Huntington hastalığı, aynı aile içinde bile oldukça değişkendir. Huntington hastalığının ilk semptomları genellikle şunları içerir:

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Huntington hastalığı, aynı aile içinde bile oldukça değişkendir. Huntington hastalığının ilk semptomları genellikle şunları içerir:"

Transkript

1 This information (12)on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish Huntington Hastalığı ve Presemptomatik Test (İngilizce'si Huntington s Disease and Presymptomatic Testing) Huntington Hastalığı nedir? Huntington Hastalığı (İngilizce si Huntington s disease veya HD), beynin belirli bölümlerinde hasar oluşturan kalıtsal bir hastalıktır. Bu hasar, yavaş yavaş zihinsel ve duygusal sorunlara neden olur. Huntington Hastalığı insanları ne şekilde etkileyebilir? Huntington hastalığı yavaş yavaş ilerleyerek beyni ve sinir sistemini etkisi altına alır; şiddetli fiziksel yetersizliğe ve bunamaya (dementia) neden olur. Huntington hastalığının semptomları genellikle 30 ile 50 yaş arasında gelişir, ancak vakaların daha azında bu semptomlar çok daha ileri yaşlara kadar ortaya çıkmaz. Bu hastalık, çocukları nadiren etkiler. Hastalığın bu biçimine Gençlerde Görülen Huntington Hastalığı (Juvenile Huntington s Disease, Jüvenil Huntington Hastalığı) adı verilir ve bu daha şiddetli bir hastalıktır. Huntington hastalığı, aynı aile içinde bile oldukça değişkendir. Huntington hastalığının ilk semptomları genellikle şunları içerir: hafif, kontrol edilemeyen kas hareketleri sendeleme ve sakarlık konsantrasyon eksikliği kısa süreli hafızada yanılmalar depresyon ruhsal durum değişiklikleri (bazen saldırgan veya asosyal davranışla birlikte) Huntington hastalığının ilerleme oranı değişir, ancak genellikle yılda gelişir. Hastalığın ilerleyen aşamalarında, insanlar aşağıdakileri içeren farklı semptomlar yaşayabilirler: istem dışı hareketler konuşma ve yutma güçlükleri kilo kaybı

2 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 2 Ayrıca aşağıdakilere yol açan duygusal değişiklikler görülür: inatçılık engellenme ruh halinde dalgalanmalar depresyon Hastalığın ilerleyen aşamalarında, tam hemşire bakımı gerekir. Gerçek ölüm nedeni, genelde zatürree gibi ikincil hastalıklardır. Huntington Hastalığı nasıl tedavi edilebilir? Huntington hastalığı iyileştirilemez, ancak tedaviyle bazı semptomlar yönetilebilir. Huntington Hastalığı neden kaynaklanır? Huntington Hastalığı kalıtsal bir genetik hastalıktır. Genetik (genetic) hastalıklara değişim geçirmiş bir veya daha fazla gen (gene) neden olur. Gen nedir? Vücudumuz milyonlarca hücreden (cells) meydana gelir. Her bir hücre, tam bir gen takımı içerir. Binlerce genimiz vardır. Kalıtım yoluyla çoğu genin iki kopyasını alırız: birisi annemizden, diğeri babamızdan gelir. Genler birtakım talimatlarla hareket ederek büyümemizi ve vücudumuzun çalışma biçimini belirler. Bu talimatlarda gerçekleşen değişikliklere mutasyon (mutation) (veya değişim) adı verilir. Mutasyonlar (veya değişimler), bir genin doğru şekilde çalışmasını engelleyebilir. Bir gende meydana gelen mutasyon (değişim), genetik hastalığa neden olabilir. Göz rengi, kan grubu veya boy gibi çoğu özelliğimizden genler sorumludur. Huntington Hastalığına neden olan gende ne sorun vardır? Normalde, Huntington hastalığı geni beynin bazı bölümleri için önemli olan bilgiler içerir. Huntington hastalarının bu geninde, genin doğru şekilde çalışmasını engelleyen bir mutasyon (değişim) vardır. Henüz tam olarak anlaşılamayan bir biçimde, değişen gen beyindeki bu alanların hasar görmesine neden olur. Genler, vücudumuz tarafından kullanılan kod (code) biçimindeki bilgileri içerir. Bu kod, geni meydana getiren kimyasal maddelerin sıralanmasıyla oluşur. Normal Huntington hastalığı geninde, bu kodun bir kısmı birkaç defa yinelenir. Huntington hastalarında, genin bu yinelenen kısmı normalden daha büyüktür (bu kişilerde daha fazla yineleme (repeat) vardır). Genin bir parçası genişlediği veya büyüdüğü için, bu duruma genişleme (expansion) adı verilir. Bu genişlemenin boyutu, Huntington hastalığı genindeki yinelemelerin sayısına bağlı olarak aşağıdaki gibi değişir:

3 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 3 Huntington hastalığını taşımayan insanlarda en fazla 35 yineleme olur. Huntington hastalarında en az 39 yineleme vardır ve çoğunun yinelemesi 40 ın üzerindedir. 36 ile 39 arasında yinelemesi bulunan insanlar ara alandadır (ayrıca aşağıda yer alan Test nasıl yapılır? bölümüne bakın). Bu yineleme sayısı istikrarsızdır ve gen bir sonraki kuşağa aktarıldığında genişleme olabilir. Bu nedenle, bu sayı aralığında yinelemesi olan kişilerin çocukları Huntington hastalığına yakalanma riskiyle karşı karşıya kalabilirler. Huntington hastalığı kalıtım yoluyla nasıl aktarılır? Herkeste Huntington hastalığı geninin iki kopyası vardır, ancak hastalığın gelişmesi için genin bir kopyasında değişim olmalıdır. Normal kopya, değişim (mutasyon) geçirmiş kopyanın etkilerini dengeleyemez. Huntington hastalığı geninde mutasyon (değişim) olan insanlar, çocuklarına genlerinin normal kopyasını veya mutasyon (değişim) geçirmiş olan kopyasını aktarabilirler. Bu, çocuğun değişim (mutasyon) geçirmiş geni kalıtım yoluyla alma olasılığının 2 de 1 veya %50 olduğu anlamına gelir. Ayrıca çocuğun kalıtım yoluyla genin normal kopyasını alma olasılığı da yine 2 de 1 veya %50 dir. Huntington hastalığı ve presemptomatik test hakkında bilmeniz gerekenler Huntington hastalığına yakalanma olasılığı bulunan kişiler, bazen belirsizliğin dayanılmaz olduğunu düşünürler. Günümüzde tedavisi olmasa bile, hastalığa yakalanıp yakalanmayacaklarını bilmek isterler. Bir kişinin Huntington hastalığının semptomları ortaya çıkmadan önce geninde değişim olup olmadığını öğrenmek için kan testi yaptırmasına presemptomatik (presymptomatic) test adı verilir. Presemptomatik test yaptırmayı düşünüyorsanız, testin işleyiş biçimini tam olarak anlamanız ve işlem öncesinde avantajlarla dezavantajları iyice değerlendirmeniz önemlidir. Test nasıl yapılır? Test, Huntington hastalığı genindeki yinelemelerin sayısının ölçülmesiyle gerçekleştirilir. Huntington hastalığına yakalanacak olan kişilerde, genin bu kısmı normalden daha büyüktür. Bir kişiye test yapılırsa ve: Huntington hastalığı geninde 39 veya daha fazla yineleme bulunursa, bu kişi hayatının bir döneminde Huntington hastalığına yakalanacaktır. Huntington hastalığı geninde 35 veya daha az yineleme bulunursa, bu kişi hastalığa yakalanmayacaktır. Huntington hastalığı geninde 36 ile 39 arasında yineleme bulunursa, bu kişi kesin olarak hastalığın etki alanında veya kesin olarak bu alanın dışında değildir. Bu ara alanda yer alan bazı insanlarda Huntington hastalığı ortaya çıkar. Bu alanda yer alan insanların çocukları, Huntington hastalığı riskiyle karşı karşıya kalabilirler.

4 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 4 Testin doğruluk derecesi nedir? 35 ten daha az veya 39 dan daha fazla yinelemesi olan insanlar için test neredeyse %100 güvenilirdir. Ara alanda (36 ile 39 yineleme arasında) yer alan insanlar için sonuç daha az kesindir; ancak bu duruma az sayıda insanda rastlanır. Testi kimler yaptırabilir? 18 yaşından daha büyük olan ve Huntington hastalığına yakalanma riski taşıyan herkes testi yaptırabilir. Testin, risk altında olan ve testi yaptırmayı gerçekten isteyen kişiler tarafından iyice düşündükten sonra yaptırılması gerekir. Bir kişinin Huntington hastalığını kalıtım yoluyla alma riski varsa, test sonucunun pozitif çıkması, bu kişinin yalnızca değişim (mutasyon) geçirmiş genin taşıyıcısı (carrier) olduğunu ve hayatının bir döneminde hastalığa yakalanacağını gösterir. Süren araştırmalar sayesinde, hastalığın başlama zamanını tahmin etmenin mümkün olacağı ümit edilmektedir. Gelecekte, hastalığın başlangıcını ertelemek veya gelişimini önlemek için de bir tedavi bulunabilir. Testi yaptırmaya karar vermeden önce neleri düşünmeliyim? Huntington hastası akrabaları olan pek çok insan, hastalığa yakalanma riskiyle kaşı karşıya olmanın yükünü kaldırmakta zorlanır. Sonunda mutasyon (değişim) geçirmiş genin kendilerinde bulunduğunu öğrenseler bile, bu belirsizliği ortadan kaldırmak yaşamlarını kolaylaştırır. Bununla birlikte, edinilen deneyimlere göre, test sonucunun pozitif çıkması en çok sonucun normal çıkacağına kendilerini inandıran kişileri üzmektedir. Testin sonucu pozitif çıkarsa neler hissedeceğinizi düşünmeniz ve buna göre plan yapmaya çalışmanız çok önemlidir. Kimlere testten bahsedeceğinizi önceden düşünmeniz gerekir. Büyük olasılıkla, bunu tanıdığınız herkese ve özellikle de işvereninize söylemeniz akıllıca olmaz. Bazen aile içindeki kardeşler, testin sonucunu aldıklarında bununla başa çıkmakta zorlanırlar. Bunun nedeni, örneğin kardeşlerden birinin test sonucunun normal, diğerinin test sonucunun pozitif çıkabilmesidir. Test sonucu normal çıkanların pek çoğu, özellikle kardeşlerinin test sonuçları normal değilse, bu durumla başa çıkamazlar. Testi yaptırmadan önce hayat sigortası veya konut kredisi gibi şeyleri ayarlamak akıllıca olacaktır, çünkü test sonucu pozitif olan kişiler bu olanaklardan yararlanamayabilirler. Testi yaptırmaya karar verirseniz, zamanlama çok önemlidir. Bunun hemen olması gerekmez. Pek çok kişi, yaşamlarının belli dönemlerinde (örneğin evlilik, boşanma, çocuk sahibi olma, evden taşınma veya iş değiştirme gibi) özellikle stres altında olurlar. Huntington hastalığı için uygulanan presemptomatik testle bu olaylardan birinin aynı döneme denk gelmesi pek iyi olmayabilir. Eşlerin, test sonucunun diğer eş ve ilişki üzerinde nasıl bir etki yapacağını değerlendirmeleri önemlidir. Test sonucunuz diğer aile üyelerinin, özellikle de çocukların karşı karşıya oldukları riski değiştirebilir ve bunun onlar üzerindeki etkilerini de değerlendirmeniz gerekir.

5 Test neyi kapsar? This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 5 Huntington hastalığına karşı presemptomatik test yaptırmak önemli bir adımdır. Testi yaptırmadan önce, insanların uzman bir merkezde deneyimli doktorlardan ve genetik danışmanlarından (genetic counsellors) yardım almalarının iyi olacağı düşünülür. Danışmanlık, genellikle üç klinik (clinic) randevusundan oluşur ve üçüncü randevu sırasında test için kan örneği alınır. Bu randevular sırasında, aile geçmişi hakkında konuşulur ve testin olası avantajlarıyla dezavantajları değerlendirilir. Mümkünse, Huntington hastalığı tanısını teyit etmek ve test sonucunun doğruluk derecesini geliştirmek için hastalıktan etkilenmiş olan bir akrabadan kan örneği alınır. Ayrıca, Huntington hastalığının belirtilerinin bulunmadığından emin olmak için doktor muayenesinin yapılması gerekir. Huntington hastalığının belirtilerini taşıyan bir kişi üzerinde uygulanan test presemptomatik olmayacak, bu kişinin geninin mutasyon (değişim) geçirdiğini teyit edecektir. Bu test türüne tanısal (diagnostic) test adı verilir. İnsanların çoğu, testi yaptırmadan önce bu şekilde yoğun bir danışmanlık hizmetinden yararlanma fikrinden hoşlanmazlar. Deneyimlere göre, danışmanlıktan faydalanmazlarsa sonucun kendileri ve aileleri üzerindeki etkisine karşı hazırlıksız yakalanabilmektedirler. Test işlemi boyunca size destek olabilecek birini danışmanlık seanslarına getirmeniz tavsiye edilir. Bu kişi eşiniz veya yakın bir arkadaşınız olabilir. Annenizi, babanızı veya kardeşinizi getirmeyi tercih ederseniz, sonucun (olumlu veya olumsuz) o kişi üzerinde yaratabileceği etkileri önceden düşünmeniz önemlidir. Kan örneği alındıktan sonra ne oluyor? Kişinin test sonucunu alması için bir randevu ayarlanır. Sonuçlar hiçbir zaman telefonda bildirilmez. Kişide test sırasında Huntington hastalığının belirtileri yoksa, testten dört farklı sonuç alınabilir: 1. Test, kişinin 39 veya daha fazla yinelemesi olan genişlemiş bir geni olduğunu gösterir. Bu kişi, hayatının bir döneminde Huntington hastalığına yakalanacaktır. Bununla birlikte, testle bunun ne zaman olacağı öğrenilemez. 2. Örneğin kişinin geni ara boyuttaysa (36-39 yineleme), sonucu yorumlamak güçtür. Bu duruma az sayıda insanda rastlanır. 3. Testi yaptıran kişinin genişlemiş gene sahip Huntington hastası bir akrabası olmasına karşın, test edilen kişinin geni normal boyuttadır. Bu kişi kalıtım yoluyla genişlemiş geni (mutasyon veya değişim geçirmiş geni) almamıştır ve çocuklarına aktarmayacaktır. 4. Kişinin geni normal boyuttadır, ancak hastalıktan etkilenen akrabanın genindeki genişleme teyit edilememiştir. Bu durumda, test edilen kişiye %1 oranında (100 de 1) Huntington hastalığına yakalanma olasılığı olduğu söylenir. Bunun nedeni, kişide genişlemiş gen bulunmamasına karşın, aile içinde bu soruna neden olan nadir rastlanır bir mutasyon (değişim) olma olasılığıdır. Ailede Huntington hastalığına benzeyen ancak farklı bir genetik nedenle ortaya çıkan bir hastalık da olabilir.

6 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 6 Testten sonra ne olur? Ne sonuç alınırsa alınsın, testten sonra sürekli destek sağlanır. Burada, Huntington hastalığıyla ilgili özet bilgiler verilmiştir. Bölgenizde bulunan yerel genetik merkezinden veya aşağıdaki adreslerden ayrıntılı bilgi alabilirsiniz: Huntington Hastalığı Derneği 108 Battersea High St., London, SW11 3HP Telefon: E-posta: Genetik Araştırma Grubu Unit 4D, Leroy House, 436 Essex Rd., London, N1 3QP Telefon: E-posta: The Huntington s Disease Association Web: The Genetic Interest Group Web: Aile Danışma Derneği Contact a Family City Rd., London, EC1V 1JN Telefon: FAKS: Yardım Hattı veya Metinli Telefon (Pazartesi-Cuma günleri saat 10:00-16:00 arasında anne ve babalar ve aileler için ücretsiz hat) E-posta: Web: Bu basım Temmuz 2005 te hazırlanmıştır This edition prepared in July 2005 Ref 12

7 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 7 Sözlük (Zor Sözcükler ve Anlamları): Huntington Hastalığı ve Presemptomatik Test Bu sözlüğün yalnızca şu broşürde kullanılan terimleri açıklaması hedeflenmiştir: Huntington Hastalığı ve Presemptomatik Test. Koyu yazılan sözcükler, sözlük içinde başka bir yerde tanımlanmıştır. taşıyıcı (carrier). Huntington hastalığı geninde mutasyon (değişim) bulunan, ancak henüz Huntington hastalığından etkilenmemiş olan kişi. hücre (cell). İnsan vücudu, yapıtaşları gibi hareket eden milyonlarca hücreden oluşur. Pek çok özel hücre türü vardır. Bunlar arasında deri hücreleri, beyin hücreleri ve kan hücreleri sayılabilir. Vücudun farklı bölümlerindeki hücreler birbirlerinden farklı görünürler ve farklı görevleri yerine getirirler. Bütün hücreler (kadınların yumurtaları ve erkeklerin spermleri haricindeki), vücudun bütün genlerini içerirler. bunama (dementia). Hafızanın ve muhakeme yeteneğinin kötüleşmesi veya kaybı. tanısal test (diagnostic test). Huntington hastalığının belirtilerini gösteren bir kişinin Huntington hastalığı geninde değişim olup olmadığını anlamak için yapılan test. genişleme (expansion). artması. Huntington hastalığı geninde yinelemelerin sayısının gen (gene). Vücudun çalışması için gerekli bilgiler; üzerinde kimyasal biçimde saklanırlar. Genlerdeki değişimler veya mutasyonlar, bu bilgilerin değişmesine neden olur ve bu durum vücudun çalışma biçimini değiştirebilir. Çoğu gen çiftler halindedir: bir gen anneden, bir gen babadan gelir. (Benzetme yapmak gerekirse: gen kitabın içindeki hikaye gibidir; gende değişim veya mutasyon olması ise hikaye içinde bir harfin eksik veya fazla olmasına benzer). genetik (genetic). Genlerin neden olduğu, genlerle ilgili. mutasyon (mutation). Gende değişim olması. Bazı mutasyonlar zararlı değildir. Bazen bir gen değişim geçirdiğinde, içerdiği bilgi de değişerek genin doğru şekilde çalışmasına engel olur. (Benzetme yapmak gerekirse: gende değişim veya mutasyon olması, hikaye içinde bir harfin eksik veya fazla olmasına benzer). Huntington hastalığında mutasyon, genin bir bölümündeki yinelemelerin sayısının artması biçiminde ortaya çıkar. Bu sayı artışına genişleme adı verilir. pozitif sonuç (positive result). Test edilen kişinin Huntington Hastalığı geninde mutasyon (değişim) olduğunu gösteren test sonucu. Presemptomatik testin sonucunun pozitif olması, test edilen kişinin taşıyıcı olduğunu ve Huntington Hastalığına yakalanabileceğini gösterir. Tanısal testin sonucunun pozitif olması, kişide Huntington hastalığı bulunduğunu doğrular. presemptomatik (presymptomatic). Hastalığın belirtileri başlamadan önce. Hastalığın belirtileri yokken.

8 This information (12) on Huntington s disease and presymptomatic testing is in Turkish 8 yinelemeler (repeats). Huntington hastalığında, hastalığa neden olan değişim (mutasyon), Huntington hastalığı geninin yinelenen bölümünde gerçekleşir. Kişinin Huntington hastalığı geninde gerçekleşen yineleme sayısı bir testle ortaya çıkarılabilir. Huntington hastalığı bulunan kişilerde yineleme sayısı çok fazladır. Yaşamlarının daha sonraki bir döneminde Huntington hastalığına yakalanacak olan kişilerde de yineleme sayısı çok fazladır. Yineleme sayısı, presemptomatik testlerde kişinin hastalığa yakalanıp yakalanmayacağını anlamak için kullanılır. (Benzetme yapmak gerekirse, yinelemeler sözcük içinde yinelenen harfler veya heceler gibidir; daha fazla yinelenen harf veya hece eklenirse, sözcüğün anlamı bozulabilir). Bu sözlüğün, referans aldığı genetik bilgileriyle birlikte yalnızca hastalar ve aileleri tarafından kullanılması amaçlanmaktadır. Bu basım Temmuz 2005 te hazırlanmıştır This edition prepared in July 2005 Ref Glossary 12

This information (18) on Neurofibromatosis Type 1 is in Turkish Nörofibromatoz Tip 1 (İngilizce'si Neurofibromatosis Type 1 veya NF1)

This information (18) on Neurofibromatosis Type 1 is in Turkish Nörofibromatoz Tip 1 (İngilizce'si Neurofibromatosis Type 1 veya NF1) This information (18) on Neurofibromatosis Type 1 is in Turkish Nörofibromatoz Tip 1 (İngilizce'si Neurofibromatosis Type 1 veya NF1) Nörofibromatoz Tip 1 nedir? Nörofibromatoz (Neurofibromatosis), kalıtsal

Detaylı

İmplantasyon Öncesi Genetik Tanı

İmplantasyon Öncesi Genetik Tanı This information (19) on pre-implantation genetic diagnosis is in Turkish İmplantasyon öncesi Genetik Tanı (İngilizce'si Pre-implantation Genetic Diagnosis) Kalıtsal genetik hastalığı (genetic disorder)

Detaylı

Akut intermitan porfiri, variegate porfiri, ya da kalitsal koproporfiri bulunan hastalar ve ailelerine yönelik bilgiler.

Akut intermitan porfiri, variegate porfiri, ya da kalitsal koproporfiri bulunan hastalar ve ailelerine yönelik bilgiler. For patients and families For healthcare professionals Drugs and porphyria About EPI For patients and families AKUT PORFIRI Akut intermitan porfiri, variegate porfiri, ya da kalitsal koproporfiri bulunan

Detaylı

Genetik Laboratuvarında Yapılan İşlemler

Genetik Laboratuvarında Yapılan İşlemler 12 Genetik Laboratuvarında Yapılan İşlemler Bu broşür Dr. Ian M Frayling (Galler Üniversitesi Hastanesi, Tıbbi Genetik Enstitüsü, Cardiff, UK), Dr. Domenico Coviello (Tıbbi Genetik Laboratuvarı, Fondazione

Detaylı

Bizde Böbrek Kanseri var

Bizde Böbrek Kanseri var 2011 Baskısı Böbrek Kanseri Derneği Sunar... Bizde Böbrek Kanseri var Hastalar ve aileleri için pratik bir rehber. Böbrek Kanseri Derneği KidneyCancer.org ÖNSÖZ Hastalar, aileleri ve bakıcıları için hazırlanmış

Detaylı

K İ STİ K Fİ BROZİ S HASTALARI VE EBEVEYNLERİ İ Ç İ N EL Kİ TABI. * ICF(M)A nin ismi 2002 yılında Cystic Fibrosis Worldwide olarak değişmiştir.

K İ STİ K Fİ BROZİ S HASTALARI VE EBEVEYNLERİ İ Ç İ N EL Kİ TABI. * ICF(M)A nin ismi 2002 yılında Cystic Fibrosis Worldwide olarak değişmiştir. K İ STİ K Fİ BROZİ S HASTALARI VE EBEVEYNLERİ İ Ç İ N EL Kİ TABI DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ İNSAN GENETİĞİ PROGRAMI ULUSLAR ARASI KİSTİK FİBROZİS (MUKOVİSİDOZİS) BİRLİĞİ -ICF(M)A 1996 * ICF(M)A nin ismi 2002

Detaylı

Türkiye de ve bölge ülkelerinde diyabet sorunu

Türkiye de ve bölge ülkelerinde diyabet sorunu Türkiye de ve bölge ülkelerinde diyabet sorunu SUDE IĞDIR Türkiye Tip 1 diyabetli Dİyabet sorunu Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF), dünya genelinde 382 milyon yetişkinin diyabet hastası olduğunu tahmin

Detaylı

TB EDUCATIONAL PROGRAM FOR THE MULTICULTURAL COMMUNITIES OF ISTANBUL

TB EDUCATIONAL PROGRAM FOR THE MULTICULTURAL COMMUNITIES OF ISTANBUL Tüberküloz nedir? Genel olarak verem adıyla bilinen tüberküloz, tüberküloz mikrobu ile bulaşan bir hastalıktır. Dünya nüfusunun yaklaşık 1/3 ü verem mikrobu ile enfekte durumdadır. Yılda yaklaşık 8 milyon

Detaylı

EDİRNE ŞEHİR MERKEZİNDE Kİ SON TRİMESTER GEBELERİN SOSYODEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ, YAŞAM KALİTELERİ, KAYGI DÜZEYLERİ

EDİRNE ŞEHİR MERKEZİNDE Kİ SON TRİMESTER GEBELERİN SOSYODEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ, YAŞAM KALİTELERİ, KAYGI DÜZEYLERİ T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ AİLE HEKİMLİĞİ ANABİLİM DALI Tez Yöneticisi Yrd. Doç.Dr. E. Melih ŞAHİN EDİRNE ŞEHİR MERKEZİNDE Kİ SON TRİMESTER GEBELERİN SOSYODEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ, YAŞAM KALİTELERİ,

Detaylı

PARKİNSON HASTALIĞI HASTA VE YAKINLARI İÇİN EL KİTABI. Prof. Dr. Hülya APAYDIN Prof. Dr. Sibel ÖZEKMEKÇİ

PARKİNSON HASTALIĞI HASTA VE YAKINLARI İÇİN EL KİTABI. Prof. Dr. Hülya APAYDIN Prof. Dr. Sibel ÖZEKMEKÇİ PARKİNSON HASTALIĞI HASTA VE YAKINLARI İÇİN EL KİTABI Prof. Dr. Hülya APAYDIN Prof. Dr. Sibel ÖZEKMEKÇİ Uzm. Fizyoterapist Semra OĞUZ Uzm. Fizyoterapist İsmail ZİLELİ Gözden Geçirilmiş 5. Baskı İstanbul

Detaylı

Depresyon hakkında önemli bilgiler

Depresyon hakkında önemli bilgiler Depresyon hakkında önemli bilgiler Sandoz GmbH tarafından hazırlanan bir bilgilendirme kitapçığıdır. 2 Künye İçerik 3 İçindekiler Yazılı anlatımda cinsiyetler: Daha kolay bir okunabilirlik sağlamak adına

Detaylı

Bedeni ve Ruhu İlgilendiren bir Konu Çocuk Sahibi Olma İsteği

Bedeni ve Ruhu İlgilendiren bir Konu Çocuk Sahibi Olma İsteği Bedeni ve Ruhu İlgilendiren bir Konu Çocuk Sahibi Olma İsteği Giriş Çocuk sahibi olamama, birçok çifti ilgilendiren, sorulara, endişelere ve kuşkulara yol açan bir konudur. Ancak aynı zamanda kabullenilmemesi

Detaylı

İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖGRETİM FAKÜLTESİ. Eğitim. Özel. Ünite 1-12

İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖGRETİM FAKÜLTESİ. Eğitim. Özel. Ünite 1-12 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖGRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI Özel Eğitim Ünite 1-12 T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI NO: 1018 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINLARI NO: 561

Detaylı

Verem (TB) ile teması olan kişiler için bilgiler

Verem (TB) ile teması olan kişiler için bilgiler Verem (TB) ile teması olan kişiler için bilgiler Information for contacts of Tuberculosis (TB) - Turkish January 2013 Page 1 Verem (Tüberküloz) için sizinle niçin ilişkiye geçtik? Veremli bir kişiyle temasınız

Detaylı

ÇALIŞMA YAŞAMINDA ÖZEL RİSK GRUPLARI

ÇALIŞMA YAŞAMINDA ÖZEL RİSK GRUPLARI ÇALIŞMA YAŞAMINDA ÖZEL RİSK GRUPLARI Amaç Çalışma yaşamında sağlık ve güvenlik açısından farklı riskler içeren ve özel olarak korunması gereken gruplar hakkında bilgi sahibi olmak. Öğrenim hedefleri İSG

Detaylı

Faktör VII eksikliği ile ilgili en önemli sorular

Faktör VII eksikliği ile ilgili en önemli sorular Faktör VII eksikliği ile ilgili en önemli sorular Saarland Üniversitesi Çocuk ve Gençlik Kliniğin den Bayan Dr. Sabine Heine ye desteklerinden dolayı teşekkürü bir borç biliriz. Sayın hasta, sevgili ebeveynler,

Detaylı

saçta bitlenme ne yapmal? kopfläuse...was tun? türkische Fassung

saçta bitlenme ne yapmal? kopfläuse...was tun? türkische Fassung saçta bitlenme ne yapmal? kopfläuse...was tun? türkische Fassung Künye Bu broşür, Federal Sağlık Bakanlığının talimatıyla, Federal Sağlık Bilgilendirme Merkezi (BZgA: Bundeszentrale für gesundheitliche

Detaylı

ÇALIŞMA HAYATINDA BİR RİSK GRUBU: GENÇ ÇALIŞANLAR (ÇALIŞAN GENÇLİK)

ÇALIŞMA HAYATINDA BİR RİSK GRUBU: GENÇ ÇALIŞANLAR (ÇALIŞAN GENÇLİK) ÇALIŞMA HAYATINDA BİR RİSK GRUBU: GENÇ ÇALIŞANLAR (ÇALIŞAN GENÇLİK) Giriş, genç çalışan kavramı: Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Ankara İnsanoğlu var olduğu günden

Detaylı

MAKALE-II VERİMLİ ÖRGÜT YÖNETİMİ İÇİN ZAMAN YÖNETİMİ. Doç. Dr. M. Akif ÖZER

MAKALE-II VERİMLİ ÖRGÜT YÖNETİMİ İÇİN ZAMAN YÖNETİMİ. Doç. Dr. M. Akif ÖZER -II Doç. Dr. M. Akif ÖZER Gazi Üniversitesi İİBF Kamu Yönetimi Bölümü 1973 yılında Ankara-Ayaş ta doğdu. 1995 yılında Ankara Üniversitesi SBF Kamu Yönetimi Bölümünde lisans, 1999 yılında ise aynı üniversitenin

Detaylı

SMILEY Öğrenme Toplumunda Sosyal Bilinç Formatör Öğretmen Kursu 2.0

SMILEY Öğrenme Toplumunda Sosyal Bilinç Formatör Öğretmen Kursu 2.0 SMILEY Öğrenme Toplumunda Sosyal Bilinç Formatör Öğretmen Kursu 2.0 Bu proje Avrupa Komisyonu desteği ile fonlanmıştır. Bu doküman sadece düzenleyenlerin görüşünü yansıtmakta olup, burada bulunan bilgilerin

Detaylı

Bundesverband der Angehörigen psychisch Kranker e.v. (Hg.) (Ruh Hastası Yakınları Derneği Federal Konfederasyonu)

Bundesverband der Angehörigen psychisch Kranker e.v. (Hg.) (Ruh Hastası Yakınları Derneği Federal Konfederasyonu) Bundesverband der Angehörigen psychisch Kranker e.v. (Hg.) (Ruh Hastası Yakınları Derneği Federal Konfederasyonu) Ailede ruh hastası. Ne yapmalı? Ailelerinde ruh hastası olanlar için ilk bilgiler. Sağlık

Detaylı

Birleþmiþ Milletler Çocuk Haklarý Komitesi nin Çocuk Haklarýna dair Sözleþme ye iliþkin Genel Yorumlarý 2006 2008

Birleþmiþ Milletler Çocuk Haklarý Komitesi nin Çocuk Haklarýna dair Sözleþme ye iliþkin Genel Yorumlarý 2006 2008 Birleþmiþ Milletler Çocuk Haklarý Komitesi nin Çocuk Haklarýna dair Sözleþme ye iliþkin Genel Yorumlarý 2006 2008 ICC Çocuk Haklarý Serisi 4 International Children s center (ICC) Uluslararası Çocuk Merkezi

Detaylı

Projesi Uygulama Kılavuzu. Tutors Akran Danışmanlığı

Projesi Uygulama Kılavuzu. Tutors Akran Danışmanlığı Projesi Uygulama Kılavuzu Tutors Akran Danışmanlığı 2013 1. Program tanımı. 'Tutors Akran Danışmanlığı' Projesi: Yeni Omurilik felçliye İntegral Hizmet temel olarak omurilik felçli kişi ve aile fertleri

Detaylı

Otizm Tarama Projesi Sonuç Raporu

Otizm Tarama Projesi Sonuç Raporu Otizm Tarama Projesi Sonuç Raporu TC Sağlık Bakanlığı Tohum Otizm Vakfı Nisan, 2008 İstanbul ÖZ Bu projede; Adana, Bursa, Gaziantep, İzmir ve Kocaeli ndeki sağlık ocaklarına ve AÇSAP merkezlerine rutin

Detaylı

Türkçe - turkki KILAVUZ. Finlandiya'da Girişimci Olmak

Türkçe - turkki KILAVUZ. Finlandiya'da Girişimci Olmak Türkçe - turkki KILAVUZ Finlandiya'da Girişimci Olmak Önsöz Önsöz Kendi işini kurmak, göçmenler için Finlandiya'da iş bulmanın iyi bir yoludur. Halen, bu ülkede yurtdışından gelenler tarafından kurulmuş

Detaylı

Yaşamın son döneminde tıbbi tedavide karar verme sürecine ilişkin kılavuz

Yaşamın son döneminde tıbbi tedavide karar verme sürecine ilişkin kılavuz Yaşamın son döneminde tıbbi tedavide karar verme sürecine ilişkin kılavuz Yaşamın son döneminde tıbbi tedavide karar verme sürecine ilişkin kılavuz Avrupa Konseyi Fransızca Baskı: Guide sur le processus

Detaylı