocth) HrpajiH B ən o x y pahhen 6poH3bi HeKOTOpbie HacejıeHHbie nyhktm K apaöa- BaKHyıo pojib. x a pa3bhbajihcb KaK ueh ipb i pem ecna, a ncıcycctbo crano pa3bhbatbca h 4>OpMHpOBaTbCfl, KaK Ba>KHaJI OÖJiaCTb X03HHCTBeHH0H ZieflTejIbHOCTH. Bpe3ynbTaTe H3o6peTeHHa rohhaphoro Kpyra b npoh3boactbe T T a p a /ıy c MeTajuiHHecKHMH H3/ıejiHaMH, b ot/ıejibhbix oöjıac- KepaMHKH npoh 3om ejı 6ojibm oh ckanok. B ən o x y Kypa- X X t3 x xoihhctba npo/ıojı>kajih mnpoko Hcn0Jib30BaTb KaMeH- Apa3CKOH KyjibTypbi KanecTBO pa3h006pa3h0h f jih h h h o h n o cy a b i yjıyn- Hbie H KOCTHHbie OpyaHH. HCKyCCTBO OÖpaÖOTKH KaMHfl H KOCTH npo/iojim n jıocb h o c o ö o e BHHMaHHe CTano yqenhtbca ee xyaoacectbehhomy 0( )0pMJieHHK). ^cajıo pa3bhbatbca ycnem HO. O /ih o h H3 Ba>KHeHiHHX oöjiacteft xo3ehct- Ba 6 m jio TKauKoe pem ecno. Opy/iHH npa/ıehha, HaH/ıeHHbie b MecTax n o- HepHbrn, cepbih, KpacHbiH raah eıı Ha n 0BepxH0 c t h KepaMHHeccejıeHHa - BepeTCHa (b o c h o b h o m H3 k o c t h ), no/itbep^k/ıaıot ə t o. O c- KHX H3fleJIHH (MeTO/lM Tpa( )HKH, KOHHeJIblOHpOBaHHfl, OTTHCKa H JienKH) h o b h m m h c to h h h k o m cbipba fljıa TKanecTBa HBJiflJiacb m epctb MenKoro ykpamajıcfl nhktorpac^hheckhmh y3opamh, BbipaacaıomHMH on p e/ıeporat oro CKOTa. IÜKypM h Mexa > k h b o th m x 6 m jih h c x o /ih m m cbipbem jıehhyıo CHMBonHHecKyıo TeMy. /UIJI KO)KeBeHHOrO npoh3bo/jctba.

61 K A P A 5 A X K A P A B A X 120 O ahhm h H3 cam bix xapaktephbix hctohhhkob n o H3yHeHmo MaTe- pnajibhoh KyjibTypbi /ıpebhero HaceneHHJi Kapaöaxa abjiaıotcfl Hac- KajibHbie H3o6pa>KeHHfl h nhktorpaıjjh ieckhe 3HaKH ən o x n pahhen 6poH3bi, oöhapy>kehhbie Ha ropnct bix ynactkax Kajib6aa>KapcKoro pa- HOHa, b BepxHeM TeneHHH TepTep-Haa, a hmchho b MecTenKax A s tıo p - /iy, TaxTa, H ct ncy, 3 a n x a, rejihhraa, HaxMar raa, AiibiHbiHrbiJibi. OrpOMHyK) pojib b H3yqeHHH oöp a3a >kh3hh K ap aöaxck H x njıemeh ənoxh pahhen 6poH3bi nrpaıot MOTHJibHbie 3axopoHeHHa. H a pabhhh- Hbix h rophbix TeppHTopHHX HMeıOTCH MHoroHHCJieHHbie KypraHHbie n a- MflTHHKH. >KHTejiH ApeBHero K apa6 a xa x o p o h h jih Tejıa y c o n m n x copoflh - n en b 3eMJie h jih b rjihhahbix K opoöax, a CBepxy Hacbiııajın BbicoKHe KypraHbi. KypraH ə n o x n pahhefi 6poH3bi b XaHKeHflH B03Be/ıeH H3 n e c - Ka, rajibkh h KaMiıa; KypraH b Y n T ən e H3 KaMHH h scm jih. B KypraHax XaHKeH^H, XaHHH-Haö (JVe 4 h JVe 5 ), BopcyH Jiy (JV«12) 6 buı yctahobjieh ( )akt oopazıa KpeMaıiHH. B KypraHax B cıp e'iajıacb h Kpacııaa oxpa. H m cio tch KypraHbi (XaHKeH/iH JV2 103,119; XaHHH-Haiı JNs 1,3; E opcyh - Jiy JV2 7,12) C KOJlJieKTHBHblMH 3aXOpOHeHHflMH. /Ijim Kapa6axcKHX KypraHOB xapaktepho HajiHHHe b x o a h o h /jbepn b MorHJibHyıo KaMepy. 0 /ih0 0 6 pa3hbih xapaktep noxopoh H bix Tpa/iH- H.HH, 0 KOTOpblX CBHfleTeJIbCTByiOT 3TH namhthhkh, CB5I3aH C e/ihhbim reorpa^ihheckhm nojıo>kehhem, e/ı,hhoh KynbTypHOH h əkoh om h hcck oh oömhoctbio. BoraTbie c to h k h 3peHHJi oöopynobahhh K yprah bi, npn- Ha^Jie>KaT b o ^ c^ m njıemeh, nojikoboaham, >KpeuaM h npeactabhtejıam HMymero cjioh oöuihhbi. B ə n o x y p a H H e İl 6 poh3 bi B MHp0B033peHHH, B p a 3BHTHH x y f l o - >K ect B eh H oro M b iu u ıe H H a /ıpebh ero H a cejıeh H fl ııp o H 3 o ıu jih H3 M eh e- HHfl. Ə t o b h / j h o n o yctpoüctby M orh Ji, och O B ah H O M y H a o n p e /ıe j ıe H - H b ix B ep O B ah H ax b 3arpoÖHyıo >KH3 H b, co o p y > K eh H io K yprah O B, b c o o t - BeTCTBHH C noxopohhblm H OÖp^AaM H (K pem au H H, KOJIJieKTHBHOe 3a x o - p o H e H H e, nphhecehhe H a M orh Jibi n p e/jm et O B 6 b it a). n o x o p O H H b ie T p a- /I h i i h h, KOTOpbie naöjikyıaıotcm b KypraHax K a p a ö a x a, b X ah K C H /ıu, X a H H H -n a e, EopcyHJiy, Y n T ə n e, a TaK>Ke b ö a c c e i m a x pek H H /ıa ch -H a iı, ra H /ı> K a -q a H, IU am K H p -H ah n pak T H K O B ajracb H a u i h p o k o h T epph TO ph H B n jrot b / ı o IIIeK H H C K oro pernoh a. Ə T a 0 C0 6 eh H 0 CTb, a h m c h h o ə t h h neckaa oömhoctb HaceJieHHa /jahhoiı TeppHTopHH ən o x n pahhefi 6poH3bi /ı,oka3bibaet, hto ohh jibjraıotc5i /ıpebhhmh TiopKCKHMH njıe- MeHaMH.. y C K opeh H oe pa3bh TH e npoh 3B o/ı,h T ejibh bix c h j i b K a p a 6 a x e b ə n o x y cpe/ih efi 6 p o H 3 b i CTajıo nphhhhoh n o /;,bem a b o B c e x o6jıacth X xo3ah C T B ä, 0 C0 6 eh H 0 b M et anjıyprh H, rohhaphom /ıe jıe. TaKOH HHTeHCHBHblH npohecc pa3bhtha CTaJI nphhhhoh HOBOH 3BOJIIO- U h h b ə n o x y cpe/ih en 6 p o H 3 b i. P acu ih p H jih C b T op ro B b ie CB3 3 H K apaöaxa c HaxHbiBaHOM, n e p e /ih e ü A j h c h h Taıcace CTpaHaMH EjiH>KHero B o c- TOKa. B XXIII-XV B ek ax /10 H a rn eiı ə p w, ach Bym H e b K a p a ö a x e M ajibie n n em eh a o6ı.e/ı,hh HJiHCb BO Kpyr nocejıehhh-uehtpob h co3/ıajih K pynh bie n n em eh H b ie c o ıo 3 b i. Ə t o /i0k a3bib ai0t a p x eo jıo rh H ec K H e h c - cjıe/ı,obahh}i, npobe/ıehhbie b Y3epjiHKT3ne, r e iit ən e, ^HHapTəne, T a p a K e n e K T ə n e, r y H e u it ə n e, X a H T ə n e, Y 3 y H T 3 n e, M e Ö H e T ə n e, IU o M y jıy T ə n e, K ıo jib T ə n e, H a p rh 3 T 3 n e, A n r ə n e, T o x M a r r ə n e, B ö io k - T J iıe, / l y ı o T j ı ı e c u, T e p T ə n e, M a rra ju ib it 'jn e h /ıp y r u x n o c e jıe H H x ə ııo x H c p e /ih e iı 6pOH3bI. 0 6 p a 3 iib i h namathhkh M atepnajibh O H K yjibt ypw, Bsa i b ie c m ə c t 3 a xo p o H eh H H h, nphha/uıe>kah i;h e ə t h m o c e /u ib im 3eM jıe/ı;ejibheckhm h CK0T0B0/iHecKHM njıem eh am ə n o x H c p e /ih e iı 6 p o H 3 b i, C B H ^ e ıe jib c ib y ıo T O nphcytctbhh B X033HCTBCHH0H >KH3HH, B 6bITOBOİİ K yjlbtype, pejih- TH 03H 0-M H p0b033peh H eckhx npe/ictabjiehh BblCOKOrO ypobhh IIHBH- JIH3aiIHH. CHJIbHbie B 3KOHOMHHeCKOM H BOeHHOM OTHOHieHHH CKOTOBO/JnecKHe n jıem eh a, c o B e p u ıa jın H aöern Ha c o c e / ı e i ı c u e jib io n ojıyn eh H fl B b iro/ib i, öorat C T B a. TaK H e M e> K /ıoyco6h b ie b o h h w Me>K/ıy njıem eham H n p H B ejıu k TOM y, h t o B O K p y r uehtpob npo>khbahha CTajiH BbipacT atb h y K p en ji3 T b ca o 6 o p o H H T ejib H b ie coopy>kehhfl. H a T epph T oph H ueh T pob n jıem eh H b ix C B ə n o x H c p e /jh e iı 6 p o H 3 b i Y3epjiHKT3ne, rapak enek Təne K apaöaxa, OKpy>KeH- Hbix ykpenjıehhbimh CTeHaMH, BejiHCb apxeojıorhheckhe H ccjıe/ıo B a- HHfl h ııojıyh CH bi öorat eh H ih e M arep H ajib i. BoK pyr ropo/ıckoro uehtpa Y3epjiHKT3ne 6 buih B03Be/ıeHbi KpenocTHbie CTeHbi H3 CbipııOBoro KHpnHHa, ykpenjıehbie 6 auihflmh h OnopilblMH CTeHaMH (KOHTp(})Opc ).

62 K A P A B A X 122 K A P A B A X 123 BHyTpn /iom ob pa3meuıajihcb BbiJio^ceHHwe H3 KaMHfl onaru h X03flHCTBeHHbie KOJIO/IHbl. BHyTpH OHarOBblX noctpoek mo>kh o BCTpeTHTb octatkh 3epHa. B o/ih om H3 /iom ob 6 w jih o 6 napy rjihhflhafl ( )HrypKa KeHuiHHW h MHO^cecTBO öwtoboro 060p y/i0bahhfl. V'' OöopohumejibHbie cmeubi cpedneöpomoeozo nepuoda rapakenekmene. OöopoHHTejibHbie ctch m nepb oro ropoackoro ııehtpa Y apake- nektəne öbijih n oct poeh tı H3 oöjiom kob CKajı h penhbix KaMHefi. O ch o - BaHHe Kpen0CTH0H CTeHbi rapak enek Təne no KpaaM oönoaceho Kpyn- HblMH KyCKaMH CKaiI, HH>KHHe nyctotbl >Ke BblJIOaceHbl pehhblm KaMHeM. Y3epjiHKT3ne, pacnojıokehhwh Ha b o c t o k c HWHeuiHero ropo/ıa Ar/ıaMa, 6 w ji o c h o b h w m u c h t p o m /ıpebh ero ropo/ı,a b K apaöaxe. 3aM wcejı CTpoHTejibCTBa /ıpebhero KpenocTHoro ropo/ıa Y3epjiHKT3ne C00TBeTCTB0Bajı 0npe/ıeJieHH0M y 30/iHecK0My npoekty h c o c t o a j i H3 /IB y x HacTen. K penocraafl u;hta/ı;ejib ropo/ja okpy^ceha BenHKOJienHOH KpenocraoH CTeHOH, noctpoehhoh H3 KpynHoro cwphoboro KHpnHna.. B Majıoiı KpenocTH pacnojıarajıncb o6mectbehhbie 3/jaHHfl, nphha/uıeacabhihe njıemehhomy coıo3y, h noctpoiikh a jia öoratoä npocjıoiikh oöuıectba. 3a CTeHaMH KpenocTH k h j i h h cpabhhtejıwıo 6e/iHbie c j io h HacejıeHHfl. OcTaTKH jk h jiw x /i,om ob, noctpoehhwx H3 ^epeba h rnhhflhoh Maccw, b h /ih m o oraocfltcfl k HeHMymeMy c j io io. ^ j ia noctpoehhfl 3 t h x /io m o b Hcnojib30BajiHCb /xepebo h rjihhflhafl HiTyKaıypKa, nojıw TaKJKe 6 w jih 0ÖMa3aHw t j ih h o h. PacKomu nocejıenun Y3epjıuKmene. Hcnojib3yeM afl b 6 wty h b xo3flhctbe c pa3jihhh0h uejibio tjih h h - Hafl n o cy a a npe^ctabjıeha 3/ıecb b pa3hwx BH/tax h UBeTax: cepafl, nep- Haa, KpacHaa. KepaMHKa M0H0x p 0MH0r0 HBeTa h x o p o u ıo o ra o jıu p o - BaHHafl MHHHanopHafl n o c y /ıa H3r0T0BJieHa c öojibuihm MacTepcTBOM. H ah /^eh H w e b Y 3ep jih ict 3ne h r a p a K e n e ıc r e n e n o c y /ıa, n o jıu p o - BaHHafl nephw M h c e p w M HBeTaMH, n p o c T w e h r a c H e H b ie pa3jihhhwmh y3op am H b BH/^e u rram n ob, p e 3 b 6 w, BepeTCHa, 6 y c w, pa3jihhhbie KaM ehhbie o p y /ih fl, n pe/im et b i yk p au ıeh H fl, M ajıehbkhe CTaTyjTKH- H3o6pa>KeHHfl >KeHIUHH flbjifllotcfl /IOKa3aTeJIbCTBOM TOTO, HTO B K a p a 6 a x e, b LLI-n T w c flh e jıe r a a x /ıo H a ıu e iı 3p bi y a ce < )opm HpoBajiHCb pa3jihhhbie BH/Ibl IipHKJia/IHOrO HCKyCCTBa.

63 K A P A 5 A X 124 K A P A B A X 125 HajiHHHe b HacejıeHHtıx nyhktax 3aın,HTHbix c t c h, k o h tp (J )o p c o b CBHjıeTejibCTByeT o b jih h h h h Ha apxhteıcrypy K apaöaxa npnemob KpenocTH oro CTpoHTejibCTBa BjınacHero BocTOKa h nepe^h eh A 3hh. n p o c - jıe>khbaıomhecs b 30/iHecTBe K apaöaxa ə n o x n 6poH3bi əjıemehtbi h b 0C0 6eHH0CTH, Hcn0Jib30BaHHbie b CTpoHTenbCTBe /ıpebhero HaxnbiBaHa h KpenocTHbix CTeH b nepe/ih eh A 3hh, ö b ijih nphmehehbi 3/ıecb b öonbuihhctbe cjıynaeb. 3 t h cxo/jhbie CTopoHbi robopht o TecHbix B3aHMHbIX ƏKOHOMHHeCKHX H KyjIbTypHblX CBH3aX TOpO/ICKHX HeHTpOB K apaöaxa c HaxnbmaHOM h n ep e/ih en A sneh. rapakenekmene. KaMeHnan cmamyn, ZJlUHHHbie (puzypbl. B nepho/ı cpeflh en 6pOH3bi b K apaöaxe nojıyhhhh /ıajibhehuıee pa3bhthe 3eMJie/ıejiHe, c k o t o b o /i c t b o, öaxnebo/ıctbo h BHHOipa/japcTBO. IÜHpoKoe ycobepmehctbobahhe opy^hh Tpyaa /jjıa 3eMJie/ıejiHa, (MOJioTHJibHaa flocka,»cephoba, cepribi h t. a. ) /jajıo t o j ih o k HHTeH- CHBHOMy no/i'bem y 3eMJie/ıejiHa. Y3epjıuKmene. Hsdejıux nepuoda Cpedneü 6poH3bi.

64 K A P A B A X K A P A B A X BwpaınHBajiHCb TaKHe BH/ibi nıuehhhbi, KaK Triticum Sativum L h Triticum d u m m Dest, h bh/j h h c to fo (6e3 b ojiockob) ob ca H ord eu m Laguneuliaormi Bosh. XpaHHJiHCb o h h b cneunajibh bix n o/j3emhbix 3aKpoMax hjih b öojibuihx rjihhhhbix co c y a a x. B 3to Hce BpeMH noabhjiocb h BHHorpa/japcTBO. OcTeoJiorHHecKHe octahkh yka3bmaıot Ha to, hto b ckotobo^ ctbc BbipaıuHBajiH KpynHbiiı h MejiKHH porat biiı ckot. B ropo,a,ckom uehtpe Y3epjiHKT3ne ənoxn cpe/ih eö 6poH3bi öwjih pa3bhtbi: roh naph oe jıejıo, MeTanjıooöpaöoTKa, TKanecTBO, p e3b 6a no KaMHio, pe3b 6a no kocth. npou3boa,hjiacb xapaktephaa /y ıa ropoflckoö öm to bo h KyjibTypbi KpacHBaa, xy/ı;0»cectbehh0 o( )opmjıehhah KpacoHHaa KepaMHHecKaa nocyaa c pa3jihhhbimh y3opamh, HiTaMnoM h rna3hpobahhaa c e p o n hjih HepHoii ƏMajibio. Bjıaro^apa B3aHMHbiM cbh3hm c n e p e /m e u A 3H en h Bjih>khhm BOCTOKOM, ÖyayHH 3HaKOMbIMH C KyjIbTypOH 3THX CTpaH H yaahho HC- nojibsya əth 3HaıiH5i, /ıpebhue KapaöaxcKue oce/u ib ie 3eMJie,n,ejibHecKHe njıemeha, oco6 chho MacTepa nphkjiaa,horo nckycctba, Cbirpaan rjıabhyıo pojib b C03/ıaHHH nepbhhhoh ropo/jckon KyjibTypw Ha KDhchom KaBKa3e. flom ea uih e a;o ypobha nepbhhhoro rocy/japctba ə n o x n cpe/uıeh 6poH3bi KapaöaxcKHe njıemehhbie coıo3bi yctahobhjih KyjibTypHO- ƏKOHOMHHeCKHe CBJI3H C pa3jihhhbimh perhohamh IO>KHOrO KaBKa3a, a TaK>Ke c nepe/jh eh A 3H eiı h BanacHero BocTOKa. E ojıee TecHbie cbh3h Ha6jno/tajiHCb c peraohamh, p a cn o n o - acehhwmh B/ı,ojib jıeb oro ö ep era pekh A pa3 h /ıpebhhm HaxnwBaHOM. C b33h HaxnwBaHa c HempaMH M hjib- K apa6axck oro nckycctba öojibrne npocjıeachbak)tcfl Ha nphmepe rohhaphoro np0h3b0/ıctba. n poh 3- boactbo KanecTBeHHOH jıom eh ofi nocyflbi h xy/^oacectbehho n cn ojı- HeHHOH pacnnchoh KepaMHKH CTajıo B03M0>KHbiM 6jıaroaap a BWCOKOMy pa3bhthk) 3THX /IByX perhohob. M orajıw Kapaöaxa ən o x n cpe/ih en 6poH3bi (KypraHbi EopcyHJiy, TapaöyjıarcKHH HeKpononb) H apa/ıy c pejihrao3hwmh B3rjm/ıaMH /jpebhero HacejıeHHfl, cooöıuaıo T TaKace o rohhaphom nckycctbe h ero OCOÖeHHOCTflX. H ckycctbo K apaöaxa ən o x n cpeaheü 6poH3w nphbjiekaet BHHMaHHe ocoöoh cnehh(j)hkoh. Ph/; camo6bithbix uehtpob rohhapho- Kapaöax. Pacnucnan KepcmuKa ənoxu Cpedneü EpoH3bi. ro HCKyccTBa, p acn ojıo^ ceh H b ix b ö a c c e Ü H a x pek T ep T ep -n a a, T ap rap - naa, F yp y-n afl h K eh Jie/jeH -H aa HanuiH y c n e u ih o e p a 3 B H rae, KaK b o BHyTpeHHHX B3 ahmocbh3flx, TaK h c b» 3 3 x c uehtpom roh H aph oro /jejıa B HaxHbiBaHe. TaK h t o, cpe/ı,h t ^ k h x namarahkob ə n o x n cpe/ih eh 6 poh 3bi T ypy-nafl, KeH/ı;eJieH-Hafl BCTpenaeTCfl KaK JioıueH aa TaK h pacnhchaa n o cy /ıa p a 3JiHHHbix UBeTOB. H m c i o t c h 3 K3 em njıapw, CTHJib KOTOpwx ö o jıe e xapaktepeh /ıp eb H eü ropo/ıckoh KyjibType H axh bm ah a. n p o H 3- b o a c t b o pacnnch O H n o c y a w p acn p oct p ah H Jiocb ÖJiaro/japa KyjibTypHO- 3KOHOMHHecKHM CBH3 3 M F ypy-h afl, K eh /ıejıeh -H afl h raprap-h aa b 3 n o x y cp e/ih eiı 6 poh 3 w c peraoh am H, pacnojıoacehhbim H B/joJib pekh A p a 3, a TaiüKe cn ocoöct B O B ajıa pacn p oct p ah eh H io b H axnw B ah e n o c y a w, noıueh O H cep w M h nephwm HBeTaMH, xapaktephoh c t h j h o KapaöaxcK H X namhthhkob. /IpeBHHe K apaöaxck H e p em ecn eh H w e ueh Tpw h m c jih c b «3 h He TOJibKO c coceahhmh peraoh am H, h o h c n e p e a H e iı A 3 H e ü h EaHHCHHM B o c to k o m. Ha T epph T oph H H a c en eh H b ix nyhktob K a p a 6 a x a ə n o x n c p e /ih e u 6poH 3W öw jih oö H apy^ceh bi TaKHe n p e/jm et b i, KaK: KHHacan, h ih jio, c e p b r a, ö p a ca et W h Ap. 4acTb opyach H h opy/ıuu Tpy/ıa ənoxn cpeflhefi 6poH3bi (necrak h CTynKa, coctabhwe n a c r a cepna, rojıobhwe n a c r a /jy6nh, BepeTeHa) 6buıa H3roTOBjıeHa H3 KaMHH. B ən o x y cpe/ih eü 6 poh 3w b K apaöaxe npo/ıojih cajıo p a 3BHBaTca

65 K A P A B A X K A P A 5 A X TKanecTBO. HaHaeHHbie b nocejiehhax kocthhmc nphcjihua, KaMeHHbie rpeöhh h KOCTHHbie ^etajih, THna KHpKHa, Hcnonb3yeM bie b TKauKax CTaHKax CBHfleTejibCTByıoT o bbicokom pa3bhthh TKaHKoro MacTepcTBa. HHTeHCHBHoe pa3bhthe b ən o x y cpe/ureü 6poH3bi b Kapa6axe semjie/rejibheckoro, CK0T0B0flHecK0r0 x o 3h h ctb pem ecjıa, pa3jihhhbix BHflOB HCKyCCTBa CnOCOÖCTBOBajIO Cepbe3HbIM H3MeHeHH3M B COHHaJIb- HblX, ƏKOHOMHHeCKHX H 06lH;eCTBeHHbIX OTHOHieHHHX, a TaOKe nohbjie- h h k ) M atepnajibh oro HepaBeHCTBa. n p o H 3 o m jıo 3HaHHTenbHoe pa3aejıehhe cohhanbhbix cnoeb, c(j)opmhpobajıocb nepbhhhoe KJiacco- B oe oömectbo. B KyjIbTypH0-3K0H0MHHeCK0M o6p a3e >KH3HH ApeBHHX njiemeh Kapaöaxa b XIY-Y BeKax /jo HarneH əpbi npohcxoflhjia HOBaa əbojiio- Uhh. /],jifl ənoxh no3flheh 6poH3bi h pahhero acene3a xapaktepha KyjibTypa Xo/j»cajiM. OCHOBHblMH HCTOHHHKaMH H3yHeHHfl HCTOpHH 3nOXH n03flheh 6poH3bi h pahhero >Kejıe3a BeKa hbjhiiotch M ecra nocejıehhh h Morajib- Hbie namjithhkh, OTHOcfliHHeca k x 0^>KajiHHCK0H KyjibType. Cpe/TH MarepnajibHbix namhthhkob X 0/iHcaji0B - b YHTəne (A r/iä a 6 ea,h), P acyjit əne, HaMa3JibiT3n e (Ar/raM, c e n o XbiH/jbipcTaH), Capbi^Hcajibi Təne (Ar/ı;aMCKHH panoh, b6jih3h cejıa ^lemehjih), BeıOKTəne, BauiH ptəne (Ar/jaM), Cy Təne, /J^KaHaBap T3n e (Ar/ı>Ka6 eah, c e n o TaHHar), EHHHerrane (Ar/ı>Ka6e/iHHCKHH panoh, cejıo nojıa/uibi), ToM arrane (T ep-t ep), TeHTəne (Ar/jaM, cejıo TeHTene), L U oprəne (Bapm, cejıo UlaTbipjibi), TapaTəne (Ar/ıaM, cejıo IIIbix6a6ajibi), Mncnp rbiuıjıarbi (Ar/jaM, cejıo nanpab eh /ı), 3 aprapt3n e h IlIeKepHHKTəne (b jrouihhe T y p y -n a a h KeHaejreH-Haa) ömjih npobeaehbi apxeojıorhheckhe packonkh, b pe3yjibtate k oto p m x oöhapy>kehbi 6 oratehuihe apxeonorh H eck H e MaTepHanbi. Pa3JIHHHbie THnbl MOTHJIbHblX namhthhkob KyjIbTypbl X0/I>KaJI0B 6 mjih BbiHBJieHbi b LUyruaKeHfle, - KaMeHHbie MornjibHbie hiu;hkh, /[o b - uıahjibi (cejıo /I,OBmaHJibi), Bajuibirafl-CbipxaBeH/ıe (c ejıo CbipxaBeH/ı;), KypraHbi AxM axn (cejıo AxM axn) h b Kapa6axcKOM HeKponjıe (b jıonih H axpek TypynaH h KeH/ıejıeH-Haa). Bmjih oöhapy^cehbi 6orarbie 6p0H30Bbie mjxqimsı xo/ı>kajihhckhx MOTHJIbHblX namhthhkob: CeKHpbl, KHH»CaJlbI H MeHH, BHJIbl, JIOHia/IH- Hbie c 6p y n, HaKOHeHHHKH ct pejı h KonHH, n oh ca, ykpauıehhh E p o H 3 Q 6 b ie nonca U3 XodDtcajıu (öpacjıetbi, KOJibua, cepbi'h, (JiHrypKH nthrı, 6ycbi H3 arata, CTeKJia h n ac- tm ) h pa3jihhhbie KepaMHHecKHe o6pa3u bi. KyjibTypa Xo/j,HcanoB 0Ka3ana BjiHHHHe Ha (JıopMHpoBaHHe jio- KajibHbix KyjibTyp T e/ıaöek a, Thh/imch h IlIaMKHpa. n o cy n a, H3TOTOBJieHHaa Ha rohhaphom Kpyre h nokpbitaa cepoh h nephoh raa3ypbk) (KyBiuHH, Me/tHaa MHCKa, co c y a, naura h AP-), yk_ paıuehhaa reometphheckhmh y3opamh h HHKpycTHpoBaHHaa öejroft nactoü h HcnojiHeHHäH b jxy x e xo/ıacajrhhckoh KyjrbTypbi onehb xa- paktephafljth K ap aöaxa. B onpocbr, CBH3aHHbre c corjhanbhbim, 06ıuecTBeHH0-n 0JiHTH- HeCKHM 0Öpa30M >KH3HH H HpaBCTBeHHOH KyjIbTypOH (pej!hrh03h0- MHp0B033peHHecKHe B3raÄflbi, n orpeöajibh bie o 6 pa/ibi, BepoBaHHa h t./i.) njıemeh, co3/ı,abhihx KyjibTypy X 0/tacaji0B 6 mjih ö o n e e noapoöho

66 K A P A B A X 130 H3yHem>ı b pesyjıttate apxeojıorıraeck H x HccJieaoBaHHH xoa>ka- jihhckhx KypraHOB (2-6,8,10-15,22,31,19,21,27,28,29,32), EeraM ca- P obckhx KypraHOB (1,2,5,7,14,16,2,4, 18, 12, 17, 19, 15, 85, 2,4,5,6,7,10,-17,19,8,9,5), «HjiHcyHHCKoro H ek ponojifl», KaMeHHbix mo- THJIbHMX HIHHKOB «/J,aiIIJIbI rejlfl» namhthhkob TlOJiaÖJlM, CapblHO- 6aHCKoro KypraHa. J \jih namhthhkob c saxopohehhhmh, b öacceü H ax pek r aprap h TepTepnan ə n o x n no3flh eiı 6poH3bi h pahhero acejıe3a xapaktephbi Ka- MeHHbie h jih nechaho-3emjiahbie yk pbith a, KypraHbi b n p e /ır o p H b ix paiıo H ax, a zyifl pabhhhhbix TeppHTopHH - KypraHbi c 3eMjMHbiM ykpbi- raem. M orajibi b HaropHoiı 30He (IUyıua, Tıojıaöjibi, A xm axw, /JoBiuaH- Jlbl, rlojibhtar, ÖOJIbUIHHCTBO namhthhkob Xo/I>KajIbl) mabhblm oöp a- 30M npeactabjihiot c o 6 o h KaMeHHbie a iu h k h. üphmoyrojibhbie 3eMJia- Hbie M orajibi n o/ı KypraHaMH oöpaöotah bi rahhhhoh M accoö. Tpa/üHUHfl 3axopoHeHHH KypraHaMH xapaktepha /y ıa TiopKCKoro 3TH0Ca. Bo3BezteHHe Ha/iMOHHJibHbix KypraHOB KBJiaeTca xapaktephoiı neptoh h HCKJiıOHHTejibHOH oco6ehhoctbio o6p«/ıa 3axopoHeHHH TIOpKCKOTO JTHOCa. CaMO CJIOBO KypraH - 3T0 npoh3boflhoe OT TIOpKC- Koro ry p M a r T.e. B03B 0/iH T b, B 03B biıuat b. HajiHMHe KypraHHbix 3axopoHeHHH Ha TeppHTopHH A3ep6aHfl>KaHa, b t o m h h c jiə h K a p a ö a x a - npam o yka3bibaet Ha TiopKCKoe npohcxoa<aehhe apebhhx ero Hacenb- HHKOB. K A P A B A X 131 B reorpacf)hh KypraHHbix namhthhkob h b apeajıe h x pacnpoct pa- HeHHa K apa6ax 3aHHMaeT o c o ö o e MecTO. CaMbie apebhhe Ha KaBKa3e KypraHbi öm jih h m ch h o b K apaöaxe, h OTHOcaTca k IY -IU TbicaHejıe- thhm a o h.3. /tpebh H e TiopKCKHe nnem eha KaBKa3a nphmepho III Tbica- nejıetha Hasa/j jj,o H.3., b pe3yjibtate pa3bhtha CK0T0B0AHecK0r0 xo- 3aiıcTBa, o cb o h jih roph bie TeppHTopHH h npe>k/ıe B cero ajibnhhckhe jıyra Majıoro KaBKa3a, r^ e pacno.jio>khjihcb Ha ce30hhbix nactöhiuax, abjiaıomhxca h cto h h h k o m 6oraTbix KOpMOB. 3 t o t n p o u e c c 3aceJieHHa bo II-I TbicaqejıeTHax /jo h.3. nojıyhhjı 6onee u ih p o k h h MacuiTaö. CaMbie ÖJiaronpHaTHbie ycjıobha a n a oceajıoro 3eM JieaejibuecKoro h CKOTOBOAHecKOTO xo3airctb, Ha IO>khom KaBKa3e HMeıOTca hm bhho b KapaöaxcKofi 30He. H bo II-I TbicaHejıeTHax /ıo h.3. TiopKCKHe ck o to - BOAHecKHe nnem eha n0jih0ctbk> 3aBjıaAenH ochobhm m h ajibnhhckhmh nactöhiuamh Majroro KaBKa3a. H H aöojrbuıee h h cjio KapaöaxcKHx KypraHHbix namathhkob /ıpebhhx ck o to b o /jh cck h x nnemeh TiopKCKoro npohcxoacflehha BCTpeuaıoTca Ha TeppHTopHH cero/ihauiheh ApMeHHH. B ö a cceiu ıe 0 3 ep a reirn a, Ha OKpy>KaK)iuHx ero repphtophax h b ApM e- h h h b uenom, 6ojib iuaa nactb KypraHOB OTHOCHTca k II-I TbicanejıeTHaM /jo H.3.. A p xeojıoraneck H e MaTepnajibi, K acaıouih eca nepbhhhoir ro- PO/ickoh KynbTypbr Y3epJiHKT3ne b K apa6axe, tc c h o CBa3aHM c KyırbTy- poh X0/I>KajI0B. ÜAHaKO, apmahckhe HCCJie/toBarejiH, KaK oöm hho, 4>ajibCHc})H- u n p y a 4>aKTbi, npe/ıcrabjiaıot 3Ty /ıpebh ioıo Kapa6axcKyıo K yjibiypy - KyjibTypoiı CeBaHO-Y3epjiHKT3ne h t ^khm 0Öpa30M, aenaıot nonbitky npnnhcatb c e 6 e KyjibTypy Kapaöaxa. H b ən o x y no3/;heh 6poH3bi h pahhero acejıe3a HacejıeHHe K apaöa- x a npoaojiacajıo b ochobhom 3aHHMaTbca 3eMJie/rejiHeM h ckotobo/ict- bo m. BMecTe c TeM b 0T/ıejibHbix KyjibTypHbix uehtpax CTanu (f)opmhpo- BaTbca pemecjıehhbie h ToproBbie cjioh. LQnpoKoe nphmehehhe hc- KyccTBeHHoro opom eh H a b 3eMJie/ı;eJiHH cnocoöctbo Bano ybejihhehhio yp0>kaiih0cth bo B cex OTpacnax 3eMJie/ıejiH, n03b0jiaji0 yaobjietbopatb Hyac/ibi h notpeöhocra HacejıeHHa. PacnojıoaceHHe TeppHTopHH Y hoi - jıah,,h,>kytt3ne, BejiHÖeiiTənejıepH, HHHapTəne, TapaTəne h /ıp y ra x HacejıeHHbix nyhktob b 6 jih3h hctohhhkob bo/im cba3aho c pa3bhthem b 3eMJie/ıejiHH HCKyccTBeHHoro opoıuehha. KyjibTypa HCKyccTBeHHoro opoıuehhh, 0CH0BaHHaa eıu e b ən o x y 3HeojiHTa, (HajraraHTəne) nojry- HHjra uihpokoe pa3bh rae b ən o x y 6poH3bi, hjih BepHee CKa3aTb, b n o c-

67 K A P A 5 A X K A P A B A X jıe^heh CTyneHH ə n o x n 6poH 3w. 132 Pa3BHTHe MeTajuıyprHH b ə n o x y no3a H en 6poH 3bi c n o c o 6cTBOBajıo nobbiuıehhk) KanecTBa xosanctbeh H bix opyahh T pyaa. B 3Ty ə n o x y b n p o H ecce BbipauiHBaHHH 3epHOBbix, H apjm y c o cöophbim H M ojıoranb- HblMH flockamh H CepnaMH H3 OÖCH^HaHa, HIHpOKO HCnOJlb3yiOTCfl H 6p0H 30Bbie c ep n b i, h t o ycnjihbaet HHTeHCHBH0CTb n p o u e c c a. B n p o u e c - c e MOJiOTböbi CHonoB rımehhhbi H cnojib3yet ca öyhbojihhaa, Jioma/jHHaa ch jiw, a TaK>Ke ^epebhhhbie h KaMeHHbie ^cephoba. 3epHOBbie nepem ajibi- BaJIHCb C nomombk) KaMeHHblX acephobob H MOJIOTHJIOK, XJieÖ BbineKaJI- ch b rıihhhhbix MaHrajıax (b HacejıeHHbix nyhktax Y n T ən e, ra p a T ən e). CKOTOBO/mecKoe x o 3 a h c tb o cbirpajıo Beaymyıo pojib b ək o- HOMHKe, nonhoctbk) c( )opm H pobajıocb KaK nojiyk oneb oe nact Ö H m noe c k o to b o jic tb o. 0 ch0bahh0e n o c jıe III TbicflH ejıerafl zıo h.3. h nojıyhhb- m e e ö o n b m o e 3BOJiıOHH0HH0e p a3b H rae b nepboh nojıobh H e n T bicane- jıe r a a a o h.3. c k o to b o ^ c tb o OTqenHJiocb o t 3eMJie/jejiHfl. Ə t o BTOpoe 06- m ectbeh H oe pa3aejıeh H e Tpy^a ychjihjiocb b ə n o x y no3^h eh 6poH3bi. HHTeHCHBHblH poct KOJIHHeCTBa CKOTa nphbeji K o 6oram ehhk) CKO- TOBO/ı,HecKHX njıem eh h BHyrpeHHeM y MaTepnajibHOMy HepaBeHCTBy, npohbhbm em yca b ə b o jh o h h h KjıaccoBoro o öm ect B a. Ocoöoe MecTO b CKOTOBOAHeCKOM X03flHCTBe 3aHHMaJIO TaiOKe KOHeBOflCTBO. B 3 n o x y no3flheh 6poH3bi pahhero acene3a b K a p a ö a x e c k o t o b o a c t b o npebpara- Jiocb b oneh b Ba>KHyıo h B ea y m y ıo OTpacjib xo3hhctba. MHoroHHCJieHHbie octeojıorhheckhe octahkh, H3BJieHeHHbie Ha MeCTe HCTOpHHeCKHX namhthhkob, a HMeHHO KOCTH MejiKoro poratoro CKOTa, JIOma/ieH, II03B0Jiai0T robophtb O TOM, HTO raabhblm 3aHHTHCM HaceneHHH hbjih jiocb c k o to b o /ic tb o. B KypraHax Xo^acajibi, /JoBmaHJibi, BopcyHJiy, BaHMcapoB, CapbiHo6aH, b HacejıeHHbix nyhktax YHTəne, T apatəne öhjih o6ha- py>kehbi kocth KpynHoro h MejiKoro porat oro CKOTa, jıom azm, a b K apaöaxckom KypraHe 6buiH oöhapy^kcabi TaK^ce Bep6jııo>KbH kocth. JIoma^HHbie kocth h CKeneTbi name Bcero öwjih o6hapy»ehbi b ^OBmaHJiw, BopcyHJiy (8 tojiob), BaHMcapoB (6 tojiob), C apbinoöah (1 6 tojiob). B ^pebhem Kapa6axe BbipamHBajiH Jiom aaefi ocoöoh nopoflbi, HBJIHIOmHXCfl ynpa^chblmh H BepXOBblMH ^CHBOTHblMH T0M CBH^eTenbCTByıOT o6hapy>kehhbie b KypraHax MorHJi öoratbix jhoaen jıom a^h Hbie CKejıeTbi, nonomcehhbie b MorHJiw c Bepofi b 3arpo6Hyıo 133 ach3hb KaK akt aceptbonphhomehhh, a TaK>Ke HanaeHHafl TaM >Ke Aopo- raa cöpya (KHyT, y3^ a c yflhjıamh). H cn on b O B ajıacb b xo3hhctbe, b 6biTy, b b o ch h o m /jejıe KaK Ba>KHoe T p a H cn o p ra o e cpe^ctbo h ynphhchast CHJia, Jiom aab e m e h nohhtajıacb KaK CBHmeHHblH HflOJI, TOTeM. B o BpeM eh a nactöhmhoro CKOTOBOflCTBa jıom a^ b H cnojib30b ajih KaK jxnn B ep x 0B0H es^ b i, TaK h KaK TpaH cnopt /y w nepeb03kh rp y 3 0 B b o BpeMH nepecejieh H H. K apaöax HBJiaeTca nepboh h rnabhoh p o a h h o h KOHeBOflCTBa Ha IO ähom KaBKa3e. K apaöaxck H e k oh h npocnabhjihcb h b co c e /m n x peraoh ax. BwpamHBaHHe b K apaöaxe Bep6jiK)^0B no3bonhjio onary 3 to h flpebhen K yjibtypw C03^aBaTb h pacm nph Tb cbh3h c 6ojıee ^ajibhhmh CTpaHaMH. BbiHBjıeHHbie b KapaöaxcKOM HeKponoJie (KypraH JV25) flba BepöJiıoacbHx CKejıeTa ən o x n no3flheh 6poH 3w CBHAe- TejibCTByıoT o HanHHHH Bep6jiK»Kbero xo3»hctba b K ap aöaxe h Kyjib- TypH0-3K0H0MHHeCKHX CBH3eH CO CTpaHaMH H epeah eft A3HH. C k o to b o ^ c tb o h BHHOıpaflapCTBO p a 3BHBajıncb b ə n o x y no3,zmeh 6poH 3w h pah H ero K e jıe s a KaK HOBaa oöjiactb xo3hhctba. B K yprahax BaHM capob o 6Hapy>KeHbi MHH/jajibHwe k o c to h k h, b KypraH e BopcyH Jiy BHHorpaflHwe k o c t o h k h h cryctkh BHHa. npoh 3B e/ı;eh H H n ck y cct B a K a p a ö a x a ən o x H n o3flh eh 6 p o H 3 b i h p ah H ero >Kejıe3a noka3w BaK)T M H 0rorpaH H 0C T b oö JiacT en n cıcycct B a 3 T o r o Kpaa h bw c o k h h yp o B eh b e r o pa3bhthh. Y c n e x H, flo c r a r H y T b ie b Kapaöax. Kypzanbi Eopcynny.

68 K A P A B A X 134 K A P A B A X 135 oöjiacth MeTajuıooöpaöoTKH, rohhaphoro np0h3b0ctba TKanecTBa, pe3böm n o KaMHIO H KOCTH TOBOpHT O npoh3bo/ictbe MHOrOOÖpa3HbIX H BblCOKOKaneCTBeHHblX H3ÄeJIHH. 3ajıe>KH nojihmetajuıob b t o m q ncjıe Me/iH b M exm ah/ıare, cn o - coöctbobajih pa3bhthio MeTajuıooöpaöoTKH. OÖHapymeHHbie b KapaöaxcKHX namathhkax ə n o x H no3/iheh 6poH3bi h pahhero acejıe3a o6pa3hbi Opy>KH5I (cekhpbl, BHJIbl, KHH>KaJIbI, M d H, KOnbfl, CTpeJIbl H T./j.), BoeHHoe CHapaaceHHe (6poHjı pa3jihhhbix ( )opm, ih h t m ), KOHCKaa cöp ya (KHyT, y3fla c y/ihjıamh h t./j.), ykpamehhh (öpacjıetm, oacepejibe, cep b ra, KOJibna, 6ycbi h t./i;.), opy/jha Tpy/ıa (njıockhe Tonopbi, homch /to- JIOTO, HIHJIO H HTJIbl) CBHfleTeJIbCTByiOT O BCeCTOpOHHCM pa3bhthh MeTajuıoo6pa6oTKH b ə t o m pernoh e. M e T a ju ih H e ck H e H3flejıiHi, OTHO caihheca k K y jib iy p e X0/ı>Kaji0B CBOHM BMCOKHM XyqO>KeCTBeHHMM HCnOJIHeHHeM 3aHHMaK)T floctoh- H oe MecTO b m h p o b o h npakthke ocboeh H H M etaju ıyprh H h M e T a m ıo o ö - paöotkh. OTKpbirae MeTajuıa, H3r0T0BJieHHe H3 Hero KanecTBeHHMx op y- /I h h Tpyaa h opyachh /lano 6ojibiuoH t o j ih o k pa3bhthio ə k o h o m h k h h KyjibTypbi. rohhaphbie H3/ıejiH5i ənoxh no3/iheh 6poH3M h pahhero >Kejıe3a nphbjıekaıot BHHMaHHe c b o h m MHoroo6pa3HeM. KepaMHKa ə t o h ən o x n, H3r0T0BJieHHa» Ha rohhaphom Kpyre, OTJiHHaeTca c h m m c t p h h h o h (J)opm o h, öoratctbom xy/ıoacectbehhoro HcnojiHeHHfl y3opob, coctabom TJIHHM. rjihhhhafl nocy/i,a pa3hbix (j)opm, KyBIHHHbl, HaiUKH, ÖaHKH, MHCKH, TapeJIKH, MaHTajIM H T./I., OpHaMCHTHpOBaHM pe3hbimh, UITaMnOBaHHMMH H nojihpobahhmmh CnOCOÖaMH. fljifl rohhaphoro uckycctba Xo/ıacajibi xapaktepha rp n 6 o o 6 p a 3 - Haa rjihhahafl n o cy /ıa c JienHHHOH. B ən o x y no3/iheh 6poH3bi h pahhero acejıe3a b o 6 jıa cra KaMHeo6pa6oTKH ycobepıuehctbobanhcb TaKHe MeTo/ibi, KaK: TecKa, nojihpobka, uuih^obka, pe3b6a, CBepjıeHHe, n e- KaHKa. Ü 3 X0/ı>Kaji0B ö m jih nojıyneh bi KaMeHHafl naıua h KyöoK, H3r0T0BJieHHbie c t o h k h m BKycoM. OÖHapy^ceHHbie b KypraHax Xoflacanbi, EopcyH Jiy, EeH M capob, C ap b in oöah npeam etm H3 k o c t h coctabjifliot öojibuihhctbo. HaH/jeHHbie b KypraHax EopcyHJiy, EeHMcapoB, CapbiHoöaH KOHCKaa c6 p y a c H3o6pa»ceHHeM nejıobeka, njıockhe nyrobhum, o ö p y n n, ykpauıehhbie u b c tk o m jıotoca m c to /io m Bbinu- YKpameHUH Ep0U nepuoda. JIHBaHHfl, n p e/l,m et b I HHJIHH/IpHHeCKOH (J)OpMbI C y 3 0 p 0 M, H ah eceh H M M H a n o B ep x H O C T b c n o M o m b K ) p e 3 b 6 b i, ABJifliOTCfl jıy n u ih M H h pe/ik H M H o 6 p a 3 uam H /je K o p a r a B H O -n p H K jıa /ih o r o n c K y c c T B a /ıp e B H e r o Kapaöaxa. B ə n o x y n o 3AHefi 6poH3M h pah H ero >KeJie3a b K a p a ö a x e pa3bh- BajIOCb T3K>Ke HCKyCCTBO TKäHeCTBa. CbipbÖM AJIfl 3T 0ro 3aHflTHfl flbjifl- jıa cb uıepct b MeJiKoro p o rat o ro CKOTa. Ha B3flTbix H3 KypraHOB E op cyh - jıy h C apbih o6ah m h o t h x 6p0H 30B bix npe/im et äx, 6 m jih o6hapy>kehbi cjıe/ib i TKaHen, h h h o b o k, h t o poac/ıaet npe/ı,ctabjiehhe o TKanecKOM Mac- TepcTBe aahhoh ə n o x n. B ə n o x y 6poH3bi h pahhero acejıe3a / i 0 CTaT0 HH0 pacuihphjicfl B3aHM 0 0 ÖM eh h napthepctbo M e ^ c /ıy KapaöaxcKHMH h c o c c / i h h m h njıe- M eham H h u eh T p am H n e p e A H e iı A 3h h. n y T e M oö M eh a b K apa6 ax n o c ıy - najih H3 n e p e /i H e H A 3 h h o j i o b o, KHHflcajibi a3hatckoro THna, n en ara c pejibe^hbim H3o 6paaceHHeM (J)Hryp» c h b o t h m x Ha n ob ep xh ocra h t./j. nenath K apaöaxa (/],OBUıaHJibi) HMenu c x o / i c t b o c nenatflmh T ən e- cnajik (H pah ). KapaöaxcKHe n jıe M e H a h m c j ih TaK>Ke c b a 3h h c BaBHJioh o m, AccupHeH. Cpe/iH namathhkob Xo/ı>Kajibi 6 m jih H a iı/ıeh M 6ycbi c BbiceneHHMM H a h h x HM eh em AccHpHHCKoro uapfl A/ja/uiHpapH. HaHfleHHbie b KypraHax Xoaacanbi (KypraHbi 1,11,14,18, 20, 120) 6ycbi, u i h t m, npe/imetbi c H3o6paaceHHeM rarphhoh t o j io b m, u h -

69 K A P A B A X K A P A B A X 136 nhhflphheckhe nenath H3 ^OBiuaHJiw, 6ycbi, HaKOHenHHK 30Ji0T0r0 n o a ca H3 B opcyh jıy (BoJitm oh KypraH), mhtbi c HHKpycTaHHen H3 CJIOHOBOH KOCTH, 6p0H30Bbie nyrobhhbl, rb03^h H ÖyjiaBKH, Iipe/IMeTbl c TOHKHM 30JI0TbIM nokpblthem, a TaKÄe pa3jihhhbie 30JI0Tbie BemH floka- 3biBaıoT (JıopMHpoBaHHe b 3Ty ən o x y b K apaöaxe nckycctba He TOJibKO M etaıuıooöpaöotkh, h o h K)BejiHpHoro /jejıa. Bycbi H3 nactbi h CTeKJia, o6hapy»cehhbie b nammthhkax /Job- HiaHjıw, Xo^)Kajıw, BopcyHJiy h BeHMcapoBe yka3bibaıot Ha cb»3h c EranTOM, M econotam H efi, CnpHeH, üanecthhoh h O h h h k h ch. npe^m etbi, oöhapy)kehhwe Ha TeppHTopnax BopcyH jıy, Capwno- 6aH, AxMaxw, IOıpKHA»caxaH, BaHMcapoB h Tapaöyjıar, H3r0T0BJieHHwe H3 cjio h o b o h k o c th, HacTHHHO nokpwtwe nactoh, nepjıamytpom, HHKpyCTHpOBaHHbie 30JI0T0M H 6p0H30H flbjhhotcji pe/jhahluhmh o6pa3ua- MH lobejihphoro HCKyCCTBa. IIpHBe3eHHbie nyrem oömeha b Kapaöax npe/jm et w H3 nepnam yt- p a npohcxoaht H3 K p ach oro, A p a 6 ck oro, A panbc K oro M op en, M h /ih h c- Koro OKeaHa h nepch/ı,ckoro 3ajiHBa. Əth paıcymkh, npe/im et w yk pam e- hhh H3 nepjıam yt pa H cn 0 Hb30BajiHCb TaıoKe KaK /ıpebh H e flehe>khwe e/th- h h h w. ITpHBe3eHHoe b Kapa6ax H3 HHflOKHTaa h M an ah 3HH, A h tjih h h McnaHHH ojiobo 06y c ji0 BHJi0 a o c t h ä c h h h b /jejıe M et ajuıoo6 p a 6 otkh. B p a 3BHTHH KyjibTypHO-ƏKOHOMHHecKHX CBH3eH Jioma/m, KaK Cpe/ÜCTBO nepe/ibhmcehha H ipajih BayKHeumyıo p o jib. K a p a 6 axckhe kohh TaKjKe H cnojib3 0 BajiHCb KaK Cpe/ICTBO oömeha. B K a p a ö a x e b ə n o x y no3/ı;heh 6poH3w h pahhero a cen e3a ybejihhhjica p oct MaTepnajibHoro HepaBeHCTBa. C^opM H pobanh Cb H M ym ue h HeHM ym ue cjioh o 6 mhhw h CTajiH p e 3KO OTjiHHaTbca /ıp y r o t /ıp y r a. O T/tenbH w e öorat bie cem bh, raabbi nnem eh h BoeH H w e OTHHHajiHCb o t n p o ct w x npe/jctabhtejıeh o 6 mhhw h coctabjianh B w c m e e apnctokpathheckoe cocjıo BH e. Cnaöbie h HeH M ym ne c nojihthko-jkohomhheckoh tohkh 3peHHH M a jıw e n jıem eh a oöbe/^h H fljih Cb B O K pyr chjibhwx h BjiHATejibHwx njıem eh. IIpoH 3o m e/ı;m ee b K a p a ö a x e p e 3Koe couh ajibh o- oömectbehhoe paccjıoehhe, MarepHanbHoe h KJiaccoBoe HepaBeHCTBO n p ocjıeach B ajıocb H a nph M epe namhthhkob Ha TeppHTopHH HacejıeHHO- r o nyhkta Fap at en e h KypraHOB Xo/ı>Kajibi, /JoBHiaHJiw, AxM axw, B op - cyhjiy, BeH M capob, CapwnoöaH. MorajibHbie saxopohehhfl c ö o jib m n Kcmepa 3axopoHenmı. Kypsan Capbmo6aH mh KaMepaMH, c 6oraTWM y6pahctbom, öojibmhm kojihhcctbom paöob h cjıyr, MHO>KecTBOM noma/ı,eh cbh/ıetejibctbyiot mectbehh0-c0- UHanbHOM HepaBeHCTBe. B MoranbHOH KaMepe (2 5,6 kb.m., 3 2 x 8 x 4 m.) KypraHa BopcyHJiy raab a nnemehh 6 w ji 3ax0p0HeH b /lepebmhhom noace, ykpamehhom 30JI0twmh h 6p0H30BbiMH mhtamh. B 3tom KypraHe 6 w jio noxopoheho 9 paöob h cnyr, 8 kohch. B M orajibhyıo KaMepy öwjih nojıoacehbi opyflha Tpy/ıa, 6p0H30B0e opyache, MpaMopHWH ckhnetp, HBJIHIOmHHCH CHMBOJIOM TOCnO/lCTBa, KepaMHHecKHe o6pa3hbi, pa3jihhhwe npe/ı;metw pockomn, H3roTOBJieHHwe H3 30Ji0Ta, cjiohoboh kocth, nepjıamytpa, /ıparouehhwx K am H eö. B KypraHax AxMaxw 6 w jih norpe6ehw nphha/ijieacabmhe 6oraTOMy bojk/jio njıemehh jhoah rana /lojihxokecfıajıw (/uih H H oronobwe), Hapa/ıy c h h m h b chahhcm nonohceh h h 6 w ji norpe6 eh cjıyra (pa6) 6paxHKe4)an (KpyraorojıOBWH). J\nn coopyacehhh KypraHOB Hcn0Jib30Banacb MHoroHHCJieHiıaM nphhyflhtejibhaa paöck aa CHJia. KypraHW CyjiTaHÖyjıya (BbicoTa 25 m.), BopcyHJiy h C ap w n oöah (Ha nobepxhocth 6 wjio yctahobjieho okojio /jepebhhhbix öajıok) B03B0/iHJiHCb ÖJiaro/ıapa 0rp0MH0My Tpy/ıy pa6oneh chjiw. B pe3yjibtate Me>K/];oyco6Hbix ctojikhob6hhh MOK/ıy KpynHWMH nnemehhwmh coıo3amh ( b HaceneHHOM nyhkte TapaTəne) npohcxoahjih pa3pym eh H «, rpa6e>kh, no>kapw. B ənoxy 6poH3w h pahhero acejıe3a b HeKOTOpwx KypraHHbix

70 K A P A B A X 138 Vali Aliyev Dıa3ypoeaHHbiü z jiu h h h m ü cocyd u öycuna c K Jiu H o n u cb w, 3aee3eHHbie U3 Accupuu. ' f f ' { - IW1 namhthhkax K a p a 6 a x a, a hm chho b Xo/ı>Kajıt.ı, EaH M capob, A xm axbi, EopcyH Jiy, C ap b in o ö ah npocjıeach B aet oı HepaBeHCTBO, KOTopoe em e ö o jib iu e yrayö H Jiocb h, HaKOHen, ə to nphbejio k pa3pym eh H io nepbo- 6bITHO-OÖmHHHOrO CTpOfl. B I-M TblCHHeJieTHH AO H.3., CHJIbHbie B nojihthheckom H 3KOHOMH- neckom 0TH0meHHH KpynHbie njıem ehhbie cok)3hbie oöte/ihhehhji, 3axBaTHB onpe/ıejıeh H bie CTpaTerHnecKHe TeppHTopHH, cnnothbmhcb BOKpyr cnehhanbhoro K penoct H oro ro p o a a, C03/ıajiH n ep B o e ro c y - AapcTBo c TaKOH >Ke CTpyKTypoiı KaK /ıpebhemeconotamckhe. B 3Ty ə n o x y b K a p a 6 a x e h coce/jh em Kypa-Apa3CK0M OBane npoach B ajın n jıe- MeHa TiopKCKoro npoh cxoac/ıeh H H -reprepbi (K eh repbi) - r a p r a p u (n o C T paöoh y). B o II-I TbicaHejıeTHHX /ıo h.ə. b K apaöaxe c(})opmhpobajihcb chjib- HeHiıme rocyqapct B eh H bie CTpyKTypbi. Kapaöax, 3KOHOMHHecKaa h nojihthheckaa no3hhhh KOToporo CHJibHO yk pennjıacb Ha KDmchom KaBKa3e h TiopKCKHe njıemehiibie C0K)3bI COCe/IHHX pethohob B IV BeKe a o H.3. C03/iaJIH /IpeBHHH A 3ep- 6afi/ı>KaH - rocyaapctbo AjıöaHHio, c uejibio otpaacehhh MHoronHCJieH- Hbix Ha6eroB MpaHO-AxeMeHH/ıCKoro rocyaapctba h /ıp y rn x ny>ke- 3eM neb, atakace coxpahehha hcjiocthocth cbohx TeppHTopHH. TaKHM 0Öpa30M, Kapaöax cbirpan p em a ıo m y ıo pojib b h ctop h h /jpeb H eö rocy/ıapctbehhocth A3ep6aH/ı>KaHa. Karabakh (The ancient period)

71 K A R A B A K H 141 Karabakh is the M otherland o f the A zerbaijani M ugham, which has taken its origin from lullabies o f our grandm others and m others. It is the sacred land o f our Turkic ancestors, w hose ethnic roots go deep into the A zykh Cave, one o f the earliest hum an settlem ents in the South C aucasus, ancient M il-k arabakh steppe and Khojaly civilisation. I dedicate this book to the unforgettable m em ory o f our ancestors, whose bodies lie buried in K arabakh, A zerbaijan's ancient cradle o f culture for thousands o f years, and that o f the courageous sons o f ours, who ascended to heroic m artyrdom fighting A rm enian aggressors in the 1990s, and o f tlıose innocent civilians o f Khojaly, w ho fell victim s to genocide by A rm enians. The aim o f this book is to let the peoples around the w orld know that since the em ergence o f the cradle o f civilization K arabakh has been the native and etem al hearth o f culture for the ethnically Turkic A zerb aijan i people. During B.C., ancient inhabitants o f K hojaly created a great civilization in the South C aucasus that shared universal values. It w as them w ho established and brought to perfection the iron craftsm anship and m etallurgy in this gatew ay betw een Europe anda sia. Regretfully, in the era w hen global com m unity w as rising to new highs o f civilisation, the entire tangible and cultural heritage o f the city o f K hojaly w as burnt to ashes and levelled to ground in the m ost atrocious m anner, w ith its citizens tragically subjected to an act o f genocide. A t around 9.00pm on the 25th o f February 1992, bloodthirsty A rm enian m ilitia groups em bedded w ith m ercenaries from the 336th Russian m obile infantry regim ent invaded K hojaly and com m itted an act o f genocide. These atrocities left 613 people killed and 487 fatally wounded. E ight fam ilies w ere brutally gunned dow n to the last person w ith 1,275 K hojalians taken captive, and th e city torched and left in ruins. Professor Vali A liyev

72 K A R A B A K H K A R A B A K II 142 INTRODUCTION T / ' arabakh, the most ancient cultural centre in Azerbaijan, is located / \ between the Lesser Caucasus and the Kura and Araks rivers and consisted of highland and lowland areas. The Karabakh plateau extends between the Zangezur and Karabakh mountain ridges. The Karabakh plateau is surrounded by the following mountain ridges: Myhtoken in the North, Karabakh in the East, Geychay and Zangezur in the West. Its geology features basalt and andesine of the Upper Pliocene and Anthopogene. There are volcanogenic and sedimentary rocks of Cretaceous, Paleogene and Neogene periods. The plateau narrows in the South and forms a triangle between the Bazarchai and Hekeri rivers which is crossed by river galleys. There are large extinct volcanoes in the lavaplains formed by eruptions. The sources of the Terterchay, Hojaschay, Zabukh, Bazarchay rivers originate from the Karabakh plateau. The Alageller and Garagel lakes are located on the plateau. Large subalpine meadows are favourable for cattle breeding. In the north-west the Terterchay river plain separates the Karabakh ridge from the Murovdag ridge, and in the east the Hekeri river plain separates it from the Karabakh plateau. The highest peaks are Gyz Gala (2,843 m) and Beuk Kirs (2,725 m). The mineral springs o f Tursh Su and Shirlan are located on the plateau. Down the Araks river, the south-westem part o f the plateau tums into submountain plains. The sources of the following rivers are located in the Karabakh ridge: the Hachin, Gargar, Kendelenchay, Gumchay, Gozluchay ete. The Karabakh plain is surrounded by the Ganja-Gazakh plain in the North-East, Murovdag and Karabakh ridges in the east and Mill steppe in the south and south-west. The Kura river separates Karabakh from the Shirvan steppe. The plain has a hummock-and-hollow and terraced profıle. There are oil deposits in the Karabakh plain, Terter district. The climate in the area is temperate and dry subtropical. The following rivers flow in the area: Injechay, Terterchay, Hachinchay and Gargarchay. A smaller part of the Karabakh plain is covered with oak and elm 143 woods. The barrks o f the Kura are covered with riparian woods (oak, elm, willow) and bushes. The following types o f soil can be found in the area: grey and chestnut in the foothills, mountain-forest and mountain-meadow in the mountains. Cherry-plum, pear, comel, walnut, hazelnut, medlar and other fruit trees as well as various berries grow in the w oods. Wildlife is rich in mountains and forests. Natural resources include copper and complex ore deposits in Mehnadag, lithographic stone in M irikend and concrete. The following districts are located in the region: Lachin, Kelbajar, Shusha, Khankendi, Askeran, Agdam, Barda, Terter, Agjabedi and Beylagan. Due to the favourable geographic conditions o f Karabakh, such as fertile soils in the lowland, rich alpine meadows in the highland as well as natural resources (copper, iron and so on), people settled here in early days of primitive societies, after cultural and economic evolution the region tumed into one o f the cultural centres o f the South Caucasus. ANCIENT HISTORY OF KARABAKH rhe ancient history o f Karabakh was studied from the 19"' century with research of various materials, artefacts and documents carried out. Ancient artefacts o f Karabakh attracted attention o f foreign travellers and amateur researchers in the early 19I[1century. Excavations conducted by the above were more akin raids than scientifıc surveys o f the ancient history o f Karabakh. The travelers and amateur researchers (of various professions) arrived in Azerbaijan and Karabakh, in particular, to excavate burial sites. Many rare and valuable artifacts found by them were exported and are now exhibited in museums of various countries. The artifacts are very important for the in-depth study of the ancient history o f Karabakh. In 1828, the Azeri territory to the North o f the Araks river came under the jurisdiction o f Russia by Turkmenchay Peace Treaty. In 1834, Swiss traveler Dubois de M ontperot visited Karabakh, in

73 K A R A B A K H K A R A B A K H 144 particular, Shusha, and provided information about historical sites in Shahbulag and Terter (on the way from Shusha to Ganja). When the Caucasus archaeology was included in the agenda of Russian Imperial Archaeological Committee as one o f the main items, it attracted more attention to Azerbaijan in general and to Karabakh, in particular. In the 1890s Georgian scientist G.O. Silosani mentioned burial mounds in Barda. Instructed by the Russian Geographic Society, Dr Wiesenhof wrote a report about mound burials of Uchtepe, Boyat, Afetli, Barda, Sultanbud and Khojali in Mill-Karabakh steppe and Karabakh highlands. German researcher Emil Resler who worked in Shusha Nonclassical secondary school, conducted research in the suburbs of Shushakend and Shusha towns as well as Dashalti, Chanahi and M ehdikendin 1891,1893,1895 and E. Resler conducted research in Gubadli village burials in the Agdam district: Nebitepe, Kepijtepe and othermounds. E. Resler conducted excavations and collected many artifacts in the Bronze Age sites in the Khachinchay river basin: in Archadzor in , in Ballig-gaya and Sirhavend in , in Demgolu in 1894, in Akhmahi in In and 1897, he excavated over twenty mounds and stone graves at the junction o f Gargarachay- Khojalichay and Ilisuchay rivers. In 1895 he conducted a survey of Shusha 145 Garakopek-tepe site in the Fizuli district, in 1897 in Gala-tepe in the territory o f the Agjabedi district. In 1898 E. Resler collected many artifacts in Zerti, Senger and Ketti-tepe burials located in the Karabakh highlands and published this information in the Annual Report Digest of the Russian Imperial Archaeological Committee and the German Joumal o f Archaeology, Ethnography and Anthropology. In 1896, A.A.Ivanovsky was sent to the South Caucasus on a business trip by the Moscow Archaeological Socie where he conducted excavation in Khachinchay, Gulyatag, Veng, Khojali and Garabulag sites of the Karabakhprovince and identifiedthe age o f retrieved artifacts. After the Soviet power was established in Azerbaijan, M. Sysoev and G. Sadigi conducted an archaeological survey in Shusha and Lachin under the Archaeological Committee ofazerbaijan. In 1926 in Khojali sites, in Karabakh, J.A.Nasifi, I.Azizbekov, A.Alekperov, I.Jaffarzade, T.Passek and B.Latynina headed by I.I. Meschaninov, mapped ancient sites o f the Gargarchay and Hojalichay river basins, identified distribution of Khojali sites, conducted archaeological excavations o f Bronze Age burials (burial mounds and stone graves) in the Main Burial Steppe and Stony Steppe located on the left bank of the Gargarchay river. Surveys headed by I.I. Meschaninov discovered sites in Mill- Karabakh steppe and Nagomo Karabakh, which were unknown until that tim e( ,192 9,1933)andproducedanarchaeologicalm apofthearea. In scientist Y.I. Ummel conducted excavations in Kerkejahan, Khankendi and Khojali sites and made an attempt to identify the chronological order o f the sites and published some new scientific data about trades, economy and culture o f the Karabakh people. In the 1950s a group of experts from the Institute o f Archaeology o f the Academy o f Sciences of USSR and the Institute o f History of the Academy of Sciences o f Azerbaijan SSR headed by A.A. Yessen did the archaeological research in Nerfiztepe, Uchtepe, Hojali (Mill-Karabakh region) sites and Uzerlitepe village o f the middle Bronze Age. Academician B.B.Pitrovsky in his book Archaeology of the South Caucasus (1949) mentioned archaeological sites in the

74 K A R A B A K H 146 K A R A B A K H 147 In 1963 the extensive research was carried out in Azykh and Taglar caves. The joint work o f M. Guseynov, D.Gajiev, A. Mamedov, N.Sh. Shirinov, V.Velichko, A.Jafarov, V.Gajiev, S.Aliev and M.Suleymanov proved that Karabakh is the most ancient human settlement in the South Caucasus. In 1964, G.S. Ismailov conducted a range of surveys o f Eneolith and Bronze Age: Guneshtepe, Hantepe, Garakopektepe, Gultepe, Shomulutepe, Uzuntepe, Menetepe, Zergertepe in the Guruchay and Kendelenchay river plains. In Garakopektepe, an established social and economic structure existed in the Bronze, Early Iron, Ancient and MiddleAges. Chronology and ethnicity o f early Karabakh burial mounds of the Bronze Age is provided in The Caucasus in the Early Bronze Age, publishedby R.M. M unchaev in Khojali Gargarchay and Terterchay river basins; K.H. Kushnareva and T.H. Chubinishvili mentioned Karabakh sites o f the early Bronze Age. In the middle 1960s I.H. Narimanov developed a scientifıc hypothesis about Eneolithic and Early Bronze culture o f Karabakh on the basis of the artifacts o f Garahaji, Guttepe and Leylatepe sites. In the late 1950s A.A.Yessen, who specialized in the archaeology o f the Caucasus, found a few settlements downstream the Kendelenchay dating from Eneolith and Early Bronze Age and also conducted excavations o f grave sites. In 1960 M.M.Guseynov found 10 occupation layers dating from the Early, Medium, Upper and Mousterian periods o f the Stone Age, in Azykh caves on the left bank o f the Guruchay. Garabagh. Guruchay and Kyondalanchay Valley

75 K A R A B A K H K A R A B A K H G.S. Ismailov studied seasonal settlements o f cattle breeding tribes in the alpine meadows of the Kelbajar district, upstream the Terterchay in the Early Bronze Age as well as petroglyphs. In H.F. Jafarov conducted a detailed archaeological research in the Karabakh district. He conducted excavations in the following burial mounds: Yeddi Tepe, Horuzlu, Sarov, Beyismarov, Borsunlu, Jamilli, Demirchiler, Evoglu, as well as the Tohmagtepe settlement in the vicinity of Buruj and Aji Gervend village of Terter district. As a result of the archaeological research, the following Bronze Age settlements were studied: Uchoglan, Goshatepe (Guttepe), Deyirman Yeri (Early Bronze); Tohmagtepe, Chinartepe, Agtepe (Middle Bronze); Saritepe, Govurtepe, Mishigishlagi, Garatepe (Late Bronze and Early Iron Age); burials Magsudlu, Goytepe, Gyzyly Kegerli, Uchoglan, Guzanli, Sarichoban (Agdam ), Borsunlu, Beyismarov, Evoglu, Husenli (Terter district), Husulu, Gaynag, Bayat (Agjabedi). Material collected during the research provided scientifıc information about economy, domestic life, religious views of ancient tribes o f Karabakh. An archaeological map o f cultural sites in Karabakh dating from the Bronze age was developed. Azykh cave. KARABAKH IN STONE AGE: GURUCHAY CULTURE j y arabakh district of Azerbaijan is one of the most ancient cultural centres in the world. Karabakh has favourable natural and geographic conditions as well as rich flora and fauna and is one o f the areas where cavemen settled and evolved. Azykh, Taglar and Zar were the fırst settlements of cavemen in Karabakh. Cavemen settlements in Azykh and Taglar caves in the Guruchay river plain, Fizuli district of Karabakh, were the subject o f research. The Stone Age culture found here is referred to as Guruchay Culture. Ancient people lived in this Karabakh plain 2 million years ago. Originally they lived in the open camps in the Guruchay river plain. Later, the climate change (lower temperatures) forced them to settle in Azykh and Taglar caves. The Azykh cave is the largest in the South Caucasus. It is 400 m long with the total area o f 11,200 sq.m. There are high openings (up to m), passages and picturesque stalactites in the cave. Archaeological excavations o f the South entrance and two adjacent smaller caves revealed 10 occupation layers dating from various Stone Age periods. The layers bear the evidence of the ancient history, from the Early Stone Age (Paleolite) till the Middle Ages. Azykh was the world s fırst cave where such stratigraphic succession was found. The cave was fırst occupied during the Guruchay Culture period (7lh to 10'hlayer). The implements o f the Guruchay Culture found in the layers are similar to the Olduvai culture o f East Africa. Later, during Acheulian period (5th to 6lh layers, 650, ,000 years ago), cavemen continued to dwell inazykh.

76 K A R A B A K H K A R A B A K H 151 Many implements of the first inhabitants o f Azykh were found: bills, cubic implements, scrapers and a signifıcant amount o f fragments, as well as large bill-like chopping implements weighing 4-5 kg. During the last stage o f Guruchay Culture Azykh, inhabitants made new implements using more up-to-date technologies and materials such as quartz, quartzite, basalt, flint, feset, jasper and so on. Hunting and collecting were the main occupations o f cavemen. They hunted big and small animals and cubs with primitive stone implements. Qarabagh. A fragment o f a lower jaw o f azychanthrope The 3rd layer in Azykh features Mousterian culture. Upper layers ( l st and 2nd) contain the evidence ofeneolith, Bronze and Middle Ages. The first stage of the Guruchay culture refers to Early Paleolite (pre-acheulian period), the second - to Early and Middle Acheulian period, the third - to late Acheulian and Mousterian period. This culture emerged 2 million years ago, developed and disappeared 700,000 years ago. Handheld chipping tool found in Azykh Use o f fıre The cavemen o f the Guruchay plain lived in a commune divided in smallergroups. The remains o f the fauna in ancient Acheulian layer, such as jaws and skull bones prove that dwellers of Azykh hunted cave bears, giant stags and other wild animals at the time. A human jaw found in Azykh in 1968 is of great importance. The remains ofthe Azykh inhabitant, a woman aged 18-22, is the forth most ancient fınding in the world. It testifıes that people lived in Karabakh 350,000 yearsago. One o f the bear skulls sitting on a natural bench in the cave, features notches which reflect religion, ideology and ancient art o f

77 K A R A B A K H K A R A B A K H cavemen. Bonfıres discovered here in Azykhare are the testament to usage o f fıre by people who dwelled here in the Acheulian period. Domestic life and traditions of ancient inhabitants o f Karabakh evolved during Mousterian period. The Mousterian culture emerged 120, ,000 and disappeared 35,000-33,000 years ago. In the Mousterian period, the inhabitants o f Azykh and Taglar made implements and weapons of flint, slate and obsidian, found both inside and outside the caves. They hunted horses, cave bears, small horses, Caucasian deer, bulls, rhinoceroses and so on. Most of the bones dated from that period were charred. Activity o f Neolithic people The Azykh cave. Middle Ashel stone work tools Artefacts such as microlitic implements were found in Karabakh, in the vicinity of Shusha, in Dashalti where Shusha cave is located. During Mesolite, hunting was an important activity; smaller animals were tamed and wild plants were the main source of food. Kalbajar. Stone tools ofthe Zar cave.

78 K A R A B A K H K A R A B A K H The Zar cave is located 2,190 m above the sea level. This is a rare site with the finding ofobsidian implements. People lived in Zar during the late Mousterian and early Upper Paleolite. Geologically this time refers to middle Khvalynsk period. Judging on the variety of implements and technology o f their making, people who lived there represented a transition type between paleoanthropus (ancient humans) and neoanthropus. The people made weapons which could be used for group hunting. The Zar cave dates from 65,000-60,000 to 32,000-28,000 BC. The Zar camp allows researching on a range o f issues related to the middle Khvalynsky (Vurmsky) period ofcaucasian Paleolite. Analysis o f implements found in the Zar cave camp proved the existence o f Taglar - Zengibasar - Zar culture in the Lesser Caucasus. Thus, it was proved that cultural and ethnic connection between Middle East, Anatolia and Caucasus dates from as early as 35,000-32,000 years ago. KARABAKH DURING ENEOLITE The Taghlar cave. Stone work tools During this period the inhabitants o f Karabakh developed main principles o f farming and cattle breeding. Cavemen also lived in Nagomo Karabakh, in Zar cave formed by the volcanic emption in the Quatemary era in the Central Upland of the Lesser Caucasus. Paleogeographic surveys conducted in the cave by Academician A.V.Mamedov showed that during Paleolite the climate here was moderate. The remains o f the following species were found in the camp: bones of wild horses, goats, European donkeys, and ancient deer. During the period of warming in Paleolite the ancient inhabitants of Karabakh went season hunting in alpine meadows of Kelbajar and LesserCaucasus. Copper-stone age started in Azerbaijan, including Karabakh, in the 6"' m illennia w hen copper was discovered. Large copper deposits found in Nakhichevan, Gedabek, Dashkesan and Karabakh districts o f Azerbaijan affected the development o f Karabakh which tumed into a centre o f primitive metallurgy. The Archaeological research in Islalitepe, Garakaji, Leylatepe, Azykh, Taglar, Garakopektepe, Guneshtepe, Khantepe, Gultepe and others showed that craftsmen made copper implements originally by means o f hammering, later by smelting and casting ore. Round stone and clay firepots found in Khantepe village of Gumchay plain prove Karabakh was one of the most ancient independent metal working centres in the South Caucasus. Artifacts of Eneolite in Karabakh included various stone implements: teeth o f sickles, mills, graters, bills and hoes. During the period, development o f productive forces changed the lifestyleofpeople.

79 K A R A B A K H K A R A B A K H 156 The eneolith s inhabited localities. The ancient population of Karabakh was engaged in farming and cattle breeding; people settled in the foothills and on river banks, near water sources. They lived in earth houses (cattle breeders) and round houses made of adobe with floor covered with clay wash. Fire was made in the centre ofhouses and at their walls. The main occupation of the ancient population o f Karabakh was hoe-mattock farming and cattle breeding. The following crafts were also popular: metal working, pottery, weaving, tanning, stonework and bonework. Hunting and fishing were supplementary occupations during this period. The Eneolite saw the development o f such crafts as pottery and bone crafts Hoes, awls, needles, scraper knives, home implements and jew elry were made o f bone. Wool and plant fiber were used for weaving. Pottery also developed during the Eneolite. The quality o f pottery improved as crockery was baked to red, pink and yellow colour. Crockery 157 of the period features handles that looked like a hole and a jut. Some items were omamented. Hoe-mattock farming was wide spread at the time. Settled farming tribes used bone hoes, sickles with teeth made o f obsidian and flint, replaceable sickles, grinders, mortars andpestles. During Eneolite, various species o f barley and wheat were grown inkarabakh. Development o f farming resulted in the evolution of cattle breeding. Cattle breeding tribes bred bulls, cows, sheep and goat. The increase in cattle breeding impacted the development of farming and changed its nature. During thepl Eneolite the Karabakh tribes had specifıc traditions, religion and ideology. The deceased were buried in graves dug in the ground, partially in burial mounds. Indian ochre was spread on their bodies to signify life. In Eneolite Karabakh tribes established cultural and economic links with the South Azerbaijan and Mesopotamia. It can be proved by similarity o f ceramics and jewelry found in Karabakh sites dating from Eneolite and in Mesopotamian Ubaid site. Cultural and economic links between the two ancient cultural centres had a positive impact on the development o f an early farming culture in the South Caucasus. The Eneolith eartehware crockery and work tools.

80 K A R A B A K H 158 KARABAKH IN THE BRONZE AGE Early Bronze Age. / n Karabakh, one of the most ancient metal working centres in the world, metal working technology changed signifıcantly 4,000 years BC. Craftsmen found a new metal, with higher quality than copper, - bronze. Adding antimony, arsenic, nickel and other substances, they increased hardness and reliability of bronze. The Bronze Age started in the second half o f the 4lhmillennia BC and ended in the late 2nd millennia BC Productive forces and social relations of production experienced significant changes during this period with various sectors o f economy developed intensively. In Karabakh, one of the main centres of ancient metallurgy of Azerbaijan, the Bronze Age had several stages featuring different consecutive highly developed cultures. The fırst stage o f the Bronze Age of Karabakh lasted from 3,500 to the last centuries o f 3,000 BC Kura-Araks archaeological culture dates from thisperiod. The second stage of the Bronze Age (Middle Bronze) lasted between the 23rd and 14th centuries BC. Early urban culture dates from the Middle Bronze in Karabakh. The Khojali culture emerged in Karabakh in the last stage of the BronzeAge (13-7 centuriesbc). Karabakh was one o f the earliest centres of the Kura-Araks culture. The culture dated from the second half of the 4lhmillennium and spread far beyond Azerbaijan into Syria and Palestine. Obviously, Karabakh tribes who reached the same level as Sumers played an important part in the migration o f Kura-Araks culture. The founders and the bearers of the culture spread to the south of the Araks river. Cattle-breeding tribes of Karabakh played a significant role in this process. In the Early Bronze Age the ancient population o f Karabakh was increasing at a high rate, which led to establishment of many new settlements. People settled in places best suited for farming and cattle breeding. The settlements of Kura-Araks culture of Karabakh followed architectural traditions o f Eneolite: living buildings were round or square, K A R A B A K H 159 with foundations made o f river stone and walls made o f raw bricks. Defensive walls were erected around some o f the settlements (Garakopektepe). Houses were heated by special devices shaped in the form of horseshoe or bull's head, made o f special clay and placed in the centre or in the comers o f houses. In the Early Bronze Age changes occurred in the farming and cattle breeding techniques o f Karabakh tribes. New implements were used in farming. Hoes were replaced with wooden ploughs, leading to cultivation o f larger areas and the productivity o f farming increased resulting in better living conditions. Replaceable and bronze sickles were used to cut wheat while stone and wooden threshing boards, graters (oblong, oval and cymbiform), pestles and mortars - to separate grain. Grain was stored in wells and largepots..s' I 1 ^ J The Early BronzeAge earthenware hearthes from Garakyopaktapa and Gounashtapa.

81 K A R A B A K H K A R A B A K H 160 Cattle breeding was as important for the economy o f Kura-Araks tribes as farming. Cattle breeding tribes lived in plains and foothills and practiced nomadic and pasture cattle breeding in Karabakh highlands (Lachin, Kelbajar and so on) in alpine meadows. Development o f horse breeding had a significant effect on the development of nomadic cattle raising. It was proved by cattle and horse bones found in Garakopektepe (Fizuli district). Cattle breeders became rich faster than farmers and owned large pastures in the vicinity of the Lesser Caucasus. Burial mounds of chiefs o f rich cattle breeding tribes contained a large amount of artifacts which prove the existence o f property inequality and social disparity in tribes. Uchtepe mounds in Mill Steppe demonstrate the luxury o f Karabakh chiefs'burials. In the Early Bronze Karabakh tribes were engaged in various crafts (pottery, metal working, weaving, tanning, bone and stone carving). When potter's wheel was invented, an intensive development of pottery commenced. The quality and decoration o f crockery made during Kura-Araks culture significantly improved. Fragments of black, grey and red glazed ceramics bore pictographic omaments of symbolic nature applied by means of scratching, carving, stamping and modeling. Crockery of the period featured hemispherical handles and geometric omaments. 161 The Early Bronze pottery One o f the most important achievements of Karabakh tribes in the Early Bronze Age was metalwork. Archeological findings o f Garakopektepe dating from the Early Bronze Age include items from all stages ofmetalwork: sm elting pots, ladles, casting forms and hammer scale. Golden jew elry found in Khankendi and Khachingchay burial mounds proves that goldsmiths o f the Bronze Age were also rather skillftıl. In the Early Bronze Age some Karabakh settlements were developing into craft centre, with craftsmanship tuming into the most importanteconomic activity. In some economic activities stone and bone implements were used along with the metal ones, and as a result, stonework and bonework developed as independent crafts. Plough farming Metal-working tools and gear o f the early Bronze Age

82 K A R A B A K II K \ R A B A K Weaving was among the most important crafts. Spindle tips (mainly made of bones) were found in some settlements. Mainly sheep and goat wool were used for weaving. The use of skin of domestic animals enabled the development o f tannery. In the Early Bronze Age cultural and economic links o f Karabakh tribes extended. Petroglyphs and pictographic symbols found in Azyurdu, Tahta, Istisu, Zalha, Gelingaya, Chakhmag-gaya, Ayi-chyngylly sites located upstream the Terterchay, Kelbajar district, are the most valuable sources o f information about the culture o f ancient Karabakh inhabitants in the Early Bronze Age. Burials are o f high scientific value for the research of the way o f life of Karabakh tribes in the Early Bronze Age. There are many mound burials in highlands and lowlands. Ancient inhabitants o f Karabakh buried their dead in earthen graves and stone coffıns and then made mounds o f various heights on the graves. Depending on the area, the mounds were made o f sand, pebbles and stones, like in Khankendi, or stones and earth, like in Uchtepe. Evidences of cremation were found in Khankendi, Khachincay (JVo4 and Ne5) and Borsunlu (JVbl2) mounds. Ochre was also discovered in the mounds. Karabakh burial mounds have a specifıc feature: an entrance to the crypt. Burials found in these sites are identical, as ancient Karabakh inhabitants shared a common geographic area and followed the same economic and cultural traditions. Chiefs, commanders, pagan priests and rich people were buried with many munitions found in the graves. In the Early Bronze Age perception and beliefs o f people changed. The structure of burial mounds and burial procedures (cremation, collective burials, domestic items in the graves) testifıes to their beliefin hereafter. Burial traditions revealed in Khankendi, Khachincay, Borsunlu and Uchtepe mounds of Karabakh region can also be found in a larger area, to Sheki, including the Injechay, Ganjachay and Shamhorchay river basins. It proves that the tribes which inhabited these areas in the 163 Early Bronze Age were Turkic tribes o f similar origins. Intensive development o f productive forces in Karabakh in the Bronze Age resulted in the development o f all economic activities, in particular, metalwork and pottery. Such development, in its tum, accelerated evolution in the Middle Bronze Age. Trade links between Karabakh and Nakhchivan, West Asia and Middle East countries extended, city-like centres emerged. In the 23rd-l 5* centuries BC smaller Karabakh tribes joined around the centres in large tribal unions. It is proved by archaeological research conducted in the Bronze Age settlements in Uzerliktepe, Gektepe, Chinartepe, Garakopektepe, Guneshtepe, Hantepe, Uzuntepe, meynetepe, Shomulutepe, Kultepe, Nergiztepe, Agtepe, Tohmagtepe, Beyuktepe, Duyu Tepesi, Gertepe, Chaggalitepe and so on. Middle Bronze Age Tribes, more powerful from economic and military point o f view, extended their territories, in order to gain trophies and wealth they attacked neighbouring tribes. Clashes between the tribes resulted in the construction o f defensive walls around some o f the cultural and economic centres. Archaeological researches were conducted in the centres of tribe unions surrounded by defensive walls dating from the Middle Bronze Age in Karabakh, with rich scientific material collected. Uzerliktepe, an ancient city centre, was fortifıed by towers and walls made o f grizzle. Garakopektepe, another ancient city centre, was surrounded by high defensive walls built with large rocks and river stones. The foundation o f Garakopektepe was built with large rocks, with the space betweenthe walls fılled with river stones. Uzerliktepe located in the westem part of present Agdam was one o f the most ancient cities of Karabakh. Ancient castle Uzerliktepe was built according to an architectural layout and was divided into two parts.

83 K A R A B A K H 164 Naringala, one of the two parts, was surrounded by a defensive wall made o f grizzle. Public buildings o f tribal union and houses o f rich tribe members were located there. Poor people lived outside the castle. Excavations revealed the remains of the houses made of wood and clay mortar which probably belonged to poor tribe members. They used wood and clay plaster mortar to build their houses. The floor was covered with clay mortar. K A R A B A K H 165 fıgurines were discovered, which proves that various crafts emerged in ancient Karabakh in 3rd and 2nd millennia BC. Thick castle walls and buttresses demonstrate that the architecture of ancient Karabakh in Middle Bronze Age was under the influence of WestAsia. Many specific features o f the Middle Bronze Age architecture of Karabakh were used in constmction of cities and castles in Nakhchivan and West Asia. These similarities testify to the existence of cultural and economic links between the ancient city centres o f Karabakh and castles ofnakhchivan and West Asia. Farming, cattle breeding, gardening and viticulture were developing in the M iddle Bronze Age in Karabakh. Use o f the plough, improvements to scythes and threshing machines (thresh boards, graters, sickles and so on) stimulated an intensive development o f farming. Farmers grew species of wheat such as Triticum Sativum L and Triticum dumm Dest, non-barbate species o f barley Hordeum laguneuli- The defensive walls Garakepektepe o f the middle bronze Stone bonefires and domestic pits could be found inside the houses. The remains o f bumt grains were discovered in the bonefires. A clay women statuette and various household goods were found in one o f thehouses. Many fiagments of grey, black and red clay crockery used for various domestic purposes were discovered here. Monochromic ceramics and well polished miniature black and grey vessels were skillfully made. In Uzerliktepe and Garakepektepe, Middle Bronze Age settlements non-decorated and painted vessels with grey and black polish, carved or printed omaments, tips o f spindles, beads, various stony implements, clay Excavations. Uzerliktepe settlement.

84 K A R A B A K H K A R A B A K H 166 formi Bosh. Grain was stored in speeial pits and large pots. This period also marked the emergence of viticulture. Osteologic remains confırm the existence o f cattle breeding. In Uzerliktepe city centre in Middle Bronze Age various crafts were developed: pottery, metalwork, weaving, stonework and bone carving. Well painted and decorated ceramics, as well as grey and black polished stamped vessels were made. Ancient Karabakh tribes o f settled farmers, cattle breeders and especially craftsmen were familiar with the culture of West Asia and Near East, due to the existing links, and borrowed a lot from it, they played an important role in formation ofearly urban culture in the South Caucasus. Tribal unions of Karabakh reached the level o f early state formations in the Middle Bronze Age, they established cultural and economic links with various regions o f the South Caucasus, West Asia andneareast. Garakyopaktapa. Stone statue, clay fıgures. Uzerliktepe. Middle Bronze Age artefacts.

85 K A R A B A K H K A R A B A K H 168 The closest relations were maintained with the areas on the lefit bank of the Araks, especially with ancient Nakhchivan. Connections of Mill-Karabakh craft centres and Nakhchivan can be traced in the pottery of the two cultural centres. The mutual links between the two regions resulted in production ofhigh quality pottery and ceramics. Burials of the Middle Bronze Age of Karabakh (mounds o f Borsunlu, Karabulag necropolis) contain interesting information both about the religion o f ancient inhabitants and specifıc features of pottery oftheperiod. The specifıcs o f the Middle Bronze Age o f Karabakh deserves special attention. Several independent pottery centres in the Terterchay, Gargarchay, Guruchay and Kendelenchay river basins developed in close cooperation with each other and Nakhchivan pottery centres. Thus, painted crockery, specific to Nakhichevan urban culture, can also be found in the Middle Bronze site in the Guruchay and Kendelenchay river basins. Due to cultural and economic links the production o f painted crockery spread to the Middle Bronze settlements of Gargarchay, Guruchay and Kendelenchay river basins, along the Araks river. Grey and black polished crockery, especially decorated items, typical for Karabakh sites, were also wide spread in Nakhchivan. Ancient Karabakh craftsmen maintained cultural and economic relations not only with the neighbouring areas but also with the centres o f West Asia and Near East. Garabagh. Paitıted ceramics o f the Middle Bronze Era. 169 In the Karabakh settlements of the Middle Bronze Age the following bronze items were found: dagger, awl, earrings, bracelet and so on. Some o f the implements and weapons of the Middle Bronze Age (mills, mortars, pestles, replaceable sickle teeth, tips o f maces and stony threshing boards) were made o f stone. In the Middle Bronze Age, weaving was well developed in Karabakh. The high level of the craft was proved by spindle tips, bone combs and bone parts o f weaver's looms found in the settlements. Intensive development o f farming, cattle breeding and crafts in Karabakh in the Middle Bronze Age resulted in signifıcant changes in social, economic and community relations. In their tum, the changes resulted in property inequality, social disparity and formation o f a class society. KARABAKH IN THE LATE BRONZE AND EARLYIRON AGE rhe 4-th-5th centuries BC signalled a new period of evolution in social, economic and cultural stmcture o f ancient Karabakh tribes. Hojali culture with the centre in Khojali spread in Karabakh in the Late Bronze and Early Iron A ge. Historic and cultural data about the Late Bronze and Early Iron Age in Karabakh comes from settlements and burials that refer to Hojali culture. An archaeological research that provided valuable scientifıc material was conducted in the following Khojali sites: Uchtepe (Agjabedi); Rasultepe, Namazlitepe (Agdam, Hindiristan village); Saryjali-tayi tepe (Agdam district, outskirts of Chemenh); Beyuktepe, Bashirtepe (Agdam); Su-Tepesi, Janavar-Tepesi (Agjabedi, Gaynag village); Binnagtepe (Agjabedi district, Poladli village); Tomagtepe (Terter); Gertepe (Agdam, Gektepe village); Shortepe (Barda, Shatirli village); Garatepe (Agdam, Shihbabali village); Misir-Gishlagi (Agdam, Papravend village); Zergertepe and Shekerjiktepe (the Guruchay and Kendelenchay river plains).

86 K A R A B A K H 170 Burial sites o f Khojali eulture were studied: stone graves o f Shushakend, burial mounds o f Dovshanli (Dovshanli village), Balligaya-Syrhavend (Syrhavend village), Ahmahi (Ahmahi village) and Karabulagnecropolis (inthe Guruchay andkendelenchay riverplains). Many bronze items were found in Khojali burials: pole-axes, daggers and swords, pitchfork, horse hamess, arrow-heads and spearheads, belts, jewelry (bracelets, rings, earrings, fıgurines of birds, agate, glass and enamel beads) as well as various ceramic fragments. Khojali culture impacted the formation and development of local Gedabek, Ganja and Shamkir cultures. Various samples of black and polished crockery (jugs, pots, bowls and so on) specific for Karabakh Khojali culture were made at the potter's wheel, covered with geometric pattems and white enamel. The social, political and religious life o f the tribes which established Khojali culture was studied in details during archaeological excavations o f the following burial mounds: Hojali (2-6, 8, 10-15, 22, 31,19,21,27,28,29,32), Beyismarov (1,2,5,7,1 4,1 6,2,4,1 8,1 2,1 7, 1 9,1 5,8 5,2,4,5,6, 7, ,1 9,8,9,5 ), Ilisu necropolis, stone graves Dashli chel, Gulabli sites and Sarichoban mound. The design o f Late Bronze and Early Iron Age burials in the Gargarchay and Terterchay river basins depended on the area: sandy and earthen mounds with stone flags were found in mountains and at foothills, while earthen mounds could be found in plains. In highlands (Shusha, Gulabli, Ahmahi, Dovshanli, Demgolu, Gulyatag and main Hojali sites) stone coffins prevailed. Walls of earthen coffins under the mounds were plastered with sheetrock solution. Building mounds on the graves is specifıc to ancient Turkic ethnic groups. The word mound ( kurgan ) is o f Turkic origin, and means to build, to constmct. the existence o f mounds on the graves in Azerbaijan, in particular in Karabakh, is a vivid evidence that ancient dwellers here had Turkic origins. Geographically, Karabakh plays an important part in the distribution o f burial mounds. It was Karabakh were the most ancient burial mounds of the Caucasus dated from the 4,h and 3rd millennia BC were built. Since the 3rı' millennia BC ancient Turkic tribes o f Karabakh, due to the development of pasture cattle breeding, occupied mountain K A R A B A K H 171 areas, especially alpine meadows of the Smaller Caucasus, and built seasonal camps in rich pastures. In the 2nd and 1s' millennia BC more and more people preferred the settled life style. In the South Caucasus, Karabakh provides the best conditions for settled farming and cattle breeding. In the 2nd and 1sl millennia b.c. Turkic cattle breeding tribes o f Karabakh occupied main alpine meadows of the South Caucasus. In the territory o f present Armenia there are more burial mounds of ancient Karabakh cattle breeding tribes o f Turkic origin. Bronze belts from Khodjaly.

87 K A R A B A K H 172 Most o f burials beside the Goycha lake and in the vicinity, as well as in the entire Armenia, date from the 2nd and l st millennia b.c.; their archaeological material refers to early urban culture o f Uzerliktepe and Khojali culture of Karabakh. However, Armenian researchers forge facts and refer to ancient Karabakh culture as to "Sevan-Uzerliktepe culture". Thus, attempts are made to claim Armenian origins o f Karabakh culture. In the Late Bronze and Early Iron Age the population o f Karabakh was mainly occupied with settled farming and cattle breeding. At the same time, groups o f craftsmen and merchants appeared in some cultural centres. Wide application of irrigation technologies improved the productivity o f all economic activities and satisfıed the requirements o f the people. Uchoglan, Guttepe, Velibeytepeleri, Chinartepe, Garatepe and other villages were located beside water sources for the very reason of intensive development o f irrigation. Irrigation emerged in Karabakh in Eneolite period (Chalagantepe) and developed in the Bronze Age, especially at the last stage. In the Late Bronze Age the development of metalwork improved the quality of agricultural implements. During this period bronze sickles were used along with the siliceous and obsidian ones which increased the K A R A B A K H 173 effectiveness o f mowing. Bulls and horses were used for threshing by means of stone and wooden threshing boards. Mills and graters were used for grain processing, bread was baked in ceramic ovens (in Uchtepe and Garatepe). Cattle breeding played a leading part in economy, semi-nomadic cattle breeding fully developed. Pasture cattle breeding appeared in the late 3rd millennium BC and intensively developed in the early 2,ui millennium BC tuming into an activity independent from farming. This secondary social division of labour deepened in the Late Bronze Age. As the amount o f cattle increased signifıcantly, cattle breeding tribes got rich, property inequality developed and later tumed into more intensive evolution o f class society. Horse breeding played an important part in the development o f cattle breeding. In the Late Bronze - Early Iron Age cattle breeding in Karabakh tumed into an important, even leading economic activity. Osteologic remains found on the sites included bones o f cattle, horses and camels which signifıes that cattle breeding was one of the principal occupations o f the people. Bones o f cattle and horses were discovered in the mounds Khojali, Dovshanli, Borsunlu, Beyismarov, Sarichoban, villages Uchtepe and Garatepe; a skeleton o f camel was found in Garatepe mounds. Many bones and skeletons of horses were found in mounds Dovshanli, Borsunly (8 specimens), Beyismarov (6 specimens) and Sarichoban (16 specimens). Karabakh is one o f the earliest and most important centres of horse breeding in the Caucasus. Karabakh horses were also popular in the neighbouring areas. In ancient Karabakh there was a special breed of horses used both as draught and saddle horses. Skeletons and rich hamess found in burials of rich people testifıes to their belief in hereafter. Horses were also used forsacrifıce. Horses used for economic, domestic and military purposes (draught-horses and saddle-horses) were also worshipped as totems. At the times of pasture cattle breeding horses were used both for riding and handling o f goods during resettlement. Formation and development o f camel breeding in Karabakh allowed the establishment

88 K A R A B A K H K A R A B A K H 174 and development o f trade relations between this ancient cultural centre and other countries. Two camel skeletons found in Karabulag necropolis (mound 5) demonstrate that in the Late Bronze Age camel breeding was developed in Karabakh and that cultural and economic relations were established with the countries o f Central Asia. Gardening and viticulture in the Late Bronze Early Iron Age developed into an independent economic activity. Almonds found in Beyismarov mound and the remains o f grapes and wine found in Borsunlu mound prove it. Goods of the Late Bronze Age demonstrate that crafts were numerous and well developed in Karabakh at the time. The variety and the high quality of the goods testify the success o f metalwork, pottery, weaving, stone work andbone carving. The high level of metal work is connected with Mehmandag deposits of complex copper ore and Lachin natural resources (Deve Boynu). Weapons (pole-axes, tridents, swords, daggers, spear and arrowheads and so on), ammunition (armour and shields), horse hamess (bits Garabagh. Borsunlu burial mounds. 175 and bridles), jewelry (bracelets, necklaces, earrings, Rings, beads and so on), implements (flat axes, knives, chisels, awls and needles) found in Karabakh sites dating from the Late Bronze Age demonstrate the diversity o f metalwork in the region. Metal items of Khojali culture play an important part in the history of ancient m etalwork due to their high quality design. The discovered iron and high quality implements and weapons were made o f it.lt stimulated further development o f both economy and culture. Garabagh. Bronze Age jewellery. The variety o f crockery of the Late Bronze and Early Iron deserves special attention. Ceramics of the period mainly made on the potter's wheel was symmetrical, well decorated and had special clay composition. Crockery (jugs, pots, jars, carafes, buckets, bowls, plates, braziers and so on) were made in special model with the use o f mushroom juts, scratching, stamping and carving technologies. The crockery was covered with web-like, herring-bone, wavy pattems and omamented with horizontal and vertical dotted lines. In the Late Bronze - Early Iron Age such technologies as tuming, glazing, polishing, carving, drilling and coining improved. A fıne design stone bowl and a cup were found in Khojali. Numerous items made of bone were discovered in burial mounds Hojali, Borsunlu, Beyismarov and Sarichoban. The following items found in Borsunlu, Beyismarov and Sarichoban burial mounds are beautiful and rare samples o f arts and crafts of ancient Karabakh craftsmen: hamess decorated with images of people, hoops carved with shamrock (lotus) with coins, cylinders with scratched and carved omaments.

89 K A R A B A K H 176 Weaving was also developed in Karabakh o f the Late Bronze - Early Iron Age. Wool and fıber o f sheep and goats were used for weaving. Traces of fabric on many bronze items, the remains o f woolen fabric and bast found in Borsunlu and Sarichoban burial mounds give a clear picture o f weaving o f the time. In the Late Bronze - Early Iron Age exchange between Karabakh tribes, neighbouring tribes and centres of West Asia extended signifıcantly. Tin, daggers, golden stamps with embossed images of animals were imported to Karabakh from West Asia. Stamps found in Karabakh (Dovshanli) are identical to the stamps o f Tepe-Sialk (Iran). Karabakh tribes maintained relations with Babylon and Assyria. Beads discovered ın Khojali bore the name ofthe Assyrian kings - Adadnirari, written in cuneiform. The maturity of metalwork in Karabakh during this period is evident from beads, shields, tiger headed items found in Khojali burial mounds (mounds 1,11, 14, 18,20, 120), cylinder stamp and beads discovered in Dovshanli; golden buckle, shields with ivory engravings, bronze buttons, nails and pins covered with thin golden layer and various golden items found in the large burial in Borsunlu. Enamel and glass beads discovered in Khojali, Borsunlu, Beyismarov and Dovshanli prove that there was a close exchange between Karabakh, on one side, and Egypt, Mesopotamia, Syria, Palestine and Phoenicia, on the other. Ivory items partially engraved with enamel, mother-of-pearl, bronze and gold found in Akmahi, Kerkijahan, Borsunlu, Beyismarov, Karabulag and Sarichoban are rare pieces o f art. Items made o f mother-of-pearl were imported to Karabakh from the regions o f the Red Sea, Arab Sea, Mediterranean, Indian Ocean and Persian Gulf. These mother-of-pearl shells were used as jewelry and ancient monetary units. Tin imported to Karabakh from Indochina, Malaysia, England and Spain stimulated new achievements in metalwork. Saddle horses and draught horses played an important role in establishment and development of cultural and economic links. Karabakh horses were also used for trade exchange. Property inequality deepened in Karabakh during the Late Bronze - Early Iron Age. Rich and poor com m unity groups formed into K A R A B A K H 177 independent classes. Rich families, some tribe chiefs and commanders stood out in the comm unity and formed the nobility. Poor tribes, politically and economically weak, joined large and strong tribes. Social disparity, property and class inequality in Karabakh could be traced in Garatepe, burial mounds Akmahi, Borsunlu, Beyismarov, Khojali, Dovshanli, Sarichoban and other sites. Burial chamber. Sarichoban burial mound Slaves, servants and many horses found in large graves and burials o f rich people suggest the social disparity. In Borsunlu grave crypt (25.6 sq.m.; 32x8x4 m) a tribe chief was buried on wooden deathbed decorated with bronze and golden shields. The grave contained nine slaves and eight horses. The crypt also contained implements, bronze weapons, marble mace - symbol o f power; fragments o f ceramics, various rich samples of jewelry, ivory, mother-of-pearl and precious stones. In Ahmahi crypt, the buried chief was dolichocephalous, while a slave sitting beside him was brachycephalic.

90 K A R A B A K H K A R A B A K H Turkic origin and accounting for the majority o f population. In Karabakh, in the l sl millennia BC the tribes grouped in strong unions, forming early states. Turkic tribal unions o f Karabakh and neighbouring areas gained economic and political power in the South Caucasus; in the 4th century BC they united and formed an ancient Azerbaijani state Albania, in order to resist regular raids o f Iranian Achaemenids and maintain the integrity o f their land. Thus, Karabakh played a crucial role in the ancient history ofazerbaijani statehood. Glazed earthenware crockery and a cuneiform bead brought in from Assyria. Mounds were built using the slaves' labour. These were numerous slaves who built mounds Sultanbud (25 m high), Borsunlu and Sarichoban (where 200 wooden timbers were installed). Collisions between large tribes resulted in devastation, robberies and fıres occurred in villages (Garatepe village). Inequality revealed from the sites o f Bronze - Early Iron Age resulted in the development o f patriarchal relations, formation of primitive military science, formation and further development of property and social disparity, led to the collapse of primitive communal system. In the middle of the l sl millennium BC large tribal units became stronger economically and politically, occupied certain territories, lived around castles and established a state formation similar to Ancient Mesopotamia. At the time, gerger (kenger) or gargar (according to Strabo) inhabited Karabakh and neighbouring Kura-Araks lowland, being of

91 K A R A B A K B ib liography 1. Azerbaijan Soviet Encyclopedia, Vol. 5. Baku, Published inazebaijani 2. The History ofa zerbaijan. Baku, PublishedinA zebaijani 3. Q. Jaffarov. In the Quruchay Canyon. Baku, Published in Azebaijani 4. Q. Jaffarov. First Inhabitants of Azerbaijan. Baku, Published in Azebaijani 5. A.Q.Jaffarov. Azerbaijan in the late 4th - early lst millennium B.C. (based on the materials from the Gargarchay and Terterchay R iverb asinofg arabagh).b aku, Published inazebaijani 6. G.F.Jafarov Connections between Azerbaijan and the West Asian countries. Baku, Published in Russian 7. G.F.Jafarov Ancient Relations Between Azeri Tribes and the Middle East Countries. Baku, Published in Russian 8. V.H.Aliyev. The Culture of Bronze Age Painted Crockery in Azerbaijan. Baku, Published in Azebaijani 9. M.A. Huseinova. Ceramics o f the East Caucasus o f the Late Bronze and Early Iron Ages. Baku, Published in Russian 10.M.M. Husseinov. Ancient Paleolite ofazerbaijan. Baku, Published in Russian 11. M.M. Husseinov. The Distant Stone Age. Baku, Published in Azebaijani 12. M.M. Husseinov. Azerbaijan Archaeology. The Stone Age. Baku, PublishedinAzebaijani 13. M.M. Husseinov, Q.S.Ism ayilov, I.M.Guliyev. The Archeological Sites of Azerbaijan. Baku, Published in Azebaijani 14. Q.S.Ismayilov. Traces of Ancient Culture in the Guruchay and Kondelenchay RiverValley. Baku, PublishedinAzebaijani 15.1.G. Narimanov. The Culture of the Most Ancient Farmers and Cattle Breeders ofazerbaijan. Baku, Published in Russian l l l ü s t u r a s i y a l a r Ç i z i m l e r H j ı j ı r o c m p a t j u u I l l u s t r a t i o r ı s

92 K A R A B A K H Qədim Qarabag 183 Şəm kir G encə Göyçay Goranbo^ G öygöl Yevlax Daşkesən 'K elbəcər A 0ç,ap* A ğcabədi Xocalı X ankəndi Xocavend L Füzuli Z*npruı>3 Qarahulaq Meynmpa Q ubadlı ^Z ongilan O x Q - daş qutu qəbir f i - mağaralar ( - şəhərlər - nekropol h - yaşayış yeri K K - qayaüstü təsvirlər A - kurqanlar

93 K A R A B A K H 185 Kadim Karabağ ^ Oğuz. wc J Gf əbəlo / r ^ f l p e B H M M K a p a ö a x Göyçay İsmayıllı lile M K n p MnHrflHeBnp. fflha>ka remhaiı HcM annnbi Goronboj Arflauj Yevlah Daşkesen G öygöl Yflwap flaujkeceh BopcyH/ıy KwpfleMnp' Üçtcpt Kelbecer A ğcebedi ı6nfl>kaf Xoflwanbt 'Jr/pnyxmene - Tahtayeri Hocalı I McTncy Taxma Hankendi H ocavend L XaHKƏHflM XaA^KƏBeHflA ieü/ıaraj Karabulak Mcynetepe JlanbiH OM3ynn^v ra 13(i 3nprmne I I Mt Güneftepv Karakopektepe K ubadlı Cebrayıl ry6afl/ibi A>Ka6paıiJib 3flHmnaH 1 - anıt m ezar 'k ıi - kaya üzeri resim ler f t - m ağaralar A - höyük ) - şehirler ih J - nekropol m - yaşam m erkezi 1 - KaMeHHMH rpo6 - HacKajibHbie pncyhkh f t - neıuepbi - KypraHbi O -ropoaa - HeKpononb mm - MeCTa 5KHTeJIbCTBa

94 K A R A B A K H 186 Ancient Garabagh K A R A B A K H 187 S ham kir M in g ach ev ir. Ismailli A g h d a sh ı G oygol, Y evlaf Borsounlu Kurdam ır.şaıhhelitayi tepasi K albajar K hoialv ruzarliktbpa Imishli 'K h a n k an d i' ks husha K h o jav a n d L L achin Fuzuli Zargartapa Garabulag Meynalapa Taghlar Khanlapa Uzuntapa Kultapa G ubadli Jab ray il Azıx mağarası. Daş əmək alətləri - stone cist - rock drawings f t - caves A - burial mounds Çjj - cities K - necropolis 'mm - inhabited localities Azık mağarası. Taş emek aletleri Flemepa Ä3bix. KaMeHHbie opydun mpyda Azıkh Cave. Stone working tools

95 K A R A B A K H K A R A B A K H Azıx mağarası. Qədim aşel əmək alətləri Azık mağarası. Antik eşel emek aletleri IJeıifepa A3bix. Opydm mpyda PaHHeamenbCKoao rıepuoda TheAzykh cave. Ancient Ashel implements Azıx mağarası. Daş əmək alətləri Azık mağarası. Taş emek aletleri Ileufepa Asbix. KaMeHHbie opydun mpyda The Azykh cave. Stone tools

96 K A R A B A K H 190 K A R A B A K H 191 Azıx mağarası. Mustye mədərıiyyəti daş əmək alətləri Azık mağarası. Mustye kültürü. Taş əmək aletleri fleujepa A3bix. KaMenHbie opydm mpyda nepuoda Mycmbe The Azykh cave. Moustierian stone tools Tağlar mağarası. Mustye mədəniyyəti. Daş əmək alətləri Tağlar mağarası. Mustye kültürü. Taş əmək aletleri Tleu\epa Tazjıap. KaMeHHbie opydun mpyda nepuoda Mycmbe The Taghlar cave. Moustierian stone tools

97 K A R A B A K H K A R A B A K H Qaraköpəktəpə yaşayış yerirıin ilk tunc dövrü keramika məmulatı Karaköpəktəpənin yaşam merkezi ilk tunç devri keramika məmulatı KepaMUKa nepuoda Pauneü Epou3bi U3 rapakenekmene Early Bronze Age earthenware found in Garakyopaktapa Qaraköpəktəpə ilk tunc dövrü keramikası Karaköpəktəpə ilk tunc devri seramikası KepaMum nepuoda Panneü EpoH3bi U3 rapakenekmene Early Bronze Age earthenware found in Garakopaktapa

98 K A R A B A K H K A R A B A K H Qaraköpəktəpə yaşayış yeri. Metalişləmə alətləri və məmulatları Karaköpektepe yaşam merkezi. Metalişleme aletleri ve memulatları H acejıenh biü n y n x m r a p a K e n e K m e n e. O p y d m u m d e jıu n MemajuıoöpaöomKU Garakopaktapa settlement. Metal-working tools and gear Qarabağ. Günəştəpə daş, gil, sümük məmulatları Karabağ. Güneştepe daş, kil, sümük məmulatları Kapaöax. H3dejım U3 k ü m h m, znunbi u Kocmu, H a ü d e H H b ie e rwuemmene Garabagh. Stone, earthenware and bone utensils found in Guneshtapa

99 K A R A B A K H 196 K A R A B A K H 197 Qaraköpəktəpə sümük məmulatları Karaköpektepe kemik ürünleri M3ÖejıuR U3 Kocmu, u aüdeuhbie e rapakenekmene Bone tools found in Garakopaktapa Günəştəpə gil ocaq qurğuları Güneştepe kil ocaq ürünleri DıuHHHbiü onae U3 rtoneuımene Earthenware hearth found in Guneshtapa

100 K A R A B A K H c I II-III - təbəqə 198 qrup II qrup III qrup m > OW r: ı W ( I - təbəqə O ü m a m (:S r) 0 ( f p Üzərliktəpə keramika məmulatları Üzerliktepe seramik ürünleri Y3epjıuKmene KepaMunecKue U3dejım Uzerliktepe ceramics Qarabağ. Orta tunc dövrü boyalı qabları Karabağ. Orta tunç devri boya kupaları Kapaöax. Pacnucnan KepaMum Cpedneü EpoH3bi Garabagh. Middle Bronze Age crockery

101 K A R A B A K H 200 K A R A B A K H 201 jj Qarabağ. Son tunc dövrü keramika məmulatı Karabağ. Son tunç devri seramik ürünleri Kapaöax. KepaMunecKue mdejıux nepuoda 17o3dHeü EpoH3bi Garabagh. Late Bronze Age pottery Qarabağ. Tunc dövrü silahları Karabağ. Tunç devri silahları Kapaöax. Opyətcun EpoH3oeozo nepuoda Garabagh. Bronze Age hardware

102 MÜNDƏRİCAT İÇİNDEKİLER OrJlABHEHHE CONTENTS Q Ə D İM Q A R A B A G Ön söz...7 G iriş... 8 Q arabağın qədim tarixşünaslığı...10 Q arabağ daş dövründə - Q uruçay m ədəniyyəti...16 Q arabağ eneolit d övründə Q arabağ tunc dövründə İlk tunc dövrü...27 O rta tunc dövrü...33 Q arabağ son tu n c və ilk dəm ir dövründə İstifadə olunm uş ədəbiyyat KADİM KARABAG Önsöz...53 G iriş...54 Karabağ'ın taş devrinde-k uruçay m edeniyeti...61 Eneolit devrinde Karabağ Karabağ tunç devri Orta tunç devri Son tunç ve ilk dem ir devrinde Karabağ İstifade edilmiş edebiyyat APEBHHH KAPABAX npexihcjiobhe...95 BBeyjeıme...96 McTopnorpacJ)Mfl apebhero Kapaöaxa Kapaöax b KaMCHHOM BeKe - KyıibTypa Fypy-'iajı Kapaöax b ıııoxy r)heo;ihta Kapaöax b ıııoxy 6poH3bi natajıo moxn pamıeh Gpoınw Vali Aliyev Qarabağ Karabağ Kapaöax Karabakh ANCIENT KARABAKH Introduction Ancient history of K arabakh Karabakh in stone age: Gurııchay culture Karabakh during eneolite Karabakh in tlıc bronze age Early bronzc age Middle bronze age Karabakh in the late bronzc And early iron a g e B ibliograplıies... 1^