ÖNSÖZ. Yaşlıyı seven, yaşlı hasta ile ilgilenen tüm hekimlere yararlı olması dileğiyle...

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ÖNSÖZ. Yaşlıyı seven, yaşlı hasta ile ilgilenen tüm hekimlere yararlı olması dileğiyle..."

Transkript

1

2

3 ÖNSÖZ İlk defa 1998 yılında Geriatrik Hasta ve Sorunları adı altında, Geriatri nin belli başlı konularını içeren bir sempozyumu Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri çerçevesinde gerçekleştirmiştik. Aradan geçen 13 yılın sonunda, çağımızın bilgi akışındaki hız ve değişimden Geriatri Bilimi nin de etkilenmesi kaçınılmaz olmuştur. Sürekli Tıp Eğitimi - Geriatrik Hasta ve Sorunları Sempozyumu bu ihtiyaç doğrultusunda yeni gelişmelerin ele alınmaya çalışılacağı çok yönlü multidisipliner bir birliktelik olacaktır. Kitabın hazırlanmasında emeği geçen herkese, sempozyum oluşumunu sağlayan sayın yöneticilere ve Sürekli Tıp Eğitim Komisyonu üyelerine teşekkür ederim. Yaşlıyı seven, yaşlı hasta ile ilgilenen tüm hekimlere yararlı olması dileğiyle... Prof. Dr. Tanju BEĞER İ. Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Geriatri Bilim Dalı Başkanı 3

4 Yazarlar Prof. Dr. Muzaffer ALTINDAŞ İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi Anabilim Dalı Prof. Dr. Mehmet Rıza ALTIPARMAK İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Nefroloji Bilim Dalı Prof. Dr. Işık AYDIN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dalı Prof. Dr. Tanju BEĞER İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Geriatri Bilim Dalı Prof. Dr. Bülent ÇETİNEL İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Üroloji Anabilim Dalı Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Geriatri Bilim Dalı Prof. Dr. Deniz SUNA ERDİNÇLER İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Geriatri Bilim Dalı Prof. Dr. Turan ERTAN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı

5 Prof. Dr. Gül ÖNGEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Prof. Dr. Zeki ÖNGEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Kardiyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Reşat ÖZARAS İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Doç. Dr. Bülent SAKA İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Geriatri Bilim Dalı Prof. Dr. Mehmet Şevki SÖZEN İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Adli Tıp Anabilim Dalı Uz. Dr. Sinan TRABULUS İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Nefroloji Bilim Dalı Doç. Dr. Hande TURNA İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, Onkoloji Bilim Dalı Doç. Dr. Murat YALÇIN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı 6

6 İÇİNDEKİLER Çok Yönlü Geriatrik Değerlendirme...9 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Yaşlıda Akılcı İlaç Kullanımı...21 Prof. Dr. Deniz SUNA ERDİNÇLER Demans - Deliryum : Genel Özellikler ve Ayırıcı Tanı39 Doç. Dr. Murat YALÇIN, Prof. Dr. Turan ERTAN Yaşlılarda Acil Enfeksiyonlar...51 Prof. Dr. Reşat ÖZARAS Yaşlıda Akut Koroner Sendromlar...57 Prof. Dr. Zeki ÖNGEN Pulmoner Embolizmin Tanı ve Tedavisi...65 Prof. Dr. Gül ÖNGEN Yaşlıda Akut Böbrek Hasarı...81 Prof. Dr. Mehmet Rıza ALTIPARMAK, Uz. Dr. Sinan TRABULUS Yaşlıda Hipertansiyon Uz. Dr. Sinan TRABULUS, Prof. Dr. Mehmet Rıza ALTIPARMAK Yaşlı Hastalarda Malnütrisyon Doç. Dr. Bülent SAKA Yaşlılarda İdrar Kaçırma Prof. Dr. Bülent ÇETİNEL 7

7 Yaşlıda Bası Yaraları Prof. Dr. Muzaffer ALTINDAŞ Yaşlılık ve Düşmeler Prof. Dr. Tanju BEĞER Yaşlı Onkolojik Hastaya Yaklaşım Doç. Dr. Hande TURNA Yaşlı Hastada Ağrıya Yaklaşım Prof. Dr. Işık AYDIN Yaşlı ve Palyatif Bakım Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Yaşlılık ve Adli Tıbbi Sorunlar Prof. Dr. Mehmet Şevki SÖZEN 8

8 İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri Görüntüleme Yöntemleri Sempozyum Dizisi No: 69 Ocak 2010; s ÇOK YÖNLÜ GERİATRİK DEĞERLENDİRME Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Yaşlılık, çevresel faktörlere uyum sağlayabilme yeteneğinin azaldığı, çok sayıda sağlık probleminin eşlik ettiği bir süreçtir. Yaşamın her döneminde karşılaşılan hastalıklar nedeniyle, yaşlılık döneminin fizyolojik değişikliklerine bu sorunların getirdiği güçlükler eklenir. Yaşlanma sürecini hızlandıran düzensiz beslenme, sigara, alkol, stres gibi faktörlerin etkisiyle obezite, diyabet, hipertansiyon, koroner kalp hastalığı, serebrovasküler olaylar, kas iskelet problemleri, gonartroz, demans, depresyon gibi hastalıklar günlük pratikte karşımıza çıkar. Yaşlıların bu çoklu problemleri nedeniyle geriatrik değerlendirme, yoğun interdisipliner ve multidisipliner yaklaşımı zorunlu kılar. Bu amaçla yaşlıyla ilgili tüm veriler bir araya getirilerek, kalan yaşam süresinin olabilecek en sağlıklı şekilde geçirilmesi için gerekenler planlanmaya çalışılır. Her geçen gün sayısı artan yaşlı popülâsyonun uzayan yaşam süreleri, geriatri ile özel olarak ilgilenmeyen sağlık çalışanlarının bile daha fazla geriatrik hastayla karşılaşması sonucunu doğurmaktadır. Bu nedenle koruyucu sağlık sisteminde görev alan tüm bireyler, temel geriatri bilgisini edinmelidirler (1). Yaşlı hastanın değerlendirilmesi fiziksel, fonksiyonel, çevresel, sosyal ve psikolojik değerlendirmeyi kapsayan, Çok Yönlü Geriatrik Değerlendirme yi (ÇYGD) içerir. Bu değerlendirme uzun süreli, sabır, 9

9 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ dikkat ve bilgi birikimi gerektiren bir süreçtir. Bunun nedeni yaşlıların günlük yaşamlarında sorun teşkil eden pek çok farklı problemi birlikte taşıyabilmeleridir de yaşlıların %20 si engelli iken 2060 yılında yaşlıların %30 unun engelli olacağı tahmin edilmektedir. 65 yaş üstü bireylerin %20 sinden fazlasında yarım mil yürüme zorluğu, %30 undan fazlasında ağır ev işi yapma zorluğu, %50 sinde mobilya gibi eşyaları itme-çekme zorluğu yaşanmaktadır. Yaşlıların %30 u tek başına, %54'ü eşiyle, %13'ü çocuklarıyla, %3'ü akrabası olmayanlarla yaşamaktadır. Yalnız yaşama oranı kadınlarda 3 kat fazladır. Yine %48 i sağlık yardımı, %12 si tıbbi bakım ve %38 i özel harcama gerektirmektedir (2). ÇYGD, multidisipliner ve interdisipliner ekiplerin hastayı geniş bir açıdan ele almasını, sonuçta da ortak bir karar ve yaklaşımı ifade eder. Bu değerlendirme fiziksel, fonksiyonel, mental ve sosyo-ekonomik açıdan yapılır. Tüm verilerin ışığında ekibi koordine eden geriatrist, hastanın kendisi, yakınları, bakıcı kişi ve kurumların da katkısıyla akılcı çözümler üretmeye çalışır (3). Yaşlı hastanın değerlendirilmesi bilinen rutin öykü ve fizik muayeneden bazı farklılıklar göstermektedir. Yaşlanmanın doğal sonucu gibi düşünülen durumların altında, aslında sessiz ama ciddi tehdit oluşturan hastalıklar yatabileceği gibi; sık rastlanan hastalıklar atipik semptomlarla ortaya çıkabilir (4). Çok sayıda hastalık ve yetersiz değerlendirilme nedeniyle gelişen iyatrojenik problemler ile polifarmasi, geriatri pratiğinde en çok uğraşmak zorunda olduğumuz konuların başında gelmektedir. Burada yaşlının çok yönlü değerlendirilmesinde karşılaşılan güçlükler için ipuçları vermeye çalışacağız (5). ÇYGD nin temelleri, yaklaşık 75 yıl önce bir İngiliz bilim adamı olan Warren tarafından atılmıştır. Warren büyük bir kronik hastalıklar hastanesinde geriatrik değerlendirme ünitesi oluşturarak geriatri felsefesini hayata geçirmiştir. Zaman içerisinde elde edilen deneyimler ve yaşlı hastalardan beklenilen amaçlar doğrultusunda modern ÇYGD 10

10 anlayışı oluşmuştur. Bu amaçlar tıbbi bakımı olabilecek en iyi duruma getirmek, bakım sonuçlarını ve maliyetini iyileştirmek, doğru tanı, doğru tedavi, düzenli takip, fonksiyonel kapasite ve yaşam kalitesini arttırmak, gereksiz hastane başvurularını önlemek, keza yok yere istenen tetkiklerin önüne geçmek, uzun dönem ev ya da toplum masraflarını azaltmak olarak sıralanabilir (6-7). ÇYGD nin bileşenlerini sayarsak: *Tıbbi değerlendirme *Fonksiyonel değerlendirme *Psikolojik değerlendirme *Sosyal değerlendirme *Çevresel değerlendirme *Problemlerin önem sırasına göre listelenmesi *Eşlik eden hastalıkların saptanması * İlaçların düzenlenmesi, ilaç etkileşimlerinin ve polifarmasinin önlenmesi *Beslenmenin değerlendirilme ve planlanması *Günlük temel yaşam aktiviteleri *Enstrümantal günlük yaşam aktiviteleri *Aktivite / Egzersiz durumu *Yürüyüş, denge ve mobilite değerlendirilmesi. *Mental durum değerlendirilmesi *Mizaç özellikleri ve depresyonun açığa çıkarılması *Destek gereken ihtiyaçların ve gerekli cihazların belirlenmesi *Bakım olanakları / Mali durumun değerlendirilmesi Çok Yönlü Geriatrik İnceleme *Ev güvenliği, transport, tele sağlık sistemlerinin kullanılır hale 11

11 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ 12 getirilmesi (8-10). ÇYGD, geriatrik öykü alınması ve fizik muayeneden sonra başlayarak devam eden planlayıcı bir süreci kapsar. Yaşlı hasta, tüm ekip üyelerince her kontrolde gözden geçirilmelidir. Değişiklikler ve ekonomik, sosyal güvence gibi veriler kayıt altına alınır. Kültürel, ailevi, bakıcı ve diğer sorunlar göz ardı edilmemelidir. Tüm hastaların problemleri medikal, sosyal, fonksiyonel, psikiyatrik, kognitif süreçler olarak listelenmelidir. Her sorun tanımlayıcı, tedavi edici ve eğitici bir çözüm planı ile aşılmaya çalışılmalıdır. Problemin tanısı için yapılacaklar, diğer medikal uzmanlarla düzenli konsültasyon ve hatta ev vizitlerini de içermelidir (5, 11). Bu nedenle oluşturulması gereken inter-disipliner ekip elemanları: -Konsültan geriatrist -Doktor (Geriatrist, iç hastalıkları uzmanı, iç hastalıkları asistanı, aile hekimi gibi) -Geriatri hemşiresi -Hasta, hasta yakınları ve bakım elemanları -Sosyal hizmet görevlisi -Psikolog -Beslenme uzmanı -Fizyoterapist - İş-uğraş terapisti -Farmakolog olarak sıralanabilir (12-13). Multi-disipliner ekip elemanları ise ana odak yaşlı olmak üzere interdisipliner ekibe destek veren başta nörolog, geropsikiyatrist, ortopedist, fizik tedavi uzmanı, ürolog, jinekolog, kardiyolog, oftalmolog, dermatolog, KBB uzmanı gibi gereğinde tıbbın; hatta sağlıkla ilişkili diğer branşların (Ulaşım, yemek, tıbbi cihaz vb.) tümünü kapsayan ekip elemanlarından oluşur ve hastayla ilişkili duruma göre ekibe dâhil olur. Bu kadar karmaşık

12 Çok Yönlü Geriatrik İnceleme sorunun çözümü, üniversite, eğitim ve hizmet hastanelerinde geriatri birimlerinin oluşturulması ile başarılabilir. Ayrıca büyük merkezlerde geriatri hastanelerinin kurulması da gündeme getirilebilir. Ancak bundan daha önemlisi toplumun tüm bireylerine geriatri nin anlamının öğretilmesi gerekir. Fiziksel değerlendirme: ÇYGD, geriatrik hastadan öykü alınması ile başlar. Ancak geleneksel anamnezin dışında, yaşlılık dönemine ait özel durumların, demans, depresyon, düşme, inkontinans, konstipasyon gibi geriatrik sendromların aydınlatılmasını içerecek soruların sorulması gereklidir. Kişinin yaşı, cinsiyeti, eğitim durumu, medeni hali, eş kaybı zamanı ve nedenleri, nerede, kimlerle ve ne şartlarda yaşadığı, memleketi, sosyal güvencesi, adres ve telefon bilgileri gibi demografik bilgiler, muayeneyi yönlendirecek önemli parametrelerdendir. Yaşlılar o anki şikâyetine odaklandığından, öykü almak güç olabilir. Fiziksel ya da mental yetersiz hastalar ise gerçek sorunlarının farkına varamayabilirler. Uzun hikâyesi olan medikal hastalıklar nedeniyle hekim üzerinde zaman baskısı oluşur ve öykü yetersiz alınabilir. Bilgilerin kayıt edilmesi, hastaya bütüncül yaklaşım ve sonraki değerlendirmeleri yönlendirmesi açısından mutlaka gereklidir. Kayıt süresinin uzaması, hastanın bekletilmesi hastayla iletişimin bozulmasına yol açmaktadır. Deliryum ya da kognitif bozukluğu olan tüm hastalarda öncelikle hızlı değerlendirme ve fizik muayene yapılıp, kapsamlı öykü daha sonra hasta ve yakınlarından alınmalıdır. Birinci basmak sağlık hizmetlerinde bu konuda sıkıntılar daha çok yaşanmaktadır. Bu nedenle kırılgan yaşlı olarak ifade edilen, istemsiz kilo kaybı, kas güçsüzlüğü, bitkinliktükenmişlik hissi, yavaş yürüme ve fiziksel aktivitede azalma gibi 5 özelliğin en az 3 ünü taşıyan bireyler ÇYGD den en fazla yarar gören grup olarak tanımlanmıştır. ÇYGD önceliğinin bu kırılgan yaşlı gruba verilmesi daha uygun gibi gözükmektedir (5, 8,13-15). 13

13 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Yaşlıda fizik muayene, hastanın ilk görüldüğü anda başlar. Kişinin dış görünümü, konuşması, çevresine olan farkındalığı, hareket yeteneği gibi özelliklerin belirlenmesi davranışsal özellikleri hakkında ipucu verir. Fizik muayene tamamlanana, hatta hastaneden ayrılana dek süren ciddi bir öngörü sürecidir. Örneğin kendi başına giyinmekte, çıkış yolunu bulmakta güçlük çeken, arabasının yerini kaybeden hastanın bilişsel fonksiyonlar açısından sıkıntı yaşamakta olduğu aşikârdır. Tüm bulgular genel muayene kısmına kaydedilmelidir. Kapsamlı fizik muayene ilk vizitte tamamlanamasa da, sonraki kontrollerde eksikler giderilebilir. Geriatrik multidisipliner yaklaşımın gereği olarak, diğer ekip üyeleri de anamnez ve fizik muayenenin tamamlanmasında yardımcı olmalıdırlar (1). Fonksiyonel değerlendirme: Fonksiyonel durumla ilgili bilgiler direk hastayı gözleyerek, ya da bakıcı ve ailesinden alınabilir. Bu amaçla banyo yapma, tuvalet, kontinans, giyinme, hareket, merdiven inip-çıkma, beslenme gibi temel günlük yaşam aktiviteleri ile telefon kullanma, yemek, ev işleri, alışveriş, kişisel temizliğini yapmak, paraları bilmek, ilaçlarını almak, toplu taşıma araçları ile yolculuk edebilmek, araç kullanmak gibi enstrümantal günlük yaşam aktiviteleri ; ya da seyahat edebilme, boş zamanlarını değerlendirme, gönüllü faaliyetler, toplumsal hizmetler, organize olaylar, yaratıcı aktiviteler gibi ileri günlük yaşam aktiviteleri incelenmelidir (1, 5, 13). 14 Sosyokültürel ve çevresel değerlendirme: Yaşlının sosyal ve ekonomik durumu kültürel, etnik, dinsel ihtiyaçları ortaya konulmalı; mevcut hastalıkları da göz önüne alınıp, hasta, hasta yakınları, bakıcıları, sosyal hizmet uzmanı ve hekim birlikte gelecek planlamasına karar vermelidir (11). Kişinin yaşadığı çevrenin, günlük yaşam aktivitelerini optimize edecek şekilde yeniden düzenlenmesi gereklidir. Örneğin düşme, denge ve mobilite engellerine neden olacak ev ortamında değişiklik yapılması için

14 Çok Yönlü Geriatrik İnceleme girişimler konusunda ortak karar alınmalıdır. Bu amaçla son bir yıl içindeki düşme öyküsü sorgulanmalı; evle ilgili sıkıntıları aydınlatılmalıdır. Banyo ile ilgili düzenlemeler düşme ve kırık riskinin azaltılmasında çok önemlidir. Kalk ve 3 metre yürü testi ile zaman tutularak hem denge-yürüme, hem de genel fonksiyonel durum hakkında bilgi edinilebilir. 15 saniyenin üzerindeki skorlar ileri değerlendirme gerektirir. Yalnız yaşayan yaşlılar için ev güvenliği, hırsız gibi kendisine zarar verecek kişilerin olup olmadığı sorulurken, psikolojik durumu ile de ilgili bilgi alınmaya başlanmış olunur (1, 9). Bilişsel değerlendirme: Yaşlının ÇYGD sinde en önemli unsurlardan biri de kognitif, davranışsal ve emosyonel değerlendirmedir. Tarama testi olarak 3 kelime ve 5 dakika sonra hatırlama testi, saat çizme testi gibi testler kullanılabilir. Bu amaçla en sık olarak Mini Mental Durum Testi (MMT) kullanılmaktadır. 30 üzerinden 24 ve daha düşük skorlar kognitif bozukluğu düşündürtür. Ancak bu testin sadece bir tarama testi olduğu ve ileri kognitif değerlendirme yapılması gereğini ekarte ettiremeyeceğini belirtmek gerekir. Yaşlılarda depresyon oldukça sıktır. Pek çok risk faktörü yanı sıra komorbid hastalıkların çokluğu da buna zemin hazırlar. Tarama soruları olarak Geçen ay kendinizi genellikle üzgün, sıkıntılı, mutsuz, ya da gelecekten ümitsiz hissettiniz mi?, Son 1 ay içerisinde eskiden yapmaktan hoşlandığınız şeylere karşı ilginizde azalma, ya da sıkılmışlık hissi var mı? gibi sorular sorulabilir. Bunlara verilecek cevaplara göre Geriatrik Depresyon Skalası (15 soruluk kısa, ya da 30 soruluk uzun form) geçerli ve güvenilir bir tarama testi olarak kullanılabilir. Bu testlerin de yine o anki durumla ilgili olduğu ve altta yatan gerçek psikopatolojinin ortaya konularak tedavisi açısından psikolog ve geropsikiyatrik ileri değerlendirme gerektirdiği bilinmelidir (1, 3, 6). 15

15 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Geriatrik sendromlar: Fiziksel değerlendirme ve yaşılıkta sık görülen sendromlarla ilgili tarama soruları ÇYGD nin önemli bir kısmını oluşturur. Öncelikle hastanın başvurusuna neden olan şikâyetlere yönelinse de sık rastlanan geriatrik sendromlarla ilgili gerekli değerlendirmeler mutlaka yapılmalıdır. - İnkontinans: Yaşlılarda inkontinans her ne kadar bildirim oranı düşük, ifade edilmesi yaşlı tarafından zor ve utanılacak bir şey gibi algılansa da oldukça sıktır. Tüm yaşlılarda üriner inkontinans taraması yapılmalı, daha az görülse de fekal inkontinans sorgulanmalıdır. Basit bir tarama testi olarak Son 1 yılda idrar kaçırdınız mı? ve En az 5 farklı durumda idrarınızı kaçırdınız mı? soruları sorulmalı, ileri değerlendirme, etiyolojiye yönelik araştırmalar, yetişememe (urge), stres, taşma ya da mikst inkontinans gibi tiplendirmeler yapılmalıdır. Menopoz yaşı, doğum, düşük, ölü doğum sayıları ile doğum şekilleri, olası prolapsuslar hakkında ön bilgiler verebilir. Ayrıca osteoporoz ve diğer riskler açısından da hormon replasman tedavisi sorgulanmalıdır (1, 3, 4). - Beslenme: Beslenme değerlendirilmesi yaşlı değerlendirmesinin olmazsa olmaz parçalarından biridir. Bu açıdan hastanın iştah durumu, kilosu belirlenmeli, son 6 ay içerisinde istemsiz olarak vücut ağırlığının %10 undan fazlasının kaybedilmesi durumunda Mini Nütrisyonel Değerlendirme Testi yapılmalıdır. Hastaların mutlaka boy, kilo, bel, baldır ve üst orta kol çevresi gibi ölçümleri kayıt altında tutulmalıdır (5, 13). - Görme: Yaşlıların %90 ından fazlası gözlük kullanır. Bu nedenle en az yılda bir göz muayenesi önerilmektedir. Presbiyopi, katarakt, glokom, diyabetik, hipertansif retinopati ve makuler dejenerasyon sık rastlanan sorunlardır. 16

16 Basit bir Snellen görme kartı ile 20/40 ve daha fazla görme bozukluğu, ya da 1 metreden parmak sayma, karşılıklı görme alanı değerlendirmesi kabaca görme fonksiyonları hakkında fikir vererek oftalmolojik değerlendirme yapılmasını gerektirir (4). - İşitme: Çok Yönlü Geriatrik İnceleme İşitme bozukluğunun en sık sebebi yüksek frekanslı seslere karşı progresif, bilateral işitme kaybı anlamına gelen presbiakuzi dir. Daha çok konuşmaları anlamakta güçlük çeker ve işitme bozukluğundan şikâyet etmezler. Görme alanı dışında ilgili kulağa 30 cm. uzakta söylenen kelimelerin en az %50 sini tekrar etmesi şeklinde uygulanabilen Fısıltı testi en sık kullanılan tarama testidir. Tabii ki altın standart her yıl yapılması önerilen odyometrik ölçümlerdir (9, 11, 14). ÇYGD örneklerinden biri olan Lachs ve arkadaşları tarafından uygulamaya sokulmuş, tek ya da 2 sayfalık basit geriatrik tarama testlerinin Türkçeye uyarlanıp, geçerlilik ve güvenilirlik analizleri yapıldıktan sonra günlük geriatri pratiğinde kullanılabileceğini düşünmekteyiz (16). Benzeri bir dosyalama sistemini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Geriatri Polikliniği nde halen uygulamaktayız. Son olarak her vizite kullanılan ilaçların yeniden gözden geçirilmesi, geriatrinin en önemli ve belki de en zor problemi olan polifarmasinin engellenmeye çalışılması, reçetesiz ya da reçeteli gereksiz ilaç kullanımının ortadan kaldırılması gereğini vurgulamak isteriz. Multidisipliner ve interdisipliner yaklaşımın zorunlu olduğu geriatri biliminin uygulanması; poliklinik koşullarının yetersizliği, mevcut sistemde hasta başına ayrılması öngörülen zamanın darlığı, sosyal ve ekonomik sorunlar gibi başka problemleri de içerir. Tüm bu güçlüklerle baş etmek zorunda olan biz hekimlere düşen görev, mevcut şartlar neye zorlarsa zorlasın, bilimin ve hümanizmin gereklerini yerine getirmektir. 17

17 Uz. Dr. Alper DÖVENTAŞ Kaynaklar : 1. Döventaş A. Çok yönlü geriatrik değerlendirme: Pratik yaklaşımlar., Akademik Geriatri Dergisi, 2009; 1 (3): Gershman Karen. Chapter 1. Common Geriatric Problems. In: Gershman Karen (ed). The Little Black Book of Geriatrics. 4th edition. Jones and Barlett s P: The UCSF Academic Geriatric Resource Center Online Curriculum. Assessment of the geriatric patient. 4. Gallo JJ, Fulmer T, Paveza GJ, Reichel W. Handbook of Geriatric Assessment, 3rd ed. Gaithersburg, MD: Aspen Publishers; 2000: pp Karan MA. Yaşlı Hastanın Değerlendirilmesi. Klinik Gelişim 2004; 17 (2): Beers MH, Berkow R. Section 1. Basics of Geriatric Care. Chapter 4. Comprehensive Geriatric Assessment. In: The Merck Manual of Geriatrics. 3rd edition. Merck Research Laboratories P: Williams ME. Assessment of the geriatric patient initial impressions. Medscape CME/CE activity. June 16, Işık AT, Doruk H, Mas MR. Çok yönlü Geriatrik değerlendirme: Geriatrik olguya yaklaşım. 4. Ulusal Geriatri Kongresi, Antalya Ağustos- 4 Eylül 9. Landefeld CS, Palmer RM, Johnson MA, Johnston CB, Lyons WL. Chapter 4. Geriatric assessment. In: Current Geriatric Diagnosis & Treatment. Lange Medical Boks/ McGraw-Hill P: Wieland D, Ferrucci L. Multidimentional Geriatric Assessment: Back to the Future. The Journal of Gerontology: Medical Scienses. 2008; 63(3): Scott DJ, Langhorne P, Knight PV. Multidiciplinary care for elderly people in the community. The Lancet. 2008; 371: Miller KE, Zylstra RG, Standridge JB. The Geriatric Patient: A Systematic Approach to Maintaining Health. AFP 2000;61 (4): Cankurtaran M. Çok yönlü geriatrik değerlendirme (ÇYGD). dahilibilimler/geriatri/seminer/çok%20yönlü%20geriatrik%20de%20erlendirme.ppt 14. Ellis G, Langhorne p. Comprehensive geriatric assessment for older hospital patients. British Medical Bulletin 2005; 71: Johnston B. Geriatric Assessment in the Primary Care Setting. P: sgim.org/userfiles/file/handout09geriatricassessmentinprimarycare.pdf 16. Univercity of California Academic Geriatric Resource Program; Module Four: As- 18

18 Çok Yönlü Geriatrik İnceleme sessment of The Geriatric Patient. Two Page Simple Geriatric Screen. agrc.ucsf.edu/module_four/section_two/10_how_to_use_info.html (Adapted from Lachs et al & Moore et. al. 1996) 19

19 20

20 İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri Görüntüleme Yöntemleri Sempozyum Dizisi No: 69 Ocak 2010; s YAŞLIDA AKILCI İLAÇ KULLANIMI Prof. Dr. Deniz SUNA ERDİNÇLER Yaşlıda ilaç kullanımı geriatrik tıbbın en sık ihmal edilen alanıdır. Yaşlanmayla sistemlerde meydana gelen değişiklikler ve yaşlanmayla sık görülen hastalıkların oluşturduğu farmakokinetik ve farmakodinamik değişiklikler, yaşlılarda ilaç kullanımını güçleştirmektedir. Yaşlı Popülâsyonda İlaç Kullanımı Dünya nüfusu gittikçe yaşlanmaktadır. Günümüzde 65 yaş üstü popülâsyonun tüm nüfusa oranı Türkiye de % 6, ABD de % 13, İngiltere de % 18 civarındadır (1-3). ABD de yaşlı nüfus toplumun %13 nü oluşturmasına rağmen, reçeteli ilaçların %36 sını kullanmaktadır (2). Hekim tarafından değerlendirilen yaşlıların %61 i en az bir ilaç almakta (4) ve Amerika da yaşlılarının çoğu ortalama 3 ila 5 ilaç kullanmaktadır (5). Bu veriler reçetesiz alınan ilaçları ve bitkisel olanları içermemektedir. İlaç kullanımı (reçeteli, reçetesiz, vitamin/mineral, bitkisel) yaşla dramatik olarak artar. Altmış beş yaş üstü kadınlarda hem reçeteli, hem de reçetesiz ilaç kullanım prevalansı erkeklerden daha yüksektir. Yaşlı kadınların % 12 si 10 veya daha fazla, % 23 ü en az 5 tane reçeteli ilaç kullanmaktadır (6). Türkiye de huzurevinde yapılan bir çalışma kadınların %94 ünün, erkeklerin ise %80,4 ünün en az bir ilaç kullandığını, kadınlarda ortalama reçeteli ilaç tüketiminin 3.59, erkeklerde 2.39 olduğunu göstermiştir. Reçetesiz ilaç tüketimi de oldukça yüksek olup %14,4 bulunmuştur (7). Reçetesiz ilaçların çok fazla kullanılması, yaşlıların ilaç tedavi rejimlerini düzenlerken bu ilaçların da rutin olarak 21

21 Prof. Dr. Deniz SUNA ERDİNÇLER araştırılıp sorgulanmasını gerektirmektedir. Herbal (bitkisel) ilaçlar yaşlılar tarafından sık kullanılır ve genellikle doktorlar da bunların kullanımını sorgulamaz. Yapılan bir çalışmada bitkisel ilaç kullananların %75 nin bunu doktoruna bildirmediği veya gerek görmediği ortaya çıkmıştır (8). Bitkisel ilaçlar reçeteli ilaçlarla etkileşerek yan etkilere neden olabilir. Amerikan toplumunun %14 ü ginseng, ginkgo biloba ve glucosamin gibi bitkisel ilaçlar kullanmaktadır (6). 22 Yaşlılarda İlaç Yan Etkisi Genellikle yaşlılar ilaç etkilerine daha duyarlıdırlar, yaşlı hastalarda ilaç yan etkisine gençlerden 2-3 kat daha sık rastlanır (9). Yaşlı popülâsyonda ilaç kullanımı fazla olduğundan hastaneye yatış nedenleri arasında ilaç kullanımı ile ilgili sorunlar oldukça önemli yer tutmaktadır. Yaşlıların hastaneye başvurma nedenleri arasında %28 ini ilaçla ilgili problemler oluşturur. İlaçla ilişkili bu başvuruların %70 i ilaç yan etkilerine bağlıdır (10). Hastanın tıbbi durumunda zaman içinde meydana gelen değişiklikler, uzun süreden beri kullanılan tedavilerin etkisiz veya riskli hale gelmesine sebep olabilir. İlaçlara bağlı yan etki multipl problemleri olan hastane veya bakım evlerinde kalan yaşlılar arasında sık olduğu gibi polikliniklerde takip edilen, toplum içinde yaşayan yaşlılarda da sıktır. Uzun süreli bakım hastanelerinde ilaç yan etki sıklığı ve risk faktörlerini değerlendiren Gurwitz ve arkadaşlarının 1247 kişide yaptıkları çalışmada ilaç yan etkisi %78 oranında tespit edilmiş, bunların da %42 sinin önlenebilir olduğu saptanmıştır. En sık karşılaşılan yan etki nöropskiyatrik (konfüzyon, aşırı sedasyon, halüsinasyon, deliryum) olaylardır. Diğerleri gastrointestinal (karın ağrısı, diare, kabızlık, fekalom), kanamalar, renal/elektrolit bozuklukları (azotemi, dehidratasyon, hiperkalemi, hipokalemi, böbrek yetmezliği) ve metabolik/endokrin (hipoglisemi) olaylardır. En sık yan etkiye neden olan ilaçlar; warfarin, atipik antipsikotikler, loop diüretikleri, orta etkili benzodizepinler, opioidler ve ACEİ dir. Devamlı kullanılan ilaç sayısı ile de yan etki arasında ilişki vardır. İki ilaç kullanan bir kişide

22 Yaşlıda Akılcı İlaç Kullanımı istenmeyen reaksiyon riski % 4 iken, 5 ilaç kullananda % 7, 10 ilaç kullananda % 24 tür. Yine bu çalışma önlenebilen yan etkilerin %59 unun reçeteleme hatalarına, % 80 inin takip hatalarına bağlı olduğunu göstermiştir. Reçeteleme hataları arasında en yaygını doz hatası (% 48), yanlış ilaç seçimi (%38) ve bilinen ilaç etkileşimidir (%12) (11). Ayaktan tedavi gören hastalarda da ilaç yan etkileri sıktır ve sıklıkla da önlenebilir. Ambulatuvar hastalarda önlenebilir ilaç yan etkisi %27,6 dır. Önlenebilir ilaç yan etkileri ile ilgili hatalar çoğunlukla reçeteleme evresinde (%58,4), tedavinin takibinde (%60,8), hasta uyumunu içeren hatalardan (%21,1) meydana gelmektedir. Önlenebilen ilaç yan etkilerinin çoğu kardiyovasküler ilaçlar (%24,5), diüretikler (%22,1), nonopiod analjezikler (%15,4), hipoglisemik ajanlar (%10,9), antikoagulan (%10,2) ilaç grubundandır. En sık karşılaşılan ilaç yan etkileri; elektrolit/renal (%26,6), gastrointestinal sistem (%21,1), hemorajik (%15,9), metabolik/ endokrin (%13,8) ve nöropskiyatrik (%8,6) olaylardır. Bu nedenle ilaç yan etkilerini azaltmak için yapılacak girişimler reçeteleme ve tedavinin takibine odaklanmalıdır (12). İlaç Farmakolojisini Etkileyen Faktörler 1. Yaşlanmayla meydana gelen değişiklikler: Gastrointestinal sistem fizyolojisindeki değişiklikler ilacın emiliminin hız ve miktarını etkileyebilir. Tükürük salgısında azalma, tablet veya kapsül şeklindeki ilaçların yutulmasını güçleştirir. Mide asit sekresyonu azaldığında ampisilin ve demir preparatlarının emilimi etkilenir. Mide motilitesinde azalma, mide boşalma zamanında uzama ilacın kanda doruk konsantrasyona ulaşma zamanını ve doruk konsantrasyonunu etkiler. Yaşlanmayla splanknik kan akımı azalır (13). Yaşlanmayla vücut kompozisyonu değişir. Vücut su oranı %15, kas kütlesi %30 azalırken, yağ dokusu %30 artar. Karaciğer parankimi ve kan akımı %30 azalır. Böbrek kan akımı ve parankimi azalır. Glomerüler filtrasyon hızı 30 yaşından itibaren her dekadda ortalama 8-10 ml/dk azalır. Enzim aktivitesi 23

23 Prof. Dr. Deniz SUNA ERDİNÇLER yaşlanmayla düşer Farmakokinetik değişiklikler: Bir ilacın vücutta izlediği yol genellikle dört aşamadan oluşur. Bunlar emilim, dağılım, metabolizma ve atılımdır. Yaşlıda ters ilaç reaksiyonlarının büyük kısmının doza bağlı farmakokinetik değişikliklerden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. a) Emilim: Yaşlanmayla sindirim sisteminde meydana gelen değişiklikler (mide asit sekresyonunda azalma, motilitede azalma gibi), eşlik eden hastalıklar (Konjestif kalp yetersizliğine bağlı motilite değişikliği, diyabete bağlı mide boşalma zamanında uzama) ve birlikte kullanılan ilaçlar (antiasitler, proton pompa inhibitörleri, antikolinerjikler) ilaç emilimini etkileyebilir. b) Dağılım ve proteine bağlanma: Vücut kompozisyonunda meydana gelen değişiklik (su oranı azalır, yağ oranı artar) sonucunda suda eriyen ilaçların dağılım hacmi azalırken, plazma seviyeleri artar. Yağda eriyen ilaçların ise dağılım hacmi artar ve onların plazma konsantrasyonları azalır; fakat atılım süreleri uzar. Albümin düzeyi sağlıklı yaşlılarda normaldir. Akut hastalıklarda ve yaşlıların %15 inde görülen protein malnütrisyonunda düşüktür. Albümin seviyesi düştüğünde serbest ilaç oranı artar, bu da toksisite riskini artırır. Protein için yarışan ilaçlarda (Warfarin & Oral antidiyabetik) bağlı olmayan ilacın yan etkisi artar (14). c) Metabolizma: Oral ilaçların karaciğerdeki ilk geçiş eliminasyonları azalır, biyoyararlanım ve kan seviyeleri artar. Propranololün yaşlılarda ilk geçiş metabolizması azaldığı için plazma düzeyi gençlerden yüksek seyreder. İlaç metabolizmasında rol oynayan Faz I metabolizması (oksidasyon, redüksiyon ve hidroliz reaksiyonları) yaşlıda azalırken, Faz II metabolizması (konjügasyon) değişmez. Sitokrom P-450 enzim seviyeleri azaldığından, bu enzim ile metabolize olan ilaçların (propranolol, verapamil, nitrat, trisiklik antidepresan) kan seviyeleri artar (14).

24 Yaşlıda Akılcı İlaç Kullanımı d) Yaşlanmayla böbrek kan akımı, parankimi ve kreatin klirensi azalır. Bu değişiklikler ilaç atılımı ve yanıtını karaciğerden daha fazla etkilemektedir. Bu nedenle yaşlılar böbrek yetersizliği olan hastalar gibi tedavi edilmelidir. Yaşlanmayla kas kitlesi azaldığı için günlük kreatininin oluşumu azalır. Bu nedenle böbrek fonksiyonlarını değerlendirme de serum kreatini her zaman iyi bir gösterge olmamaktadır. Kreatin klirensi <30 ml/dak nın altında ilaç dozu %50-70 azaltılmalı veya doz aralığı 2-3 misli arttırılmalıdır. -Bu farmakokinetik değişikliklerin yanında, yaşlının özelliklerinden biri de hemostatik mekanizmalardaki ilerleyici azalmadır. Böylece ilacın etkisi daha az iken, cevabı genellikle gençlerden daha fazladır; ilaca bağlı yan etki sıklığı ve ciddiyeti daha yüksektir. Örneğin; antihipertansif ilaçlara bağlı ortostatik hipotansiyon, diüretiklere bağlı dehidratasyon ve elektrolit dengesizliği, oral antikoagulanlara bağlı kanama, antidiyabetik ilaçlara bağlı hipoglisemi gibi yan etkiler yaşlıda sık ve daha ciddidir (9) İlaçların farmakokinetik ve farmakodinamiğinde meydana gelen değişiklikler yaşlı ile uğraşan hekimler tarafından bilinmelidir. Yaşlılarda Uygun Olmayan İlaç Kullanımı Yaşlılarda uygun olmayan ilaç kullanım sıklığı % 12 ile % 40 arasındadır (15-18). Yaşlıda uygun olmayan ilaç kullanımının sık olması, hasta güvenliğinin ve ulusal sağlıkla ilgili konuların önemini ortaya çıkarmıştır (19, 20). Yaşlılarda kullanılması uygun olmayan ilaçları belirleyen ve yaygın olarak kabul edilen kriterler geriatrist, geropsikiyatrist ve farmakologlardan oluşan bir komite tarafından hazırlanmıştır (21-23). Beers kriterleri olarak bilinen bu listeye göre ilaçlar: 1) Daima kaçınılması gerekenler (barbitürat, chlorpropamide); 2) Nadiren uygun olanlar (diazepam, propxyphen); 3) Bazı endikasyonlarda kullanılabilen fakat sıklıkla yanlış kullanılanlar (oxybutynin, diphenhydramine), olarak gruplandırılmıştır. Tablo.1 de 25

YAŞLI HASTALAR, SAĞLIK HİZMETLERİ ve ZORLUKLAR. Uzm. Dr. Mehmet Emin KUYUMCU Hacettepe Üniversitesi İç Hastalıkları ABD, Geriatri BD

YAŞLI HASTALAR, SAĞLIK HİZMETLERİ ve ZORLUKLAR. Uzm. Dr. Mehmet Emin KUYUMCU Hacettepe Üniversitesi İç Hastalıkları ABD, Geriatri BD YAŞLI HASTALAR, SAĞLIK HİZMETLERİ ve ZORLUKLAR Uzm. Dr. Mehmet Emin KUYUMCU Hacettepe Üniversitesi İç Hastalıkları ABD, Geriatri BD Türkiye yaşlanıyor 2010 yılı Türkiye toplam nüfusu 73.722.988 65 yaş

Detaylı

Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri

Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri Hastalıkların tedavisinde kat edilen yol, bulaşıcı hastalıklarla başarılı mücadele, yaşam koşullarında düzelme gibi

Detaylı

GERİATRİK HASTAYA YAKLAŞIM

GERİATRİK HASTAYA YAKLAŞIM GERİATRİK HASTAYA YAKLAŞIM Demografik anlamda yaşlılığın sınırı 65 yaş olarak benimsenmektedir. 65-74 arası erken yaşlılık, 75-84 yaş arası yaşlılık, 85 yaş ve üzerindekiler ileri yaşlılık dönemidir. Yaşlanma

Detaylı

YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIM İLKELERİ. Uzm. Hem. Kader KILIÇ Acıbadem Fulya Hastanesi, Sorumlu Hemşire Hazırlanma Tarihi: 22 Kasım 2014

YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIM İLKELERİ. Uzm. Hem. Kader KILIÇ Acıbadem Fulya Hastanesi, Sorumlu Hemşire Hazırlanma Tarihi: 22 Kasım 2014 YAŞLILIKTA İLAÇ KULLANIM İLKELERİ Uzm. Hem. Kader KILIÇ Acıbadem Fulya Hastanesi, Sorumlu Hemşire Hazırlanma Tarihi: 22 Kasım 2014 Yaşlılık da sevgi gibidir saklanamaz Thomas Dekker Sunu Planı Yaşlı Nüfus

Detaylı

ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI

ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI Dr. Evren Özdemir Hacettepe Üniversitesi Kanser Enstitüsü Ankara 05.04.2014 Akılcı İlaç Kullanımı İçin Sorumluluk Sahibi Taraflar Hekim Eczacı Hemşire Diğer sağlık personeli

Detaylı

Yaşam kalitesini olumsuz etkileyen, Önlenebilen veya geciktirilebilen bir hastalıktır.

Yaşam kalitesini olumsuz etkileyen, Önlenebilen veya geciktirilebilen bir hastalıktır. Sık görülen, Morbidite ve mortalitesi yüksek olan, Yaşam kalitesini olumsuz etkileyen, Büyük ekonomik yük getiren, Farkındalığı ve erken tanısı düşük olan, Önlenebilen veya geciktirilebilen bir hastalıktır.

Detaylı

Yüksekte Çalışması İçin Onay Verilecek Çalışanın İç Hastalıkları Açısından Değerlendirilmesi. Dr.Emel Bayrak İç Hastalıkları Uzmanı

Yüksekte Çalışması İçin Onay Verilecek Çalışanın İç Hastalıkları Açısından Değerlendirilmesi. Dr.Emel Bayrak İç Hastalıkları Uzmanı Yüksekte Çalışması İçin Onay Verilecek Çalışanın İç Hastalıkları Açısından Değerlendirilmesi Dr.Emel Bayrak İç Hastalıkları Uzmanı Çalışan açısından, yüksekte güvenle çalışabilirliği belirleyen etkenler:

Detaylı

YAŞLILIK DÖNEMİNDE İLAÇ KULLANIMI

YAŞLILIK DÖNEMİNDE İLAÇ KULLANIMI YAŞLILIK DÖNEMİNDE İLAÇ KULLANIMI Prof.Dr. Yeşim Gökçe KUTSAL -Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı Öğretim Üyesi -Hacettepe Üniversitesi Geriatrik Bilimler

Detaylı

GERİATRİ DR. HÜSEYİN DORUK

GERİATRİ DR. HÜSEYİN DORUK GERİATRİ DR. HÜSEYİN DORUK Master Yoda: 900 yıl 546 yıl Jean Louise Calment 122 yaş Tanrılar yaşlandıkça hayatı daha mutsuz ve hoş olmayan bir hale getirerek ne kadar merhametli olduklarını gösteriyor.

Detaylı

YB 213- Fiziksel Rehabilitasyon

YB 213- Fiziksel Rehabilitasyon YB 213- Fiziksel Rehabilitasyon Geriartrik Değerlendirme ve Testler Fzt.Hüseyin B. Özkader Geriarti 1970 yıllarından itibaren gelişmeye başlandıktan sonra çeşitli çalışmaların sonucunda geriartrinin kalbi

Detaylı

Yaşlılarda Polifarmasi

Yaşlılarda Polifarmasi Yaşlılarda Polifarmasi Yaşlı insan nüfusu genel toplum içinde artmaktadır ve gelişmiş ülkelerde %15 dolaylarındadır ülkemizde de doğum hızındaki azalma ve beklenen ömürdeki artışla birlikte önümüzdeki

Detaylı

TND Böbrek Sağlığı Otobüsü

TND Böbrek Sağlığı Otobüsü Sık görülen, Morbidite ve mortalitesi yüksek olan, Yaşam kalitesini olumsuz etkileyen, Büyük ekonomik yük getiren, Farkındalığı ve erken tanısı düşük olan, Önlenebilen veya geciktirilebilen bir hastalıktır.

Detaylı

SALTurk Çalışması. Türk Toplumunda Tuz Tüketimi ve Kan Basıncı Çalışması. 22 Mayıs 2008 - Antalya

SALTurk Çalışması. Türk Toplumunda Tuz Tüketimi ve Kan Basıncı Çalışması. 22 Mayıs 2008 - Antalya SALTurk Çalışması Türk Toplumunda Tuz Tüketimi ve Kan Basıncı Çalışması 22 Mayıs 2008 - Antalya Amaç Türkiye de günlük tuz alımını saptamak Sodyum alımı ve hipertansiyon ilişkisini araştırmak Kabul ve

Detaylı

Yrd. Doç.Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD

Yrd. Doç.Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD Yaşlılarda Psikofarm akoloji Uygulam a Prensipleri Yrd. Doç.Dr. Mehmet AK GATA Psikiyatri AD ABD > 65 yaş, nüfusun %13 ancak reçete edilen tüm ilaçların % 35 > 70 yaş, hastaneye yatış 1/6 ilaç yan etkisi

Detaylı

RENOVASKÜLER HİPERTANSİYON ŞÜPHESİ OLAN HASTALARDA KLİNİK İPUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ DR. NİHAN TÖRER TEKKARIŞMAZ

RENOVASKÜLER HİPERTANSİYON ŞÜPHESİ OLAN HASTALARDA KLİNİK İPUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ DR. NİHAN TÖRER TEKKARIŞMAZ RENOVASKÜLER HİPERTANSİYON ŞÜPHESİ OLAN HASTALARDA KLİNİK İPUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ DR. NİHAN TÖRER TEKKARIŞMAZ 20.05.2010 Giriş I Renovasküler hipertansiyon (RVH), renal arter(ler) darlığının neden

Detaylı

Prediyaliz Kronik Böbrek Hastalarında Kesitsel Bir Çalışma: Yaşam Kalitesi

Prediyaliz Kronik Böbrek Hastalarında Kesitsel Bir Çalışma: Yaşam Kalitesi Prediyaliz Kronik Böbrek Hastalarında Kesitsel Bir Çalışma: Yaşam Kalitesi Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Nefroloji Kliniği, Prediyaliz Eğitim Hemşiresi Giriş: Kronik Böbrek Hastalığı (KBH); popülasyonun

Detaylı

Geriatri ve akılcı ilaç kullanımı: Vitamin D. Doç.Dr. İlker TAŞÇI GATA İç Hastalıkları BD, Ankara İç Hastalıkları & Geriatri Uzmanı

Geriatri ve akılcı ilaç kullanımı: Vitamin D. Doç.Dr. İlker TAŞÇI GATA İç Hastalıkları BD, Ankara İç Hastalıkları & Geriatri Uzmanı Geriatri ve akılcı ilaç kullanımı: Vitamin D Doç.Dr. İlker TAŞÇI GATA İç Hastalıkları BD, Ankara İç Hastalıkları & Geriatri Uzmanı Akılcı ilaç kullanımı Kanıta dayalı tıp Metaanaliz RCTs Centre for Evidence-Based

Detaylı

GERİATRİK HASTALARDA ÇOKLU İLAÇ KULLANIMI

GERİATRİK HASTALARDA ÇOKLU İLAÇ KULLANIMI GERİATRİK HASTALARDA ÇOKLU İLAÇ KULLANIMI Dr.Mehmet AYRANCI Haydarpaşa Numune EAH Acil Tıp Kliniği Yaşlanma Ekonomik ve sosyokültürel koşulların gelişmesi Doğum oranının azalması Modern tıbbın imkanlarından

Detaylı

MENOPOZ VE ANTİHİPERTANSİF TEDAVİ

MENOPOZ VE ANTİHİPERTANSİF TEDAVİ MENOPOZ VE ANTİHİPERTANSİF TEDAVİ Dr. Mürvet YILMAZ BAKIRKÖY DR. SADİ KONUK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ KADINLARDA HT Yaşlanma ile birlikte kan basıncında artış görülür. Erişkin kadınların %25 Postmenopozal

Detaylı

Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın?

Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın? Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın? Dr. Beste Atasoy Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyasyon Onkolojisi Anabilim Dalı & Sağlık Bakanlığı-Marmara Üniversitesi Pendik

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne AKILCI İLAÇ KULLANIMI Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne AKILCI İLAÇ KULLANIMI Akılcı İlaç Kullanımı tanımı ilk defa 1985 yılında Dünya Sağlık

Detaylı

KAN BASINCI KONTROLÜNÜ İYİLEŞTİRMENİN YOLLARI. Doç. Dr. Başol Canbakan Etlik İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi

KAN BASINCI KONTROLÜNÜ İYİLEŞTİRMENİN YOLLARI. Doç. Dr. Başol Canbakan Etlik İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi KAN BASINCI KONTROLÜNÜ İYİLEŞTİRMENİN YOLLARI Doç. Dr. Başol Canbakan Etlik İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Plan Kan basıncı kontrolünün önemi ve kardiyovasküler sonuçlar üzerine etkisi Kan basıncı

Detaylı

Metabolik Sendrom ve Diyabette Akılcı İlaç Kullanımı. Dr Miraç Vural Keskinler

Metabolik Sendrom ve Diyabette Akılcı İlaç Kullanımı. Dr Miraç Vural Keskinler Metabolik Sendrom ve Diyabette Akılcı İlaç Kullanımı Dr Miraç Vural Keskinler Önce sentez DM ve MS Akılcı İlaç Kullanımı Oral antidiyabetik ajanlar İnsülin Glp-1 analogları Antihipertansif ilaçlar Hipolipidemik

Detaylı

Bugün Neredeyiz? Dr. Yunus Erdem Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji Ünitesi

Bugün Neredeyiz? Dr. Yunus Erdem Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji Ünitesi Hipertansiyon Tedavisi: Bugün Neredeyiz? Dr. Yunus Erdem Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji Ünitesi Hipertansiyon Sıklık Yolaçtığı sorunlar Nedenler Kan basıncı hedefleri Tedavi Dünyada Mortalite

Detaylı

EVDE BAKIM HİZMET DENEYİMLERİ:KAMUDA

EVDE BAKIM HİZMET DENEYİMLERİ:KAMUDA EVDE BAKIM HİZMET DENEYİMLERİ:KAMUDA Doç. Dr. Pemra C.ÜNALAN Ast. Dr. Özge Doğan Marmara Üniversitesi Pendik EAH Evde Sağlık Birimi EVDE SAĞLIKTA HASTA TAKİBİ... Evde sağlık hizmeti alan hastaların ayaktan

Detaylı

YASLANMA ve YASAM KALİTESİ

YASLANMA ve YASAM KALİTESİ YASLANMA ve YASAM KALİTESİ Tufan Çankaya İzmir, 2003 Giriş: Doğal süreç; Doğum, büyüme-gelişme, üreme, ölüm Ölüm, yaşamın hangi döneminde meydana geliyor? Genç ölüm - Geç ölüm Dünya topluluklarına bakıldığında:

Detaylı

AĞRIDA AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Prof. Dr. Arzu Yağız On Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, İzmir

AĞRIDA AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Prof. Dr. Arzu Yağız On Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, İzmir AĞRIDA AKILCI İLAÇ KULLANIMI Prof. Dr. Arzu Yağız On Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, İzmir AKILCI İLAÇ KULLANIMI -Tanım- Kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine

Detaylı

Prof. Dr. Yeşim GÖKÇE - KUTSAL

Prof. Dr. Yeşim GÖKÇE - KUTSAL Yazar Ad 157 Prof. Dr. Yeşim GÖKÇE - KUTSAL Yaşlanma ile birlikte organlarda ve organ sistemlerinde ortaya çıkan değişiklikler sonucunda, vücudun çeşitli stres ve değişen koşullara adaptasyonu azalmıştır.

Detaylı

Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı. Doç.Dr.Vesile Altınyazar

Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı. Doç.Dr.Vesile Altınyazar Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı Doç.Dr.Vesile Altınyazar Tüm dünyada ilaç harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindekipayı ortalama %24,9 Ülkemizde bu oran 2000 yılı için %33,5 Akılcı İlaç Kullanımı;

Detaylı

24 Ekim 2014/Antalya 1

24 Ekim 2014/Antalya 1 Kronik Böbrek Hastalığının Kontrolü ve Yönetimi Doç. Dr. Öznur USTA YEŞİLBALKAN Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi İç Hastalıkları Hemşireliği o.u.yesilbalkan@ege.edu.tr 24 Ekim 2014/Antalya 1 SUNUM

Detaylı

Levosimendanın farmakolojisi

Levosimendanın farmakolojisi Levosimendanın farmakolojisi Prof. Dr. Öner SÜZER Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Farmakoloji ve Klinik Farmakoloji AbD 1 Konjestif kalp yetmezliği ve mortalite 2 Kaynak: BM Massie et al, Curr Opin Cardiol 1996

Detaylı

İLERLEYEN YAŞLARA SAĞLIK HİZMETİ

İLERLEYEN YAŞLARA SAĞLIK HİZMETİ İLERLEYEN YAŞLARA SAĞLIK HİZMETİ Prof. Dr. Mehmet Akif KARAN İÜ, İstanbul Tıp Fakültesi, Geriatri BD Türkiye Halk Sağlığı ve Kronik Hastalıklar Enstitüsü Sağlık ve Sigorta Yöneticileri Derneği 5. Ulusal

Detaylı

ADRENAL YETMEZLİK VE ADDİSON. Doç. Dr. Mehtap BULUT Bursa Şevket Yılmaz EAH Acil Tıp Kliniği

ADRENAL YETMEZLİK VE ADDİSON. Doç. Dr. Mehtap BULUT Bursa Şevket Yılmaz EAH Acil Tıp Kliniği ADRENAL YETMEZLİK VE ADDİSON Doç. Dr. Mehtap BULUT Bursa Şevket Yılmaz EAH Acil Tıp Kliniği SUNU PLANI Tanım ve Epidemiyoloji Adrenal bez anatomi Etiyoloji Tanı Klinik Tedavi TANIM-EPİDEMİYOLOJİ Adrenal

Detaylı

ŞİZOFRENİ HASTALARINDA TIBBİ(FİZİKSEL) HASTALIK EŞ TANILARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

ŞİZOFRENİ HASTALARINDA TIBBİ(FİZİKSEL) HASTALIK EŞ TANILARININ DEĞERLENDİRİLMESİ ŞİZOFRENİ HASTALARINDA TIBBİ(FİZİKSEL) HASTALIK EŞ TANILARININ DEĞERLENDİRİLMESİ Dr. Mehmet Emin Demirkol Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı AMAÇ Bu çalışmada

Detaylı

Geriatrik Tıp Tarihi Mevcut Durum: Problem ve Fırsatlar

Geriatrik Tıp Tarihi Mevcut Durum: Problem ve Fırsatlar Geriatrik Tıp Tarihi Mevcut Durum: Problem ve Fırsatlar Dr.Mustafa HAYIRLIDAĞ Giriş Mevcut Durum Problem ve Fırsatlar Bugun kimiz? Hedef hastalarımız kimler? Geriatrik tıp bugün nerede? Zorluklar GİRİŞ

Detaylı

2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru yanıt hayır olabilir mi?

2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru yanıt hayır olabilir mi? ÇOCUKLARDA İLAÇ KULLANIMINDA FARMAKOKİNETİK VE FARMAKODİNAMİK FARKLILIKLAR 17.12.2004 ANKARA Prof.Dr. Aydın Erenmemişoğlu ÇOCUKLARDA İLAÇ KULLANIMINDA FARMAKOKİNETİK VE 2x2=4 her koşulda doğru mudur? doğru

Detaylı

Yaşlılarda Dirençli Anksiyete Bozukluklarının Tanı ve Tedavisi

Yaşlılarda Dirençli Anksiyete Bozukluklarının Tanı ve Tedavisi Yaşlılarda Dirençli Anksiyete Bozukluklarının Tanı ve Tedavisi Dr. Berker Duman Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Psikiyatri AD, Konsültasyon-Liyezon Psikiyatrisi BD Ankara Üniversitesi Beyin Araştırmaları

Detaylı

Palyatif Bakım için Eksik bir Parçanın Tamamlanması: Kamu-Üniversite-Endüstri İşbirliği. 3. TÜKED Kongresi, Mart 2016, Dalaman - Muğla

Palyatif Bakım için Eksik bir Parçanın Tamamlanması: Kamu-Üniversite-Endüstri İşbirliği. 3. TÜKED Kongresi, Mart 2016, Dalaman - Muğla Palyatif Bakım için Eksik bir Parçanın Tamamlanması: Kamu-Üniversite-Endüstri İşbirliği Doç. Dr. Murat Gültekin Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kanser Daire Başkanı Prof. Dr. Bülent Gümüşel Hacettepe Üniversitesi

Detaylı

Hipertansiyon ve Kronik Böbrek Hastalığı

Hipertansiyon ve Kronik Böbrek Hastalığı Chronic REnal Disease In Turkey CREDIT Hipertansiyon ve Kronik Böbrek Hastalığı Alt Analiz Sonuçları Prof. Dr. Bülent ALTUN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji Ünitesi CREDIT: Kilometre Taşları

Detaylı

Açıklama 2008 2010. Araştırmacı: Danışman: Gelir getiren yoktur Konuşmacı: Gelir getiren yoktur

Açıklama 2008 2010. Araştırmacı: Danışman: Gelir getiren yoktur Konuşmacı: Gelir getiren yoktur Araştırmacı: Açıklama 2008 2010 RISKMAN (Çalışma kodu: DIREG_L_03836) Türkiye de Hipertansiyonlu Hastalarda Kardiovasküler Risk Yönetimi Uygulamaları Çalışması Firma: Sanofi Aventis Geliri Türk Geriatri

Detaylı

YÜKSEK KOLESTEROL VE İLAÇ KULLANIMI. Prof. Dr. Tekin AKPOLAT

YÜKSEK KOLESTEROL VE İLAÇ KULLANIMI. Prof. Dr. Tekin AKPOLAT YÜKSEK KOLESTEROL VE İLAÇ KULLANIMI Prof. Dr. Tekin AKPOLAT Yüksek kolesterolde ilaç tedavisi üzerinde çok tartışılan bir konudur. Hangi kolesterol düzeyinde ilaç başlanacağı gerçekten yorumlara açıktır

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMI DR. NURİYE TAŞDELEN FIŞGIN İNFEKSİYON HASTALIKLARI VE KLİNİK MİKROBİYOLOJİ

AKILCI İLAÇ KULLANIMI DR. NURİYE TAŞDELEN FIŞGIN İNFEKSİYON HASTALIKLARI VE KLİNİK MİKROBİYOLOJİ AKILCI İLAÇ KULLANIMI DR. NURİYE TAŞDELEN FIŞGIN İNFEKSİYON HASTALIKLARI VE KLİNİK MİKROBİYOLOJİ Akılcı İlaç Kullanımı Nedir? Akılcı İlaç Kullanımı tanımı ilk defa 1985 yılında Kenya da Dünya Sağlık Örgütü

Detaylı

YAŞLILARDA DİYABET Glisemik Hedef

YAŞLILARDA DİYABET Glisemik Hedef YAŞLILARDA DİYABET Glisemik Hedef Doç. Dr. Ayşegül Atmaca Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Endokrinoloji Bilim Dalı 26 Nisan 2014, Antalya 50. Ulusal Diyabet Kongresi Yaş Ortalama İnsan Ömrü Ortalama

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIM PROSEDÜRÜ

AKILCI İLAÇ KULLANIM PROSEDÜRÜ 1. AMAÇ : Hastanedeki akılcı ilaç kullanımına yönelik uygulamaların belirlenmesi. 2. KAPSAM : Hastalara verilecek ilaç tedavilerinin uygunluğunu, bunun kontrolü için kurulan Akılcı ilaç kullanımı sorumlu

Detaylı

Hipotetik vaka sunumu: yüksek kanama riski ve komorbiditeleri olan hastada strok riskinin ve çarpıntının tanımlanması ve yönetimi

Hipotetik vaka sunumu: yüksek kanama riski ve komorbiditeleri olan hastada strok riskinin ve çarpıntının tanımlanması ve yönetimi Hipotetik vaka sunumu: yüksek kanama riski ve komorbiditeleri olan hastada strok riskinin ve çarpıntının tanımlanması ve yönetimi Dr. Mustafa Akçakoyun Kartal Kosuyolu Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma

Detaylı

TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ. Uz Dr Nil Banu PELİT

TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ. Uz Dr Nil Banu PELİT TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ Uz Dr Nil Banu PELİT Tarihçe Bock AV. Use and abuse of blood transfusion. N Engl J Med. 1936 ; 215: 421-425. Fantus B. The therapy of Cook Country Hospital

Detaylı

YATAN HASTA DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ

YATAN HASTA DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ REVİZYON DURUMU Revizyon Tarihi Açıklama Revizyon No Hazırlayan: Onaylayan: Onaylayan: Hasta Değerlendirme Kurulu Adem Aköl Kalite Konseyi Başkanı Sinan Özyavaş Kalite Koordinatörü 1/5 1. AMAÇ Bu prosedürün

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı Tüm maddeler zehirdir, ilacı zehirden ayıran dozudur 3 Akılcı İlaç Kullanımı

Detaylı

KEMOTERAPÖTİK İLAÇ HAZIRLAMASINDA SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE İLAÇ HATALARI

KEMOTERAPÖTİK İLAÇ HAZIRLAMASINDA SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE İLAÇ HATALARI KEMOTERAPÖTİK İLAÇ HAZIRLAMASINDA SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE İLAÇ HATALARI Uzm. Ecz. Gamze KORUBÜK Hacettepe Üniversitesi Hastaneleri Onkoloji Hastane Eczanesi Kanser tedavi yöntemlerinden biri olan

Detaylı

Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu. Yaşlı Bakım-Ebelik. YB 205 Beslenme İkeleri

Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu. Yaşlı Bakım-Ebelik. YB 205 Beslenme İkeleri Yakın Doğu Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Yaşlı Bakım-Ebelik YB 205 Beslenme İkeleri Uzm. Dyt. Emine Ömerağa emine.omeraga@neu.edu.tr YAŞLANMA Amerika da yaşlı bireyler eskiye göre

Detaylı

KARŞIYAKA HİPERTANSİYON PREVALANS VE FARKINDALIK (KARHİP) ÇALIŞMASI

KARŞIYAKA HİPERTANSİYON PREVALANS VE FARKINDALIK (KARHİP) ÇALIŞMASI KARŞIYAKA HİPERTANSİYON PREVALANS VE FARKINDALIK (KARHİP) ÇALIŞMASI Hipertansiyon (HT) çağımızın en önemli sağlık sorunu olup mortalite ve morbidite nedenlerinin başında gelmektedir. Türkiye de de tüm

Detaylı

Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı. Doç.Dr.Vesile Altınyazar

Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı. Doç.Dr.Vesile Altınyazar Psikiyatride Akılcı İlaç Kullanımı Doç.Dr.Vesile Altınyazar Tüm dünyada ilaç harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı ortalama %24,9 Ülkemizde bu oran 2000 yılı için %33,5 DSÖ tahminlerine

Detaylı

BİRİNCİ BASAMAKTA KORTİKOSTEROİD KULLANIMI. Dr. Gökhan Keser Reçete Günleri 19 Nisan 2012

BİRİNCİ BASAMAKTA KORTİKOSTEROİD KULLANIMI. Dr. Gökhan Keser Reçete Günleri 19 Nisan 2012 BİRİNCİ BASAMAKTA KORTİKOSTEROİD KULLANIMI Dr. Gökhan Keser Reçete Günleri 19 Nisan 2012 KORTİKOSTEROİDLERLE TEDAVİ YARAR ZARAR Kortikosteroid Endikasyonları Yerine koyma tedavisi Hidrokortizon Alerji,

Detaylı

Eskimeyen Yeniler: Nabız Hızı ve Nabız Basıncı

Eskimeyen Yeniler: Nabız Hızı ve Nabız Basıncı Kan Basıncında Yeni Kavramlar Eskimeyen Yeniler: Nabız Hızı ve Nabız Basıncı Prof. Dr. Enver Atalar Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kardiyoloji Anabilim Dalı Nabız Basıncı Nabız Basıncı: Sistolik

Detaylı

Hiperlipidemiye Güncel Yaklaşım

Hiperlipidemiye Güncel Yaklaşım İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri Sık Görülen Kardiyolojik Sorunlarda Güncelleme Sempozyum Dizisi No: 40 Haziran 2004; s. 69-74 Hiperlipidemiye Güncel Yaklaşım Prof. Dr. Hakan

Detaylı

Yasemin ELİTOK. Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi. Pediatrik Hematoloji-Onkoloji BD, Erzurum

Yasemin ELİTOK. Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi. Pediatrik Hematoloji-Onkoloji BD, Erzurum Yasemin ELİTOK Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Hematoloji-Onkoloji BD, Erzurum Tanı olanaklarının gelişmesi ve sağlık kuruluşlarından yararlanma olanaklarının artması, Toplumun bilgi seviyesinin

Detaylı

HEMODİYALİZ HASTALARININ HİPERTANSİYON YÖNETİMİNE İLİŞKİN EVDE YAPTIKLARI UYGULAMALAR

HEMODİYALİZ HASTALARININ HİPERTANSİYON YÖNETİMİNE İLİŞKİN EVDE YAPTIKLARI UYGULAMALAR HEMODİYALİZ HASTALARININ HİPERTANSİYON YÖNETİMİNE İLİŞKİN EVDE YAPTIKLARI UYGULAMALAR Feray Gökdoğan 1, Duygu Kes 2, Döndü Tuna 3, Gülay Turgay 4 1 British University of Nicosia, Hemşirelik Bölümü 2 Karabük

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

Yaşamsal fonksiyonların sürekli azalması, tüm organizmanın verimliliğinde görülen azalma,çevresel faktörlere uyum sağlayabilme yeteneğinin azalması

Yaşamsal fonksiyonların sürekli azalması, tüm organizmanın verimliliğinde görülen azalma,çevresel faktörlere uyum sağlayabilme yeteneğinin azalması Yaşlı sağlığı DSÖ yaşlılığı Yaşamsal fonksiyonların sürekli azalması, tüm organizmanın verimliliğinde görülen azalma,çevresel faktörlere uyum sağlayabilme yeteneğinin azalması olarak tanımlamıştır 65 yaş

Detaylı

Dr. Bekir KESKİNKILIÇ

Dr. Bekir KESKİNKILIÇ Dr. Bekir KESKİNKILIÇ 1 SAĞLIK Yalnızca hastalık veya sakatlığın olmaması değil, fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir. Irk, din, siyasi görüş, ekonomik veya sosyal durum ayrımı yapılmaksızın

Detaylı

İLAÇ ETKİNLİĞİ DİYETLE NASIL DÜZENLENİR? Doç. Dr. Aslı AKYOL MUTLU Hacettepe Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü

İLAÇ ETKİNLİĞİ DİYETLE NASIL DÜZENLENİR? Doç. Dr. Aslı AKYOL MUTLU Hacettepe Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü İLAÇ ETKİNLİĞİ DİYETLE NASIL DÜZENLENİR? Doç. Dr. Aslı AKYOL MUTLU Hacettepe Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü İDEAL FARMAKOLOJİK TEDAVİ * Etkilerin spesifik olması * Aynı düzeyde öngörülebilir

Detaylı

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182 İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2013 YILI HASTA OKULU PLANI HASTANE ADI TARİH SAAT KONU EĞİTİM YERİ HASTA OKULU PROGRAMI İÇİN HASTA VE YAKINLARININ İLETİŞİM KURABİLECEKLERİ TELEFON NUMARASI HASEKİ 28/01/2013

Detaylı

Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesinde İzlenen Olgularda Akut Böbrek Hasarı ve prifle Kriterlerinin Tanı ve Prognozdaki Önemi. Dr.

Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesinde İzlenen Olgularda Akut Böbrek Hasarı ve prifle Kriterlerinin Tanı ve Prognozdaki Önemi. Dr. Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesinde İzlenen Olgularda Akut Böbrek Hasarı ve prifle Kriterlerinin Tanı ve Prognozdaki Önemi Dr. Aslı KANTAR GİRİŞ GENEL BİLGİLER Akut böbrek hasarı (ABH) yenidoğan yoğun bakım

Detaylı

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır.

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 1 / 5 1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk a detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 2. Kapsam: Bu talimat çocuk ın değerlendirilmesine ilişkin faaliyetleri

Detaylı

DİYABET TEDAVİSİNDE HEDEF KAN BASINCI:

DİYABET TEDAVİSİNDE HEDEF KAN BASINCI: DİYABET TEDAVİSİNDE HEDEF KAN BASINCI: Hedef ne olmalı? İntensif tedavi gereklimi? PROF.DR.TEVFİK SABUNCU Harran Üniversitesi, Tıp Fakültesi Endokrinoloji Bilim Dalı 2003 JNC-VII Hipertansiyon Sınıflandırması

Detaylı

DİYABET HEMŞİRELİĞİ DERNEĞİ DİYABET EĞİTİMCİSİNİN EĞİTİMİ KURSU PROGRAMI

DİYABET HEMŞİRELİĞİ DERNEĞİ DİYABET EĞİTİMCİSİNİN EĞİTİMİ KURSU PROGRAMI DİYABET HEMŞİRELİĞİ DERNEĞİ DİYABET EĞİTİMCİSİNİN EĞİTİMİ KURSU PROGRAMI Hazırlayan : Julie A. KUENZİ, RN,MSN,CDE,CPT Medical College of Wisconsin Çeviren: Doç.Dr. Nermin OLGUN Marmara Üniversitesi Hemşirelik

Detaylı

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu Sağlık Hizmetlerinin Özellikleri Ergenin yaşına, gelişim düzeyine uygun Bireysel, kültürel ve sosyoekonomik farklılıklara

Detaylı

Antihipertansif ilaçlar sabah alınmalı

Antihipertansif ilaçlar sabah alınmalı Antihipertansif ilaçlar sabah alınmalı Dr. Ahmet Temizhan Türkiye Yüksek İhtisas EAH Kardiyoloji Kliniği Karabük Üniversitesi Tıp Fakültesi Kardiyoloji AD Bir tane antihipertansif ilaç kullanıyorum Bunu

Detaylı

Atriyal Fibrilasyonda Akılcı İlaç Kullanımı. Dr Özlem Özcan Çelebi

Atriyal Fibrilasyonda Akılcı İlaç Kullanımı. Dr Özlem Özcan Çelebi Atriyal Fibrilasyonda Akılcı İlaç Kullanımı Dr Özlem Özcan Çelebi Akılcı İlaç Kullanımı Kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre; uygun ilacı uygun süre ve dozda en uygun maliyetle ve

Detaylı

DİYABETTEN KORUNMADA CİNSİYET İLİŞKİLİ FARKLILIKLAR. Dr. İlhan TARKUN Kocaeli Üniversitesi Endokrinoloji ve Metabolizma Bilim Dalı

DİYABETTEN KORUNMADA CİNSİYET İLİŞKİLİ FARKLILIKLAR. Dr. İlhan TARKUN Kocaeli Üniversitesi Endokrinoloji ve Metabolizma Bilim Dalı DİYABETTEN KORUNMADA CİNSİYET İLİŞKİLİ FARKLILIKLAR Dr. İlhan TARKUN Kocaeli Üniversitesi Endokrinoloji ve Metabolizma Bilim Dalı Cinsiyet İlişkili Farklılıklar ERKEK BEYNİ KADIN BEYNİ Cinsiyet İlişkili

Detaylı

Bir hastanın mektubundan...

Bir hastanın mektubundan... Bir hastanın mektubundan... Değerli Meltem Hocam; Size bu satırları büyük bir yorgunluk ve zorlu bir nefes alıp verme gayreti içinde yazmaya çalışıyorum. Bu gün sizin beni evde ziyaretinizden sonra size

Detaylı

Doç. Dr. Naile BİLGİLİ Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi

Doç. Dr. Naile BİLGİLİ Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Doç. Dr. Naile BİLGİLİ Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi YAŞLILARDA DÜŞME Düşmeler büyük ölçüde önlenebilen önemli bir halk sağlığı sorunudur. Mortalite Engellilik İş gücü kaybı Bakım ve sağlık

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı Tüm maddeler zehirdir, ilacı zehirden ayıran dozudur 3 Akılcı İlaç Kullanımı

Detaylı

JNC 8 göre Hipertansif Hastanın Tedavide Kan Basıncı Hedefi Ne Olmalı

JNC 8 göre Hipertansif Hastanın Tedavide Kan Basıncı Hedefi Ne Olmalı JNC 8 göre Hipertansif Hastanın Tedavide Kan Basıncı Hedefi Ne Olmalı Prof. Dr. Bülent ALTUN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı Dünyada Hipertansiyon

Detaylı

İnsomni. Dr. Selda KORKMAZ

İnsomni. Dr. Selda KORKMAZ İnsomni Dr. Selda KORKMAZ Uykuya başlama zorluğu Uykuyu sürdürme zorluğu Çok erken uyanma Kronik şekilde dinlendirici olmayan uyku yakınması Kötü kalitede uyku yakınması Genel populasyonda en sık görülen

Detaylı

Akılcı İlaç Kullanımı

Akılcı İlaç Kullanımı Prof. Dr. Alaeddin Akcasu Prof. Dr. S. Oğuz Kayaalp Akılcı İlaç Kullanımı Eğitimi ve Temel İlkeleri Doç. Dr. Kamil VURAL Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesi Farmakoloji Anabilim Dalı Akılcı İlaç Kulanımı

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Yrd. Doç Dr. Işıl Göğcegöz Gül Üsküdar Üniversitesi

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Yrd. Doç Dr. Işıl Göğcegöz Gül Üsküdar Üniversitesi AKILCI İLAÇ KULLANIMI Yrd. Doç Dr. Işıl Göğcegöz Gül Üsküdar Üniversitesi İlaç endüstrisindeki gelişmeler ile birlikte tüm dünyada yanlış, gereksiz, etkisiz ve yüksek maliyetli ilaç kullanımını artırmış

Detaylı

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ HAYAT PROGRAMI (2014 2017) TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ

Detaylı

GEBELİK ve BÖBREK HASTALIKLARI

GEBELİK ve BÖBREK HASTALIKLARI GEBELİK ve BÖBREK HASTALIKLARI Gebelikte ortaya çıkan fizyolojik değişiklikler Sodyum ve su retansiyonu Sistemik kan basıncında azalma Böbrek boyutunda artma ve toplayıcı sistemde dilatasyon Böbrek kan

Detaylı

MENOPOZ. Menopoz nedir?

MENOPOZ. Menopoz nedir? MENOPOZ Hayatınızı kabusa çeviren, unutkanlık, uykusuzluk, depresyon, sinirlilik, halsizlik şikayetlerinin en büyük sebeplerinden biri menopozdur. İleri dönemde idrar kaçırma, kemik erimesi, hipertansiyona

Detaylı

ERKEN MOBİLİZASYON 27/04/16 YATAK İSTİRAHATİ/HAREKETSİZLİK EPİDEMİYOLOJİ

ERKEN MOBİLİZASYON 27/04/16 YATAK İSTİRAHATİ/HAREKETSİZLİK EPİDEMİYOLOJİ ERKEN MOBİLİZASYON Prof.Dr. Necati GÖKMEN DOKUZ EYLÜL ÜÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ ANESTEZİYOLOJİ VE REANİMASYON AD YOĞUN BAKIM BİLİM DALI İZMİR Dinlenme Doğal tedavi mekanizması Yatak istirahati Uyku ile

Detaylı

Yakınması: Efor sonrası nefes darlığı, sabahları şiddetli olan ense ağrısı, yorgunluk

Yakınması: Efor sonrası nefes darlığı, sabahları şiddetli olan ense ağrısı, yorgunluk 62 y., kadın, emekli bankacı İzmir de oturuyor. Yakınması: Efor sonrası nefes darlığı, sabahları şiddetli olan ense ağrısı, yorgunluk Öykü: 12 yıldır hipertansif. İlaçlarını düzenli aldığını ve diyete

Detaylı

Dahiliye Konsültasyonu için Altın Öneriler: En Sık Görülen On Olgu Örneği Asıl Deniz alt Güney başlık Duman stilini düzenlemek için tıklatın Marmara

Dahiliye Konsültasyonu için Altın Öneriler: En Sık Görülen On Olgu Örneği Asıl Deniz alt Güney başlık Duman stilini düzenlemek için tıklatın Marmara Dahiliye Konsültasyonu için Altın Öneriler: En Sık Görülen On Olgu Örneği Asıl Deniz alt Güney başlık Duman stilini düzenlemek için tıklatın Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Olgu 1 28 yaşında erkek Ortopedi

Detaylı

Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık

Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık Sisteminde Kalmasını Artırıcı Önlemler Prof. Dr. Dilara İnan 26.12.2015 İstanbul HIV hastasının takipte kalması, HIV hastalığının sonuçlarını hem bireysel hem toplumsal

Detaylı

Çocukta Analjezik Antipiretik Kullanımı

Çocukta Analjezik Antipiretik Kullanımı Çocukta Analjezik Antipiretik Kullanımı Doç. Dr. Betül ULUKOL AKBULUT Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Sosyal Pediatri Bilim Dalı Ateş Hipotalamik set-point in yükselmesi Çevre ısısının çok artması Ektodermal

Detaylı

DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler

DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler Diyabet nedir? Diyabet hastalığı, şekerin vücudumuzda kullanımını düzenleyen insülin olarak adlandırdığımız hormonun salınımındaki eksiklik veya kullanımındaki yetersizlikten

Detaylı

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ MENOPOZ DÖNEMİ BU EĞİTİMDE NELER PAYLAŞACAĞIZ? Menopoz nedir?

Detaylı

YAŞLI DİYABETİK HASTADA EĞİTİM. Prof. Dr. Teslime Atlı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Geriatri Bilim Dalı

YAŞLI DİYABETİK HASTADA EĞİTİM. Prof. Dr. Teslime Atlı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Geriatri Bilim Dalı YAŞLI DİYABETİK HASTADA EĞİTİM Prof. Dr. Teslime Atlı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Geriatri Bilim Dalı PURE çalışması-dm (Türkiye sonuçları) 2 Yaşlı nüfus oranındaki değişim (1935-2023) 23 Çok Yönlü

Detaylı

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER Doç.Dr. Belgüzar Kara*, Özge KILIÇ** *GATA Hemşirelik Yüksekokulu, **GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları

Detaylı

ݤRehabilitasyon Fizyolojik yada anatomik yetersizliği ve çevreye uyumsuzluğu olan kişinin fiziksel, ruhsal, toplumsal, mesleki, özel uğraşı ve eğitsel

ݤRehabilitasyon Fizyolojik yada anatomik yetersizliği ve çevreye uyumsuzluğu olan kişinin fiziksel, ruhsal, toplumsal, mesleki, özel uğraşı ve eğitsel REHABİLİTASYONA GİRİŞ Prof.Dr.Sibel Çubukçu Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon AD ݤRehabilitasyon Fizyolojik yada anatomik yetersizliği ve çevreye uyumsuzluğu olan kişinin

Detaylı

Diyabetik Hasta Takibi. Dr. Hasan Onat PHD Diyabet Çalışma Grubu İnece ASM, Kırklareli

Diyabetik Hasta Takibi. Dr. Hasan Onat PHD Diyabet Çalışma Grubu İnece ASM, Kırklareli Diyabetik Hasta Takibi Dr. Hasan Onat PHD Diyabet Çalışma Grubu İnece ASM, Kırklareli Amaç Bu oturum sonunda katılımıcı hekimler birinci basamakta Diyabet hastalığının yönetimi konusunda bilgi sahibi olacaklardır.

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMI AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI. Adana Devlet Hastanesi 2016 Ecz. Gonca DURAK

AKILCI İLAÇ KULLANIMI AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI. Adana Devlet Hastanesi 2016 Ecz. Gonca DURAK AKILCI İLAÇ KULLANIMI AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI Adana Devlet Hastanesi 2016 Ecz. Gonca DURAK Akılcı İlaç Kullanımı tanımı ilk defa 1985 yılında Dünya Sağlık Örgütü tarafından yapılmıştır. Kişilerin

Detaylı

TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI

TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI Akut tonsillofarenjit veya çocukluk çağında daha sık karşılaşılan klinik tablosu ile tonsillit, farinks ve tonsil dokusunun inflamasyonudur ve doktora başvuruların

Detaylı

Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Uygulama Hataları. Prof. Dr. Sinan ÇAVUN Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi

Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Uygulama Hataları. Prof. Dr. Sinan ÇAVUN Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Uygulama Hataları Prof. Dr. Sinan ÇAVUN Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi İLAÇ YÖNETİMİ Tüm ilaçlar tehlikelidir ama bazıları yararlıdır AKILCI İLAÇ KULLANIMI Kişilerin klinik

Detaylı

UYGUN İŞE YERLEŞTİRME. Volkan Dündar

UYGUN İŞE YERLEŞTİRME. Volkan Dündar UYGUN İŞE YERLEŞTİRME Volkan Dündar UYGUN İŞE YERLEŞTİRME KAPSAMI İşe giriş muayenesi ve işe yerleştirme birbirini tamamlayan kavramlardır. İşe Giriş Muayenesi Aralıklı Kontrol Muayenesi Erken Kontrol

Detaylı

Doç. Dr. Orhan YILMAZ

Doç. Dr. Orhan YILMAZ Yazar Ad 145 Doç. Dr. Orhan YILMAZ İnsanda yaş ilerledikçe tüm organlarda görülebilen yaşlanma işitme organında da görülür ve bu arada işitme duyusu da gün geçtikçe zayıflar. Yaşlılığa bağlı olarak gelişen

Detaylı

Prof. Dr. Pınar AYDIN O DWEYER

Prof. Dr. Pınar AYDIN O DWEYER Yazar Ad 139 Prof. Dr. Pınar AYDIN O DWEYER Yaşın ilerlemesine bağlı olarak göz sağlığında değişiklikler veya bozulmalar olabilir. Bu değişikliklerin tümü hastalık anlamına gelmemektedir. Ancak diğer

Detaylı

Jeneriklerin kritik dozları ve klinik etkileri

Jeneriklerin kritik dozları ve klinik etkileri Jeneriklerin kritik dozları ve klinik etkileri Dr. Hüseyin Töz Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi TİGED 2013, Çeşme, İzmir Dünya nüfusu ve yaşlı nüfus giderek artmakta Sağlık hizmetine gereksinim artmakta

Detaylı

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER PSH 501 - Ruh Sağlığı ve Psikiyatri Hemşireliği Temelleri

Detaylı