TÜRK DİLİ 2019 KISA DEĞERLENDİRME:

Transkript

1 TÜRK DİLİ 2019 KISA DEĞERLENDİRME: Türk Dili dersinden her yıl 6 adet soru gelmektedir. Başarı oranımızın en üst seviyede olan bu dersimiz görümüşte basit olmasına karşın bir çok ayrıntıyı içersinde barındırdığından sınavlarda en çok yanlışın yapıldığı ders olduğu bilinmeli buna göre çok dikkatli cevaplama yapılmalıdır. 396

2 NELER ÖĞRENECEĞİZ? TÜRK DİLİ Dil Dilin özellikleri Dilin hayatımızdaki yeri ve önemi Kültür Dil-kültür ilgisi Dil-düşünce ilgisi TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİ VE GELİŞMESİ Konuşma dili Yazı dili TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİ 1. ESKİ TÜRKÇE DÖNEMİ ( YÜZYILLAR ARASI) A) köktürk metinleri B) uygur metinleri C) karahanlı metinleri 2. ORTA TÜRKÇE DÖNEMİ ( YÜZYILLAR ARASI) 3. YENİ TÜRKÇE DÖNEMİ ( YÜZYILLAR ARASI) 4. MODERN TÜRKÇE DÖNEMİ Türk yazı dilinin tarihî gelişimi Kuzey-doğu türkçesi BATI TÜRKÇESİ A) Eski Anadolu (Eski Türkiye) Türkçesi B) Osmanlı Türkçesi C) Türkiye Türkçesi SES BİLGİSİ Türkçede sesler ve sınıflandırılması Ünlüler Ünsüzler TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ A) Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık-İncelik, Artlık-Önlük Uyumu) B) Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) C) Ünsüz Uyumu Ç) Ünlü-Ünsüz Uyumu TÜRKİYE TÜRKÇESİNDEKİ SES OLAYLARI SES OLAYLARININ SEBEPLERİ A) Dilin Ses Özellikleri: B) Başka Seslerin Etkisi: C) Vurgu: D) Söyleyiş Güçlüğü Ve Kakofoni: SES OLAYLARI 1. SES TÜREMELERİ A) Ünlü Türemesi 397

3 B) Ünsüz Türemesi 2. ÜNSÜZ İKİZLEŞMESİ 3. SES DÜŞMELERİ A) ÖN SES DÜŞMESİ: B) ORTA HECE ÜNLÜSÜNÜN DÜŞMESİ C) ÜNSÜZ DÜŞMESİ Ç) HECE DÜŞMESİ D) TEKLEŞME E) ÜNLÜ BİRLEŞMESİ F) HECE KAYNAŞMASI 4. YER DEĞİŞTİRME (GÖÇÜŞME) 5. BENZEŞME (ASİMİLASYON) A) İLERLEYİCİ BENZEŞME B) GERİLEYİCİ BENZEŞME C) OLUŞUM NOKTASI BENZEŞMESİ 6. SES DEĞİŞMELERİ A) ORTA HECE ÜNLÜSÜNÜN DEĞİŞMESİ (ÜNLÜ DARALMASI) B) SEDALILAŞMA (YUMUŞAMA) C) AYKIRILAŞMA YAPI BİLGİSİ KÖK İSİM KÖKLERİ FİİL KÖKLERİ GÖVDE EK YAPIM EKLERİ A. İSİMDEN İSİM YAPMA EKLERİ 1-LIK, -LİK, -LUK, -LÜK A)Yer İsimleri Yapar: B) Sıfatlar Yapar: C) Alet, Araç, Gereç İsimleri Yapar: Ç) Meslek Ve Meslek Aşaması Gösteren Adlar Yapar: D) Rütbe Ve Makam İsimleri Yapar: E) Soyut İsimler Ve Durum İsimleri Yapar: F) Sayı İsimlerinden Sonra O Sayının Toplu Olarak Bulunduğunu Bildiren İsimler Yapar: G) Renk İsimlerine Getirilince, O Rengin Yaygın Olarak Bulunduğunu Bildiren İsimler Yapar: H) Bağlılık Ve Özellik Anlamı Katan Adlar Yapar: 2. -LI, -Lİ, -LU, -LÜ A) Sıfat Yapar: B) Bir Yere Aitlik, Bağlılık Anlamı Katar: C) Yaygın Olarak Kullanılmayan Kök Ve Gövdelerle Kalıplaşmış Olarak Sıfat Görevli Kelimelerde Bulunur: Ç)İKİLEME KURAR: 3. -SIZ -SİZ, -SUZ, -SÜZ 398

4 Olumsuz Anlam Taşıyan Adlar, Sıfatlar, Zarflar Yapar: 4. -CI, -Cİ, -CU, -CÜ; -ÇI, -Çİ, -ÇU, -ÇÜ Meslek, ALIŞKANLIK, TARAFTARLIK İSİMLERİ YAPAR: 5. -CIK, -CİK, -CUK, -cük; -çık, -çik, -çuk, -çük A) Küçültme, Azlık, Acıma, Sevgi, Şefkat Bildiren Adlar Yapar: B) Hastalık İsimleri Yapar: C) Bitki İsimleri Yapar: Ç) Organ İsimleri Yapar: D) Hayvan İsimleri Yapar: E) Alet İsimleri Yapar: F) Yer İsimleri Yapar: 6. -CA, -CE; -ÇA, -ÇE A) Özellikle Sıfatlara Ve Zarflara Çekim Eki Gibi Gelerek Asıl İşlevi Olan Eşitlik, Benzerlik, Görelik, Nispet Gibi Anlamları Kazandırır: C) Dil Ve Lehçe İsimleri Yapar: Ç) Yer İsimleri Yapar: D) Doğrudan Doğruya İsimler Ve Sıfatlar Yapar: 7.-DAŞ, -DEŞ; -TAŞ, -TEŞ 8. -NCI, -NCİ, -NCU, -NCÜ 9. -AR, -ER; -ŞAR, -ŞER 10. -SAL, -SEL 11. -TI, -Tİ, -TU, -TÜ B. İSİMDEN FİİL YAPMA EKLERİ 1. -LA-, -LE- 2. -AL-, -EL- 3. -L- 4. -A-, -E- C. FİİLDEN FİİL YAPMA EKLERİ 1. -L- 2. -MA-, -ME- 3. -N- 4. -R- 5. -T- 6. -Ş- 7. -DIR-, -DİR-, -DUR-, -DÜR-; -TIR-, -TİR-, -TUR-, -TÜR- Ç. FİİLDEN İSİM YAPMA EKLERİ 1. -gan, -gen; -kan, -ken 2. -gı, -gi, -gu, -gü; -kı, -ki, -ku, -kü 3. -gın, -gin, -gun, -gün; -kın, -kin, -kun, -kün 4. -ı, -i, -u, -ü 5. -ıcı, -ici, -ucu, -ücü 6. -ış, -iş, -uş, -üş 7. -k 8. -m 9. -ma, -me 10. -mak, -mek 399

5 11. -tı, -ti, -tu, -tü. SIFAT-FİİL EKLERİ ZARF-FİİL EKLERİ -A, -E -ALI, -ELİ: -ARAK, -EREK: -DIKÇA, -DİKÇE, -DUKÇA, -DÜKÇE; -TIKÇA, -TİKÇE, -TUKÇA, -TÜKÇE: -I, -İ, -U, -Ü: -INCA, -İNCE, -UNCA, -ÜNCE: -IP, -İP, -UP, -ÜP: -KEN: -MADAN, -MEDEN: ÇEKİM EKLERİ İSİM ÇEKİMİ EKLERİ VE İSİM ÇEKİMİ 1. çokluk eki (-lar, -ler) 2. soru eki 3. iyelik ekleri aitlik eki (-ki) 4. hâl ekleri a) yalın hâl b) belirtme hâli c) yaklaşma hâli ç) bulunma hâli d) ayrılma hâli e) ilgi hâli eşitlik hâli, yön gösterme hâli, vasıta hâli FİİL ÇEKİMİ EKLERİ VE FİİL ÇEKİMİ 1. Kişi Ekleri 2. Biçim ve zaman ekleri (kip ekleri) Bildirme kipleri Tasarlama KİPLERİ FİİL ÇEKİMİ I. FİİLLERİN BASİT ÇEKİMİ A) bildirme kipleri Görülen (-di li) geçmiş zaman Öğrenilen (-miş li) geçmiş zaman Şimdiki zaman Gelecek zaman Geniş zaman B) tasarlama kipleri Dilek-şart kipi Gereklilik kipi İstek kipi Emir kipi EK-FİİL ( İ- FİİLİ ) A) ek-fiilin isimle birlikte şimdiki (veya geniş) zamanda çekimi 400

6 B) ek-fiilin isimle birlikte görülen geçmiş zamanda çekimi C) ek-fiilin isimle birlikte öğrenilen geçmiş zamanda çekimi ç) ek-fiilin isimle birlikte şart kipinde çekimi ıı. Fiillerin birleşik çekimi Hikâye birleşik zamanı Rivayet birleşik zamanı Şart birleşik zamanı Katmerli birleşik çekim Cümle bilgisi KELİME GRUPLARI 1. İsim tamlaması 2. Sıfat tamlaması 3. Aitlik grubu 4. Tekrar grubu (ikilemeler) 5. Birleşik isim 6. Birleşik fiil A) isme yardımcı fiil getirilerek yapılan birleşik fiiller: B) fiile yardımcı fiil getirilerek yapılan birleşik fiiller: C) anlamca kaynaşmış, deyimleşmiş birleşik fiiller: 7. Unvan grubu 8. Edat grubu 9. Ünlem grubu 10. Bağlama grubu 11. Sayı grubu 12. Fiil grupları A) fiil ismi grubu: B) sıfat-fiil grubu: C) zarf-fiil grubu: 13. Kısaltma grupları A) isnat grubu: B) belirtme grubu: C) yaklaşma grubu: Ç) bulunma grubu: D) ayrılma grubu: E) ilgi grubu: F) vasıta grubu: CÜMLE CÜMLENİN ÖGELERİ 1. yüklem 2. özne a) teklik-çokluk uygunluğu: 3. nesne 4. dolaylı tümleç 5. zarf tümleçleri Cümle Çeşitleri 1. yükleminin yerine göre cümleler 401

7 a) kurallı cümle b) devrik cümle 2. yükleminin türüne göre cümleler a) fiil cümlesi b) isim cümlesi 3. anlamlarına göre cümleler a) olumlu cümle b) olumsuz cümle c) soru cümlesi 4. yapılarına göre cümleler a) basit cümle b) birleşik cümle ki li birleşik cümle: iç içe birleşik cümle: c) bağlı cümle ç) sıralı cümle CÜMLE ÇÖZÜMLEMELERİ 1. Bileğin gücü, yürekten gelir. 2. Kabukta dolaşan böcek, meyvenin tadını alamaz. 3. Timsahın ağzını düşünen, kıymetli inciye kavuşamaz. 4. Suçlar insanların yüzünde görünseydi, aynalar satılmazdı 5. Gençler grup hâlinde, yetişkinler ikişer ikişer, ihtiyarlar yalnız yürürler. cümle kurarken dikkat edilmesi gereken hususlar KELİME TÜRLERİ Fiil İsim İSİM ÇEŞİTLERİ Özel İsim: Cins İsmi: Somut İsim: Soyut İsim: SIFAT Sıfat çeşitleri 1. Niteleme sıfatları 2. Belirtme sıfatları A) İşaret sıfatları: b) Sayı sıfatları: Asıl sayı sıfatları: Sıra sayı sıfatları: Üleştirme sayı sıfatları: Kesir sayı sıfatları: c) Belirsizlik sıfatları: Zamir ZAMİR ÇEŞİTLERİ 1. Kişi zamirleri 2. İşaret zamirleri 402

8 3. Soru zamirleri 4. Belirsizlik zamirleri ZARFLAR VE ZARFLARIN TÜRKÇEDE KULLANILIŞI ZARF ÇEŞİTLERİ 1. Zaman Zarfları 2. Yer (Yön) Zarfları 3. Hâl (Durum) Zarfları 4. Azlık-çokluk zarfları 5. Soru zarfları EDATLAR VE EDATLARIN TÜRKÇEDE KULLANILIŞI 1. ÇEKİM EDATLARI (ASIL EDATLAR) 2. BAĞLAMA EDATLARI (BAĞLAÇLAR) A) SIRALAMA EDATLARI B) DENKLEŞTİRME EDATLARI C) KARŞILAŞTIRMA EDATLARI Ç) CÜMLE BAŞI EDATLARI D) SONA GELEN EDATLAR 3. ÜNLEM EDATLARI (ÜNLEMLER) A) ÜNLEMLER B) SESLENME EDATLARI C) SORMA EDATLARI Ç) GÖSTERME EDATLARI D) CEVAP EDATLARI ANLAM BİLGİSİ A. KELİMENİN ANLAM ÇERÇEVESİ 1. TEMEL ANLAM 2. YAN ANLAMLAR A) MECAZLAR BENZETME: EĞRETİLEME (DEYİM AKTARMASI): AD AKTARMASI: B) TERİM ANLAMI C) DEYİM ANLAMI Ç) ARGO 3. AKTARMA 4. ÇOK ANLAMLILIK 5. EŞ ANLAMLILIK 6. EŞ ADLILIK 7. ZIT ANLAMLILIK 8. ALT ANLAMLILIK 9. SOYUT VE SOMUT ANLAMLILIK 10. YERLİLEŞTİRME 11. BAĞLAM 12. DUYGU DEĞERİ 13. ANLAM ALANI B. ANLAM DEĞİŞMELERİ 403

9 ANLAM DEĞİŞMELERİ ÜÇ GRUPTA İNCELENEBİLİR: 1. ANLAM DARALMASI 2. ANLAM GENİŞLEMESİ 3. BAŞKA ANLAMA GEÇİŞ A) ANLAM İYİLEŞMESİ B) ANLAM KÖTÜLEŞMESİ ANLATIM BOZUKLUKLARI İYİ BİR CÜMLENİN NİTELİKLERİ 1. Mantık ve bilgi bakımından doğruluk 2. Dil bilgisi bakımından doğruluk A) yapılışları yanlış kelimeler C) Eksiklik Ç) Uyumsuzluk D) Yazım ve noktalama yanlışları E) Dizgi yanlışlarından kaynaklanan anlatım bozuklukları 3. Açıklık A) Sıra yanlışlığı B) Anlamca çelişen sözlerin birlikte kullanılması C) Anlamda aykırılık Ç) Atasözleri ve deyimleri yanlış kullanmak 4. Duruluk FAZLALIK 5. Yalınlık GARABET 6. Akıcılık A) Tekrarlama B) Zincirlenme C) Tenafür (KAKIŞMA, KAKOFONİ YAZIM KURALLARI A)Seslerle ilgili kurallar b. Eklerle ilgili kurallar c. Kelimelerle ilgili kurallar 1. Bitişik yazılan birleşik kelimeler 2. Ayrı yazılan birleşik kelimeler 3. Sayıların yazılışı ç. Büyük harflerin kullanıldığı yerler. 1. Cümle büyük harfle başlar: 2. Dizeler büyük harfle başlar: 3. Belli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 4. Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar: 5. Özel adlar büyük harfle başlar. 404

10 DİL Dil, en basit tanımıyla insanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir iletişim aracıdır. Dili bütün özellikleriyle ifade eden bir tanım yapmak zordur. Muharrem Ergin in dil tanımı diğerlerine göre daha kapsamlıdır: İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabii bir vasıta; kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimai bir müessesedir. (Muharrem Ergin) Dil, herşeyden önce bir anlaşma aracı olduğuna göre bu aracın özellikleri iyi bilinmeli ve buna göre kullanılmalıdır. Nasıl ki bir otomobilin teknik talimatnamesinde yazılan esaslara ve trafik kurallarına uygun biçimde kullanılması gerekiyorsa doğal bir araç olan dil de kendine özgü kurallarına göre kullanılmalı ki asıl işlevini yerine getirebilsin. Dilin Özellikleri 1. Anlaşma aracıdır: (Dilin birinci ve asıl işlevi anlaşma aracı olmasıdır) 2. Doğallık 3. Kuralları vardır 4. Canlılık 5. Gizli antlaşmalar sistemi olması 6. Milletin ortak malı olması 7. Sosyallik DİLİN HAYATIMIZDAKİ YERİ VE ÖNEMİ Bir milleti ayakta tutan, onun varlığını ve devamını sağlayan, millî şuuru besleyen, bir millete mensup olma hazzını veren ve bireylerini birbirine yaklaştırarak onlar arasında birlik yaratan unsur olarak dilin, millet hayatındaki yeri çok önemlidir. Öyle ki milletin varlığı, dilin varlığıyla mümkündür. Millî varlığın korunmasıyla dilin korunması arasında çok sıkı bir ilgi vardır. Bir milletin dili bozulursa kültüründe sıkıntılar ortaya çıkar. Düşünce, sanat ve edebiyat alanlarında çöküntü başlar. Dil asıl işlevini (insanlar arasında anlaşma aracı olma) yerine getiremez. Dil, milletin manevi gücünün aynasıdır. Bir milletin kültürel değerlerini oluşturan ve o milleti ayakta tutan; edebiyatı, sanatı, bilim ve tekniği, dünya görüşü, ahlak anlayışı, müziği... geçmişten günümüze ancak dil sayesinde aktarılmaktadır. Dolayısıyla dilin korunmasıyla millî varlığın korunmasını aynı seviyede algılamak gerekir. KÜLTÜR Atatürk ün ifadesiyle kültür;okumak, anlamak, görebilmek, görebildiğinden anlam çıkarmak, uyanık davranmak, düşünmek, zekâyı terbiye etmektir.kültür, milletin fertleri arasında sosyal akrabalık bağını oluşturan (başta dil olmak üzere tarih, din, örf ve âdetler, hukuk sistemi, müzik, güzel sanatlar, ekonomi, ahlak anlayışı ve dünya görüşü... gibi) maddi ve manevi değerlerin tümüdür ve bu değerler kültürünbaşlıca unsurlarını oluşturur. Bunlar o milletin fertlerini birbirine bağlarken, diğer milletlerden ayırır; içeride birleştirici, dışarıya karşı ayırıcı rol üstlenir. 405

11 Kültürün Özellikleri 1. Millîlik 2. Süreklilik 3. Özgünlük 4. Ortaklık 5. Canlılık ve Doğallık 6. Uyumluluk 7. Özünün Değişmezliği DİL-KÜLTÜR İLGİSİ Millî kültürün temel unsuru olan dil, bir taraftan kültürü beslerken diğer yandan kültürle beslenir ve kültürel değerleri sonraki nesillere aktarmada çok önemli bir işlevi yerine getirir. Maddi, manevi kültürel değerlerin oluşmasında ve aktarılmasında dilin inkâr kabul etmez bir rolü vardır. Bir dilin gücünü, söz varlığını, estetiğini, sınırlarını o milletin kültürü belirler. Dolayısıyla ana dilini iyi öğrenmeye çalışan bir kişi, milletinin dünya görüşünü, bakış açısını, anlayışını, felsefesini kısaca millî kültürünü de öğrenmiş olacaktır. Zira o dille yazılmış bir metindeki her kelime, o kültürün özelliklerinden ve inceliklerinden ayrıntılar verecektir. Kelimelerin anlamları, o toplumun kültürel değerleriyle bağlantılıdır. Bu anlam incelikleri, kültürün dildeki yansımalarını da örnekler. Mesela, bir Arab ın güneşten korunmak için güneşliğe (şems+iye = güneş+lik) ihtiyacı vardır. Bir Alman ise yağmurdan korunmak için yağmurluğa (regenschrim) ihtiyaç duyar.dilin sosyal bir varlık olmasıyla ilgili yukarıda verilen örnekler, dil ile kültür arasındaki bağlantının ne kadar güçlü olduğunu gösterir. Vaktiyle gazinoya gitmeyen, flört etmeyen Türk ün söz varlığında elbette bunları karşılayacak Türkçe bir kelime olmayacaktır. DİL-DÜŞÜNCE İLGİSİ Düşünceler, dille somut bir hâle dönüşür. Düşüncenin yansımaları en güzel şekliyle dilde açığa çıktığına göre, dili olmayan insanın düşünmeden yoksun bir varlıktan farkı kalmaz. İnsan, her biri bir nesnenin göstergesi olan kelimelerle düşündüğüne göre, diğer bir deyişle düşüncesini kelimelerle biçimlendirdiğine göre, düşünce ufkunun genişlemesi o dilin kelimelerini ve imkânlarını iyi bilmeye bağlıdır. Bu yüzden dil ve düşünce bir kâğıdın iki yüzü gibi birbirinden ayrılamaz. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİ VE GELİŞMESİ BİR DİLİN KONUŞMA DİLİVE YAZI DİLİ OLMAK ÜZERE İKİ YÖNÜ VARDIR. KONUŞMA DİLİ Konuşma dili, günlük hayatta diğer insanlarla iletişim kurmak için konuşurken kullanılan dildir. Bu dil, doğal olduğu için konuşurken cümlenin kurallı olup olmadığına, kelimelerin doğru sıralanıp sıralanmadığına, söyleyişin doğru olup olmadığına pek dikkat edilmez. Bu sebeple zaman içinde, bölgeden bölgeye değişen birtakım söyleyiş ve kelime farklılıkları ortaya çıkar. Bu farklılıkların tarihî süreç içinde, bölgelere göre geçirdiği maceradan o dilin lehçeleri ortaya çıkar. 406

12 Lehçe, bir dilin değişik bölgelerde, aynı dil grubuna dâhil kişiler tarafından konuşulan değişik biçimidir. Lehçede kelime farklılıkları, ses ve yapı yönüyle ayrılıklar bulunur. Türkçenin lehçeleri 6 büyük gruba ayrılır Bunlar; Güney-batı Oğuz Türkçe si(anadolu, Azeri, Asya ve Irak Türkmenleri) Kuzey-batı Kıpçak Türkçe si(tatar, Başkır, Kazak, Karakalpak, Nogay, Kumuk, Karaçay-Balkar, Khazar ve Gagavuz) Güney-doğu Çağatay Türkçe si(özbek, Kırgız, Kazak) Orta-Asya Türkçe si(altay, Tuva, Sarı Uygur ve Doğu Türkistan) Kuzey-doğu Türkçe si(yakut) Çuvaş Türkçe si Türkçenin uzak lehçeleri olan Yakutça ve Çuvaşça bugünkü lehçelerle -ayrı bir dil olduklarını düşündürecek kadar çok büyük farklılıklar gösterirler. Türkmence, Özbekçe, Gagavuzca, Kazakça vb. Türkçenin bugünkü lehçelerindendir. Ağız ise bir dil veya lehçenin yakın zamanda ayrılmış, bölgeden bölgeye veya şehirden şehire sadece söyleyiş farklılıkları gösteren küçük kollarıdır. Ağızlardaki ayrılıklar çoğu zaman söyleyişten öteye gitmez. Konuşmada görülen bu durum, zaten yazı diline de yansıtılmaz.konya şivesi, Erzurum lehçesi, Urfa şivesi gibi adlandırmalar yanlıştır. Doğrusu; Konya ağzı, Erzurum ağzı, Urfa ağzı şeklindedir. YAZI DİLİ Yazı dili, adından anlaşılacağı üzere yazıda kullanılan dildir. Dilde birliği, anlaşma kolaylığını sağlamak için kullanılan kitap dilidir, kültür dilidir, edebî dildir. Konuşma dilinin her bölgenin doğal, günlük dili olmasına karşılık yazı dili, okuma yazmada kullanılan ortak dildir. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİ Dil tarihi uzmanları, Türk dilinin tarihî gelişimini dönemlere ayırırken metinlerle takip edilen dönemden öncesi için birbirinden az çok farklı ayrımlar ve adlandırmalar yaparlar. Bu farklılıkları bir kenara bırakarak Türk dilinin tarihî dönemlerini şöyle özetleyebiliriz: 1. Altay Dil Birliği Dönemi: Türkçenin Altay dillerinden (Moğolca, Mançuca, Tunguzca, Korece, Japonca) henüz ayrılmadığı karanlık bir dönem olarak değerlendirilir. 2. En Eski Türkçe Dönemi: Türkçenin bağımsız bir dil olarak ana Altaycadan ayrıldığı dönem olarak kabul edilmektedir. 3. İlk Türkçe Dönemi: Hun, Avar, Hazar, Bulgar dillerinin Türkçeden henüz ayrılmadığı dönem olarak gösterilir. Türkçenin metinlerle takip edilebilen bu dönemleri sırasıyla şöyledir: 407

13 1. ESKİ TÜRKÇE DÖNEMİ ( yüzyıllar arası) Türkçenin belgelerle takip edilen ilk dönemi olup 13. yüzyıla kadar olan zamanı içine alır. Türkçenin bütün dönemleri hesaba katıldığında hem ses ve biçim bilgisi hem söz varlığı bakımından en saf ve duru dönemidir. A) Köktürk Metinleri Köktürklerin kendi icadı olan Köktürk alfabesiyle taşlar (bengü taşlar) üzerine yazılan metinlerdir. Bir kısmı çeşitli albüm ve dergilerde tanıtılan, bir kısmı ise henüz yayımlanmamış irili ufaklı bu metinlerin sayısı 250 den fazladır. Bengü taşların en meşhurları Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk adına diktirilen ve Köktürk Yazıtları (Orhun Abideleri) adıyla bilinenlerdir. Metin itibariyle daha uzun ve kapsamlı olan bu yazıtlar dışında Köktürk çağına ait diğer bengü taşlar şunlardır: Çoyrın, Hoytu Tamir, Nalayha, Talas, Hangiday, İhe-Nûr, Köl İç Çor (İhe-Huşotu), İşbara Tamgan Tarkan (Ongin), Altun Tamgan Tarkan (İhe-Aşete), Mahan Kağan (Bugut).Bunlardan Çoyrın bengü taşının yılları arasında dikildiği tahmin edilmektedir. Eğer bu tahmin doğruysa, altı satırlık bu taş, Türkçe yazılmış olan ve Köktürk harflerinin kullanılmış bulunduğu ilk metin olmaktadır. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar dikkatlerin yeni bir malzeme üzerinde toplanmasına sebep olmuştur: Kazakistanda Esik kurganından (Altın Elbiseli Adam) çıkan bakır tas üzerindeki Köktürk işaretli kısa yazının okunuşu doğrulanırsa Türk yazı dilinin belgeleri Çoyrın (veya Çoyr) bengü taşından 1200 yıl kadar daha önceye gidecek demektir. B) Uygur Metinleri Köktürk devleti yıkıldıktan sonra tarih sahnesinde Uygurlar görülür. Yeni bir din arayışıyla Budizm i benimseyen Uygurlar, Uygur yazısı ve Mani, Brahmi yazılarıyla taş ve kâğıt üzerine yazılmış çeşitli metinlerle kütük basması eserler bırakmışlardır. Doğu Türkistan daki kazılarda ortaya çıkarılan yüzlerce sandık eserin çoğu, dinî nitelikli olmakla beraber aralarında tıp, falcılık, astronomi ve şiirle ilgili olanlar da vardır. En önemlileri şunlardır: sekiz yükmek (sekiz yığın): Çinceden çevrilen Sekiz Yükmek te Burkancılığa ait dinî-ahlakî inanışlar ve bazı pratik bilgiler vardır. Uygurlar arasında çok yayılan bu eser; kısa cümleleriyle içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker. altun yaruk (altın ışık): Sıngku Seli Tutung tarafından Çinceden Uygurcaya çevrilen en hacimli sudurdur. Burkancılığın temellerini, felsefesini ve Buda nın menkıbelerini içerir. Bunlardan en meşhurları Şehzade ile Aç Pars Hikâyesi (Açlıktan ölmek üzere olan parsı kurtarmak için kendini feda eden şehzadenin hikâyesi), Dantipali Beğ hikâyesi(maiyetindeki geyikleri kurtarmak için kendini feda eden geyikler beğini Dantipali Beğ öldürür ve korkunç alevler de Dantipali Beğ i yutar.) ve Çaştani Beğ hikâyesi (Ülkesindeki insanlara hastalık ve bela getiren şeytanlarla Çaştani Beğ in mücadelesi)dir. Irk Bitig (Fal Kitabı): 408

14 Köktürk yazısıyla yazılmış bir fal kitabıdır. Her biri ayrı fal olarak yazılan altmış beş paragraftan oluşur. Çeşitli inanışlar ve masal unsurlarının bulunduğu kitapta günlük dile ait pek çok kelime de vardır.kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi: Burkancılığa ait bir menkıbenin hikâyesidir: İyi düşünceli şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerini engellemek için bir mücevheri elde etmek üzere yaptığı maceralı yolculuk anlatılır. c) Karahanlı Metinleri Eski Türkçenin Karahanlı dönemine ait başlıca eserleri şunlardır:kutadgu Bilig (Mutluluk Bilgisi):Yusuf Has Hâcib, yılında 6645 beyit olarak yazdığı bu eserinde devlet, adalet, insan ve aklı temsil eden dört sembolik kişiyi birbirleriyle konuşturarak insanlara iki cihanda mesut olmanın yolunu göstermiştir. Siyasetname niteliğindeki eserde, ideal bireylerden oluşan bir toplum ve devlet göz önünde canlandırılmıştır. Kutadgu Bilig, İslamlığın etkisindeki Türk edebiyatının ilk ürünüdür. Dil ve edebiyat tarihi yanında kültür tarihi bakımından da önemli kaynaklardan biridir. Dîvânü Lûgati t-türk: Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türk dilinin üstünlüğünü göstermek amacıyla Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072 de yazılmaya başlanan ve 1077 yılında halife Ebü l- Kasım Abdullah a sunulan bu eser, ansiklopedik bir Türk dili sözlüğüdür. Dîvânü Lûgati t-türk, 11. yüzyıl Orta Asya Türk dünyasının en sağlam dil mirası olmasının yanında Türk kültürü ve medeniyetinin eşsiz kaynaklarından biridir. Atabetü l-hakâyık (Gerçeklerin Eşiği): Dinî ve tasavvufi konuların anlatıldığı bu eserin Edib Ahmet tarafından 12. yüzyılın başlarında yazıldığı tahmin edilmektedir. Kitapta; bilginin yararı, cahilliğin zararı, dili tutmanın önemi, cimriliğin kötülüğü, cömertliğin iyiliği, alçak gönüllüğünün güzelliği, kibrin kötülüğü gibi konular işlenmiştir. Eser bu bakımdan öğretici bir özelliğe sahiptir. Divân-ı Hikmet: Hoca Ahmet Yesevî nin şiirlerine hikmet, bu şiirlerin toplandığı defterlere Divân-ı Hikmetdenmektedir. Bu eserdeki şiirlerin hepsi, Hoca Ahmet Yesevî ye ait değildir. Kitapta, öğretici yönü ağır basan manzumeler vardır. Hoca Ahmet Yesevî, Türklerin İslamı daha iyi tanımalarına hizmet etmiş, yaşadığı dönemde birleştirci bir rol üstlenmiş, Hacı Bektaşi Velilerin, Yunus Emrelerin, Mahdum Kuluların yetişmesine vesile olmuştur.eski Türkçe dönemine ait yukarıdaki metinlerin ortak özelliği, hepsinin öğretici nitelikte olmasıdır. Köktürk metinleri henüz yerleşik olmayan kültüre ait olup Köktürk yazısıyla taşlar üzerine yazılmış, hitabet türünün ilk ve mükemmel örneklerindendir.uygur metinlerinin çoğu, Maniheizm ve Budizm in öğretilerini hikâye üslubuyla anlatır. Uygur alfabesiyle (deri, ağaç kabukları, kâğıt vb. gibi) farklı malzemeler üzerine yazılmıştır. Bunların çoğu henüz yayımlanmamıştır.karahanlı metinleri ise şehir kültürüne ait ilk İslami eserlerden olup Arap temelli alfabeyle, kitap biçiminde yazılmıştır. Dil ve kültür tarihi açısından son derece kıymetli eserlerdir. 409

15 2. ORTA TÜRKÇE DÖNEMİ ( yüzyıllar arası) Eski Türkçeyle yeni Türkçeyi birbirine bağlayan geçiş dönemidir. Bu dönemde bütün Orta Asya da kullanılan Türkçeye, Ortak Türkçe, Müşterek Orta Asya Türkçesi adları da verilmiştir. Türk dili ve Türk kültüründe önemli değişmelerin olduğu bu dönem, Harezm Türkçesi ile temsil edilir. Harezm Türkçesi, 13. ve 14. yüzyıllarda Batı Türkistandaki yazı diline verilen isimdir. Edebî gelenekler bakımından Karahanlı Türkçesine dayanan bu yazı dili, Oğuz ve Kıpçak lehçelerinden de etkilenmiştir. Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine geçiş olarak değerlendirilen bu dönemde dil tarihi bakımından önemli eserler yazılmıştır. 3. YENİ TÜRKÇE DÖNEMİ ( yüzyıllar arası) Orta Türkçe dönemindeki Türk lehçelerinin, edebiyatlarının gelişerek devam ettiği dönemdir. Bu dönemi, dil bilgisi yapısı bakımından belli farklılıklar olmakla birlikte Orta Türkçe Dönemi nden kesin çizgilerle ayırmak pek mümkün değildir. Ancak Türkçenin dış etkiler sebebiyle bazı değişikliklere uğradığı zamanlar bu dönem içinde değerlendirilebilir.bu dönemde bir tarafta Orhun, Uygur, Karahanlı Türkçeleri, Harezm Türkçesi ve onun devamı niteliğinde olan ve geçmişteki ses ve yapı bilgisi özelliklerini koruyan Çağatay Türkçesi gelişmesinini sürdürürken diğer tarafta Anadolu Selçuklularıyla birlikte Oğuz ağzı yazı dili olmaya başlamış ve kısa sürede büyük gelişmeler göstererek Türkçenin ikinci büyük, edebî yazı dili olmuştur. 4. MODERN TÜRKÇE DÖNEMİ 20. yüzyıldan itibaren bugünü de içine alan bütün Türk bölgelerinde devam eden Türkçedir. Geçmişte olduğu gibi bugün de çok geniş bir alanda oldukça hareketli bir görünüm arz eden Türkçe, günümüzde yirmiye yakın yazı diliyle varlığını devam ettirmektedir. TÜRK YAZI DİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ Türkler 6. yüzyıldan itibaren değişik bölgelerde, farklı alfabelerle yazılmış dil yadigârları bırakmışlardır. Bu eserlerde din, alfabe, konu... gibi farklılıkların yanında kullanılan malzemede de çeşitlilik vardır. Bunların bazıları taşlar üzerine, bazıları ağaç kütüklerine, bazıları derilere, kâğıtlara yazılmıştır. Türk yazı dilinin tarihî gelişmesi sade bir şekilde aşağıda özetlenmiştir: Eski Türkçe Köktürkler döneminden itibaren yazılı metinlerle takip edilen ve gelişmesini 13. yüzyıla kadar tek yazı dili olarak sürdüren Türkçedir. Bu dönemde Türkçenin yayılma alanı ana hatlarıyla kuzeyde Yenisey ırmağı çevresinden ve Moğolistan dan başlayıp Doğu Türkistan ın güney sınırına; doğuda Mançurya dan batıda Aral Gölü ve Hazar Denizine kadar olan bölgeyi içine alan Orta Asyadır. Eski Türkçe; Köktürk, Uygur ve Karahanlı dönemlerini içine alır. Birbirinden ayrı bölgelerde yeni kültür merkezleri kuran bütün Türkler, hangi boydan olurlarsa olsunlar hep bu yazı dilini kullanmışlardır. Kuzey-Doğu Türkçesi, Batı Türkçesi 11. yüzyıla kadar Altaylardan Hazar ve Karadeniz in kuzeyine, hatta Orta Avrupa ve Balkanlara doğru giden Türkler, İslamiyet i kabul ettikten sonra ve İran devletlerinin de ortadan kalkmasıyla 11. yüzyılın ilk yıllarından başlayarak bugünkü 410