ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ.

Transkript

1 KONKASÖR TESİSİ VE BETON SANTRALİ PROJESİ (12,76 MWm/12,00 MWe) ÇED RAPORU ERZURUM İLİ ÇAT İLÇESİ, BİNGÖL İLİ KARLIOVA İLÇESİ BÜYÜKSU ÇAYI (PERİ SUYU)ÜZERİNDE X ÇED RAPORU NİHAİ ÇED RAPORU TEMMUZ-2013

2 PROJE SAHİBİNİN ADI ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. ADRESİ TELEFONU VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJENİN BEDELİ $ Gölgeli Sok. No: 27/12 Gaziosmanpaşa-Çankaya/ANKARA Tel : Faks : KONKASÖR TESİSİ VE BETON SANTRALİ PROJESİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE ERZURUM İLİ, ÇAT İLÇESİ; BİNGÖL İLİ, KARLIOVA İLÇESİ BÜYÜKSU ÇAYI (PERİ SUYU) ÜZERİ Koor. Sırası Sağa, Yukarı Koor. Sırası Enlem, Boylam Datum ED-50 Datum WGS-84 Türü UTM Türü COĞRAFİK DOM 39 DOM - ZON 37 ZON - Ölçek Fak. 6 derecelik Ölçek Fak. - BARAJ GÖVDESİ KOORDİNATLARI BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ BRJ_GÖV_ İLETİM TÜNELİ KOORDİNATLARI TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL TÜNEL DENGE BACASI KOORDİNATLARI DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC DEN_BAC CEBRİ BORU KOORDİNATLARI CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU CEB_BORU SANTRAL ALANI KOORDİNATLARI SANTRAL SANTRAL SANTRAL SANTRAL SANTRAL SANTRAL SANTRAL SANTRAL NO LU KUM ÇAKIL OCAĞI KOORDİNATLARI DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG DYG DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ DYG-1_ I

3 2 NO LU KUM ÇAKIL OCAĞI KOORDİNATLARI DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG DYG DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ DYG-2_ NO LU KUM ÇAKIL OCAĞI KOORDİNATLARI DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG DYG DYG DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ DYG-3_ NO LU KAYA OCAĞI KOORDİNATLARI KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ KAYA-1_ NO LU KAYA OCAĞI KOORDİNATLARI KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAYA-2_ KAZI FAZLASI MALZEME SAHASI KOORDİNATLARI KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KFM_ KİL OCAĞI KOORDİNATLARI KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ KİL_ ŞANTİYE ALANI KOORDİNATLARI ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ ŞANT_ KONKASÖR TESİSİ VE BETON SANTRALİ KOORDİNATLARI KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ KEY_BET_ BARAJ GÖL ALANI KOORDİNATLARI BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ II

4 BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ BRJ_GÖL_ PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI YETERLİK BELGESİ NOSU, TARİHİ ÇED RAPORU HAZIRLANIŞ TARİHİ (GÜN, AY, YIL) Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ( Tarih ve Sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik) EK I Listesi Madde 15- Su depolama tesisleri (Göl hacmi 10 milyon m 3 ve üzeri olan baraj ve göletler.) kapsamında yer almaktadır. AKYA PROJE ETÜT MÜHENDİSLİK DANIŞMANLIK LTD. ŞTİ. A.Öveçler Mah Sok. No:10/15 ÇANKAYA/ANKARA Tel : Faks : /07/2013 III

5 İÇİNDEKİLER TABLOLAR DİZİNİ...XII ŞEKİLLER DİZİNİ...XV GRAFİKLER DİZİNİ...XV KISALTMALAR...XVII BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Hizmet Amaçları, Projede Kurulacak Tesislere Ait Karakteristik Verileri Gösteren Tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi Vb.), Pazar Veya Hizmet Alanları Ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik Ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge Ve/Veya İl Ölçeğinde Önem Ve Gereklilikleri, (Proje Alanı Ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Görünebileceği, Ölçekte Renkli Harita Üzerinde Su Kaynakları Yerleri Ve Proje Alanına Mesafeleri, Rapor Hazırlanırken Proje Kapsamındaki Tüm İşlemlerin DSİ Tarafından Onaylanmış Olan Fizibilite Raporuna Uygun Olarak Hareket Edilmesi Ve Buna İlişkin Bilgi Ve Su Kullanma Anlaşması Hakkında Bilgi)...1 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU...10 II.1. Projenin Yeri ( İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi)...10 II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil ) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, baraj, regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında)...12 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI...19 III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları,...19 III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu,...19 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi,...22 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,...23 III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,...23 III.6. Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES in alanları, iletim tüneli güzergahları, hafriyat depo sahaları ) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi,...23 III.7. Diğer hususlar...25 BÖLÜM IV :PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*)..26 IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek)...26 IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı,...27 IV

6 IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler,...27 IV.2.2. Jeolojik özellikler...48 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri),...55 IV.2.4. Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri),...55 IV.2.5. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m3/sn olarak verilmesi,...58 IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alnının dışına çıkarılması v.s. dahil),yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması,...59 IV.2.7. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından (dere, çay vs.) içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı,...62 IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.),...64 IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri)...68 IV Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere haritası),...71 IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi)...74 IV Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak detaylı araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak yapılan arazi çalışmaları vejetasyon dönemini kapsamalıdır V

7 Yapılan biyolojik çeşitlilik çalışması ile faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna elemanlarının detaylı incelemesi, alanın biyoçeşitlilik özellikleri irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal endemik ve nadir türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem özellikleri detaylandırılmalıdır...76 IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları),...79 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri),...87 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri),...90 IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları,...92 IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.),...92 IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü,...93 IV Diğer özellikler...94 IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri...94 IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ),...94 IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler),...97 IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.),105 IV.3.7. Diğer özellikler BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER(**): (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari ve Teknik Önlemler V.1 ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır) V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör, HES, Derivasyon tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme tesisi,v.b dahil), yapılacak tüm çalışmalar, inşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir VI

8 V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri, V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi, ( Patlatma yapılması durumunda, patlatmaların kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka alternatiflerin açıklanması, patlayıcılıların nerelerde tutulacağı), patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için kullanılacak aletler ve makineler, acil eylem planı hakkında bilgi verilmesi, V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), V.1.4. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılacak işlemler, V.1.5. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, V.1.6. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) V.1.7. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olabilecek etkiler ve hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler, V.1.8. Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği, V.1.9. İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi, VII

9 V.1.11.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları, V.1.12.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları, V Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, V Yeraltı suyuna etkiler, V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, V Su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, VIII

10 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V Diğer özellikler V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek enerji üretim miktarları, (Santralın çalışma süreleri) V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve öneriler V.2.4. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca biyolojik çeşitliliğin devamının sağlanması için gerekli çevresel akış miktarını belirlemek üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından en az doktora yapmış öğretim görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] V.2.5. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) IX

11 olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi) V.2.6. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, V.2.7. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, V.2.8. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dahil), V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı( tarım alanlarının sulanması v.b.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi ), V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği,.203 V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Diğer özellikler V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri X

12 V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi.( Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER V1.1. Arazi ıslahı ve Reklamasyon Çalışmaları, V1.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, VI.3. Olabilecek hava emisyonları, BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin İnşaat ve İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların ve Çevresel Etkiler İçin Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca Basit, Teknik Terim İçermeyecek Şekilde ve Halkın Anlayabileceği Sadelikte Anlatılması) BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) BÖLÜM VIII : SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu Seçimlerin Nedenleri ) NOTLAR VE KAYNAKLAR : EKLER :(Raporun Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi, Belge ve Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar, ) XI

13 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Baraj Gövdesi ve Sualma Yapısı Karakteristikleri...3 Tablo 2. Enerji Tüneli Karakteristikleri...4 Tablo 3. Denge Bacası Karakteristikleri...4 Tablo 4. Cebri Boru Karakteristikleri...4 Tablo 5. Ankira HES Karakteristikleri...4 Tablo 6. Dolusavak, Dipsavak ve Derivasyon Tüneli Karakteristikleri...5 Tablo 7. Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi...6 Tablo 8. Generatör Tipi ve Kapasitesi...6 Tablo 9. Transformatör Adedi ve Tipi...6 Tablo 10. Türkiye Kurulu Güç ve Elektrik Üretim Miktarlarının Gruplara Göre Dağılımı.8 Tablo 11. Ülkemiz Hidroelektrik Santrallerinin Halihazır Durumu...8 Tablo 12. Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santraline En Yakın Yerleşimler...14 Tablo 13. Projenin Yatırım Programı...19 Tablo 14. Basınç Dağılımı...28 Tablo 15. Sıcaklık Dağılımı...29 Tablo 16. Yağış Dağılımı...30 Tablo 17. Ortalama Nisbi Nem Dağılımı...31 Tablo 18. Buharlaşma Dağılımı...32 Tablo 19. Sayılı Günler Değerleri...33 Tablo 20. Maksimum Kar Kalınlığı Dağılımı...34 Tablo 21. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Verileri (Aylık ve Yıllık)...35 Tablo 22. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Verileri (Mevsimlik)...38 Tablo 23. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızları (Aylık ve Yıllık)...39 Tablo 24. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızları (Mevsimlik)...43 Tablo 25. Ortalama ve Maksimum Rüzgar Hızı, Fırtınalı ve Kuvvetli Günler Sayısı Ortalaması...44 Tablo 26. Ankira Baraj Yeri Aylık Maksimum Değerler...58 Tablo 27. Ankira Baraj Yeri Aylık Minimum Değerler...58 Tablo 28. Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Değerler...58 Tablo 29. Bingöl İlinde Bulunan Barajlar...63 Tablo 30. Yeraltı Su Kaynakları...63 Tablo 31. Bingöl İli Arazi Kullanım Durumu...68 Tablo 32.Bingöl İli Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı...68 Tablo 33. Bingöl İl Geneli Ürün Desenleri ve Yıllık Üretim Miktarları...69 Tablo 34. Erzurum İli Arazi Kullanım Durumu...69 Tablo 35. Erzurum İli Hububat Üretimi...70 Tablo 36. Erzurum İli Baklagil Üretimi...70 Tablo 37. Erzurum İli Yem Bitkileri...70 XII

14 Tablo 38. Proje bölgesinde yakalanan ve literatür bilgilerine göre bölgede olan balık türlerinin ekolojik özellikleri (Cows and Welcomme, 1998)...81 Tablo 39. Bingöl İli Yıllar İtibari İle Hayvansal Ürünler Üretimi ( İl Geneli )...90 Tablo 40. Bingöl İli Yıllar İtibari İle Hayvan Varlığı ( İl Geneli )...90 Tablo 41. İlçelere Göre Bal Üretimi...91 Tablo 42. Erzurum İli Hayvan Varlığı...91 Tablo 43. Erzurum İlinde Hayvancılıktan üretilen ürünler ve miktarları (2011)...92 Tablo 44. Karlıova İlçesinin Sosyo-Ekonomik Göstergeleri (Bölgesel Gelişme ve Yapısal Uyum Genel Müdürlüğü, DPT)...95 Tablo 45. Çat İlçesinin Sosyo-Ekonomik Göstergeleri (Bölgesel Gelişme ve Yapısal Uyum Genel Müdürlüğü, DPT)...95 Tablo Yılı Bingöl İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu...98 Tablo Yılı Erzurum İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu...98 Tablo 48. Bingöl İli Karlıova İlçesi Köy Yerleşim Nüfusları...99 Tablo 49. Erzurum İli Çat İlçesi Köy Yerleşim Nüfusları Tablo 50. Bingöl İli Göç Durumu Tablo 51. TR A1 Bölgesinin(Erzurum, Erzincan ve Bayburt) İşgücü Göstergeleri (15+ yaş) Tablo 52. TR B1 Bölgesinin(Malatya, Elazığ, BingölveTunceli) İşgücü Göstergeleri (15+ yaş) Tablo 53. Bingöl İli Sağlık Kurumlarının Dağılımı Tablo 54. Baraj Gövdesi Hafriyat Miktarı Tablo 55. Dolusavak ta Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 56. Derivasyon Tüneli nde Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 57. Enerji (İletim) Tüneli nde Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 58. Denge Bacası nda Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 59. Cebri Boru da Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 60. Santral Binası nda Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 61. Su Alma Şaftı nda Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 62.Rölekasyon Yolu nda Oluşacak Hafriyat Miktarı Tablo 63.Toplam Oluşacak Kazı Miktarları Tablo 64. Ankira Barajı ve HES İnsaatı İçin Kullanılacak Beton Miktarları Tablo 65. Projede Kullanılması Planlanan Makine-Ekipman ve Sayıları Tablo 66. Acil Durumlarda Aranması Gerekli Telefon Numaraları Tablo 67. Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Tablo 68. Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 69. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Ocaklarında Üretim Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 70. Kaya Ocaklarında Üretim Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı XIII

15 Tablo 71. Konkasör Tesisinin (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi) İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Tablo 72. Beton Santralinde Beton Üretimi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Tablo 73. Tesislerden Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 74. Ankira Barajı Taşkın Debileri Tablo 75.İnşaatta Kullanılacak Malzeme Miktarları Tablo 76. Patlatma Sonucu Çıkan Hava Şoku Şiddet Mesafeleri Tablo 77. Kayaç İçerisinde Yayılan Titreşimlerin Çevre Yapılarına Etkisi Tablo 78. Bina Temeli Titreşim Hızı (Vo) Değerlendirmeye Bağlı Olarak Patlatmaya Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981) Tablo 79. Patlatma Yapılan Kaya Türü ve Bina Temelindeki Kayaç Türüne Bağlı Olarak Değişim Gösteren K Katsayısı Asgari ve Azami Değerleri (Armac Printing Company) Tablo 80. Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 45 kg) Tablo 81. Bina temeli titreşim hızı (V 0 ) değerlerine bağlı olarak patlatma nedeniyle hasar görebilecek bina türleri (Forssbland, 1981) Tablo 82. Patlatma yapılan kaya türü ve bina temeli altındaki kayaç türüne bağlı olarak değişim gösteren K katsayısı asgari ve azami değerleri (Armac Printing Company) Tablo 83. Ocak Alanları Çevresindeki En Yakın Yerleşim Yerleri Tablo 84. Faaliyet Alanında Kullanılacak Araç ve İş Makinelerinin Sayıları ve Tüketebilecekleri Yakıt Miktarı Tablo 85. Motorin Özellikleri Tablo 86. EPA AP 42 Section 3.3 Gasoline ve Dizel Yakıtlar İçin Emisyon İçin Emisyon Faktörleri Tablo 87. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar173 Tablo 88. Ses Güç Düzeyleri Tablo 89. Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı Tablo 90. Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Tablo 91. Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, (Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi Ve Beton Santrali) Ünitelerine En Yakın Yerleşimler ve Gürültü Seviyeleri Tablo 92.Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirme Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları Tablo 93. Ankira Barajı Çevresel/Ekosistem Suyu Ortalama Değerleri Tablo 94. Proje Alternatiflerinin Karşılaştırılması Tablo 95. İzleme Planı XIV

16 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1. Uydu Görüntüsü Şekil 2. Uydu Görüntüsü Şekil 3. Proje Ünitelerinin Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi...16 Şekil 4. Proje Sahasında Bulunan Akım Gözlem İstasyonlarının Gösterimi...18 Şekil 5. Ankira Barajı ve HES Projesi Zamanlama Tablosu...20 Şekil 6. İş Akım Şeması...21 Şekil 7. Stratigrafik Kolon Kesiti...51 Şekil 8. Erzurum İli Deprem Haritası...53 Şekil 9. Bingöl İli Deprem Haritası...54 Şekil 10. Debi Süreklilik Eğrisi...61 Şekil 11. Ankira Baraj Yeri Debi Süreklilik Eğrisi...61 Şekil 12. Acil Müdahale Planı Şekil 13. Karayolları Trafik Hacim Haritası, Şekil 14. İletim Tüneli İçin Patlatma Paterni Şekil 15. Konkasör (Kırma Eleme Yıkama) Tesisi İş Akım Şeması Şekil 16. Beton Santrali Temsili Görünümü Şekil 17. Beton Santrali İş Akım Şeması Şekil 18. Basamaklı balık geçidi örneği Şekil 19. Çimenözü Köyü Halkın Katılım Toplantısı Fotoğrafları Şekil 20. Dörtyol Köyü Halkın Katılım Toplantısı Fotoğrafları GRAFİKLER DİZİNİ Grafik 1. Basınç Dağılımı Grafiği...28 Grafik 2. Sıcaklık Dağılımı Grafiği...29 Grafik 3.Yağış Dağılımı Grafiği...30 Grafik 4. Nisbi Nem Dağılımı Grafiği...31 Grafik 5. Buharlaşma Grafiği...32 Grafik 6. Sayılı Günler Değerleri Grafiği...33 Grafik 7. Maksimum Kar Kalınlığı Dağılımı Grafiği...34 Grafik 8. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Yıllık)...35 Grafik 9.Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ocak)...36 Grafik 10. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Şubat)...36 Grafik 11. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Mart)...36 Grafik 12. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Nisan)...36 Grafik 13. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Mayıs)...36 Grafik 14. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Haziran)...36 Grafik 15. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Temmuz)...37 XV

17 Grafik 16. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ağustos)...37 Grafik 17. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Eylül)...37 Grafik 18. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ekim)...37 Grafik 19. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Kasım)...37 Grafik 20. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Aralık)...37 Grafik 21. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (İlkbahar)...38 Grafik 22. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Yaz)...38 Grafik 23. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Sonbahar)...39 Grafik 24. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Kış)...39 Grafik 25. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Yıllık)...40 Grafik 26. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ocak)...41 Grafik 27. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Şubat)...41 Grafik 28. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Mart)...41 Grafik 29. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Nisan)...41 Grafik 30. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Mayıs)...41 Grafik 31. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Haziran)...41 Grafik 32. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Temmuz)...42 Grafik 33. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ağustos)...42 Grafik 34. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Eylül)...42 Grafik 35. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ekim)...42 Grafik 36. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Kasım...42 Grafik 37. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Aralık)...42 Grafik 38. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (İlkbahar)...43 Grafik 39. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Yaz)...43 Grafik 40. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Sonbahar)...44 Grafik 41. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Kış)...44 Grafik 42. Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği...45 Grafik 43. Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği...45 Grafik 44. Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Grafiği...46 Grafik 45. Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması Grafiği...46 Grafik 46. Bingöl İli Arazi Dağılmı Grafiği...65 Grafik 47. İnşaat Sırasında Oluşan Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği XVI

18 KISALTMALAR TC AB ABD HES AGİ Bkz. LTD.ŞTİ. CO 2 EPDK TEİAŞ DSİ EİEİ GW IUCN MAK km m cm mm Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Amerika Birleşik Devletleri Hidroelektrik Santrali Akım Gözlem İstasyonu Bakınız Limited Şirket Karbon Dioksit Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi Devlet Su İşleri Elektrik İşleri Etüt İdaresi GigaWatt Uluslararası Doğa Koruma Birliği Merkez Av Komisyonu Kilometre Metre Santimetre Milimetre µm Mikrometre m 2 metrekare m 3 Metreküp hm 3 Hektometreküp s TWh kv kw MWm kwh L ml cc m 3 /s Saniye Terawatt/saat Kilovolt KiloWatt MegaWatt (Mekanik) KiloWatt saat Litre Mililitre Santilitre % Yüzde o C V ort Cent $ Dolar Ha Sp. Subsp. YHGS Doç.Dr. Prof.Dr. AME Metreküp/Saniye Santigrat Derece Ortalama Hız Hektar Species Subspecies Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Doçent Doktor Profesör Doktor Acil Müdahale Ekibi XVII

19 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Hizmet Amaçları, Projede Kurulacak Tesislere Ait Karakteristik Verileri Gösteren Tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi Vb.), Pazar Veya Hizmet Alanları Ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik Ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge Ve/Veya İl Ölçeğinde Önem Ve Gereklilikleri, (Proje Alanı Ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Görünebileceği, Ölçekte Renkli Harita Üzerinde Su Kaynakları Yerleri Ve Proje Alanına Mesafeleri, Rapor Hazırlanırken Proje Kapsamındaki Tüm İşlemlerin DSİ Tarafından Onaylanmış Olan Fizibilite Raporuna Uygun Olarak Hareket Edilmesi Ve Buna İlişkin Bilgi Ve Su Kullanma Anlaşması Hakkında Bilgi) Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından Erzurum İli, Çat İlçesi ile Bingöl İli, Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi yapılması ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje; Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ( Tarih ve Sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik) EK I Listesi Madde 15- Su depolama tesisleri (Göl hacmi 10 milyon m 3 ve üzeri olan baraj ve göletler.) kapsamında yer almaktadır. Proje kapsamında yönetmelik gereği ÇED Başvuru Dosyası hazırlanmış, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulmuştur. ÇED Yönetmeliğinin 9. Maddesine istinaden Halkın Katılımı Toplantısı ve Kapsamlaştırma ve Özel Format Belirleme Toplantısı yapılmış olup, proje konusu faaliyetin; özelliklerini, yerini, muhtemel etkilerini ve öngörülen önlemleri ortaya koymak amacı ile yürürlükteki ÇED Yönetmeliğinin 10. Maddesine istinaden ÇED Raporu Özel Formatı doğrultusunda iş bu ÇED Raporu hazırlanmıştır. ÇED Raporu Özel Formatı ekte verilmektedir (Bkz.Ek-2). Tesis edilmesi ve işletilmesi planlanan proje ile ilgili olarak; Ankira Barajı ve HES Ocak 2011 tarihli Revize Fizibilite Raporu, DSİ Genel Müdürlüğü Etüt ve Plan Dairesi Başkanlığı tarafından incelenmiş ve uygun bulunmuştur. Söz konusu 04/05/2011 tarih ve sayılı yazı Ek-3 te verilmiştir. Proje kapsamında yatırımcı firma tarafından, EPDK Elektrik Piyasası Dairesi Başkanlığı na yapılan Üretim Lisansı Başvurusu uygun bulunmuştur. Söz konusu tarih ve sayılı yazı Ek-3 te verilmiştir. 1

20 Ankira Barajı ve HES projesi; Erzurum İli nin güneybatısında ve Bingöl İli nin kuzeydoğusunda, Erzurum İli ne yaklaşık 70 km. mesafede ve Bingöl İli ne yaklaşık 90 km. mesafede bulunmaktadır. Merkezi kil çekirdekli kaya dolgu tipinde tasarlanan Ankira Barajı ile 370,6 km 2 drenaj alanındaki suların regüle edilerek 12,76 MWm/ 12,00 MWe kurulu gücündeki santralden toplam 24,34 GWh/yıl elektrik enerjisi üretimi hedeflenmektedir. Üretilen elektrik enerjisi, 477 MCM kesitinde çift devre ve yaklaşık 18 km uzunluğundaki enerji nakil hattı ile Karlıova DM ye bağlanacaktır. Söz konusu enerji nakil hattı kati proje aşamasında, ÇED Yönetmeliği kapsamında tekrar değerlendirilecektir. Yapımı planlanan faaliyetle; Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde inşa edilecek 1874,08 m. talveg kotuna sahip ve talvegden yüksekliği 48,92 m. olan Baraj gövdesi ile 1920,00 m maksimum su kotunda alınan sular, 1163,90 m. uzunluğundaki iletim tüneli vasıtasıyla denge bacasına oradan da 293,75 m. uzunluğundaki cebri boru yardımıyla 1865,00 m. kuyruksuyu kotunda yer alan HES e iletilecektir. Santral binasında suyun potansiyel enerjisini mekanik enerjiye çeviren türbinler jeneratörleri çevirecek ve jeneratörlerde bu mekanik enerji elektrik enerjisine çevirecek olup, Ankira HES için 6379 kw gücünde 2 adet türbin kullanılarak santralden çıkan sular Büyüksu Çayı yatağına geri bırakılacaktır. Bu planlamada proje debisi 27,18 m 3 /s olarak belirlenmiştir. Projenin inşaat aşamasında kazı sonucu ortaya çıkan malzemenin tamamı dolgu olarak kullanılacaktır. Dolgu olarak kullanılamayan malzeme ve ocak alanlarından çıkan kötü klastaki malzeme ise belirlenen depolama sahasına taşınacak, depolama sahasında topoğrafyaya uyumlu hale getirilerek depolanacaktır. Baraj ve diğer proje ünitelerinin yapımında gerekli olabilecek doğal yapı gereçlerinin (kaya, beton ve kum çakıl), sahada kurulacak geçirimli ve geçirimsiz malzeme ocaklarından ve kaya ocaklarından karşılanması planlanmaktadır. Ocak alanları ve hafriyat işlemleri sırasında çıkan ve inşaat çalışmalarında kullanılabilecek özellikteki malzeme kamyonlar vasıtasıyla konkasör tesisine veya stok sahasına nakledilecektir. İnşaat süresince konkasör tesisinden çıkacak malzeme yine konkasör tesisinin yakınında kurulacak hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilerek Ankira Barajı ve HES Projesinin inşaatında kullanılacaktır. Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl karayolundan ayrılan Çat-Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. 2

21 Proje kapsamındaki tüm üniteleri ve yakın yerleşim birimlerini gösterir 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita Ek-4 de, Yer Bulduru Haritası ve Uydu Görüntüsü Ek-1 de verilmiştir. Ankira Barajı ve HES projesinin inşaat öncesi dönemi ve inşaat dönemi 4 yıl, ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiş, fayda ve masraf hesapları ve ekonomik analizler buna göre yapılmıştır. Ankira Barajı ve HES Projesi, sadece enerji amaçlı olarak projelendirilmiştir. Proje kapsamında çalışacak personel sayısı; inşaat aşamasında 200 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişi olarak planlanmaktadır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. Baraj Gövdesi ve Su Alma Yapısı Büyüksu Çayının 1874,08 m talveg kotunda tasarlanan Ankira Barajı nın kret kotu 1923,00 m olup, talvegden yükseliği 48,92 m dir. Ankira Barajı su alma yapısı ve enerji tüneli sağ sahilde yer almaktadır. Sediment seviyesi göz önüne alınarak giriş taban kotu 1897,00 m olarak belirlenen su alma yapısı girişi eğimli bir ızgara ile donatılmıştır. Dikdörtgen kesitli olarak başlayan su alma yapısı bir tranzisyon ile atnalı kesite geçmektedir. Tünel girişinden yaklaşık 37,00 m sonra yer alan şaft yapısı, baraj kretinden ulaşım sağlanabilecek şekilde projelendirilmiştir ve biri batardo kapağı olmak üzere 2 adet kapak ile donatılacaktır. Şaftın mansap tarafında bir havalandırma borusu yer alacaktır. Tablo 1. Baraj Gövdesi ve Sualma Yapısı Karakteristikleri BARAJ TİPİ Merkezi kil çekirdekli kaya dolgu TALVEG KOTU 1874,08 m TALVEGTEN YÜKSEKLİĞİ 48,92 m KRET KOTU 1923,00 m SU ALMA YAPISI GİRİŞ KOTU 1897,00 m MAKSİMUM SU KOTU 1920,00 m MİNİMUM SU KOTU 1907,00 m KRET UZUNLUĞU 285,06 m DRENAJ ALANI 370,60 km² YILLIK ORTALAMA DEBİ 7,36 m³/s Enerji Tüneli (İletim Tüneli) 1163,9 m uzunlukta olan enerji tüneli, sunduğu uygun topoğrafik koşullar nedeni ile sağ sahilde yer almaktadır. Enerji tüneli atnalı kesitli olup, iç çapı 3,50 m.dir. Tünel çapının seçiminde inşaat koşulları (özellikle inşaat sırasında havalandırma) rol oynamıştır. 3

22 Giriş taban kotu 1897,00 m olan tünelin denge bacası ile birleştiği yerdeki taban kotu 1895,91 m.dir. Tablo 2. Enerji Tüneli Karakteristikleri TİPİ Atnalı TÜNEL UZUNLUĞU 1163,90 m TÜNEL ÇAPI 3,50 m TÜNELDE SU YÜKSEKLİĞİ 3,50 m TÜNEL EĞİMİ 0,001 HIZ 2,68 m/s TÜNEL GİRİŞ TABAN KOTU TÜNEL ÇIKIŞ TABAN KOTU 1897,00 m 1895,84 m Denge Bacası Tünelin 1097,56 ncı metresinde yer alan denge bacası bu aşamada basit tip denge bacası olarak seçilmiş ve iç çapı 16,00 m olarak belirlenmiştir. Yüksekliği 25,25 m olan denge bacasında maksimum ve minimum su seviyeleri yaklaşık olarak 1923,50 m ve 1901,00 m olacaktır. Tablo 3. Denge Bacası Karakteristikleri YÜKSEKLİĞİ 25,25 m İÇ ÇAPI 16,00 m DIŞ ÇAPI 18,40 m TABAN KOTU 1899,41 m MAKSİMUM SU SEVİYESİ 1923,50 m MİNİMUM SU SEVİYESİ 1901,00 m Cebri Boru Optimizasyon çalışmaları sonucu iç çapı 3,15 m olarak belirlenen cebri borunun ortalama et kalınlığı 18 mm, uzunluğu ise 293,75 m dir. Tablo 4. Cebri Boru Karakteristikleri ÇAPI 3,15 m BOYU (EĞİK) 293,75 m CEBRİ BORUDA MAKSİMUM DEBİ 27,18 m³/s CEBRİ BORUDA MAKSİMUM HIZ 3,49 m/s CEBRİ BORU ET KALINLIĞI 18,00 mm Santral Binası Ankira HES in optimizasyon çalışmaları sonunda seçilen alternatifin kurulu gücü 12 MW ve yıllık enerji üretimi 24,34 GWh/yıl olarak belirlenmiştir. Santralin kuyruksuyu kotu 1865,00 m. dir. Tablo 5. Ankira HES Karakteristikleri KUYRUK SUYU KOTU 1865,00 m PROJE DEBİSİ 27,18 m 3 /s SANTRAL YERİ Sağ sahil SANTRAL TİPİ Yerüstü 4

23 DOLUSAVAK, DİPSAVAK VE DERİVASYON TESİSLERİ Ankira Barajı dolusavağı 679,40 m³/s lik taşkın debisini 6,00 m su yükü ile geçirecek şekilde tasarlanmış ve 4 adet (h= 6,30 m, b= 6,00 m) kapak ile donatılmıştır. Dolusavak yapısı sağ sahilde yer almaktadır. Eşik kotu 1914,00 m olarak tasarlanan dolusavağın boşaltım kanalı uzunluğu 165 m dir. Boşaltım kanalı sonunda yer alan enerji kırıcı havuzun taban kotu 1865,00 m, uzunluğu ise 50,00 m dir. Tablo 6. Dolusavak, Dipsavak ve Derivasyon Tüneli Karakteristikleri DOLUSAVAK Savak Tipi Karşıdan Alışlı Radyal Kapaklı Kapak Adedi 4 Kapak Ebatları H= 6,30 m B= 6,00 m Dolusavak Hidrograf Piki 679,40 m³/s Eşik Kotu 1914,00 m Şüt Genişliği 30,00 m Şüt Uzunluğu 165,00 m Enerji Kırıcı Havuz Uzunluğu 50,00 m DİPSAVAK Kapasitesi 178,72 m3/s DERİVASYON TÜNELİ TİPİ Atnalı Uzunluğu 321,05 m Çapı 3,60 m Eğimi 0,00342 Giriş Taban Kotu 1875,00 m Çıkış Taban Kotu 1873,90 m Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi Proje net düşüsü ve proje debisi göz önüne alınarak Ankira santralının iki adet 6 MW gücünde Düşey Francis tipi türbin ile donatılması kararlaştırılmıştır. Ünite debisi 13,59 m³/s dir. Maksimum seviyede net düşü 51,45 m dir. (kesin karakteristikler imalatçı firma ile yapılan görüşmelerden sonra belirlenecektir). Generatör Tipi ve Kapasitesi Her biri 6734 kva gücündeki iki adet generatör, dikey eksenli üç fazlı senkron tipinde tasarlanmıştır. Generatör gerilimi 6,30 kv seçilmiştir. Transformatör Adedi ve Tipi Transformatörler iki adet, harici yağlı tipte ve her biri 6750 kva gücünde olacaktır. Transformatörler generatörlerin 6,30 kv luk çıkış hücrelerine bağlanacaklardır. 5

24 Şalt Sahası Şalt sahası 33,6 kv işletme gerilimine sahip 36 kv luk metal muhafazalı olup santral binası içinde inşa edileceği düşünülmüştür. Şalt tesisi Tipi Kapalı şalt sahası, İşletme gerilim ve kısa devre akımı 33,6 kv, 16 ka ve Bara nominal akım 630 A dir. Tablo 7. Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi TÜRBİNTİPİ Dikey Eksenli Francis ÜNİTE ADEDİ 2 ÜNİTE DEBİSİ (1. ve 2. Ünite) 13,59 m 3 /s TRÜBİN TASARIM NET DÜŞÜSÜ 51,45 m SENKRON DEVİR SAYISI 375 d/d TÜRBİN GÜCÜ 6379 kw TÜRBİN VERİMİ 0,93 Tablo 8. Generatör Tipi ve Kapasitesi GENERATÖR TİPİ Dikey Eksenli, 3 Fazlı Senkron, AC TOPLAM GENERATÖR GÜCÜ kva GENERATÖR GÜCÜ 6734 kva ADEDİ 2 GÜÇ FAKTÖRÜ 0,90 ÇIKIŞ GERİLİMİ 6,3 kv FREKANSI 50 Hz SENKRON HIZI 375 d/d İKAZ SİSTEMİ Döner Diyotlu, Fırçasız VERİMİ 0,95 Tablo 9. Transformatör Adedi ve Tipi ANA GÜÇ TRANSFORMATÖRÜ TİPİ 3 Fazlı Yağlı NORMAL GÜCÜ 6750 kva ADEDİ 2 ANMA GERİLİMİ 6,3 / 31,5 kv BAĞLANTI ŞEKLİ Ynd 11 SOĞUTMA TİPİ ONAN VERİM 0,99 İÇ İHTİYAÇ TRANSFORMATÖRÜ TİPİ 3 Fazlı Yağlı NORMAL GÜCÜ 400 kva ADEDİ 1 ANMA GERİLİMİ 31,5/0,4 kv BAĞLANTI ŞEKLİ Dyn 11 SOĞUTMA TİPİ ONAN DİZEL GENERATÖR NORMAL GÜCÜ 250 Kva ADEDİ 1 TİPİ Dört Zamanlı Düşey Silindirli ANMA GERİLİMİ 400/231 V FREKANSI 50 Hz DEVİR SAYISI 1500 d/d SOĞUTMA TİPİ Radyatör, Kapalı Devre Su Soğutmalı İKAZ ŞEKLİ Döner Diyotlu İkaz GÜÇ FAKTÖRÜ 0,8 6

25 Hizmet Amaçları, Pazar veya Hizmet Alanları ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge ve/veya İl Ölçeğinde Önem ve Gereklilikleri, Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşılık yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını zorunlu hale getirmiştir. HES ler işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye çok önemli zarar verici etkileri bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji kaynaklarındandır. Hidroelektrik Enerji, hızla akan suyun enerjisiyle döndürülen elektrik jeneratörlerinden elde edilen elektriktir. Hidroelektrik Enerji Santralleri: Bir çeşit modern ya da teknolojik değirmen yapılarıdır. Hidroelektrik santralin ana bölümleri; regülatör, iletim hattı, cebri borular, hidrolik türbinler, jeneratörler, transformatörler ile su akışını ve elektrik enerjisi dağıtımını denetleyen yardımcı donanımlardır. Cebri borular, suyu aşağıya doğru türbinlere ileten büyük borular ya da tünellerdir. Türbinler, akan suyun hidrolik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren makinalardır. Transformatörler, üreteçlerden elde edilen alternatif gerilimi uzak mesafelere iletmek üzere çok yüksek gerilim değerlerine yükseltmekte kullanılır. 1 Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağlı olduğundan her yıl toplam üretim içindeki payı değişim göstermekle birlikte, Türkiye de elektrik enerjisinin yaklaşık %20-30 u sudan üretilmektedir. Temiz ve yerli bir enerji kaynağı olan hidroelektrik enerjinin kullanılması enerji politikalarının oluşturulmasında önemli bir yer tutmaktadır. Ancak, su gücüne bağlı enerjinin elde edilmesinde suyun öncelikli kullanımı söz konusu olduğundan suya bağlı ekolojik ve kültürel değerler mutlaka dikkate alınmalıdır. Elektrik enerjisi üretiminde birincil (primer) kaynak kullanımında, en büyük artışın yenilenebilir enerji kaynaklarından olacağı öngörülürken, sıvı yakıtların tüketiminde ise azalma beklenmektedir. Toplam 4,5 trilyon kwh lık yenilenebilir enerjilerdeki bu artışın %54 ü hidroelektrik (2,4 trilyon kwh) ve %26 sı rüzgar (1,2 trilyon kwh) kaynaklı olması beklenmektedir. 1 Karadeniz Bölgesinin Hidroenerji Potansiyelinin Değerlendirilmesi-Yıldız Teknik Üniversitesi-İstanbul 7

26 Ankira Barajı ve HES Projesinin işletmeye alınması, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacaktır. Projenin gerçekleşmesi ile bölge içinde ekonomik hayatın canlanmasına ve gelişmesine önemli ölçüde yardımcı olunacak ve dolayısıyla yöre halkının gelirlerinde ve yaşam seviyelerinde bir yükselme meydana gelecektir. Tesislerin yapım aşamasında çevrede yeni iş olanaklarının yaratılması, tesis yerlerine ulaşımda kullanılacak mevcut yolların ıslah edilmesi, gelişme planının gerçekleşmesi ile meydana gelecek diğer faydalardır. Tablo 10. Türkiye Kurulu Güç ve Elektrik Üretim Miktarlarının Gruplara Göre Dağılımı EÜAŞ Türkiye Toplamı Kurulu Güç (MW) Enerji Üretimi (GWh) Termik 8, , , ,660.1 Hidrolik 11,677,9 11, , ,849.0 Toplam 20, ,330,0 79, ,509.1 Termik 32, , , ,627.0 Hidrolik+Rüzgar 15, , , ,804.1 Kaynak: EÜAŞ Elektrik Üretim Sektör Raporu-2011 Toplam 49, , , ,431.0 Günümüzde artan nüfus ve gelişen teknoloji ile birlikte, günlük hayatın devamlılığını sağlamak için gerek duyulan enerji ihtiyacı hızla artmaktadır. Ancak; tükenen yakıtlar dünyamızı enerji dar boğazına sürüklerken, enerji kaynaklarının çevre üzerinde oluşturduğu olumsuz etkiler, bu tür kaynaklardan mümkün mertebede uzak durulmasına neden olmaktadır. Hidrolik enerji dünya üzerinde yenilenebilir enerji türlerinin en yaygını olmakla beraber, çevre üzerinde oluşturduğu olumlu etkilerde göz ardı edilmemelidir. Ülkemizde gerek iklim, gerekse coğrafi konum bakımından Karadeniz bölgesi büyük bir hidrolik potansiyele sahiptir. Gerçekleştirilmesi planlanan proje ile elde edilecek enerji ulusal şebekeye verilecek olup, bölgenin enerji talebinin karşılanmasına katkı sağlayacak kamu yararı taşıyan bir projedir. İşletmede DSİ Diğerleri İnşa Halinde DSİ Diğerleri Gelişmekte Olan Tablo 11. Ülkemiz Hidroelektrik Santrallerinin Halihazır Durumu 4628 veya 3096 sayılı kanunlara göre, özel sektörce yapılacak olanlar 4628 veya 5625 sayılı kanunlara göre, İkili İşbirliği projeleri TOPLAM POTANSİYEL Kaynak: dsi.gov.tr MW (172 HES) MW (57 HES) MW (115 HES) MW 3,600 MW ( 23 HES) MW ( 125 HES) MW (1.418 HES) MW (1.401 HES) MW (17 HES) 45,000 MW (1.738 HES) 8

27 Genellikle Hidroelektrik santrallerin ilk yatırım maliyetleri yüksek, işletme maliyetleri düşük olmaktadır. Ekonomik limitler içinde kalmak üzere yurdumuzun sahip olduğu hidroelektrik potansiyelin öncelikle devreye sokulması akılcı bir davranış olacaktır. Türkiye nin Hidroelektrik potansiyeli, DSİ verilerine göre GWh / yıl dır. Hidroelektrik santraller; yenilenebilir olmaları, yerli doğal kaynak kullanmaları, işletme ve bakım giderlerinin düşük olması, fiziki ömürlerinin uzun oluşu, daha az düzeyde olumsuz çevresel etki yaratmaları, kırsal kesimde ekonomik ve sosyal yapıyı canlandırmaları gibi nedenlerle diğer enerji üretim sistemlerine nazaran üstünlük arz etmektedir. Hidroelektrik santrallerin yer seçiminde çevresel yönden titiz davranılması ve projenin fizibilite ve tasarım aşamalarında olası olumsuz etkilerin boyutlandırmanın dikkate alınarak yapılması bu tesislerin çevre üzerindeki baskılarını azaltmaktadır. 9

28 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Projenin Yeri ( İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi) Proje sahası, Erzurum İli Çat İlçesi ile Bingöl İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde, 1/ Ölçekli ERZURUM J46-a1 ve J46-a2 paftasında yer almaktadır. Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl karayolundan ayrılan Çat- Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Proje ile ilgili Yer Bulduru Haritası ve Uydu Görüntüsü Ek-1 de, genel yerleşimi gösterir 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita Ek-4 de verilmiştir. Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya-Elazığ-Bingöl- Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). Arazi topoğrafyası yer yer eğimli ve dik bir pozisyondadır. Söz konusu proje sahası arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde; göl alanı VII. sınıf topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar II.sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise; göl alanı kireçsiz kahverengi topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar kırmızı kahverengi Akdeniz topraklarından oluşmaktadır. Baraj göl alanı nın şimdiki arazi kullanım şekli mera, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanların şimdiki arazi kullanım şekli ise çayır olarak tanımlanmaktadır. Projeye ait Arazi Varlığı Haritası ve Lejandı Ek- 9 da verilmiştir. Projeye ilişkin fotoğraflar ekte verilmektedir (Bkz.Ek-21). Söz konusu proje alanının bulunduğu Büyüksu Çayı nın yan kolları; sürekli akış gösteren Kilise Dere, Hüseyin Dere, Geli Dere ve mevsimsel akış gösteren Hacıçayır dere baraj göl alanı sınırlarında kalmakta olup, mevsimsel akış gösteren ve 1 Nolu Kaya Ocağı na yaklaşık 250 m uzaklıkta, şantiye ve kazı fazlası malzeme alanına yaklaşık 70 m uzaklıkta Susuz Dere bulunmaktadır. 2 Nolu Kum-Çakıl Ocağı sınırlarında mevsimsel akış 10

29 gösteren Koruçayır dere ve Harabe dere ile sürekli akış gösteren Mehmetçayır dere, Ayı dere yer almaktadır. 3 Nolu Kum-Çakıl Ocağı na yaklaşık m uzaklıkta sürekli akış gösteren Atmaca dere, Mollaşakir dere, Mehmetçayır dere, Değirmen dere, Keşiş dere ve daha birçok irili ufaklı dereler bulunmaktadır (Bkz.Ek-4 Topoğrafik Harita). Ayrıca 1 Nolu Kum Çakıl Ocağına yakın mesafedeki Çimenözü Köyüne ait yerleşimler mevcut olup yerleşimin yaklaşık 1000 m kuzeydoğusunda sıcak su kaynağı bulunmaktadır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde (Değişiklik: R.G tarih ve sayılı) belirtilen hükümler çerçevesinde Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi proje inşaatına başlamadan önce alınacaktır. Bingöl İl Özel İdaresi görüşünde; (Bkz.Ek-20) -Ankira Barajı ve HES Projesiyle ilgili tesis yapılması söz konusu olduğunda hali hazır ve mevzi imar planlarının yapılmasının taahhüt edilmesi, -Ankira Barajı ve HES Projesi inşaatına başlamadan önce proje alanında ve yakınında yer alan ruhsatlı maden sahaları ve jeotermal kaynak sahalarının çakışması durumunda 3213 sayılı Maden Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkartılmış olan mevzuatların gerektirdiği izinlerin alınması gerekmektedir. -Ankira Barajı ve HES Projesinin bulunduğu alanda Köy Yolları, Sulama Kanalları ve içme suyu geçişlerinin sağlanması gerekmektedir. -Ankira Barajı ve HES Projesinde Yıkama Eleme ve Hazır Beton Santrali kurulduğunda İdaremizden işyeri açma ve çalıştırma ruhsatı alınması gerekmektedir. Denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır. Maden İşleri Genel Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20); Genel Müdürlüğümüz bilgi işlem kayıtlarında tarihinde yapılan incelemede, Ankira Barajı ve HES Projesi kurulması planlanan alan üzerinde ER: sayılı IV.Grup ihalelik saha ve ER: sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Mineralli sular değerlendirme sahasının bulunduğu tespit edilmiş olup, projenin sağlayacağı kamu yararları düşünülerek ve proje alanında herhangi bir maden hakkının bulunmadığı tespit edildiğinden, ekte belirtilen koordinatlar dahilinde 448,79 hektarlık alanda, Ankira Barajı ve HES Projesinin gerçekleşmesinde sakınca bulunmadığına karar verilmiştir. Ancak projede kullanılmak üzere proje alanı dışından alınacak malzeme için 3213 sayılı Maden Kanununun 14.maddesi gereği Hammadde Üretim İzin Talebinde bulunulması gerekmektedir. Denilmektedir. Söz konusu görüşe uyulacaktır. 11

30 Faaliyet alanı içerisinde yapı ruhsatı alınması zorunluluğu (konaklama, yemekhane vb. yapılar hariç) bulunan alanlar için, 19/08/2008 Tarih ve Sayılı Afet İşleri Genel Müdürlüğünün genelgesi ve tarih ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik-jeotektonik rapor hazırlatılarak ilgili idarelerce onaylanarak imar planı yapıldıktan sonra inşaata başlanacaktır. Bu raporlar değerlendirilmek üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne gönderilecektir. Hidroelektrik santralinin işletilmesi aşamasında İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı ilgili İl Özel İdaresinden alınacaktır. Tüm çalışmalar sonucunda köy ya da mahalle yolarında, şebeke suları veya hatlarında meydana gelecek her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil ) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, baraj, regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Söz konusu projede, Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde inşa edilecek 1874,08 m talveg kotuna sahip ve talvegden yüksekliği 48,92 m olan Baraj gövdesi ile 1920,00 m maksimum su kotunda alınan sular, 1163,90 m uzunluğundaki iletim tüneli vasıtasıyla denge bacasına oradan da 293,75 m uzunluğundaki cebri boru yardımıyla 1865,00 m kuyruksuyu kotunda yer alan HES e iletilecektir. Ayrıca projeye malzeme temini amacıyla; üç adet kum çakıl ocağı, bir adet kil ocağı, iki adet kaya ocağı, kırma-elemeyıkama tesisi ve beton santrali ile kazı fazlası malzemelerin depolanması için 1 adet depo sahası yapılması planlanmaktadır. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. 12

31 Baraj Gövdesi, HES (Santral Binası) Baraj gövdesi alanına yaklaşık 1700 m doğu mesafesinde Hasar mahallesi, HES alanına yaklaşık 850 m güneydoğusu mesafesinde Geçitli Köyü yer almaktadır. Proje yapılarının proje alanı içerisindeki konumları vaziyet planı ve 1/ lik harita üzerinde gösterilmektedir. Şantiye Alanı, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Beton Santrali Projede personelin ihtiyaçları için şantiye kurulması planlanmıştır. Şantiye alanı santral yerinin yaklaşık 100 m kuzeybatısında yaklaşık 3 hektarlık alanda bulunmaktadır. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Beton Santrali santral yerinin yaklaşık 200 m güneybatısında yaklaşık 2,4 hektarlık alanda bulunmaktadır. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Beton Santrali nin güneybatısında yaklaşık 500 m mesafede, Şantiye alanının güneybatısında yaklaşık 800 m mesafede Geçitli Köyü bulunmaktadır. Kazı Fazlası Malzeme Sahası (Hafriyat Döküm Sahası) Projede kazı fazlası malzemelerin depolanacağı alan yaklaşık olarak 7,8 hektar olup, saha Geçitli köyünün yaklaşık 720 m kuzey mesafesinde bulunmaktadır. 11). Proje ünitelerine ait plan ve kesitler, tek hat şeması ekte verilmektedir (Bkz.Ek- HES enerji tesisleri ile ilgili olarak fizibilite raporunda öngörülen proje formülasyonunda inşaat ve işletme safhalarında muhtemel bir değişiklik olması halinde bu değişikliğe yönelik DSİ nin uygun görüşü alınacaktır. Proje bileşenlerinin yaklaşık alanları; Baraj gövdesi alanı 16 ha, Santral Alanı 1,4 ha, Göl Alanı ha, Kum Çakıl Ocakları Alanı (1, 2 ve 3 no lu) 62 ha, Kaya Ocakları (1 ve 2 no lu) Alanı 38 ha, Kil Ocak Alanı 25 ha, Kırma-Eleme-Yıkama ve Beton Santral Alanı 2.4 ha, Kazı Fazlası Malzeme Sahası Alanı 7,8 ha ve Şantiye alanı 3 ha olarak belirlenmiştir. Söz konusu koordinatlar alınırken proje kapsamında yer alan tesislerin çevresinden koordinat alınmıştır. Proje ünitelerine kuş uçuşu olarak en yakın yerleşimler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Ayrıca1 Nolu Kum Çakıl Ocağına yakın mesafedeki Çimenözü Köyüne ait yerleşimler mevcut olup yerleşimin yaklaşık 1000 m kuzeydoğusunda sıcak su kaynağı bulunmaktadır. 13

32 Tablo 12. Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santraline En Yakın Yerleşimler Baraj Gövdesi İletim Tüneli Ünite Adı Yerleşim Uzaklık (m) Hasar Mah Bayındır Köyü 1780 Hasar Mah Geçitli Köyü 1280 Santral Geçitli Köyü Nolu Kaya Ocağı Geçitli Köyü Nolu Kaya Ocağı Bayındır Köyü 1100 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Geçitli Köyü 720 Şantiye Alanı Geçitli Köyü 820 Geçirimsiz Malzeme Sahası (Kil Ocağı) Geçitli Köyü Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) ) Çimenözü Köyü Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) (Konkasör Tesisi, Beton Santrali) 3 Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) Geçitli Köyü Geçitli Köyü Mollaşakir Köyü 960 Proje yerini gösterir uydu görüntüleri ve vaziyet planı üzerinde gösterimi aşağıdaki şekillerde verilmiştir. 14

33 BARAJ GÖVDESİ ALANI Şekil 1. Uydu Görüntüsü-1 1 Nolu Kum Çakıl Ocağı 2 Nolu Kaya Ocağı Sıcak Su Kaynağı Göl Alanı Şekil 2. Uydu Görüntüsü-2 15

34 Şekil 3. Proje Ünitelerinin Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi 16

35 Proje kapsamında inşaatın sona ermesi ile beraber kullanılan kazı fazlası malzeme sahaları hakkında tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında gerekli izinler alınması halinde kalıcı kazı fazlası malzeme alanı olarak düzenlenecektir. Bu kapsamda kazı fazlası malzeme sahalarının en üstüne bitkisel toprak serilerek araziye uyumlu hale getirilecek, drenajı sağlanacak ve ağaçlandırma çalışmaları yapılarak terk edilecektir. Belirlenen kazı fazlası malzeme alanı dere yatakları dışında kalacak şekilde seçilmiştir. Projenin akımlarını ölçmek için firma tarafından işletmeye açılmış olan AGİ, 2011 su yılı başında işletmeye girmiş olup henüz gözlem süresi çok kısadır. Bu sebeple firma tarafından açılan AGİ nin akımlarının daha sonraki aşamalarda kullanılması daha uygun olacaktır. Projenin üzerinde bulunduğu Büyüksu Çayının mansap kısmında DSİ tarafından işletmeye açılmış olan no.lu Peri suyu Kızılçubuk AGİ bulunmaktadır. AGİ, tarihinde işletmeye açılmış olup, halen işletilmektedir ve arası yılları değerlendirilmiştir. AGİ nin eksik yıllarını değerlendirmek için civardaki istasyonlarla korelasyon çalışması yapılmıştır. Korelasyonda kullanılan AGİ ler, Lezgi dere A.Çat ile Tuzla çayı Gökçeşeyh AGİ dir. Ankira barajı yağış alanı 370,6 km² dir. 17

36 Şekil 4. Proje Sahasında Bulunan Akım Gözlem İstasyonlarının Gösterimi Proje ünitelerinin yer aldığı ve su kaynakları yerlerinin de görünebileceği 1/ Ölçekli Topografik Harita Ek-4 de verilmiştir. Proje alanı içindeki ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. Proje ünitelerinin birbirleriyle olan konumlarını gösterir 1/ Ölçekli Vaziyet Planı Ek-8 de, Projeye ait ünitelerin plan ve kesitleri Ek-11 de verilmektedir. Kazı fazlası malzeme sahasının Mevcut Durumunu ve Depolama Sonrası Durumunu Gösterir Haritası Ek-10 da verilmiştir. 18

37 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından Erzurum İli, Çat İlçesi ile Bingöl, İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi yenilenebilir enerji kapsamında değerlendirilmektedir. Projenin ekonomik analiz periyodu 50 yıl olarak kabul edilmiş ve fayda ve masraf hesapları ve ekonomik analizler buna göre yapılmıştır. Yıllık faiz iskonto oranı olarak % 9,5 alınmıştır. Tablo 13. Projenin Yatırım Programı PROJENİN EKONOMİSİ TESİS BEDELİ (ABD $) PROJE BEDELİ (ABD $) YATIRIM BEDELİ (ABD $) YILLIK GİDER (ABD $) YILLIK GELİR (ABD $) RANTABİLİTE (Y. GELİR / Y. GİDER) (PİYASA ŞARTLARI) Firm Enerji 10,00 $ cent Sekonder Enerji 10,00 $ cent (DSİ KRİTERİ) Firm Enerji 6,00 $ cent Sekonder Enerji 3,30 $ cent , ,25 İÇ KÂRLILIK ORANI (%) 9,15 0,10 III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu, Projenin ÇED süreci ve lisans işlemleri yasal işlemlerin tamamlanmasını müteakiben; inşaat işlemlerinin yürütülmesi ve hidrolik ve elektromekanik teçhizatın montaj işlemlerinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Detaylı ekonomik analiz için aşağıdaki uygulama programındaki (zamanlama tablosu) iş akışı esas alınarak, yatırımın yıllara dağılımı gerçekleştirilmiştir. 19

38 Şekil 5. Ankira Barajı ve HES Projesi Zamanlama Tablosu 20

39 Şekil 6. İş Akım Şeması İNŞAAT ÖNCESİ DÖNEM Fizibilite aşamasında belirlenmiş olan proje mevkisinin detaylı harita alımı Harita alımının yapılmasının ardından batardo, derivasyon tüneli, baraj gövdesi, iletim tüneli,denge bacası, cebri boru, santral binası, malzeme ocakları, key ve beton santrali son yerleşim planlarını hazırlama Hazırlanan genel yerleşim planına göre Jeolojik/Jeoteknik Rapor hazırlama Jeolojik rapora göre proje kapsamında belirlenen yapı elemanlarının mevkilerinin uygunluğu ve Diğer çalışmaların jeolojik duruma göre doğruluğu kontrol edilerek, kati proje yapımı Uygulama Projeleri Yapımı İNŞAAT DÖNEMİ (48 ay) TESİSLERİN KURULMASI Yolların Açılması Şantiyenin, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi-Beton santralinin Kurulması KAZI/ HAFRİYAT ÇALIŞMALARI Bitkisel Toprağın Sıyrılması Bitkisel Toprağın Daha Sonra Kullanım Amacıyla Depolanması Bitkisel Toprağı Dolgu Yapılan Alanlara Serilmesi Kazı-Hafriyat İşlemleri Makinalar Vasıtası İle Sökme-Kazı, İletim Tünelinde ve Kaya Ocaklarında Patlatma Hafriyat Malzemesinin Dolgu Alanlarına Serilmesi Hafriyat Artığı Malzemenin Tesislere Taşınması(Agrega) BETON İŞLERİ Beton Kalıpların Montajı Beton Malzemesinin Dökümü Kalıpların Sökülmesi ve Bir Sonraki Alana Montajı MONTAJ ÇALIŞMALARI VE ENERJİ NAKİL HATTI İNŞAASI Türbin/Jeneratör/Daimi Teçhizatların Tesisi Trafo & Şalt Sahası Tesisleri Enerji Nakil Hattı İnşası Enerji Nakil Hattı Direkleri Temel Kazısı Direklerin Yerleştirilmesi Elektromekanik Aksam Montajı DENEME İŞLETMESİ VE İŞLETMEYE GEÇİŞ 21

40 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi, Projenin sadece enerji amaçlı olması nedeniyle yıllık faydaların hesabında yalnız elektrik enerji üretimlerine ait faydalar milli ekonomi yönüyle hesaplanmıştır. Mevcut piyasa şartlarında firm enerji ve seconder enerji ayrımı yapılmadığından enerjinin kwh ücreti olarak 10,00 Cent alınmıştır. 1 Dolar = 1,6043 TL kabul edilerek; Firm Enerji Faydası = 10,00 cent / kwh, (0,1604 TL/kWh) Sekonder Enerji Faydası = 10,00 cent / kwh, (0,1604 TL/kWh) olmaktadır. Enerji faydaları hesaplanırken Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından verilen ve aşağıda açıklanan birim enerji faydaları kullanılmıştır. Firm Enerji Faydası = 6,00 cent / kwh, (0,0962 TL/kWh) Sekonder Enerji Faydası = 3,33 cent / kwh, (0,0529 TL/kWh) olmaktadır. PİYASA ŞARTLARI: a Yıllık Faydanın Yıllık Masrafa Oranı: Yıllık Gelir : ABD $ Yıllık Gider : ABD $ Yıllık Gelir/Yıllık Gider : 0,92 b Gelirlerin Bugünkü Değerinin Giderlerin Bugünkü Değerine Oranı: Projenin gelir gider oranı, 50 yıllık ekonomik analiz periyodu için gelir ve giderlerin nakit akımlarının % 9,5 iskonto oranı ile ilk yıla taşınıp, bu değerlerin oranlanmasıyla hesaplanmıştır. Projenin gelir gider oranı: 0,96 DSİ KRİTERİ: a Yıllık Faydanın Yıllık Masrafa Oranı: Yıllık Gelir : ABD $ Yıllık Gider : ABD $ Yıllık Gelir/Yıllık Gider : 0,25 b Gelirlerin Bugünkü Değerinin Giderlerin Bugünkü Değerine Oranı : Projenin gelir gider oranı: 0,26 22

41 İÇ KÂRLILIK ORANI Projenin iç kârlılık oranı hesabında 50 yıl işletme süresi ve 2 yıl inşaat süresi dikkate alınmıştır. Hem Piyasa Şartlarına Göre hem de DSİ Kriterlerine göre iç karlılık hesabı yapılmış olup, buna göre iç karlılık hesabı; 1. PİYASA ŞARTLARI : % 9,15 2. DSİ KRİTERİ : % 0,10 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır. III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesi için zaruri olan ve yatırımcı firma veya diğer firmalar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır. III.6. Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES in alanları, iletim tüneli güzergahları, hafriyat depo sahaları ) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi, Proje sahası, 1/ Ölçekli ERZURUM J46-a1 ve J46-a2 paftasında yer almaktadır. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl karayolundan ayrılan Çat-Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı, Erzurum un Çat ilçesi ve Bingöl ün Karlıova ilçesi sınırlarında kalmaktadır. Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya-Elazığ-Bingöl- Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre 23

42 düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). Arazi topoğrafyası yer yer eğimli ve dik bir pozisyondadır. Söz konusu Orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığı için bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddeleri gereğince gerekli izinler alınacaktır. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda da belirtildiği üzere (Bkz.Ek-14); Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Geçitli köyünün otlak alanı ve çayırlıkları azalacağından, tapulu veya tapusuz bu köy halkı tarafından kullanılan arazinin kamulaştırma bedellerinin rayiçleri üzerinden takdir edilmesi ve zamanında ödenmesinin yanısıra, kamulaştırma bedellerine belirli bir telafi edici meblağın eklenmesi zorunludur. Geçitli köyü ile Çimenözü köyü Hasan Komu civarındaki otlaklıklar için mahkemelik durumdadır. Çimenözü köyündeki hayvan miktarı ile nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği ile Geçitli köyündeki hayvan miktarı, nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği karşılaştırıldığında, bu davanın Geçitli köyü lehine sonuçlandırılması, tesisin yaratacağı sosyal etkilerin azaltılması bakımından olumlu bir etki yaratacaktır. Bu ihtilafın Geçitli köyü lehine sonuçlanması durumunda, baraj gölünün oluşmasıyla su altında kalacak otlakların kaybı telafi edilebilecektir. Çimenözü köyünün en önemli kaybı çay kenarındaki çayırlıkların su altında kalacak olmasıdır. Bu bakımdan buradaki kamulaştırmada sadece arazi değerleri değil, çayırların biçilmesiyle elde edilen yem miktarının ortadan kalkması nedeniyle, hayvanları beslemek için yaratılması gereken ek yatırım maliyetinin de hesaplanarak kamulaştırma bedellerine ilave edilmesi gerekmektedir. Hususlarına riayet edilecektir. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. 24

43 Proje kapsamında Bingöl İl Özel İdaresi görüşünde (Bkz.EK-20) belirtildiği üzere, Ankira Barajı ve HES Projesiyle ilgili tesis yapılması söz konusu olduğunda hali hazır ve mevzi imar planları yapılacaktır. Kamulaştırma planına göre; şahıs arazilerinin kamulaştırılması söz konusu olması durumunda; 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanununun 15/c (Değişik: 5496 SK. 5. md) maddesi gereğinde; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecek, bu konuda verilecek olan kamulaştırma kararı kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. Kamulaştırma işlemleri sırasında her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. Halkın Katılım Toplantılarında halkın belirttiği üzere, kamulaştırma yapılacak tapulu arazilerde bedeller rayiçler üzerinden tespit edilmeli ve zamanında hak sahiplerine ödenmelidir. Proje kapsamında Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrik Piyasası Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında, su altında kalacak herhangi bir yerleşim yeri olmadığından yeniden yerleşim de söz konusu değildir. III.7. Diğer hususlar. Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır. 25

44 BÖLÜM IV :PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir. IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Projeden etkilenecek alanın belirlenmesinde mevcut çevrenin özellikleri, projenin inşaat ve işletme aşamasındaki çevresel etkileri ve proje alanının çevresinde direk veya dolaylı yoldan etkilenmesi muhtemel halk dikkate alınarak etki alanı belirlenmeye çalışılmıştır. Proje alanının mülkiyet durumu, ekolojik yapısı, sosyo-kültürel yapısı ve korunan alanlara göre pozisyonu rapor içerisinde ilgili bölümlerde değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda proje alanından etkilenmesi beklenen en yakın yerleşim yerleri; Ankira HES yerine yaklaşık 890 m mesafedeki Geçitli Köyü ile baraj göl alanına yakın mesafedeki Çimenözü Köyü dür. Projede çevresel etkileri göz önünde bulundurulduğunda, katı ve sıvı atıkların yürürlükte olan kanun ve yönetmelikler doğrultusunda herhangi bir alıcı ortama karışmadan bertarafı sağlanacağından proje alanının yakın çevresine yayılacak bir yük oluşmayacaktır. Bu kapsamda toz ve gürültü emisyonlarına göre etki alanı belirlenmiştir. Projede değerlendirilen çevresel ve sosyal etkiler ışığında alınacak tedbirler raporda öngörülmüş ve bu kapsamda projenin etki alanı yaklaşık 250 m çevresi olarak kabul edilerek Ek-4 de verilen 1/ Ölçekli haritada işaretlenmiştir. Yukarıda da belirtildiği üzere ortalama etki alanı 250 metre kabul edilmiş ve inceleme ve etki alanı bir alınmış olup inşaat alanından itibaren her yönden yaklaşık 250 m lik alan kabul edilmiştir. Bu alanlardan kaynaklanacak toz, gürültü ve vibrasyon en kötü koşullarda 250 m lik alanı etkileyecektir. Proje alanı dağlık ve engebeli bir bölgede olmasından dolayı yerleşim yerlerini etkilemeyecektir. 26

45 IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler, A)Bölgenin Genel İklim Koşulları Bingöl ili iklim yönünden ilçelere ve topoğrafik duruma göre değişiklikler göstermektedir. Özellikle Merkez ve Genç ilçelerinde iklim, diğer ilçelere göre oldukça yumuşak geçmektedir. Buna rağmen il genelinde kara iklimi hüküm sürer. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve sert geçer. Yağışlar kısın kar halinde, ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinde ise yağmur halinde görülür. Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz; en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Temmuz, en soğuk ay ise Ocak tır. İlin sıcaklık şartları üzerinde basta enlem durumu olmak üzere (38,53 Kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 26,7 C, en düşük sıcaklık değeri -2,6 C dir. Erzurum il arazisinin büyük çoğunluğunda, karasal iklim özellikleri egemendir. Kışlar uzun ve sert, yazlar kısa ve sıcak geçer. İl topraklarının kuzey kesimlerinde, yüksekliği yaklaşık 1000 ila 1500 metrelere inen vadi içleriyle çukur sahalarda iklim, büyük ölçüde sertliğini yitirir. Erzurum il merkezindeki meteoroloji istasyonunda 1929 dan bu yana gözlem yapılmaktadır. Yaklaşık 70 yılı bulan gözlem sonuçlarına göre, ilde en soğuk ay ortalaması, -8.6 C, en sıcak ay ortalaması 19.6 C, en düşük sıcaklık -35 C ve en yüksek sıcaklık ise, 35 C olarak ölçülmüştür. Yıllık yağış tutarı 453 mmm. kadardır. En az yağış kış devresinde düşer. Bu devrenin yağışları kar biçiminde olup, kar yağışlı gün sayısı 50 ve kar örtüsünün yerde kalış süresi ise 114 gün kadardır. En yağışlı devre ilkbahar ve yaz mevsimleridir. Meteorolojik verilerin değerlendirilmesinde Hınıs Meteoroloji İstasyonundan ( ) verileri kullanılmıştır Hınıs Meteoroloji istasyonuna ait Meteorolojik Bülten ( ), Olağanüstü Meteorolojik Olaylar (Fevk) bilgileri ile Standart zamanlarda gözlenen en büyük yağış değerleri bilgiler ile yağış şiddet-süre-tekerrrür eğrileri Ek-12 de verilmiştir. 27

46 B) Basınç Dağılımı Tablo 14. Basınç Dağılımı Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Basınç Değerleri Grafiği Basınç (hpa) Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) 790 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Aylar Grafik 1. Basınç Dağılımı Grafiği Basınç Dağılımı tablosu ve grafiği incelendiğinde, Ortalama Basınç (hpa) değerlerinin en yüksek olduğu ayın Ekim ayı olduğu ve ortalama basıncın 831 hpa olarak ölçüldüğü gözlenmektedir. Maksimum Basınç (hpa) değerlerinin en yüksek olduğu ayın Ocak ayı olduğu ve Maksimum Basınç Değerinin 843 hpa olarak ölçüldüğü gözlenmektedir. Minimum Basınç (hpa) değerlerinin en yüksek olduğu ayın Ekim ayı olduğu ve Minimum Basınç Değerinin 820 hpa olarak ölçüldüğü gözlenmektedir. Yıllık Ortalama Basınç ise 830,5 hpa, Yıllık Maksimum Basınç 840,9 hpa ve Yıllık Minimum Basınç 817 hpa olarak ölçüldüğü gözlenmektedir. 28

47 C) Sıcaklık Dağılımı Tablo 15. Sıcaklık Dağılımı Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Minimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Maksimum Sıcaklık Günü Maksimum Sıcaklık Yılı Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık Günü Minimum Sıcaklık Yılı Minimum Sıcaklık ( C) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Minimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Grafik 2. Sıcaklık Dağılımı Grafiği 29

48 Sıcaklık Dağılımı tablosu ve grafiği incelendiğinde, Ortalama Sıcaklık dağılımı Temmuz ayında en yüksek ortalamaya ulaşmaktadır. Temmuz ayında en yüksek ortalama sıcaklık 20,7 0 C (Cantigrat) dir. Maksimum Sıcaklık dağılımı incelendiğinde Ağustos ayında en yüksek sıcaklık verilerinin ölçüldüğü görülmektedir. Ağustos ayında en yüksek sıcaklık değeri 28,5 0 C (Cantigrat) dir. Minimum Sıcaklık dağılımı incelendiğinde Ocak ayında en düşük sıcaklık verilerinin ölçüldüğü görülmektedir. Ocak ayında en düşük sıcaklık değeri C (Cantigrat) dir. D) Yağış Dağılımı Tablo 16. Yağış Dağılımı Parametre Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Grafik 3.Yağış Dağılımı Grafiği 30

49 Yağış Dağılımı tablosu ve grafiği incelendiğinde, en yüksek yağışlı ayın Ekim ayı, en düşük yağışlı ayın Haziran ayı olduğu gözlenmektedir. Nisan ayında en yüksek yıllık ortalama toplam yağış miktarı 83,2 mm, Ağustos ayında en düşük Ortalama Toplam Yağış miktarı 11,3 mm dir. Hınıs Meteoroloji İstasyonuna ait Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri (mm) Tablosu ve Yağış Şiddet-Süre-Tekerrür Eğrileri Grafiği EK-12 de verilmiştir. E) Ortalama Nispi Nem Dağılımı Tablo 17. Ortalama Nisbi Nem Dağılımı Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs 07 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) 14 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) 21 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) 14 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) 21 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Grafik 4. Nisbi Nem Dağılımı Grafiği 31

50 Ortalama Nisbi Nem dağılımı tablosu ve grafiği incelendiğinde; 07 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) değerinin yıllık ortalaması % 79,2, 14 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) değerinin yıllık ortalaması % 71,8, 21 Lokal Ortalama Nisbi Nem (%) değerinin yıllık ortalaması % 70,8, en düşük değerin Ağustos ayında % 47, en yüksek değerin ise Ocak ayında % 78,7 olarak ölçüldüğü Minimum nem ise Mayıs ve Temmuz aylarında en düşük %2 olarak ölçüldüğü gözlenmektedir. F) Buharlaşma Durumu Tablo 18. Buharlaşma Dağılımı Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Ortalama Açık Yüzey Buharlaşması (mm) Maksimum Açık Yüzey Buharlaşması (mm) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Açık Yüzey Buharlaşması (mm) 100 Maksimum Açık Yüzey Buharlaşması (mm) 50 0 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Grafik 5. Buharlaşma Grafiği Buharlaşma dağılımı tablosu ve grafiği incelendiğinde; ortalama açık yüzey buharlaşması yıllık 78,5 mm olup, maksimum açık yüzey buharlaşması Ağustos ayı içerisinde 17,4 mm olarak verilmiştir. 32

51 G) Sayılı Günler Dağılımı Hınıs Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre sisli günler sayısı ortalaması 1,0, Dolulu günler sayısı ortalaması 0,1, Kırağılı günler sayısı ortalaması 0,8, Toplam orajlı günler sayısı ortalaması 3,3, Kar yağışlı günler sayısı yıllık 112,9, Kar örtülü günler sayısı yıllık 8,8 olarak verilmiştir. Tablo 19. Sayılı Günler Değerleri Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı Kar Örtülü Günler Sayısı Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı Kar Örtülü Günler Sayısı 0 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Grafik 6. Sayılı Günler Değerleri Grafiği 33

52 H) Maksimum Kar Kalınlığı Dağılımı Hınıs Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum kar kalınlığı Şubat ayı içerisinde 190 cm olarak verilmiştir. Tablo 20. Maksimum Kar Kalınlığı Dağılımı Parametre Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Grafik 7. Maksimum Kar Kalınlığı Dağılımı Grafiği I) Rüzgar Dağılımı (Yıllık, Mevsimlik, Aylık Rüzgar Yönü Dağılımı, Yönlere Göre Rüzgar Hızı, Ortalama Rüzgar Hızı Dağılımı, En Hızlı Esen Rüzgar Yön ve Hızı, Ortalama Fırtınalı Günler Sayısı, Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı) Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Dağılımı (Aylık ve Yıllık) Hınıs Meteoroloji İstasyonu yılları arası meteorolojik verileri incelendiğinde; gözlem kayıtlarına göre yıllık 1.derecede hakim rüzgar yönünün kuzey (N=53401) yönünde olduğu tespit edilmiştir. Aylık veriler incelendiğinde ise; Ocak, Şubat Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık aylarında hakim rüzgar yönünün kuzey (N) olduğu tespit edilmiştir. 34

53 Hınıs Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre rüzgarın esme sayıları toplamı aylık ve yıllık olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 21. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Verileri (Aylık ve Yıllık) Rüzgar Yönü Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri NW NNW N NNE NE WNW ENE W 0 E WSW ESE SW SE SSW S SSE Yıllık Grafik 8. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Yıllık) 35

54 WNW NW NNW N NNE NE ENE WNW NW NNW N NNE NE ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Ocak SSW S SSE Şubat Grafik 9.Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ocak) Grafik 10. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Şubat) WNW N NNW NW NNE NE ENE WNW NW NNW N NNE NE ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Mart SSW S SSE Nisan Grafik 11. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Mart) Grafik 12. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Nisan) WNW N NNW NW NNE NE ENE WNW NW NNW N NNE NE ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Mayıs SSW S SSE Haziran Grafik 13. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Mayıs) Grafik 14. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Haziran) 36

55 WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Temmuz SSW S SSE Ağustos Grafik 15. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Temmuz) Grafik 16. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ağustos) NW WNW W NNW N NNE NE ENE E NW WNW W NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Eylül SW SSW S SSE SE Ekim Grafik 17. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Eylül) Grafik 18. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Ekim) WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Kasım SW SSW S SSE SE Aralık Grafik 19. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Kasım) Grafik 20. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Aralık) 37

56 Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Dağılımı (Mevsimlik) Hınıs Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre rüzgarın esme sayıları toplamı mevsimlik olarak incelendiğinde; İlkbahar, yaz, sonbahar ve kış aylarında hakim rüzgar yönü kuzey (N) yönünde olduğu tespit edilmiştir. Tablo 22. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Verileri (Mevsimlik) Rüzgar Yönü Rasat Süresi İlkbahar Yaz Sonbahar Kış N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri NW N NNW NNE NE NW NNW N NNE NE WNW W ENE E WNW W ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE İlkbahar SW SSW S SSE SE Yaz Grafik 21. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (İlkbahar) Grafik 22. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Yaz) 38

57 NW NNW N NNE NE NW NNW N NNE NE WNW ENE WNW ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Sonbahar SSW S SSE Kış Grafik 23. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Sonbahar) Grafik 24. Esme Sayıları Toplamına Göre Rüzgar Grafiği (Kış) Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Dağılımı (Aylık ve Yıllık) Hınıs Meteoroloji İstasyonu yılları arası meteorolojik verileri incelendiğinde; gözlem kayıtlarına göre yıllık rüzgar hızı kuzey (N) ve güney (S) yönünde 1.9 m/sn hızında olduğu tespit edilmiştir. Aylık veriler incelendiğinde ise; Ocak ve Şubat ayında güney (S) yönünde 2,0 m/sn, Mart ayında güney (S) yönünde 2,1 m/sn, Nisan ayında güney (S) yönünde 2,2 m/sn, Mayıs ayında güney-güneybatı (SSW) yönünde 2,3 m/sn, Haziran ve Ağustos ayında kuzey (N) yönünde 2,4 m/sn, Temmuz ayında kuzey (N) yönünde 2,7 m/sn, Eylül ayında güney (S) yönünde 1,9 m/sn, Ekim ayında güney (S) yönünde 1,7 m/sn, Kasım ayında güney (S) yönünde 1,6 m/sn ve Aralık ayında güney (S) yönünde 1,8 m/sn hızında olduğu tespit edilmiştir. Hınıs Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre esme hızlarına göre rüzgarın ortalama hızları aylık ve yıllık olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 23. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızları (Aylık ve Yıllık) Rüzgar Yönü Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N NNE NE ENE

58 Rüzgar Yönü Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri NNW N 3.0 NNE NW 2.0 NE WNW 1.0 ENE W 0.0 E WSW ESE SW SE SSW S SSE Yıllık Grafik 25. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Yıllık) 40

59 NNW NW WNW N NNE NE ENE WNW NW NNW N NNE NE ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Ocak SW SSW S SSE SE Şubat Grafik 26. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ocak) Grafik 27. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Şubat) NNW NW WNW W N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Mart SW SSW S SSE SE Nisan Grafik 28. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Mart) Grafik 29. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Nisan) NNW NW WNW W N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Mayıs SW SSW S SSE SE Haziran Grafik 30. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Mayıs) Grafik 31. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Haziran) 41

60 NNW NW WNW W N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Temmuz SW SSW S SSE SE Ağustos Grafik 32. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Temmuz) Grafik 33. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ağustos) NW WNW W NNW N NNE NE ENE E NNW NW WNW W N NNE NE ENE E WSW ESE WSW SW ESE SE SW SSW S SSE SE Eylül SSW S SSE Ekim Grafik 34. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Eylül) Grafik 35. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Ekim) WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE Kasım SW SSW S SSE SE Aralık Grafik 36. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Kasım Grafik 37. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Aralık) 42

61 Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Dağılımı (Mevsimlik) Hınıs Meteoroloji İstasyonu yılları arası meteorolojik verileri incelendiğinde; gözlem kayıtlarına göre mevsimlik rüzgar hızı ilkbahar aylarında güney (S) yönünde 6,4 m/sn, yaz aylarında kuzey (N) yönünde 7,5 m/sn, sonbahar aylarında güney (S) yönünde 5,2 m/sn ve kış aylarında güney (S) yönünde 5,8 m/sn hızında olduğu tespit edilmiştir. Tablo 24. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızları (Mevsimlik) Rüzgar Yönü Rasat Süresi İlkbahar Yaz Sonbahar Kış N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri NW NNW N NNE NE NW NNW N NNE NE WNW 8 ENE WNW 8 ENE 4 4 W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE İlkbahar SW SSW S SSE SE Yaz Grafik 38. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (İlkbahar) Grafik 39. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Yaz) 43

62 NW NNW N NNE NE NW NNW N NNE NE WNW 8 ENE WNW 8 ENE 4 4 W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE Sonbahar SSW S SSE Kış Grafik 40. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Sonbahar) Grafik 41. Esme Hızlarına Göre Rüzgarın Ortalama Hızı Grafiği (Kış) Ortalama Rüzgar Hızı Ortalama rüzgar hızı yıllık 1,5 m/sn, maksimum rüzgar hızı güneybatı (SW) yönünde 28,1 m/sn, fırtınalı günler sayısı ortalaması yıllık 0,2 ve kuvvetli rüzgarlı günler sayısı ortalaması yıllık 2,6 olduğu tespit edilmiştir. Tablo 25. Ortalama ve Maksimum Rüzgar Hızı, Fırtınalı ve Kuvvetli Günler Sayısı Ortalaması Rüzgar Yönü Rasat Süresi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) Maksimum Rüzgar Yönü 43 SW SW WSW N S NW SSW SSW S WSW SW SSE SW Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Hınıs Meteoroloji İstasyonu Verileri 44

63 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Grafik 42. Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) Grafik 43. Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği 45

64 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Grafik 44. Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Grafiği Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması Grafik 45. Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması Grafiği Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri tablosu, Yağış-Şiddet Süre-Tekerrür Eğrileri Ayrıca Olağanüstü meteorolojik olaylar (FEVK) bilgileri Ek-12 de verilmiştir. 46

65 J) Hava Kalitesi Modelleme Çalışması Ankira Enerji Üretim Ltd Şti ye ait Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi Kapsamında Açılacak Malzeme Ocakları Projesi nden kaynaklanacak toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu nda Şekil 2 ila Şekil 11 arasında verilen emisyon dağılım grafiklerinden görüleceği üzere; bölgede Kuzey, Kuzey Batı ve Güney, Güney Doğu yönünden esen rüzgarlar ve topografyanın etkisiyle, uzun vade maksimum YSK ların faaliyet alanlarının Güney ve Kuzey Batısında oluşmasına neden olmaktadır. Emisyon dağılım profili ve inceleme alanının topografik yapısı birlikte değerlendirildiğinde bu dağılım profilinin nedeni daha net olarak anlaşılmaktadır. Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu nda Tablo 5 te görüleceği üzere, PM 10, ve Çöken Toz emisyonları için elde edilen YSK değerleri HKDYY de belirtilen geçiş dönemi sınır değerlerinin ve SKHKKY sınır değerlerinin altında kalmaktadır. PM 10 için hesaplanan maksimum günlük ortalama YSK değeri HKDYY nde verilen hedeflenen KVS değerini yılda 4 defa (zamanın % 1 inde) aşmaktadır. Diğer taraftan, Şekil 2 ila Şekil 11 arasında verilen yıllık ortalama YSK dağılım profilleri, tesisten kaynaklanacak emisyonların çevrede bulunan yerleşim alanları üzerine etkisinin düşük düzeyde olduğunu işaret etmektedir. Sonuç olarak, Ankira Enerji Üretim Ltd Şti ye ait Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi Kapsamında Açılacak Malzeme Ocakları Projesi nden kaynaklanacak toz emisyonları Yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanması ve kırma eleme ünitesinin kapalı ortamda çalıştırılması, oluşan toz emisyonunun azalmasını sağlayarak alıcı noktalarda (Yerleşim birimleri, hassas kullanımlar, vb) meydana gelebilecek olumsuz hava kalitesi değişimlerini engelleyecek ve Yönetmelik sınır değerleri içerisinde kalmasını sağlayacaktır. Projenin işletme aşamasında yapılacak çalışmalar nedeniyle, akarsu yatağı ve baraj göl alanı civarındaki iklimi yumuşattığı ve şekillendirdiği için nem koşulları nedeniyle civarında kaydadeğer bir bitkisel yapının şekillenmesi söz konusu olacaktır. Bilindiği gibi, bitki örtüsü ortam neminin belirlenmesinde en önemli rolü oynamaktadır. Proje sahasında, akarsu ve baraj göl alanı boyunca, nispeten nemli olarak tanımlanabilecek klimatik koşullar söz konusu olacaktır. 47

66 IV.2.2. Jeolojik özellikler IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri, GENEL JEOLOJİ (PALEOZOYİK) PERİDOTİT (Pzhp) Peridotitler, genellikle serpantinleşmiş dunit ve harzburgitlerden oluşur. Tektonik deformasyonlarla iç yapısı bozulmuş, ezilmiş, milonitleşmiş ve serpantinleşmiştir. Birimi kesen faylar boyunca çıkan sıcak su kaynakları çevresinde, genellikle sarımtrak-kızılkahve renkli listvenit, hidrotermal suların serpantinler içerisinde oluşturduğu Mg-Ca silikat kayası olduğundan, topoğrafyada sarp çıkıntılar oluşturmaktadır. Ayrıca yer yer opal ve magnezit oluşumları gözlenir. Peridotit ve gabrolar arasındaki dokanakların faylı gözlenmesine karşın, bu bölgede serpantinleşmiş peridotitlerin üste doğru piroksenit ve gabrolara yer yer tedricen geçtikleri gözlenir. (EOSEN) KOZLU FORMASYONU (Eok) Birim çakıltaşı, kumtaşı, kalkarenit, marn, kiltaşı, tüfit, kireçtaşı, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşur. Çalışma alanında kireçtaşı (Eokk) üyesi ayırtlanmıştır. Birim, yer yer az miktarda volkanit arakatkı içerir. Tabandaki peridotitleri açısal uyumsuzlukla örter. Üste doğru Memişkomu formasyonuna tedrici geçiş gösterir. KİREÇTAŞI ÜYESİ (Eokk) Formasyon, farklı düzeylerinde görülen ince-orta katmanlı, bej-gri, boz renkli, yer yer marn, kumtaşı, kalkarenit arakatkılarını içeren kireçtaşlarından oluşur. MEMİŞKOMU FORMASYONU (Eom) Formasyon çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı, tüfit, marn, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşur. Orta-kalın katmanlıdır. 48

67 (OLİGOSEN-ALT MİYOSEN) MOLLAKULAÇDERE FORMASYONU (OlMim) Birimi ilk kez Özcan (1967) adlamış ve tanımlamıştır. Marn, kiltaşı, kumtaşı, tüflü marn, kireçtaşı, tüfit, lav, piroklastik kayaç, çamurtaşı ve evaporitden oluşur. Ancak bu paftada evaporit, kireçtaşı ve volkanit arakatkılar çok az görülür. Formasyonun, bölgede farklı çökelme ortamlarını (karasal, evaporit, denizel) temsil eden kaya stratigrafi birimlerinden oluştuğu gözlenmiştir. Yer yer bitki-kömür kırıntılarını içeren, ince-orta katmanlardan oluşur. Memişkomu formasyonu ile uyumlu ve geçişlidir. Üste doğru Adilcevaz formasyonuna tedrici olarak geçer. (ALT MİYOSEN) ADİLCEVAZ FORMASYONU (Mia) Birimi ilkkez Demirtaşlı ve Pissoni (1965) tarafından Adilcevaz kireçtaşı, daha sonra Akay ve diğerleri (1989) ile Tarhan (1989) tarafından Adilcevaz formasyonu olarak adlanmıştır. Formasyon tüf içerikli resifal kireçtaşı, tüfit, kalkarenit, kumtaşı, çakıltaşı ve marn gibi kaya türlerinden oluşur. Yer yerde jips, volkanit (lav, piroklasit) arakatkılarını içerir. Kireçtaşı üyesi (Miak) ayırtlanmıştır. Kireçtaşları som olup, kalınlığı m arasında değişir. Makro fosil ve mercan kolonileri içerir. Mollakulaçdere formasyonu ile uyumlu ve geçişlidir. (ÜST MİYOSEN) KOHKALE TEPE LAVI (Mivsk) Çıkış yeri Bingöl dağı volkanıdır. Koyu-siyah renkli kompakt, kalın kesimleri soğuma sütunludur. Genellikle levhamsı bir yapı gösterir. Bu lavlar bazalt, bazaltik andezit, andezitik bazalt, andezit kaya tipleri olarak belirlenmiştir. Yaklaşık kalınlığı 1-50 m dir. (PLİYOSEN) YOLÜSTÜ FORMASYONU (Ply) Formasyonu ilk kez Tarhan (1989) adlamış ve tanımlamıştır. Birim çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı, çamurtaşı, marn, tüflü marn, kiltaşı, tüfit ve gölsel kiraçtaşından oluşur. Yer yer kömür ve aglomera arakatkılarını içerir ( Halifan-Göynük kömüleri; Tarhan ve diğerleri,1991.) Formasyon gölsel ortamda çökelmiştir. Alt pliyosen yaşlı Hamurpet lavını ve Üst Miyosen yaşlı Varto grubunu uyumsuzlukla örter. 49

68 (KUVATERNER) TRAVERTEN (Qt) Genellikle, fay veya bindirme zonları boyunca çıkan yer altı su kaynaklarının çevresinde biriken çökellerdir. Aktif fay zonları boyunca traverten oluşturan sıcak-soğuk su kaynaklarının, fayların aktifliklerine bağlı olarak sık sık yer değiştirdikleri gözlenmiştir. ALÜVYON (Qal) Akarsu ve dere yataklarında çeşitli kaya kırıntı ve parçalarını içeren, tutturulmamış blok, çakıl, kum, mil, kil ve çamurdan oluşur. FAALİYET SAHASI JEOLOJİSİ Faaliyet sahasında Kozlu Formasyonu (Eok), Memişkomu Formasyonu (Eom), Traverten (Qt) ve Alüvyon (Qal) yüzeylenmektedir. Kozlu Formasyonu; çakıltaşı, kumtaşı, kalkarenit, marn, kiltaşı, tüfit, kireçtaşı, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşmaktadır. Memişkomu Formasyonu; çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı, tüfit, marn, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşmaktadır. Travertenler de fay veya bindirme zonları boyunca çıkan yer altı su kaynaklarının çevresinde biriken çökellerdir. Alüvyon birimler ise tutturulmamış blok, çakıl, kum, mil, kil ve çamurdan oluşmaktadır. Proje alanının 1/ Ölçekli Jeoloji Haritası ve yapı yerlerinin jeolojik haritaları ve kesitleri ekte verilmiştir (Bkz.Ek-7). 50

69 Şekil 7. Stratigrafik Kolon Kesiti 51

70 IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması), Faaliyet sahasının büyük ölçekli (1/5000 ya da 1/1000) jeoloji haritası ve faaliyetin yapılacağı güzergah boyunca yüzeylenen birimlerin fizksel özellikleri ile jeolojik, jeomorfolojik, hidrojeolojik özellikler, litolojiler, süreksizlikler, tektonik özellikler detaylı olarak kati proje aşamasında jeolojik ve jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi Yamaç molozu genellikle yüksek ve dik tepelerin eteklerinde tutturulmamış köşeli blok ve çakıl boyutlarındaki kaya türlerinden oluşur. Heyelan döküntüsü; tüfit, tüf, kiltaşı ve marnlı birimlerde yeraltı sularının oluşturduğu kohezyonsuz düzlemler (sürtünmesiz düzlem) boyunca, söz konusu birimlerde topografya eğimine bağlı olarak gelişmiştir. Heyelanların bir kısmının da aktif fay zonları boyunca geliştikleri gözlenmiştir (Varto ilçesinin kuzeydoğusunda Yarlısu dolaylarında). Faaliyet sahasında derin kazı çalışmaları sırasında kazı şevlerinde oluşabilecek sorunlara karşı gerekli tedbirler alınmalıdır. Oluşabilecek riskler kati proje aşamasında jeolojik ve jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), Faaliyet sahasında, derin kazı çalışmaları sırasında kazı şevlerinde oluşabilecek stabilite sorunlarına karşı gerekli tedbirler alınmalıdır. Oluşabilecek riskler kati proje aşamasında jeolojik ve jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli, Faaliyet alanı ve yakın çevresi tarif ve 96/8109 sayılı kararı ile belirlenen Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası nda 1. derece deprem kuşağında yer almaktadır. Etkin Yer İvmesi Katsayısı; 1. derece deprem bölgesi için Ao > 0,40 g olarak verilmektedir. Bölgede yapılacak her türlü inşaat çalışmasında ve kati proje aşamasında tarih ve sayılı Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile tarih ve sayılı "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik ve tarih

71 sayılı Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik te belirtilen esaslar göz önünde bulundurulacaktır. Şekil 8. Erzurum İli Deprem Haritası PROJE ALANI 53

72 PROJE ALANI Şekil 9. Bingöl İli Deprem Haritası IV Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri), Proje kapsamında faaliyet sahasında yapılacak olan yapı yerlerinin (kırma eleme yıkama ve beton santrali, baraj gövdesi, santral binası, vs.) zeminlerinin sağlamlığına yönelik, süreksizliklerle ilgili ve jeolojik açıdan riskli (heyelan olabilecek) alanlara yönelik sondajlı jeoteknik etütleri ÇED raporunun nihai edilmesinden sonra ve faaliyete geçilmesinden önce yapılacaktır. Kati proje aşamasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanıp yürürlüğe girmiş olan "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik te bulunan hususlara titizlikle uyulacaktır. 54

73 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), Planlanan Ankira Barajı proje alanının önemli bir bölümünü çakıltaşı, kumtaşı, kalkarenit, marn, kiltaşı, tüfit, kireçtaşı, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşan Kozlu Formasyonu kaplamaktadır. Tabanındaki peridotitleri açısal uyumsuzlukla örten birim üste doğru Memişkomu formasyonuna tedrici geçiş göstermektedir. Memişkomu Formasyonu çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı, tüfit, marn, lav ve piroklastik kaya türlerinden oluşmaktadır. Proje alanının mansap bölümünde ise tutturulmamış blok, çakıl, kum, mil, kil ve çamurdan oluşan alüvyon yer almaktadır. Kozlu ve Memişkomu formasyonları anılan litolojik bileşimleri ile büyük oranda zayıf-verimli akifer davranışı gösterirler. Bölgede akifer özelliğine sahip kaba taneli, kırıklı-çatlaklı kesimlerdeki zayıf yeraltısuyu akımının ince taneli akitard özelliğindeki- seviyeler ile kesilmesi sonucunda çok sayıda zayıf debili genellikle mevsimlik karakterli- kaynak oluştuğu izlenmektedir. Planlanan proje alanı yaklaşık olarak m kotlarında yer almaktadır. Tepe ve sırt morfolojisinin egemen olduğu alanlarda yüzeysel akışlar eğim yününde tepe yamaçlarında gelişecektir. Bölgedeki yeraltı sularının beslenimi, yağışlarla, yüzeysel akışlarla, yeraltı sularının boşalımı ise kaynaklar ve kuyularla olmaktadır. Hidrojeolojik özellikler, yapılacak jeolojik-jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. IV.2.4. Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), ERZURUM Erzurum ili; Çoruh, Aras ve Fırat havzalarının birleşme noktasındadır. Üç havza; ana akarsu kaynaklarını, Erzurum Dağlarından alır. En önemli akarsuları Karasu, Aras ve Çoruh nehirleri ile Çoruh Nehrinin kolları olan Oltu ve Tortum çaylarıdır. Göller bakımından zengin olmayan bölgenin en önemli gölü Tortum Gölüdür. Turistik açıdan büyük önem taşıyan Tortum Gölü, enerji üretimi için de değerlendirilmektedir. İlde bulunan göletler; Teke Deresi Göleti, Ürünlü Göleti, Kapıkaya Göleti, Köyçeğiz Göleti, 55

74 Porsuk Göleti, Şenkaya Göleti, Serçeme Çayı üzerindeki Kuzgun ve Pasinler İlçesi Tımar Çayı üzerindeki Demirdöven Barajı göleti. Erzurum un kuzeyinde olgun, çentilmiş bloklar, karmaşık dağlar ve karmaşık kıvrımlı silsileler vardır. Erzurum un batı tarafı çok kıvrımlı Alt-Orta Miyosenle geniş dalgalı olarak kıvrımlı ve küçük alanlarda eğik gözüken karasal Neojen, geniş dalgalı olarak kıvrımlı ve küçük alanlarda eğik gözüken karasal Neojen tezatlı manzaralardır. Ilıca güneyinde lavın eteğine gelen gölsel miosenin tatlı rölyefi gittikçe düzlenerek kuzeydeki ova ile birleşir. Karasu, Toplam uzunluğu 148 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 140 km ve ortalama debisi 44 m 3 /sn olup; Fırat Irmağının en önemli kolu olup, Erzurum Ovasının kuzey doğusundaki Dumlu Dağlarının eteklerinden doğar. Gürcü Boğazını geçtikten sonra, Kargapazarı Dağından gelen küçük bir çayla (köşk) ve Palandöken e inen Pulur Çaylarının (Toplam uzunluğu 43 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 43 km ve ortalama debisi 2 m 3 /sn) birleşmesinden oluşur. Erzurum Ovasına girer ve güney batı yönünde akarak, Ovanın batısında, Ovacık Yaylalarından gelen Serçeme Deresini (Toplam uzunluğu 69 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 68 km ve ortalama debisi 9 m 3 /sn) alır, 60 km uzunluktaki Aşkale Boğazına girer. Aşkale Boğazından sonra Erzincan İl sınırları içerisine girer. Tuzla Çayı, Toplam uzunluğu 120 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 70 km ve ortalama debisi 12 m 3 /sn olup; kaynağını Palandöken Dağından alır. Çoruh, Toplam uzunluğu 908 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 199 km ve ortalama debisi 49 m 3 /sn olup; Mescit Dağının batı yamaçlarından doğarak batıya akarak Bayburt İl topraklarına girer, kuzeye yönelerek bu il topraklarını geçer. Sonra yine doğuya yönelir ve Erzurum il sınırları içine girer. Bu noktadan sonra Çoruh Vadisi boyunca doğuya doğru akarak Çamlıkaya yöresinde Artvin İl topraklarına girer. Oltu Çayı, Toplam uzunluğu 151 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 132 km ve ortalama debisi 20 m 3 /sn olup, iki ana koldan oluşur ve geniş bir havzanın sularını toplar. Birinci kol, Kargapazarı Dağlarının kuzeydoğu yamaçlarından çıkar. Oltu ilçesini geçtikten sonra, Kars Sarıkamış İlçesinin batısında Allahuekber Dağlarından çıkan ve Şenkaya ilçesinden geçen ikinci kolla birleşir. Olur ilçesinin güneyinde kuzeybatıya yönelerek Artvin İl sınırlarına girer ve Çoruh Irmağı ile birleşir. Tortum Çayı, Toplam uzunluğu 82 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 73 km ve ortalama debisi 12 m 3 /sn olup, Mescit Dağlarından çıkar ve Tortum, Uzundere ilçelerinin içinde bulunduğu havzanın bütün sularını toplayarak, Tortum Gölüne dökülür. Gölün çıkışında büyük bir çağlayan oluşturarak Artvin il sınırını geçer ve Oltu çayı ile birleşir. 56

75 Aras Irmağı, Toplam uzunluğu 548 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 217 km ve ortalama debisi 43 m 3 /sn olup, Bingöl Dağlarının Erzurum İl sınırları içinde kalan kuzey yamaçlarından doğar. Tekman Yaylasının bütün sularını toplayan Aras Irmağı, Sakaltutan Dağlarının doğusundaki havza içerisinde kuzey yönünde akar. Sakaltutan Dağı ile Topçu Dağı arasındakalan, Mescitli Boğazını geçtikten sonra Pasinler Ovasına girer. Burada, yukarı Pasin Havzasının sularını toplayarak gelen Hasankale Çayını (Toplam uzunluğu 71 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 71 km ve ortalama debisi 9 m 3 /sn dır.) alır ve kuzeydoğu yönünde akarak il sınırları dışına çıkar. Hınıs Çayı, Toplam uzunluğu 129 km, İl sınırları içindeki uzunluğu 88 km ve ortalama debisi 13 m 3 /sn olup, Tekman Yaylasının güneyini sınırlayan Bingöl Dağlarının doğu yamaçlarından çıkar ve yaylanın sularını topladıktan sonra doğu yönünde akar. Hınıs Ovasının ortasından geçerek il sınırları dışında Murat Irmağı ile birleşir. Tortum Gölü: Erzurum ili göl bakımından zengin değildir. Tortum Gölü, 6,60 km 2 lik alan kaplar. Gölün maksimum su seviyesi 1014,20 m., minimum su seviyesi ise 1005,35 m.dir. Bu göl Tortum Çayı Vadisinin Kemerli Dağdan inen bir toprak kayması sonucu kapanmasıyla oluşmuştur. Gölden çıkan gide gen biraz doğudaki Tev Vadisine, buradan da heyelan kütlesinin önündeki eski mecraya yöneldiği 50 m. Yükseklikteki Tortum Şelalesini meydana getirir. BİNGÖL Akarsular Murat Nehri: Muş İlinin kuzeyinden geçerek Genç İlçesi sınırlarından Bingöl e girer ve Elazığ a doğru akar. Aladağ ve Muratbaşı Dağından çıkan kolların birleşmesiyle oluşur. 722 kilometre uzunluğu ile Fırat Nehrinin iki kolundan en uzun olanıdır. Keban civarında Fırat ın öteki kolu olan Karasu ile birleşir. Peri suyu: Yedisu İlçesinden Bingöl sınırlarına girer ve Tunceli ye doğru akar. Elmalı, Kelağaç, Kerek, Horor, Fas, Çobi ve Kalman derelerinin suları ile birleşir. Göynük Suyu: Kargapazarı köyünden doğar, Mendo suyu ile birleşir ve Genç İlçesi civarında Murat Nehrine dökülür. Göller Bingöl İli sınırları içinde büyüklük olarak önemli sayılabilecek herhangi bir göl yoktur. Fakat çok sayıda buzullar tarafından açılmış sirk adı verilen küçük göller vardır. Bu göllerin en önemlileri şunlardır; Sarıçiçek Gölü, Gölbahri, Kerkis Gölü, Zırlır Gölü, Sar 57

76 Gölü, Kuş Gölü, Harem Gölü, Er Gölü, Kıllı Göl, Manastır Gölü, Belli Göl, Karlı Göl, Çilli Göl ve İçme Gölüdür. Yine İlin önemli turizm merkezi olabilecek doğa harikası Yüzenada Gölü bulunmaktadır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde (Değişiklik: R.G tarih ve sayılı) belirtilen hükümler çerçevesinde Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi proje inşaatına başlamadan önce alınacaktır. IV.2.5. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m 3 /sn olarak verilmesi, Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan son on yıllık ortalama akım değerlerini içeren Ankira BarajYeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-13 de verilmiştir. Tablo 26. Ankira Baraj Yeri Aylık Maksimum Değerler YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT AYLIK MAK Tablo 27. Ankira Baraj Yeri Aylık Minimum Değerler YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT AYLIK MİN Tablo 28. Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Değerler 58

77 YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT AYLIK ORT IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alnının dışına çıkarılması v.s. dahil),yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, Projenin su kaynağı, peri suyunun membasında yer alan Büyüksu Çayıdır. Büyüksu 2927 m kotlarındaki Alimurat yaylalarından doğar. Akışını genellikle batı ve Güney batı istikametinde sürdürerek proje yerine gelir. Ankira barajı yağış alanı 370,6 km² dir. Bingöl İl sınırları içindeki uzunluğu bakımından en önemli akarsu Peri suyudur. Toplam 258 km uzunluğa sahip peri suyu nun il sınırları içerisindeki uzunluğu ise 112 km dir. Güneydoğu yönünde akan peri suyu Kiğı sınırları içinde Çörik dağından Fas Deresini, daha güneyden çobi suyu ile kalman deresini alarak il sınırlarından çıkar. Tunceli il sınırları içinde geçerek Munzur suyu ile birleşir. Elazığ da Yeşildere çıvarında Fırat nehrine karışır. Murat nehri de İlin en önemli akarsularından biridir. Van gölünün kuzeyindeki Aladağ dan doğar. Muş ilçe merkezinde Kurt istasyonu yakınlarında karasu ile birleşerek Bingöl Muş Diyarbakır il sınırlarının kavşak noktasının kuzeyinden Bingöl il sınırlarına girer. Bingöl İl sınırları içinde çok sayıda dere ile birleşerek Genç İlçesinin Servi bucağına bağlı Doğanlı köyünün kuzeyinden geçerek Elazığ il sınırlarına girer.bingöl ili içindeki toplam uzunluğu 96 km dir. Murat Nehri nin bir kolu olan Göynük Suyunun başlangıç ve bitiş noktaları il sınırları içerisinde kalmaktadır. Bingöl dağlarının batı yamaçlarındaki Kargapazarı köyünden doğar, Çoriş dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleşip, Genç İlçesi yakınlarında Murat Nehri ne karışır. 59

78 Erzurum ili; Çoruh, Aras ve Fırat havzalarının birleşme noktasındadır. Üç havza; ana akarsu kaynaklarını, Erzurum Dağlarından alır. En önemli akarsuları Karasu, Aras ve Çoruh nehirleri ile Çoruh Nehrinin kolları olan Oltu ve Tortum çaylarıdır. Erzurum ilinin içme suyu ihtiyacını karşılayacak olan, Erzurum içme ve sulama suyu projesi Fırat havzasında yer almakta olup ayrıca ha. alanı sulayacaktır. Aras nehri havzasında, 4 adet baraj rezervuarında depolanacak sular vasıtasıyla ha. tarım arazisi sulanacaktır. Çoruh nehri havzasında ise iki adet depolama vasıtasıyla 6498 ha. tarım arazisi sulanacaktır. Böylece il sınırları dahilinde ha. tarım alanı sulanmış olacaktır. İl sınırları dahilinde ki enerji imkanlarına bakarsak Fırat havzasında 3 adet rezervuarda birikecek sulardan toplam 74 MW kurulu gücündeki santrallerden yılda Gwh enerji üretilecektir. Aras nehri havzasında ise bir adet depolamadan 36 MW kurulu gücündeki santralden yılda Gwh enerji üretilecektir. Çoruh nehri havzasında, 8 adet depolama ve mevcut düşülerden istifade ile 1006 MW kurulu gücünde 16 adet hidroelektrik santralindan yılda 3.241, 6 Gwh enerji elde edilecektir. Projenin faaliyet alanının; içme ve kullanma suyu temin edilen ve temin edilmesi planlanan kıta içi yüzeysel su kaynakları havzasında kalıp kalmadığının belirtilmesi hususunda DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur (Bkz.Ek-13). DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşünde; proje alanı Bölge Müdürlüğümüz yetki ve sorumluluğunda olan herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havzasında bulunmamaktadır denilmektedir. Erzurum İl Özel İdaresi görüşünde (Bkz.Ek-20) belirtildiği üzere, Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Kırma Eleme Yıkama Tesisi ve Beton Santrali projesinin gerçekleştirilmesi aşamasında; baraj ve HES mansap kısmında içme, kullanma ve sulamada kullanılmak üzere herhangi bir tesis yapılmadığı için bir sulama modülü ve içme suyu debisinin belirtilmesinin mümkün olmadığı, fakat ihtiyaç duyulan kullanma ve çiftçilerin kendi imkanları ile yapmış olduğu sulama kanallarındaki suyun derede bırakılması; Baraj ve HES inşaatı sırasında köy yolları kullanılacağından, ağır tonajlı araçların yollara vereceği zararların onarımını yapmak, iletim hatları ile köy yollarının kesiştiği noktalarda güvenli geçiş için gerekli önlemleri almak ve göl sahası içinde kalan yolların güzergah değişikliğinin İdaremiz ile koordineli olarak yüklenici firma tarafından (etüt, proje ve yapım konularında) yapılması şartıyla; ilgili kanun ve yönetmeliklere uyulması kaydıyla kurumumuzca bir sakınca bulunmamaktadır. Denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-13 de verilmiştir. 60

79 Proje alanı ve civarında DMİ tarafından işletilen Çat, Gökoğlan ve Karlıova meteoroloji istasyonları mevcut olup, bu istasyonla ilgili bilgiler, rapor içerisinde Hidrometeorolojik bulduru haritasında verilmiştir. Proje yağış alanı Türkiye ortalamasının üstünde yağış almaktadır. Baraj yerine en yakın meteoroloji istasyonu olan Karlıova meteoroloji istasyonudur. Yıllık toplam yağış 721,1 mm olup, toplam yağış, Türkiye ortalaması olan 643 mm den fazladır. Şekil 10. Debi Süreklilik Eğrisi Şekil 11. Ankira Baraj Yeri Debi Süreklilik Eğrisi 61

80 Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda, ilgili Bölge Müdürlüğü nün (DSİ 8. Bölge veya DSİ 9. Bölge Müdürlüğü) görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem)AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla ilgili Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Proje kapsamında; DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağında uygun akış koşullarının sağlanması, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmaması, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmemesi, yatak kesitinin daraltılmaması ve doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarının bırakılması ve kontrollerinin yapılması hususlarına riayet edilecektir. IV.2.7. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından (dere, çay vs.) içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, Bingöl İli Su Kaynakları İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar a) Adaklı Sulama İnşaatı Yapımına 1986 yılında başlanan Adaklı sulama inşaatı ile adaklı ilçesine bağlı dört köye ait 1183 hektar alanın pompaj ile sulanması amaçlanmaktadır.pompa binası ile Enerji nakil hattının tamamı yapılmıştır. birinci ve ikinci regülatör kapak ve kapak atma tertibatları, anakanal tüm kazı ve kanal kaplama betonları, 895 metre çelik sifon,113 metre betonarme sifon, 3 adet köprü ve 18 adet alt ve üst sel geçidi tamamlanmıştır. İşin %96 sı tamamlanmış durumdadır. Bingöl merkez ve Genç ilçesinin içme kullanma suyu ihtiyacını karşılayacak kürük suyu projesi tamamlanmıştır. 62

81 b) Kürük Suyu Projesi Barajın Adı Tablo 29. Bingöl İlinde Bulunan Barajlar Bulunduğ Amacı Hizmet Üzerine u e Giriş Kurulduğu İlçe Yılı Akarsu Tipi Özlüce Yayladere Enerji 1998 Peri Kil Çekirdekli Gayt Merkez Sulama 1996 Gayt Zonlu Çayı Toprak Dolgu Gülbahar Merkez Sulama 2005 Koçan Çayı Kum Çakıl Dolgu Kiğı Kiğı Enerji 2005 Peri Suyu Kil Çekirdekli Kaya Dolgu Yüzölçü mü (km2) Yüksekli ği (m) Kret Uzunluğu (m) Maksimu m Göl Hacmi (m3) Dolgu Hacmi (m3) 26, ,5 243, Tablo 30. Yeraltı Su Kaynakları YÜZEYSEL VE YER ALTI İÇME SUYU KAYNAĞI BİLGİLERİ ADI TÜRÜ YERİ KAPASİTESİ (m3/yıl) Abitor Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Metan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Mirzan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Gayt K.Sond. Kuyu Bingöl Merkez Tarım İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez SSK İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Beden Terbiyesi İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Erzurum İli Su Kaynakları Potansiyeli Karasu Nehri : hm³/yıl Murat Nehri : 943 hm³/yıl Çoruh Nehri : hm³/yıl Aras Nehri : hm³/yıl Erzurum ili; Çoruh, Aras ve Fırat havzalarının birleşme noktasındadır. Üç havza; ana akarsu kaynaklarını, Erzurum Dağlarından alır. En önemli akarsuları Karasu, Aras ve Çoruh nehirleri ile Çoruh Nehrinin kolları olan Oltu ve Tortum çaylarıdır. Göller bakımından zengin olmayan bölgenin en önemli gölü Tortum Gölüdür. Turistik açıdan büyük önem taşıyan Tortum Gölü, enerji üretimi için de değerlendirilmektedir. İlde bulunan göletler; Teke Deresi Göleti, Ürünlü Göleti, Kapıkaya Göleti, Köyçeğiz Göleti, Porsuk Göleti, ġenkaya Göleti, Serçeme Çayı üzerindeki Kuzgun ve Pasinler İlçesi Tımar Çayı üzerindeki Demirdöven Barajı göleti dir sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çerçevesince Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlanmış olup Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 9. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmıştır (Bkz.Ek-17). Su Kullanım Hakları raporuna göre; Proje alanında sulama suyu kaynağını 63

82 Büyüksu çayı oluşturmaktadır. Yapılan arazi etütlerinde bu derenin dışında YAS, kaynak suyu gibi herhangi bir sulama suyu kaynağı bulunmadığı tespit edilmiştir. Ankira barajı ve HES projesi kapsamında mansap su hakları yönünden etkilenecek olan arazilerin, II. sınıf (Mülga KHGM) Çayır arazileri olduğu belirlenmiştir. Bu araziler çayır arazileri olarak belirtilmiş ise de; büyük ölçekte hazırlanan bu haritalarda küçük tarım alanları ihmal edilebilir niceliktedir. Çoğunlukla bu alanlarda sulama, geleneksel olarak ya salma sulama ya da karık sulama yöntemleri ile yapılmaktadır. Projenin faaliyet alanının; içme ve kullanma suyu temin edilen ve temin edilmesi planlanan kıta içi yüzeysel su kaynakları havzasında kalıp kalmadığının belirtilmesi hususunda DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur (Bkz.Ek-13). DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşünde; proje alanı Bölge Müdürlüğümüz yetki ve sorumluluğunda olan herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havzasında bulunmamaktadır denilmektedir. IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), Bingöl İli Genel Toprak Yapısı Bingöl ilinde genel olarak iki toprak grubu vardır. Bayır ve dalgalı ova üstüne kahverengi ve Kırmızı - Kahverengi Anadolu toprakları, vadilerde ise alüvyon topraklar bulunur. Alüvyon topraklar drenaj ve kullanma tarzına göre organik madde miktarları geniş bir değişiklik göstermektedir. İlin toplam arazi varlığı hektardır. Arazi varlığı Alan ( Ha) Oran ( %) Tarım ,17 Mer a ,21 Çayır ,19 Orman ,97 Ağaçlandırma saha ,04 Diğer yerler ,42 Toplam ,00 Diğer yerler olarak adlandırılan hektarlık alanın 2351 hektarı dere yatağı, 5542 hektarı kayalık, 1843 hektarı su yüzeyi, 1055 hektar ise yerleşim alanıdır. İlde çayır ve mera alanlarının toplamı ha dır. İl genelinde meraların verimi kuru ot olarak kg arasındadır. İlin çayır alanlarının tamamına yakını I.-IV. Sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. Mera alanlarının tamamına yakını ise VI. VII. Sınıf arazilerinden oluşmaktadır. 64

83 Grafik 46. Bingöl İli Arazi Dağılmı Grafiği Bingöl ili tarihinde topraklarında kültür bitkilerinin yetiştirilmesini ve tarımsal kullanımı kısıtlayan erozyon, sığlık, Taşlık, kayalık ve drenaj bozukluğu gibi etkinlik dereceleri değişen bazı sorunlar bulunmaktadır. Erozyon: Bingöl ili topraklarını en büyük sorunlarından birisi su erozyonudur. Bu sorundan en az etkilenen veya hiç etkilenmeyen alanlar genellikle aluvyal topraklardan oluşan taban araziler ve koluvyal toprakların düze yakın ve hafif eğimli olanında görülür. Erozyon önlemede en önemli unsur arazilerin yeteneğine uygun konulmasıdır. Erozyonu önlemede diğer önemli bir unsur arazi yüzeyini sürekli bitki örtüsüyle örtülü tutmaktır. Bitki örtüsü doğanın dünya yüzeyini erozyondan koruma yoludur. Eğimli arazilerde eğime paralel toprak işleme erozyonu artırıcı etkiye sahiptir. Sürüm işleme işleri eğime dik yapılmaktadır. Ayrıca %8 den fazla arazilerde kesinlikle toprak işleme yapılmamalıdır. Ayrıca erozyon alanı hektar, tabiatı koruma alanı ise hektardır. Erzurum İli Genel Toprak Yapısı Erzurum ili toprak yapısı itibariyle; Alüvyal Topraklar, Hidromorfik Alüvyal Topraklar, Organik Topraklar, Kahverengi Orman Toprakları, Kireçli-Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları, Kırmızı Kestane Renkli Topraklar, Kahverengi Topraklar, Bazaltik Topraklar, Yüksek Dağ-Çayır Toprakları olmak üzere dokuz ana gruba ayrılmaktadır. Başlıca büyük toprak grupları ve yayılış alanları şöyledir. Alüvyal Topraklar: Erzurum da Aras ve Karasu nehirleri yatağı boyunca geniş yayılım alanı mevcuttur. Çoruh nehri ve kollarının geçmiş olduğu yörelerde lokal sahaların alüvyal toprakların toplam alanı hektardır. 65

84 Hidromorfik Alüvyal Topraklar: Erzurum-Tekman ilçesinde bulunan toprakların toplam alanı 421 hektardır. Organik Topraklar: Erzurum-Hınıs ilçesinde 333 hektardır. Kolüvyal Topraklar: Erzurum ilinin hemen hemen her ilçesinde geniş alanlarda bulunur. Toplam kapladığı alan hektardır. Kahverengi Orman Toprakları: İspir ilçesinin Artvin il hududu boyunca, Oltu, Olur ve Şenkaya nın kuzey kesiminde bulunurlar. Toplam alanları hektardır. Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları: Erzurum un Şenkaya ilçesinin güneydoğu kesiminde hektar bir alanda bulunurlar. Kestane Renkli Topraklar: Narman ve Oltu ilçeleri dıģında hemen hemen her yerde bu topraklara rastlanır. İldeki toplam alanları hektardır. Kırmızı Kestane Renkli Topraklar: Horasan ve Karayazı ilçelerinde rastlanan bu toprakların toplam kapladıkları alan hektardır. Kahverengi Topraklar : İspir, Narman, Oltu, Şenkaya ve Tortum ilçelerinde yaygın olarak, Merkez ilçe, Aşkale ve Çat ilçelerinde de lokal sahalar kahverengi topraklarla kaplıdır. Toplam alanları hektardır. Kireçsiz Kahverengi Topraklar: Tekman ilçesinin Bingöl sınırlarında bu topraklara rastlanır. Toplam alanları hektardır. Yüksek Dağ-Çayır Toprakları: İspir ve Olur ilçelerinde Rize, Artvin ve Kars il sınırı boyunca bu topraklara rastlanır. Toplam kapladıkları alan ha. Bazaltik Topraklar: İlin hemen hemen her yerinde bu topraklara rastlanır hektar ile il yüzölçümünün % 37 sini bu topraklar oluģturur. Çıplak Kaya ve Molozlar: Toplam alanları hektar olup il yüzölçümünün % 2 sini teşkil eder. Irmak Taşkın Yatakları : Kapladıkları alan hektardır. 66

85 ARAZİ SINIFLARI : Kabiliyet sınıfları sekiz adettir. İlk üç sınıf arazi toprak işlemeli tarıma uygun, IV. sınıf arazi kısıtlı olarak uygun V, VI, VII, ve VIII. sınıf araziler toprak işlemeli tarıma uygun değildir. Sınıf I: Bu arazilerin kullanımını kısıtlayan çok hafif bir veya iki sınırlandırma olabilir. Erzurum da hektar I. sınıf arazi mevcut olup il yüzölçümünün % 2,29 unu oluşturur. Sınıf II: Dikkatli bir kontrollü kullanımla halledilmesi mümkün sınırlamaları bulunan bu araziler bitki seçimi ve amenejman bakımından I. sınıftan daha az serbestlik sağlar. İlde II. sınıf araziler %6,2 oran ile hektar alan kaplarlar. Sınıf III: Bu arazilerin sınırlandırmaları; bitki seçimi, ekim, dikim hasat zamanı ve ürün miktarını etkiler. II. sınıftan daha çok sınırlandırmaları vardır. Erzurum da hektarla % 7,1 oranındadır. Sınıf IV: Toprak kullanımında kısıtlamalar III. sınıftan daha fazla olup toprak idare ve muhafazası için yapılan iģler zor ve masraflıdır. Toplam kapladıkları alan hektarla il yüzölçümünün % 15'ini teşkil ederler. Sınıf V: Erzurum' da V. sınıf arazilerin kapladığı alan 754 hektardır. Bu araziler toprak işlemeli tarıma uygun değildir. Sınıf VI : Toplam hektar la il de % 17,9' luk bir sahayı oluşturur. Sınıf VII : Erzurum da bu arazilerin toplam alanı hektar olup il yüzölçümünün % 46.8 ini oluştururlar. Sınıf VIII: Bitki yetişmesine elverişli olmayan bu araziler su toplama havzası, yaban hayatı için ve dinlenme yeri olarak kullanılabilir. Toplan hektarla il yüzölçümünün %3,8 ini oluştururlar. Proje Sahası Söz konusu proje sahası ve çevresi; Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde kestanerengi toprakların yaygın olduğu, şimdiki arazi kullanım şeklinin mera vasfında olduğu, arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde ise VI. sınıf topraklardan oluştuğu görülmektedir. Proje alanının yer aldığı Arazi Kullanım Haritası ve Lejandı Ek-9 da verilmiştir. 67

86 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri) Bingöl Bingöl ilinde mevcut hektar tarım arazisinin hektarı sulanabilir arazidir hektarı sulanabilmektedir. Bunun 8000 hektarı Devlet Su İşlerince, 9300 hektarı Köy Hizmetlerince yapılan sulama tesisleriyle, hektarı da halkın kendi kanallarıyla yaptığı sulanmaktadır. Devlet Su işlerince yapımı sürdürülen yeni sulama tesisleriyle sulamaya açılacak arazi miktarlarında önemli bir artış beklenmektedir. İlin arazisinin %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si Orman, %10.25 i ağaçlandırma alanı, %51 i mer a, %2.22 si çayır ve %1.33 ü diğer kısımlardan 2.3 ü ovalarla kaplıdır. Toprakları yaklaşık % si dağlık, %14.4 ü plato ve yaylalar, %2.3 ü ovalarla kaplıdır. Tablo 31. Bingöl İli Arazi Kullanım Durumu Arazi Varlığı Alan (ha) % Oran Toplam Arazi Varlığı 825, Tarım Arazisi - Sulu - Susuz ,17 4,40 2,77 Mera Alanı ,21 Çayır Alanı ,2 Orman Alanı ,62 Ağaçlandırma Sahası ,04 Diğer Yerler ,76 Sınıf Hektar Tablo 32.Bingöl İli Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı I. Sınıf II. Sınıf III. Sınıf IV. Sınıf (ha) (ha) (ha) (ha) V. Sınıf (ha) VI. Sınıf (ha) VII. Sınıf (ha) VIII. Sınıf (ha) Toplam

87 Tablo 33. Bingöl İl Geneli Ürün Desenleri ve Yıllık Üretim Miktarları Ürün Adı Ekilen Saha (Hektar) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru BUĞDAY , , , ,26 257,50 186,07 ARPA 2.104,00 642, ,20 968,80 199,87 150,90 DARI 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 ÇELTİK 91,00 409,50 450,00 NOHUT 89,00 124,50 139,89 PATATES 149, , ,86 ŞEKER PANCARI 288, , ,00 TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 FASULYE (Kuru) 502,50 758,25 150,90 AYÇİÇEĞİ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇİÇEĞİ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 MISIR (Dane) 63,50 197,45 310,94 MISIR (Silaj) 23,00 805, ,00 TRİTİKALE 0,00 0,00 0,00 FİĞ (Kuru Ot) 315,63 691,23 219,00 YONCA (Kuru Ot ) 5545, ,25 225,00 KORUNGA ( Kuru Ot ) 217,00 352,50 162,44 TOPLAM , , , ,06 Erzurum İlimizin dağlık bir yapıya sahip olması, toprak ve topoğrafik yapısı ile iklim faktörlerinin olumsuzluğu, polikültür tarımı olumsuz etkilemektedir. Mevcut arazinin % 12 si işlenmekte, % 67 si tabii çayır ve mer a olarak kullanılmaktadır. İlimizin kuzeyinde yer alan ve Çoruh Nehri ve kollarının oluşturduğu derin vadiler, mikroklima özelliğindedir. Kullanılabilir arazinin az olduğu bu kesimlerde sebze ve meyvecilik yapılmaktadır. Seracılık faaliyetleri de son yıllarda önem kazanmıştır. Halen ilde 61 adet serada 9845 m 2 alanda sebze üretimi yapılmaktadır. Erzurum, Pasinler, Hınıs ovaları ile toprak ve topoğrafik yapısı uygun olan diğer sahalarda hububat, şeker pancarı, patates, ayçiçeği, yemlik ve yemeklik baklagiller gibi ürünler yetiştirilmektedir. Tablo 34. Erzurum İli Arazi Kullanım Durumu Arazi Cinsi Miktarı (Ha) % Tarım Arazisi ,2 Çayır Mera Arazisi ,47 64,2 Orman Ve Fundalık Arazi ,8 Yerleşım Alanı ,53 1,7 Tarım Dışı Alan ,1 Toplam ,0 69

88 Tablo 35. Erzurum İli Hububat Üretimi ÜRÜN EKİLİŞ ALANI (da) ÜRETİM (Ton) Arpa(Diğer) Buğday (Diğer) Çavdar (Dane) Trıtikale (Dane) Çeltik Mısır Yulaf TOPLAM Tablo 36. Erzurum İli Baklagil Üretimi ÜRÜN EKİLİŞ ALANI (da) ÜRETİM (Ton) Nohut ,5 Kuru Fasulye ,7 Y.Mercimek ,37 K.Mercimek 10 2 TOPLAM ,57 Tablo 37. Erzurum İli Yem Bitkileri ÜRÜN EKİLİŞ ALANI (Da) ÜRETİM (Ton) Yonca (Yeşil Ot) Korunga(Yeşil Ot) ,65 Üçgül (Yeşil Ot) Tritikale(Yeşil Ot) Fiğ(Dane) Fiğ(Yeşil Ot) ,9 Yulaf ,2 Mısır (Silaj) Mısır (Hasıl) 45 67,5 TOPLAM ,25 Erzurum ilinde arazilerin bir kısmı kabiliyetlerine uygun olarak kullanılmamaktadır. Örneğin; Sulu tarım uygulamasıyla çok daha fazla gelir sağlanabilecek tarımsal potansiyeli yüksek I. ve II. sınıf araziler kuru tarım ya da çayır arazisi olarak kullanılırken mer'a olarak kullanılması gereken potansiyeli düşük VI. ve VII. sınıf araziler kuru tarım arazisi olarak kullanılmaktadır. Bu yanlış kullanma nedeniyle çiftçi bir yandan iyi tarım arazisini değerlendirip, yeterince gelir sağlayamamaktadır. Üstelik meyil ve topoğrafya itibariyle erozyona çok müsait olan bu arazileri işlemek suretiyle erozyonu teşvik etmekte ve bu yolla olan toprak kaybını artırarak zaten verimi düşük olan bu arazilerin giderek verimsizleşmesine ve elden çıkmasına neden olmaktadır. Bu gidişe bir son vermek için, Türkiye'nin hemen her ilinde olduğu gibi, bu ilde de bir arazi kullanma planlamasının yapılması ve arazilerin kabiliyetlerine uygun olarak planlı ve dengeli bir şekilde kullanılması gerekir. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Bkz.Ek-14) olup, raporda belirtilidiği üzere; Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi 70

89 mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. IV Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere haritası), Proje Alanı ve Çevresindeki Orman Alanları Proje ile ilgili olarak; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ile Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşçere Haritası (Proje alanına ait 1/ Ölçekli Meşcere Haritası bulunmamaktadır.) Ek-5 de verilmiştir. Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje alanı Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Horasan Orman İşletme Şefliği sınırlarında, Meşcere işletme şekli B-Muhafaza karakterli işletme sınıfında, Meşcere tipi ise Z (Tarım Arazisi (Tarla, Meyvelik, Sebzelik, Bağlık vs. gibi)), OT (Ağaçsız Orman Toprağı) olduğu belirtilmiştir. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje alanı Bingöl Orman İşletme Müdürlüğü ne bağlı, Ilıca Orman İşletme Şefliği sınırlarında, orman sayılan alanlardan olmadığı, orman ağacı bulunmadığı, Meşcere tipi OT (Ağaçsız Orman Toprağı) olduğu belirtilmiştir. Projenin orman alanlarına muhtemel olumsuz etkileri; orman yangınları ve toz oluşumudur: Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulundurulacak olup, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ilgili madde 71

90 hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacak ve aşağıdaki hususlar yerine getirilecektir. -Yangın fark edildiğinde, öncelikle çevredekilere, çalışan personele ve daha sonra da ilgililere haber verilecektir. -En yakın güvenlik ve itfaiye birimlerine haber verilecektir. -Söndürme ekipleri derhal yangına müdahale edecektir. -Acil müdahale ekibi ile ilgili tarafından çevre güvenliği sağlanacaktır. -Elektriksel nedenli yangınlarda, yangın yakınındaki yanıcı madde kaynakları derhal izole edilecektir. -Yangında can kurtarmak yapılacak ilk iş olacaktır. -Yangın, en yakındaki uygun söndürücü cihazlar yardımı ile söndürülmeye çalışacaktır. -Dumanın yakıcı ve boğucu etkisine karşı ağız ve burunlar ıslak bez ile kapatılacaktır. -Yangın söndürülürken lüzumsuz tahribatlara, kırma ve yıkmalara neden olunmayacaktır. -Yeterli sayıda eleman ve köpüklü yangın söndürücüleri heran kullanılacak şekilde hazır olacaktır. -Yangın söndürmede görevli acil müdahale ekipleri, yerel itfaiye ile irtibatlı olacaktır. -Her yangın yerine ambulans gidecektir. -Santral sahasında, olası bir yangın tehlikesine karşı aşağıda belirtilen yangınla mücadele sistemleri hazır bulundurulacak ve kullanılacaktır. Gaz Tüpleri (Püskürtme yapılarak kullanılacak söndürme gazları) Duman Dedektörü (duman çıkışında, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Alev Dedektörü (alev halinde, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Faaliyet nedeniyle orman alanları üzerine olabilecek diğer bir etki de toz oluşumudur. Toz oluşumu bitkilerin stomalarının kapanması ve bunu takiben solunum ve fotosentez gibi hayati fonsiyonları yerine getirememesine neden olur. Sonuç olarak bu durum, bitkilerin yapraklarının solmasına ve ilerleyen zamanlarda bitkinin ölümüne yol açabilir. Ancak projenin inşaat aşamasında yapılacak olan kazı işlemleri sırasında 72

91 tozumanın önlenmesi için arazi spreyleme yöntemiyle sulanacaktır. Ayrıca proje kapsamında ilgili yönetmelik hükümlerine riayet edilecek olup sınır değerler aşılmayacaktır. Proje kapsamında söz konusu orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. Kesilecek ağaç miktarı ve ağaç türleri v.s. izin aşamasında hazırlanacak 1/1000 Ölçekli ağaç röleve planları ile belirlenecektir. Kazı fazlası malzeme sahası orman sayılan alanlarda bulunmamaktadır. Projenin orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerde toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilecektir, mümkün mertebe ağaç kesiminden kaçınılacaktır, orman sayılan alanlarda izne konu edilecek tesislerin inşası esnasında çıkan kazı fazlası malzemelerin depolanması izne konu edilecek tesisler dışından kesinlikle pasa, atık veya herhangi bir malzeme döktürülmeyecektir. Hafriyat sırasında öncelikli olarak çalışma yapılacak alan üzerinde bulunabilecek yaklaşık 30 cm derinliğindeki bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve kazı fazlası malzeme alanının üstüne serilmek amacıyla kullanılmak için kazı fazlası malzeme sahasında hafriyattan ayrı bir yerde depolanacaktır. Proje kapsamında ayrı bir alanda biriktirilecek olan bitkisel toprak; erozyona, kurumaya ve yabani ot oluşmasına karşı korunacak olup, toprağın canlılığını sürdürebilmesi amacı ile çim, çayır-mera bitkisi v.b bitki örtüsü ile kaplanacaktır. Gereç alanında yapılacak üretim çalışmaları sırasında ve proje ünitelerinin inşasında yapılacak kazı çalışmalarından dolayı toz oluşumu söz konusu olacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Ayrıca Konkasör Tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite kapalı ortam içerisine alınacak ve toz indirgeme sistemi kurulacaktır. Proje kapsamında yapılacak yollar, yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılacak, kullanılacak orman yollarının bakım ve onarımı yatırımcı firma tarafından yapılacaktır. 73

92 Söz konusu Orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığı için bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddeleri gereğince gerekli izinler alınacaktır. Proje inşaatı bittikten sonra saha rehabilite edilecektir. IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi) Proje sahasının koruma alanları içerisinde kalıp kalmadığı Orman ve Su İşleri Bakanlığı GEODATA Coğrafi Bilgi Sistemi ne, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü 2013 Yılı Korunan Alanlar Haritası ve Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası na göre incelenmiş olup, söz konusu haritalar EK-8 de verilmiştir. Buna göre faaliyet alanının yaklaşık 7,5 km batısında Çat (Vernecik Dağı) Yaban Keçisi Yaban Hayatı Geliştirme Sahası yer almaktadır. Ayrıca ava açık ve kapalı alanlar haritasına göre faaliyet alanı Ava Yasak Sahalar içerisinde yer almaktadır. Bunun dışında faaliyet alanı ve yakın çevresinde Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri bulunmamaktadır. Bununla birlikte Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya- Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). Söz konusu proje alanının Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünce 2863 sayılı kanun ve ilgili mevzuat kapsamında incelenmesi ve inceleme sonucu rapor oluşturulması gerekliliği bildirilmiştir. Bu kapsamda Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü ve tutanak yazısı Ek-20 de verilmiştir. Buna göre; 74

93 Söz konusu proje alanı Kurumumuz mevzuatını ilgilendirir herhangi bir sit alanı içinde olmayıp Korunması Gerekli Kültür Varlığı olarak tescil kaydı bulunmamaktadır. Ankira Barajı ve HES projesinin bulunduğu taşınmaz alanlar üzerinde yapılan incelemede 2863 sayılı yasa kapsamına giren herhangi bir taşınmaz kültür varlığına rastlanmamakla birlikte taşınmaz alanda yapılacak hafriyat çalışmaları sırasında herhangi bir buluntuya rastlanması durumunda 2863 sayılı yasanın 4.maddesi gereği çalışmaların durdurularak en yakın müze müdürlüğüne mülki idare amire haber verilmesi gerekmektedir. denmiştir. Projede yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne haber verilecektir. Proje ile ilgili olarak; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ile Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşçere Haritası Ek-5 de verilmiştir. Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, talep sahasının tohum meşceresi, millipark, av-yaban hayatı, av üretme sahası, turizm alanı, özel çevre koruma bölgesi, askeri yasak bölge ve sit alanı içerisinde kalmadığı belirtilmiştir. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, talep sahasının muhafaza ormanları, gen koruma alanları, bilimsel çalışmalar için ayrılmış araştırma ormanı, araştırma istasyonu, araştırma proje deneme sahaları, kent ormanları, endemik ve korunması gereken nadir ekosistem alanları, tohum meşçeresi, milli park, av yaban hayatı, av üretme sahası, turizm sahası, özel çevre koruma bölgesi, askeri yasak bölge ve sit alanı içerisinde kalmadığı ve etki mesafesinde bulunup bulunmadığı konularında bu alanlarda kalmadığı belirtilmiştir. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Bkz.Ek-14) olup, raporda belirtilidiği üzere; Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde (Değişiklik: R.G tarih ve

94 sayılı) belirtilen hükümler çerçevesinde Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi proje inşaatına başlamadan önce alınacaktır. Proje alanı ve çevresindeki koruma alanlarını gösterir Koruma Alanları Haritası ve Av Yasak Sahaları Haritası Ek-8 de verilmiştir. IV Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak detaylı araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak yapılan arazi çalışmaları vejetasyon dönemini kapsamalıdır. Yapılan biyolojik çeşitlilik çalışması ile faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna elemanlarının detaylı incelemesi, alanın biyoçeşitlilik özellikleri irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal endemik ve nadir türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem özellikleri detaylandırılmalıdır. Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesinin, Erzurum ili Çat İlçesi ile Bingöl İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Proje, Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde yer alacaktır. Baraj gövdesi ile maksimum su kotunda alınan sular iletim tüneli vasıtasıyla denge bacasına oradan da cebri boru yardımıyla HES e iletilecektir. Santral binasında suyun potansiyel enerjisini mekanik enerjiye çeviren türbinler jeneratörleri çevirecek ve jeneratörlerde bu mekanik enerji elektrik enerjisine çevirecek olup, santralden çıkan sular Büyüksu Çayı yatağına geri bırakılacaktır. Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında tesis edilecek olan proje bileşenlerinin yer alacağı kesimler ile bu kesimlere yakın çevrede doğal olarak bulunan karasal flora-fauna bileşenlerinin hangileri olduğunun belirlenebilmesi; söz konusu fauna bileşenlerinin bu kesimlerde yararlandıkları habitat tipleri yanında planlanan faaliyetin türler ve habitatlar üzerine olası etkileşimini ortaya koyabilmek; söz konusu etkilerle ilgili olarak alınacak önlemleri belirleyebilmek amacıyla proje alanı içerisinde ve yakın çevresinde 2013 yılı içerisinde Prof.Dr. Levent TURAN tarafından karasal flora ve fauna ve Prof.Dr.Aydın AKBULUT tarafından sucul ekosistem tespit saha çalışmaları, gözlemler ve habitatlara yönelik incelemeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan çalışmalar doğrultusunda hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek- 15 de verilmiştir. 76

95 IV Flora; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen flora elemanlarının tümünü kapsayacak şekilde familya, cins, tür, Türkçe adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri, korunma statüsü (Ulusal Mevzuat ve Uluslar arası sözleşmeler kapsamında koruma altında bulunan türler) ile ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti alanlarında uzman iki ayrı biyolog tarafından arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı) Proje sahasının hakim olan floristik yapısını meydana getiren bitki türlerini, bu türlerin koruma statülerini ve bu türlerin karşı karşıya bulundukları riskler ile alınması gereken koruma önlemlerini belirleyebilmek amacıyla 2013 yılında Prof.Dr. Levent TURAN tarafından açık alan çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Açık alan çalışmaları sırasında alandan bitki örnekleri toplanmıştır. Toplanan bu yaş bitki örnekleri herbaryum tekniğine uygun olarak kurutulmuştur. Kurutulan bitki örneklerinin teşhis edilmesi aşamasında "Flora of Turkey And East Aegean Islands" adlı kaynaktan yararlanılmıştır. Teşhis edilen bitkilerin listesi EK-15 de sunulan ekosistem değerlendirme raporunda verilmiştir. Oluşturulan floristik listede alanda mevcut olduğu belirlenen bitkilerin sistematik konumları kontrollerde kolaylık sağlaması bakımından alfabetik olarak verilmiştir. 1. sütunda familya, 2. sütunda takson, 3. sütunda Türkçe isim, 4.sütunda biliniyor ise fitocoğrafik bölge, 5. sütunda habitat, 6.sütunda nisbi bolluk, 7.sütunda endemizm ve 8.sütunda tehlike sınıfı verilmiştir. Bitkilerin Türkçe adlarının belirlenmesinde Şinasi Akalın tarafından hazırlanmış olan "Büyük Bitkiler Kılavuzu" ve Prof. Dr. Turhan Baytop tarafından hazırlanmış olan "Türkçe Bitki adları" adlı kaynaklardan faydalanılmıştır. Bitkilerin tehlike kategorileri IUCN komisyonunun tespit ettiği kriterlere göre ve Ekim v.d. tarafından hazırlanmış ve Türkiye Tabiatını Koruma Derneği tarafından yayınlanmış olan "Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı" adlı kaynaktan faydalanılmıştır. Bu doğrultuda hazırlanmış olan Flora listeleri Ek-15 de verilen Ekosistem Değerlendirme Raporunda ayrıntılı olarak sunulmuştur. 77

96 IV Fauna; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen fauna elemanlarının (sürüngenler, memeliler, kuş vb. gruplar) familya, cins, tür, Türkçe adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri (IUCN), populasyon durumu, korunma statüsü, kayıt alma şekli (gözlem veya örnek) ile ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, arazi çalışmalarının vejetasyon dönemi dikkate alınarak yapılması, RDB (Kırmızı Liste)/ Bern Sözleşmesi verilmesi, Merkez Av Komisyonu Kararları, IUCN,, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, Ankira Barajı ve HES projesi kapsamında tesis edilecek olan proje bileşenlerinin yer alacağı kesimler ile bu kesimlere yakın çevrede doğal olarak bulunan karasal fauna bileşenlerinin hangileri olduğunun belirlenebilmesi; söz konusu fauna bileşenlerinin bu kesimlerde yararlandıkları habitat tipleri yanında planlanan faaliyetin türler ve habitatlar üzerine olası etkileşimini ortaya koyabilmek; söz konusu etkilerle ilgili olarak alınacak önlemleri belirleyebilmek amacıyla proje alanı içerisinde ve yakın çevresinde 2013 yılı içerisinde Prof.Dr. Levent TURAN tarafından saha çalışmaları, gözlemler ve habitatlara yönelik incelemeler gerçekleştirilmiştir. Hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu EK- 15 de verilmiştir. Proje alanı ve yakın çevresinde gerçekleştirilen veri toplama faaliyetlerini tamamlayıcı olarak bazı yöre sakinleri ile yüz yüze görüşmeler, yapılmış, ayrıca literatür kontrolleri de tamamlanmıştır. Sahada gözlenen bazı türlerin teşhis edilmesinde istifade edilen materyal Ekosistem Değerlendirme Raporu Kaynaklar bölümünde verilmiştir. Tür teşhislerinin tamamlanması sonrasında ofis çalışmaları ile bölgede, faaliyetten etkilenmesi olası kesimlerde görülebilen türlerle ilgili olarak envanter listeleri oluşturulmuştur. Listeler üzerinde söz konusu türlerin ulusal ve uluslararası statülerine yönelik değerlendirmeler yapılmıştır. Bu süreçte IUCN (Uluslararası Doğayı Koruma Birliği) tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (European Red List); Bern Sözleşmesi; Merkez Av Komisyonu Kararlarından istifade edilmiş kuş türleriyle ilgili olarak ise Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi (Species List in Red Data Book=R.D.B) nin 2008 güncellemesinden yararlanılmıştır. Listelerde son olarak endemizm durumları değerlendirilmiş, ilgili tabloların son sütunlarında ise bölgede tespit edilen türlerin kayıt şekilleri verilmektedir. Proje ile ilgili çalışmalar kapsamında hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporunda karasal omurgalı faunasını meydana getiren ikiyaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memeli hayvan türlerine yönelik değerlendirmeler verilmiştir. (Bkz.Ek-15) 78

97 IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Büyüksu Çayı üzerinde kurulacak Ankira barajı ve HES alanlarındaki sucul canlılara ilişkin çalışmalar yapılmıştır. Bu canlıların mevcudiyetleri ve dağılımları yorumlanarak, planlanan faaliyetin sucul ekosistem üzerine etkileri Prof.Dr.Aydın AKBULUT tarafından hazırlanan ve EK-5 de sunulan Ekosistem Değerlendirme Raporunda değerlendirilmiştir. Büyüksu Çayı üzerinde inşa edilecek olan baraj ve regülatör gövdesi ile habitat değişimleri görülecektir. Bu değişim özellikle su sistemi içerisinde yaşayan sucul canlılar açısından bazı etkilere neden olacaktır. Sulakalan ekosistemini oluşturan sucul canlıların ne olduğunu saptamak amacıyla yapılan değerlendirmelerde, Büyüksu Çayı nın akıntılı ve durgun kesimlerinden alınan örnekler incelenerek genel bir ekosistem yaklaşımı ile değerlendirmeler yapılmıştır. Buna göre sucul canlılardan algler, plankton kepçesi ve taşlardan kazıma yapılarak toplanmıştır. Bentik canlılar, dip tarama kepçeleri kullanılarak ve su içindeki taşların kaldırılması ile toplanmıştır. Zooplanktonik organizmalar için ise plankton kepçesi kullanılmıştır. Balık örnekleri de elektro şoker yardımı ile yakalanmıştır. Tüm sucul canlılar formadehit ile fikse edildikten sonra laboratuarda teşhis işlemleri gerçekleşmiştir. Örnekleme yapılan akarsu sisteminde teşhis edilen sucul türlerin listeleri ve bunlarla ilgili koruma kararları ve tehlike kategorileri hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Kısım II Hidrobiyoloji bölümünde ayrıntılı olarak verilmiştir. (Bkz.Ek-15) Alandan belirlenen türler arasında Bern ve CITES Sözleşmeleri kapsamına giren hiçbir tür bulunmazken European Red List'te göre tek bir takson düşük riskli-lc (Squalius cephalus) kategorisindedir. IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, Örnekleme yapılan akarsu sisteminde teşhis edilen sucul türlerin listeleri ve bunlarla ilgili koruma kararları ve tehlike kategorileri ile sucul ekosistem için alınması gerekli tedbirler hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Kısım II Hidrobiyoloji bölümünde ayrıntılı olarak verilmiştir (Bkz.Ek-15). Ekosistem Değerlendirme Raporuna göre yapılan değerlendirmeler aşağıda verilmiştir: 79

98 Akıntı miktarı; su hacmi, hidrolojisi, yıl içerisindeki doğal değişimleri, balıkların yaşamaları için gerekli su miktarları gibi birçok verinin belirlenmesi ile değerlendirilmektedir. Ekolojik olarak akıntı, başta balık olmak üzere tüm sucul canlı habitatlarının korunmasını sağlayan fiziksel, biyolojik ve kimyasal gelişimlerin temelini oluşturmaktadır. Ekolojik akıntı rejimi sonucu oluşan bu bileşenler, nehir sisteminin sağlıklı işlemesi için gerekli unsurlardır. Bu nedenle akarsular üzerine yapılacak olan bir yatırımın, sucul hayatın devamlılığını sağlayabilecek bir niteliğe ve planlamaya sahip olması gerekir. Bölgede yaşayan sucul canlılar içinde en belirteç grup balıklardır. Balıklar açısından yapılan değerlendirmeler diğer sucul canlılar açısından da kabul edilebilir niteliktedir. Çalışma alanına ilişkin olarak 2 ayrı familyaya ait 8 balık türünün varlığı belirlenmiştir. Çalışma alanının en yaygın ve bol türleri arasında Cyprinidae familyasına bağlı Garra rufa (Doktor balığı) ve Luciobarbus mystaceus (Bıyıklı Balık) türleri bulunmaktadır. Bu balık türlerinden 5 i arazi çalışmasında yakalanarak teşhis edilmiştir (Bkz.Ek-15) Alandan belirlenen türler arasında Bern ve CITES Sözleşmeleri kapsamına giren hiçbir balık türü bulunmazken European Red List'te göre tek bir takson düşük riskli-lc (Squalius cephalus) kategorisindedir. Bölgenin balık türlerinin ekolojik özelliklerine bakıldığında yaşayabildikleri minimum derinliğin 15 cm ve minimum akıntının da 0.20 m/s olması gerekmektedir. Bu minimum fiziksel koşulların sağlanması durumunda sucul yaşamın devamlılığının da sağlanacağı düşünülmektedir. Proje bölgesi ve yakın çevresindeki balıklarının belli bir stok oluşturması ve çoğalabilmesi için gerekli koşullar dikkate alındığında, bırakılması önerilen can suyu değerleri uzun yıllar aylık ortalamalara göre değerlendirilmektedir. Balıklar ve diğer sucul canlılar olan algler, zooplanktonik organizmalar ve bentik canlıların üreme dönemleri Mart sonu Haziran sonu arasında en üst düzeydedir. Bu dönemde artan biyolojik aktivite fazla besin maddesine ihtiyaç duymaktadır. Besin maddeleri de su debisi ile ilişkili olabildiği gibi çalışmanın yapıldığı su sisteminin ekolojik koşulları ile de ilgilidir. Yapılan hesaplamalarda, balıkların mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için gerekli minimum değerler temelinde (minimum derinlik ve minimum akım hızı) bırakılması gerekli can suyu miktarları hesaplanmıştır. Bu hesaplamalarda, proje bölgesi için minimum su derinliğinin 0.15 m ve minimum akım hızının 0.20 m/s olması için bırakılması 80

99 gereken can suyu Ankira Baraj yeri için ortalama 0.10 m3/s gerekmektedir. Bu değer YOA_SOY%10 değerinin (0.72 m3/s) altında bulunmaktadır. Uygulamada membada yer alan Ankira Barajından mansaba salınacak minimum debi 0.72 m3/s den az olamayacağından, sucul habitat minimum akım hızı ve su derinliği kısıtlarını rahatlıkla karşılayacaktır. Söz konusu bu debideki derinlik 0.33 m akım hızı ise 0.41 m/s olmaktadır. Tablo 38. Proje bölgesinde yakalanan ve literatür bilgilerine göre bölgede olan balık türlerinin ekolojik özellikleri (Cows and Welcomme, 1998). Balık Türü Minimum Derinlik (m) Minimum Akım Hızı (m/s) Capoeta trutta Squalius cephalus Garra rufa Alburnus mossulensis Önerilen can suyu değerleri, bölgenin sucul canlıları için gerekli minimum koşulları sağlamakta olup yaşamlarını sürdürebilecekleri yeterliliktedir. Hidrojeolojik hesaplamalarda kullanılan boyutsuz ıslak çevre-boyutsuz debi ilişkisini yansıtan grafikten yararlanılarak birinci türevinin 1 değerini aldığı ıslak çevre kırılma noktasına karşılık gelen Pb ve Qb değerleri belirlenmiştir. Pb-Qb eğrisi birinci türevinin 1 değerini aldığı kırılma noktasında Pb 0.739, Qb ise değerlerini almaktadır. Aylık bazda bırakılması gereken su miktarları ile ilgili bir değerlendirme yapıldığında, yüksek akım döneminde daha fazla can suyu dere yatağına bırakılacaktır. Ekosistem Değerlendirme Raporunda önerilen proje bölgesinde aylık ortalama akımların %13.5 değerlerinin bırakılması durumunda, sucul habitat için gerekli minimum koşulların üzerinde can suyu karşılanmaktadır. Hidrojeolojik hesaplamalarda kullanılan boyutsuz ıslak çevre-boyutsuz debi ilişkisi yansıtan grafikten yararlanılarak ıslak çevre kırılma noktası boyutsuz ıslak çevrenin değerini aldığı hesaplanmıştır. Bu değerler artan debi ile sucul habitat arasındaki ilişkiyi yansıtması açısından önemlidir. Akarsu yatağındaki debi artışının %73.9 den daha fazla olsa dahi ortam koşullarında bir değişim olmayacağı anlamına gelmektedir. Bu değerin karşılığındaki (kırılma noktası) debi değeri ise olarak hesaplanmıştır. Önerilen can suyu değerleri, sucul habitat için istenen minimum derinlik ve akım koşullarını fazlasıyla sağlamaktadır. Ekosistem Değerlendirme Raporu Tablo 6. da tüm uzmanların etkileşimli değerlendirme sonucu önerilen can suyu miktarlarının bırakılması durumunda, ekolojik olarak istenen koşullardan daha fazla derinliklerde su akmaya devam edecek ve özellikle balık türlerinin bölgedeki mevcudiyetlerini sürdürebileceği koşullar sağlanacaktır. Ekosistem Değerlendirme Raporunda belirtilen araştırma sonuçlarına göre, Ankira projesi kapsamındaki barajdan sonra bırakılması önerilen can suyu miktarlarının, Hidrobiyolojik açıdan optimum habitat koşullarını sağlayabilecek yeterlilikte olduğu tespit edilmiştir. 81

100 Ekosistem Değerlendirme Raporunda projenin sucul ekosisteme olan etkileri ve alınması gereken önlemler belirtilmiştir. Buna göre; Nehir yatağında yapılacak çalışmalar İnşaat çalışmaları sırasında, kazıma çalışmaları sonucu oluşabilecek materyaller, akış aşağıya akarak su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilmektedir. Bu durum çoğunlukla baraj inşaatı sırasında ortaya çıkabilecektir ve bir takım etkiler yapabilir. Ancak, baraj gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirileceğinden, su ile temas edilmeyecek olması kazıma çalışmaları sonucu oluşacak silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesini engelleyecek bir önlem olacaktır. Ancak zaman zaman akıntılı kısımdaki dere yatağına müdahale edilmesi durumunda, bu etkinin uzun süre olmamasına dikkat edilmeli ve aşağı kısımlara yoğun sediman gitmesi engellenmelidir. Bu engelleme çoğunlukla jeo-tekstil malzemelerden yapılan sediman tutucular ile gerçekleştirilmektedir. Dere yatağına yoğun bir müdahale yapılması durumda, faaliyetin 50 metre akış aşağısına çekilen bu malzeme sedimanı tutmakta ve aşağılara gitmesini engellemektedir. Dere yatağına olan bu tür müdahaleler geçici olup, çalışma sonrası akarsu sistemi tekrar normal koşularına dönecektir. İnşaat Sırasında Şantiye Atıklarının Etkisi Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve şantiye Büyüksu Çayı kenarından olacağından, şantiyenin atıklarının dereye bırakılmaması gerekmektedir. Çalışan işçilerin oluşturduğu kanalizasyon ve diğer atıkların dereye deşarj edilmeden bertaraf edilmesi gerekir. Arıtılmadan dereye verilecek sular, derenin organik madde miktarını arttırarak ötrofikasyon sürecini hızlandırabilir. Bunun için septik tanklar kullanılabilir ya da paket arıtma tesisleri kullanılarak pis sular arıtılabilinir. Su Kalitesi Değişimleri Akıntılı su sistemlerindeki fiziksel koşullar ile durgun sistemlerdeki koşullar birbirinden farklıdır. Bu nedenle su kalitelerinde de farklılık görülür. Örneğin akıntılı ortamların su sıcaklığı düşük ve çözünmüş oksijen değerleri ise yüksektir. Durgun alanlarda ise bu durum tersi olabilir. Baraj yapımından sonra akıntılı su sistemi yerine küçük de olsa durgun bir alan olacak ve su kalitesi bir miktar değişebilecektir. Bununla birlikte üst havzadaki bazı yerleşim bölgelerinden gelen kirletici besin maddeleri de baraj gövdesinde toplanarak ortamın su kalitesi değerlerini düşürebilir. Bununla birlikte barajdan tünele alınan su santralden çıktıktan sonra su kalitesinde bir değişim gösterecektir. Çünkü yüksekten gelerek çok hızlı bir şekilde türbine çarpan su santralden düşük sıcaklıklarda çıkacaktır. 82

101 Biotik Yaşamın Değişimi Baraj alanında kalacak karasal ortam ile nehir yatağı, küçük bir durgun su ekosistemine dönüşecektir. Bunun dışında bu tür faaliyetler, kirlilik yaratacak faaliyetler içerisinde bulunmamaktadır. İnşaat aşamasında yıkıcı bir takım etkiler olabilirse de bu durum kalıcı olmayıp kısa sürede sistem kendini toparlayacaktır. Su kalitesinde olumsuz değişiklikler yaratmaması için su tutma alanı altında kalacak çalı ve ağaç gibi organik maddelerin çürümesinin engellenmesi için sıyrılma yapılmalıdır. Çalışma alanı içerisinde yer alan istasyonlardaki sucul sistemlerinin çevresi çok yoğun ağaç örtüsü olmamakla birlikte bu alanlarda sıyırma işleminin yapılması, barajın uzun ömürlü olması açısından önemlidir. Bu sıyırma işleminin yapılmaması durumunda, kısa sürede ayrışmaya başlayacak olan bitki toplulukları aşırı besin maddesi birikimine neden olabilmektedirler. Bu durum doğal ortamlarda ötrofikasyon sürecini hızlandırır. Besin maddesinin artışı fitoplanktonik organizmaların zaman zaman patlama düzeyinde artışlarına neden olabilir ve sistemin ekolojik dengesinin bozulması anlamına gelmektedir. Bu tür gelişmeler baraj yapılarının ömrü ve rekreasyon amaçlı kullanımı için olumsuz sonuçlar doğurur. Baraj yapımı ile durgunlaşan su, algler için yeni habitat oluşması anlamına gelmektedir. Akarsu ortamında, bağlı olarak yaşayan türler, göl ve gölet oluşumu ile serbest yaşayan planktonik formlar halinde görülmeye başlayacaklardır. Durgun su ortamlarında; sedimen, taş ve bitkiler üzerinde bağlı yaşayan algler yine mevcudiyetlerini sürdüreceklerdir. Önceden, akıntılı dönemlerde oldukça az bulunan fitoplanktonik formlar ise baraj gölü oluşumundan sonra oldukça artacaktır. Durgunlaşan su askıdaki partiküllerden kurtulacağı için ışığın derinlere kadar inmesi de sağlanabilecektir. Taşlara, bitkilere ve sedimene bağlı yaşayan türler yaşamlarını, göl kenarlarında ve ışığın derinlere girebildiği yere kadar devam ettireceklerdir. Artan fitoplanktonik (serbest hareket edebilen algler) organizmalar gölalanı içerisinde zooplanktonik organizmalara besin kaynağı olacaklardır. Zooplanktonik organizmaların yaşam ortamlarının durgun sular olduğu dikkate alınacak olunursa, yapımı düşünülen baraj sahasında oluşacak durgun su kütlesi bu canlıların önemli oranda artışı ile sonuçlanacaktır. Suyun mekanik etkisinin ortadan kalkması ve bu canlıların besinlerini oluşturan fitoplanktonik organizmaların artışları zooplankton açısından olumlu sonuçlar doğuracak ve gerek yoğunluk gerekse de tür çeşitliliğinde bir artış olacaktır. Akıntılı suya adaptasyon gösteren bentik canlılar, durgun su olan regulatör gölünün kapladığı alanlardan uzaklaşacaklardır. Ayrıca sürüklenme davranışı gösteren türlerin dağılımında değişiklik ortaya çıkabilecektir. Baraj oluşumundan sonra, su toplama alanındaki bentik tür kompozisyonu nitelik ve nicelik açısından değiştirecektir. Bu alanlardaki akıntının azalması ve hatta yok olması ile birlikte dip yapısı da değişecektir. 83

102 Çakıllı ve büyük kayalıklı zemin yapısı yerine, sediman ile birlikte gelip birikim yapabilen çamur ve balçıklı alanlar küçük bir bölgede yoğunlaşacaktır. Akarsular kompleks ve dinamik ekosistemlerdir. Bu alanların değiştirilmesi ile lotik türler önemli ölçüde ortam değişimiyle birlikte üreme alanlarının kaybolmasından etkilenecek ve azalacaklardır. Nehir türleri normal olarak fazla derin olmayan yerlerde yaşayıp yumurtlarlar ve baraj gölünün oluşmasından sonra bu tip habitatları ararlar. Bulamadıkları durumlarda ekolojik nişlerinin farklılığı nedeniyle diğer lentik türlerle rekabeti kaybetmekle karşı karşıyadırlar. Baraj benzeri uygulamalarda bu tip alanların oluşmasından sonra bazı türlerin yaşayabileceği alanlar da korunmalıdır. Barajlarda durgun su oluşumundan sonra, balıkların besinlerini oluşturan fitoplanktonik ve zooplanktonik türlerin nitel ve nicel artışlarının beklenmesi nedeniyle, bu durumun balık populasyonlarını da olumlu olarak etkileyeceği düşünülmektedir. Ayrıca oluşacak su tutma alanı ile su kuşları açısından da beslenme, barınma ve konaklama imkanı oluşacağından dolayı farklı türlerin bulunmasına imkan sağlanabilecektir. Akış Aşağıdaki Doğal Yapıya Etkiler Baraj yapıları üst havzalardan gelen sedimanı tutacaklarından dolayı, alt kesimlere geçişleri engellenmektedir. Bu durum, tüm su tutma yapılarında görülen bir durumdur. Tutulan sediman alta geçemediği için bazı habitat kayıplarının görülmesine neden olabilir. Akıntı ile gelen askıdaki katı madde durgun alanlara çökmekte ve bu alanlar özellikle balıklar açısından uygun beslenme ve yumurtlama alanları oluşturabilmektedir. Bu sediman barajda tutulunca balık habitatlarında bir takım değişimler oluşabilecektir. Bu durumu önlemek için baraj gövdelerine inşa edilmiş olan dip savak geçitleri belli dönemlerde açılmakta ve biriken sediman tekrar akış aşağıya verilmektedir. Bu işlem belirli periyotlarla gerçekleştirilmeli ve gelişi güzel yapılmamalıdır. Özellikle baraj gövdesinde ve kanallara su verilmeden önce yapılmış olan dinlendirme havuzlarında biriken bu malzemelerin biyolojik ritimler göz önüne alınarak akış aşağıya verilmesi önem taşımaktadır. Böylelikle akış aşağıdaki balık habitatları kısmen ihtiyaç duydukları sedimanı almaya devam edeceklerdir. Balık Geçitleri Balık geçiti, projelendirme yapılırken mutlaka düşünülmesi gereken oluşumlardır. Fiziksel bir engel olarak baraj yapıları nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Baraj gövdeleri bu tür göçleri farklı derecelerde engelleyebilmektedir. Balıkların göçlerini engelleyen bir yapı olarak görülen barajların bu olumsuzlukları, balık geçiti ile kısmen çözümlenebilmektedir. Balık geçiti, yapımı gerçekleştirilen barajın konumuna ve özelliklerine göre düzenlenmektedir. 84

103 Bölgedeki balık türleri içinde belirgin olarak göç etme davranışı sergileyen bir tür bulunmaktadır. Bununla birlikte, Ankira barajı, Büyüksu Çayının alt ve üst kesimlerindeki canlı türlerinin gen akışını engellememelidir. Bu nedenle baraj üzerine kurulacak balık geçidi bu canlıların alandaki mevcudiyetleri açısından büyük önem taşımaktadır. İlgili kanun ve yönetmelikler gereği baraj gövdesine balık geçidi yapılmalıdır Sayılı Su Ürünleri Kanununun 22. maddesi ve gün ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa dayalı olarak hazırlanan Su Ürünleri Yönetmeliğinin 8. maddesi gereği; baraj ve regülatörlerin ve hidroelektrik santrallerinin kurulduğu yerlere su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. Bölgede yumurtlama döneminde ya da beslenmek için kendilerine uygun yer arayan türlerin hareketlerini sürdürebilmeleri için balık geçidi yapılarak devamlı olarak işler durumda bulundurulmalıdır Sayılı Su Ürünleri kanunun 20. maddesi ve 1380 Sayılı Su Ürünleri Yönetmeliğinin 11. maddesi gereğince de "Su ürünlerine veya bunları tüketenlerin veya kullananların sağlığına veya istihsa vasıtalarına zarar veren maddelerin iç sulara ve denizlerdeki istihsal yerlerine veya civarlarına dökülmesi ve dökülecek şekilde tesisat yapılması yasaktır. Dökülmesi yasak olan zararlı maddeler ve alıcı ortama ait kabul edilebilir değerler, Su Ürünleri yönetmeliğinin: sayılı EK inde gösterilmiştir" hükmü bulunduğundan, ilgili kanun maddesi gereğince inşaat aşamasında ve işletme aşamasında Su Ürünleri Yönetmeliği Ek-5 ve Ek-6 ya uygunluğu da sağlanmalıdır. Projedeki barajın balık geçidi planı yapılırken, bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özelliklerinin dikkate alınarak düzenlenmesi gerekmektedir. Balıkların geçide yönlendirilmesi, basamaklar arasındaki mesafe ve genel eğimleri açısından yönlendirici ve uygun özelliklere sahip olmalıdır. Ayrıca balık merdivenlerinin derinliği ve basamakların alt ve üst kesimlerindeki geçiş deliklerinin büyüklükleri ve konumlarına da dikkat edilmelidir. Balıklar, çabuk bir şekilde geçit yapılarını bulabilmelidir ve geçitten gelen akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Balıklar, genellikle, taban kısmındaki güçlü türbülanslı bölgelerden dolayı sürüklenip uzaklaşmaktadır. Böyle zonlara ulaşmadan hemen önce balıkların düzenli bir akıntı tarafından yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilememeli ve toplam akıntı oranının % 1-5 arasında olmalıdır. Erişebilirlilik önemli bir etkidir. Birçok balık geçidinin başarısız olması giriş yapılarının yetersizliğindendir. 85

104 Balık geçitinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan barajın alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olmalıdır. Balık geçiti kanala ya da santrale su alan yapılardan uzak yerlerde konumlandırılmalıdırlar. Aksi halde mansaptan memba kısmına çıkan balıklar türbülansa kapılarak türbin ya da kanallara gidebilirler. Balık geçitinde yılın tüm zamanı su bulundurulmalıdır. Bunun için nehir yatağına bırakılacak olan can suyu balık geçitinden bırakılmalıdır. Bununla birlikte bırakılacak olan su mevcut kanallardaki havuz bölmelerini dolduracak ve düzenli bir akıntı oluşturacak yeterlilikte olmalıdır. Balık geçitinin eğimi % 10 dan büyük olmamalıdır. Eğimin fazla olması, akıntı hızını arttıracağından dolayı olumsuz koşullar yaratabilecektir. Havuzlar arasında su geçişleri için oluşturulan bölmelerin ortalama büyüklüğü 20 cm den küçük olmamalıdır. Ayrıca havuzlarda suyun toplanabilmesi için yeterli derinlik olmalıdır, bu sayede balıkların dinlenebilecekleri durgun bölümler oluşabilecektir. Balık geçiti ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunmalı ve balıkçılık bu zonlarda yasaklanmalıdır. Balık geçiti, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen materyaller gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir ve yapım aşamasında göz ardı edilmemelidir. Yukarıda verilen teknik özellikler dikkate alınarak, barajın yapısına bağlı olarak değişik tiplerde balık geçidi (havuzlu geçitler, dikey yarıklı geçitler ters akışlı geçitler, balık asansörleri) bulunmaktadır. Projenin özellikleri dikkate alındığında en uygun balık geçidi yapısının havuzlu geçitler olduğu görülmektedir. Büyüksu Çayı üzerinde yapılacak olan Ankira barajı üzerinde, yukarıda verilmiş olan kriterleri sağlayabilecek uygun niteliklere sahip balık geçiti inşa edilmelidir. Projelendirilecek balık geçiti, FAO nun ve DSİ nin öngördüğü koşulları taşımalıdır. 86

105 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Bingöl İli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan Başlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır Kurşun Çinko Çimento hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, işletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları İlin potansiyel gelişme alanlarından biri olmasına karşın, işletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Ülke ekonomilerinin önemli sektörlerinden biri olan madencilik, ulusların sosyo ekonomik kalkınmaları için gerekli olan enerji ve sanayinin temel hammaddelerini sağlayan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Madenler, ülkelerin doğal kaynaklarından biri olup, giderek artan talepleri karşılamak yüzünden de işletilmeleri kaçınılmazdır. Ancak kullanılmakta olan maden çıkarma metodlarına bakılmaksızın, her türlü maden işletmeleri yoğun olarak arazi bozulmalarına ve doğal çevrenin tahribine sebep olmaktadır. Sanayi Madenleri Bingöl İli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan Başlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır Kurşun Çinko Çimento hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, işletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları İlin potansiyel gelişme alanlarından biri olmasına karşın, işletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Metalik Madenler Demir: Genç ilçesi Avnik yöresinde %50 Fe3 O4 ihtiva eden 85 milyon ton mümkün, 43,5 milyon ton muhtemel rezervi yatak TDÇİ adına ruhsatlıdır. Kurşun Çinko: Karlıova İlçesi Hışhısı mezrası mevkiinde %15Pb, %30Zn, %0.8Cu (Galan,Sfalerit,Kalkoprit) tenörlü Kurşun Çinko yatağı özel şahıs ruhsatlı olup rezervi bilinmemektedir. Genç ilçesi Çoban çeşme mevkiinde %45Fb=Zn tenörlü cevher yatağı ton rezervlidir. MTA Genel Müdürlüğünün Erzurum ili ve yakın çevresinde yaptığı çalışmalar sonucunda önemli metalik maden ve endüstriyel hammadde yatak ve zuhurları ortaya çıkarılmıştır. BAKIR-KURŞUN-ÇİNKO (Cu-Pb-Zn):İspir-Ulutaş (Vank) Kalkopirit-pirit-molibden Sahası, Tenör : % 0.31 Cu, % Mo, Rezerv : ton mümkün rezerv. 87

106 CİVA (Hg): Narman (Soğurmak Köyü) Sahası, Tenör :Bilinmiyor.Rezerv :Geçmiş yıllarda bir süre işletilmiş olan yatakta cıva dışında nikel, şelit, volfram mineralleşmesi de vardır. DİYATOMİT (Dia): Tortum-Taşbaşı Sahası, Tenör : Orta-iyi kalite, Rezerv : ton muhtemel, ton mümkün rezerv. JİPS (Jips): Aşkale (Bayburt Yolu), Oltu (Sabatuk Köyü), Narman (Beyler Köyü), Tortum (Karapınar) Sahaları, Tenör : % 98 CaSO 4.2H 2 O, Rezerv : ton muhtemel rezerv. KROM (Cr): Aşkale-Canviran, Dencik, Pırnakapan, Saptıran ve Taşlıyayla Sahaları ve Palandöken-Toptepe sahası, Tenör : %20-52 Cr 2 O 3, Rezerv: ton görünür+muhtemel rezerv. MANGANEZ (Mn): Oltu-Inciköy Sahası, Tenör : % 51.6 Mn, Rezerv : ton muhtemel rezerv. MANYEZİT (Mag): Aşkale Bölgesi, Tenör : % MgO, Rezerv : ton görünür, ton muhtemel rezerv. MERMER (Mr): Karayazı-Şakirköy sahası, Kalite : Kaplama ve Döşeme için uygun nitelikli, Rezerv : tın görünür rezerv. İspir Sahası: Yörede mermer olarak değerlendirilebilecek volkanik ve magmatik kayaçların varlığı bilinmektedir. Mermer yatırımcıları için potansiyel alan teşkil edebilir. PERLiT (Per): Pasinler-Tımarköy, Maşatlık, Yeniköy, Tuztaşı ve Kotandüzü Perlit Sahaları, Tenör : Genleşme oranı (orta-iyi kalite), Rezerv : Sahalarda toplam ton görünür+muhtemel rezerv vardır. Pasinler-Yukarı Kalbulaşlar Köyü Sahası, Tenör :Orta-iyi kalite, Rezerv : ton mümkün+muhtemel rezerv. ŞELİT (W): Narman-Soğurma Köyü Zuhurları, Tenör :Şelit, zinober ve nikel, Rezerv :Zuhur olduğundan rezerve yönelik çalışma yoktur.. TUĞLA-KiREMiT (TğKi): Ilıca, Aşkale ve Pasinler Sahaları, Kalite : İyi, Rezerv : ton jeolojik rezerv. Bunların dışında Oltu ilçesindeki üst Kretase yaşlı birimlerde siyah renkli, parlak, organik kökenli ve süs eşyası olarak kullanılan, adını da Oltu ilçesinden alan oltutaşı ilin 88

107 bir diğer doğal zenginlik kaynağı olarak göze çarpmaktadır. Oltutaşı ile ilgili ilçede gelişmiş bir sektör bulunmaktadır. Maden İşleri Genel Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20); Genel Müdürlüğümüz bilgi işlem kayıtlarında tarihinde yapılan incelemede, Ankira Barajı ve HES Projesi kurulması planlanan alan üzerinde ER: sayılı IV.Grup ihalelik saha ve ER: sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Mineralli sular değerlendirme sahasının bulunduğu tespit edilmiş olup, projenin sağlayacağı kamu yararları düşünülerek ve proje alanında herhangi bir maden hakkının bulunmadığı tespit edildiğinden, ekte belirtilen koordinatlar dahilinde 448,79 hektarlık alanda, Ankira Barajı ve HES Projesinin gerçekleşmesinde sakınca bulunmadığına karar verilmiştir. Ancak projede kullanılmak üzere proje alanı dışından alınacak malzeme için 3213 sayılı Maden Kanununun 14.maddesi gereği Hammadde Üretim İzin Talebinde bulunulması gerekmektedir. Denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği, (Değişiklik; tarih ve sayı) MADDE -54 e göre; (5) Madencilik faaliyetine yönelik olmayan yol, demiryolu, hava limanı, liman, tünel, toplu konut yapılacak alanlar, kanal, baraj, gölet gibi yapıların gerçekleştirilmesi ile yapı ve inşaat alanı için kazı faaliyetlerinin yapılması esnasında zorunlu olarak çıkarılan hafriyat malzemesi, mülk sahibi veya mülk sahibinden izin alınarak faaliyet sahibi tarafından 18/3/2004 tarihli ve sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında değerlendirilebilir. (6) Yol, demiryolu, hava limanı, liman, tünel, toplu konut yapılacak alanlar, kanal, baraj ve göllerin su rezervuar alanı gibi alanlarda, bu yapı ve inşaat çalışmaları sonucunda zorunlu olarak çıkarılan hafriyat malzemesinin, ticarete konu edilmemesi kaydıyla çıkarılması durumunda ruhsat veya hammadde üretim izni alınması zorunlu değildir. Çıkarılan malzeme, projesi kapsamında değerlendirilebilir. Ancak, söz konusu yapı ve inşaat çalışmalarından arta kalan hafriyat malzemesinin ticarete konu edilmesinin gerekmesi halinde bu malzeme il özel idaresine devredilir. Denilmektedir. 89

108 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Bingöl İlinin başlıca gelir kaynağı; Tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. İl hayvan varlığı açısından büyükbaş, küçükbaş varlığına sahiptir. Tablo 39. Bingöl İli Yıllar İtibari İle Hayvansal Ürünler Üretimi ( İl Geneli ) Ürünler Birimi Süt Ton , Et Ton , , , , Deri Adet , Yapağı Ton , , ,94 560,2 695 Kıl Ton , ,587 84,34 37,3 40 Yumurta Bin Adet Bal Ton , , , Balmumu Ton 0 20,1 12,05 17,034 11,19 21, Tablo 40. Bingöl İli Yıllar İtibari İle Hayvan Varlığı ( İl Geneli ) Hayvan Türü Koyun (Mor Karaman ) Koyun (Ak Karaman ) Koyun (İvesi ) TOPLAM Keçi( Kıl ) Keçi( Kilis ) TOPLAM Sığır (Kültür ) Sığır (Melez ) Sığır (Yerli ) TOPLAM Manda TOPLAM At Eşek Katır TOPLAM Yumurta Tavuğu Et Tavuğu TOPLAM Hindi Ördek Kaz KANATLI TOPLAM Arılı Kovan TOPLAM

109 İlçe Adı Tablo 41. İlçelere Göre Bal Üretimi Arı-Kovan Sayısı (Eski Usul) - MİKTAR(Ad et) Arı-Kovan Sayısı (Yeni Usul) - MİKTAR(Ad et) Arı-Kovan Sayısı Toplam(Adet ) Balmumu- Arı - ÜRETİM(Kg ) Doğal Bal - ÜRETİM(Kg ) MERKEZ , ADAKLI GENÇ KARLIOVA , KİĞI SOLHAN YAYLADER E YEDİSU TOPLAM Arı Besleyen Köy Sayısı - Köy Sayısı(Adet) Özellikle tarıma dayalı özel sanayi kuruluşlarının kurulması ve sayısının arttırılması için Kamu ve Özel Sektörün harekete geçirilmesi ve Sözleşmeli Çiftçi Modeli uygulaması başlatılması Bingöl İlinin Bitkisel ve Hayvansal üretimini arttıracak ve il ekonomisine daha büyük katkı sağlayacaktır. Tablo 42. Erzurum İli Hayvan Varlığı SIĞIR KÜLTÜR ,8% BÜYÜKBAŞ KÜÇÜKBAŞ TEK TIRNAKLI K.MELEZ ,1 % YERLİ ,1 % SIĞIR TOPLAMI % MANDA 1032 BÜYÜKBAŞ TOPLAMI KOYUN KIL KEÇİSİ KÜÇÜKBAŞ TOPLAMI AT 8130 EŞEK 4711 KATIR TEK TIRNAKLI TOPLAMI KÜMES HAYVANLARI ARICILIK TAVUK HİNDİ ÖRDEK 4642 KAZ KÜMES HAYVANLARI TOPLAMI ARI KOVANI (Yeni Tip) ARI KOVANI (Eski Tip) ARI KOVANI TOPLAMI

110 Tablo 43. Erzurum İlinde Hayvancılıktan üretilen ürünler ve miktarları (2011) Ürünün Miktar (Ton) Cinsi Et 12,468 Süt 584,151 Tereyağı 10,814 Peynir 24,745 Kaşar 32,382 Yoğurt 82,359 Yapağı Keçi Kılı IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, Ankira Barajı ve HES Projesi peyzaj onarımının amacı inşaat sonrasında bozulan peyzajın ve habitat alanlarının eski haline kavuşturulması ve/veya iyileştirilmesidir. Projenin peyzaj onarım hedeflerine ulaşılabilmesi amacıyla uygulanması gereken müdahale biçimleri peyzaj raporunda ortaya konulmuştur. Buna göre alanda yapılacak müdahaleler; kıyı düzenlemesi, toprak yönetimi (rehabilitasyon), erozyon kontrolü, görüntü perdelemesi, geçici tesis alanlarında peyzaj onarımı, akarsu ve vadi iyileştirmeleri olarak altı grupta toplanmıştır. Bu alanlara nasıl müdahale edileceği bitkisel ve yapısal boyutlarıyla peyzaj onarım planı raporu nda açıklanmıştır. Peyzaj Onarım Planı Raporu Ek-16 da verilmiştir. IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), Proje sahasında Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler; Askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar bulunmamaktadır. Proje ile ilgili olarak; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ile Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşçere Haritası (Proje alanına ait 1/ Ölçekli Meşcere Haritası bulunmamaktadır.) Ek-5 de verilmiştir. Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, talep 92

111 sahasının tohum meşceresi, millipark, av-yaban hayatı, av üretme sahası, turizm alanı, özel çevre koruma bölgesi, askeri yasak bölge ve sit alanı içerisinde kalmadığı belirtilmiştir. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, talep sahasının muhafaza ormanları, gen koruma alanları, bilimsel çalışmalar için ayrılmış araştırma ormanı, araştırma istasyonu, araştırma proje deneme sahaları, kent ormanları, endemik ve korunması gereken nadir ekosistem alanları, tohum meşçeresi, milli park, av yaban hayatı, av üretme sahası, turizm sahası, özel çevre koruma bölgesi, askeri yasak bölge ve sit alanı içerisinde kalmadığı ve etki mesafesinde bulunup bulunmadığı konularında bu alanlarda kalmadığı belirtilmiştir. Proje alanı ve çevresindeki koruma alanlarını gösterir Koruma Alanları Haritası ve Av Yasak Sahaları Haritası Ek-8 de verilmiştir. IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, Hava Kalitesi Ankira Barajı ve HES projesinin yer aldığı bölgede köy yerleşimlerinin dışında herhangi bir endüstri bulunmamaktadır. Proje alanına en yakın yerleşim yerleri; Ankira HES yerine yaklaşık 890 m mesafedeki Geçitli Köyü ile baraj göl alanına yakın mesafedeki Çimenözü Köyü dür. Bölgede endüstri bulunmamasının yanı sıra, toz, gürültü, su toprak kirliliğine neden olabilecek inşaat vb. faaliyetler de yer almamaktadır. Su Kalitesi Projenin su kaynağı, peri suyunun membasında yer alan Büyüksu Çayıdır. Büyüksu 2927 m kotlarındaki Alimurat yaylalarından doğar. Akışını genellikle batı ve Güney batı istikametinde sürdürerek proje yerine gelir. Söz konusu projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus, SKKY i Tablo 1 değerleri (radyoaktivite değerleri hariç) esas alınarak çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesi yapılmış olup, analiz sonuçları Ek-18 de verilmiştir. Toprak Kalitesi Yerleşim alanlarından çıkan çöplerin boşaltıldığı alanlar ile kanalizasyon şebekelerinin arıtılmaksızın doğrudan toprağa verildiği alanlarda toprak kirliliği meydana gelmektedir. Tarımsal mücadele ilaçlarının bilinçsiz ve aşırı kullanımı sonucu toprakta toksik madde birikmekte, çok fazla gübre kullanımıyla da toprakların tuzluluğu 93

112 arttırılmaktadır. Dolayısıyla tarımsal sulamanın devamlılığı sonucunda bu maddeler toprağın ve yeraltı sularının kirlenmesine neden olmaktadırlar. İlde sanayi sektörünün fazla gelişmemiş olmasından dolayı toprak kirliliği hemen hemen yok denecek kadar azdır. Çalışma alanında endüstri ve sanayi tesisi bulunmadığından bölgede bu açıdan kirlilik görülmemektedir. Proje kapsamında; Erzurum İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ile Bingöl İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşlerinde belirtilen hususlara uyulacaktır (Bkz.EK-20). Söz konusu proje enerji üretmek amacıyla planlanmıştır. İnşaat aşamasında açığa çıkan çevresel etkiler; Projenin inşaat çalışmaları süresince geçici olacak olup, işletmeye geçilmesi ile bitecektir. IV Diğer özellikler. Bu bölümde değerlendirilmesi gereken başka bir husus bulunmamaktadır. IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), İllerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasını ve endeks değerlerini belirleyen temel faktörler; illerin sahip oldukları nüfus büyüklüğü, yüzölçümü, ya da şehirleşme oranı gibi birtakım yüzeysel büyüklükler değildir. Sıralamayı belirleyen başlıca faktörler; illerdeki demografik yapının, işgücü talebinin, istihdamın sektörel dağılımının, eğitim ve sağlık hizmetlerinin, fiziki ve sosyal altyapı olanaklarının, üretim seviyesinin ve gelir düzeyinin il nüfusunun ihtiyaçlarını karşılamada sağladıkları başarı olmaktadır. Bingöl ün sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyinin, ülke genelinin çok altında olduğu söylenebilir. Türkiye de en az gelişmiş bölge olan Doğu Anadolu içinde dahi Bingöl nispi olarak az gelişmiş il konumundadır. Bingöl ün ihracatı alt sektörler itibariyle incelendiğinde, yıllar itibariyle oldukça değişken ve istikrarsız bir görünüm karşımıza çıkmaktadır. İlin sanayi sektörü ihracatı tarım sektörü ihracatına oranla çok daha yüksektir. Yaylalar ve doğal göllerin yanında göletler, ormanlar, mesire yerleri, soğuk sular, termal su kaynakları, İçmeler, Güneşin doğuşu, Yüzen ada, Av turizmine ve kış sporu etkinliklerine uygunluk doğaya dönük turizm potansiyeli içinde sayılabilir. Turizm çeşitleri 94

113 bu alanda yaygınlaştırılabilir. Konuya bu açıdan bakıldığında, yayla turizmi, av turizmi ve kış sporu etkinlikleri, gerekli tedbirlerin alınması durumunda Bingöl ilinin Sosyo ekonomik kalkınmasında önemli ölçüde katkı sağlayacak alanlar olacaktır. Erzurum ekonomisi başta tarım olmak üzere hizmet ve inşaat sektörlerinden oluşmaktadır. Erzurum şehir merkezindeki günlük ticari hareketliliğe yön veren en önemli etkenlerden birisi de yaklaşık öğrencisi olan Atatürk Üniversitesidir. Yaz aylarında üniversite öğrencilerinin şehirde olmaması ile oluşan ekonomik durgunluk bariz bir şekilde hissedilir. Sanayi Sektörü günümüzde beklenilen düzeyde olmasa da Erzurum ekonomisine belirli bir oranda katkı sağlamaktadır yılı verilerine göre bu alanda Erzurum da toplam beşyüzden fazla şirket kurulmuştur. Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmeler, küçük ve orta ölçekli özelliktedir. Bu özelliklerinden dolayı söz konusu işletmeler, sadece yerel pazarlara yönelik üretim yapmakta ve düşük bir oranda istihdam sağlamaktadırlar. Tablo 44. Karlıova İlçesinin Sosyo-Ekonomik Göstergeleri (Bölgesel Gelişme ve Yapısal Uyum Genel Müdürlüğü, DPT) Göstergeler Karlıova İlçesi Şehirleşme oranı (%) 27,02 (697) Nüfus artış hızı (%) -7,53 (630) Nüfus Yoğunluğu 25 (700) Nüfus bağımlılık oranı (%) 88,18 (86) Ortalama hane halkı büyüklüğü 7,48 (71) Tarım sektöründe çalışanlar oranı (%) 82,21 (208) Sanayi sektöründe çalışanlar oranı (%) 0,47 (854) Hizmetler sektöründe çalışanlar oranı (%) 17,33 (548) İşsizlik oranı (%) 4,69 (484) Okuryazar oranı (%) 71,36 (792) Bebek ölüm oranı (%) 85,16 (14) Fert başına genel bütçe geliri (Bin TL) (825) Vergi gelirlerinin ülke içindeki payı (%) 0,00097 (767) Tarımsal üretimin ülke içindeki payı (%) 0,00423 (836) * Parantez içindeki rakamlar ilçenin ilgili göstergeye göre 872 ilçe içindeki sırasını göstermektedir. Tablo 45. Çat İlçesinin Sosyo-Ekonomik Göstergeleri (Bölgesel Gelişme ve Yapısal Uyum Genel Müdürlüğü, DPT) Göstergeler Çat İlçesi Şehirleşme oranı (%) 27,51 (691) Nüfus artış hızı (%) 2,71 (448) Nüfus Yoğunluğu 19 (776) Nüfus bağımlılık oranı (%) 89,22 (81) Ortalama hane halkı büyüklüğü 7,44 (73) Tarım sektöründe çalışanlar oranı (%) 87,51 (52) 95

114 Sanayi sektöründe çalışanlar oranı (%) 0,52 (847) Hizmetler sektöründe çalışanlar oranı (%) 11,97 (783) İşsizlik oranı (%) 6,18 (335) Okuryazar oranı (%) 77,59 (719) Bebek ölüm oranı (%) 66,91 (50) Fert başına genel bütçe geliri (Bin TL) (790) Vergi gelirlerinin ülke içindeki payı (%) 0,00115 (741) Tarımsal üretimin ülke içindeki payı (%) 0,00127 (864) * Parantez içindeki rakamlar ilçenin ilgili göstergeye göre 872 ilçe içindeki sırasını göstermektedir. Projenin bulunduğu Karlıova ilçesinin gelişmişlik sıralamasına bakıldığında 872 ilçeden 820. ve Çat ilçesinin 812. ci sırada olduğu görülmektedir. Yüzölçümü itibariyle Türkiye nin dördüncü büyük ili olma özelliğine sahip Erzurum, toplam hektarlık bir yüzölçüme sahiptir. Ekonomi tarım ve hayvancılığı dayanmaktadır. 460 bin hektarlık tarım arazisinin 306 hektarlık bölümü sulanabilir konumda olup, 268 bin hektarlık bölümünde ekim yapılmaktadır. Bitkisel üretimi ; tahıllar, yem bitkileri, baklagiller, endüstri bitkileri, yumrulu bitkiler, yağlı tohumlar oluşturmaktadır. Ekili alanların; 181 bin hektarında tahıl, 937 hektarında baklagiller, 3 bin hektarında yumrulu bitkiler, 2 bin hektarında endüstriyel bitkiler, 80 bin hektarında yem bitkileri, bin 500 hektarında meyve, 780 hektarında sebze yetiştirilmektedir. Bitkisel üretimin değeri günümüzde 240 bin TL. civarında gerçekleşmektedir. Tahıl türlerinden en fazla buğday, arpa ve çavdar ekimi; sanayi bitkilerinden ise çoğunlukla şeker pancarı, patates ve ayçiçeği ekimi yapılmaktadır. Yaklaşık 4 bin çiftçi 40 bin hektarlık alanda organik tarım yapmaktadır yılı itibariyle 154 bin tona yakın ürün elde edilmiştir. Organik tarım uygulamalarını buğday, yonca, yem bitkileri, çayırotu, meyve ve bal üretimi oluşturmaktadır. Erzurum da meyve olarak ; elma, armut, ceviz, kayısı, erik, kiraz, vişne ve kızılcık yetişmektedir yılı verilerine göre Erzurum da yaklaşık olarak 760 bin küçükbaş, 550 bin büyükbaş hayvan bulunmakta; 15 bin ton et, 358 bin ton süt, 7 bin ton tereyağı, 70 bin ton peynir, 50 bin ton yoğurt üretimi yapılmaktadır. Bal üretimi ise bin 500 tona yakındır. Erzurum da imalat alanında; Gıda sanayi, Kimya- plastik sanayi, Metal Eşya Sanayi, Makine Sanayi, Petrol ve Tekstil Sanayi üretimde önde gelen sektörler olarak faaliyet göstermektedir. 96

115 Proje Alanı Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Bkz.Ek-14) olup, söz konusu raporda belirtildiği üzere, Geçitli köyü otlaklarının bir kısmı (köy muhtarının beyanına göre 200 dönüm) su altında kalmaktadır. Çimenözü ve Bayındır köylerinin çayır biçilen bir kısım arazisi de su altında kalacaktır. Bu durumda bölgedeki hayvancılığın bu tesisten belirli ölçülerde etkileneceği görülmektedir. Bayındır köyünün otlatma alanları, su altında kalacak sahanın tamamen dışındadır. Bu durumda bu tesisin yapılması halinde bu köy bakımından geçim etkinliğinin sürekliliğine zarar gelmeyeceği öngörülebilir. Çimenözü köyü, çayırlarını kaybedeceği için etkilenecektir. Geçitli köyü ise hem çayırlık hem de otlak kaybına uğrayacaktır. Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Bayındır köyünde çalışma çağı nüfusu, tamamiyle hayvancılıkla iştigal ettiğinden mevsimlik iş göçü yoktur. Geçitli köyü ile Çimenözü köyü Hasan Komu civarındaki otlaklıklar için mahkemelik durumdadır. Çimenözü köyündeki hayvan miktarı ile nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği ile Geçitli köyündeki hayvan miktarı, nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği karşılaştırıldığında, bu davanın Geçitli köyü lehine sonuçlandırılması, tesisin yaratacağı sosyal etkilerin azaltılması bakımından olumlu bir etki yaratacaktır. Zira Çimenözü nüfusu Geçitli ye göre düşük ve göç eğilimindedir; hayvan miktarı ise neredeyse onda bir oranında azdır. Bu ihtilafın Geçitli köyü lehine sonuçlanması durumunda, baraj gölünün oluşmasıyla su altında kalacak otlakların kaybı telafi edilebilecektir. Çimenözü köyünün en önemli kaybı çay kenarındaki çayırlıkların su altında kalacak olmasıdır. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), Verimliliğin ve gelirin düşük olduğu kırsal ve azgelişmiş yörelerimizden, metropollere akan göç, nüfusun mekansal dağılımını önemli ölçüde değiştirmiştir. Bir yönüyle işgücü ve sermaye transferi olarak da nitelendirebileceğimiz göç olgusu, göç veren bölgede pazarın daralmasına, mevcut yatırımların atıl kalmasına ve yine bu bölgelerde becerili işgücü ve sermaye gibi gelişmeyi sürükleyici dinamik üretim faktörlerinin yitirilmesine neden olarak geri kalmışlığı pekiştirmektedir. Diğer yandan, gelişmiş bölgeler üzerinde meydana getirdiği büyük bir nüfus baskısıyla, kamu yatırım ihtiyacını artırmakta ve böylece kentleşme maliyetine ek bir yük getirmektedir. Sonuç itibariyle; hem gelişmiş, 97

116 hem de geri kalmış bölgelerde yaşanan sorunların temel dinamiği olarak göç, ülke genelinde büyük bir yerleşme sorununu beslemektedir. Göçün temel nedeni ise, bölgelerarası sosyo-ekonomik gelişmişlik farklılıklarıdır. Diğer bir deyişle, toplumsal refah dağılımının dengesizliği sonucunda ortaya çıkan göç olgusu, aynı zamanda toplumsal refah dağılımını olumsuz yönde etkilemektedir. Bingöl ili ve Erzurum ilçelerinin 2012 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Veri Tabanı göre nüfusu yoğunluğu verileri aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Tablo Yılı Bingöl İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu İl/ilçe Belde/Köyler Toplam İlçe Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Merkez Adaklı Genç Karlıova Kiğı Solhan Yayladere Yedisu Toplam Kaynak: Tablo Yılı Erzurum İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu İl/ilçe Belde/Köyler Toplam İlçe Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Aşkale Aziziye Çat Hınıs Horasan İspir Karaçoban Karayazı Köprüköy Narman Oltu Olur Palandöken Pasinler Pazaryolu Şenkaya Tekman Tortum Uzundere Yakutiye

117 Toplam Kaynak: Proje alanının bulunduğu Bingöl Karlıova ilçesine bağlı köylerin 2012 yılı köy nüfusları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 48. Bingöl İli Karlıova İlçesi Köy Yerleşim Nüfusları Köy Adı Toplam Erkek Kadın Bağlıisa Bahçeköy Boncukgöze Çatak Çiftlikköy Çukurtepe Dörtyol Geçitli Harmantepe Hasanova Ilıpınar Kantarkaya Karabalçık Kargapazarı Kaşıkçı Kaynak Kaynarpınar Kazanlı Kıraçtepe Kızılçubuk Kümbet Mollaşakir Ortaköy Sakaören Sarıkuşak Serpmekaya Soğukpınar Suçatı Taşlıçay Toklular Tuzluca Viranşehir Yeniköy Yoncalık Yorgançayır Aşağıyağmurlu Cilligöl Derinçay

118 Devecik Göynük Hacılar Kalencik Karlıca Kızılağaç Sudurağı Yiğitler Yukarıyağmurlu Kaynak: Proje alanının bulunduğu Erzurum Çat ilçesine bağlı köylerin 2012 yılı köy nüfusları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 49. Erzurum İli Çat İlçesi Köy Yerleşim Nüfusları Köy Adı Toplam Erkek Kadın Aşağıçat Babaderesi Bağlıca Bardakçı Başköy Bayındır Bozyazı Budaklar Çayırtepe Çimenözü Çirişli Çukurçayır Değirmenli Elmapınar Göbekören Gökçeşeyh Gölköy Hatunköy İşkinli Kaplıca Karabey Karaca Karaşeyh Köseler Kumaşlı Kurbanlı Mollaömer Muratçayırı Parmaksız

119 Saltaş Sarıkaşık Sarıkaya Soğukpınar Söbeçayır Şeyhhasan Taşağıl Tuzlataşı Tüysüz Yarmak (B) Yavi Yaylasuyu Yukarıçat Kaynak: Erzurum ili 2012 yılı nüfus (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Veri Tabanı-TÜİK) verilerine göre toplam nüfus kişi olup, bu nüfusun kadarı il/ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Bingöl ili 2012 yılı nüfus (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Veri Tabanı-TÜİK) verilerine göre toplam nüfus kişi olup, bu nüfusun kadarı il/ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Nüfus büyüklüğüne göre 2010 yılında 64. sırada yer alan Bingöl İlinin 2011 yılında sıralama oranı değişmemiş olup, Nüfus büyüklüğüne göre yine 64.sırada yer almaktadır. Bingöl ilinin 2010 yılındaki yıllık nüfus artış hızı binde iken, bu oran 2011 yılında binde 27,42 ye çıkmıştır. Türkiye genelinde yıllık nüfus artış hızı 2010 yılında binde 15,88 iken 2011 yılında binde 13,5 oranına gerilemiştir. Geçim kaynaklarının sınırlı oluşu ve artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak olması Bingöl ilinde ekonomik amaçlı göçlerle nüfus kaybetmesine neden olmuştur. İlde görülen göç aktivitesini iç göçler oluşturmaktadır. Ülke içine yönelik göç hareketleri 1960 lı yıllardan sonra hızlanmaya başlamıştır. İlde gerçekleşen iç göçlerin genellikle büyük şehirlere yönelik olduğu tespit edilmiştir. Bunun asıl nedeni ise topraklarından kopan köylü nüfus grupları büyük şehirlerde veya başkentlerde marjinal yaşama şartlarına kavuşma istekleridir. İl ekonomisinde önemli iş alanları bulunmadığından göçebe işçi hareketi yaşanmamaktadır. Tablo 50. Bingöl İli Göç Durumu YILI ALDIĞI GÖÇ VERDİĞİ GÖÇ NET GÖÇ NET GÖÇ HIZI Erzurum tarımında çalışan ücretlilerin önemli bir bölümü, mevsimlik işçidir. Erzurum da tarım kesiminde ücretli oranının yüksek olması, tarım işletmelerinin önem kazandığı anlamına gelmemekte ve geçici bir durumu yansıtmaktadır. Erzurum da nüfusun 101

120 ü il ve ilçe merkezlerinde, ı bucak ve köylerde yaşamakta olup, toplam nüfus kişidir. Yerleşimin sığ olmasının başlıca nedeni, olumsuz iklim şartları ve sürekli verilen göçtür. Yıllık nüfus artış hızı yüzde 4.10 olan Erzurum da net göç hızı eksi 113 tür. Erzurum verdiği göç bakımından Gümüşhane, Kastamonu, Siirt, Tunceli, Bayburt tan sonra Türkiye nin altıncı ilidir. TUİK verilerine göre Erzurum da 1995 ile 2000 yılları arasında göç eden kişi sayısı dir. Göç eden nüfusun ilin nüfusunsa oranı ise yüzde 60 ı geçmektedir. IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), Bingöl'ün ekonomisi hayvancılık, tarım ve ormancılığa dayanır. Bu sektörlerde çalışanlar faal nüfusun % 85'idir. Sanayi gelişmemiştir. İmalat ve inşaat sanayiinde çalışanlar % 3'tür. Et-Balık Kurumunun kombinesi 1983'te açılmıştır. Arıcılık ve tavuk besiciliği de yapılmaktadır. Canlı hayvan, deri, kıl, yün, yağ, peynir satışı ile mühim gelir elde edilir. Balı ve kaymağı çok meşhurdur. Başlıca sanayi tesisleri yem fabrikası, süt fabrikası, et-balık kurumu kombinası, un, tuğla fabrikasıdır yılında, günlük 40 ton kapasiteli çeltik fabrikası faaliyete geçmiştir. Erzurum ekonomisi tarıma dayanır. Hayvancılık erzurum ekonomisinin bel kemiğidir. Nüfûsun büyük kısmı hayvancılıkla uğraşır. Çayır, mer a ve yaylalar hayvancılığa müsâittir. Koyun, sığır ve kıl keçisi beslenir. Arıcılık da çok gelişmiştir. Sanâyi yeni gelişmektedir. Faal nüfûsun % 80 i tarım, hayvancılık, ormancılıkla uğraşır dan beri açılan Doğu Fuarı bölgenin ekonomik gelişmesini dünyâya duyurmakta, turizme hizmet etmektedir. Erzurum soğuk iklimi sebebiyle sanâyi bakımından az gelişmiş illerimizdendir. Başlıca sanâyi kuruluşları şunlardır: Et Kombinası, Şeker Fabrikası, Pasinler Tuğla ve Kiremit Fabrikası, Erzurum Yün İşletmesi, Yem Fabrikası, Aşkale Çimento Fabrikası, Süt Fabrikası, Nebâtî Yağ Fabrikası, Deri ve Ayakkabı Fabrikası, Bütangaz Dolum Tesisleri, Sümerbank Yünlü Sanâyi ve Yapağı Yıkama Tesisleri, İspir Ayakkabı Fabrikası ve Tekele âit Tuzlalar. Son yıllarda alınan kararlarla doğuda yatırımlar teşvik edilmiştir. Erzurum- Ilıca yolu üzerinde 75 parsellik organize sanâyi bölgesinin alt yapı tesis ve hizmetleri bitirilmiştir. Erzurum un Oltutaşı, kürkleri, halı ve bıçakları meşhurdur târihleri arasında, döküm, un, lastik-kauçuk, ham deri işleme, yem, boya, et ve et mâmulleri üretimi, yünlü ve sentetik iplik, oto ve iş makinaları lastik kaplama ve rejinere kauçuk fabrikaları kurulmuştur. 102

121 IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), Bingöl ilindeki temel geçim kaynakları genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Şehir çevresindeki tarımsal faaliyetlerin mevsimlik oluşu, yani yaz mevsiminde yoğunlaşması kış mevsiminde gizli bir işsizlik sorununu ortaya çıkarmıştır. Buna bağlı olarak erkek nüfusun bir bölümü mevsimlik işçi olarak bölge dışına çıkmaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan İşgücü Göstergeleri (2012) ye göre TR A1 ve TR B1 bölgelerine ilişkin işsizlik verileri aşağıda verilmektedir. Tablo 51. TR A1 Bölgesinin(Erzurum, Erzincan ve Bayburt) İşgücü Göstergeleri (15+ yaş) İş Gücüne Katılma Tarım Dışı İşsizlik İstihdam Bölge İşsizlik Oranı (%) Oranı (%) Oranı (%) Oranı (%) TR A1 Bölgesi 48,4 6,3-45,4 Tablo 52. TR B1 Bölgesinin(Malatya, Elazığ, BingölveTunceli) İşgücü Göstergeleri (15+ yaş) İş Gücüne Katılma İşsizlik Oranı Tarım Dışı İşsizlik İstihdam Oranı Bölge Oranı (%) (%) Oranı (%) (%) TR B1 Bölgesi 50 8,5-45,7 Türkiye genelinde 2012 işgücü göstergeleri dikkate alındığında, ülkemizde işsizlik oranının % 9,2 olduğu görülmektedir. Projenin gerçekleştirileceği iki ilin de dahil olduğu alt bölgelerin verileri Türkiye geneli ile kıyaslandığında, illerin işsizlik oranının Türkiye ortalamasından daha düşük seviyede olduğu ortaya çıkmaktadır. IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), Doğu Anadolu Bölgesi nde ve Bingöl de okuma yazma oranı, yüksekokulu bitirme oranı, nitelikli işgücü oranı diğer bölge ve yörelerle karşılaştırıldığında daha düşüktür. Burada da görülebileceği gibi, gerek sosyal, gerekse ekonomik göstergelere yansıyan mekansal farklılaşma, ülke genelinde yaşanan büyük bir yerleşme sorunu ile iç içe geçmiştir. Geri kalmış bölgelerimizde sorunlar; durgunluk, yatırım ve hizmet eksikliği olarak öne çıkarken, gelişmiş yörelerimizde; hızlı nüfus artışına paralel olarak işsizlik, altyapı yetersizliği, kaçak yapılaşma, asayiş ve çevre sorunları artmaktadır. 103

122 Tablo 53. Bingöl İli Sağlık Kurumlarının Dağılımı Doğum ve Aile Sağlığı Merkezleri Sağlık Evi Devlet Hast. Çocuk Bakımevi Hst. Entegre İlçe Hast. AÇS ve AP Verem Savaş Dispanseri Halk Sağ.Lab. Sıtma Savaş Başkanlığı Açık Kapalı Merkez Adaklı Genç Karlıova Kığı Solhan Yayladere Yedisu TOPLAM Bingöl İli, Okul Öncesi eğitim düzeyinde 9 Anaokulu ve 162 okulda toplam 252 anasınıfı hizmet vermektedir. Anaokullarında derslik sayısı 43, toplam öğrenci sayısı 4.929, öğretmen sayısı da 195 tir. Okulöncesinde derslik başına 20 öğrenci düşmektedir. Okul Öncesi eğitimden yararlanan 5 yaş grubu okullaşma oranı %73,88 dir. İlköğretimde öğrenci sayısında okullaşma oranı (Kız-erkek) %100,00 Ortaöğretimde öğrenci sayısına göre oranı (Kız-erkek) %60,00 dır.taşımalı İlköğretimde; İl geneli toplam 10 taşıma merkezine 107 Yerleşim yeri ve köyden toplam öğrenci 196 araç ile taşınmaktadır. Taşımalı Ortaöğretimde; İl Geneli toplam 12 Ortaöğretim okuluna 100 Yerleşim yeri ve köyden 435 öğrenci 38 araç ile taşınmaktadır. Bingöl ili Karlıova ilçesinde 1 anaokulu, 48 ilkokul, 2 ilköğretim, 14 ortaokul, 2 lise, 1 imam hatip lisesi ve 1 halk eğitim merkezi bulunmaktadır. İlçede öğrenci sayısı tir. Öğretmen sayısı 399 dur. Derslik başına ilköğretimde 25 öğrenci, ortaöğretimde 25 öğrenci ve mesleki ve teknik eğitimde 20 öğrenci düşmektedir. Erzurum ili Çat ilçesinde 1 anaokulu, 24 ilkokul, 13 ortaokul, 2 lise, 1 öğretmenevi ve akşam sanat okulu ve 1 halk eğitim merkezi bulunmaktadır. İlçede öğrenci sayısı dir. Öğretmen sayısı 278 dir. Derslik başına ilköğretimde 24 öğrenci ve ortaöğretimde 39 öğrenci düşmektedir. Türkiye'de 2011 yılında 15 yaş üstü nüfus için okuma yazma bilmeyenlerin oranı %6, okuma yazma bilenlerin ise %94'dür. Erzurum'da ise bu oranlar sırasıyla, %9,95 ve %90,05'dir yılında Erzurum'da yüksekokul veya fakülte mezunlarının yine aynı yaş grubu nüfusa oranı ise %8,79'dur yılları arasında sağlık personeli sayısı içinde en yüksek artışı, sağlık memuru ve hemşirede olmuştur. 2010'da Erzurum'daki toplam hekim sayısı, Türkiye'deki hekim sayısının %1,2'i kadardır. Erzurum ili birçok insanı korkutan 8 aylık kışı sayesinde özellikle son yıllarda kış sporları için yapılan alt yapı yatırımlarıyla Türkiye'nin ve Dünyanın önemli bir spor, kültür ve turizm merkezi haline gelmiştir. 104

123 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), Bingöl İli Kentsel ve Kırsal Planlama Bingöl ve çevresi birinci derecede deprem bölgesi içerisinde yer almaktadır. Bu durum şehrin yatay ve dikey gelişimini etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Araştırma sahası ve çevresi kuzey Anadolu fay zonu ile göynük fay zonu ve Murat vadisi fay kuşakları yakınındadır. Bu nedenle zaman zaman yaşanan yıkıcı depremlerden Bingöl şehri olumsuz yönde etkilenmiştir. Bingöl şehrinin alt yapı ve planlama sorunlarının bugünkü mevcut nüfusa bile yeterli olmadığı görülmektedir. Bingöl şehrinde fonksiyonel kullanılış alanlarının en geniş bölümü oturma alanlarına ayrılmış durumdadır. Nüfusun sosyal ekonomik ve kültürel özellikleri oturma alanlarının doğal çevre faktörlerinin etkisi ile şekillenmesine neden olmuştur. Yerleşim alanı içerisindeki konutların hakim yapı malzemesini 1960 lara kadar taş ahşap ve taş-toprak-ahşap oluşturuyordu. Son yıllarda bu yapı gereçlerin yerini geleneksel yapı tarzına uygun inşa edilmiş betonarme ve yığma tuğla konutlar almaya başlamıştır. Şehirdeki ticaret ve hizmet iş yerleri, küçük ölçekli ve iş kapasiteleri düşük işletmeler durumunda olduğundan geniş kullanılış alanına ihtiyaç duyulmamaktadır. Bingöl de sanayi Doğu Anadolu bölgesinin birçok şehrinde olduğu gibi henüz gelişmemiştir. Bingöl ilinde Merkeze bağlı 13 (on üç) mahallenin olduğu bu mahallelerden en fazla nüfus artışının Recep Tayyip ERDOĞAN mahallesinde görüldüğü anlaşılmıştır. Bingöl sınırları içerisinde projelendirilmiş kentsel yenileme alanları bulunmamaktadır. Kent içi tarihi, kültürel arkeolojik ve turizm açısından değerli yerler bulunmamaktadır. Erzurum İli Kentsel ve Kırsal Planlama Doğal yapı ve iklimin yarattığı elverişsiz koşullara karşın doğadan daha fazla yararlanma çabası, tüm Doğu Anadolu Bölgesinde olduğu gibi Erzurum da da köyaltı yerleşimlerin oluşmasına neden olmuştur. Arazinin engebeliliği arttıkça koyaltı yerleşimlerin sayısı da artar. Köyaltı yerleşmeler kom ve mezralardır. Mezralar tarla tarımı yapılan devamlı yerleşimlerdir. Komlar ise kışın hayvanların barınması için bir veya daha fazla ailenin kurduğu geçici yerleşimlerdir. Bazı komlarda çok küçük ölçüde bitkisel üretim de yapılır. Bugünkü yerleşim sahasının doğusundaki Mecidiye (2050 m) Aziziye (2068 m) ve Topdağı (2050 m) sırtları ile güneyde 2000 m den sonraki Palandöken etekleri, litolojik özellikler yönünden ovadan daha uygun konut inşa bölgeleri olmakla 105

124 birlikte doğudaki yörelerin askeri bölgeler, güneydeki sözü edilen yörelerinde fazla eğimli (% 20 ve daha fazla) olması gibi nedenler bu doğrultuda yerleşmenin genişlemesini sınırlamıştır. Erzurum, nüfusunun kır-kent bileşimi açısından, kırsal niteliği ağır basan bir ildir. Kent merkezine ulaşan ışınsal yollardan en önemlisi kuzeydeki tren istasyonuyla Gürcükapı Caddesi arasında uzanan İstasyon Caddesidir. Konut alanlarıyla merkezin bağlantısını sağlayan diğer önemli ışınsal yollar kuzey doğudan gelerek Gürcükapı Caddesine bağlanan Kongre Caddesi ile doğudaki alanlardan gelerek Taşmağazalar Caddesi ne bağlanan Karskapı Caddesidir. Kentte toplu bir ticaret merkezi yoktur. Ticari birimler ringi oluşturan caddeler boyunca sıralanmış ve kavşak noktasında yoğunlaşmıştır. Bakkal, manav, kasap gibi günlük gereksinimleri karşılayan birimler Erzincankapı, Gürcükapı, Karskkapı ve Tebrizkapı caddelerinde yer alır. Daha önemli harcamaları gerektiren dönemsel gereksinimleri karşılayan ticaret birimleri ise Taşmağazalar, Tebrizkapı, Karskapı, Gürcükapı ve Cumhuriyet Caddelerinde yoğunlaşmıştır. Cumhuriyet caddesinde yer alan dükkanların ikinci katları çoğunlukla büro olarak kullanılmaktadır. Ticari birimlerin merkeze gelen ışınsal yollar üzerinde uzantıları vardır. Bunlardan biri olan Kongre Caddesinde otellerin çoğunluğu yer alır. Resmi binalar genellikle kentin ticaret bölgesinde Cumhuriyet Caddesi Mumcu Caddesi, Gürcükapı Caddesi ve Taşmağazalar caddesinin çevrelediği ring üzerinde toplanmışladır. Geniş yer gereksinimi olan Devlet Su İşleri (DSİ), T.C. Karayolları (TCK ) gibi kuruluşlar ise kentin çevresinde, ulaşım kanalları üzerinde yerleşmişlerdir. Kamu Binaları Erzurum kent merkezinde yerleşmiş kamu binaları Erzurum un en işlek ve yoğun bölgelerini oluşturmaktadır. Tarihi, Kültürel, Arkeolojik Ve Turistik Özellikli Alanlar Erzurum Kalesi: Şehir Merkezinde bulunmaktadır. Oltu Kalesi: Oltu İlçesinde bulunmaktadır. Çifte Minareli Medrese: Şehir merkezinde bulunmaktadır. Yakutiye Medresesi: Şehir merkezinde bulunan ve Türk İslam Eserleri ve Etnoğrafya Müzesi olarak kullanılmaktadır. Üç Kümbetler: Çifte Minareli Medrese arkasında bulunmaktadır. Ulu Camii: Şehir merkezinde bulunmaktadır. Lalapaşa Camii: Şehir merkezinde bulunmaktadır. Çobandede Köprüsü: Erzurum-Horasan Karayolunun 58. km. sinde Muş yolu sapağında bulunmaktadır. 106

125 IV.3.7. Diğer özellikler. Bu bölümde değinilmesi gereken başka husus bulunmamaktadır. BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER(**): (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari ve Teknik Önlemler V.1 ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır). (**) Bu bölümde su temini faaliyeti için Bölüm IV de verilen mevcut çevre üzerinde olması muhtemel etkiler ortaya konarak, alınacak önlemler belirtilmelidir V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör, HES, Derivasyon tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme tesisi,v.b dahil), yapılacak tüm çalışmalar, inşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri, Proje kapsamında yer alan tesislerin inşaatı öncesinde arazinin hazırlanması, temel kazısı çalışmaları ve tesis alanlarında sıyırma kazıları yapılacaktır. Yapılacak çalışmalar neticesinde hafriyat atığı oluşumu söz konusu olacaktır. Ankira Barajı ve HES ünitelerinde ve tesis alanlarında inşaat çalışmalarına hafriyat işlemi ile başlanacaktır. Hafriyat işleminde öncelikli olarak çalışma yapılacak alan üzerinde bulunabilecek bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve kazı fazlası malzeme depo alanının üstüne serilmek amacıyla kullanılmak için depolama sahasında hafriyattan ayrı bir yerde depolanacaktır. Proje alanında yapılan arazi çalışmalarında kurulması planlanan birimlerin bulunduğu alanların büyük çoğunluğunda bitkisel toprak örtüsünün bulunmadığı gözlenmiştir. Bu alanlar genellikle dere yatağına denk gelen birimlerdir. 107

126 İnşaat aşamasında bitkisel toprağın hafriyatı işleminden sonra inşa edilecek birimlerin özelliğine bağlı olarak temel hafriyat çalışmaları yapılacaktır. Hafriyat çalışmaları sırasında baraj gövdesi ile diğer üniteler ve ulaşım yolundan çıkan hafriyat, dolgu işlemlerinde ve beton santralinde agrega malzemesi olarak kullanılacaktır. Söz konusu beton santralinden çıkan malzeme baraj gövdesi beton işleri için, tünel beton işleri için ayrıca santral binasının betonarme işleri için kullanılacaktır. Projede malzeme temini amacıyla; üç adet kum çakıl ocağı, bir adet kil ocağı, iki adet kaya ocağı, konkasör tesisi ve beton santrali ile kazı fazlası malzemelerin depolanması için 1 adet depo sahası yapılması planlanmaktadır. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Malzeme ocaklarında işletme sırasında kaya malzeme ocaklarında ve enerji iletim tüneli açılması esnasında patlatma işlemi yapılacaktır. Diğer ocaklarda üretim sırasında patlatma işlemi yapılmayacaktır. Tünel açımı yönünden oldukça uygun kemerlenme ve kaya kalitesi özelliği gösteren, sağlam kaya özelliğindeki tünel güzergâhında ve kaya ocaklarındaki patlatma, sığ ve yüzey patlatmaları şeklinde olacaktır. Baraj gövdesinde inşaat aşamasında zemin durumuna bağlı olarak iş makineleri ile kazılması güç yerlerde gevşetme patlatmaları yapılması planlanmaktadır. Patlayıcı madde depolanması yapılmayacak gerekli duyulduğunda belgeli ateşçi ve patlatma işinden sorumlu eğitimli formen ve mühendis tarafından sahaya getirtilecektir. Patlatma yapılacağı önceden duyurulacak, patlatma yapılacak alana kimse alınmayacaktır. Patlatma öncesi siren çalınarak yöre halkı uyarılacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlayıcı olarak ANFO ve dinamit kullanılacak olup, proje sahası içerisinde gerekli önlemler alınarak depolama yapılacaktır. Gerekli ve yeterli sayıda güvenlik personeli dönüşümlü olarak nöbet tutacaktır. Yangın önleme ekipmanı hazır bulundurulacaktır. İşletme sırasında uygulanacak olan patlatma modeli ve patlayıcı madde miktarı V.1.10 başlığı altında verilmiştir. Bahse konu olan tesisler ve hafriyat miktarları aşağıda verilmektedir. Tablo 54. Baraj Gövdesi Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Baraj temeli kazılması ve dolguya hazırlanması m³ B.her cins zeminde kazı yapılması depoya konulması m³ Barajlarda yumuşak kaya kazılması.dol.veya depoya konulması m³ TOPLAM m³

127 Tablo 55. Dolusavak ta Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç kazı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Barajlarda yum. kaya zemin kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ TOPLAM m³ Tablo 56. Derivasyon Tüneli nde Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç kazı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ 600 Barajlarda yum. kaya zemin kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Barajlarda kaya kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Tünel kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 57. Enerji (İletim) Tüneli nde Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç kazı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ 800 Barajlarda yum. kaya zemin kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Tünel kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 58. Denge Bacası nda Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç kazı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ 400 Barajlarda yum. kaya zemin kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Dik Şaft kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 59. Cebri Boru da Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zeminler hariç her cins ve klasta zemin kaz. Dep kon. m³ Barajlarda yumuşak kaya zeminlerin kazılması, dolgu veya depoya konulması m³ TOPLAM m³ Tablo 60. Santral Binası nda Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zeminler hariç her cins ve klasta zemin kaz. Dep kon. m³ Barajlarda yumuşak kaya zeminlerin kazılması, dolgu veya depoya konulması m³ TOPLAM m³ Tablo 61. Su Alma Şaftı nda Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç kazı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ 600 Barajlarda yum. kaya zemin kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Barajlarda kaya kazısı yap. ve depo.kon. (portal kazısı) m³ Dik Şaft kazısı m³ 839 TOPLAM m³

128 Tablo 62.Rölekasyon Yolu nda Oluşacak Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Barajlarda kaya ve batak zemin hariç her cins ve klasta m³ Barajlarda yumuşak kaya ve batak zeminlerin kazılması ve m³ Barajlarda kaya kazılması ve yolda dolguya konulması m³ TOPLAM m³ Tablo 63.Toplam Oluşacak Kazı Miktarları Üniteler Yoğunluk (ton/m 3 ) Kazı (m 3 ) Miktarı Dolgu (m 3 ) Kazı (ton) Hafriyat İşleminde Kulanılacak Ekipmanlar Baraj Gövdesi 2, Ekskavatör, yükleyici, kamyon, vinç, konkasör tesisi, beton santrali, beton pompası Dolusavak 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Derivasyon Tüneli 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Enerji Tüneli 2, Denge Bacası 2, Yükleyici, kompresör, jumbo, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, jumbo, delici Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp Cebri Boru 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Santral Binası 2, Sualma Şaftı 2, Rölekasyon Yolu TOPLAM Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp - Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç m 3 m 3 ton Ankira Barajı ve HES ünitelerinin inşaatı sırasında kazı işlemlerinde çıkması muhtemel kazı miktarı m 3, dolgu miktarı ise m 3 olarak belirlenmiştir. Sahada dolgu için gereken malzeme miktarı ise m 3 tür. Yaklaşık m 3 lük malzemenin m 3 lük kısmı kaya malzeme ocaklarından ve m 3 lük kısmı diğer ocaklardan karşılanacaktır. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Tesis alanının bulunduğu bölgenin mevsim koşulları düşünüldüğünde her yıl 12 aylık çalışma dönemine göre üretim planlanmıştır. Buna göre kaya ocaklarında yıllık ton ve diğer ocaklarda yıllık 83,333 ton malzeme üretimi yapılacaktır. Bu kapsamda malzeme ocakları (3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali) açılacak ve gerekli malzemeler 110

129 buradan temin edilecektir. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Tesis alanında, alan üzerinde bulunan bitkisel toprak ise sıyrılarak alınacak ve arazi düzenlemelerinden sonra üst katman olarak tekrar araziye serilmek amacıyla Kazı fazlası malzeme alanında hafriyattan ayrı olarak depolanacaktır. Baraj inşaatı tamamlandığında tesisler işletmeye kapandığında, taşınabilir ekipmanlar sökülüp götürülecek ve sıyrılan bitkisel toprak tekrar yüzeye serilecektir. BETON İŞLERİ İMALATI İnşaat çalışmalarının ilk aşaması olan kazı ve dolgu işlerinin belli bir noktaya gelmesinden sonra çeşitli yapıların beton imalatları yapılmaya başlanır. Ankira Barajı ve HES projesinin beton işleri tamamıyla beton santrallerinde yapılacaktır. Söz konusu beton santralinden çıkan malzeme baraj gövdesi beton işleri için, tünel beton işleri için ayrıca santral binasının betonerme işleri için kulanılacaktır. Kullanılacak beton miktarları aşağıda verilmiştir. Tablo 64. Ankira Barajı ve HES İnsaatı İçin Kullanılacak Beton Miktarları İşin Adı Gövde enjeksiyonu, dolusavak, derivasyon tüneli, enerji tüneli, denge bacası, cebri boru, santral, su alma şaftı Toplam Çimento Miktarı Dolusavak, derivasyon tüneli, enerji tüneli, denge bacası, santral, su alma şaftı Miktar ton Toplam Betonarme Betonu 16,127 m 3 Kaynak: Ankira Barajı ve HES Revize Fizibilite Raporu, m 3 beton için 1300 kg/m 3 agrega kullanılırsa; HES inşaatı süresince yani toplam 4 yıl; 16,127 m 3 için = 1300 kg/m 3 x 16,127 m 3 = ton malzeme gereklidir. Kazı fazlası malzeme depolama sahası; Geçitli Köyü ne yaklaşık 720 m uzaklıkta bulunmaktadır. Arazinin hazırlanması esnasında kazı fazlası malzeme ortaya çıkacaktır. Yapılan çalışmalarda; tarih ve sayılı R.G de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama alanları dere yatakları kenarında olması halinde, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. Malzeme ocaklarının yer seçimi, 111

130 hafriyat artığı malzemelerin depo alanı ve kırma yıkama eleme tesisi ve beton santralinin yer seçiminin uygunluğuna dair D.S.İ Genel Müdürlüğü 9. Bölge Müdürlüğü n den görüş alınmıştır (Bkz.Ek-13). DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşünde (Bkz.Ek-13); 1- Ekli haritada koordinatları verilen kazı fazlası malzeme döküm sahasının, malzemenin döküm aşamasında standartlara uygun olarak sıkıştırılması ve stabilitesinin sağlanması şartı ile kullanılmasında Bölge Müdürlüğümüzce herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. 2-Ekli haritada koordinatları verilen ve 1 nolu kaya ocağı olarak kullanılması düşünülen taşınmazın işletme sırasında batı sınırında yer alan derenin akışına hiç bir şekilde engel olunmayacak ve gerekli tedbirler alınarak kullanılmasında Bölge Müdürlüğümüzce bir sakınca bulunmamaktadır. 3-Ekli haritada koordinatları verilen kırma yıkama eleme tesisi ve beton santrali yerleri için her türlü taşkın koruma tedbirinin ilgili firma tarafindan alınması şartı ile kullanı Imalarında Bölge Müdürlüğümüzce herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. 4-Ekli haritada koordinatları verilen taşınmazın kil ocağı olarak kullanılmasında Bölge Müdürlüğümüzce herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. 5-Ekli haritada koordinatları verilen 2 ve 3 nolu kum çakıl ocağı olarak kullanılması düşünülen taşınmazların istenilen amaç doğrultusunda kullanılabilmesi için aşağıda belirtilen hususların yerine getirilmesi gerekmektedir. a- Suyun akış yönünü değiştirmeden akış yönüne göre sol sahilde ve sağ sahilde varsa Hazine parseli veya vatandaş parseli sınırlarından itibaren yaklaşık 50 metreye kadar bir mesafe bırakılarak bu alanın dışından malzeme alınması, b- Kum-çakıl ocaklarından malzeme alımının düzgün yapılması, c- Kum-çakıl ocağı olarak kullanılmak istenen yerlerde malzeme alındıktan sonra oluşan çukurları sezon sonunda doldurularak feyezan döneminde suyun yatak değiştirmesine sebebiyet verilmemesi, malzemenin düzenli olarak alınması ve taşkın suyunun çevreye zarar vermemesi şartları ile söz konusu alanların kum-çakıl ocağı olarak kullanılmasında Bölge Müdürlüğümüzce bir sakınca bulunmamaktadır denilmektedir. Söz konusu görüşe harfiyen uyulacaktır. 112

131 üzere; Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20) belirtildiği 1-ÇED Başvuru Dosyasında projenin inşaatı sırasında patlatma yapılacağı belirtilmiş olup patlatma tekniği. kullanılacak patlayıcı miktarları ile patlatma tasarım hesapları ve patlatma sırasında, hava şoku. taş kaya fırlaması zemin sarsıntı hesapları yapılmalıdır. Bu hesaplamalar yapılarak patlatmanın yapılacağı yerlere en yakın yerleşim yerlerinin ve tarım arazilerinin patlatmanın olumsuz etkilerinden hangisine (açık alanda olan yerlerde toz, hava şokıı, taş. kaya fırlaması ile zemin titreşimi vb) maruz kalacağı ilgili mevzuatta belirtilen sınır değerlerle mukayese edilmesi alınacak önlem ve tedbirlere ilgili bölümde taahhüt şeklinde yer verilmelidir. Ayrıca patlatmadan kaynaklı her türlü olumsuz etkilerinden proje sahibinin sorumlu olacağı ve bunların proje sahibi tarafından karşılanacağına ilgili bölümde taahhüt şeklinde yer verilmelidir. 2-1 Nolu Kum Çakıl Ocağı bünyesinde yapılan incelemede: Çimenözü Köyü ulaşım yolu üzerinde yer alan köprüden alınan koordinat (Y: X:43693l3) ve kum - çakıl ocağı koordinatları netcad ortamında incelendiğindc kum çakıl ocağıııın köprünün mansabında ve kuç uşuçu yaklaşık 385 m dere güzergahı boyunca yaklaşık 453 metre mesafede yer aldığı tespit edilmiştir tarih ve sayılı resmi Gazete de yayımlanan ve yürürlüğe giren Kum Çakıl ve Benzeri Maddelerin Alınnıası, İşletilmesi ve Kontrolü Yönetmeliği 5.madde i bendinde Akarsu ve dere yatakları üzerinde inşa edilmiş köprü. menfez ve benzeri sanat yapıları bulunan akarsu ve dere yataklarında. anılan sanat yapılarından herhangi birine menba yönünde 750 metre ve mansap yönünde 1000 metreden daha yakın nıesafe bırakarak yaklaşılacak hallerde kum. çakıl ve benzeri maddelerin alımına yönelik kum ve çakıl ocağı açılması ve işletilmesine izin verilmez. Hükmü yer aldığından kum-çakıl ocağının kurulmasında özellikle bu hususa ve ayrıca yönetmelik hükümlerinin tamamına dikkat edilmesi gerekmektedir. 3 ÇED Raporunda Hafriyat yerlerine ilişkin bölümünde: hafriyat alanlarının herhangi bir şüpheye yer vermeyecek şekilde sabit röper noktaları teknik esaslara uygun olarak arazi üzerinde beton kazıklar ile belirleneceği taahhüt edilmelidir. 4- Belirlenecek hafriyat döküm sahalarının projeden çıkacak hafriyat miktarını alabilecek kapasitede olup olmadığı detaylı şekilde edilmelidir. 5- Projenin inşaat aşamasından kaynaklı hafriyatın miktarı ne olursa olsun izinli alanlar dışında herhangi bir yere kesinlikle dökülmeyeceği taahhüt edilmelidir. 6- Projenin inşaat aşamasından kaynaklı hafriyatın miktarı ne olursa olsun iletiın hattı boyunca eğimli arazilere gelişi güzel bırakılmayacağı taahhüt edilmelidir. 113

132 Söz konusu görüşte belirtilen hususlara uyulacaktır. Hafriyat yaklaşık 7,8 ha lık alanda depolanacaktır. Ankira Barajı ve HES ünitelerinin inşaatı sırasında kazı işlemlerinde çıkması muhtemel kazı miktarı m 3, dolgu miktarı ise m 3 olarak belirlenmiştir. Sahada dolgu için gereken malzeme miktarı ise m 3 tür. Çıkan hafriyat malzemesinin 10 m yüksekliğinde depolanacağı düşünülerek; 7,8 ha ( m 2 ) x 10 m = m 3 malzeme depolanacak olup, m 3 kazı malzemesinin tamamı dolgu işlemlerinde kullanılacak olup, malzeme ocaklarında üretim sırasında oluşabilecek kötü klastaki malzeme için yeterli olacaktır. Hafriyat döküm alanı koordinatları raporun iç kapak sayfası ile tüm ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. Kazı Fazlası Malzeme Sahasının mevcut durumunu ve depolama sonrası durumunu gösterir harita Ek- 10 da verilmiştir. Yapılacak çalışmalarda tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 114

133 V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi, ( Patlatma yapılması durumunda, patlatmaların kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka alternatiflerin açıklanması, patlayıcılıların nerelerde tutulacağı), patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için kullanılacak aletler ve makineler, acil eylem planı hakkında bilgi verilmesi, Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalarda ağır iş makinelerinin kullanılması söz konusudur. Personelin dikkatsizliği ve güvenlik talimatlarına uymaması, güvenli araç ve gereçlerinin kullanılmaması durumunda iş kazalarının olması muhtemeldir. İş kazalarının asgariye indirilmesi amacıyla, kalifiye eleman çalıştırılmasına ve personelin iş emniyeti konusunda eğitilmesi yoluna gidilecektir. Bu aşamada her türlü iş kazasının önlenmesi için çalışma alanlarına uyarıcı levhalar konulacak ve çalışanlara kişisel koruyucu ekipmanlar verilecektir. Çalışma süreleri içerisinde kısa molalar verilerek konsantrasyonun azalmasına bağlı iş kazalarının oluşma riskinin önüne geçilecektir. İşçileri bekleyen diğer önemli tehlikeler ise trafik kazaları, yüksekten düşme veya bazı maddelerin yüksekten işçi üzerine düşmesidir. Hız sınırlamaları, geri gidişlerde azami dikkat, iskele ve emniyet tutamaçlı merdiven kullanma, emniyet kemeri ve ağları kullanma tehlikeleri asgariye indirecek güvenlik tedbirleridir. Personel ve işçiler yapılacak işin gerektirdiği iş güvenliği malzemeleri ile donatılacak ve bunların sağlık ve iş güvenliği kurallarına uygun şartlar altında çalışmaları sağlanacaktır. Oluşabilecek tehlikelerin en aza indirilmesi amacıyla 4857 sayılı İş Kanunu ve tarih ve sayılı (Değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde alınması gerekli tüm önlemler alınacaktır. Faaliyet kapsamında işletilmesi planlanan tesisler çevresinde, yeterli sağlık koruma bandı mesafesi bırakılacak ve bu mesafeye uyulacaktır. Sağlık koruma bandı mesafesi yetkili kurum tarafından belirlenecektir. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik hükümleri doğrultusunda, tesisin çevre ve toplum sağlığına yapacağı etkiler ve kirletici unsurlar dikkate alınarak, Sağlık Bakanlığınca belirlenecek esas, usul ve referans mesafelerine uygun olarak yapılacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma faaliyetleri ve diğer faaliyetler sırasında oluşabilecek tehlike ve riskleri önlemek amacıyla; 115

134 Kazı alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanacaktır. Toprak ve malzeme yığınları ve hareketli araçlar kazı yerinden uzak tutulacak ve gerekiyorsa uygun bariyerler yapılacaktır. Bunların yanı sıra proje kapsamında sahada hareket eden araçlar insan sağlığı açısından tehlike ve kaza riski oluşturmaktadır. Kaza risklerini en aza indirmek için proje sahası içerisinde çalışacak araçların bakımları periyodik olarak yapılacak, saha içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak ve gerekli ikaz levhaları konulacaktır. Proje kapsamında patlatma yapılacağı zaman kullanılmak üzere (tünelde) alınacak patlayıcı malzemeler için patlayıcı malzemelerin teslim alınması, taşınması, dağıtılması, geri alınması ve muhafazası bu amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından ilgili mevzuat hükümlerine göre yapılacaktır. Doldurma, sıkılama, kapsül tellerinin temizlenmesi, bağlanması ve ateşlenmesi bizzat fenni ziyaretçi görevlendirilmiş ateşçi tarafından yapılacaktır. Patlayıcı yerleştirilen delikler çok iyi sıkılama yapılacak ve parça savrulma riskini önlemek amacıyla deliklerin üzeri örtülecektir. Proje ünitelerinin inşası sırasında gürültü ve toz emisyonu oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat aşaması boyunca, gürültü ve toz oluşumuna bağlı olarak oluşacak etkiler çeşitli önlemlerle azaltılmaya çalışılacaktır. Proje kapsamında iletim tüneli inşaat çalışmaları yer altında gerçekleştirileceğinden ihtiyaç duyulması halinde gevşetme patlatmaları yapılacaktır. Patlatmalar kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacaktır. Bu patlatmalar sırasında kullanılacak patlayıcılar gevşetme amaçlı olup az miktarda patlayıcı kullanılacaktır. Patlayıcı madde depolanması yapılmayacak gerekli duyulduğunda belgeli ateşçi ve patlatma işinden sorumlu eğitimli formen ve mühendis tarafından sahaya getirtilecektir. Patlatma yapılacağı önceden duyurulacak, patlatma yapılacak alana kimse alınmayacaktır. Patlatma öncesi siren çalınarak yöre halkı uyarılacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlayıcı olarak ANFO ve dinamit kullanılacak olup, proje sahası içerisinde gerekli önlemler alınarak depolama yapılacaktır. Gerekli ve yeterli sayıda güvenlik personeli dönüşümlü olarak nöbet tutacaktır. Yangın önleme ekipmanı hazır bulundurulacaktır. Proje uygulamasına yönelik inşaat faaliyetleri esnasında, tünel güzergahı ve kaya ocaklarında yer yer patlatmaya ihtiyaç duyulacaktır. Tünel açımı yönünden oldukça uygun kemerlenme ve kaya kalitesi özelliği gösteren, sağlam kaya özelliğindeki tünel güzergâhında ve kaya ocaklarındaki patlatma, sığ ve yüzey patlatmaları şeklinde olacaktır. Derindeki akifer suları için bu nitelikteki patlatmalar, herhangi bir olumsuzluk yaratmayacaktır. Baraj gövdesinde inşaat aşamasında zemin durumuna bağlı olarak iş makineleri ile kazılması güç yerlerde gevşetme patlatmaları yapılması planlanmaktadır. Gevşetme patlatmaları maden ocaklarında olduğu gibi malzemenin ana kayadan tamamen ayrılmasını 116

135 sağlayan bir yöntem değildir. Gevşetme patlatması etki alanı, alınması planlanan malzeme ile sınırlı olan bir patlatma yöntemidir. Proje uygulamasına yönelik inşaat faaliyetleri esnasında, tünel güzergahı ve kaya ocaklarında yer yer patlatmaya ihtiyaç duyulacaktır. Baraj gövdesinde inşaat aşamasında zemin durumuna bağlı olarak iş makineleri ile kazılması güç yerlerde gevşetme patlatmaları yapılması planlanmaktadır. Delme işlemi için delici makine (tam rock) kullanılacaktır. Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla iletim tüneli ve kaya ocaklarında gecikmeli kapsül ile gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, ocak alanı ve tünel güzergahında patlatılacak olan her iki deliğin patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır. Söz konusu kaya ocakları ve tünel güzergahında yapılan patlatma nehir yatağına zarar vermeyecek düzeyde olacaktır. Baraj tesisleri ile göl alanının zeminini etkileyebilecek derecedeki patlatmalardan kaçınınılacaktır. Patlatmanın yer altı ve yüzey suyularını etkilemesi söz konusu değildir. Açık saha patlatmalarında çevre güvenliği sağlanacak, patlatmalar bölgedeki Jandarma karakolunun bilgisi dahilinde yapılacaktır. Patlatmadan sonra oluşabilecek ikincil hasarlar da ( zemin çökmesi vb.) gözlenerek önlem alınacaktır. Bölgede hayvanların üreme döneminde patlatma yapılmayacaktır. Proje sahasında yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu kurulmayacak, patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir. Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır. Yukarıda bahsedilen patlayıcı maddelerin kullanımı, taşınımları ve depolanmaları ile ilgili olarak 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe konan, 28 Ekim 2004 tarih ve 8057 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile değişikliğe uğrayan Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük hükümlerine uyulacaktır. Sonuç olarak patlatmadan dolayı kaya zeminin kazı başlangıcında ve daha sonra sallanması beklenmemektedir. İnsanlar vibrasyonu ve hava şokundan kaynaklanacak ses basınç seviyelerini hissetse bile, binaların zarara uğrama riski çok düşüktür. Bunun yanında T.C. çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İşçi Salığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 117

136 Hükümlerine uyulacak olup, çalışanların sağlığının korunması için gereken her türlü önlem alınacak ve ekipmanlar da bu amaçla periyodik olarak kontrol edilecektir. Tablo 65. Projede Kullanılması Planlanan Makine-Ekipman ve Sayıları Araçlar ve İş Makineleri Adet Ekskavatör 4 Loader 4 Kamyon 12 Delici 2 Jumbo 3 Beton pompası 1 Motopomp 2 Mobil Vinç 1 Konkasör 1 Beton Santrali 1 Toplam 31 Tehlikeli Maddeler Proje kapsamında inşaat işlemlerinde kullanılacak makine ve ekipman enerji olarak dizel yakıt kullanacaktır. Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20); 7- Projenin inşaat aşamasında çalışacak makine parkının bakım onarımı sonucunda çıkan ömrünü tamamlamış lastik. akü. atık yağ ve diğer tehlikeli atıklar ( filtre vb.) işletme aşamasında ise santral ve şalt sahasında bakım. onarımı sırasında oluşacak atık yağlar vb. atıklardan akıcı olan atık ile filtre, yağlı üstübü vb. atıklar sızdırmaz kaplara konularak, Geçici Tehlikeli Atık Depolama Alanında muhafaza edileceği belirtilmelidir. Ayrıca Geçici Tehlikeli Atık Depolama Alanın; tabanı beton, üzeri yağmur ve kardan korunması için kapatılacağı (çatı ile) ve etrafının tel çit vb. ile çevrileceği ıaahhüt edilmelidir, 8- Bitkisel atık yağların oluşup oluşmayacağı ve oluşacaksa alınacak tedbirlerin (sızdırmasız kaplarda biriktirilerek lisanslı firmalar verileceği) incelendiği bir baş1ığa yer verilmelidir. Denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır. 118

137 Bitkisel Atık Yağlar ve Atık Yağlar Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. Ancak personelin yemek ihtiyacı vb. durumlarda herhangi bir nedenle bitkisel yağ oluşması durumunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince, sızdırmaz, iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı kaplarda biriktirilecek ve lisanslı taşıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Proje kapsamında kullanılması planlanan iş makinelerinden kaynaklı atık yağların oluşması muhtemeldir. Yağ değişimi ile oluşan atık yağların geçici depolanması, taşınması ve bertarafı Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak gerçekleştirilecektir. Atık yağ üretimini en az düzeye indirecek şekilde gerekli tedbirler alınacaktır. Atık yağ analizleri Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak yapılacak veya yaptırılacaktır. Atık yağlar, geçirimsiz zemin üzerine yerleştirilmiş tanklar/konteynerler içinde, kategorilerine göre ayrı ayrı geçici depolanacaktır. Tesisten kaynaklanan farklı kategorideki atık yağlar birbirleriyle, PCB ve diğer tehlikeli atıklarla karıştırmayacak; tehlikeli atıkla kirlenmiş yağların bertarafı için Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık yağlar, lisans almış taşıyıcılar vasıtasıyla, lisanslı işleme ve bertaraf tesislerine gönderilecektir. Atık yağların tesis dışına taşınması durumunda Ulusal Atık Taşıma Formu doldurulacaktır. Atık yağların taşınmasında işleme veya bertaraf tesisi işletmecisi ile uyuşmazlık çıkması halinde, bu uyuşmazlık giderilemezse on beş gün içinde uyuşmazlık İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü ne bildirilecek; bu süre içinde uyuşmazlığa konu olan atık yağlar muhafaza altına alınacaktır. Proje kapsamındaki tüm faaliyetler süresince, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nin tüm hükümlerine uyulacaktır. 119

138 Tıbbi Atıklar 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu nun 180. maddesine göre, 100 den 500 e kadar işçi istihdam edecek olan işyerlerinde bir revir kurulması zorunludur. Bu kapsamda inşaat aşamasında revir ünitesi kurulacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin revir ünitesinde yapılacak olan ilk yardım müdahaleleri dışında en yakın sağlık ocağı, hastane gibi sağlık kuruluşlarından faydalanılacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin, şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahalesi gibi durumlarda şantiye binasında bir miktar tıbbi atık oluşması muhtemeldir. Oluşacak tıbbi atıklar tarih sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbî Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak diğer tüm atıklardan ayrı olarak toplanarak bertarafı sağlanacaktır. Atık Pil ve Akümülatörler Proje faaliyetleri esnasında oluşabilecek atık akümülatörler, kullanılan araçlarının bitmiş aküleridir. Araçların akü değişimleri, bu çalışmalara yönelik altyapısı yeterli olan yerlerde yapılacak ve araç bakım-onarım yerleri tarafından alınacaktır. Atık pil kaynakları ise işçiler tarafından kullanılan elektronik eşyalardır. Atık piller evsel atıklardan ayrı toplanacak, pil ürünlerinin dağıtımını ve satışını yapan işletmelerce veya belediyelerce oluşturulacak toplama noktalarına teslim edilecektir. Araçların akümülatörleri değiştirilirken eskisi, akümülatör ürünlerinin dağıtım ve satışını yapan işletmeler ve araç bakım-onarım yerlerini işletenlerin oluşturduğu geçici depolama yerlerine ücretsiz teslim edilecektir. Faaliyet sırasında oluşacak atık pil ve akümülatörlerin toplanması ve bertarafında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Tehlikeli Atıklar Faaliyet kapsamında oluşması muhtemel üstübü, florasan gibi tehlikeli atıklar beton saha üzerine yerleştirilmiş sağlam, sızdırmaz, emniyetli ve uluslararası kabul görmüş standartlara uygun konteynırlar içerisinde geçici olarak muhafaza edilecek ve lisanslı araçlar vasıtasıyla lisanslı tehlikeli atık geri kazanım veya bertaraf tesisine gönderilecektir. Faaliyet süresince tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak 120

139 yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte "Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. ACİL MÜDAHALE PLANI Ankira Barajı ve HES projesi kapsamında inşaat ve işletme döneminde oluşabilecek acil durumlarda uygulanacak Acil Müdahale Planı hazırlanacaktır. Acil Müdahale Planının amacı, inşaat ve işletme aşamasında öngörülmeyen acil durumlar ve doğal afetlerin canlı ve cansız çevreye olabilecek etkilerini minimuma indirmektir. Acil Müdahale Planının bu amaç doğrultusunda olabilecek acil durumların tanımını, görev ve sorumlulukları ve sürebilecek etkileri kapsayan ve projeye özgü bir plan olarak hazırlanacak ve uygulanacaktır. Acil müdahale planının amacı, barajın ve yardımcı ünitelerinin inşaat ve işletme aşamalarında öngörülmeyen acil durumlar, doğal afetler (taşkın, deprem vb.) yangın, iş kazaları vs. durumlarda gerekli önlemlerin en kısa zamanda alınması ve olabilecek etkileri azaltmaktır. Projesi kapsamında iş güvenliği ve işçi sağlığını koruma amaçlı olarak hazırlanan Acil Müdahale Planı, doğal afet, yangın, sabotaj gibi acil durumlarda işlerlik kazanacaktır. Bu planda bulunması gerek unsurlar aşağıda sıralanmıştır. Acil Müdahale Ekibi nin (AME) Belirlenmesi AME nin görev tanımlarının yapılması AME içerisinde ast kademeler oluşturulması (kurtarma, ilk yardım, müdahale vb.) AME nin ilgili kurum/kuruluşlar ve kendi içerisindeki koordinasyon konularının belirlenmesi AME nin ihtiyaç duyacağı hizmet (ulaştırma, levazım, ikmal, bakım vb.), tahsis ve protokollerin belirlenmesi AME içerisinde çalışacak personelin günlük çalışma esaslarının belirlenmesi Acil Müdahale Ekibinin bir müdahale anında ihtiyaç duyacağı tüm ekipman ve araçlar özellikle projenin inşaat aşamasında hazır bulundurulmalıdır. Acil Müdahale Ekibi, acil müdahaleler konusunda gerekli eğitimi almalıdır. Eğitimler, araç ve ekipman bakımları periyodik olarak yapılmalıdır. Proje kapsamında İnşat ve işletme faaliyetleri süresince iş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar ve organizasyonlar yapılacak, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün ilgili maddeleri hükmünce gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol 121

140 edilecektir. Şantiye tesislerinde, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünde belirtilen ilk yardım malzeme ve gereçlerinin bulunduğu bir ilk yardım dolabı bulundurulacaktır. İşletmede sürekli bir araç bulundurulacak ve meydana gelebilecek herhangi bir kaza veya işçilerin hastalanması durumunda proje alanına yakın olan Antalya İl merkezinde yer alan hastanelerden faydalanılacaktır. Ayrıca, olası iş kazalarında ilk müdahalede bulunmak amacıyla şantiyede revir yer alacaktır. Bu konuda yapılacak çalışmaların uzman ekip tarafından değerlendirilmesi amacıyla Acil Eylem Planı hazırlanacaktır. Acil Eylem Planları (AEP) ayrıca aşağıdaki konuları da içerecektir; İş güvenliği ve ilk yardım planları, Sabotaj ve saldırılara karşı koruma-emniyet ve güvenlik planı, Meydana gelebilecek kazalara karşı 24 saat hazır bulundurulacak ilk yardım ekibi, Yangın çıkması durumu göz önüne alınarak yangına karşı her türlü önlem alınacaktır. Yangına karşı her türlü ekipman ve donanımın, mevcut yönetmelik ve kanunlara uygun olarak yapılması sağlanacaktır. Acil Müdahale Planı koordinasyon öncelikleri aşağıda verilmiştir. 122

141 ACİL MÜDAHALE PLANI DOĞAL AFET YANGIN PATLAMA SİVİL SAVUNMA + İLK YARDIM BEKÇİ BEKÇİ AMBULANS TELEFON TELEFON HASTAHANE İTFAİYE + İLK YARDIM İTFAİYE + İLK YARDIM AMBULANS AMBULANS HASTAHANE HASTAHANE Şekil 12. Acil Müdahale Planı Yukarıda açıklanan temel bilgileri içeren Acil Müdahale Planı, ana çerçeveyi belirleyen bir genel rapor ile belirli lokasyonlar için spesifik olarak hazırlanmış alt bölümlerden oluşan çok kapsamlı bir çalışmalar dizini gerekmektedir. Bugün tüm dünyada benimsenen uygulamaya göre, Acil Müdahale Planları (Emergency Response Plans) ile Güvenlik ve risk irdeleme (Safety and Risk Assessment) raporları projelerin kesin tasarım aşamalarında uzman kuruluşlar tarafından hazırlanmaktadır. Acil müdahale planı yukarıda belirtilen başlıkları kapsayacak ve işletme aşamasında oluşacak acil durumlara göre revize edilecektir. 123

142 Tablo 66. Acil Durumlarda Aranması Gerekli Telefon Numaraları Sıhhi İmdat 112 Polis İmdat 155 Bilinmeyen Numaralar Jandarma İmdat 156 Posta Kodu Danışma 119 PTT Hizmet Danışma 161 Telefon Arıza 121 Sağlık Danışma 184 Yangın İhbarı 110 Su Arıza 185 Cenaze Hizmetleri 188 Elektrik Arıza 186 V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl karayolundan ayrılan Çat-Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Karayolları Genel Müdürlüğü sitesinden alınan 2013 yılı Trafik Hacim Haritasına göre, proje alanını gösteren trafik hacmi ve trafik hacim haritası aşağıda verilmiştir. Otomobil 450 Orta Yüklü Ticari Taşıt 79 Otobüs 26 Kamyon 249 Kamyon+Römork, Çekici+Yan Römork 57 Toplam 861 görüldüğü üzere, 2013 yılı trafik (araç) yükü toplamda 861 taşıt/gündür. Proje alanında inşaat çalışmalarından kaynaklanan araçlarla birlikte toplamda (proje inşaatında 45 taşıt/gün) 911 taşıt/gün olacağı düşünülmektedir. Trafik yükündeki artış yüzde 5 civarında olacaktır. Bu artış inşaat çalışmalarından kaynaklanan geçici bir artış olup inşaat çalışmalarının bitmesi ile ortadan kalkacaktır. 124

143 Şekil 13. Karayolları Trafik Hacim Haritası, 2013 Proje kapsamında nakliye esnasında; 2918 sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı), Karayolları Trafik Kanunu, tarih ve sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Karayolları Trafik Yönetmeliği ile tarih ve sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Karayolu Taşıma Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4925 Sayılı Karayolu Taşıma Kanunu ve tarih, sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik hükümlerine riayet edilecektir. İnşaat aşamasında taşıma ve yükleme faaliyetleri sırasında yürürlükteki Karayolları Trafik Kanunu nun aşağıda verilen maddelerine titizlikle uyulacaktır. Madde 34- Motorlu araçların muayenelerinin, yönetmelikte belirtilen süreler içinde yaptırılması zorunludur. Madde 36- Motorlu araçların, sürücü belgesi sahibi olmayan kişiler tarafından karayollarında sürülmesi ve sürülmesine izin verilmesi yasaktır. 125

144 Madde 49- Ticari amaçla yük ve yolcu taşıyan motorlu taşıt sürücülerinin, taşıt kullanma sürelerine aykırı olarak taşıt kullanması ve bunlara taşıt kullandırılması yasaktır. Taşıt kullanma süreleri ile ticari amaçla yük ve yolcu taşıyan motorlu taşıtları kullanacakların denetimi ve süre dışı kullanmaya devamı önleyici tedbirlerle ilgili uygulanacak esas ve usuller yönetmelikte belirtilir. Madde 65- (Değişik madde: 25/06/ S.K./36.mad.) Araçların yüklenmesinde, yönetmeliklerle belirlenen ölçü ve esaslara aykırı olarak; a) Taşıma sınırı üstünde yolcu alınması, b) Azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığın aşılması, c) (b) bendindeki ağırlıklar aşılmamış olsa bile azami dingil ağırlıkları aşılacak şekilde yüklenmesi, d) Karayolu yapısı ve kapasitesi ile trafik güvenliği bakımından tehlikeli olabilecek tarzda yükleme yapılması, e) Tehlikeli ve zararlı maddelerin gerekli izin ve tedbirler alınmadan taşınması, f) Ağırlık ve boyutları bakımından taşınması özel izne bağlı olan eşyanın izin alınmadan yüklenmesi, taşınması ve taşıttırılması, g) Gabari dışı yük yüklenmesi, taşınan yük üzerine veya araç dışına yolcu bindirilmesi, h) Yükün karayoluna değecek, düşecek, dökülecek, saçılacak, sızacak, akacak, kayacak, gürültü çıkaracak şekilde yüklenmesi, i) Yükün, her çeşit yolda ve yolun her eğiminde dengeyi bozacak, yoldaki bir şeye takılacak ve sivri çıkıntılar hasıl edecek şekilde yüklenmesi, j) Sürücünün görüşüne engel olacak, aracın sürme güvenliğini bozacak ve tescil plakaları, ayırım işaretleri, dur ve dönüş ışıkları ile yansıtıcıları örtecek şekilde yüklenmesi, k) Çeken ve çekilen araçlarla ilgili şartlar ve tedbirler yerine getirilmeden araçların çekilmesi, yasaktır. Madde 73- (Değişik fıkra: 17/10/ /27 md.) Karayolunda araçların kamunun rahat ve huzurunu bozacak veya kişilere zarar verecek şekilde saygısızca sürülmesi, araçlardan bir şey atılması veya dökülmesi, seyir halinde sürücülerin cep ve araç telefonu ile benzer haberleşme cihazlarını kullanması yasaktır. 126

145 KARAYOLU TRAFİK GÜVENLİĞİ, TRAFİK İŞARETLERİ, YAPI VE TESİSLER KARAYOLU TRAFİK GÜVENLİĞİ: Madde 13 - *1* (Değişik fıkra: 25/06/ S.K./34.mad.) Karayolunun yapımı, bakımı, işletilmesi ile görevli ve sorumlu bütün kuruluşlar, karayolu yapısını, trafik güvenliğini sağlayacak durumda bulundurmakla yükümlüdür. Çeşitli kişi, kurum ve kuruluşlar, karayolu yapısında yapacakları ve esasları yönetmelikte belirtilen çalışmalarda; a) Yolun yapım ve bakımı ile görevli kuruluştan izin almak, b) Çalışmaları, gerekli önlemleri alarak, aldırarak ve devamlılığını sağlayarak, trafik akımını ve güvenliğini bozmayacak tarzda yapmak, c) Zorunlu nedenlerle meydana gelen arıza, engel ve benzerlerini en kısa zamanda ortadan kaldırarak karayolunu kullananlara ve araçlara zarar vermeyecek duruma getirmek, d) Şehiriçi karayolu kenarında çeşitli tesislerin yapımı süresince; kaldırımlarda, tünel, tünel aydınlatılması ve benzerlerini yaparak güvenli geçiş sağlamak ve yaya yollarını trafiğe açık bulundurmak, Zorundadırlar. Bu çalışmalar sırasında meydana getirilen tehlikeli durum ve engeller bütün sorumluluk, bunları yaratan kişilere ait olmak üzere zabıtaca kaldırılır, yapılan masraflar sorumlulara ödetilir. Karayolunda yapılacak taşımalar sırasında yollara zarar verilmeyecek olup, taşımalar sırasında yollara zarar verilmesi durumunda zarar; ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğü (Karayolları 8. veya 12. Bölge Müdürlüğü) ile yapılacak protokol çerçevesinde proje sahibi firma tarafından karşılanacaktır. Ayrıca Erzurum İl Özel İdaresi görüşünde köy yolları ile ilgili olarak belirtilen hususlara uyulacaktır (Bkz.Ek-20). Projenin gerçekleştirilmesi sonucunda baraj göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Rölekasyon yolu güzergahı Ek-8 de Vaziyet Planı ve Ek-11 de Alternatif Projeler Haritası üzerinde gösterilmiştir. Projenin gerçekleştirilmesi sonucunda baraj gölü altında kalacak yol güzergahının tespitinde ve yeni yol yapımı ile ilgili olarak Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü ile koordineli bir şekilde çalışılacak ve yapılacak protokol çerçevesinde yürütülecektir. 127

146 Rölekasyon yolu güzergahının tespiti ve inşaat işlemleri Karayolları Etüt Proje ve Araştırma Başmühendisliklerinin kontrolünde Karayolları teknik şartnamesine uygun olarak gerçekleştirilecektir. Hazırlanan projeler Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü ne onaylattırılacak ve projeler ilgili müdürlük tarafından onaylandıktan sonra inşaat çalışmalarına başlanacaktır. Ayrıca proje çalışmasını yürüten firma Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü ne başvurarak uygunluk belgesi alacak ve ilgili müdürlük ile yapılacak protokol çerçevesinde karayolu yapımı için gerekli tüm finansman faaliyet sahibi tarafından karşılanacaktır. Karayolu güzergahının tespit edilmesinden sonra Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü ne başvuru yapılarak görüş alınacak ve bu görüşte belirtilen hususlara uyulacaktır. TOZ EMİSYON MİKTARI: Tesis alanında hafriyat işlemleri sırasında yapılacak çalışmalar nedeniyle toz emisyonu oluşacaktır. Proje kapsamında planlanan tesisler ve bu alanlarda yapılacak hafriyat miktarları farklılıklar arz etmektedir. Söz konusu malzeme ocaklarında malzemenin tamamının kullanıldığı varsayılarak hesaplama yapılmıştır. Toz emisyon miktarının hesaplanmasında yukarda belirtildiği üzere hafriyat miktarı ve hafriyat işleminin yapılacağı çalışma gün sayısı kullanılmıştır. Hesaplamada toz emisyon miktarını ve buna bağlı olarak belirlenen etki alanını büyük oranda değiştirmeyecek bazı işlemler ihmal edilmiştir. Örneğin yapılacak hafriyatın tamamı için sökme, taşıma, yükleme ve boşaltma işlemi yapılacağı varsayılmıştır. Ancak çalışmalar sırasında yapılacak hafriyatın büyük bölümü, beton santrallerinde agrega olarak kullanılması planlanmıştır. Hafriyat işleminde öncelikli olarak çalışma yapılacak alan üzerinde bulunabilecek bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve kazı fazlası malzeme depo alanının üstüne serilmek amacıyla kullanılmak için depolama sahasında hafriyattan ayrı bir yerde depolanacaktır. Proje alanında yapılan arazi çalışmalarında kurulması planlanan birimlerin bulunduğu alanların büyük çoğunluğunda bitkisel toprak örtüsünün bulunmadığı gözlenmiştir. Bu alanlar genellikle dere yatağına denk gelen birimlerdir. Hafriyatın büyük bölümünün dere yatağında olması ve hafriyat malzemesinin nemli olması nedeniyle toz emisyonu oluşmayacaktır. Bu işlem sırasında yükleme, taşıma ve boşaltma işlemi uygulanmayacaktır. Aynı şekilde gövde vb. alanlarında yapılacak kazı işleminden çıkacak hafriyat malzemesi, yine alan içerisinde yapılacak dolgu işleminde kullanılacak olmasından dolayı yükleme, taşıma ve boşaltma işlemi uygulanmayacaktır. Tüm bu hususlar ihmal edilerek toz emisyonunun maksimum etki alanını belirlemek 128

147 amacıyla yukarda belirtildiği üzere hafriyat miktarı ve hafriyat işleminin yapılacağı çalışma gün sayısı kullanılarak yapılan hesaplama aşağıda verilmiştir. Miktarı Hafriyat İşleminde Kulanılacak Ekipmanlar Üniteler Yoğunluk (ton/m 3 ) Kazı (m 3 ) Dolgu (m 3 ) Kazı (ton) Baraj Gövdesi 2, Ekskavatör, yükleyici, kamyon, vinç, konkasör tesisi, beton santrali, beton pompası Dolusavak 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Derivasyon Tüneli 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Enerji Tüneli 2, Denge Bacası 2, Yükleyici, kompresör, jumbo, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, jumbo, delici Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp Cebri Boru 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Santral Binası 2, Sualma Şaftı 2, Rölekasyon Yolu TOPLAM Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp - Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp 2, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç m 3 m 3 ton Hafriyat Miktarı : Ton Aylık Hafriyat Miktarı : ,8 Ton Günlük Hafriyat Miktarı : 1.076,7 Ton Saatlik Hafriyat Miktarı : 67,2 Ton Vardiya Sayısı : 2 Proje Çalışma Süresi : 48 Ay Proje Çalışma Süresi : 1440 Gün Aylık Çalışma Süresi : 30 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi : 16 saat/gün Hafriyat çalışmaları sırasında alanda sökme, yükleme, nakliye ve boşaltma işlemleri gerçekleştirilecektir. Bu işlemler sırasında oluşacak toz emisyonunun hesaplanmasında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, (Değişiklik; tarih ve sayı) Tablo 12.6 Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri kullanılmıştır. 129

148 Tablo 67. Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Kaynaklar Emisyon Faktörleri kg/ton Kontrolsüz Kontrollü Patlatma 0,080 - Sökme 0,025 0,0125 Yükleme 0,010 0,005 Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) 0,7 0,35 Boşaltma 0,010 0,005 Depolama 5,8 2,9 Birincil Kırıcı 0,243 0,0243 İkincil Kırıcı 0,585 0,0585 Üçüncül Kırıcı 0,585 0,0585 Kontrollü ve kontrolsüz çalışma sırasında oluşacak toz emisyon miktarları aşağıda hesaplanmıştır. a)hafriyat malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 67,2 ton/saat x 0,025 kg/ton = 67,2 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 1,68 kg/saat = 0,84 kg/saat b)hafriyat malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 67,2 ton/saat x 0,01 kg/ton = 67,2 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,672 kg/saat = 0,336 kg/saat c)araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Hafriyat malzemesinin depolama alanına veya konkasör tesisine taşınması sırasında, gidiş-geliş ortalama 2000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacağı varsayılmıştır. Malzemenin taşınması için, 20 ton taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 27 sefer yapılacaktır. Taşımadan oluşan toz emisyon faktörü 0,7 kg/km-sefer'dir. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz = 0,7 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 27 sefer/ 24 saat Kontrollü = 1,57 kg/saat = 0,78 kg/saat = 0,35 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 27 sefer/ 24 saat 130

149 d) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 67,2 ton/saat x 0,01 kg/ton = 67,2 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,672 kg/saat = 0,336 kg/saat e) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Depolama alanında yaklaşık 7,8 ha alanda hafriyat depolanacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 5,8 kg toz /ha gün x 7,8 ha x 1 gün / 24 saat = 2,9 kg toz /ha gün x 7,8 ha x 1 gün / 24 saat = 1,88 kg/saat = 0,94 kg/saat Tablo 68. Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Hafriyat malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı b) Hafriyat malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 1,68 0,84 0,672 0,336 c) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,57 0,78 d) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı e) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,672 0,336 1,88 0,94 Toplam 6,47 kg/saat 3,23 kg/saat İnşaat aşamasında hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Alanda yapılacak çalışmalarda meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). 131

150 Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Sahalarında (1, 2 ve 3 Nolu Kum-Çakıl Ocaklarında ve Kil Ocağında Üretim Sırasında) Oluşacak Toz Miktarı Geçirimli malzeme sahaları (1,2 ve 3 No lu Kum-Çakıl Ocakları) ve Geçirimsiz Malzeme Ocağı (Kil Ocağı) sahaları içerisinde bulunan gereç malzemeden projenin ihtiyacı kadar malzeme alınacaktır. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme ocağında yıllık üretim miktarı. Toplam Üretim Miktarı : m 3 Malzeme Yoğunluğu : 2.5 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı : Ton Çalışma Süresi : 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı : Ton Aylık Hafriyat Miktarı 3472,2 Ton Günlük Hafriyat Miktarı 138,8 Ton Saatlik Hafriyat Miktarı 17,36 Ton Vardiya Sayısı 1 Ton Saha içerisinde bulunan geçirimli ve geçirimsiz gereç malzemesinin tamamı 8 ay, ayda 25 gün ve günde 8 saat çalışma düzeninde kazı yoluyla alınacak ve kamyonlara yüklenerek Kırma-Eleme-Yıkama Tesisine iletilecektir. Buna göre yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak toz miktarı aşağıda verilmiştir. a ) Malzemenin Sökülmesi Sırasında Meydana Gelebilecek Olan Toz Miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 17,36 ton/saat x 0,025 kg/ton = 17,36 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,434 kg/saat = 0,217 kg/saat b) Malzemenin Yüklenmesi Sırasında Meydana Gelebilecek Olan Toz Miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 17,36 ton/saat x 0,01 kg/ton = 17,36 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,174 kg/saat = 0,087 kg/saat c) Malzemenin Tesis Alanına Taşınması İşlemi Sırasında Ortaya Çıkabilecek Olan Toz Miktarı: Ocak sahasından malzemenin tesis alanına taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 2000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Malzemenin taşınması için, 20 ton taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık (kamyon 1 günde ortalama 138,8 ton/gün/20ton/1sefer 7 sefer) 7 sefer yapılacaktır. 132

151 Kontrolsüz = 0,7 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 7 sefer/ 8 saat Kontrollü = 1,225 kg/saat = 0,612 kg/saat = 0,35 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 7 sefer/ 8 saat Geçirimli Malzeme Ocaklarının (1,2 ve 3 No lu Kum-Çakıl Ocakları) ve Geçirimsiz Malzeme ocağının (Kil Ocağı) işletilmesi sırasında oluşabilecek toz emisyon miktarı aşağıda tablo olarak verilmiştir. Miktarı Tablo 69. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Ocaklarında Üretim Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,434 0,217 b) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,174 0,087 c) Malzemenin tesis alanına taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 1,225 0,612 Toplam 1,833 kg/saat 0,916 kg/saat Geçirimli Malzeme Ocaklarının (1,2 ve 3 No lu Kum-Çakıl Ocakları) ve Geçirimsiz Malzeme ocağının (Kil Ocağı) işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Kaya Ocakları (1 ve 2 Nolu) Sahası nda Üretim Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Kaya ocaklarının (1 ve 2 Nolu Kaya Ocağı) yıllık kapasitesi m 3 olup, üretim baraj inşatında gerekli olan malzemeyi sağlamak için kulanılacaktır. Kaya ocaklarından malzeme alımı yaklaşık 3 yıl sürecektir. Kaya ocaklarında üretim, açık ocak işletme metodu ile gerçekleştirilecektir. Söz konusu patlatma ile çıkarılan malzeme Kırma- Eleme-Yıkama Tesisine iletilecektir. Kaya ocaklarında üretim miktarı Toplam Üretim Miktarı : m 3 Malzeme Yoğunluğu : 2.7 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı : Ton Çalışma Süresi : 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı : Ton Aylık Üretim : 6750 Ton Günlük Üretim : 270 Ton Saatlik Üretim : 33,75 Ton 133

152 Vardiya Sayısı : 1 Saha içerisinde bulunan kaya malzemesinin tamamı 8 ay, ayda 25 gün ve günde 8 saat çalışma düzeninde patlatma yoluyla alınacak ve kamyonlara yüklenerek Kırma- Eleme-Yıkama Tesisine iletilecektir. Buna göre yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak toz miktarı aşağıda verilmiştir. a ) Malzemenin Sökülmesi Sırasında Meydana Gelebilecek Olan Toz Miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 33,75 ton/saat x 0,025 kg/ton = 33,75 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,844 kg/saat = 0,422 kg/saat b) Malzemenin Yüklenmesi Sırasında Meydana Gelebilecek Olan Toz Miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 33,75 ton/saat x 0,01 kg/ton = 33,75 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,338 kg/saat = 0,169 kg/saat c) Malzemenin Tesis Alanına Taşınması İşlemi Sırasında Ortaya Çıkabilecek Olan Toz Miktarı: Ocak sahasından malzemenin tesis alanına taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 2000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Malzemenin taşınması için, 20 ton taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık (kamyon 1 günde ortalama 270ton/gün/20ton/1sefer 14 sefer) 14 sefer yapılacaktır. Kontrolsüz = 0,7 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 14 sefer/ 8 saat Kontrollü = 2,45 kg/saat = 1,225 kg/saat = 0,35 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 14 sefer/ 8 saat Kaya Ocaklarının işletilmesi sırasında oluşabilecek toz emisyon miktarı aşağıda tablo olarak verilmiştir. Tablo 70. Kaya Ocaklarında Üretim Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,844 0,422 b) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,338 0,169 c) Malzemenin tesis alanına taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 2,45 1,225 Toplam 3,632 kg/saat 1,816 kg/saat 134

153 Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Konkasör Tesisi Ve Beton Santralinde Üretim Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Ocak alanları ve hafriyat işlemleri sırasında çıkan ve inşaat çalışmalarında kullanılabilecek özellikteki malzeme kamyonlar vasıtasıyla konkasör tesisine veya stok sahasına nakledilecektir. Alanda kurulacak konkasör tesisinde çeneli ve darbeli kırıcı kullanılacaktır. 1-Konkasör Tesisinin İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Tesisin kurulacağı alan üzerinde bitkisel toprak az olacağından sıyrılma işlemi ihmal edilmiş olup en yüksek yükte üretilecek malzeme miktarı baz alınarak oluşacak toz miktarı hesaplanmıştır. Konkasör tesisinde oluşacak pasa miktarı tam olarak hesaplanamamakla birlikte üretim miktarının yaklaşık % 10 u oluşacağı düşünülmüştür. Sözkonusu konkasör tesisinin işletilmesi sırasında oluşacak pasa malzemesi kazı fazlası depolama alanı içerisinde hafriyattan ayrı olarak depolanacaktır. Konkasör Tesisinin işletilmesi sırasında malzemenin tesise boşaltılması, elenen malzemenin yüklenmesi, beton santraline taşınması sırasında, Çeneli ve Darbeli kırıcıda toz emisyonu oluşacaktır. Konkasör tesisinin üretim bilgileri aşağıda verilmiştir. Konkasör (Kırma Eleme Yıkama Tesisi) Tesisi üretim miktarı Yıllık Üretim ton Aylık Üretim ,3 ton Günlük Üretim 408,3 ton Saatlik Üretim 51,03 ton Vardiya Sayısı 1 Yıllık Çalışma Süresi 600 (3) Gün/yıl Aylık Çalışma Süresi 25 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi 8 Saat/gün 135

154 Buna göre oluşacak emisyon miktarları; a) Malzemenin tesise boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 51,03 ton/saat x 0,01 kg/ton = 51,03 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,510 kg/saat = 0,255 kg/saat b) Çeneli kırıcıda oluşacak toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 51,03 ton/saat x 0,243 kg/ton = 51,03 ton/saat x 0,0243 kg/ton = 12,4 kg/saat = 1,24 kg/saat c) Darbeli kırıcıda oluşacak toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü =51,03 ton/saat x 0,585 kg/ton = 51,03 ton/saat x 0,0585 kg/ton = 29,853 kg/saat = 2,985 kg/saat d) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 51,03 ton/saat x 0,01 kg/ton = 51,03 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,510 kg/saat = 0,255 kg/saat e) Malzemenin beton santraline taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Malzemenin beton santraline taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 100 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Malzemenin taşınması için, 20 ton (408,3 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 21 sefer yapılacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 0,1 km (gidiş-geliş) x 21 sefer/ 8 saat = 0,35 kg/km-sefer x 0,1 km (gidiş-geliş) x 21 sefer/ 8 saat = 0,184 kg/saat = 0,092 kg/saat 136

155 Tablo 71. Konkasör Tesisinin (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi) İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Malzemenin tesise boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,510 0,255 b) Çeneli kırıcıda oluşacak toz miktarı: 12,4 1,24 c) Darbeli kırıcıda oluşacak toz miktarı: 29,853 2,985 d) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,510 0,255 e) Malzemenin beton santraline taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,184 0,092 Toplam 43,457 kg/saat 4,827 kg/saat Konkasör tesisi inşaat aşamasının bitiminde alandan kaldırılacaktır. Konkasör tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite kapalı ortam içerisine alınacak ve toz indirgeme sistemi kurulacaktır. 2- Beton Santralinin İşletilmesi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Projenin inşaat çalışmaları süresince işletilmek üzere beton santrali kurulacaktır. Beton santralin çalışması sırasında toz emisyonuna neden olacak çalışmalar agrega malzemesinin beton santrali agrega bunkerine boşaltılması ve araçların tesis içi hareketlerinden kaynaklanacaktır. Beton santrali inşaat aşamasının bitiminde alandan kaldırılacaktır Buna göre tesiste yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak toz miktarı; Beton Santrali kapasitesi 50 m 3 /saat ( 135 ton/saat) tir. Tesisin maksimum kapasite ile çalıştığı varsayılarak hesaplama yapılmıştır. 1 m 3 beton için 1300 kg agrega lazım olduğuna göre saatlik 50 m 3 beton için kg (65 ton), günlük 8 saat / 1 gün x kg = kg/gün (520 ton/gün) agrega malzemesi gerekmektedir. 1 m 3 beton için 270 kg çimento lazım olduğuna göre 50 m 3 beton için kg (13,5 ton), günlük 8 saat /1 gün x kg = kg/gün (108 ton/gün) agrega malzemesi gerekmektedir. a) Tesise malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı: Agrega malzemesinin tesisteki bunkere boşaltılması sırasında oluşacak tozun emisyonu; Kontrolsüz Kontrollü = 65 ton/saat x 0,01 kg/ton = 65 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,65 kg/saat = 0,325 kg/saat 137

156 b) Araçların tesis içi hareketleri sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Agrega malzemesinin tesis alanına taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 500 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Agrega malzemesinin taşınması için, 20 ton (520ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla bir günde yaklaşık 26 sefer yapılacaktır. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 0,5 km (gidiş-geliş) x 26 sefer/ 8 saat = 0,35 kg/km-sefer x 0,5 km (gidiş-geliş) x 26 sefer/ 8 saat = 1,137 kg/saat = 0,568 kg/saat Çimento fabrikasından getirilecek çimento malzemesinin tesis alanı içerisinde taşınması sırasında gidiş-geliş yaklaşık 500 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Çimento malzemesinin taşınması için, 20 ton (108 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla bir günde yaklaşık 6 sefer yapılacaktır. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 0,5 km (gidiş-geliş) x 6 sefer/ 8 saat = 0,35 kg/km-sefer x 0,5 km (gidiş-geliş) x 6 sefer/ 8 saat = 0,262 kg/saat = 0,131 kg/saat c) Transmikserin hareketi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Üretilen beton malzemesinin mikserden transmiksere boşaltıldıktan sonra transmikser operatörü betonu taşıyacaktır. Betonun taşınması için gidiş-geliş yaklaşık m uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Transmikserler genelde 7,4 m 3 (7,4 x 2,7 = 20 ton) beton taşıma kapasitelidir. Bir transmikser 20 ton taşıma kapasitesi olduğuna göre 1 günde beton taşınması amacıyla yaklaşık 54 sefer yapılacaktır. Transmikserde beton aracın arkasından boşaltılacak olup beton boşaltılan bu bölümde, nakliye sırasında betonun dökülmesini önlemek için ekolojik kapak bulunacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 54 sefer/ 8 saat = 0,35 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 54 sefer/ 8 saat = 14,175 kg/saat = 7,087 kg/saat Tablo 72. Beton Santralinde Beton Üretimi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Kontrolsüz Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler (kg/saat) Kontrollü (kg/saat) a)tesise malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı 0,65 0,325 b)araçların tesis içi hareketleri sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı Agrega malzemesinin tesis alanı içerisinde taşınması sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı Çimento fabrikasından getirilecek çimento malzemesinin tesis alanı içerisinde o taşınması sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,137 0,568 0,262 0,131 c) Transmikserin hareketi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 14,175 7,087 Toplam 16,224 kg/saat 8,111 kg/saat 138

157 Tablo 73. Tesislerden Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Konkasör Tesisinin İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı 43,457 4,827 b) Beton Santralinin İşletilmesi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı 16,224 8,111 Toplam 59,681 kg/saat 13,638 kg/saat Konkasör Tesisi ve Beton Santralinin işletilmesi sırasında kontrolü sistem ile çalışma yapılacak olup, meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Proje den kaynaklanacak toz emisyonları Yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanması ve kırma eleme ünitesinin kapalı ortamda çalıştırılması, oluşan toz emisyonunun azalmasını sağlayarak alıcı noktalarda (Yerleşim birimleri, hassas kullanımlar, vb) meydana gelebilecek olumsuz hava kalitesi değişimlerini engelleyecek ve Yönetmelik sınır değerleri içerisinde kalmasını sağlayacaktır. Yapılacak çalışmalarda toz emisyonuna neden olan faaliyetlerde toz emisyonunu azaltacak önlemler (savurma yapılmadan yükleme ve boşaltma yapılması, toprak zemine sahip yolların spreyleme yöntemi ile nemli tutulması vb) alınacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalar için toz dağılım modellemesi ayrı ayrı başlıklar altında ve en kötü senaryoya göre yapılmıştır. Tablolar incelendiğinde tüm yerlerde yönetmelikte öngörülen sınır değerler için en yakın yerleşim yerlerine ulaşmadan çöktüğü görülmektedir. Ayrıca ara mesafede ormanlık alan ve topografik engeller yer alması sebebi oluşacak askıda ve çöken tozların bu alanlarda etkisi kısıtlı ve Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği, EK-I-A da yer alan sınır değerlerin altında olacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalar sırasında alınması gerekli önlemler aşağıda verilmiştir. Aşağıda maddeler halinde verilen önlemlerin alınmasıyla toz miktarında daha da azalmalar olacaktır. Savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Kamyon üzerindeki malzemenin taşıma esnasında üzeri branda ile örtülecektir. Çalışma sahası içerisinde hareket edecek araçlara hız sınırlaması getirilecektir. Faaliyet sahasında tesis içi yollarda spreyleme çalışmaları yapılacaktır. Depolanan malzemenin üzerine spreyleme yapılarak nem oranının tozlanmayı engelleyici seviyede tutulması sağlanacaktır. 139

158 Kırma-Eleme-Yıkama Tesisinde toz çıkışını en aza indirmek amacıyla; Kırma-Eleme- Yıkama tesisinin üstü kapatılacak ve nemli olması nedeni ile toz oluşumu minimuma indirilecektir. KAYA OCAKLARINDA (1 VE 2 NOLU KAYA OCAĞI) PATLATMA SONRASI MEYDANA GELEN TOZUN YAYILIM HESAPLARI (*)Patlatma sonrası meydana gelen tozun dağılım modellemesinde Çevre Mevzuatı Formül II kullanılmıştır. Ocak Alanında Yapılacak Patlatma Sonrasında Meydana Gelecek Toz Emisyonu ve Yayılım Hesapları Ocak sahasında yapılacak patlatma dizaynına göre bir patlatmada alınacak malzeme miktarı ton dur. Patlatmadan meydana gelen toz miktarı aşağıda hesaplanmıştır ton x 0,080 kg/ton = 829,44 kg Patlatma sırasında anlık olarak oluşacak toz emisyonunun mesafeye göre dağılım modellemesi Ek-12 de verilmiştir. Baraj gövdesinde inşaat aşamasında zemin durumuna bağlı olarak iş makineleri ile kazılması güç yerlerde gevşetme patlatmaları yapılması planlanmaktadır. Gevşetme patlatmaları maden ocaklarında olduğu gibi malzemenin ana kayadan tamamen ayrılmasını sağlayan bir yöntem değildir. Gevşetme patlatması etki alanı, alınması planlanan malzeme ile sınırlı olan bir patlatma yöntemidir. Bu nedenle baraj gövdesinde gevşetmeli patlatma yapılacak olup, patlatmanın yaklaşık 1700 m mesafedeki Hasar Mahallesi ile yaklaşık 1780 m mesafedeki Bayındır Köyü nü etkilemesi söz konusu değildir. V.1.4. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılacak işlemler, Baraj eksen yeri ve santral yerinde geçirimlilik özelliklerini belirleyebilmek için geçirimsizlik(bst, LUGEON v.b) testleri zemin araştırma çalışmaları kapsamında yapılarak, gerekli olması durumunda enjeksiyon v.b. iyileştirme projeleri planlanacaktır. V.1.5. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, Proje yağış alanının iklim özelliklerine göre, Büyüksu çayında genellikle ilkbahar ayları taşkın aylarıdır. Bu aylarda yağmur yağışının yanında kar erimeleri sebebiyle de sular oldukça yükselmektedir. Proje yağış alanı içi ve çevresindeki Akım Gözlem 140

159 İstasyonlarında (AGİ) gözlenmiş en büyük taşkınlar ve bunların pik debilerinin tarihleri incelendiğinde bu durumun gerçekleştiği görülür. Proje yerine yakın yerde AGİ yoktur. Mansapta no.lu AGİ bulunmaktadır. Çevresindeki AGİ sayısı ve gözlem süreleri, uzun süreli ve güvenilirdir. Bunlar proje taşkın çalışmalarında kullanılmıştır. Bu nedenle, Ankira Barajı ve HES projesinin çeşitli yinelemeli pik debileri, eksen yeri ve çevresindeki AGİ lerin anlık debilerinden yararlanılarak yapılan İstatiksel yöntemlere ek olarak yağış akış bağıntısından yararlanılarak Sentetik yöntemler de uygulanarak, tesis yeri için güvenilir tahminler elde edilmeye çalışılmıştır. Ankira Baraj Yeri DSİ Sentetik Yöntem Taşkın Debileri Ankira barajı yağış alanı 370,6 km² olduğu için uygulanan sentetik yöntemlerden birisi DSİ Sentetik yöntemdir. Yağış alanının fiziksel özellikleri (A, L, Lc) 1/ ölçekli haritalardan ölçülmüştür. Proje sahası kritik yağış süresi olarak A bölgesi içinde kaldığı için A bölgesi özellikleri ile sentetik taşkın hesabı yapılmıştır. PLV oranları düzeltilmiş değerler olarak Erzurum DMİ den alınmıştır. Daha sonra Ankira barajı için 82 eğri numarası kullanılarak çeşitli saatler için süperpoze edilmiş ve tekerrürlü debiler 12 saatlik süre kritik yağış süresi olarak seçilmiştir. Dolusavak katastrofal taşkın debi hesabı için CNII 82 eğri numarasının karşılığı olan CNIII 92,0 eğri numarası kullanılarak dolusavak taşkın debisi hesaplanmıştır. Dolusavak taşkın debisi için 8 saatlik kritik yağış süresindeki değer maksimum olduğu için onun kullanılması uygun bulunmuştur. Hesaplanan tekerrürlü taşkın debilerine Ankira baraj yeri için 34,7 m³/s baz akım ilave edilmiştir. Ankira barajı tekerrürlü taşkın debileri şöyledir. Tablo 74. Ankira Barajı Taşkın Debileri 141

160 Söz konusu tesisin inşaatı aşamasında çıkan hafriyatlar kuru veya baz akımlı dere yataklarına atılmayacak, çalışmalar sırasında dere yataklarına malzeme inmesi önlenecek, tesise ve çalışma sahasına ulaşım için yapılacak yollarda kuru veya baz akımlı dere yatağının geçilmesi durumunda ve taşkın debisini geçirecek boyutta uygun kesitte sanat yapısı yapılarak doğal yatak kesiti daraltılmadan geçiş sağlanacaktır. Ayrıca depo alanı seçilirken mevcut topoğrafyanın getirdiği koşullar yanında yoğun yağışlı dönemde zeminin durumu ve heyelan olasılığı ile feyezan durumunun da dere yatağının depo alanlarını tahrip etmemesi için gereken tüm stabilite önlemler alınacaktır. Projenin inşası sırasında söz konusu tesisie ait sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili önlemlerde tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. V.1.6. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) Ankira Barajı ve HES projesi kapsamında su ortamında yapılacak çalışmalar kazı dolgu işlemleri ile batardo ve derivasyon inşaatı sırasında gerçekleşecektir. Buradan çıkarılacak malzemeden değerlendirilebilir olanların ne şekilde kullanılacağı ve kullanılamayanların nerelerde depolanacağı Bölüm V.1.1 de anlatılmaktadır. Su ortamında yapılacak kazı işlemi sırasında dolusavak temel kazısında yaklaşık m 3, derivasyon temel kazısında yaklaşık m 3 ve Baraj gövdesinin temel hafriyatından yaklaşık m 3 malzeme alınması planlanmaktadır. Bu malzemelerin bir bölümü tesislerin inşatında da kullanılacaktır. V.1.7. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olabilecek etkiler ve hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler, Faaliyetin sucul ve karasal ekosisteme olası etkileri ve alınması gereken tedbirler EK-15 de verilen Ekosistem Değerlendirme Raporunda ayrıntılı olarak incelenmiştir. V.1.8. Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği, 142

161 Ankira Barajı ve HES ünitelerinin inşaatı sırasında kazı işlemlerinde çıkması muhtemel kazı miktarı m 3, dolgu miktarı ise m 3 olarak belirlenmiştir. Sahada dolgu için gereken malzeme miktarı ise m 3 tür. Yaklaşık m 3 lük malzemenin m 3 lük kısmı kaya malzeme ocaklarından ve m 3 lük kısmı diğer ocaklardan karşılanacaktır. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Tesis alanının bulunduğu bölgenin mevsim koşulları düşünüldüğünde her yıl 8 aylık çalışma dönemine göre üretim planlanmıştır. Buna göre kaya ocaklarında yıllık ton ve diğer ocaklarda yıllık 83,333 ton malzeme üretimi yapılacaktır. Bu kapsamda malzeme ocakları (3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali) açılacak ve gerekli malzemeler buradan temin edilecek ve Ankira HES Projesinin inşaatında kullanılacaktır. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. V.1.9. İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, İnşaat işlemleri sırasında beton yapımı ve dolgu işleminde kullanılacak uygun malzeme ihtiyacı için baraj aksının çevresinde 3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali belirlenmiştir. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Tablo 75. İnşaatta Kullanılacak Malzeme Miktarları Miktarı Üniteler Kazı (m 3 ) Dolgu (m 3 ) Baraj Gövdesi Dolusavak Derivasyon Tüneli Enerji Tüneli Denge Bacası Cebri Boru Santral Binası Sualma Şaftı

162 Rölekasyon Yolu TOPLAM m m 3 Kaynak: Ankira Barajı ve HES Fizibilite Raporu,2011 Ankira Barajı ve HES ünitelerinin inşaatı sırasında kazı işlemlerinde çıkması muhtemel kazı miktarı m 3, dolgu miktarı ise m 3 olarak belirlenmiştir. Sahada dolgu için gereken malzeme miktarı ise m 3 tür. Yaklaşık m 3 lük malzemenin m 3 lük kısmı kaya malzeme ocaklarından ve m 3 lük kısmı diğer ocaklardan karşılanacaktır. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Tesis alanının bulunduğu bölgenin mevsim koşulları düşünüldüğünde her yıl 8 aylık çalışma dönemine göre üretim planlanmıştır. Buna göre kaya ocaklarında yıllık ton ve diğer ocaklarda yıllık ton malzeme üretimi yapılacaktır. Bu kapsamda malzeme ocakları (3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali) açılacak ve gerekli malzemeler buradan temin edilecektir. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Proje bileşenlerinin yaklaşık alanları; Baraj gövdesi alanı 16 ha, Santral Alanı 1,4 ha, Göl Alanı ha, Kum Çakıl Ocakları Alanı (1, 2 ve 3 no lu) 62 ha, Kaya Ocakları (1 ve 2 no lu) Alanı 38 ha, Kil Ocak Alanı 25 ha, Kırma-Eleme-Yıkama ve Beton Santral Alanı 2.4 ha, Kazı Fazlası Malzeme Sahası Alanı 7,8 ha ve Şantiye alanı 3 ha olarak belirlenmiştir. Söz konusu koordinatlar alınırken proje kapsamında yer alan tesislerin çevresinden koordinat alınmıştır. Malzeme ocaklarının koordinatları raporun iç kapak sayfası ile tüm ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme ocağında yıllık üretim miktarı. Toplam Üretim Miktarı : m 3 Malzeme Yoğunluğu : 2.5 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı : Ton Çalışma Süresi : 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı : Ton Aylık Hafriyat Miktarı 3472,2 Ton Günlük Hafriyat Miktarı 138,8 Ton Saatlik Hafriyat Miktarı 17,36 Ton Vardiya Sayısı 1 Ton 144

163 Kaya ocaklarında üretim miktarı Toplam Üretim Miktarı : m 3 Malzeme Yoğunluğu : 2.7 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı : Ton Çalışma Süresi : 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı : Ton Aylık Üretim : 6750 Ton Günlük Üretim : 270 Ton Saatlik Üretim : 33,75 Ton Vardiya Sayısı : 1 Ankira Barajı ve HES in inşaatı için kullanılacak ocak alanlarına ait İmalat Haritaları Ek-10 da verilmiştir. İnşaat işlemleri için gerekli malzemenin sağlanması amacıyla baraj aksının memba tarafında bir adet geçirimli (1 No lu Kum Çakıl Ocağı) malzeme sahası ve 1 adet kaya ocağı (2 No lu Kaya Ocağı) malzeme sahası belirlenmiştir. Ayrıca baraj aksının mansap tarafında bir adet kaya malzeme ocağı (1 No lu Kaya Ocağı), 2 adet geçirimli (2 ve 3 No lu Kum Çakıl Ocağı) ve 1 adet geçirimsiz malzeme ocağı (Kil Ocağı) belirlenmiştir. Malzeme ocaklarında üretim sırasında dozer, ekskavatör, yükleyici, kamyon ve delici gibi makineler kullanılacaktır. Geçirimli ve geçirimsiz malzeme ocaklarında üretim sırasında oluşan basamaklar 6-8 m yüksekliğinde olacaktır. Kaya malzeme ocaklarında ise 10 m olarak planlanmıştır. Kaya malzeme sahasında yapılacak üretimde basamak yükseklikleri ve genişlikleri 10 m olarak planlanmıştır. 1 Nolu Kaya Ocağında üretim sonucunda 3 adet basamak, 2 Nolu Kaya Ocağında ise 5 basamak oluşacaktır. İnşaat çalışmalarında kullanılmak amacıyla açılacak malzeme ocakları ile ilgili olarak ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğü (Karayolları 8. veya 12. Bölge Müdürlüğü) görüşü alınacak ve bu görüş doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır. Ocaklardan malzemenin taşınması sırasında 2918 sayılı Trafik Kanunu ve buna istinaden karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere uyulacak, taşımalar sırasında ve patlatmalarda rölakasyon gerek kısım dışında karayolu güzergahına zarar verilmeyecek, yapıln tüm çalışmalarda yol güzergahlarına verilen zararların yapımı ve maliyeti ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğü (Karayolları 8. veya 12. Bölge Müdürlüğü) ile yapılacak protokol çerçevesinde faaliyet sahibi tarafından karşılanacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında yapılacak bağlantı yolları ve diğer yollar için ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğü (Karayolları 8. veya 12. Bölge Müdürlüğü) nden gerekli izinler alınacak, yola giriş ve çıkışlarında trafik güvenliği açısından her türlü önlem 145

164 ilgili bölge müdürlüğü görüşleri doğrultusunda alınacaktır. Ayrıca Erzurum İl Özel İdaresi görüşünde köy yolları ile ilgili olarak belirtilen hususlara uyulacaktır (Bkz.Ek-20). V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi, İnşaat işlemleri sırasında beton yapımı ve dolgu işleminde kullanılacak uygun malzeme ihtiyacı için baraj aksının çevresinde 3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, konkasör tesisi ve beton santrali belirlenmiştir. İletim tüneli ve Kaya ocaklarındaki patlatma parametreleri aşağıdaki gibidir: PATLATMA İŞLEMLERİ Proje kapsamında enerji iletim tüneli ve derivasyon tüneli inşaat çalışmaları yer altında gerçekleştirileceğinden ihtiyaç duyulması halinde gevşetme patlatmaları yapılacaktır. Patlatmalar kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacaktır. Bu patlatmalar sırasında kullanılacak patlayıcılar gevşetme amaçlı olup az miktarda patlayıcı kullanılacaktır. Patlayıcı madde depolanması yapılmayacak gerekli duyulduğunda belgeli ateşçi ve patlatma işinden sorumlu eğitimli formen ve mühendis tarafından sahaya getirtilecektir. Patlatma yapılacağı önceden duyurulacak, patlatma yapılacak alana kimse alınmayacaktır. Patlatma öncesi siren çalınarak yöre halkı uyarılacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlayıcı olarak ANFO ve dinamit tipi patlayıcı kullanılacak olup, proje sahası içerisinde gerekli önlemler alınarak depolama yapılacaktır. Gerekli ve yeterli sayıda güvenlik personeli dönüşümlü olarak nöbet tutacaktır. Yangın önleme ekipmanı hazır bulundurulacaktır. Açık saha patlatmalarında; kaya delme makinesi, anfo patlayıcı, dinamit, exel kapsül ateşleyici, infilak fitili, akım ölçüm cihazı ve ateşleyici manyeto; tünel patlatmalarında ise kaya delme makinesi, sehpalı delici el makinesi, anfo patlayıcı, exel kapsül ateşleyici, infilak fitili, akım ölçüm cihazı ve ateşleyici manyeto kullanılacaktır. 146

165 PATLATMA DİZAYNI İLETİM TÜNELİNDE PATLATMA Proje uygulamasına yönelik inşaat faaliyetler esnasında, tünel güzergahında ihtiyaç duyulması halinde gevşetme patlatmaları yapılacaktır. Bu en sert bölümler için aşağıdaki delik ve patlayıcı dizaynı önerilebilir. Bu araştırmada, yüklenicisi bulunduğu ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından planlanan Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında tünel inşaatı için, patlatmalı kazı sırasında arzu edilen teknik sonuçların ekonomik ve emniyetli limitlerde, patlatmadan kaynaklanan titreşim ve hava şoku gibi çevresel problemlerin en aza indirilmesine izin veren bir yaklaşımla ön tasarımı yapılmıştır. İletim tüneli patlatma dizaynı ve patlatma bilgileri aşağıda verilmiştir: Şekil 14. İletim Tüneli İçin Patlatma Paterni Bir patlatmada toplam 54 delik (bunun 5 adedi boş olacaktır) delinecektir; a- 5 adet çürütme deliği (a) : Patlayıcı koyulmayacak b- 7 adet taban deliği (b) : Patlayıcı var c- 7 adet tavan deliği (c) : Patlayıcı var d- 8 adet yan duvar deliği (d) : Patlayıcı var 147

166 e- 11 adet üretim deliği (e) : Patlayıcı var f- 16 adet merkez deliği (f) : Patlayıcı var Delik boyu : 3,5 m (2,5 m si patlayıcı geriye kalan 1 m si kil ile sıkıştırılacak) Delik çapı : 42 mm Ayna alanı : yaklaşık 16 m 2 (atnalı kesitli tünel çapı=4,2 m) Buna göre kullanılacak patlayıcı miktarı; Delik Hacmi= л. r 2.h= 3,14 X (4,2 cm/2)2 x 250 cm = 3.461,85 cm 3 Anfo yoğunluğu: 0,82 gr/cm 3 1 delikteki patlayıcı miktarı = 3.461,85 cm 3 x 0,82 gr/cm 3 = 2.838,7 gr = 2,84 kg Anfo olacaktır. Her delikte maksimum 1 kg dinamit kullanılacak olup maksimum anlık şarj 3,84 kg olacaktır. Toplam 54 delik delinecek ve bunun 5 adedi içi boş çürütme deliği olacağından patlayıcı yerleştirilecek delik sayısı 49 adet olacaktır. Dolayısı ile 1 patlatmada kullanılacak toplam anfo miktarı; 49 delik x 2,84 kg/patlatma = 139,16 kg Anfo olacaktır. 1 patlatmada kullanılacak dinamit miktarı maksimum; 49 delik x 1 kg/patlatma= 49 kg Dinamit olacaktır. Bir patlatmada kullanılacak toplam patlayıcı miktarı =139,16 kg + 49 kg =188,16 kg dır. İletim tünelinde 2 ekip bir günde toplam : 188,16 kg x 2=376,32 kg patlayıcı kullanır. Günlük iki ekip çalışması durumunda 376,32 kg patlayıcı iletim tünelinde kullanılacak olup, kaya ocakları ve baraj aks yeri için patlayıcı miktarları farklılık göstermektedir. Baraj aksında (gövdesi) yapılacak patlatmalarda patlayıcı miktarı jeolojik jeoteknik etüt çalışmaları sonrasında belirlenecektir. Tünel inşaatına, tünel girişinden ve çıkış yerinden aynı anda başlanarak iletim tüneli açılacaktır. Tünel açma işinde iki ekip çalıştırılması planlanmaktadır. Bir ekip için günde iki patlatma yaparak, günde ortalama 350 cm/atım ilerleme öngörülmüştür. İki ekip toplamda 14 m/gün ilerleme yapacaktır. 148

167 İletim tüneli inşaatında her bir giriş kısmında günde 2 şer patlatmadan toplam 4 adet/gün patlatma yapılacaktır. Tünel içerisine girildiğinde ise sadece makineler tarafından kırılamayan ve kazılamayan kayaçlarda patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Yapılacak patlatma işlemleri eş zamanlı olmayacaktır. Patlatmalar ufak atımlarda yapılacak ve gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Yukarıdaki patlatma dizaynına göre; Proje sahasında yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu kurulmayacak, patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir. Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemleri 8:00-18:00 saatleri arasında yapılacaktır. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır. Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla gecikmeli kapsül ile gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, tünel güzergahında patlatılacak olan her iki deliğin patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır. Patlatma işlemleri sırasında Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı, Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi Denetlenmesi Usul ve Esasları na İlişkin 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 87/12028 Karar Sayılı Tüzük hükümlerine riayet edilecektir. Patlatma sonucu oluşan şok dalgaları havada ve ateşlenen kaya birimi içinde belirli bir hız, frekans ve genlikte yayılmaktadır. Bu yayılım atım yerinden uzaklaştıkça sönme eğilimi göstermektedir. Şok dalgalarının çevrede bulunan hassas noktalara (bina, köprü, tarihi binalar, mağara vb) hasar verebileceği mesafe aşağıda açıklanan bağıntılar yardımıyla hesaplanabilmektedir. Bağıntılarda değişken olarak anlık şarj (bir gecikme süresinde ateşlenen patlayıcı miktarı) atım yeri ile çevre birimleri arasındaki mesafe ve kayaç türlerine ait katsayılar bulunmaktadır. Hava Şoku Patlatma faaliyetlerinde karşılaşılan en önemli problemlerden biri patlayıcı kullanımından dolayı meydana gelen hava şoklarıdır. Hava şoku patlatmadan kaynaklanan hava basınç dalgaları olarak tanımlanır. Özellikle bilinçsiz yapılan patlatma işlemlerinde ağız kısmının iyi sıkılanmaması sonucu hava şoku şiddeti artmaktadır. Hava şokunun 149

168 şiddeti özellikle gecikme başına düşen patlayıcı miktarı ve gecikme süresi önemli dizayn parametreleridir. Bunun dışında seçilecek olan dilim kalınlığı, delikler arası mesafe, ateşleme yönü ve atımdaki patlayıcı madde miktarı da hava şokunun şiddetini etkileyen diğer parametreler arasındadır. Hava şokunun önlenmesi için; sıkılama işlemine dikkat etmek ve infilaklı fitil gibi yüzeyde patlayan elemanlar var ise bunları toprak ile örtmek gereklidir. Öte yandan patlatmadan kaynaklanan hava şoklarına neden olan önemli etkenler aşağıda verilmiştir; Gereğinden fazla şarj edilmiş delikler Zayıf sıkılama Açık infilaklı fitil Uygun olmayan dilim kalınlığı Kayadaki çatlaklardan gaz çıkışı 1969). Hava şokunun hesaplanması için aşağıdaki bağıntı kullanılmaktadır (CALZIA, Şiddetli etki zonu Orta şiddetteki etki zonu Hafif şiddetteki etki zonu : D < 5 W : 5 W < D < 10 W : 5 W < D < 10 W D W : Etki zon aralığı (m) : Bir gecikme zamanında atılan patlayıcı miktarı (Anlık şarj, kg) Hava şoku hesaplamaları çalışma alanında yapılacak maksimum anlık sarj dikkate alınarak yapılmıştır. Patlatmada kullanılacak maksimum anlık şarj miktarı 3,84 kg dır. Tablo 76. Patlatma Sonucu Çıkan Hava Şoku Şiddet Mesafeleri HAVA ŞOKU Etkili Zon Aralığı=D (m) Şiddetli Etki Zonu m Orta Şiddette Etki Zonu m Hafif Şiddette Etki Zonu m Hava şoku modellemesi sonuçlarına bakılacak olursa orta şiddette etki zonu mesafesi maksimum 19,6 m dir. Tünel girişine en yakın yerleşim birimi Hasar mahallesi ve Bayındır Köyü olup m mesafededir. Tünel çıkışına en yakın yerleşim birimi ise Geçitli Köyü olup 1280 m mesafededir. Mesafeler incelendiğinde patlatma sonucu oluşan hava şokunun burada bulunan yapılara olumsuz bir etkisi söz konusu değildir. 150

169 Patlamayla oluşturulan titreşimin çevre yapılarına etkisi İletim güzergahı boyunca yapılacak olan patlatma işleminin asıl amacı, tünelin açılması için alınacak kayanın kırılarak yerinden gevşetilmesidir. Bu işlemde kayanın yerinden sökülmesini sağlayan patlayıcının yaydığı sismik dalgalardır. Kayaç içerisinde yayılan sismik dalgaların kayacın türüne ve yapısına göre bağlı olarak sönümlenme mesafesi de değişmektedir. Ancak bu enerjinin sönümlenmesi için geçecek zamanda kat ettiği mesafede yer alan yapılarda hasara ve yerleşim yeri sakinlerinin tedirgin olmasına sebep olabilmektedir. Buradaki çevresel problemler patlayıcı madde enerjisinin tamamının parçalanma için kullanılmadığının bir göstergesidir. Patlatmadan kaynaklanan etkiler, patlatma sırasında açığa çıkan enerjinin parçalanma ve ötelenme işleminden kalan kısmının, kaya içerisinde veya atmosferdeki hareketlerinden meydana gelmektedir. Bu durum dikkate alındığında çevresel etkilerden arındırılmış bir patlatma tasarımı aynı zamanda patlayıcı enerjisinin de en iyi şekilde kullanıldığı bir tasarımdır. Patlatma anında yaratılan titreşimin uzak noktalara kadar ilerlemesi delik şarjı, yerleşim birimleri arasındaki kaya yapısı ve jeolojisinin bir fonksiyonudur. Patlatma sonucu oluşacak titreşim dalgaları homojen yapılı birimlerde daha rahat ilerleme olanağı bulurken, kırıklı ya da faylı birimlerde daha kısa mesafelerde sönümlenebilmektedir. Patlatma sonucu oluşan titreşimin çevre yapılarında oluşturacağı etki Devine bağıntısı (Devine, 1966) ile tespit edilmektedir. V = k x ( D / W ) -1,6 Bağıntıda; V: Kayaç içinde yayılan titreşim hızı (inç/sn) k : Kayaç türüne bağlı katsayı D: Patlatma noktası ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (feet) W: Bir gecikme aralığındaki patlayıcı miktarı (libre) dir. K katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesidir. Patlama kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişikliği, kırık, fay, çatlak gibi süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını belirlemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260 sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı 26 sayısına yaklaştırmaktadır. Hesaplamalarda k katsayısı birimlerin homojen ve kırıksız olduğu ( maksimum mesafe) varsayımından hareketle 260 olarak alınmıştır. Hesaplama sonuçları aşağıda verilmiştir. 151

170 Tablo 77. Kayaç İçerisinde Yayılan Titreşimlerin Çevre Yapılarına Etkisi V(mm/sn) V0(mm/sn) K(sabit) D(metre) W(kg) V(inç/sn) V(mm/sn) 1/5V(mm/sn) 1/2V(mm/sn) 1/2V(mm/sn)- 1/5V(mm/sn) Not: 1 feet = 0,3048, 1 libre = 0,4536, 1 inç = 25,4 mm Tabloda; V : mm/sn olarak mesafeye göre değişen titreşim hızı Vo: Bina temelindeki titreşim hızı, kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2-1/5 i Vo değeri olarak kabul edilmektedir. Tablo 78. Bina Temeli Titreşim Hızı (Vo) Değerlendirmeye Bağlı Olarak Patlatmaya Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981) Bina Türü Vo (mm/sn) a- Yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar 2 b- Sıvalı briket, kerpiç, yığma tuğla evler 5 c- Betonarme binalar 10 d- Fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar

171 Tünel girişine en yakın yerleşim birimi birimi Hasar mahallesi ve Bayındır Köyü olup m mesafededir. Tünel çıkışına en yakın yerleşim birimi ise Geçitli Köyü olup 1280 m mesafededir. Bu yerleşimde en hassas yapının, Hasar görebilecek bina türleri b maddesinde yer alan Sıvalı briket, kerpiç, yığma tuğla evler olduğu kabul edilirse Vo hızının 5 mm/sn nin üzerine çıkmaması gerekmektedir. Vo hızı, hesaplanan kayaç içi titreşim hızının (V değerinin) 1/2-1/5 i olarak kabul edilmektedir. Buna göre patlatma noktasından itibaren 40 m de 3,84 kg lık şarjın etkisi ile oluşan titreşim hızı 5 mm/sn nin altına inmektedir. Faaliyet alanına yakın olan yerleşim birimlerinin, proje kapsamında yapılacak patlatmalardan hasar görmesi söz konusu değildir. Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden hesaplanması Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır ( Armac Printing Company). A = (K W) / D Bağıntıda; A : Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm) W : Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg) D : Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki mesafe (m) K : Kayaç türüne bağlı katsayı K katsayısı Tablo da verilen değerlere göre seçilmiştir. Tablo 79. Patlatma Yapılan Kaya Türü ve Bina Temelindeki Kayaç Türüne Bağlı Olarak Değişim Gösteren K Katsayısı Asgari ve Azami Değerleri (Armac Printing Company) BİNALARDAKİ HASARLARIN TİTREŞİM GENLİĞİ YÖNÜNDEN İNCELENMESİ Patlatma Yapılan Birim Temel Altı Kayaç Türü Minimum k Katsayısı Maksimum Kaya Kaya 0,57 1,15 Kaya Kil (Toprak) 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kaya 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kil (Toprak) 2,3 3,4 Genlik değerinin 0,05 mm olarak alındığında yapılarda hasar oluşmadığı bilindiğinden (Armac Printing Company) maksimum anlık şarj (3,84 kg) ile yapılan atımlarda etki mesafesi maksimum etki düşünülerek patlatma yapılan birim kaya ve bina temel altı kayaç türü kil kabul edilmiş ve katsayı 2,3 alınmıştır. Buna göre; 153

172 D = (K W ) / A = (2,3 3,84) / 0,05 = 90,14 m olarak bulunur. Tünel girişine en yakın yerleşim birimi Hasar mahallesi ve Bayındır Köyü olup m mesafededir. Tünel çıkışına en yakın yerleşim birimi ise Geçitli Köyü olup 1280 m mesafededir. Dolayısı ile proje ile yapılacak patlatmaların faaliyet alanına en yakın yerleşim birimlerinde bulunan yapılarda olumsuz etkisinin olmayacağı görülmektedir. KAYA OCAKLARINDA (1 VE 2 NO LU) PATLATMA Sahada dolgu için gereken malzeme miktarı m 3 tür. Yaklaşık m 3 lük malzemenin m 3 lük kısmı kaya malzeme ocaklarından karşılanacaktır. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Buna göre kaya ocaklarında yıllık ton malzeme üretimi yapılacaktır. Kaya ocaklarında büyük blok olan kaya kütlesinde patlatma yapılacak olmasından dolayı düzenli bir patlatma dizaynı yapılamamıştır. Sadece toplam kullanılacak patlayıcı miktarı ve kapsül miktarı delik başına kullanılacak patlatma miktarı hesaplanmış ve hava şoku, vibrasyon hesaplamaları yapılmıştır. Bir patlatmada 4 sıra halinde toplam 32 delik açılacak olup kullanılacak patlayıcı miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Delik sayısı : 32 Malzemenin Yoğunluğu : 2,7 ton/m 3 Maksimum Anlık Şarj : 45 kg Basamak Yüksekliği : 10 m Delik boyu : 11 m Delik Çapı : 89 mm Delikler arası mesafe : 3 m Dilim Mesafesi : 4 m Patlayıcı Anfo Miktarı : 1440 kg (45 kg/1 delik x 32 delik) 1 patlatmada kullanılacak dinamit miktarı maksimum; 32delik x 1 kg/patlatma= 32 kg Dinamit olacaktır. 1 patlatmada elde edilen malzeme : ton (120m 3 x 32 delik = m 3 ) Günlük Üretilmesi Planlanan Malzeme Miktarı : 338 ton Patlatma aralığı = Bir patlatmada alınacak miktar / Günlük üretim miktarı Patlatma aralığı = / 338 ton = 30,7 Yaklaşık ayda bir patlatma yapılacaktır. 154

173 Proje sahasında yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından gerçekleştirilecektir. İşletme alanı içerisinde patlayıcı madde deposu kurulmayacak, patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir. Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır. Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla gecikmeli kapsül ile gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, ocak alanında patlatılacak olan her iki deliğin patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır. Hava Şoku; Patlatma sonucu oluşan hava şoku aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır. (CALZIA, 1969) Şiddetli etki zonu Orta şiddette etki zonu Hafif şiddette etki zonu : D<5 W : 5 W<D<10 W :10 W<D<15 W D = Etkili zon aralığı (m) W = Bir gecikme aralığında atılan patlayıcı miktarı = Anlık şarj (kg) Hava şoku hesaplamaları ruhsat alanlarında yapılacak maksimum anlık şarj dikkate alınarak yapılmıştır. Patlatmalarda kullanılacak maksimum anlık şarj: 45 kg Şiddetli etki zonu Orta şiddette etki zonu Hafif şiddette etki zonu : 0 34 m : m : m Patlatmayla oluşturulan titreşimim çevre yapılara etkisi Devine bağıntısı (Devine et al, 1966) ile tespit edilmektedir. 16. D v = k Devine Bağıntısı ; W v = Kayaç içinde yayılan titreşim hızı (inç/sn) k= Kayaç türüne bağlı katsayı (26-260) D= Patlatma noktası ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (feet) W= Bir gecikme aralığındaki patlayıcı miktarı (libre) 155

174 1 feet = m 1 libre = kg 1 inç = 25.4 mm K katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesi olarak alınmaktadır. Patlatma kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişkenliği, kırık, fay, çatlak gibi süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını etkilemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260 sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı 26 sayısına yaklaştırmaktadır. Hesaplamalarda k katsayısı birimlerin homojen ve kırıksız olduğu varsayımından hareketle 260 olarak alınmıştır. Tablo 80. Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 45 kg) K (sabit) D (metre) W (kg) V (mm/sn) 1/5V (mm/sn) 1/2V (mm/sn) Vo Çizelgede ; V = mm/sn mesafeye göre değişen titreşim hızı V 0 = Bina temelindeki titreşim hızı Kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2-1/5 i V 0 değeri olarak kabul edilmektedir (Forssbland, 1981). Tablo 81. Bina temeli titreşim hızı (V 0 ) değerlerine bağlı olarak patlatma nedeniyle hasar görebilecek bina türleri (Forssbland, 1981). Bina Türü V 0 (mm/sn) a-yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar 2 b-sıvalı biriket, kerpiç, yığma tuğla evler 5 c-betonarme binalar 10 d-fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar Bölgedeki binaların tabloda verilen en hassas yapının çizelgesinde b tipi binalar olduğu kabul edilirse V 0 hızının 5 mm/sn nin üzerine çıkmaması gerekmektedir. Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri Tablosu incelendiğinde 45 kg lık şarjın etkisi ile oluşan titreşim hızı patlatma noktasından itibaren yaklaşık 150 m önce 5 156

175 mm/sn nin altına inmektedir. Bu durumda maksimum anlık şarj (45 kg) ile yapılan patlatmalar sonucu oluşan vibrasyonun 1 No lu Kaya Ocağına yaklaşık 1100 metre mesafede bulunan Geçitli Köyü, 2 No lu Kaya Ocağına yaklaşık 1100 metre mesafede bulunan Bayındır Köyü ve 1400 metre mesafede bulunan Çimenözü Köyü ne (Bina Türleri Tablosu, b tipi binalar) olumsuz etkisinin olmayacağı ortaya çıkmaktadır. Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır (Armac Printing Company). A = K W D A = Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm) W= Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg) D = Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (m) K = Kayaç türüne bağlı katsayısı Tablo 82. Patlatma yapılan kaya türü ve bina temeli altındaki kayaç türüne bağlı olarak değişim gösteren K katsayısı asgari ve azami değerleri (Armac Printing Company). Patlatma Yapılan Birim Temel Altı Kayaç Türü Minimum K Katsayısı Maksimum Kaya Kaya Kaya Kil (Toprak) Kil (Toprak) Kaya Kil (Toprak) Kil Toprak) Genlik değerinin 0,05 mm nin altında olması durumunda binalarda hasar olmadığı bilindiğinden (Armac Printing Company) maksimum patlayıcı miktarı (45 kg) ile yapılan atımlarda etki mesafesi; K W D = = 2,30 x (45) 1/2 / 0,05 = 309 m bulunur. A 1 No lu Kaya Ocağına yaklaşık 1100 metre mesafede bulunan Geçitli Köyü, 2 No lu Kaya Ocağına yaklaşık 1100 metre mesafede bulunan Bayındır Köyü ve 1400 metre mesafede bulunan Çimenözü Köyü olup, patlatmanın etki alanı dışında kalmaktadır. Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20) patlatma ile ilgili maddesinde belirtildiği üzere; 1-ÇED Başvuru Dosyasında projenin inşaatı sırasında patlatma yapılacağı belirtilmiş olup patlatma tekniği kullanılacak patlayıcı miktarları ile patlatma tasarım hesapları ve 157

176 patlatma sırasında, hava şoku. taş kaya fırlaması zemin sarsıntı hesapları yapılmalıdır. Bu hesaplamalar yapılarak patlatmanın yapılacağı yerlere en yakın yerleşim yerlerinin ve tarım arazilerinin patlatmanın olumsuz etkilerinden hangisine (açık alanda olan yerlerde toz, hava şokıı, taş. kaya fırlaması ile zemin titreşimi vb) maruz kalacağı ilgili mevzuatta belirtilen sınır değerlerle mukayese edilmesi alınacak önlem ve tedbirlere ilgili bölümde taahhüt şeklinde yer verilmelidir. Ayrıca patlatmadan kaynaklı her türlü olumsuz etkilerinden proje sahibinin sorumlu olacağı ve bunların proje sahibi tarafından karşılanacağına ilgili bölümde taahhüt şeklinde yer verilmelidir. Denilmektedir. Söz konusu maddede istenilen hususlara bölüm başlığı altında yer verilmiş olup, patlatmadan kaynaklı her türlü olumsuz etkilerinden proje sahibi sorumlu olacak ve proje sahibi tarafından karşılanacaktır. Proje sahasında yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu kurulmayacak, patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir. Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır. Patlatma işlemi sırasında patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması ve depolanması konuları, Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, ithali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esasları na ilişkin tüzüğe uygun olarak yapılacaktır. V.1.11.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları, Ankira Barajı ve HES in inşası amacıyla ihtiyaç duyulan m 3 lük (Yaklaşık m 3 lük) dolgu malzemesinin m 3 lük kısmı kaya malzeme ocaklarından ve m 3 lük kısmı diğer ocaklardan karşılanacaktır. Buna göre kaya ocaklarında yıllık ton ve diğer ocaklarda yıllık ton malzeme üretimi yapılacaktır. Ocak alanlarında yapılacak üretimin inşaat süresince devam edeceği düşünülerek 3 yıl sürmesi planlanmıştır. Saha içerisinde bulunan malzeme ocaklarından alınan malzemenin tamamı 8 ay, ayda 25 gün ve günde 8 saat çalışma düzeninde kazı yoluyla alınacak ve kamyonlara yüklenerek Kırma-Eleme-Yıkama Tesisine iletilecektir. 158

177 Bu kapsamda malzeme ocakları (3 adet kum çakıl ocağı ve 1 adet kil ocağı, 2 adet kaya ocağı, kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali) açılacak ve gerekli malzemeler buradan temin edilecektir. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme ocağında üretim miktarı. Toplam Üretim Miktarı m 3 Malzeme Yoğunluğu 2.5 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı Ton Çalışma Süresi 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı Ton Aylık Hafriyat Miktarı 3472,2 Ton Günlük Hafriyat Miktarı 138,8 Ton Saatlik Hafriyat Miktarı 17,36 Ton Vardiya Sayısı 1 Kaya ocaklarında üretim miktarı Toplam Üretim Miktarı m 3 Malzeme Yoğunluğu 2.7 Ton/ m 3 Toplam Üretim Miktarı Ton Çalışma Süresi 3 Yıl Yıllık Üretim Miktarı Ton Aylık Üretim 6750 Ton Günlük Üretim 270 Ton Saatlik Üretim 33,75 Ton Vardiya Sayısı 1 Projede toplam hafriyat miktarı Hafriyat Miktarı : Ton Günlük Hafriyat Miktarı : ,8 Ton Aylık Hafriyat Miktarı : 1.076,7 Ton Saatlik Hafriyat Miktarı : 67,2 Ton Vardiya Sayısı : 2 Proje Çalışma Süresi : 1440/4 Gün/yıl Aylık Çalışma Süresi : 30 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi : 16 saat/gün Konkasör (Kırma Eleme Yıkama Tesisi) Tesisi üretim miktarı Yıllık Üretim ton Aylık Üretim ,3 ton Günlük Üretim 408,3 ton Saatlik Üretim 51,03 ton Vardiya Sayısı 1 Yıllık Çalışma Süresi 600 (3) Gün/yıl 159

178 Aylık Çalışma Süresi 25 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi 8 Saat/gün Ankira Barajı ve HES projesinin inşaatı için belirlenen malzeme ocak alanları ve konkasör tesisi sahası 1/ Ölçekli topoğrafik harita üzerinde gösterilmiştir (Bkz.Ek- 4). Ocak alanlarında üretilecek malzeme kırma-eleme-yıkama ve benzeri işlemlerden geçirilmek amacıyla 2 Nolu kum çakıl ocağı alanı içerisinde planlanan tesis alanlarına getirilecektir. Ocak alanları ile tesis alanları ve baraj inşaat alanı arasında nakliye amacıyla kullanılacak yol güzergahları mevcut olup, göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. 1 Nolu Kaya Ocağı 2 Nolu Kaya Ocağı Tablo 83. Ocak Alanları Çevresindeki En Yakın Yerleşim Yerleri Ünite Adı Yerleşim Uzaklık (m) Kazı Fazlası Malzeme Alanı Geçirimsiz Malzeme Sahası (Kil Ocağı) Kullanılacak Makine Ekipman Geçitli Köyü 1100 Yükleyici, kompresör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, jumbo, delici Bayındır Köyü 1100 Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç, motopomp Geçitli Köyü 720 Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Geçitli Köyü Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) ) Çimenözü Köyü 1070 Yükleyici, kompresör, jumbo, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç -2 Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) - Konkasör Tesisi, Beton Santrali 3 Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) -Geçitli Köyü -Geçitli Köyü Mollaşakir Köyü 960 Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Yükleyici, ekskavatör, kamyon, vinç Ankira Barajı ve HES in inşaatı için kullanılacak ocak alanlarına ait İmalat Haritaları Ek-10 da verilmiştir. Proje ünitelerinin birbirleriyle olan konumlarını gösterir 1/ Ölçekli Vaziyet Planı Ek-8 de verilmiştir. 160

179 V.1.12.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları, Sahada yaklaşık 2,4 hektarlık alanda konkasör tesisi ve beton santrali kurulması planlanmıştır. Konkasör tesisi ve beton santralinin kurulacağı alan 2 no lu kum çakıl ocağının içerisinde planlanmıştır. Söz konusu ünitelerin inşaatından çıkan kazı malzemesi ile ocaklardan çıkan gereç malzemesi planlanan konkasör tesisinde işletilecektir. İnşaat süresince kırma-eleme-yıkama tesisinden çıkacak malzeme yine bu alan içerisinde kırmaeleme-yıkama tesisinin yakınında kurulacak hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilecek ve Ankira Barajı ve HES inşaatında kullanılacaktır. Konkasör tesisinde oluşacak pasa miktarı tam olarak hesaplanamamakla birlikte üretim miktarının yaklaşık % 10 u oluşacağı düşünülmüştür. Sözkonusu konkasör tesisinin işletilmesi sırasında oluşacak pasa malzemesi kazı fazlası depolama alanı içerisinde hafriyattan ayrı olarak depolanacaktır. Konkasör (Kırma Eleme Yıkama Tesisi) Tesisi üretim miktarı Yıllık Üretim Aylık Üretim ton ,3 ton Günlük Üretim 408,3 ton Saatlik Üretim 51,03 ton Vardiya Sayısı 1 Yıllık Çalışma Süresi Aylık Çalışma Süresi 600 (3) Gün/yıl 25 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi 8 Saat/gün Konkasör Tesisinde Çeneli Kırıcı, Darbeli Kırıcı, Elek ve Yıkama ünitesi yer alacaktır. Tesise getirilecek malzeme ilk olarak kırıcıya girecek ve boyutları küçültülecektir. Boyutları küçültülen malzeme bantlar vasıtasıyla elek ünitesine aktarılacak, konkasör tesisinden geçirilip kırılıp elenerek ebatlarına ayrılan malzeme yıkanarak beton santraline nakledilecektir. Konkasör Tesisi tarih ve sayılı Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik Ek-2 Listesi 2.19 Üretim kapasitesi 200 ton/gün ve üzeri olan ve tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun I. Grup b, II. Grup (kireçtaşı dahil), IV. Grup, V.Grup larında yer alan madenlerin cüruf ve molozların kırılması, öğütülmesi, elenmesi için kurulan tesisler. kapsamında kalmamaktadır. Bu nedenle Konkasör Tesisi için Çevre İzni alınacaktır. 161

180 Beton santrali, konkasör tesisi faaliyeti ile aynı yönetmeliğin Ek 2 Listesi 2.14 Üretim kapasitesi 10 m 3 /saat veya üzerinde olan, çimento kullanarak beton, harç veya yol malzemesi üreten tesisler; malzemelerin sadece kuru oldukları zaman karıştırıldıkları yerler dahil. (Kuruldukları yerde bir yıldan az kalacak tesisler hariçtir maddesi gereği beton santrali 1 yıldan fazla kurulu bulunacağından bu madde içerisinde yer almaktadır.) kapsamında kalmaktadır. Söz konusu beton santrali için Çevre İzni alınacaktır tarih ve sayılı resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren 2007/26500 sayılı Madencilik Faaliyetlerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ekinde yer alan sınıflandırmaya göre I. ve II. Grup Madenlerin Üretimi ve Her Türlü İşlemden Geçirilmesi m 3 /yıl altında olanlar için 2. sınıf GSM ruhsatına başvuruda bulunulacaktır. Konkasör Tesisi ve Beton Santrali için 2. sınıf GSM ruhsatı alınması için İlgili İl Özel idare ye başvuruda bulunulacak ve ruhsat alınmadan faaliyete başlanmayacaktır. İŞ AKIM ŞEMASI Toz Oluşumu Konkasör tesisinin kurulacağı alan üzerinde bulunan hafriyatın alınması Yolların Spreylenmesi Konkasör tesisinin kurulması Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Toz Oluşumu Kazı Malzemesinin Tesise Getirilmesi Kamyon Vasıtasıyla Taşıma Bunker Bant Konveyör Vasıtasıyla Taşıma Çeneli Kırıcı Bant Konveyör Vasıtasıyla Taşıma Spreyleme İle Bertaraf Elek Beton Santraline Sevk. Şekil 15. Konkasör (Kırma Eleme Yıkama) Tesisi İş Akım Şeması 162

181 Tesisin kurulacağı alan üzerinde bitkisel toprak az olacağından sıyrılma işlemi ihmal edilmiş olup en yüksek yükte üretilecek malzeme miktarı baz alınarak oluşacak toz miktarı hesaplanmıştır. Konkasör Tesisinin işletilmesi sırasında malzemenin tesise boşaltılması, elenen malzemenin yüklenmesi, beton santraline taşınması sırasında, Çeneli ve Darbeli kırıcıda toz emisyonu oluşacaktır. Konkasör Tesisi ve Beton Santralinin işletilmesi sırasında kontrolü sistem ile çalışma yapılacak olup, meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Proje den kaynaklanacak toz emisyonları Yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanması ve kırma eleme ünitesinin kapalı ortamda çalıştırılması, oluşan toz emisyonunun azalmasını sağlayarak alıcı noktalarda (Yerleşim birimleri, hassas kullanımlar, vb) meydana gelebilecek olumsuz hava kalitesi değişimlerini engelleyecek ve Yönetmelik sınır değerleri içerisinde kalmasını sağlayacaktır. Proje alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde ocak ve tesis alanında oluşan gürültü seviyesi çalışma alanından sonra 60 metreden önce 70 dba sınır değerini sağlamaktadır. Buna göre proje alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan 60 m çevresidir. Çalışma alanının 60 m çevresinde gürültüden etkilenecek herhangi bir yerleşim yeri bulunmamaktadır. Bu nedenle ocak ve tesis alanında yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak gürültünün olumsuz etkisi beklenmemektedir. Proje kapsamındaki tüm üniteleri ve yakın yerleşim birimlerini gösterir 1/ Ölçekli Topografik Harita ekte verilmektedir (Bkz.Ek-4). Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya-Elazığ-Bingöl- Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). 163

182 Söz konusu proje sahası arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde; göl alanı VII. sınıf topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar II.sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise; göl alanı kireçsiz kahverengi topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar kırmızı kahverengi Akdeniz topraklarından oluşmaktadır. Baraj göl alanı nın şimdiki arazi kullanım şekli mera, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanların şimdiki arazi kullanım şekli ise çayır olarak tanımlanmaktadır. Projeye ait Arazi Varlığı Haritası ve Lejandı Ek- 10 da verilmiştir. Projeye ilişkin fotoğraflar ekte verilmektedir (Bkz.Ek-21). Tesis koordinatları raporun iç kapak sayfası ile tüm ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. V Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, Projenin inşaat çalışmaları süresince işletilmek üzere beton santrali kurulacaktır. Beton santralin çalışması sırasında toz emisyonuna neden olacak çalışmalar agrega malzemesinin beton santrali agrega bunkerine boşaltılması ve araçların tesis içi hareketlerinden kaynaklanacaktır. Beton Santrali kapasitesi 50 m 3 /saat ( 135 ton/saat) tir. Tesisin maksimum kapasite ile çalıştığı varsayılarak hesaplama yapılmıştır. 1 m 3 beton için 1300 kg agrega lazım olduğuna göre saatlik 50 m 3 beton için kg (65 ton), günlük 8 saat / 1 gün x kg = kg/gün (520 ton/gün) agrega malzemesi gerekmektedir. 1 m 3 beton için 270 kg çimento lazım olduğuna göre 50 m 3 beton için kg (13,5 ton), günlük 8 saat /1 gün x kg = kg/gün (108 ton/gün) agrega malzemesi gerekmektedir. Yeterli olmaması ve ihtiyacı karşılamaması durumunda çevredeki ocaklardan hazır olarak temin edilmesi planlanmaktadır. Beton santralinin çalışma periyodu; 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 8 saat/gün, üretim 3 yıl olarak planlanmaktadır. Tesisin kurulacağı alan üzerinde bitkisel toprak az olacağından sıyrılma işlemi ihmal edilmiş olup en yüksek yükte üretilecek malzeme miktarı baz alınarak oluşacak toz miktarı hesaplanmıştır. 164

183 Şekil 16. Beton Santrali Temsili Görünümü İŞ AKIM ŞEMASI Malzemeyi Bunkere Boşaltma Belli Oranda Karıştırma Kullanıcı Üniteye Sevkiyat Şekil 17. Beton Santrali İş Akım Şeması Kırma-Eleme-Yıkama Tesisinde belli oranlarda kırılarak, sınıflandırılmış malzeme beton santrali bunkerine taşınacaktır. Beton santraline gelecek olan malzemeler burada uygun oranlarda karıştırılarak beton üretimi yapılacaktır. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan kullanma suyu ile ilgili Bingöl İl Özel İdaresi görüşünde belirtildiği üzere (Bkz.Ek-20) inşaat ve işletme aşamasında yüzeysuyu, yer altı suyu ne kaynak sularının kullanımı ile ilgili olarak ilgili kurumlardan gerekli izinler alınacaktır. Beton Santrali-Konkasör Tesisi sahası içerisinde yapılacak olan çökeltim 165

184 havuzu ile kullanılan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacak veya oluşacak atıksuların alıcı ortama deşarjından önce atıksuların nötralizasyonu sağlanarak alıcı ortama verilmesi söz konusu olacaktır. V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, Ankira Barajı ve HES projesi kapsamında su ortamında yapılacak çalışmalar kazı dolgu işlemleri ile batardo ve derivasyon inşaatı sırasında gerçekleşecektir. Buradan çıkarılacak malzemeden değerlendirilebilir olanların ne şekilde kullanılacağı ve kullanılamayanların nerelerde depolanacağı Bölüm V.1.1 de anlatılmaktadır. V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, Rezervuar alanının kyruksuyu kısmında sol sahilde oluşan heyelanlar kesin proje safhasında sondajlı jeoteknik araştırmalarla incelenecektir. Özellikle ayrışmış volkanitlerin sebeb olduğu büyük ve küçük çaplı heyelanlar, yer yer yamaç molozu akması şeklinde de kendini göstermektedir. Elbette fayında tetiklediği heyelanlar jeoteknik araştırmalar tabi tutulacaktır. Gerekirse iyileştirme yönemlerine gidilecektir. Aynı zamanda fayın sol sahil doğrultusunda hareket etmesi de incelemeler dahilinde tutulacak, olumsuz etkileri minumuma indirilecektir. Sıyırma veya iyileştirme yöntemleriyle olumsuz etkileri giderilmeye çalışılacaktır. V Yeraltı suyuna etkiler, Faaliyet alanı ve yakın civarında yüzeylenen kireçtaşı birimleri mevcuttur. Proje sahasında yüzeylenen kireçtaşı birimleri genel özellikleri itibariyle akifer özelliği taşıyan birimlerdir. Bu birimlerde ekonomik olarak yer altı suyu bulma imkanı vardır. Bölgedeki yeraltı sularının beslenimi, yağışlarla, yüzeysel akışlarla, yeraltı sularının boşalımı ise kaynaklar ve kuyularla olmaktadır. Bingöl İl Özel İdaresi görüşünde (Bkz.Ek-20) belirtildiği üzere, inşaat ve işletme aşamasında yüzeysuyu, yer altı suyu ne kaynak sularının kullanımı ile ilgili olarak ilgili kurumlardan gerekli izinler alınacaktır. Projede 1 Nolu Kum Çakıl Ocağına yakın mesafedeki Çimenözü Köyüne ait yerleşimler mevcut olup yerleşimin yaklaşık 1000 m kuzeydoğusunda sıcak su kaynağı bulunmaktadır. Maden İşleri Genel Müdürlüğü görüşünde (Bkz.Ek-20); Genel Müdürlüğümüz bilgi işlem kayıtlarında tarihinde yapılan incelemede, Ankira Barajı ve HES Projesi kurulması planlanan alan üzerinde ER: sayılı IV.Grup ihalelik saha ve ER: sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Mineralli sular değerlendirme sahasının 166

185 bulunduğu tespit edilmiş olup, projenin sağlayacağı kamu yararları düşünülerek ve proje alanında herhangi bir maden hakkının bulunmadığı tespit edildiğinden, ekte belirtilen koordinatlar dahilinde 448,79 hektarlık alanda, Ankira Barajı ve HES Projesinin gerçekleşmesinde sakınca bulunmadığına karar verilmiştir. Ancak projede kullanılmak üzere proje alanı dışından alınacak malzeme için 3213 sayılı Maden Kanununun 14.maddesi gereği Hammadde Üretim İzin Talebinde bulunulması gerekmektedir. Denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği, (Değişiklik; tarih ve sayı) MADDE -54 e göre; (5) Madencilik faaliyetine yönelik olmayan yol, demiryolu, hava limanı, liman, tünel, toplu konut yapılacak alanlar, kanal, baraj, gölet gibi yapıların gerçekleştirilmesi ile yapı ve inşaat alanı için kazı faaliyetlerinin yapılması esnasında zorunlu olarak çıkarılan hafriyat malzemesi, mülk sahibi veya mülk sahibinden izin alınarak faaliyet sahibi tarafından 18/3/2004 tarihli ve sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında değerlendirilebilir. (6) Yol, demiryolu, hava limanı, liman, tünel, toplu konut yapılacak alanlar, kanal, baraj ve göllerin su rezervuar alanı gibi alanlarda, bu yapı ve inşaat çalışmaları sonucunda zorunlu olarak çıkarılan hafriyat malzemesinin, ticarete konu edilmemesi kaydıyla çıkarılması durumunda ruhsat veya hammadde üretim izni alınması zorunlu değildir. Çıkarılan malzeme, projesi kapsamında değerlendirilebilir. Ancak, söz konusu yapı ve inşaat çalışmalarından arta kalan hafriyat malzemesinin ticarete konu edilmesinin gerekmesi halinde bu malzeme il özel idaresine devredilir. Denilmektedir. V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, Ankira Barajı ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi inşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler ve kümülatif değerler Bölüm V.1.3 başlığı altında verilmektedir. Bu kapsamda hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmış olup, Modelleme Raporu Ek-12 de verilmiştir. 167

186 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi, Ankira Barajı ve HES Projesi kapsamında mansap su hakları yönünden etkilenecek olan arazilerin II. Sınıf çayır arazileri olduğu belirlenmiştir. Bu araziler çayır arazileri olarak belirtilmiş ise de, büyük ölçekte hazırlanan haritalarda küçük tarım alanları ihmal edilebilir niceliktedir. Çoğunlukla bu alanlarda sulama geleneksel olarak ya salma ya da karık sulama yöntemleri ile yapılmaktadır. Bayındır, Çimenözü ve Geçitli köylerinin yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Arazinin bir bölümü (Büyüksu Çayı nın sağ ve sol sahili) ise, yine hayvancılıkla bağlantılı olarak, hayvanların beslenmesinde kullanılacak yem bitkilerinin üretimine ayrılmıştır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Bkz.Ek-14) olup, söz konusu raporda belirtildiği üzere, Geçitli köyü otlaklarının bir kısmı (köy muhtarının beyanına göre 200 dönüm) su altında kalmaktadır. Çimenözü ve Bayındır köylerinin çayır biçilen bir kısım arazisi de su altında kalacaktır. Bu durumda bölgedeki hayvancılığın bu tesisten belirli ölçülerde etkileneceği görülmektedir. Bayındır köyünün otlatma alanları, su altında kalacak sahanın tamamen dışındadır. Bu durumda bu tesisin yapılması halinde bu köy bakımından geçim etkinliğinin sürekliliğine zarar gelmeyeceği öngörülebilir. Çimenözü köyü, çayırlarını kaybedeceği için etkilenecektir. Geçitli köyü ise hem çayırlık hem de otlak kaybına uğrayacaktır. Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Proje alanında tarım arazilerinin kesin miktarı; inşaat çalışmaları öncesinde yapılacak; harita ve kamulaştırma işlemleri sırasında belirlenecektir. 168

187 Proje kapsamında Erzurum İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje faaliyet alanı içerisinde kalan mera ya da tarım arazileri için vasıf değişikliği yapılabilmesi açısından, 4342 Sayılı Mer a Kanununun ilgili hükümlerine göre, tarım arazilerinin tanm dışı amaçlı kullanımının sağlanabilmesi açısından ise, 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun ilgili hükümlerine göre proje faaliyete geçmeden evvel, Müdürlüğümüzden ayrıca izin alınması gerekmektedir Sayılı Su Ürünleri Kanurıun 7.Maddsine göre; su ürünlori üretim ve istihsal sahalarının doldurulması, kurutulması, kısmen veya tamamen şeklinin değiştirilmesi veya buralardan kum, çakıl, taş çıkarılması, taş, toprak, moloz ve benzeri maddelerin bu sulara dökülmesi gibi durumların söz konusu olduğu hallerde, 9. Maddesine göre ise Iç sular şayet sulama, enerji istihsali gibi maksatlarla kullanılacak ise üreme ve istihsale olumsuz tesir edebilecek bu teşebbüsler sırasında, mevcut su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirlerin alınması, Kanunun 20. Maddesine göre su ürünlerinin ya da bunları tüketerılerirı sağlığına zarar veren maddelerin, iç sular ve denizlerdeki istihsal alanlarına veya civanna dökülmesi veya döküleceği şekilde tesisatlar yapılması yasak olduğundan, faaliyetlerden kaynaklanabilecek zararlı maddelerin su ortam ana ulaşmasının engellenmesi, Ayni kanunun 22. Maddesine göre akarsularda su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağlar kurulması, bent, çit ve benzeri engelleme lhaliyetleıi söz konusu olduğunda; yani akarsular üzerinde baraj ve regülatör gibi tesisler kurulmuş ya da kurulacak ise su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması, Söz konusu olan su kaynağı üzerinde daha önceden kurulmuş olan su ürünleri yetişıiricilik çiftliklerinirı, zarar görmemesi amacıyla tesislerin ihtiyacı olan su miktarının, suyun fiziksel özellikleri bozulmayacak şekilde bırakılarak ( kapalı boru sistemi v.s.) faaliyet gösterilmesi gerekmektedir. Yukanda belirtilen hususlara uyulacağının taahhüt edilmesi halinde Erzurum İli, Çat İlçesi, sınırlannda Büyüksu Çayı üzerinde Ankira Enerji Uretim Ltd. Şti tarafından yapılması planlanan Ankira Barajı ve HES ( MWm / MWe ) Projesi ile ilgili olarak il Müdürlüğümüz açısından bir sakınca bulunmamaktadır. Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. 169

188 Bingöl İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje alanında kalan tarım arazilerinin korunamsı amacıyla 5403 sayılı kanun ile proje alanında Mera alanları ile ilgili 4342 sayılı kanun ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında gerekli izinlerin alınnınsı şartı ile Kurumumuzca herhangi bir sakınca yoktur. Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Proje ile ilgili olarak; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ile Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşçere Haritası (Proje alanına ait 1/ Ölçekli Meşcere Haritası bulunmamaktadır.) Ek-5 de verilmiştir. Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje alanı Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Horasan Orman İşletme Şefliği sınırlarında, Meşcere işletme şekli B-Muhafaza karakterli işletme sınıfında, Meşcere tipi ise Z (Tarım Arazisi (Tarla, Meyvelik, Sebzelik, Bağlık vs. gibi)), OT (Ağaçsız Orman Toprağı) olduğu belirtilmiştir. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje alanı Bingöl Orman İşletme Müdürlüğü ne bağlı, Ilıca Orman İşletme Şefliği sınırlarında, orman sayılan alanlardan olmadığı, orman ağacı bulunmadığı, Meşcere tipi OT (Ağaçsız Orman Toprağı) olduğu belirtilmiştir. Proje kapsamında söz konusu orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 Sayılı 170

189 Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. Kesilecek ağaç miktarı ve ağaç türleri v.s. izin aşamasında hazırlanacak 1/1000 Ölçekli ağaç röleve planları ile belirlenecektir. Orman alanları ile ilgili hususlara IV.2.10 başlığı altında detaylı olarak değinilmiştir. Projenin orman alanlarına muhtemel olumsuz etkileri; orman yangınları ve toz oluşumudur. Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulundurulacak olup, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ilgili madde hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacaktır. Faaliyet nedeniyle orman alanları üzerine olabilecek diğer bir etki de toz oluşumudur. Toz oluşumu bitkilerin stomalarının kapanması ve bunu takiben solunum ve fotosentez gibi hayati fonsiyonları yerine getirememesine neden olur. Sonuç olarak bu durum, bitkilerin yapraklarının solmasına ve ilerleyen zamanlarda bitkinin ölümüne yol açabilir. Ancak projenin inşaat aşamasında yapılacak olan kazı işlemleri sırasında tozumanın önlenmesi için arazi spreyleme yöntemiyle sulanacaktır. Ayrıca proje kapsamında ilgili yönetmelik hükümlerine riayet edilecek olup sınır değerler aşılmayacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin faaliyete açılmasına kadar yapılacak işlemlerde kullanılacak olan makine ve ekipmanlarda dizel yakıt kullanacaklardır. Tesis alanında yapılacak inşaat çalışmalarının 4 yılda tamamlanması planlanmış olup, makine ve ekipmanlarda Tüpraş-400 dizel yakıtı kullanılacaktır. Faaliyet alanında kullanılacak araç ve iş makinelerinin sayıları ve tüketebilecekleri yakıt miktarı Tabloda verilmiştir. 171

190 Tablo 84. Faaliyet Alanında Kullanılacak Araç ve İş Makinelerinin Sayıları ve Tüketebilecekleri Yakıt Miktarı Araçlar ve İş Makineleri Adet Max, Çalışma Süresi (saatli_gün) Yakıt Miktarı(Ort.) Araç Gücü(Ort.) Ekskavatör ,9 kg/sa*4 283 kw*3 Loader ,85 kg/sa*4 93,5 kw*2 Kamyon ,7 kg/sa* kw*7 Delici ,7 kg/sa*2 186 kw*2 Jumbo ,47 kg/sa*3 175 kw*3 Beton pompası ,47 kg/sa*1 175 kw*1 Motopomp ,9 kg/sa*2 283 kw*2 Mobil Vinç ,7 kg/sa*1 186 kw*1 Konkasör ,4 kg/sa*1 205 kw*1 Beton Santrali ,4 kg/sa*1 205 kw*1 Toplam ,88 kg/sa 4572 Kw Faaliyet sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Proje alanında kullanılan iş makinelerinde yakıt olarak dizel yakıtı kullanılacak olup, dizel yakıtının genel özellikleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 85. Motorin Özellikleri Özgül Ağırlık 0,82-0,86 Alt ısıl değer kcal/kg Tutuşma Noktası C C %85,1 H 2 % 12,6 0 2 %1,4 5 %0,9 1 kg dizel yakıtından oluşacak emisyonlar için EPA AP 42 Section 3.3 Dizel İçin Emisyon Faktörleri aşağıdaki tabloda verildiği şekildedir. Tablo 86. EPA AP 42 Section 3.3 Gasoline ve Dizel Yakıtlar İçin Emisyon İçin Emisyon Faktörleri Katsayilar Parametre Lb/beygir-saat Kg/kw-saat* S0 2 2,O5 x lo -3 0, NO x 0,031 0, CO 6,68 x lo -3 0, PMİO (Toz) 2,20 x lo -3 0, Dönüşüm faktörü olarak 0,608 kullanılmıştır. (Kaynak; EPA AP 42 Section 3.3 Tablo 2.3-1b) 172

191 İş makinelerinin saatlik tüketimi 372,88 kg/saat olup toplam araç gücü 4572 kw dır. Faaliyet bölgesinde oluşacak toplam emisyonların aşağıdaki tablodaki gibi olacağı tahmin edilmektedir. Tablo 87. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar Toplam Araç Gücü ve Yakıtm Miktarı Yakıt Miktarı Araç Gücü 372,88 kg/sa 4572 kw Parametreler Kg/kw-saat* Hesaplanan Emisyonlar Kg/saat SKHKKY Ek-2 Tablo 2.1. Sınır Değerler Kg/saat S0 2 0, ,015 6 kg/saat NO x 0, ,231 4 kg/saat CO 0, ,05 50 kg/saat PMİO (Toz) 0, ,016 1 kg/saat Hesaplanan bu değerler tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek 2 Tablo 2.1 de verilen "Normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için kütlesel debiler" değerleri ile karşılaştırıldığında, SKHKKY EK 2 Tablo 2.1. de verilen sınır değerleri aşılmadığı için hava kirliliği dağılım modellemesi yapılmamıştır. İnşaat faaliyetleri kapsamında kullanılacak iş makinelerinden kaynaklanacak emisyonlar geçici ve aralıklı olacaktır. Proje alanında ekskavatör, kamyon, yükleyici v.b. ağır iş makineleri kullanılacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması sırasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; kurulacak şantiyede oluşturulacak makine parkının ilgili biriminde veya ruhsatlı izinli benzin istasyonlarında yapılacaktır. Faaliyet süresince kullanılacak araçların yakıt sistemleri sürekli kontrol edilecek ve araçların egzoz gazları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 173

192 V Su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), Proje kapsamında beton yapımı, beton malzemesinin yıkanması, kırma-eleme tesisinde toz emisyonunun önlenmesi, inşaat alanı içerisinde toprak yolların nemlendirilmesi ve tesiste çalışan personel için gerekli içme ve kullanma suyuna ihtiyaç duyulacaktır. İnşaat işlemleri sırasında beton yapımı, beton malzemesinin yıkanması, kırmaeleme tesisinde toz emisyonunun önlenmesi, inşaat alanı içerisinde toprak yolların nemlendirilmesi için ihtiyaç duyulacak su, Bingöl İl Özel İdaresinin görüşünde belirtildiği üzere (Bkz.Ek-20) inşaat ve işletme aşamasında yüzeysuyu, yer altı suyu ve kaynak sularının kullanımı ile ilgili olarak ilgili kurumlardan gerekli izinler alınarak karşılanacaktır. Tesiste çalışacak personelin ihtiyaç duyacağı içme ve kullanma suyu yakın çevrede bulunan kaynaklardan karşılanacak, bu kaynakların yeterli olmaması durumunda Karlıova Belediyesinden tankerler vasıtasıyla karşılanacaktır. Karlıova Belediyesi nden alınan yazı Ek-19 da verilmiştir. Proje inşaat aşamasında inşaat çalışmalarının yoğunluğuna bağlı olarak değişiklik göstermekle birlikte 200 personel çalıştırılması planlanmaktadır. İnşaat aşamasında çalışacak olan personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksular için paket arıtma sistemi kurulacaktır. İşletme aşamasında ise 10 personel çalıştırılması planlanmaktadır. İşletme aşamasında çalışacak olan personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksular için santral alanı içerisinde fosseptik kurulacaktır. Buna göre personelin ihtiyaç duyacağı su miktarı; Bir kişinin su tüketimi Çalışacak kişi sayısı Gerekli su miktarı = 150 lt/ kişi-gün = 200 kişi = 150 lt/kişi-gün x 200 kişi = lt/gün = 30 m 3 /gün İnşaat aşamasında günlük yaklaşık olarak 30 m 3 civarında içme ve kullanma suyuna ihtiyaç olacaktır. Bu suyun tamamının atık suya dönüştüğü varsayıldığında inşaat 174

193 aşamasında günlük 30 m 3 civarında atık su oluşacaktır. İşletme aşamasında çalışacak personel için 1,5 m 3 /gün su tüketimi olacaktır. Çalışacak personelden kaynaklı atık sular için inşaat aşamasında SKKY Madde- 32 ye göre paket arıtma sistemi kurulacaktır. Arıtma tesisinde biyolojik arıtmadan geçtikten sonra çıkan su, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo e uygun olarak arıtıldıktan sonra alıcı ortam deşarj standartları na uygun olarak deşarj edilecek olup Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca deşarj izni alınacaktır. Arıtma tesisi için, proje onayı 2012/9 sayılı ve Atıksu Arıtma/Derin Deniz Deşarj Tesisi Proje Onayı genelge kapsamında yapılacak olup, gerekli izinler alınacaktır. İşletme aşamasında tesiste çalışan personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. İşletme aşamasında ise santral alanı içerisinde kurulması planlanan fosseptik 4 m x 3 m x 3 m ebatlarında 36 m 3 hacimli olması planlanmakta olup, yaklaşık 20 günde bir yatırımcı firma tarafından ücreti mukabilinde vidanjör vasıtası ile çektirilerek Karlıova Belediyesine ait atıksu arıtma tesisine deşarj edilecektir. Söz konusu fosseptik planı, paket arıtma tesis planı ve Karlıova Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. Projenin inşaat aşamasında başlıca su kullanımı noktaları şöyledir; a) Beton Santralinde Normal Betonun Hazırlanmasında Kullanılması Gereken Su Beton Santrali 50 m 3 /saat kapasiteli olacaktır. 1 m 3 beton üretimi için 0,14 m 3 su kullanılacaktır. Buna göre gerekli su miktarı; Gerekli su miktarı = 50 m 3 /saat x 0,14 m 3 (su) / 1 m 3 (beton) =7 m 3 /saat Günlük gerekli su miktarı= 7 m 3 /saat x 16 saat / 1 gün = 112 m 3 /gün b) Beton Santrallerinde Ekipmanlarının (Transmikser, Pompa Vb.) Yıkanması İçin Gerekli Su Beton mikserinin yıkanması için günlük 1 m 3 su kullanılması düşünülmektedir. Transmikserin yıkanması işlemi için ise; 175

194 Günde her bir araç için 0,5 m 3 su kullanıldığında günde 120 sefer yapan transmikser için 60 m 3 su kullanılacağı düşünülmektedir. Günde her bir araç için 0,5 m 3 su kullanıldığında günde 240 sefer yapan transmikser için 120 m 3 su kullanılacağı düşünülmektedir. c) Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi (Konkasör) İçin Gerekli Yıkama Suyu, Konkasör Tesisinde malzemenin yıkanması için 30 m 3 /gün su kullanımı düşünülmektedir. Konkasör tesisinde oluşacak tozun engellenmesi için kullanılacak su buharlaşacağından atık su oluşumu söz konusu olmayacaktır. d) Kum Çakıl ve Filtre Malzemesinin Yıkanması İçin Gerekli Yıkama Suyu, Tesis ünitelerinin inşaatı sırasında kum çakıl ve filitrelerin yıkanması esnasında yaklaşık 60 ton su kullanılacağı düşünülmektedir. e) Tozumanın Önlenmesi Amaçlı Spreyleme Suyu Bölgede yağışlı ve kar örtülü günlerin dışında uygulanacak bu işlem için günlük ortalama 15 m 3 /gün su tüketiminin olacağı öngörülmektedir. f) Personel İçin İçme-Kullanma Amaçlı Suyu Kullanma Suyu İhtiyacı = 30 m 3 /gün dür. Toz çıkışını önlemek için arazözle yapılacak olan sulama kaynaklı su, buharlaşma ve toprak tarafından emilmesi ile bertaraf olacağından, malzeme ocaklarında ve kırmaeleme-yıkama tesisinde ve beton santrali bünyesinde inşaat süresince yıkama işlemlerinden (kum çakıl, filitre, ekipman vs.) kaynaklı sular ise çökeltim havuzuna iletilerek dinlendirilmesi ve çökelim sağlandıktan sonra sisteme geri devir ettirilerek tekrar kullanımı sağlanacağından herhangi bir deşarj işlemi söz konusu olmayacak ve bu kullanımlardan kaynaklı bir atıksu oluşmayacaktır. Bu kapsamda yalnızca sosyal ihtiyaçlar için personelin içme ve kullanma suyundan kaynaklı atıksu oluşumu söz konusu olacaktır. Söz konusu projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus, SKKY i Tablo 1 değerleri (radyoaktivite değerleri hariç) esas alınarak çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesi yapılmış olup, analiz sonuçları Ek-18 de verilmiştir. 176

195 Proje kapsamında oluşacak atıksuların bertarafında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik; tarih ve sayılı) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Enerji iletim tüneli inşa çalışmalarında, tünel açılması sırasında tünel içerisinden çıkacak sular ise drenaj sistemi ile alınarak tünel dışına çıkartılacaktır. Bu sularda askıda katı madde fazla olduğundan iletim tünelinden çıkan su herhangi bir kimyasal değişime uğramadığından arıtma işlemi söz konusu olmayacak, sular çöktürme havuzunda dinlendirildikten sonra inşaat çalışmalarında tekrar sulama amaçlı kullanılacaktır. Söz konusu proje enerji üretmek amacıyla planlanmıştır. İnşaat aşamasında açığa çıkan çevresel etkiler; Projenin inşaat çalışmaları süresince geçici olacak olup, işletmeye geçilmesi ile bitecektir. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Ankira Barajı ve HES kapsamında yapılacak inşaat çalışmalarından kaynaklanacak katı atıklar arasında, temel hafriyatı ve diğer hafriyat işlemlerinden kaynaklanacak atıklar, inşaat çalışmalarından kaynaklanacak demir, tahta vb atıklar, ambalaj atıkları, çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atıklar yer almaktadır. Evsel nitelikli atıkların içerisinde tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan katı atıklar (kağıt, cam, plastik, metal kutular vb.) organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve tarih ve sayılı R.G de yayımlanan Ambalaj Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümleri doğrultusunda geri dönüşüm tesislerine verilecektir. Proje kapsamında çalışacak personelden meydana gelecek evsel nitelikli katı atık miktarı, günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı kg değeri kullanılarak şu şekilde hesaplanmaktadır: İnşaat Aşamasında Çalışan Personel Sayısı Günlük kişi başı katı atık miktarı Oluşacak katı atık miktarı 200 kişi 1,28 kg/kişi-gün 200 kişi x 1,28 kg/kişi-gün= 256 kg/gün 2 T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Atık Yönetimi Eylem Planı ( ). 177

196 İşletme aşamasında 10 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak personel için şantiye kurulacaktır. Personel barınma-konaklama gibi duş, tuvalet vb. sosyal ihtiyaçlarının şantiyeden karşılanması planlanmaktadır. İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 256 kg/gün, işletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 12,8 kg/gün katı atık meydana gelecektir. Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları, plastik, cam, büro atıkları (kağıt vb.) türü atıklar bulunacaktır. Oluşacak evsel nitelikli bu atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi tarafından ücreti mukabilinde Karlıova Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Söz konusu Karlıova Belediyesi ile yazışmalar yapılmış olup, alınan yazı Ek-19 da verilmektedir. Katı atıkların toplanması, biriktirilmesi ve uzaklaştırılması Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere yapılacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği gibi; denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara ve çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesi yasaktır. Bu sebeple oluşacak katı atıklar (metal, cam, plastik, kağıt vb.), biriktirme kaplarında niteliklerine göre ayrı ayrı toplanarak görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde kapalı özel araçlarla taşınacaktır. Atıkların biriktirildiği kaplar sürekli olarak kapalı tutularak kemirici hayvan ve haşerenin önlenmesi sağlanacaktır. Bu kaplar uygun aralıklarla dezenfekte edilerek tekrar kullanıma sunulacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışacak personelin yemek ihtiyacı vb. durumlarda herhangi bir nedenle bitkisel yağ oluşması durumunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince, sızdırmaz, iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı kaplarda biriktirilecek ve lisanslı taşıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Faaliyet süresince, tarih ve sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Başbakanlık Genelgesi ve diger mevzuatların ilgili hükümlerine uyulacaktır. 2-Hafriyat ve Pasa Atıkları Proje kapsamında yer alan tesislerin inşaatı öncesinde arazinin hazırlanması ve temel kazısı çalışmaları yapılacaktır. Bu çalışma kapsamında çok az miktarda yüzeydeki 178

197 bitkisel toprak sıyrılacaktır. Yapılacak kazı çalışmaları neticesinde hafriyat atığı oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat çalışmaları sonucunda bitkisel toprak, santral ve ünitelerin kazı çalışmaları sırasında oluşacak hafriyat atığı malzemeler ve konkasör tesisinde oluşan pasa malzemeleri inşaat alanı dışındaki alanlara rastgele atılmasını önlemek amacıyla kamyonlara yüklenerek proje kapsamında belirlenen kazı kazı fazlası malzeme depo sahalarına taşınacak ve burada geçici olarak depolanacaktır. Daha sonra inşaat aşamasının bitiminde tesislerin alandan kaldırılması birlikte restorasyon çalışmaları kapsamında arazi tesviyesi için kullanılacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan arazi hazırlama çalışmaları sırasında oluşacak olan hafriyat malzemesinin bir kısmı beton agrega malzemesi olarak bir kısmı ise inşaat aşamasında yol düzenlemeleri, duvar arası desteği, arazinin düzeltilmesi (çukurluk kısımlarının doldurulması) işler için kullanılacaktır. Geriye kalan işe yaramayan hafriyat malzemesi ise seçilen depo sahasında depolanacaktır. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kazı fazlası malzeme sahası 1/1000 Ölçekli İmalat Haritası ve Kesitleri ile Restorasyon Haritası ekte verilmektedir (Bkz.Ek-10). Hafriyat atıklarının dere yataklarına boşaltılması söz konusu olmayacaktır. Faaliyet alanı çevresindeki akarsular ve mevsimsel akış gösteren kuru dere yatakları zarar görmeyecek, dere yataklarına pasa malzeme vb. atıklar atılmayacak ve oluşubilecek çevre kirliliği engellenecektir. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama sahasının dere yatakları kenarında olması halinde, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. 3-Çöktürme Havuzu, Tünel Sızma Sularını Dinlendirme Havuzu Dip Çamuru Beton Santrali-Konkasör Tesisi sahası içerisinde yapılacak olan çökeltim havuzu ile kullanılan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacak veya oluşacak atıksuların alıcı ortama deşarjdan önce atıksuların nötralizasyonu sağlanarak alıcı ortama verilmesi söz konusu olacaktır. Nötralizasyon tankından çökeltim havuzuna gelen sular ph: 6-9 (S.K.K.Y.) aralığına getirilmiş olup belli aralıklarla alıcı ortama verilir. Çöken çamur ise sisteme geri devir ettirilerek tekrar kullanımı sağlanacaktır. 179

198 Tünel Sızma Sularını Dinlendirme Havuzu tabanında birikecek malzeme, tabandan sıyrılarak alınacak ve havuza yakın bir yere serilecek olup bu malzeme proje alanı içerisindeki kazı fazlası malzeme sahasına götürülecektir. Enerji iletim tüneli inşa çalışmalarında, tünel açılması sırasında tünel içerisinden çıkacak sular ise drenaj sistemi ile alınarak tünel dışına çıkartılacaktır. Bu sularda askıda katı madde fazla olduğundan iletim tünelinden çıkan su herhangi bir kimyasal değişime uğramadığından arıtma işlemi söz konusu olmayacak, sular çöktürme havuzunda dinlendirildikten sonra inşaat çalışmalarında tekrar sulama amaçlı kullanılacaktır. 4- İnşaattan Kaynaklı Katı Atıklar İnşaat çalışmaları esnasında, kalıplık kereste artıkları, çimento ambalaj kağıdı, inşaat demiri, demir boru, beton ve enjeksiyon artığı malzemeler vb, atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Bu atıklar şantiye alanı içerisinde uygun bölgelerde toplanarak, bunları değerlendiren lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir Beton ve enjeksiyon atığı malzemeler ise dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Bu atıklar kesinlikle atılmayacak ve/veya alıcı ortamlara verilmeyecektir. Ambalaj Atıkları; Proje kapsamında çalışacak personelden ve inşaat malzemelerinden (çimento, boru vs) kaynaklı ambalaj atığı oluşması söz konusudur. Tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan bu atıklar, organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve geri dönüşümleri için lisanslı firmalara verilecektir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ömrünü Tamamlamış Lastikler; Projenin inşaatı için kullanılacak olan iş makinalarının lastik değişimleri yeterli altyapıya sahip olan yetkili servislerde gerçekleştirilecektir. Ancak araç ve iş makinelerinin lastiklerinin şantiye sahasında değiştirilmesinin gerekmesi halinde oluşacak atık lastiklerin geri kazanımı esas alınacak; geri kazanım ve bertaraf işlemleri, hava, su, toprak, bitki ve hayvanlar üzerinde tehlike yaratmadan, ses ve koku yoluyla çevreye herhangi bir olumsuz etkide bulunmadan ve doğal çevre ile koruma alanlarına zarar vermeden yapılacaktır. Ayrıca, ömrünü tamamlamış lastikler hangi sebeple olursa olsun vadi veya çukurlarda dolgu malzemesi olarak kullanılmayacak, katı atık depolama tesislerinde 180

199 depolanmayacak, ısınmada kullanılmayacak, gösteri ve benzeri fiilleri kapsayacak şekilde her ne amaçla olursa olsun yakılmayacaktır. 5-Tıbbi Atıklar 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu nun 180. maddesine göre, 100 den 500 e kadar işçi istihdam edecek olan işyerlerinde bir revir kurulması zorunludur. Bu kapsamda Revir ünitesi kurulacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin revir ünitesinde yapılacak olan ilk yardım müdahaleleri dışında en yakın sağlık ocağı, hastane gibi sağlık kuruluşlarından faydalanılacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin, şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahalesi gibi durumlarda şantiye binasında bir miktar tıbbi atık oluşması muhtemeldir. Oluşacak tıbbi atıklar tarih sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbî Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak diğer tüm atıklardan ayrı olarak toplanarak bertarafı sağlanacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından Erzurum İli Çat İlçesi ile Bingöl İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali ve bu tesise malzeme temini amacıyla malzeme ocakları, konkasör tesisi ve beton santrali yapılacak olup inşaat çalışmaları esnasında kullanılan makinelerden dolayı gürültü oluşacaktır. Aşağıda yapılan hesaplamalarda tüm makinelerin aynı anda kullanıldığı varsayılmıştır. İnşaat aşamasında kullanılan makinelerin ses güç düzeyleri motor güçleri kullanılarak hesaplanmış ve aşağıdaki tablo da verilmiştir. Tablo 88. Ses Güç Düzeyleri Makine Miktarı (Adet) Gürültü Seviyesi (dba) Ekskavatör Loader Kamyon Delici Jumbo Beton pompası 1 97 Motopomp Mobil Vinç

200 Konkasör Beton Santrali Arazöz *Kaynak: tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Açık alanda kullanılan Teçhizat tarafından oluşturulan çevredeki gürültü emisyonu ile ilgili yönetmelik LwT = 10Log 10 ( Lwi/10)... Formül-1 (Toplam Ses Gücü Düzeyi) LwT = 10log [ (1 103/10 ) + (10 103/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 103/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 105/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 105/10 ) + ( /10 ) + ( 10 97/10 ) + (10 101/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 101/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) ] LwT=117,19 db Her bir kaynakta oluşan ses gücü düzeyinde uzaklığa göre oluşacak azalma miktarı aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır. L pt = L wt + 10 Log (Q/A)... Formül-2 (Toplam Ses Basınç Düzeyi) A= 4 π r 2 Q= yönelme katsayısı(arazi tipine göre Q = 1) L pt = L wt + 10 log (Q/A) Yukarıdaki hesaplamalar sonucunda oluşturulan mesafeye göre ses basınç düzeyi grafiği aşağıda verilmiştir. Tesis inşaat aşamasında kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı Hz. olduğundan, her bir noktanın ses basıncı düzeyi, yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Bu durumda L pt = L gündüz kabul edilebilmektedir. Tablo 89. Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı Mesafe LpT Mesafe LPT

201 120 İşletme Aşamasında Meydana Gelen Lgündüz m 100 Lgündüz (dba) Mesafe (m) İşletme Aşamasında Meydana Gelen Lgündüz m 50 Lgündüz(dBA) Mesafe (m) Grafik 47. İnşaat Sırasında Oluşan Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23 gereğince; şantiye alanı çevresel gürültü düzeyleri L gündüz cinsinden Tablo 5 deki sınır değerleri aşamaz. Tablo 90. Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Faaliyet Türü (yapım, yıkım ve onarım) L gündüz (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer Kaynaklar 70 Söz konusu proje yukarıdaki tabloda Diğer Kaynaklar içerisinde değerlendirilmiştir. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 183

202 Madde 23, 1.bendinin a fıkrasında belirtilen ve Ek VII de verilen Tablo-5 te ki Şantiye alanı için Çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba olarak tanımlanmıştır. Proje alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde ocak ve tesis alanında oluşan gürültü seviyesi çalışma alanından sonra 60 metreden önce 70 dba sınır değerini sağlamaktadır. Buna göre proje alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan 60 m çevresidir. Çalışma alanının 60 m çevresinde gürültüden etkilenecek herhangi bir yerleşim yeri bulunmamaktadır. Bu nedenle ocak ve tesis alanında yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak gürültünün olumsuz etkisi beklenmemektedir. Dolayısıyla Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23, 1.bendinin a fıkrasında belirtilen Şantiye alanı için Çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba yı aşmamalıdır. Bu değer, tarih ve sayılı Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ve Ek VII de verilen Tablo-5 çerçevesinde gürültü yönünden olumsuz etkilenmesi söz konusu değildir. Ayrıca ünitelerin inşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacak ve en yakın yerleşim yerlerinin gürültüden etkilenmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Aynı zamanda yukarıda yapılan hesaplamalarda tüm makinelerin aynı anda kullanıldığı varsayılarak maksimum hesaplama yapıldığından gürültü seviyesi etki alanı 60 metre bulunmuştur. Fakat tüm ünitelerin inşaat aşaması birlikte başlamayacağı için söz konusu gürültü seviyeleri de 60 metrenin daha da altına düşecektir. Zaten, inşaat süresi geçici olup işletme aşamasına geçileceği için de ünitelere en yakın yerleşim yerleri gürültü oluşumundan kısa süreli etkilenecektir. Fakat bu etkinin de gerekli önlemler alınarak minimum seviyede tutulması sağlanacaktır. Tablo 91. Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, (Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi Ve Beton Santrali) Ünitelerine En Yakın Yerleşimler ve Gürültü Seviyeleri Baraj Gövdesi İletim Tüneli Ünite Adı Yerleşim Uzaklık (m) P T = L gündüz dba Değerleri Hasar Mah dba Bayındır Köyü dba Hasar Mah dba Geçitli Köyü dba Santral Geçitli Köyü dba 1 Nolu Kaya Ocağı Geçitli Köyü dba 2 Nolu Kaya Ocağı Bayındır Köyü dba Kazı Fazlası Malzeme Alanı Geçitli Köyü dba Şantiye Alanı Geçitli Köyü dba Geçirimsiz Malzeme Sahası (Kil Ocağı) Geçitli Köyü dba 1 Nolu Geçirimli Gereç Çimenözü Köyü dba 184

203 Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) ) 2 Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) (Konkasör Tesisi, Beton Santrali) 3 Nolu Geçirimli Gereç Sahası (Kum-Çakıl Ocağı) Geçitli Köyü Geçitli Köyü Mollaşakir Köyü dba 54 dba 48 dba Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de verilmiş olup bu tedbirlere göre; İnşaat faaliyetinin başladığı zaman diliminde yörede, kuluçka faaliyetine başlamış türler ile daha sonra bu kesimlerde üreme davranışı içerisinde girebilecek yabanıl formların bulunabilmesi söz konusu olabilecektir. Meydana gelen gürültülerdeki ses düzeylerinin yüksek olması durumunda üreme faaliyeti içerisindeki formların kuluçkayı, hatta yavru bakımını bile yarıda bırakma riskleri söz konusu olabilecektir. Gürültü düzeyinin düşürülmesine yönelik olarak alınacak önlemler ile bu gürültü düzeyinin alanı yurt olarak seçebilecek fauna elemanlarını ortamlarından göçe zorlayıcı bir düzeyde olmamasına özen gösterilecektir. Ya da her türün kuluçka dönemleri-en azından-konunun uzmanlarınca bilindiğinden, sadece faaliyet alanında kuluçkaya yatan türlerin kuluçka periyodu esnasında, yani bu bölge için nisan-haziran ayları arasında en yüksek düzeyde gürültülere neden olan araçların çalışmalarına ara verilecek ya da kaynağında perdeleme çalışmaları, geceleri çalışmama uygulaması, eski ve bakımsız araç gereç ve donanımın kullanılmaması, bakım ve onarımların zamanında ve hakkıyla yerine getirilmesi gibi uygulamalardan istifade edilecektir. Söz konusu Ekolojik Değerlendirme Raporu ndaki (Bkz.Ek-15) diger tedbirlere de harfiyen uyulacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, Proje kapsamında çalışacak personel sayısı; inşaat aşamasında 200 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişi olarak planlanmaktadır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. 185

204 V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, Ankira Barajı ve HES Projesi peyzaj onarımının amacı inşaat sonrasında bozulan peyzajın ve habitat alanlarının eski haline kavuşturulması ve/veya iyileştirilmesidir. Projenin peyzaj onarım hedeflerine ulaşılabilmesi amacıyla uygulanması gereken müdahale biçimleri ile buna göre alanda yapılacak müdahaleler; kıyı düzenlemesi, toprak yönetimi (rehabilitasyon), erozyon kontrolü, görüntü perdelemesi, geçici tesis alanlarında peyzaj onarımı olarak altı grupta toplanmıştır. Bu alanlara nasıl müdahale edileceği bitkisel ve yapısal boyutlarıyla Ek-16 da verilen Peyzaj Onarım Planında detaylı olarak anlatılmıştır. Yüzeyde bulunan bitkisel toprak kayıplarının önlenmesi büyük önem arz etmektedir. Bundan dolayı, inşaat çalışmaları öncesinde, ünite yerlerinde bulunan bitkisel toprak yüzeyden sıyrılacaktır. Bu toprak, kazı fazlası malzeme depo alanında diğer hafriyat malzemesinden ayrı olarak depolanacaktır. Bitkisel toprağın özelliklerini kaybetmemesi için mümkün olan en geç zamanda yüzeyden sıyrılacak ve mümkün olan en erken zamanda yeniden yüzeye serilecektir. Ayrıca, bitkisel toprağın yağmur ve rüzgar gibi etkenlerle kayıplarının önlenmesi için, üzeri kapatılacaktır. İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından kazı fazlası malzeme depo sahası rezarvuar alanı içinde kalacaktır. Proje kapsamındaki ocaklar, konkasör tesisi ve beton santrali faaliyetleri projenin inşaat aşamasının bitimi ile son bulacaktır. Bu üniteler yalnızca Ankira Barajı ve HES Projesi kapsamında kullanılacak ve inşaat çalışmalarının ardından sökülerek alandan uzaklaştırılacaktır. Daha sonra, bu alanların eski haline döndürülebilmesi için arazi ıslahı çalışmaları yürütülecektir. İnşaatın sona ermesi ile beraber kullanılan kazı fazlası malzeme depo sahaları hakkında tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında gerekli izinler alınması halinde kalıcı kazı fazlası malzeme depo alanı olarak düzenlenecektir. Bu kapsamda seçilen Kazı Fazlası Malzeme Sahasının mevcut durumunu ve depolama sonrası durumunu gösterir harita Ek-10 da verilmiştir. Proje kapsamındaki göl çevresinde peyzaj öğeleri yaratmak ve diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri ile ilgili herhangi bir planlama yapılmamıştır. Bu konu ile ilgili çalışmalar uygulama projeleri aşamasında yapılacaktır. 186

205 V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya-Elazığ-Bingöl- Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). Söz konusu proje alanının Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünce 2863 sayılı kanun ve ilgili mevzuat kapsamında incelenmesi ve inceleme sonucu rapor oluşturulması gerekliliği bildirilmiştir. Bu kapsamda Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü ve tutanak yazısı Ek-22 de verilmiştir. Buna göre; Söz konusu proje alanı Kurumumuz mevzuatını ilgilendirir herhangi bir sit alanı içinde olmayıp Korunamsı Gerekli Kültür Varlığı olarak tescil kaydı bulunmamaktadır. Ankira Barajı ve HES projesinin bulunduğu taşınmaz alanlar üzerinde yapılan incelemede 2863 sayılı yasa kapsamına giren herhangi bir taşınmaz kültür varlığına rastlanmamakla birlikte taşınmaz alanda yapılacak hafriyat çalışmaları sırasında herhangi bir buluntuya rastlanması durumunda 2863 sayılı yasanın 4.maddesi gereği çalışmaların durdurularak en yakın müze müdürlüğüne mülki idare amire haber verilmesi gerekmektedir. denmiştir. Projede yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne haber verilecektir. V Diğer özellikler. Bu bölümde değinilmesi gereken başka husus bulunmamaktadır. 187

206 V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek enerji üretim miktarları, (Santralın çalışma süreleri) Ankira Barajı ve HES projesi kapsamında yapımı planlanan tesislerden işletme aşamasında kullanılacak olanlar baraj gövdesi, iletim tüneli, denge bacası, cebri boru ve santral binasıdır. Bu birimlerin özellikleri Bölüm II.2 de ayrıntılı olarak verilmiştir. Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesinin inşaat-montaj çalışmalarının 4 yıl içerisinde tamamlanması planlanmaktadır. 12,76 MWm/ 12,00 MWe kurulu gücündeki santralden toplam 24,34 GWh/yıl elektrik enerjisi üretimi hedeflenmektedir. Faaliyet alanında 48 ay, ayda 30 gün ve günde 16 saat çalışılması planlanmaktadır. V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), Projenin su kaynağı, peri suyunun membasında yer alan Büyüksu Çayıdır. Büyüksu 2927 m kotlarındaki Alimurat yaylalarından doğar. Akışını genellikle batı ve Güney batı istikametinde sürdürerek proje yerine gelir. Projenin faaliyet alanının; içme ve kullanma suyu temin edilen ve temin edilmesi planlanan kıta içi yüzeysel su kaynakları havzasında kalıp kalmadığının belirtilmesi hususunda DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur (Bkz.Ek-13). DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşünde; proje alanı Bölge Müdürlüğümüz yetki ve sorumluluğunda olan herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havzasında bulunmamaktadır denilmektedir sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çerçevesince Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlanmış olup Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 9. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmıştır (Bkz.Ek-17). Su Kullanım Hakları raporuna göre; Proje alanında sulama suyu kaynağını; Büyüksu çayı oluşturmaktadır. Yapılan arazi etütlerinde bu derenin dışında YAS, kaynak suyu gibi herhangi bir sulama suyu kaynağı bulunmadığı tespit edilmiştir. Ankira barajı ve HES projesi kapsamında mansap su hakları yönünden etkilenecek olan arazilerin, II. sınıf ( Mülga KHGM ) Çayır arazileri olduğu belirlenmiştir. Bu araziler çayır arazileri 188

207 olarak belirtilmiş ise de; büyük ölçekte hazırlanan bu haritalarda küçük tarım alanları ihmal edilebilir niceliktedir. Çoğunlukla bu alanlarda sulama, geleneksel olarak ya salma sulama ya da karık sulama yöntemleri ile yapılmaktadır. İleriki dönemlerde mevcut su hakkı tespit edilmesi halinde işletme çalışması revize edilecektir. Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Mlazeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de verilmiş olup, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Ankira Barajı için belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri yüksek akım dönemi için Nisan= 2.99 m 3 /s, Mayıs= 3.71 m 3 /s ve Haziran= 1.33 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Mart aylarını kapsayan düşük akım döneminde her bir ay için 0.72 m 3 /s değeri önerilmiştir. Minimum çevresel akış debisi YOA%10 debisine eşittir (= 0.72 m 3 /s). Yüksek akım dönemi için önerilen çevresel akış debileri ilgili aylardaki doğal ıslak çevrenin % 73.9 unu karşılayacak büyüklüktedir. Düşük akım döneminde hesaplanandan daha yüksek çevresel akış değerleri önerilmiş olması nedeniyle çevresel akışla oluşacak ıslak çevre yukarıda anılan değerden daha büyük olacaktır. Tablo 92. Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirme Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları Değişken Eki m Kası m Ara. Oca k Şub. Mar t Ortalama Q_Can (Önerilen) Q_Can_Öneri/ YOA (%) Nis May Haz. Tem. Ağs. Eyl. Yıl.O rt % 10.0 % 10.0 % 10.0 % 10.0 % 10.0 % 41.6 % 51.6 % 18.5 % 10.0 % 10.0 % 10.0 % 16.8 % V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve öneriler Mansap Su Kullanım Hakları Raporu kapsamında (Bkz.Ek-17) proje alanında yapılan incelemelerde; sulama suyu kaynağını; Büyüksu çayı oluşturmaktadır. Yapılan arazi etütlerinde bu derenin dışında YAS, kaynak suyu gibi herhangi bir sulama suyu kaynağı bulunmadığı tespit edilmiştir. 189

208 V.2.4. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca biyolojik çeşitliliğin devamının sağlanması için gerekli çevresel akış miktarını belirlemek üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından en az doktora yapmış öğretim görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] Ekosistem Değerlendirme Raporu nun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından onaylanması sonucu uygun gördüğü canlı hayatının devamı için gerekli olan çevresel/ekosistem su ihtiyacı ile DSİ 9.Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanan Mansap Su Kullanım Hakları Raporu kapsamında belirlenen teessüs etmiş su hakları ihtiyacı için toplamda bırakılması gereken çevresel/ekosistem suyu dere yatağına bırakılacaktır. Ekosistem Değerlendirme Raporu ve DKMPGM Görüşü ne Göre; Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Mlazeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de verilmiş olup, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Ankira Barajı için belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri çevresel akış debileri yüksek akım dönemi için Nisan= 2.99 m 3 /s, Mayıs= 3.71 m 3 /s ve Haziran= 1.33 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Mart aylarını kapsayan düşük akım döneminde her bir ay için 0.72 m 3 /s değeri önerilmiştir. Minimum çevresel akış debisi YOA%10 debisine eşittir (= 0.72 m 3 /s). Yüksek akım dönemi için önerilen çevresel akış debileri ilgili aylardaki doğal ıslak 190

209 çevrenin % 73.9 unu karşılayacak büyüklüktedir. Düşük akım döneminde hesaplanandan daha yüksek çevresel akış değerleri önerilmiş olması nedeniyle çevresel akışla oluşacak ıslak çevre yukarıda anılan değerden daha büyük olacaktır. Mansap Su Kullanım Hakları Raporu na Göre; Mansap Su Kullanım Hakları Raporu, Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 9. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmış olup Ek-17 de verilmiştir. Yapılan arazi etütlerinde bu derenin dışında YAS, kaynak suyu gibi herhangi bir sulama suyu kaynağı bulunmadığı tespit edilmiştir. Tablo 93. Ankira Barajı Çevresel/Ekosistem Suyu Ortalama Değerleri Ekosistem Değerlendirme Raporu (l/s) A Y L A R Su Hakları Raporu Kapsamında Balık Üretim İstasyonu, Değirmen,Sulama ve İçme Suyu Su İhtiyacı Ankira Barajı İçin Toplam Değer (l/s) (I/s) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-13 de verilmiştir. Doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ve akım gözlem istasyonlarına dair bilgiler Bölüm IV.2.6 başlığı altında verilmiştir. Proje alanı ve civarında DMİ tarafından işletilen Çat, Gökoğlan ve Karlıova meteoroloji istasyonları mevcut olup, bu istasyonla ilgili bilgiler, rapor içerisinde Hidrometeorolojik bulduru haritasında verilmiştir. Proje yağış alanı Türkiye ortalamasının üstünde yağış almaktadır. Baraj yerine en yakın meteoroloji istasyonu olan Karlıova 191

210 meteoroloji istasyonudur. Yıllık toplam yağış 721,1 mm olup, toplam yağış, Türkiye ortalaması olan 643 mm den fazladır. Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda, ilgili Bölge Müdürlüğü nün (DSİ 8. Bölge veya DSİ 9. Bölge Müdürlüğü) görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem)AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla ilgili Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Proje kapsamında; DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağında uygun akış koşullarının sağlanması, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmaması, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmemesi, yatak kesitinin daraltılmaması ve doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarının bırakılması ve kontrollerinin yapılması hususlarına riayet edilecektir. V.2.5. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi) Sucul ekosistemin en önemli elemanları olan balıkların yaşam döngülerinin bir parçası olan göç faaliyetlerinin proje ile kesintiye uğratılmaması için yapımı zorunlu olan Balık Geçitleri ile ilgili bilgiler aşağıda verilmiş olup, ayrıca Ekosistem Değerlendirme Raporunda da verilmiştir. Balık geçitleri, bu tür barajlarda, projelendirme yapılırken mutlaka düşünülmesi gereken oluşumlardır. Fiziksel bir engel olarak baraj yapıları nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Balıkların göçlerini engelleyen bir yapı olarak görülen baraj yapılarındaki bu olumsuzluklar, balık geçitleri ile kısmen çözümlenebilmektedir. Balık geçitleri, yapımı gerçekleştirilen barajın konumuna ve özelliklerine göre düzenlenmektedir. Sudaki çözünmüş oksijen miktarı balıkların yüzme kabiliyetini etkilemektedir. Çözünmüş oksijen normalden 1/3 daha az ise, balıkların yüzme kabiliyeti % 60 oranında azalır. Bu nedenle sudaki oksijen miktarı, balık geçitlerinin projelendirilmesinde dikkate alınmalı ve oksijen içeriği düşük olan sularda nispeten düşük su hızları tercih edilmelidir. 192

211 Balıklar karanlıktan korktuklarından balık geçitlerinin üstünün açık olarak inşa edilmesi veya geçide ışık verecek aydınlatma pencerelerinin inşa edilmesi gereklidir. Balık geçitlerinin üstünün açık olarak inşa edilmesi bakım, onarım ve işletme hizmetleri yönünden tercih edilmektedir. Özellikle üstü kapalı ve galeri şeklinde inşa edilen balık geçitleri, feyezan sırasında silt ile dolmakta ve çalışamaz duruma gelmektedir. Bu nedenle, balık geçidinin üstü açık olması ve zorunluluk olmadıkça üstü kapalı olarak inşa edilmemelidir. Balıklar ani su akım hızı değişmelerine karşı hassasiyet gösterirler. Bu nedenle balığın geçide yönlendirilmesinde yüksek su hızı yerine, tedricen artan su akım hızları tercih edilmelidir (Bekişoğlu vd.,1987). Baraj gölündeki oksijen bakımından fakir dip sularının enerji üretimi için kullanılması mansap suyundaki çözünmüş oksijen seviyesini düşürür. Tam aksine baraj savakları suyun havalandırılmasını sağlayarak baraj mansabında aşırı çözünmüş oksijen doygunluğuna sahip olmaktadır. Yüksekten düşen sular nedeniyle hava azotunun aşırı doygunluk düzeyinde çözülmesi de balıklar için öldürücü olabilmektedir İnsan kaynaklı göç bariyerleri, göç yolunu geçilmez hale getirmesinden ve/veya balıkların yumurtlama bölgesine erişimini engellemesinden dolayı salmonid populasyonlarının hem sayısını hem de büyüklüğünü düşürmektedir (Slaney et al., 1996). Göç eden balık popülasyonlarının bir kısmı balık geçitleri bulunmasına rağmen bu geçitlerden geçememektedir. Örneğin Amerika daki Colombia nehrinde yapılan bir çalışmada balıkların % 2 ila 10 luk bir kısmının geçitlerden geçemediği tespit edilmiştir. Yine benzer şekilde Kanada daki Fraser nehrinde O. nerka populasyonunun % 25 inin geçitlerden geçemediği (Hinch and Bratty, 2000) ve Kuzey İskoçyada Conon nehrindeki Salmo salar ın %37 sinin geçitlerden geçemediği saptanmıştır (Gowans et al., 2003). Hinch ve Bratty (2000) elektromiyogram telemetrisi ile yaptıkları çalışmada neden bazı balıkların geçitlerden geçemediğini araştırmışlardır. Yaptıkları çalışmada başarısız olan balıkların geçide girmek için ardışık şekilde girişimde bulunduklarını, kritik yüzme hızının üzerinde uzun süre yüzmeye çalıştıklarını, nispeten hızlı akıntı olan bölgede yüzdüklerini tespit etmişlerdir. Tam tersine başarılı olan balıkların ise ilk seferde geçide girebildiklerini, yüksek hızda nispeten kısa süreli yüzdüklerini ve akıntının nispeten düşük olduğu bölgede yüzdüklerini bulmuşlardır. Hinch ve Bratty (2000) bu gibi durumların balıklarda anaerobik metabolizmayı arttırdığını ve dolayısıyla balıkların fizyolojik olarak tükenmesine yol açtığını öne sürmüştür. Başarısız olan balıklarda ölçülen plazma laktat, glukoz ve plazma iyon seviyeleri, geçitten geçebilen balıklardaki ile karşılaştırıldığında balıkların strese de maruz kaldığı tespit edilmiştir (Young et al., 2006). Dolayısıyla balıkların sadece fizyolojik tükenme ile değil aynı zamanda strese de maruz kaldığı ve balık geçitlerinin popülasyonlar için bir dar boğaz olabileceği öne sürülmüştür (Pon et al., 2009). 193

212 Sonuç olarak, balık geçitleri toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesi amacıyla akarsular üzerinde gerekli yapıların tesis edilmesiyle akım düzeni bozulan akarsularda, mevcut canlıların zarara görmemesi için tesisin bünyesinde inşa edilen yapılardır. Balık geçitlerinin inşa amaçlarına uygun olarak çalıştıkları, balık geçidinin memba ve mansabında aynı türlerin tespit edilmesiyle anlaşılabilir. Balık geçitleri, regülatör ve baraj inşasından önce etüd aşamasında ele alınmalı ve sistemin bir parçası olarak düşünülmelidir. Balık geçitlerinin inşası için gerekli veri toplama çalışmalarının yapılması son derece önemlidir. Bu bakımdan, konu hakkındaki çalışmalara gerekli önem verilmeli, havzanın su ürünleri yapısı, burada inşa edilecek olan balık geçidinin tipi, karakteristikleri, ekonomisi, rantabilitesi, v.b. gibi hususlar çok iyi araştırılarak, mevcut geçitlerin ihtiyaca cevap verip vermediği tespit edilmelidir. Belirlenen balık geçidi ihtiyaçları göz önüne alınarak, gerekli görülen yerlere inşa edilmelidir. Ayrıca inşa edilen balık geçitlerinin işlerliğinin sağlanması için bakım ve onarım işletmelerine azami titizlik gösterilmelidir (Bekişoğlu vd.,1987). Ülkemizde mevcut baraj ve regülatörlerde ya balık geçidi yoktur ya da iyi çalışmamakta, hatta önemli bir kısmının çalışmadığı gözlemlenmektedir. Bunun nedeni olarak da balık geçitlerinin yapılırken yukarıda bahsedilen ve yapılması gereken (göç eden balık faunası, balıkların yüzme hızı, ortalama balık boyu, hangi balık geçidinin uygun olup olmayacağı, balık geçidine verilmesi gereken su debisi vb.) araştırmaların dikkate alınmamasından ve sadece balık geçidi yapmış olmak için yapılmasından dolayı bu geçitlerden hiçbir şekilde yararlanılmamaktadır. Bu durumda hem işletmeler ekonomik olarak büyük ölçüde zarar görmekte hem de akarsuda yaşayan göç edici tüm balıklar olumsuz derecede etkilenerek popülasyonları da giderek azalmaktadır. Balık geçit tipleri arasında ülkemizde genellikle orifisli ve havuzlu tip balık geçitleri uygulanmaktadır (Tüfek, 2009). Ankira Barajı ile Büyüksu Çayı üzerinde yapılması gereken balık geçidinden geçmesi muhtemel balık türleri EK-15 de verilen Ekosistem Değerlendirme Raporunda verilmiştir. Söz konusu raporda bölgenin balık populasyonları düşünülerek proje için en uygun balık geçidi tipinin basamaklı ve havuzlu balık geçitleri olacağı değerlendirilmiştir. Basamaklı ve Havuzlu Balık Geçidi Baraj özellikleri dikkate alındığında en uygun balık geçidi yapısının havuzlu geçitler olduğu görülmektedir. Bu barajda yapılacak balık geçidinin bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özellikleri dikkate alındığında havuzlar arasındaki geçiş bölmelerinin yükseklik ve enlerinin 20 cm den küçük olmaması gerekmektedir. Ayrıca balık merdivenlerinin derinliği ve basamaklar arasındaki yükseklik ve basamaklar arasındaki mesafe ve genel eğimleri açısından da standartlara uygun olmalıdır. 194

213 Havuzlu geçidin çalışma prensibi, membadan mansaba kadar bütün kanalı, ardışık basamaklı havuzlar oluşturacak şekilde perde duvarları ile bölümlere ayırmaktır. Su, genellikle perde duvarlardaki açıklıklardan geçer ve sudaki potansiyel enerji havuzlarda kademeli olarak kırılır. Balıklar, perde duvarlarda tabanda veya üstte bulunan açıklıkları kullanarak bir havuzdan diğerine geçer. Göç eden balıklar sadece perde duvarlardan geçişte yüksek akış hızları ile karşılaşırken, hızın düşük olduğu havuzlar sığınma ve dinlenme imkânı sağlar. Havuzlu geçitlerin dip canlıları tarafından aşılabilir olması için balık geçidi tabanının pürüzlü olması şarttır. Bu pürüzlülüğü sağlamak için; balık geçidi taban betonu döküldükten hemen sonra, çapları 10 ila 20 cm arasında değişen taş bloklar, bir kısmı taban betonuna gömülüp sabitlenecek şekilde yerleştirilecektir. Şekil 18. Basamaklı balık geçidi örneği Ülkemizde var olan bir çok balık geçidinin iyi çalışmadığı bilinen bir gerçektir. Bunun önüne geçilebilmesi için balık geçitlerinin hem projelendirilmesi hem de uygulanması aşamalarında balık geçidini tasarlayan ve inşaatı gerçekleştiren firma ile Hidrobiyolog uzmanlar arasında işbirliği gerekmektedir. Balık geçitlerini yaparken; Balık geçidi girişinin akıntının yüksek olduğu nehir kıyısına konuşlandırılması, kıyı bölgesindeki taban yapısı ile balık geçidi tabanının birbirine kolayca bağlanması ve aşınmalara karşı dayanıklı olması, su çıkış noktasına (türbin veya derivasyon tüneli) olabildiğince yakın bir noktaya balık geçidi çıkışının da konumlandırılması, balıkların balık geçidi çıkışının bulamaması yada bu bölgeye yönlenememesinin önüne geçmek için çağırma suyu hızının m/sn arasında olması, ayrıca balık geçidi içindeki akıntı hızının da 2 m/sn yi geçmemesi, balık geçidi girişindeki çağırma akıntısının 45 derecelik açıdan az olacak şekilde bırakılması, balık geçidinin dipte 195

214 yaşayan omurgasız ve diğer sucul canlıların da geçişine uygun taban yapısıyla inşa edilmesi, havuzlu tiplerde havuzlar arasında 2 metreden az mesafe olması ve taban tasarımında 0.2 m kalınlığında malzeme ile kaplama yapılmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca sıklıkla kontrol yapılarak tıkanma, bozulma, aşınmalara karşı çözüm üretilmesi ve doğal görünüme uygun tasarımların yapılması gerekir (Tüfek, 2009). Bu kapsamda ÇED çalışmaları sonrasında inşaat döneminden önce kati projelerin hazırlanması amacıyla alanda yapılacak detay topoğrafik ölçümler sonucunda balık geçidi projesinin yukarıda önerilen özelliklere uygun olarak projelendirilmesi yapılacaktır. Projenin sucul ekosisteme olası etkileri ve alınması gerekli önlemler EK-15 de verilen Ekosistem Değerlendirme Raporu Hidrobiyoloji bölümünde detaylı olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte Erzurum İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje faaliyet alanı içerisinde kalan mera ya da tarım arazileri için vasıf değişikliği yapılabilmesi açısından, 4342 Sayılı Mer a Kanununun ilgili hükümlerine göre, tarım arazilerinin tanm dışı amaçlı kullanımının sağlanabilmesi açısından ise, 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun ilgili hükümlerine göre proje faaliyete geçmeden evvel, Müdürlüğümüzden ayrıca izin alınması gerekmektedir Sayılı Su Ürünleri Kanurıun 7.Maddsine göre; su ürünlori üretim ve istihsal sahalarının doldurulması, kurutulması, kısmen veya tamamen şeklinin değiştirilmesi veya buralardan kum, çakıl, taş çıkarılması, taş, toprak, moloz ve benzeri maddelerin bu sulara dökülmesi gibi durumların söz konusu olduğu hallerde, 9. Maddesine göre ise Iç sular şayet sulama, enerji istihsali gibi maksatlarla kullanılacak ise üreme ve istihsale olumsuz tesir edebilecek bu teşebbüsler sırasında, mevcut su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirlerin alınması, Kanunun 20. Maddesine göre su ürünlerinin ya da bunları tüketenlerin sağlığına zarar veren maddelerin, iç sular ve denizlerdeki istihsal alanlarına veya civarına dökülmesi veya döküleceği şekilde tesisatlar yapılması yasak olduğundan, faaliyetlerden kaynaklanabilecek zararlı maddelerin su ortamına ulaşmasının engellenmesi, Aynı kanunun 22. Maddesine göre akarsularda su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağlar kurulması, bern, çit ve benzeri engelleme faaliyetleri söz konusu olduğunda; yani akarsular üzerinde baraj ve regülatör gibi tesisler 196

215 kurulmuş ya da kurulacak ise su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması, Söz konusu olan su kaynağı üzerinde daha önceden kurulmuş olan su ürünleri yetişıiricilik çiftliklerinirı, zarar görmemesi amacıyla tesislerin ihtiyacı olan su miktarının, suyun fiziksel özellikleri bozulmayacak şekilde bırakılarak ( kapalı boru sistemi v.s.) faaliyet gösterilmesi gerekmektedir. Yukanda belirtilen hususlara uyulacağının taahhüt edilmesi halinde Erzurum İli, Çat İlçesi, sınırlannda Büyüksu Çayı üzerinde Ankira Enerji Uretim Ltd. Şti tarafından yapılması planlanan Ankira Barajı ve HES ( MWm / MWe ) Projesi ile ilgili olarak il Müdürlüğümüz açısından bir sakınca bulunmamaktadır. Denilmiştir. Bingöl İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje alanında kalan tarım arazilerinin korunması amacıyla 5403 sayılı kanun ile proje alanında Mera alanları ile ilgili 4342 sayılı kanun ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında gerekli izinlerin alınması şartı ile Kurumumuzca herhangi bir sakınca yoktur. Denilmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. V.2.6. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda, ilgili Bölge Müdürlüğü nün (DSİ 8. Bölge veya DSİ 9. Bölge Müdürlüğü) görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem)AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla ilgili Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Proje kapsamında; DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağında uygun akış koşullarının sağlanması, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmaması, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmemesi, yatak kesitinin daraltılmaması ve doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarının bırakılması ve kontrollerinin yapılması hususlarına riayet edilecektir. 197

216 Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-13 de verilmiştir. V.2.7. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Proje sahasının koruma alanları içerisinde kalıp kalmadığı Orman ve Su İşleri Bakanlığı GEODATA Coğrafi Bilgi Sistemi ne, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü 2013 Yılı Korunan Alanlar Haritası ve Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası na göre incelenmiş olup, söz konusu haritalar EK-8 de verilmiştir. Buna göre faaliyet alanının yaklaşık 7,5 km batısında Çat (Vernecik Dağı) Yaban Keçisi Yaban Hayatı Geliştirme Sahası yer almaktadır. Ayrıca ava açık ve kapalı alanlar haritasına göre faaliyet alanı Ava Yasak Sahalar içerisinde yer almaktadır. Bunun dışında faaliyet alanı ve yakın çevresinde Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri bulunmamaktadır. Faaliyetin sucul ve karasal ekosisteme olası etkileri ve alınması gereken tedbirler EK-15 de verilen Ekosistem Değerlendirme Raporunda ayrıntılı olarak incelenmiştir. V.2.8. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dahil), Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Mlazeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler detaylı olarak verilmiştir (Bkz.Ek-15). 198

217 V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı( tarım alanlarının sulanması v.b.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi ), Bingöl ilinin büyük bir kısmı, tüf, aglomera, bazalt gibi volkanik kayaçlarla örtü şeklinde kaplanmıştır. Su içeren havzalara makro ölçekte bakıldığından da; başlıcaları; Çapakçur ovası, Solhan ve Karlıova ilçeleri potansiyel su havzaları (Akifler) olarak söylenebilir. Kış mevsiminin uzun ve yoğun kar miktarının yüksek olması uzun sürede eriyerek akışa geçmesi, yer altı suyunun olumlu yönde etkilemektedir. Yukarıda adı geçen yerlerde yeraltısuyu potansiyelinin yüksek olmasında rağmen kullanılan kısım çok azdır. Bu oranlarda daha çok yüzey suları kullanılmaktadır. Karlıova merkezde açılan metrelik sondajlardan yaklaşık lt/sn, Bingöl Merkez ve ovada açılan metrelik sondajlarda ise lt/sn yeraltı suları suyu alınmaktadır. Yapımı planlanan faaliyetle; Büyüksu Çayı üzerinde inşa edilecek olan Baraj gövdesi ile 1920,00 m maksimum su kotunda alınan sular, 1163,90 m. uzunluğundaki iletim tüneli vasıtasıyla HES e iletilecektir. Bu planlamada proje debisi 27,18 m 3 /s olarak belirlenmiştir. YÜZEYSEL VE YER ALTI İÇME SUYU KAYNAĞI BİLGİLERİ ADI TÜRÜ YERİ KAPASİTESİ (m3/yıl) Abitor Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Metan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Mirzan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Gayt K.Sond. Kuyu Bingöl Merkez Tarım İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez SSK İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Beden Terbiyesi İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Erzurum İçme ve Sulama Suyu Projesi iki amaca yönelik olarak DSİ Genel Müdürlüğü VIII. Bölge Müdürlüğü tarafından geliştirilmiştir. Projenin öncelikli amacı Erzurum ilinin 25 yıllık içme suyu ihtiyacını karşılamaktır. İkinci amacı ise Sakalıkesik Ovasında ha sahayı sulamaktır. Söz konusu projenin kati proje aşamasında uygun bulunan yerlerde sondaj ve araştırma kuyuları açılacaktır. Erzurum İlinin toplam 460,252 ha tarım arazisinin %23 ü (107,990 ha ı) sulanmakta olup, %38 i (174,361 ha ı) sulamaya açılacak ve %61 i sulanabilecek alandır. Sulanan alanın %20 si DSİ tarafından %46 sı ( ha) Köy hizmetleri tarafından ve geriye kalan %34 ü ( ha) halk tarafından sulamaya açılmıştır. Tarım arazilerinin % 37.8 i ( ha) sulamaya açılacak alandır. 199

218 V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Projenin işletme aşamasında orman örtüsüne zarar verecek herhangi bir kirletici veya ormana yönelik doğrudan bir müdahale söz konusu olmayacaktır. HES projelerinde orman alanlarına etki genel olarak inşaat aşamasında ortaya çıkmaktadır. İnşaat aşamasında ünitelere denk gelen kesimlerdeki orman örtüsü kesilmektedir. İnşaat işlemleri sırasında tüm ünitelerde yapılacak kazı, doldurma, boşaltma ve taşıma işlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonu minimuma indirmek için tedbirler alınacaktır. İnşaat alanında kullanılacak yollar özellikle sıcak ve rüzgarlı havalarda sürekli arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir. Böylece nakliye sırasında olusacak toz emisyonu minimuma indirilecektir. Ayrıca savurma yapmadan yükleme boşaltma yapılacak, kamyonların üzeri inşaat alanı dışındaki nakliye sırasında branda ile kapatılacaktır. İnsaat aşaması süresince Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. İşletme aşamasında orman alanlarına olumsuz bir etki söz konusu olmayacaktır. Olası orman yangınlarına karşı gerekli her türlü koruyucu önlem alınacaktır. Şantiyede muhtemel yangınlara karşı yangın söndürme tüpleri ve malzemeleri (tırmık, kürek, balta, kova vb.) bulundurulacaktır. İşletmede yangın ihtimaline karşı her türlü tedbir alınacak ve ilgili İdare ile ilişki kurulacaktır. Proje alanı ve yakın çevresinde orman yangınları görülmesi durumunda seri bir şekilde Orman İşletme Şefliğine haber verilecek ve gerek görüldüğünde olası yangınlara müdahalede şantiye personeli de görevlendirilecektir. Proje ile ilgili olarak; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ile Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşcere Haritası Ek-5 de verilmiştir. Proje kapsamında söz konusu orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. 200

219 V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje kapsamında Erzurum İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje faaliyet alanı içerisinde kalan mera ya da tarım arazileri için vasıf değişikliği yapılabilmesi açısından, 4342 Sayılı Mer a Kanununun ilgili hükümlerine göre, tarım arazilerinin tanm dışı amaçlı kullanımının sağlanabilmesi açısından ise, 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun ilgili hükümlerine göre proje faaliyete geçmeden evvel, Müdürlüğümüzden ayrıca izin alınması gerekmektedir Sayılı Su Ürünleri Kanurıun 7.Maddsine göre; su ürünlori üretim ve istihsal sahalarının doldurulması, kurutulması, kısmen veya tamamen şeklinin değiştirilmesi veya buralardan kum, çakıl, taş çıkarılması, taş, toprak, moloz ve benzeri maddelerin bu sulara dökülmesi gibi durumların söz konusu olduğu hallerde, 9. Maddesine göre ise Iç sular şayet sulama, enerji istihsali gibi maksatlarla kullanılacak ise üreme ve istihsale olumsuz tesir edebilecek bu teşebbüsler sırasında, mevcut su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirlerin alınması, Kanunun 20. Maddesine göre su ürünlerinin ya da bunları tüketenlerin sağlığına zarar veren maddelerin, iç sular ve denizlerdeki istihsal alanlarına veya civanna dökülmesi veya döküleceği şekilde tesisatlar yapılması yasak olduğundan, faaliyetlerden kaynaklanabilecek zararlı maddelerin su ortam ana ulaşmasının engellenmesi, Ayni kanunun 22. Maddesine göre akarsularda su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağlar kurulması, bent, çit ve benzeri engelleme faaliyetleri söz konusu olduğunda; yani akarsular üzerinde baraj ve regülatör gibi tesisler kurulmuş ya da kurulacak ise su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması, Söz konusu olan su kaynağı üzerinde daha önceden kurulmuş olan su ürünleri yetişıiricilik çiftliklerinirı, zarar görmemesi amacıyla tesislerin ihtiyacı olan su miktarının, suyun fiziksel özellikleri bozulmayacak şekilde bırakılarak (kapalı boru sistemi v.s.) faaliyet gösterilmesi gerekmektedir. Yukanda belirtilen hususlara uyulacağının taahhüt edilmesi halinde Erzurum İli, Çat İlçesi, sınırlannda Büyüksu Çayı üzerinde Ankira Enerji Uretim Ltd. Şti tarafından yapılması planlanan Ankira Barajı ve HES ( MWm / MWe ) Projesi ile ilgili olarak il Müdürlüğümüz açısından bir sakınca bulunmamaktadır. 201

220 Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. Bingöl İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Bkz.EK-20); Proje alanında kalan tarım arazilerinin korunamsı amacıyla 5403 sayılı kanun ile proje alanında Mera alanları ile ilgili 4342 sayılı kanun ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında gerekli izinlerin alınnınsı şartı ile Kurumumuzca herhangi bir sakınca yoktur. Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, Proje kapsamında işletme aşamasında çalışacak personel sayısı 10 kişi olarak planlanmaktadır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. İşletme aşamasında çalışacak olan personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksular için santral alanı içerisinde fosseptik kurulacaktır. Bingöl İl Özel İdaresinin görüşünde belirtildiği üzere (Bkz.Ek-20) inşaat ve işletme aşamasında yüzeysuyu, yer altı suyu ve kaynak sularının kullanımı ile ilgili olarak ilgili kurumlardan gerekli izinler alınarak karşılanacaktır. Tesiste çalışacak personelin ihtiyaç duyacağı içme ve kullanma suyu yakın çevrede bulunan kaynaklardan karşılanacak, bu kaynakların yeterli olmaması durumunda Karlıova Belediyesinden tankerler vasıtasıyla karşılanacaktır. Karlıova Belediyesi nden alınan yazı Ek-19 da verilmiştir. 202

221 V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, İnşaat aşamasında günlük yaklaşık olarak 30 m 3 civarında içme ve kullanma suyuna ihtiyaç olacaktır. Bu suyun tamamının atık suya dönüştüğü varsayıldığında inşaat aşamasında günlük 30 m 3 civarında atık su oluşacaktır. İşletme aşamasında 10 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. İşletme aşamasında çalışacak personel için 1,5 m 3 /gün su tüketimi olacaktır. Çalışacak personelden kaynaklı atık sular için inşaat aşamasında SKKY Madde- 32 ye göre paket arıtma sistemi kurulacaktır. Arıtma tesisinde biyolojik arıtmadan geçtikten sonra çıkan su, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo e uygun olarak arıtıldıktan sonra alıcı ortam deşarj standartları na uygun olarak deşarj edilecek olup Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca deşarj izni alınacaktır. Arıtma tesisi için, proje onayı 2012/9 sayılı ve Atıksu Arıtma/Derin Deniz Deşarj Tesisi Proje Onayı genelge kapsamında yapılacak olup, gerekli izinler alınacaktır. İşletme aşamasında tesiste çalışan personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. İşletme aşamasında ise santral alanı içerisinde kurulması planlanan fosseptik 4 m x 3 m x 3 m ebatlarında 36 m 3 hacimli olması planlanmakta olup, yaklaşık 20 günde bir yatırımcı firma tarafından ücreti mukabilinde vidanjör vasıtası ile çektirilerek Karlıova Belediyesine ait atıksu arıtma tesisine deşarj edilecektir. Söz konusu fosseptik planı, paket arıtma tesis planı ve Karlıova Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, Ankira Barajı ve HES kapsamında yapılacak inşaat çalışmalarından kaynaklanacak katı atıklar arasında, temel hafriyatı ve diğer hafriyat işlemlerinden kaynaklanacak atıklar, inşaat çalışmalarından kaynaklanacak demir, tahta vb atıklar, ambalaj atıkları, çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atıklar yer almaktadır. İşletme aşamasında 10 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak personel için şantiye kurulacaktır. Personel barınma-konaklama gibi 203

222 duş, tuvalet vb. sosyal ihtiyaçlarının şantiyeden karşılanması planlanmaktadır. İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 256 kg/gün, işletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 12,8 kg/gün katı atık meydana gelecektir. Katı atık miktar ve özellikleri ile ilgili bilgiler V.1.22 başlığı altında detaylı olarak verilmiştir. Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları, plastik, cam, büro atıkları (kağıt vb.) türü atıklar bulunacaktır. Oluşacak evsel nitelikli bu atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi tarafından ücreti mukabilinde Karlıova Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Söz konusu Karlıova Belediyesi ile yazışmalar yapılmış olup, alınan yazı Ek-19 da verilmektedir. V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, Söz konusu proje yukarıdaki tabloda Diğer Kaynaklar içerisinde değerlendirilmiştir. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23, 1.bendinin a fıkrasında belirtilen ve Ek VII de verilen Tablo-5 te ki Şantiye alanı için Çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba olarak tanımlanmıştır. Ayrıca ünitelerin inşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacak ve en yakın yerleşim yerlerinin gürültüden etkilenmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Aynı zamanda yukarıda yapılan hesaplamalarda tüm makinelerin aynı anda kullanıldığı varsayılarak maksimum hesaplama yapıldığından gürültü seviyesi etki alanı 60 metre bulunmuştur. Fakat tüm ünitelerin inşaat aşaması birlikte başlamayacağı için söz konusu gürültü seviyeleri de 60 metrenin daha da altına düşecektir. Zaten, inşaat süresi geçici olup işletme aşamasına geçileceği için de ünitelere en yakın yerleşim yerleri gürültü oluşumundan kısa süreli etkilenecektir. Fakat bu etkinin de gerekli önlemler alınarak minimum seviyede tutulması sağlanacaktır. Gürültü hesapları ve gürültü kaynakları ile ilgili bilgiler V.1.23 başlığı altında detaylı olarak verilmiştir. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri Söz konusu bilgiler V.1.25 başlığı altında detaylı olarak verilmiştir. 204

223 V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi. Söz konusu bilgiler V.1.3 başlığı altında detaylı olarak verilmiştir. V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, Söz konusu bilgiler V.1.2 başlığı altında detaylı olarak verilmiştir. V Diğer özellikler. Bu bölümde değinilmesi gereken başka husus bulunmamaktadır. V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesinin inşaat-montaj çalışmalarının 4 yıl içerisinde tamamlanması planlanmaktadır. Proje kapsamında çalışacak personel sayısı; inşaat aşamasında 200 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişi olarak planlanmaktadır. İnşaat işlemlerinde çalıştırılacak teknik olmayan personel yöreden karşılanacaktır. Bölgedeki yerleşim birimlerinin nüfusu, inşaat aşamasında çalışacak personel sayısı ve inşaat süresi düşünüldüğünde projenin bölgede önemli bir ekonomik artış ve buna bağlı olarak nüfus hareketi, göç, eğitim, sağlık, kültür ve diğer sosyal ve altyapı hizmetlerinde önemli bir değişiklik beklenebilir. İşletme aşamasında çalışacak 10 personelin bölge ekonomisine önemli bir katkı yapması beklenmemektedir. Ancak inşaat işlemleri sırasında kullanılacak malzeme ve ekipmanın temini nedeniyle, inşaat çalışmaları süresince bölge ekonomisine az da olsa olumlu bir etkisi olacaktır. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda belirtildiği üzere (Bkz.Ek-14) gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; 205

224 Çimenözü (Hamzan) Köyü 2012 yılı ADNS sonuçlarına göre 149 u erkek 161 I kadın olmak üzere toplam 310 kişinin yaşadığı Çimenözü köyü, tamamen hayvancılığa dayalı bir ekonominin geçerli olduğu bir yerleşim birimidir. Kış aylarında köyde çok az hane kalmaktadır (8-9 hane). Yaz aylarında ise hane sayısı 20 ilâ 25 kadar olmaktadır. Köye bağlı Hasan Komu ndaki hane sayıları da hemen hemen aynıdır. Köyde 1000 kadar küçükbaş ve 150 kadar büyükbaş hayvan mevcuttur. Köyün otlakları Hasan Komu bölgesinde Bingöl Dağı yaylaları ya da Devle Yaylası olarak adlandrılan bölgededir. Nisan ayından Ekim ayının sonuna kadar küçükbaş hayvanlar yaylada tutulmaktadır. Kışın ağıllarda tutulan hayvanlar barajın üzerine yapılacağı Büyüksu Çayı nın sol sahilindeki tapulu arazilerde üretilen çayır bitkileriyle beslenmektedir. Genç nüfus büyük oranda İstanbul ve Almanya da çalışmaktadır. Köyde 4 sınıflı ilkokul mevcuttur ve burada 15 kadar öğrenci öğrenim görmektedir. Ancak öğrenci sayısının azalması nedeniyle okulun önümüzdeki öğrenim yılında kapatılması söz konusudur. Geçitli (Gelan) Köyü 2012 yılı ADNS kayıtlarına göre 247 si erkek, 232 si kadın olmak üzere 70 hanede toplam 479 kişinin yaşadığı Geçitli köyü, 1 km. güneyindeki Mollaşakir ve 4 km. batısındaki Çukurtepe köyleriyle birlikte havzanın en kalabalık köyüdür. Diğer köylerle karşılaştırıldığında bu yüksek nüfus, söz konusu iki köyle birlikte Geçitli köyünün bu nüfusun geçimini temin edecek ekonomik altyapıyı koruduğunu göstermektedir. Köyde yaz nüfusu ile kış nüfusu arasında dikkat çekici bir fark yoktur. Temel geçim biçiminin hayvancılık olduğu köyde kadar küçükbaş, 200 kadar büyükbaş hayvan beslenmektedir. Küçükbaş hayvanlar, Mayıs ayının başından itibaren Yanan Tepe- Hasar Mahallesi- Yeşiltepe Sırtı- Hasan Komu ve Hasanyayla sırtları çevresindeki otlaklara çıkarılmakta ve Kasım ayı başında köye geri getirilmektedir. Köyün gençleri İstanbul a mevsimlik işçi olarak gitmektedir. Köydeki küçükbaş hayvan mevcudunun bir kısmı ağıllara alınmakta, köy hanelerinin % 30 kadarı da havyanlarını Diyarbakır ve Urfa civarında kiralanan kışlaklara götürülmektedir. Temmuz ayından itibaren, özellikle Büyüksu Çayı kenarındaki çayırlar biçilmekte ve hayvanlarını kışın köyde tutan haneler davarı bu aylarda biçilen otlarla beslemektedirler. Hayvan satıyı ise ağırlıklı olarak Ekim ayında olmaktadır. Diyarbakır, Urfa ve Elazığ a hayvan götürülerek satış yapıldığı gibi, 206

225 köye gelerek hayvan satın alan celepler de vardır. Köyde 4 sınıflı ilkokul mevcuttur. Bu okulda kadar öğrenci öğrenim görmektedir. Orkaokul için Dörtyol a, lise için Karlıova ya gidilmektedir. Bayındır Köyü 2012 yılı ADNS sonuçlarına göre 83 ü erkek, 82 si kadın olmak üzere toplam165 kişinin yaşadığı Bayındır köyü, havzanın kuzeyinde olup havza tabanında yer alan diğer köylere göre müstakbel baraj gölü aynasından yaklaşık olarak 60 ilâ 80 metre kadar yüksek bir konumdadır. Bu köyün geçimi de hayvancılığa dayanmaktadır. Köyde 5000 kadar küçükbaş hayvan mevcuttur. Hayvanlar köy civarındaki otlaklarda otlatılmaktadır. Bu köyün konumu yaylaya benzediğinden, yaz aylarında hayvanları daha yüksek yerlere çıkarma ihtiyacı da yoktur. Güz başında (ağırlıkıl olarak Ekim ayında) hayvanlar satılmak üzere Diyarbakır a ve Elazığ a götürülmektedir. Köyde dört sınıflı ilkokul mevcuttur. Burada 25 öğrenci öğrenim görmektedir. Ortaokul ve lise için ise Çat taki yatılı okullar tercih edilmektedir. Bu köyde çalışma çağı nüfusu, tamamiyle hayvancılıkla iştigal ettiğinden mevsimlik iş göçü yoktur. Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi. Ankira Barajı ve HES, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesinden kaynaklanacak çevresel etkiler ve bunların etkilerini azaltmak amacıyla alınacak önlemler rapor içerisinde ilgili bölümlerde değerlendirilmiştir. Projenin faydamaliyet analizi Bölüm III.3 de verilmektedir. Projenin çevresel etkileri inşaat ve işletme aşaması olmak üzere iki başlıkta incelenmiş olup, inşaat aşamasında oluşacak etkilerin, işletme aşamasına göre daha yoğun olduğu görülmektedir. Ancak inşaat aşamasında oluşacak etkilerin çoğu süreklilik arz etmeyen etkiler olup, inşaat işlemlerinin tamamlanması ile birlikte sona ermektedir. İşletme aşamasında oluşacak etkilere baktığımızda inşaat aşamasına göre çok düşük seviyede ve basit uygulamalarla önlenmesi mümkün etkiler olduğu görülmektedir. 207

226 Enerji üretiminde fosil yakıt olarak adlandırılan termik (doğal gaz, linyit, kömür, fuel oil gibi) kaynakların kullanımının oluşturduğu çevresel etkiler bilinmektedir. Oysa yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerjinin çevresel etkileri yok denecek kadar azdır. Çevresel fayda-maliyet analizini bu kapsamda düşündüğümüzde, proje yenilenebilir kaynaklardan enerji üreten bir tesis olması nedeniyle olumlu etkileri yüksek bir tesis olarak değerlendirilmektedir. V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi.( Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda belirtildiği üzere (Bkz.Ek-14) gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; Sosyal etkiler bakımından en fazla etkilenen yerleşim Geçitli köyüdür. Geçitli köyü otlaklarının bir kısmı (köy muhtarının beyanına göre 200 dönüm) su altında kalmaktadır. Çimenözü ve Bayındır köylerinin çayır biçilen bir kısım arazisi de su altında kalacaktır. Bu durumda bölgedeki hayvancılığın bu tesisten belirli ölçülerde etkileneceği görülmektedir. Bayındır köyünün otlatma alanları, su altında kalacak sahanın tamamen dışındadır. Bu durumda bu tesisin yapılması halinde bu köy bakımından geçim etkinliğinin sürekliliğine zarar gelmeyeceği öngörülebilir. Çimenözü köyü, çayırlarını kaybedeceği için etkilenecektir. Geçitli köyü ise hem çayırlık hem de otlak kaybına uğrayacaktır. Her üç köyün de, tesislerden etkilenecek herhangi bir altyapı tesisi bulunmamaktadır. Ancak eğer mevcut yollar kullanılacaksa, bu yollara girecek ağır tonajlı vasıtalar yüzünden bazı köprülerin (bilhassa Geçitli yi Karlıova ya bağlayan yol üzerindeki köprünün) ve yolların zarar göreceği ve ulaşımın aksayacağı değerlendirilmiştir. Projenin planlama aşamasından itibaren yakın köylerde yaşayan halk projeden haberdar edilmiş, arazi gezilerini gözlemlemiştir. Erzurum İli Çimenözü köyü ile Bingöl İli Dörtyol Köyü nde çevre köylerin de katılımının sağlandığı halkı bilgilendirme toplantısı düzenlenmiş, projenin çevresel etki değerlendirmesi hakkında bilgi verilmiştir. Projenin inşaat aşamasında da yöre halkı ile irtibata geçilerek teknik ekip tarafından halka bilgilendirmeler yapılacaktır. 208

227 BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER V1.1. Arazi ıslahı ve Reklamasyon Çalışmaları, Ankira Barajı ve HES projesinin inşaat öncesi dönemi ve inşaat dönemi 4 yıl, ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiş, Proje ünitelerinin bakım ve onarımının düzenli bir şekilde yapılması ve gerekli görüldüğü durumlarda yenilenmesi halinde, önerilen tesisin uzun yıllar hizmet vermesi mümkündür. Arazi ıslahı çalışmaları, arazinin fiziksel yapısının yörenin topoğrafyasına ve ekolojisine uygunluğunu sağlamaya yönelik olacaktır. Böylece işletme alanının çevre araziye yeniden entegrasyonu sağlanacaktır. Genel olarak; arazi ıslah çalışmaları, alan tesviyesi ve şekillendirilmesi işlemlerini kapsayacaktır. Üretim çalışmaları esnasında yüzeyden sıyrılarak alınan bitkisel toprak, üretim çalışmalarından sonra alana yeniden serilecektir. Ardından faaliyet alanının doğal bitki örtüsüne uygun türlerle bitkilendirme çalışması yapılacaktır. HES inşaatı tamamlandığında tesisler işletmeye kapandığında, taşınabilir ekipmanlar sökülüp götürülecek ve sıyrılan bitkisel toprak tekrar yüzeye serilecektir. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları kapsamında; toprak muhafaza, drenaj, alan tesviyesi, teraslama, bitkilendirme işlemleri yer alacaktır. Proje kapsamındaki malzme ocakları, konkasör tesisi ve beton santralinin faaliyetleri projenin inşaat aşamasının bitimi ile son bulacaktır. Projenin inşaat çalışmalarının tamamlanması ve işletmeye geçilmesi sırasında, inşaat işlemleri için kullanılan ve baraj gölü altında kalmayan alanlarda alanın daha önceki kullanımına ve çevre alanların kullanımına uygun olarak arazi ıslah çalışmaları yapılacaktır. V1.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, Projenin ömrünün dolması ile beraber işletmenin faaliyete kapatılması söz konusu olduğunda; nehir doğal akışa uygun hale gelecek, mansabındaki su seviyesi nehir yatağının eski konumuna yükselecektir. Bu durumda nehrin (çayın) doğal akışı bozulmayacaktır. VI.3. Olabilecek hava emisyonları, Proje ünitelerinin inşası sırasında gürültü ve toz emisyonu oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat aşaması boyunca, gürültü ve toz oluşumuna bağlı olarak oluşacak etkiler çeşitli önlemlerle azaltılmaya çalışılacaktır. 209

228 İnşaat faaliyetleri kapsamında kullanılacak iş makinelerinden kaynaklanacak emisyonlar geçici ve aralıklı olacaktır. Proje alanında ekskavatör, kamyon, yükleyici v.b. ağır iş makineleri kullanılacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması sırasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; kurulacak şantiyede oluşturulacak makine parkının ilgili biriminde veya ruhsatlı izinli benzin istasyonlarında yapılacaktır. Faaliyet süresince kullanılacak araçların yakıt sistemleri sürekli kontrol edilecek ve araçların egzoz gazları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Faaliyet sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Proje alanında kullanılan iş makinelerinde yakıt olarak dizel yakıtı kullanılacak olup, inşaat ve işletme aşamalarında çalışacak işçiler için kurulacak şantiyede, ısınma amaçlı kömürden ve elektrik enerjisinden faydalanılacaktır. 210

229 BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) Ankira Projesinde ilk hazırlanan fizibilite raporuna göre maksimum su kotu 1925,00 m ve santral kuyruksuyu kotu 1850,00 m olarak belirlenmiştir. Ancak taşkın anındaki maksimum su kotunun 1925 m olarak belirlenmesi durumunda Çimenözü mevkiindeki evlerin bir kısmı su altında kalmaktadır. Ayrıca Manda deresi ile Çimenözü deresinin birleştiği kısımlardaki zemin yapısının geçirimli olabilmesi ihtimali ve maksimum su seviyesinin 1925 m ve kuyruksuyu seviyesinin 1850 m olarak seçilmesi durumunda iletim yapısının uzunluğunun çok artması gibi nedenlerle Maksimum Su Seviyesi 1920 m olarak belirlenmiş ve 1850, 1860 ve 1865 m kuyruksuyu kotları alternatif olarak çalışılmıştır. Çalışılan alternatiflerle ilgili hazırlanan Alternatifli Genel Yerleşim Planı ve uydu görüntüsü Ek-11 de verilmiştir. Bu alternatifler içerisinden Alternatif-I en uygun çözüm olarak tespit edildiğinden revize fizibilite raporunda bu durum önerilmiştir. Ancak kati proje aşamasında yapılacak detaylı jeolojik araştırmalar neticesinde diğer alternatifler de uygulanabilecektir. Tablo 94. Proje Alternatiflerinin Karşılaştırılması ÜNİTE ALTERNATİF I (Seçilen) ALTERNATİF II ALTERNATİF III ALTERNATİF IV ALTERNATİF V PROJE DEBİSİ m³/s m³/s m³/s m³/s m³/s TALVEG KOTU m m m m m KRET KOTU m m m m m TAŞKIN ANINDA MAX. SU KOTU(SU ALMA KOTU) İLETİM YAPISI TİPİ UZUNLUĞU CEBRİ BORU BOYU KUYRUKSUYU SEVİYESİ m m m m m m TÜNEL m TÜNEL m KANAL m TÜNEL m m m m m ALTERNATİF VI m³/s m m m m TÜNEL m m m m m m m 211

230 BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, Proje kapsamında oluşturulacak izleme planı çevresel faaliyetlerin yoğun olduğu inşaat dönemini kapsayacak olup ayrıca işletme aşamasında oluşacak etkileri de içerecektir. Projenin işletme aşaması (proje ömrü) uzun bir dönemi kapsadığından işletme sonrası için izleme planı önerisi yapılmamıştır. Ankira Barajı ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesi kapsamında inşaat ve işletme döneminde izlenmesi önerilen çevresel etkiler Bölüm VIII.2. de tablo halinde verilmiştir. Projede İnşaat faaliyetlerinin izlenmesi amacıyla oluşturulacak izleme programı dahilinde izleme çalışmalarını yürütecek Çevre Yönetim Ekibinde en az 1 Çevre Mühendisi nin yer alması amacıyla gerçekleştirilmesi uygun olacaktır. Ç.E.D. Yönetmeliği Madde 18 (3) (Değişik:RG-30/6/ ) bendinde; Proje sahibi veya yetkili temsilcisi, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararını aldıktan sonra yatırımın başlangıç, inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemlerine ilişkin izleme raporlarını Bakanlığa veya Valiliğe iletmekle yükümlüdür denilmektedir. Planlanan projenin izleme raporları ve izlemesi belirli periyotlar halinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. Acil Müdahale Planı konusunda detaylı bilgiler Bölüm V.1.2 başlığı altında verilmiştir. VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program. Ankira Barajı ve HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Beton Santrali projesi kapsamında rapor içerisinde belirtilen ve aşağıda tablo halinde değerlendirilen parametrelerin izlenmesi, önerilen önlemlerin ve taahhütlerin gerçekleştirilmesi projenin inşaat aşaması süresince izlenecek ve raporlanacaktır. İzleme çalışmaları rapor içerisinde ve ilgili yönetmeliklerde belirtilen süreler dikkate alınarak yapılacaktır. İnşaat aşamasında yapılacak olan izleme çalışmaları komisyon tarafından belirlenen süreler içerisinde Yeterlilik Belgesi Tebliği Ek: 4, Nihai ÇED Raporunda Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formu düzenlenerek Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. 212

231 Tablo 95. İzleme Planı İzlenecek İzleme Yeri Parametre Hava Kalitesi Toprak Kalitesi Su Kalitesi Katı Atıklar, Hafriyat Atıkları ve Pasa Gürültü ve Titreşim Tehlikeli Atıklar Arazi Islahı İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Depo Sahası, Karayolu-Ulaşım Yolları Kesişim Noktaları İnşaat Makineleri Egzoz Emisyonları, Yerleşim Yerleri İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Depolama Sahası Şantiye Alanı, Nehir Yatağında Yapılacak İnşaat Çalışmaları Şantiye Alanı, Beton Santrali, Konkasör Tesisi, Depolama Sahası İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Gürültü Oluşturan Birimler, Yerleşim Yerleri, HES Binası Şantiye Alanı, Depolama Sahası, Ulaşım Yolları İzleme Nedeni İnşaat Aşaması Etki alanı içerisinde bulunan çevre ve diğer kullanımların korunması ve bu alanlara etkilerin azaltılması, Çalışma alanları içerisinde bulunan bitkisel toprağın ayrı olarak hafriyatı, depolanması ve kullanımı, Şantiyede inşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atık suların bertarafı, Nehir yatağında yapılacak çalışmalarda su kalitesinde olabilecek değişimlerin önlenmesi ve takibi Şantiye alanında oluşacak evsel nitelikli atıkların ve geri dönüşebilecek nitelikteki atıkların bertarafı, çalışmalar sırasında oluşacak hafriyat ve pasa malzemelerinin uygun yöntemler ve alanlarda bertarafının takibi Etki alanı içerisinde bulunan canlı yaşamına olabilecek etkilerin azaltılması, Çalışma alanında ve santral alanında oluşacak tehlikeli atıkların (atık yağlar vb.) uygun yöntemlerle depolanması ve bertarafının takibi ve patlayıcıların uygun kullanımı Çalışma alanlarında inşaat faaliyetlerinin tamamlanması ile birlikte alanın daha önceki kullanımına veya çevre alanların kullanımlarına uygun olarak İzleme Süresi Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince İzleme Yöntemi Gerekli ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, Görsel Tetkik Gerekirse ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, Görsel Tetkik Gerekirse ölçümlerin yapılması ve işitsel tetkik, Görsel Tetkik Görsel Tetkik Sorumluluk İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması 213

232 düzenlenmesinin takibi ve göl rezarvuar alanı altında kalan ulaşım yollarının düzenlenmesi Patlatma Çalışmaları İletim Tüneli Tünel güzergahı boyunca olabilecek etkilerin azaltılması, Çalışmalar Süresince Görsel tetkik, personel eğitimi İnşaat Firması İzlenecek Parametre İzleme Yeri İzleme Nedeni İzleme Süresi İzleme Yöntemi Sorumluluk İşletme Aşaması Su Kalitesi Tesis Alanı, Nehir Yatağı HES Çıkışı Tesiste oluşacak evsel nitelikli atık suların bertarafı, Su kalitesinde olabilecek değişimleri kontrol etmek, İşletme Süresince Gerekli ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, İşletme Firması Katı Atıklar, Şantiye Alanı Şantiye Alanında oluşacak evsel nitelikli atıkların ve geri dönüşebilecek nitelikteki atıkların bertarafının takibi İşletme Süresince Görsel Tetkik İşletme Firması Gürültü ve Titreşim HES Binası Tesis çalışanları ve etki alanı içerisinde bulunan canlı yaşamına olabilecek etkilerin azaltılması, İşletme Süresince Gerekli ölçümlerin yapılması ve işitsel tetkik, İşletme Firması Tehlikeli Atıklar HES Binası Tesis alanında ve HES de oluşacak tehlikeli atıkların (atık yağlar, tıbbi atıklar vb.) uygun yöntemlerle depolanması ve bertarafının takibi İşletme Süresince Görsel Tetkik İşletme Firması Can Suyu Rezervuar Çıkış Noktası Taahhüt edilen ve mansap kısmındaki canlı hayatın devamını sağlayacak su miktarının bırakılıp bırakılmadığının kontrolü İşletme Süresince Ölçüm cihazı ve kayıt tutma İşletme Firması 214

233 BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin İnşaat ve İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların ve Çevresel Etkiler İçin Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca Basit, Teknik Terim İçermeyecek Şekilde ve Halkın Anlayabileceği Sadelikte Anlatılması) ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından Erzurum İli Çat İlçesi ile Bingöl İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi yapılması ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje; Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ( Tarih ve Sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik) EK I Listesi Madde 15- Su depolama tesisleri (Göl hacmi 10 milyon m 3 ve üzeri olan baraj ve göletler.) kapsamında yer almaktadır. Proje kapsamında yönetmelik gereği ÇED Başvuru Dosyası hazırlanmış, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulmuştur. ÇED Yönetmeliğinin 9. Maddesine istinaden Halkın Katılımı Toplantısı ve Kapsamlaştırma ve Özel Format Belirleme Toplantısı yapılmış olup, proje konusu faaliyetin; özelliklerini, yerini, muhtemel etkilerini ve öngörülen önlemleri ortaya koymak amacı ile yürürlükteki ÇED Yönetmeliğinin 10. Maddesine istinaden ÇED Raporu Özel Formatı doğrultusunda iş bu ÇED Raporu hazırlanmıştır. Ankira Barajı ve HES projesinin inşaat öncesi dönemi ve inşaat dönemi 4 yıl, ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiş, fayda ve masraf hesapları ve ekonomik analizler buna göre yapılmıştır. Ankira Barajı ve HES Projesi, sadece enerji amaçlı olarak projelendirilmiştir. Proje kapsamında çalışacak personel sayısı; inşaat aşamasında 200 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişi olarak planlanmaktadır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. Proje sahası, 1/ Ölçekli ERZURUM J46-a1 ve J46-a2 paftasında yer almaktadır. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl 215

234 karayolundan ayrılan Çat-Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı, Erzurum un Çat ilçesi ve Bingöl ün Karlıova ilçesi sınırlarında kalmaktadır. Projenin inşaat aşamasında kazı sonucu ortaya çıkan malzemenin tamamı dolgu olarak kullanılacaktır. Dolgu olarak kullanılamayan malzeme ve ocak alanlarından çıkan kötü klastaki malzeme ise belirlenen depolama sahasına taşınacak, depolama sahasında topoğrafyaya uyumlu hale getirilerek depolanacaktır. Baraj ve diğer proje ünitelerinin yapımında gerekli olabilecek doğal yapı gereçlerinin (kaya, beton ve kum çakıl), sahada kurulacak geçirimli ve geçirimsiz malzeme ocaklarından ve kaya ocaklarından karşılanması planlanmaktadır. Ocak alanları ve hafriyat işlemleri sırasında çıkan ve inşaat çalışmalarında kullanılabilecek özellikteki malzeme kamyonlar vasıtasıyla konkasör tesisine veya stok sahasına nakledilecektir. İnşaat süresince konkasör tesisinden çıkacak malzeme yine konkasör tesisinin yakınında kurulacak hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilerek Ankira Barajı ve HES Projesinin inşaatında kullanılacaktır. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda da belirtildiği üzere (Bkz.Ek-14); Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Halkın Katılım Toplantılarında halkın belirttiği üzere, kamulaştırma yapılacak tapulu arazilerde bedeller rayiçler üzerinden tespit edilmeli ve zamanında hak sahiplerine ödenmelidir. Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda, ilgili Bölge Müdürlüğü nün (DSİ 8. Bölge veya DSİ 9. Bölge Müdürlüğü) görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla ilgili Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne rapor verilecektir. İnşaat işlemleri sırasında beton yapımı, beton malzemesinin yıkanması, kırmaeleme tesisinde toz emisyonunun önlenmesi, inşaat alanı içerisinde toprak yolların nemlendirilmesi için ihtiyaç duyulacak su, Bingöl İl Özel İdaresinin görüşünde belirtildiği üzere (Bkz.Ek-20) inşaat ve işletme aşamasında yüzeysuyu, yer altı suyu ne kaynak sularının kullanımı ile ilgili olarak ilgili kurumlardan gerekli izinler alınarak karşılanacaktır. Tesiste çalışacak personelin ihtiyaç duyacağı içme ve kullanma suyu yakın 216

235 çevrede bulunan kaynaklardan karşılanacak, bu kaynakların yeterli olmaması durumunda Karlıova Belediyesinden tankerler vasıtasıyla karşılanacaktır. Karlıova Belediyesi nden alınan yazı Ek-19 da verilmiştir. Çalışacak personelden kaynaklı atık sular için inşaat aşamasında SKKY Madde- 32 ye göre paket arıtma sistemi kurulacaktır. Arıtma tesisinde biyolojik arıtmadan geçtikten sonra çıkan su, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo e uygun olarak arıtıldıktan sonra alıcı ortam deşarj standartları na uygun olarak deşarj edilecek olup Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca deşarj izni alınacaktır. Arıtma tesisi için, proje onayı 2012/9 sayılı ve Atıksu Arıtma/Derin Deniz Deşarj Tesisi Proje Onayı genelge kapsamında yapılacak olup, gerekli izinler alınacaktır. İşletme aşamasında tesiste çalışan personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. İşletme aşamasında ise santral alanı içerisinde kurulması planlanan fosseptik 4 m x 3 m x 3 m ebatlarında 36 m 3 hacimli olması planlanmakta olup, yaklaşık 20 günde bir yatırımcı firma tarafından ücreti mukabilinde vidanjör vasıtası ile çektirilerek Karlıova Belediyesine ait atıksu arıtma tesisine deşarj edilecektir. Söz konusu fosseptik planı, paket arıtma tesis planı ve Karlıova Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. Ankira Enerji Üretim Ltd Şti ye ait Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi Kapsamında Açılacak Malzeme Ocakları Projesi nden kaynaklanacak toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). İnşaat aşamasında hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Hafriyat işlemleri sırasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Geçirimli Malzeme Ocaklarının (1,2 ve 3 No lu Kum-Çakıl Ocakları) ve Geçirimsiz Malzeme ocağının (Kil Ocağı) işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat 217

236 işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Konkasör Tesisi ve Beton Santralinin işletilmesi sırasında kontrolü sistem ile çalışma yapılacak olup, meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Proje den kaynaklanacak toz emisyonları Yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanması ve kırma eleme ünitesinin kapalı ortamda çalıştırılması, oluşan toz emisyonunun azalmasını sağlayarak alıcı noktalarda (Yerleşim birimleri, hassas kullanımlar, vb) meydana gelebilecek olumsuz hava kalitesi değişimlerini engelleyecek ve Yönetmelik sınır değerleri içerisinde kalmasını sağlayacaktır. Projede değerlendirilen çevresel ve sosyal etkiler ışığında alınacak tedbirler raporda öngörülmüş ve bu kapsamda projenin etki alanı yaklaşık 250 m çevresi olarak kabul edilerek Ek-4 de verilen 1/ Ölçekli haritada işaretlenmiştir. 218

237 BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI (PROJEDEN ETKİLENMESİ MUHTEMEL YÖRE HALKININ NASIL VE HANGİ YÖNTEMLERLE BİLGİLENDİRİLDİĞİ, PROJE İLE İLGİLİ HALKIN GÖRÜŞLERİNİN VE KONU İLE İLGİLİ AÇIKLAMALAR) Söz konusu proje ile ilgili olarak; Çevresel Etki Değerlendirilmesi (ÇED) Yönetmeliği nin 9. maddesi gereğince halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere; Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ÇED Şube Müdür V.Resul Çinicioğlu başkanlığında, tarihinde saat 14:00 de Çat ilçesi Çimenözü Köyü İlkokulu ile Bingöl Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ÇED Şube Müdür V.Mustafa Yıldırım başkanlığında, tarihinde saat 11:00 de Karlıova ilçesi Dörtyol Köyü Taziyeevi nde ÇED Sürecine Halkın Katılımı Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıda projeyi hazırlayan AKYA Proje Etüt Müh. Dan. Ltd. Şti. yetkilileri tarafından projeyi tanıtan sunum yapılmıştır. Toplantı tarihi, yeri ve kapsamı ile ilgili bilgiler; Erzurum yöresinde tarihinde Pusula Gazetesi nde, Bingöl yöresinde tarihinde Kent Haber Gazetesi nde, Türkiye genelinde ise tarihinde Hürses Gazetesi nde yayınlanarak halka duyurulmuştur. İlgili muhtarlar, belediyeler ve kaymakamlık ile temasa geçilerek toplantıdan haberdar edilmiştir. Proje kapsamına giren bütün muhtarlara toplantı ile ilgili bilgi verilerek köy sakinleri ile beraber toplantıya katılımları istenmiştir. Toplantı bilgileri Erzurum ve Bingöl Çevre ve Şehircilik İl Müdürlükleri tarafından tutanak haline getirilmiştir. Köy muhtarlarına ve toplantının yapılacağı yer ve zamana ait bilgileri ilan metni ile halka duyurmuştur. Erzurum Çimenözü köyünde yapılan toplantıya; Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü yetkilileri, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Enerji Yatırımları Şube Müdürlüğü ile Petrol ve Madencilik Şube Müdürlüğü yetkilileri, DSİ 8. Bölge Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AKYA Proje Etüt Müh. Dan. Ltd. Şti. yetkilileri ve yöre halkı katılmıştır. Bingöl Dörtyol köyünde yapılan toplantıya; Bingöl Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü yetkilileri, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Enerji Yatırımları Şube Müdürlüğü yetkilileri, DSİ 9. Bölge Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AKYA Proje Etüt Müh. Dan. Ltd. Şti. yetkilileri ve yöre halkı katılmıştır. Halkın Katılımı ile ilgili tutulan tutanaklar Ek-22 de verilmiştir. 219

238 Toplantılarda halk yatırım hakkında bilgilendirilmiş, görüş ve önerileri alınmıştır. Temelde yöre halkının yönelttiği sorular ve endişeleri aşağıdaki gibi özetlenebilir; Kamulaştırma bedelleri, bedellerin yetersiz görülmesi halinde ne yapılacağı, Baraj göl alanına yakın mesafedeki Çimenözü köyü yerleşimi ve köy yolunun sular altında kalıp kalmayacağı, Çimenözü köyü yolunda Karayollarının güvenlik bariyeri yapması talebi, İnşaat ve işletme aşamasında çayda bulunan balıkların etkilenmemesi için gerekli önlemlerin alınması,, Köylere ve yöre halkına ekonomik katkısının olup olmayacağı, işçi alınıp alınmayacağı, Toplantıda yöre halkına mümkün olduğunca basit bir dil/yalın bir anlatım seçilerek cevap verilmeye çalışılmıştır. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda da belirtildiği üzere (Bkz.Ek-14); Köyler toplu bir görüntü arz etmektedir. Bayındır tek bir yerleşim birimi iken, Çimenözü nün ve Geçitli nin birer mahallesi mevcuttur. Bu üç köyün de yayılım alanı ve sahip olduğu sınırlar içinde yer alan saha, sadece hayvancılık yapmaya müsait olup, arazi büyük ölçüde bu amaçla kullanılmaktadır. Söz konusu arazi şahıs tapulu araziler, hazine arazisi ve köy merası şeklinde tasnif edilmiştir. Geçitli köyünün otlak alanı ve çayırlıkları azalacağından, tapulu veya tapusuz bu köy halkı tarafından kullanılan arazinin kamulaştırma bedellerinin rayiçleri üzerinden takdir edilmesi ve zamanında ödenmesinin yanısıra, kamulaştırma bedellerine belirli bir telafi edici meblağın eklenmesi zorunludur. Geçitli köyü ile Çimenözü köyü Hasan Komu civarındaki otlaklıklar için mahkemelik durumdadır. Çimenözü köyündeki hayvan miktarı ile nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği ile Geçitli köyündeki hayvan miktarı, nüfus ve nüfusun ekonomik niteliği karşılaştırıldığında, bu davanın Geçitli köyü lehine sonuçlandırılması, tesisin yaratacağı sosyal etkilerin azaltılması bakımından olumlu bir etki yaratacaktır. Bu ihtilafın Geçitli köyü lehine sonuçlanması durumunda, baraj gölünün oluşmasıyla su altında kalacak otlakların kaybı telafi edilebilecektir. Çimenözü köyünün en önemli kaybı çay kenarındaki çayırlıkların su altında kalacak olmasıdır. Bu bakımdan buradaki kamulaştırmada sadece arazi değerleri değil, çayırların biçilmesiyle elde edilen yem miktarının ortadan kalkması nedeniyle, hayvanları beslemek için yaratılması gereken ek yatırım maliyetinin de hesaplanarak kamulaştırma bedellerine ilave edilmesi gerekmektedir. Sosyal etkiler bakımından en fazla etkilenen yerleşim Geçitli köyüdür. Geçitli köyü otlaklarının bir kısmı (köy muhtarının beyanına göre 200 dönüm) su altında kalmaktadır. Çimenözü ve Bayındır köylerinin çayır biçilen bir kısım arazisi de su altında kalacaktır. Bu 220

239 durumda bölgedeki hayvancılığın bu tesisten belirli ölçülerde etkileneceği görülmektedir. Bayındır köyünün otlatma alanları, su altında kalacak sahanın tamamen dışındadır. Bu durumda bu tesisin yapılması halinde bu köy bakımından geçim etkinliğinin sürekliliğine zarar gelmeyeceği öngörülebilir. Çimenözü köyü, çayırlarını kaybedeceği için etkilenecektir. Geçitli köyü ise hem çayırlık hem de otlak kaybına uğrayacaktır. Her üç köyün de, tesislerden etkilenecek herhangi bir altyapı tesisi bulunmamaktadır. Ancak eğer mevcut yollar kullanılacaksa, bu yollara girecek ağır tonajlı vasıtalar yüzünden bazı köprülerin (bilhassa Geçitli yi Karlıova ya bağlayan yol üzerindeki köprünün) ve yolların zarar göreceği ve ulaşımın aksayacağı değerlendirilmiştir. Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Mlazeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de verilmiş olup, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda belirlenen çevresel akış suyu (can suyu) uygun balık geçitleri yapılarak dere yatağına bırakılacak olup, inşaat ve işletme aşamasında gerekli önlemler alınacaktır. Bölgedeki yerleşim birimlerinin nüfusu, inşaat aşamasında çalışacak personel sayısı ve inşaat süresi düşünüldüğünde projenin bölgede önemli bir ekonomik artış ve buna bağlı olarak nüfus hareketi, göç, eğitim, sağlık, kültür ve diğer sosyal ve altyapı hizmetlerinde önemli bir değişiklik beklenebilir. İşletme aşamasında çalışacak 10 personelin bölge ekonomisine önemli bir katkı yapması beklenmemektedir. Ancak inşaat işlemleri sırasında kullanılacak malzeme ve ekipmanın temini nedeniyle, inşaat çalışmaları süresince bölge ekonomisine az da olsa olumlu bir etkisi olacaktır. Genel anlamda olumlu bir havada geçen toplantı hem yöre halkının projeyi anlaması, hem bu konuda oluşan soru işaretlerinin giderilmesi açısından oldukça başarılı geçmiştir. Halkın Katılım Toplantısı fotoğrafları aşağıda verilmiştir. 221

240 Şekil 19. Çimenözü Köyü Halkın Katılım Toplantısı Fotoğrafları 222

241 Şekil 20. Dörtyol Köyü Halkın Katılım Toplantısı Fotoğrafları 223

242 BÖLÜM VIII : SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu Seçimlerin Nedenleri ) ANKİRA ENERJİ ÜRETİM LTD. ŞTİ. tarafından Erzurum İli Çat İlçesi ile Bingöl İli Karlıova İlçesi sınırları içerisinde Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi yapılması ve işletilmesi planlanmaktadır. Yapımı planlanan faaliyetle; Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerinde inşa edilecek 1874,08 m. talveg kotuna sahip ve talvegden yüksekliği 48,92 m. olan Baraj gövdesi ile 1920,00 m maksimum su kotunda alınan sular, 1163,90 m. uzunluğundaki iletim tüneli vasıtasıyla denge bacasına oradan da 293,75 m. uzunluğundaki cebri boru yardımıyla 1865,00 m. kuyruksuyu kotunda yer alan HES e iletilecektir. Santral binasında suyun potansiyel enerjisini mekanik enerjiye çeviren türbinler jeneratörleri çevirecek ve jeneratörlerde bu mekanik enerji elektrik enerjisine çevirecek olup, Ankira HES için 6379 kw gücünde 2 adet türbin kullanılarak santralden çıkan sular Büyüksu Çayı yatağına geri bırakılacaktır. Bu planlamada proje debisi 27,18 m 3 /s olarak belirlenmiştir. Ocak alanları ve hafriyat işlemleri sırasında çıkan ve inşaat çalışmalarında kullanılabilecek özellikteki malzeme kamyonlar vasıtasıyla kırma-eleme tesisine veya stok sahasına nakledilecektir. İnşaat süresince kırma-eleme-yıkama tesisinden çıkacak malzeme yine kırma-eleme-yıkama tesisinin yakınında kurulacak hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilerek Ankira Barajı ve HES Projesinin inşaatında kullanılacaktır. Proje yerine; mevcut Erzurum Bingöl karayolundan ayrılan Çat-Hınıs Karayolu ndan ulaşmak mümkündür. Proje alanı büyük oranda kamuya ait arazi içerisinde kalmakla beraber kamulaştırma planları hazırlanırken şahıs arazilerinin de tespiti yapılarak kesin olarak belirlenecektir. Ayrıca göl alanı içerisinde ulaşım yolları kaldığından yaklaşık 9 km rölekasyon yolu yapılması gerekecektir. Proje alanına ait onaylı imar planı bulunmamaktadır. Malatya-Elazığ-Bingöl- Tunceli Planlama Bölgelerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (28/02/2013) onaylanmıştır. Erzurum İli ne ait Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. Proje alanını kısmen kapsayan Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve ilgili Plan Hükmü Ek-6 da verilmiştir. Çevre düzeni planı ve lejandına göre; baraj gövdesi çayır mera ve plan onama sınırında kalmakta, iletim tünelinin bir kısmı çayır mera kapsamında kalmakta iken diğer proje üniteleri (baraj göl alanı ve 2 no lu kaya ocağı alanı çevre düzeni planı sınırları dışında) ekolojik öneme 224

243 sahip alan ve çayır-mera kapsamında kalmaktadır (Bkz.Ek-6). Arazi topoğrafyası yer yer eğimli ve dik bir pozisyondadır. Söz konusu proje sahası arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde; göl alanı VII. sınıf topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar II.sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise; göl alanı kireçsiz kahverengi topraklardan, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanlar kırmızı kahverengi Akdeniz topraklarından oluşmaktadır. Baraj göl alanı nın şimdiki arazi kullanım şekli mera, proje ünitelerinin konumlandırıldığı alanların şimdiki arazi kullanım şekli ise çayır olarak tanımlanmaktadır. Projeye ait Arazi Varlığı Haritası ve Lejandı Ek- 10 da verilmiştir. Projeye ilişkin fotoğraflar ekte verilmektedir (Bkz.Ek-21). Ankira Barajı ve HES projesi; Erzurum İli nin güneybatısında ve Bingöl İli nin kuzeydoğusunda, Erzurum İli ne yaklaşık 70 km. mesafede ve Bingöl İli ne yaklaşık 90 km. mesafede bulunmaktadır. Merkezi kil çekirdekli kaya dolgu tipinde tasarlanan Ankira Barajı ile 370,6 km 2 drenaj alanındaki suların regüle edilerek 12,76 MWm/ 12,00 MWe kurulu gücündeki santralden toplam 24,34 GWh/yıl elektrik enerjisi üretimi hedeflenmektedir. Üretilen elektrik enerjisi, 477 MCM kesitinde çift devre ve yaklaşık 18 km uzunluğundaki enerji nakil hattı ile Karlıova DM ye bağlanacaktır. Söz konusu enerji nakil hattı kati proje aşamasında, ÇED Yönetmeliği kapsamında tekrar değerlendirilecektir. Proje alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde ocak ve tesis alanında oluşan gürültü seviyesi çalışma alanından sonra 60 metreden önce 70 dba sınır değerini sağlamaktadır. Buna göre proje alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan 60 m çevresidir. Çalışma alanının 60 m çevresinde gürültüden etkilenecek herhangi bir yerleşim yeri bulunmamaktadır. Bu nedenle ocak ve tesis alanında yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak gürültünün olumsuz etkisi beklenmemektedir. Ankira Enerji Üretim Ltd Şti ye ait Ankira Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi Kapsamında Açılacak Malzeme Ocakları Projesi nden kaynaklanacak toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). 225

244 İnşaat aşamasında hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Hafriyat işlemleri sırasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Geçirimli Malzeme Ocaklarının (1,2 ve 3 No lu Kum-Çakıl Ocakları) ve Geçirimsiz Malzeme ocağının (Kil Ocağı) işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Geçirimli ve Geçirimsiz Malzeme Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında oluşacak hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Kaya Ocaklarının işletilmesi aşamasında meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Konkasör Tesisi ve Beton Santralinin işletilmesi sırasında kontrolü sistem ile çalışma yapılacak olup, meydana gelecek toz emisyonlarının kütlesel debileri hesaplanarak Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonuçları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği ne göre değerlendirilerek hava kalitesi modelleme raporu hazırlanmıştır (Bkz.Ek-12). Proje den kaynaklanacak toz emisyonları Yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanması ve kırma eleme ünitesinin kapalı ortamda çalıştırılması, oluşan toz emisyonunun azalmasını sağlayarak alıcı noktalarda (Yerleşim birimleri, hassas kullanımlar, vb) meydana gelebilecek olumsuz hava kalitesi değişimlerini engelleyecek ve Yönetmelik sınır değerleri içerisinde kalmasını sağlayacaktır. Proje alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde ocak ve tesis alanında oluşan gürültü seviyesi çalışma alanından sonra 60 metreden önce 70 dba sınır değerini sağlamaktadır. Buna göre proje alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan 60 m çevresidir. 226

245 Çalışma alanının 60 m çevresinde gürültüden etkilenecek herhangi bir yerleşim yeri bulunmamaktadır. Bu nedenle ocak ve tesis alanında yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak gürültünün olumsuz etkisi beklenmemektedir. İnşaat aşamasında günlük yaklaşık olarak 30 m 3 civarında içme ve kullanma suyuna ihtiyaç olacaktır. Bu suyun tamamının atık suya dönüştüğü varsayıldığında inşaat aşamasında günlük 30 m 3 civarında atık su oluşacaktır. İşletme aşamasında çalışacak personel için 1,5 m 3 /gün su tüketimi olacaktır. Çalışacak personelden kaynaklı atık sular için inşaat aşamasında SKKY Madde- 32 ye göre paket arıtma sistemi kurulacaktır. Arıtma tesisinde biyolojik arıtmadan geçtikten sonra çıkan su, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo e uygun olarak arıtıldıktan sonra alıcı ortam deşarj standartları na uygun olarak deşarj edilecek olup Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca deşarj izni alınacaktır. Arıtma tesisi için, proje onayı 2012/9 sayılı ve Atıksu Arıtma/Derin Deniz Deşarj Tesisi Proje Onayı genelge kapsamında yapılacak olup, gerekli izinler alınacaktır. İşletme aşamasında tesiste çalışan personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. İşletme aşamasında santral alanı içerisinde kurulması planlanan fosseptik 4 m x 3 m x 3 m ebatlarında 36 m 3 hacimli olması planlanmakta olup, yaklaşık 20 günde bir yatırımcı firma tarafından ücreti mukabilinde vidanjör vasıtası ile çektirilerek Karlıova Belediyesine ait atıksu arıtma tesisine deşarj edilecektir. Söz konusu fosseptik planı, paket arıtma tesis planı ve Karlıova Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. Proje inşaat aşamasında inşaat çalışmalarının yoğunluğuna bağlı olarak değişiklik göstermekle birlikte 200 personel çalıştırılması planlanmaktadır. İnşaat aşamasında çalışacak olan personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksular için paket arıtma sistemi kurulacaktır. İşletme aşamasında ise 10 personel çalıştırılması planlanmaktadır. İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak personel için şantiye kurulacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında personelin sosyal ihtiyaçlarının (WC, duş, mutfak, yatakhane vb.) şantiyeden, diğer ihtiyaçlarının ise yerleşim birimlerinden karşılanması planlanmaktadır. İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 256 kg/gün, işletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklı günlük 12,8 kg/gün katı atık meydana gelecektir. 227

246 Büyüksu Çayı (Peri Suyu) üzerindeki Ankira Barajı ve HES, Mlazeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de verilmiş olup, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Ankira Barajı için belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri yüksek akım dönemi için Nisan= 2.99 m 3 /s, Mayıs= 3.71 m 3 /s ve Haziran= 1.33 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Mart aylarını kapsayan düşük akım döneminde her bir ay için 0.72 m 3 /s değeri önerilmiştir. Minimum çevresel akış debisi YOA%10 debisine eşittir (= 0.72 m 3 /s). Yüksek akım dönemi için önerilen çevresel akış debileri ilgili aylardaki doğal ıslak çevrenin % 73.9 unu karşılayacak büyüklüktedir. Düşük akım döneminde hesaplanandan daha yüksek çevresel akış değerleri önerilmiş olması nedeniyle çevresel akışla oluşacak ıslak çevre yukarıda anılan değerden daha büyük olacaktır. Proje alternetifleri ile ilgili detaylı bilgi Bölüm VII de verilmiş olup, taşkın anındaki maksimum su kotunun 1925 m olarak belirlenmesi durumunda Çimenözü mevkiindeki evlerin bir kısmı su altında kalmaktadır. Ayrıca Manda deresi ile Çimenözü deresinin birleştiği kısımlardaki zemin yapısının geçirimli olabilmesi ihtimali ve maksimum su seviyesinin 1925 m ve kuyruksuyu seviyesinin 1850 m olarak seçilmesi durumunda iletim yapısının uzunluğunun çok artması gibi nedenlerle Maksimum Su Seviyesi 1920 m olarak belirlenmiş ve 1850, 1860 ve 1865 m kuyruksuyu kotları alternatif olarak çalışılmıştır. Bu alternatifler içerisinden Alternatif-I en uygun çözüm olarak tespit edildiğinden revize fizibilite raporunda bu durum önerilmiştir. Ancak kati proje aşamasında yapılacak detaylı jeolojik araştırmalar neticesinde diğer alternatifler de uygulanabilecektir. Ankira Barajı ve HES (Malzeme Ocakları, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali) Projesi nin inşaat ve işletme süreci boyunca uyulacak olan başlıca kanun ve yönetmelikler aşağıda sıralanmaktadır: 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 3213 Sayılı Maden Kanunu (5995 sayılı kanunla değişik) 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 228

247 6831 sayılı Orman Kanunu ve 5192 sayılı Orman Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve ilgili yönetmelikleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 229

248 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İş Sağlığı ve İşçi Güvenliği Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği 230

249 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve Tarih ve sayılı Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde değişiklik yapılmasına dair yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu 231

250 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. 232

251 NOTLAR VE KAYNAKLAR : 1- Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18, Ankara (2000). 2- Davis, P.H., Flora of Turkey And The East Aegean Islands, Vol.1-10, Edinburg ( ). 3- Güner, A., Flora of Turkey And The East Aegean Islands, Vol.11, Edinburg (2000) 4- Akalın, Ş., Büyük Bitkiler Kılavuzu, Ankara (1952). 5- BERN, Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (1984). 6- IUCN Red List Categories, IUCN Species Surrival Commision, 40 th Meeting of the IUCN Council, Gland, Switzerland (1994). 7- Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Ankara (1997). 8- Ekim T., Koyuncu M., Erik S., İlarslan R., Türkiye nin Tehlike Altındaki Nadir vr Endemik Bitki Türleri (1989). 9- Prof.Dr. Aykut Barka, Erhan Altunel, Ziya Çakır, Özgür Kozacı, Chris Hitchcock, Scott Lindvall, John Helmes, Jeff Bachhuber, Bill Lettis, Bolu Dağı Çevresinin Deprem Potansiyeli 10- Şenel, M., Dalkılıç, H., Gedik, İ., Serdaroğlu, M., Metin, S., Esentürk, K., Bölükbaşı, A.S. ve Özgül, N., Orta Toroslar da Güzelsu Koridoru ve Kuzeyinin Jeolojisi. 11- MTA Dergisi, 120, Şenel, M., Dalkılıç, H., Gedik, İ., Serdaroğlu, M., Bölükbaşı, A.S., Metin, S., Esentürk, K.,Bilgin, A.Z., Uğuz, F.J., Korucu, M. Ve Özgül, M., Eğridir Yenişarbademli-Gediz ve Geriş-Köprülü (Isparta-Antalya) arasında kalan alanların jeolojisi. MTA Rapor No: 9390, TPAO Rapor No: 3132, 559 s. (yayınlanmamış) 13- Türkiye Jeoloji Bülteni, 39, 2, Lefevre, R., Un nouvel element de la geologie du Taurus Lycien: Les nappesd

252 kulturturizm.gov.tr Ankira Barajı ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu,

253 EKLER :(Raporun Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi, Belge ve Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar, ) Ek-1 Ek-2 Ek-3 Ek-4 Ek-5 Ek-6 Ek-7 Ek-8 Ek-9 Ek-10 Ek-11 Ek-12 Ek-13 Ek-14 Ek-15 Ek-16 Ek-17 Ek-18 Ek-19 Ek-20 Yer Bulduru Haritası ve Uydu Görüntüsü ÇED Raporu Özel Formatı DSİ Genel Müdürlüğü Revize Fizibilite Raporu Uygunluk Yazısı EPDK Üretim Lisansı Başvurusu Uygunluk Yazısı Proje Kapsamındaki Tüm Üniteleri Gösterir 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita Sayısal CD (ED 50 Formatında) - Erzurum Orman Bölge Müdürlüğü ÇED İnceleme Değerlendirme Formu - Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü ÇED İnceleme Değerlendirme Formu 1/ Ölçekli Meşcere Haritası 1/ Ölçekli Onaylı Çevre Düzeni Planı, Lejandı ve Plan Notları 1/ Ölçekli Jeoloji Haritası ve Yapı Yerleri Jeolojik Kesitleri -Koruma Alanları Haritası -Av Yaban Hayatı Koruma Alanları Haritası -1/ Ölçekli Vaziyet Planı Arazi Varlığı Haritası ve Lejandı -Kazı Fazlası Malzeme Alanlarının 1/1000 Ölçekli Mevcut Durum ve Sonrası Durumunu Gösterir Harita - Ocak Alanları İmalat Haritaları -Alternatif Projeler Vaziyet Planı ve Uydu Görüntüsü -Proje Üniteleri Plan ve Kesitleri, Tek Hat Şeması -Hınıs Meteoroloji İstasyonu ( ) Meteorolojik Bülteni -Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri (mm) -Hınıs Meteoroloji İstasyonunun Yılları Fevk Hadiseleri, Yağış Şiddet- Süre-Tekerrür Eğrileri -Modelleme Raporu -Onaylı Ankira Baraj Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) -Proje Sahasının İçme ve Kullanma Suyu Temin Edilen Herhangi Bir Kaynağın Havzasında Kalıp Kalmadığı ile İlgili DSİ 9. Bölge Müdürlüğü Görüşü -DSİ 9.Bölge Müdürlüğü nün Malzeme Ocakları ve Kazı Fazlası Malzeme Sahası Yeri Uygunluk Yazısı Sosyal Etki Değerlendirme Raporu -DKMPGM Görüşü -HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Peyzaj Onarım Planı Onaylı Su Kullanım Hakları Raporu Su Analizleri Ölçüm Sonuçları -Katı Atık, Sıvı Atık ve İçme Suyu İzin Yazıları -Fosseptik Planı -Paket Arıtma Sistemi Planı Kurum Görüşleri - Bingöl İl Özel İdaresi Kullanma Suyu İzni Yazısı - Bingöl İl Özel İdaresi Görüşü 235

254 Ek-21 Ek-22 - Erzurum İl Özel İdaresi Görüşü - Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü Görüşü ve Tutanak Yazısı - Erzurum Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Görüşü - Erzurum İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Görüşü - Bingöl İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Görüşü - Maden İşleri Genel Müdürlüğü Görüşü Proje Alanına Ait Fotoğraflar Halkın Katılım Toplantısı Tutanakları 236