GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş.

Transkript

1 GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. VE BETON SANTRALİ PROJESİ ( MWm MWe) ÇED RAPORU ORDU İLİ, MERKEZ İLÇESİ, TURNASUYU DERESİ ÜZERİ X ÇED RAPORU NİHAİ ÇED RAPORU MAYIS 2014

2 ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN ÇALIŞMA GRUBUNUN TANITIMI Proje Sahibi : GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. Projenin Mevkii : Ordu İli, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi Üzerinde Projenin Adı : Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi ÇED Raporu Raporun Sunulduğu Tarih : Mayıs-2014 Yeterlilik Belge No : 149 Yeterlik Tebliğinin İlgili Maddesi Kapsamında Çalıştırılacak Personel Adı Soyadı Mesleği Sorumlu Olduğu Bölüm İmzası H.Ahmet UÇMAN Çevre Müh. Tüm Rapor Çevre Mühendisi (5-a) Fatma YONCA Çevre Müh. Tüm Rapor Mühendislik ve Mimarlık Fakülteleri Mezunu Personel (5-b) Hüseyin UZUNDURUKAN Maden Müh. Bölüm II, III, IV, VI, V Memduh ŞAN Jeoloji Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI Kapsam Belirleme ve İnceleme Değerlendirme Komisyonunca veya ÇED İnceleme değerlendirme komisyonunca belirlenmiş meslek grubundaki personel Hikmet AKKAYA Şener ZORLU Suavi AYDIN Ziraat Müh. Orman Müh. Sosyolog Rapor Koordinatörü (5-c) Ender Egemen UNÇ Uzm. Biyolog Tüm Rapor ÇED Raporunun Hazırlanmasında Çalışan Diğer Personel Hurşit ALTUN Çevre Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI Tolga Akın AY Jeoloji Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI

3 ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN ÇALIŞMA GRUBUNUN TANITIMI Proje Sahibi : GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. Projenin Mevkii : Ordu İli, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi Üzerinde Projenin Adı : Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi ÇED Raporu Raporun Sunulduğu Tarih : Mayıs-2014 Yeterlilik Belge No : 149 Yeterlik Tebliğinin İlgili Maddesi Kapsamında Çalıştırılacak Personel Adı Soyadı Mesleği Sorumlu Olduğu Bölüm İmzası H.Ahmet UÇMAN Çevre Müh. Tüm Rapor Çevre Mühendisi (5-a) Fatma YONCA Çevre Müh. Tüm Rapor Mühendislik ve Mimarlık Fakülteleri Mezunu Personel (5-b) Hüseyin UZUNDURUKAN Maden Müh. Bölüm II, III, IV, VI, V Memduh ŞAN Jeoloji Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI Kapsam Belirleme ve İnceleme Değerlendirme Komisyonunca veya ÇED İnceleme değerlendirme komisyonunca belirlenmiş meslek grubundaki personel Hikmet AKKAYA Şener ZORLU Suavi AYDIN Ziraat Müh. Orman Müh. Sosyolog Rapor Koordinatörü (5-c) Ender Egemen UNÇ Uzm. Biyolog Tüm Rapor ÇED Raporunun Hazırlanmasında Çalışan Diğer Personel Hurşit ALTUN Çevre Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI Tolga Akın AY Jeoloji Müh. Bölüm II, III, IV, V, VI

4 PROJE SAHİBİNİN ADI GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. ADRESİ TELEFONU VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJENİN BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) Merkez Mah. Prof. Dr. Nevzat Pisak Cd. No:5 Yenibosna/İSTANBUL Tel : 0 (212) Faks: 0 (212) VE BETON SANTRALİ PROJESİ TL ORDU İLİ, MERKEZ İLÇESİ, TURNASUYU DERESİ ÜZERİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE Koor. : Sağa, Koor. Sırası : Enlem, Boylam Sırası Yukarı Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİK DOM : 39 DOM : - ZON : 37 ZON : - Ölçek Fak. : 6 derecelik Ölçek Fak. : - OCAK 2011 TARİHLİ FİZİBİLİTE KOORDİNATLARI Regülatör Koordinatları R R R R R R R R İletim Tüneli Koordinatları T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ T_ Santral Yeri Koordinatları S S S S S S S S I

5 S S S S S S S S Cebri Boru Koordinatları C C C C C C C C Yaklaşım Tüneli-1 Koordinatları YAK1_ YAK1_ YAK1_ YAK1_ YAK1_ YAK1_ YAK1_ YAK1_ Yaklaşım Tüneli-2 Koordinatları YAK2_ YAK2_ YAK2_ YAK2_ YAK2_ YAK2_ YAK2_ YAK2_ Kazı Fazlası Malzeme Sahası_1 Kordinatları DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ DEPO-1_ DEPO1_ Kazı Fazlası Malzeme Sahası_2 Kordinatları DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ DEPO-2_ DEPO2_ Kazı Fazlası Malzeme Sahası_3 Kordinatları DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO-3_ DEPO3_ DEPO3_ DEPO3_ DEO-3_ DEPO3_ Konkasör (Kırma-Eleme-Yıkama) Tesisi, Beton Santrali Koordinatları KEY KEY KEY KEY KEY KEY KEY KEY NİSAN 2013 TARİHLİ REVİZE FİZİBİLİTE PROJE KOORDİNATLARI Regülatör Koordinatları REG_ REG_ REG_ REG_ REG_ REG_ REG_ REG_ Tünel Koordinatları TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ II

6 PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI YETERLİK BELGESİ NOSU, TARİHİ ÇED RAPORU HAZIRLANIŞ TARİHİ (GÜN, AY, YIL) TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ TN_ Cebri Boru Koordinatları CB_ CB_ CB_ CB_ CB_ CB_ CB_ CB_ Santral Koordinatları SANT_ SANT_ SANT_ SANT_ SANT_ SANT_ SANT_ SANT_ Konkasör (Kırma-Eleme-Yıkama) Tesisi, Beton Santrali Koordinatları KEYB_ KEYB_ KEYB_ KEYB_ KEYB_ KEYB_ KEYB_ KEYB_ Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Geçici 1.Maddesine istinaden; Tarih ve Sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği" Çevresel Etki Değerlendirmesi Uygulanacak Projeler Listesi Ek-1 Listesi "32- Kurulu gücü 0-25 MW m arasında olan nehir tipi santraller. AKYA PROJE ETÜT MÜHENDİSLİK DANIŞMANLIK LTD. ŞTİ. A.Öveçler Mah Sok. No:10/15 ÇANKAYA/ANKARA Tel : Faks : III

7 İ Ç İ N D E K İ L E R İ Ç İ N D E K İ L E R...IV TABLOLAR DİZİNİ...XII ŞEKİLLER DİZİNİ...XV GRAFİKLER DİZİNİ...XV KISALTMALAR...XVI BÖLÜM I : PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Hizmet Amaçları, Projede Kurulacak Tesislere Ait Karakteristik Verileri Gösteren Tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi Vb.), Pazar Veya Hizmet Alanları Ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik Ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge Ve/Veya İl Ölçeğinde Önem Ve Gereklilikleri, (Proje Alanı Ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Görünebileceği, Ölçekte Renkli Harita Üzerinde Su Kaynakları Yerleri Ve Proje Alanına Mesafeleri, Rapor Hazırlanırken Proje Kapsamındaki Tüm İşlemlerin DSİ Tarafından Onaylanmış Olan Fizibilite Raporuna Uygun Olarak Hareket Edilmesi Ve Buna İlişkin Bilgi Ve Su Kullanma Anlaşması Hakkında Bilgi)...17 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU...25 II.1. Projenin yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi),...25 II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil ) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, baraj, regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında)...27 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI...34 III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, bu kaynakların nereden temin edileceği,...34 III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu,...34 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi,...37 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,...38 III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,...38 III.6. Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES in alanları, iletim tüneli güzergahları, hafriyat depo sahaları ) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi,.38 III.7. Diğer hususlar...40 IV

8 BÖLÜM IV :PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*)...41 IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek)...41 IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı,...42 IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler,...42 IV.2.2. Jeolojik özellikler...46 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri),...60 IV.2.4. Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri),...61 IV.2.5. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m 3 /sn olarak verilmesi,...71 IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alnının dışına çıkarılması v.s. dahil),yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması,...72 IV.2.7. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından (dere, çay vs.) içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı,...75 IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.),...77 IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri)...80 IV Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere haritası),...82 IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi)...85 V

9 IV Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak detaylı araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak yapılan arazi çalışmaları vejetasyon dönemini kapsamalıdır Yapılan biyolojik çeşitlilik çalışması ile faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna elemanlarının detaylı incelemesi, alanın biyoçeşitlilik özellikleri irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal endemik ve nadir türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem özellikleri detaylandırılmalıdır...87 IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları),...90 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri),...98 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.),102 IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, IV Diğer özellikler IV.3. SOSYO-EKONOMİK ÇEVRENİN ÖZELLİKLERİ IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.),..109 IV.3.7. Diğer özellikler BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER(**): (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari ve Teknik Önlemler V.1 Ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır) V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör, HES, Derivasyon tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme tesisi,v.b dahil), yapılacak tüm çalışmalar, inşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya VI

10 hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri, V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi, ( Patlatma yapılması durumunda, patlatmaların kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka alternatiflerin açıklanması, patlayıcılıların nerelerde tutulacağı), patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için kullanılacak aletler ve makineler, acil eylem planı hakkında bilgi verilmesi, V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), V.1.4. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılacak işlemler, V.1.5. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, V.1.6. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) V.1.7. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olabilecek etkiler ve hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler, V.1.8. Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği, V.1.9. İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi, V.1.11.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları, V.1.12.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ayyıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim VII

11 birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları, V Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları,159 V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, V Yeraltı suyuna etkiler, V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, V Su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V Diğer özellikler VIII

12 V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek enerji üretim miktarları, (Santralın çalışma süreleri) V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve öneriler V.2.4. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca biyolojik çeşitliliğin devamının sağlanması için gerekli çevresel akış miktarını belirlemek üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından en az doktora yapmış öğretim görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] V.2.5. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi) V.2.6. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, V.2.7. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, V.2.8. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dahil), IX

13 V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı( tarım alanlarının sulanması v.b.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi ), V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Diğer özellikler V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi.( Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER V1.1. Arazi ıslahı ve Reklamasyon Çalışmaları, V1.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, VI.3. Olabilecek hava emisyonları, BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI X

14 VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin İnşaat ve İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların ve Çevresel Etkiler İçin Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca Basit, Teknik Terim İçermeyecek Şekilde ve Halkın Anlayabileceği Sadelikte Anlatılması) BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI (Projeden Etkilenmesi Muhtemel Yöre Halkının Nasıl ve Hangi Yöntemlerle Bilgilendirildiği, Proje İle İlgili Halkın Görüşlerinin Ve Konu İle İlgili Açıklamalar) BÖLÜM VIII : SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu Seçimlerin Nedenleri ) NOTLAR VE KAYNAKLAR : EKLER :(Raporun Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi, Belge ve Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar, ) XI

15 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Regülatör Karakteristikleri...19 Tablo 2. İletim Yapısı Karakteristikleri...20 Tablo 3. Cebri Boru Karakteristikleri...20 Tablo 4. Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Karakteristikleri...20 Tablo 5. Türbin Tipi ve Kapasitesi...21 Tablo 6. Generatör Tipi ve Kapasitesi...21 Tablo 7. Transformatör Tipi ve Adedi...21 Tablo 8. Yıllık Enerji Üretimi...22 Tablo 9. Proje Alanına En Yakın Yerleşim Yerleri ve Yaklaşık Mesafeleri (m)...28 Tablo 10. Pendik HES Yatırım Bedeli Tablosu...34 Tablo 11. Pendik HES Projesi İş ve Yatırım Programı...35 Tablo 12. Ordu İli Esme Sayılarına Göre Rüzgar Verileri...42 Tablo 13. Ordu İli Esme Hızlarına Göre Rüzgar Verileri...43 Tablo Yılı Mahalli Basınç Verileri (hpa)...44 Tablo 15. Ordu İli NemVerileri (%)...44 Tablo 16. Sıcaklık Değerleri ( o C)...44 Tablo 17. Ordu İli Ortalama Buhar Basıncı ( hpa )...45 Tablo 18. Ordu İli Yağış Değerleri...45 Tablo 19. Proje Yeri Merkez olmak Üzere 150 km' lik Yarıçaplı Alan ile Sınırlanan Alanda Meydana Gelen Depremler (Kandilli Rasathanesi Kayıtları)...58 Tablo 20. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Maksimum Değerler 71 Tablo 21. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Minimum Değerler...72 Tablo 22. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Ortalama Değerler...72 Tablo 23. Ordu İlinde İnşa Halindeki İçme Suyu Projeleri...76 Tablo 24. Ordu İlinde İşletmede Olan Göletler...76 Tablo 25. Ordu İlinde İnşa Halindeki Barajlar ve Hidroelektrik Santraller...76 Tablo 26. Ekilişlerine Göre Arazi Dağılımı...80 Tablo 27. Ürün Desenleri ve Ylllık Üretim Miktarları...80 Tablo 28. Buğdaygil Üretimi ve Üretim Miktarları...80 Tablo 29. Baklagil Üretimi ve Üretim Miktarları...80 Tablo 30. Ordu İli Hayvansal Üretim Miktarları Tablo 31. Ordu İli Hayvan Varlığı Tablo 32. Ordu İli Demografik Göstergeler Tablo 33. Ordu İli İşgücü Oranları Tablo 34. Ordu İli Eğitim Durumu (%), Tablo 35. Okulların Türlerine Göre Dağılımı (2010) Tablo 36. Ordu İl Geneli Türlerine Göre Okul Sayıları ve Öğrenciler (2010) Tablo 37. Ordu İlindeki Özel Okullar (2010) Tablo 38. Ordu İli nde Bulunan Sağlık Kurumları XII

16 Tablo 39. Pendik Regülatörü Hafriyat Miktarı Tablo 40. İletim Tüneli Hafriyat Miktarı Tablo 41. Santral Binası Hafriyat Miktarı Tablo 42. Toplam Oluşacak Kazı Miktarları ve Hafriyat İşleminde Kullanılacak Ekipmanlar Tablo 43. Patlatma Sonucu Çıkan Hava Şoku Şiddet Mesafeleri Tablo 44. Kayaç İçerisinde Yayılan Titreşimlerin Çevre Yapılarına Etkisi Tablo 45. Bina Temeli Titreşim Hızı (Vo) Değerlendirmeye Bağlı Olarak Patlatmaya Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981) Tablo 46. Patlatma Yapılan Kaya Türü ve Bina Temelindeki Kayaç Türüne Bağlı Olarak Değişim Gösteren K Katsayısı Asgari ve Azami Değerleri (Armac Printing Company) Tablo 47. Projede Kullanılması Planlanan Makine-Ekipman ve Sayıları Tablo 48. Acil Durumlarda Aranması Gerekli Telefon Numaraları Tablo 49. Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Tablo 50. Pendik Regülatörü Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 51. Konkasör Tesisinin (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi) İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Tablo 52. Beton Santralinde Beton Üretimi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Tablo 53. Tesislerden Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 54. İletim Tünelinde Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Tablo 55. Santral Binası Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı 140 Tablo 56. Rüzgar Verilerinin Sınıflanması Tablo 57. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (µg/m 3 ) Tablo 58. Çöken Tozların Dağılımı (mg/m 2.gün) Tablo 59. Tesis Etki Alanında Uzun Vadeli, Kısa Vadeli Sınır Değerler ve Kademeli Azaltım Tablosu Tablo 60. Regulator Yeri Noktasal Taskın Frekans Analizi Sonucu Tablo 61. Pendik HES Yeri Noktasal Taskın Frekans Analizi Sonucu Tablo 62. Bölgesel Taşkın Frekans Analizi Tablo 63. Pendik Regülatörü ve HES İnşaatı İçin Kullanılacak Beton Miktarları.159 Tablo 64. Faaliyet Alanında Kullanılacak Araç ve İş Makinelerinin Sayıları ve Tüketebilecekleri Yakıt Miktarı Tablo 65. Motorin Özellikleri Tablo 66. EPA AP 42 Section 3.3 Gasoline ve Dizel Yakıtlar İçin Emisyon İçin Emisyon Faktörleri XIII

17 Tablo 67. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar Tablo 68. Evsel Nitelikli Atık Suların Bazı Tipik Özellikleri Tablo 69. Ses Güç Düzeyleri Tablo 70. Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı Tablo 71. Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Tablo 72. Pendik Regülatöründen Sonra Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirme Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları Tablo 73. Aylara Göre Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) Tablo 74. Pendik Regülatörü İçin Bırakılması Gereken Su Hakkı ve Can Suyu Miktarları Tablo 75. Ordu ili hidrojeolojik ve jeofizik etütleri Tablo 76. Hidrojeolojik Etütü Yapılan Ovaların Etüt ve Tahsisleri Toplamı Tablo 77. Ordu Ili Açılmış Sondaj Kuyuları Tablo 78. Proje Alternatiflerinin Karşılaştırılması Tablo 79. İzleme Planı XIV

18 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1. Türkiye Kurulu Güç ve Elektrik Üretim Miktarlarının Kaynaklara Göre Dağılımı...23 Şekil Revize Fizibilite Raporu Proje Alanı ve 2011 Revize Fizibilite Raporu Proje Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü...28 Şekil Tarihli Revize Fizibilite Güzergahı Uydu Görüntüsü...29 Şekil 4. Proje Ünitelerinin Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi...30 Şekil 5. Proje Alanı ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi...31 Şekil 6. Proje Sahasında Bulunan Akım Gözlem İstasyonlarının Gösterimi...33 Şekil 7. İş Akım Şeması...36 Şekil 8. Proje Alanının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kolon Kesiti...51 Şekil 9. Proje Alanı ve Çevresi Heyelan Durumu...53 Şekil 10. Proje Alanı ve Çevresi Dirifay Haritası...55 Şekil 11. Türkiye Deprem Haritası...56 Şekil 12. Ordu İli Deprem Haritası...56 Şekil 13. Proje Alanı ve 150 km Yarıçaptaki Çevresi Deprem Yerleri...57 Şekil 14. İletim Tüneli İçin Patlatma Paterni Şekil 15. Acil Müdahale Planı Şekil 16. Karayolları Trafik Hacim Haritası, Şekil 17. Konkasör Tesisi İş Akım Şeması Şekil 18. Beton Santrali Temsili Görünümü Şekil 19. Beton Santrali İş Akım Şeması Şekil 20. Ordu İl Merkezi ve Yakın Civarının Hidrojeoloji Haritası GRAFİKLER DİZİNİ Grafik 1. Esme Sayılarına Göre Toplam Rüzgar Diyagramı...43 Grafik 2. Esme Hızlarına Göre Ortalama Rüzgar Diyagramı...43 Grafik 3. Pendik Regülatör Yeri Akım Süreklilik Eğrisi (m 3 /s)...75 Grafik 4. Ordu İli Toprak Dağılımı Grafiği...78 Grafik 5. İnşaat Aşamasında Kontrollü Çalışma Sırasında Havada Asılı Partikül Konsantrasyonu Grafiği Grafik 6. İnşaat Aşamasında Kontrollü Çalışma Sırasında Çöken Toz Konsantrasyonu Grafiği Grafik 7. İnşaat Sırasında Oluşan Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği XV

19 KISALTMALAR TC Türkiye Cumhuriyeti AB Avrupa Birliği ABD Amerika Birleşik Devletleri HES Hidroelektrik Santrali AGİ Akım Gözlem İstasyonu Bkz. Bakınız LTD.ŞTİ. Limited Şirket CO 2 Karbon Dioksit EPDK Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi DSİ Devlet Su İşleri EİEİ Elektrik İşleri Etüt İdaresi GW GigaWatt IUCN Uluslararası Doğa Koruma Birliği MAK Merkez Av Komisyonu km Kilometre m Metre cm Santimetre mm milimetre µm Mikrometre m 2 m 3 hm 3 s TWh kv kw MWm kwh L ml cc m 3 /s % Yüzde o C V ort metrekare Metreküp Hektometreküp saniye Terawatt/saat Kilovolt KiloWatt MegaWatt (Mekanik) KiloWatt saat Litre Mililitre Santilitre Metreküp/Saniye Santigrat Derece Ortalama Hız Cent $ Dolar Ha Hektar Sp. Species Subsp. Subspecies YHGS Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Doç.Dr. Doçent Doktor Prof.Dr. Profesör Doktor AME Acil Müdahale Ekibi XVI

20 BÖLÜM I : PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Hizmet Amaçları, Projede Kurulacak Tesislere Ait Karakteristik Verileri Gösteren Tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi Vb.), Pazar Veya Hizmet Alanları Ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik Ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge Ve/Veya İl Ölçeğinde Önem Ve Gereklilikleri, (Proje Alanı Ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Görünebileceği, Ölçekte Renkli Harita Üzerinde Su Kaynakları Yerleri Ve Proje Alanına Mesafeleri, Rapor Hazırlanırken Proje Kapsamındaki Tüm İşlemlerin DSİ Tarafından Onaylanmış Olan Fizibilite Raporuna Uygun Olarak Hareket Edilmesi Ve Buna İlişkin Bilgi Ve Su Kullanma Anlaşması Hakkında Bilgi) Proje Konusu Faaliyetin Tanımı, Ömrü, Ordu ili, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi üzerinde GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. tarafından MWm MWe kurulu güce sahip "Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali" Projesi tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje; tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirilmesi Yönetmeliği" (Değişiklik; tarih ve sayı) EK-II-Seçme Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler kapsamında değerlendirildiğinden Proje Tanıtım Dosyası hazırlanmış ve Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. Yapılan inceleme ve değerlendirme sonrası 2011 yılında verilen ÇED Gereklidir kararı doğrultusunda, Halkın Katılımı Toplantısı ve Kapsamlaştırma ve Özel Format Belirleme Toplantısı yapılmış olup, proje konusu faaliyetin; özelliklerini, yerini, muhtemel etkilerini ve öngörülen önlemleri ortaya koymak amacı ile yürürlükteki ÇED Yönetmeliğinin 10. Maddesine istinaden ÇED Raporu Özel Formatı doğrultusunda iş bu ÇED Raporu hazırlanmıştır. ÇED Raporu Özel Formatı ekte verilmektedir (Ek-2). Tesis edilmesi ve işletilmesi planlanan Pendik HES Projesi ile ilgili olarak; Ocak-2011 tarihli revize fizibilite raporu revize edilerek, Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite raporu DSİ Genel Müdürlüğü Etüd ve Plan Dairesi Başkanlığı tarafından incelenerek 27/03/2014 tarih ve sayılı yazı ile görüşler verilmiş ve raporun uygunluk tespiti Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) başkanlığına bildirilmiştir (Ek-3). Daha önce hazırlanan Ocak-2011 tarihli revize fizibilite çalışmasında iletim yapısı olarak tünel seçilmesi ve yükleme havuzunun kaldırılması uygun bulunmuştur. Söz konusu revizyon ile planlanan iletim yapısı m'dir. 17

21 Ordu Projesi Su Temini Çalışması kapsamında Turna suyu üzerinde inşa edilmekte olan Çambaşı II Barajı 44 km 2 yağış alanına sahip olup inşasının tamamlanması ile beraber biriktirdiği sular komşu havza olan Melet Havzasına derive edilecektir. Bu durum, Pendik Regülâtörünün yağış alanını %25 oranında azaltarak enerji üretimini ve proje ekonomisini olumsuz etkilemektedir. Çambaşı Barajı yağış alanındaki suları yandere olan Melet Irmağına derive edeceğinden Pendik Regülatörüne sadece ara havza akımları gelecek ve Pendik HES Revize Fizibilite Raporunda belirtilen elektrik üretimi gerçekleşemeyecektir. Bu nedenle, Pendik Regülâtörünün 498 m. dereyatağı kotunda 182 km 2 yağış alanına sahip olduğu alternatif bir proje çalışması yapılmıştır. Alternatif proje formülasyonu ile ilgili olarak DSİ Genel Müdürlüğü'ne gerekçesi bildirilmiş ve DSİ Genel Müdürlüğü tarafından 2.revize fizibilitenin hazırlanması uygun bulunmuştur. Projede yapılması planlanan alternatif proje formülasyonu Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite raporu onay yazısı ekte verilmiştir. (Ek-3). Proje alanı; Doğu Karadenizde, Ordu ilinin doğusunda bulunan Turnasuyu Havzası nda yer almakta olup, anayol ile proje alanı arası yaklaşık 20 km dir. 1/ Ölçekli Giresun G39-b3 no lu paftasında bulunmaktadır. Proje sahasına ulaşım; Ordu- Giresun E70 karayolunun 6. km sinde kavşaktan ayrılan karayolu ile sağlanmaktadır. Projede uygulanacak olan 2013 tarihli 2.revize fizibilite güzergahının ve daha önce hazırlanan Ocak-2011 tarihli revize fizibilite güzergahının da gösterildiği 1/ Ölçekli Topografik Harita ekte verilmektedir (Ek-4). Turnasuyu Deresi üzerinde m dereyatağı kotunda Pendik Regülatörü ile alınan sular, sol sahilde bulunan m uzunluğundaki tünel şeklindeki iletim yapısına aktarılacaktır. İletim yapısının son 303 m'si yine tünel şeklindeki cebri borudur. Cebri Boru ile alınacak sular, Turnasuyu Deresi sol sahilinde 389 m kuyruksuyu kotunda bulunan santral binasına ulaştırılacak ve santralde suyun potansiyel enerjisini mekanik enerjiye çeviren türbinler jeneratörleri çevirecek ve jeneratörler de bu mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çevirecek olup, Pendik HES için 2 adet türbin kullanılarak, santralden çıkan sular kuyruksuyu kanalı ile Turnasuyu Dere yatağına geri bırakılacaktır. İnşaat aşamasında kazıdan çıkan malzemenin işlenmesi için, regülatörün yaklaşık 50 m güneybatısında yaklaşık 1 hektarlık alanda Konkasör Tesisi ve Beton Santrali kurulması planlanmaktadır. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Projenin ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiştir. Proje bedeli, işletme ve bakım masraflarında ekonomik ömür dikkate alınmıştır. Pendik Regülatörü ve HES Projesi sadece enerji amaçlı olarak projelendirilmiştir. İnşaat süresi olası gecikmeler hariç toplamda 2 yıl olarak düşünülmektedir. 18

22 Projenin inşaat aşamasında 40 personelin, işletme aşamasında 10 personelin çalıştırılması planlanmaktadır. Projede personelin ihtiyaçları için, regülatör alanında inşaat döneminde geçici olarak ve santral yeri yakınında prefabrik şantiye kurulması planlanmıştır Tarihli Revize Fizibilite Raporu Kapsamında Yer Alan Proje Üniteleri ve Karakteristikleri aşağıdaki tablolarda belirtilmiştir. Pendik HES projesinin üzerinde düşünüldüğü Turna Suyu üzerinde projenin hemen membasında Çambaşı Barajı ve Darıca-2 HES projesi bulunmaktadır. Pendik Regülatörü Pendik regülatörü kapsamında m dere yatağı kotunda dolu savak, m dere yatağı kotunda 1 adet 3.00*3.00 m boyutlarında çakıl geçidi ve m dere yatağı kotunda 1 adet 4.00*3.00 m boyutlarında su alma yapısı giriş ızgaraları planlanmaktadır. Dolu savağın sağ tarafında balık geçidi düşünülmüştür. Pendik HES projesinde regülatör ile Turna Suyu akımlarını çevirmek için düşünülmüştür. Regülatör yerinde dereyatağı kotu 498 m, savak kotu 517 m, tepe kotu ise 521 m olacaktır. Dolu gövdeli düşünülen regülatörün dere yatağından yüksekliği 23 m, savak genişliği 22 m olacaktır. Tablo 1. Regülatör Karakteristikleri Tipi Dolu Gövdeli Beton Regülatör Yağış Alanı km 2 Dereyatağı Kotu 498 m Maksimum Su Kotu(Q100 de) m Tepe Kotu 521 m Regülatör Yeri Ortalama Akım m 3 /sn Pendik Regülatör yeri ortalama yıllık top. akım hm 3 Proje debisi 9.0 m 3 /s Türbinlenen ortalama debi m 3 /s Türbinlenen ortalama yıllık toplam akım hm 3 Taşkın Debisi (Q100) m 3 /s Savak Genişliği m Gövde üst kotu m Dere yatağından yüksekliği m Normal su seviyesi m İletim Tüneli İletim tüneli, atnalı kesitli ve basınçlı olacaktır. Tünel uzunluğu m, çapı 4 m ve eğimi dir. Regülatörden 517 m kotundan çevrilen sular tünele alınacaktır. Tünel girişinde minimum su seviyesi 508 m dir km den itibaren cebri boru imalatı yapılacaktır. 19

23 Tablo 2. İletim Yapısı Karakteristikleri Tipi Kesiti Boyu Eğimi Çapı Proje Debisi (Qmax) Tünel Baslangıç Taban Kotu Enerji Tüneli Atnalı m m 9.0 m 3 /sn m Cebri Boru Tünel içerisinde m uzunluğundaki cebri borunun et kalınlığı 12 mm dir. Tablo 3. Cebri Boru Karakteristikleri Çapı Boyu Et kalınlığı Proje Debisi (Qmax) 1.70 m m 12 mm 9.0 m 3 /sn Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Kuyruk suyu kotu 389 m olarak düşünülmüştür. Brüt düşü m, en yüksek türbin debisi ise 9.0 m 3 /s dir. Santral binası içinde MWm / MWe gücünde Francis türbin tipinde, 2 üniteden oluşacaktır. Yılda ortalama olarak üretilecek toplam enerji GWh olacaktır. Tablo 4. Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Karakteristikleri Santral Tipi Francis Çevre düzenleme kotu m Bina uzunluğu m Bina genisliği m Bina yüksekliği m Brüt Düşü m Net Düşü m Kuyruksuyu Kotu m Toplam güç MWm / MWe Proje ünitelerine ait plan ve kesitler Ek-11 de verilmiştir. 20

24 Elektromekanik Teçhizat Teknik Verileri Tablo 5. Türbin Tipi ve Kapasitesi Tipi Unite Sayısı Ünite gücü Toplam güç Ünite maksimum debisi Türbin eksen kotu Maksimum debide türbin randımanı Francis 2(eşit) MWm / MWe MWm / MWe m 3 /s m 0.92 Tablo 6. Generatör Tipi ve Kapasitesi Tipi Ünite Sayısı Gücü Güç Faktörü Gerilim Frekansı ve Devir Sayısı Dizel Jeneratör Tipi Sayısı Gücü Voltajı Frekansı Devir sayısı Soğutma tipi İkaz sekli Güç faktörü Yatay Milli senkron 2(eşit) 5.38 MVA kv 50 Hz / 1000 d/d Dört zamanlı düsey silindirli kva 380/415 V 50 Hz 1500 d/d Radyatör, kapalı devre su soğutmalı Döner diyotlu ikaz 0,8 Tablo 7. Transformatör Tipi ve Adedi ANA TRAFO Tipi Gücü Adedi Voltajı Açık tip yağ soğutmalı 5.5 MVA 2(eşit) 6.3/34.5 kv Bağlantı Grubu Ynd 11 Soğutma Tipi ONAN Transformatör randımanı 0.99 Tipi Gücü İÇ İHTİYAÇ TRAFOSU Açık tip yağ soğutmalı 160 kva Adedi 1 Voltajı 34.5/0.4 kv 21

25 Frekansı Bağlantı grubu Soğutma 50 Hz Dyn5 ONAN Tablo 8. Yıllık Enerji Üretimi Proje debisi Firm enerji Sekonder enerji Toplam enerji 9.00 m 3 /s GWh GWh GWh Şalt Sahası ve Enerji İletimi 34.5 kv luk hücreler halinde bina içerisinde yapılacaktır. Enerji iletim hattı 477 MCM kesitinde yaklaşık 15 km uzunluğunda Ordu T.M. bağlanacaktır. Ancak söz konusu enerji nakil hattı yürürlükteki ÇED Yönetmeliği kapsamında daha sonra değerlendirilecektir. Hizmet Amaçları, Pazar veya Hizmet Alanları ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge ve/veya İl Ölçeğinde Önem ve Gereklilikleri, Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşılık yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını zorunlu hale getirmiştir. HES ler işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye çok önemli zarar verici etkileri bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji kaynaklarındandır. Hidroelektrik Enerji: Hızla akan suyun enerjisiyle döndürülen elektrik jeneratörlerinden elde edilen elektriktir. Hidroelektrik Enerji Santralleri: Bir çeşit modern ya da teknolojik değirmen yapılarıdır. Hidroelektrik santralin ana bölümleri: Regülatör, iletim hattı, cebri borular, hidrolik türbinler, jeneratörler, transformatörler ile su akışını ve elektrik enerjisi dağıtımını denetleyen yardımcı donanımlardır. Cebri borular: Suyu aşağıya doğru türbinlere ileten büyük borular ya da tünellerdir. Türbinler: Akan suyun hidrolik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren makinalardır. Transformatörler: Üreteçlerden elde edilen alternatif gerilimi uzak mesafelere iletmek üzere çok yüksek gerilim değerlerine yükseltmekte kullanılır. 1 Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağlı olduğundan her yıl toplam üretim içindeki payı değişim göstermekle birlikte, Türkiye de elektrik enerjisinin yaklaşık %20-30 u sudan üretilmektedir. 1 Karadeniz Bölgesinin Hidroenerji Potansiyelinin Değerlendirilmesi-Yıldız Teknik Üniversitesi-İstanbul 22

26 Türkiye, enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamının geliştirilmesi ve şeffaf bir piyasa yapısının oluşturulması yönünde adımlar atmaya devam etmekte olup, özel sektöre açılan elektrik üretim sektöründe özellikle yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik yürürlüğe konulan yasal düzenlemelerin de etkisiyle, hidroelektrik santral (HES) yapmak üzere Ocak 2013 itibariyle 12,515 MW lık 560 santral lisans almış durumdadır. Ülkelerin enerji ihtiyacı; nüfus, sosyal ve ekonomik gelişme düzeyi, sanayileşme, kentleşme, teknolojik gelişme gibi birçok sosyo-ekonomik faktöre bağlı olarak, şekillenmektedir. Sosyo-ekonomik kalkınmanın en önemli girdilerinden biri olan elektrik enerjisinin zamanında, kalıcı ve yeterli miktarda, ekonomik şartlar ve çevreye olan etkileri de dikkate alınarak temini büyük önem taşımaktadır yılı itibarıyla Türkiye nin elektrik enerjisi kurulu gücü MW'tır. Kaynaklar açısından bakıldığında, 2012 yılı itibariyle (geçici rakamlardır), toplam elektrik üretiminin %43.1 i doğalgazdan, %15.4 ü yerli kömürden, %24.2 si hidrolik kaynaklardan, %12.1 i ithal kömürden, %2 si sıvı yakıtlardan, %2.4 ü rüzgardan ve %0.6 sı jeotermal ve biyogazdan sağlanmıştır yılı ile kıyaslandığında özellikle ithal kömür ve hidrolik kaynaklardan yararlanma oranı artarken, linyit ve doğalgazın oranlarında düşme görülmüştür. 2 Kaynak:TEİAŞ,2013 Şekil 1. Türkiye Kurulu Güç ve Elektrik Üretim Miktarlarının Kaynaklara Göre Dağılımı 2 EÜAŞ, Elektrik Üretim Sektör Raporu,

27 Pendik Regülatörü ve HES Projesinin işletmeye alınması, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacaktır. Projenin gerçekleşmesi ile bölge içinde ekonomik hayatın canlanmasına ve gelişmesine önemli ölçüde yardımcı olunacak ve dolayısıyla yöre halkının gelirlerinde ve yaşam seviyelerinde bir yükselme meydana gelecektir. Tesislerin yapım aşamasında çevrede yeni iş olanaklarının yaratılması, tesis yerlerine ulaşımda kullanılacak mevcut yolların ıslah edilmesi, gelişme planının gerçekleşmesi ile meydana gelecek diğer faydalardır. Türkiye ye yağan yağış miktarı yurt genelinde ortalama mm veya 501 milyar m 3 tür. Bu yağıştan akışa geçen elektrik enerjisi üretilebilecek kısmının ekonomik olarak değerlendirilmesi ile yılda üretilebilecek elektrik enerjisi miktarı GWh dır. Hızlı bir şekilde sanayileşen ve buna bağlı olarak enerji ihtiyacı da hızlı artan ülkemizde bu hidroelektrik enerji potansiyelinin olabildiğince kullanılması gerekmektedir. 3 Hidroelektrik santraller; yenilenebilir olmaları, yerli doğal kaynak kullanmaları, işletme ve bakım giderlerinin düşük olması, fiziki ömürlerinin uzun oluşu, daha az düzeyde olumsuz çevresel etki yaratmaları, kırsal kesimde ekonomik ve sosyal yapıyı canlandırmaları gibi nedenlerle diğer enerji üretim sistemlerine nazaran üstünlük arz etmektedir. Hidroelektrik santrallerin yer seçiminde çevresel yönden titiz davranılması ve projenin fizibilite ve tasarım aşamalarında olası olumsuz etkilerin dikkate alınarak yapılması bu tesislerin çevre üzerindeki baskılarını azaltmaktadır. Günümüzde artan nüfus ve gelişen teknoloji ile birlikte, günlük hayatın devamlılığını sağlamak için gerek duyulan enerji ihtiyacı hızla artmaktadır. Ancak; tükenen yakıtlar dünyamızı enerji dar boğazına sürüklerken, enerji kaynaklarının çevre üzerinde oluşturduğu olumsuz etkiler, bu tür kaynaklardan mümkün mertebede uzak durulmasına neden olmaktadır. Hidrolik enerji dünya üzerinde yenilenebilir enerji türlerinin en yaygını olmakla beraber, çevre üzerinde oluşturduğu olumlu etkilerde göz ardı edilmemelidir. Ülkemizde gerek iklim, gerekse coğrafi konum bakımından Karadeniz bölgesi büyük bir hidrolik potansiyele sahiptir. Gerçekleştirilmesi planlanan proje ile elde edilecek enerji ulusal şebekeye verilecek olup, bölgenin enerji talebinin karşılanmasına katkı sağlayacak kamu yararı taşıyan bir projedir. Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşılık yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını zorunlu hale getirmiştir. HES ler işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye çok önemli zarar verici etkileri bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji kaynaklarındandır. 3 Pendik Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu,

28 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Projenin yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi), Ordu ili, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi üzerinde GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. tarafından MWm MWe kurulu güce sahip "Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali" Projesi tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Faaliyet alanının ülke ve bölge içindeki konumunu gösterir yer bulduru haritası Ek-1 de verilmektedir. Proje alanı; Doğu Karadenizde, Ordu ilinin doğusunda bulunan Turnasuyu Havzası nda yer almakta olup, anayol ile proje alanı arası yaklaşık 20 km dir. 1/ Ölçekli Giresun G39-b3 no lu paftasında bulunmaktadır. Proje sahasına ulaşım; Ordu- Giresun E70 karayolunun 6. km sinde kavşaktan ayrılan karayolu ile sağlanmaktadır. Proje kapsamındaki tüm üniteleri ve yakın yerleşim birimlerini gösterir 1/ Ölçekli Topografik Harita ekte verilmektedir (Ek-4). Proje alanının bulunduğu bölgeye ilişkin Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane- Artvin Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (ÇDP) / tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından onaylanmıştır. Onaylı 1/ Ölçekli ÇDP, Plan Lejantı ve Plan Hükümlerine göre (Ek-6) santral yeri tarım arazisi, cebri boru güzergahı tarım arazisi, iletim tünelinin bir kısmı bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b), bir kısmı tarım arazisi olarak tanımlanmış olup, regülatör yeri ile konkasör tesisi ve beton santrali yeri tarım arazisi olarak tanımlanmış alan, kazı fazlası malzeme sahalarından 1 ve 2 nolu saha yeri tarım arazisi, 3 nolu kazı fazlası malzeme sahası yeri bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b) içerisinde kalmaktadır. Söz konusu proje sahası arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde VII. sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise alanda kırmızı sarı podzolik topraklar yaygındır. Proje alanına ait Arazi Kullanım Haritası ekte verilmektedir (Ek-9). Projeye ilişkin fotoğraflar ekte verilmektedir (Ek-20). Faaliyet alanı içerisinde yapı ruhsatı alınması zorunluluğu bulunan alanlar için, 19/08/2008 Tarih ve Sayılı Afet İşleri Genel Müdürlüğünün genelgesi ve tarih ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojikjeotektonik rapor hazırlatılarak ilgili idarelerce onaylanarak imar planı yapıldıktan sonra inşaata başlanacaktır. Bu raporlar değerlendirilmek üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne gönderilecektir. 25

29 Söz konusu proje alanının bulunduğu Turnasuyu nun yan kolları; sürekli akış gösteren Çağlan dere ve buna bağlı uzanan Ericek dere (mevsimsel akış gösteren), sürekli akış gösteren Kuşgediği dere ve buna bağlı uzanan Kelyol dere, Çağnam dere ve buna bağlı uzanan Mektep deresi (sürekli akış gösteren), Cehennem dere ve buna bağlı uzanan Çökek deresi (sürekli akış gösteren), mevsimsel akış gösteren Armutyam dere ve buna bağlı uzanan Gölyan dere (mevsimsel akış gösteren), Afanoğlu dere (sürekli akış gösteren), Güllü dere (sürekli akış gösteren) ile Armutalan deresi (sürekli akış gösteren) bulunmaktadır. (Ek-4 Topoğrafik Harita). Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santraline yönelik üretim tesisi ve iletim hattının kurulacağı yerlerde bulunan taşınmazların; 4628 sayılı Elektrik Piyasası ve 2912 sayılı Kamulaştırma Kanununun ilgili maddeleri uyarınca mülkiyet konumu çözülüp nazım ve uygulama imar planları hazırlanarak 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanununun 10. maddesi kapsamında idarenin onayına sunulacaktır. Üretime yönelik olmayan yapılar (misafirhane, lojman, konaklama, yemekhane vb.) düşünülmesi halinde ilgili kamu kuruluşundan alınacak yapı ruhsatına dayalı olarak inşa edilecektir. Ayrıca her türlü yapı malzemesi ihtiyacı için maden üretimi gerekecek durumlarda, 3213 saylılı Maden Kanunu ve Yönetmeliği çerçevesinde Ordu İl Özel İdaresine veya Maden İşleri Genel Müdürlüğü ne müracaat edilerek yasal tüm izinler alınacaktır. Maden İşleri Genel Müdürlüğü'nden alınan yazı Ek-22'de verilmiştir. Hidroelektrik santralinin işletilmesi aşamasında İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı Ordu İl Özel İdaresinden alınacaktır. Tüm çalışmalar sonucunda köy ya da mahalle yollarında, şebeke suları veya hatlarında meydana gelecek her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde (Değişiklik: R.G tarih ve sayılı) belirtilen hükümler çerçevesinde Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi proje inşaatına başlamadan önce alınacaktır. 26

30 II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil ) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçicinihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, baraj, regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Söz konusu projede, Turnasuyu Deresi üzerinde m dereyatağı kotunda Pendik Regülatörü, sol sahilde bulunan m uzunluğundaki iletim tüneli ile iletim yapısının son 303 m'sinde yer alan tünel şeklindeki cebri boru, Turnasuyu Deresi sol sahilinde 389 m kuyruksuyu kotunda bulunan santral binası ile inşaat aşamasında kazıdan çıkan malzemenin işlenmesi için, regülatörün yaklaşık 50 m güneybatısında yaklaşık 1 hektarlık alanda Konkasör Tesisi ve Beton Santrali kurulması planlanmaktadır. Ancak malzemenin uygun olmaması durumunda gerekli malzeme firma sahibi tarafından en yakın malzeme ocaklarından hazır olarak temin edilecektir. Şantiye Alanı, Konkasör (Kırma-Eleme-Yıkama) Tesisi ve Beton Santrali Projede personelin ihtiyaçları için, regülatör alanında inşaat döneminde geçici olarak ve santral yeri yakınında prefabrik şantiye kurulması planlanmıştır. Konkasör Tesisi ve Beton Santrali regülatörün yaklaşık 50 m güneybatısında yaklaşık 1 hektarlık alanda bulunmaktadır. Konkasör Tesisi ve Beton Santrali nin güneybatısında yaklaşık 400 m mesafede Bahariye köyü'ne ait yerleşimler yer almaktadır. Kazı Fazlası Malzeme Sahaları (Hafriyat Döküm Sahaları) Projede kazı fazlası malzemelerin depolanacağı alanlardan 1 ve 2 Nolu saha yaklaşık olarak 5,85 hektar olup, sahalar Gerce köyüne yaklaşık m mesafede bulunmaktadır. 3 Nolu kazı fazlası malzeme sahası yaklaşık 4,25 hektarlık alana sahip olup, Çatak mahallesi ve Karca mahallesine m mesafede bulunmaktadır. Proje ünitelerine ait plan ve kesitler ekte verilmektedir (Ek-11). HES enerji tesisleri ile ilgili olarak fizibilite raporunda öngörülen proje formülasyonunda inşaat ve işletme safhalarında muhtemel bir değişiklik olması halinde bu değişikliğe yönelik DSİ nin uygun görüşü alınacaktır. 27

31 Proje kapsamında inşa edilecek ünitelerin yerleşim yerlerine uzaklığı, ve yaklaşık mesafesi aşağıdaki tabloda görülmektedir. Tablo 9. Proje Alanına En Yakın Yerleşim Yerleri ve Yaklaşık Mesafeleri (m) Yerleşim Yeri En Yakın Üniteler Uzaklığı (m) Bahariye Köyüne ait yerleşimler Kuzuören Mah. Bahariye Köyüne ait yerleşimler Kuzuören Mah. Bahariye Köyü Gerce Köyü En Yakın Üniteye Göre Konumu Regülatör Batı-Güneybatı Konkasör Tesisi ve Beton Santrali m Batı-Güneybatı İletim Tüneli 30 m 20 m Batı Doğu Gerce Köyü Kazı Fazlası Malzeme Sahası m Batı Kazı Fazlası Malzeme Sahası-2 30 m Batı Çatak Mah. Karca Mah. Kazı Fazlası Malzeme Sahası m Batı 70 m Doğu Hürriyet Köyüne ait yerleşimler Çatak Mah. Santral (HES) 60 m Batı Proje yerini gösterir uydu görüntüleri ve vaziyet planı üzerinde gösterimi aşağıdaki şekillerde verilmiştir Tarihli Revize Fizibilite Güzergahı 2011 Tarihli Revize Fizibilite Güzergahı Şekil Revize Fizibilite Raporu Proje Alanı ve 2011 Revize Fizibilite Raporu Proje Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü 28

32 Santral yeri Kazı Faz.Mal. Sahaları Tünel güzergahı Regülatör yeri Şekil Tarihli Revize Fizibilite Güzergahı Uydu Görüntüsü 29

33 1 ve 2 nolu kazı fazlası malzeme sahaları tünel güzergahı santral 3 nolu kazı fazlası malzeme sahası Kırma-elemeyıkama tesisi ve beton santrali regülatör 2011 tarihli fizibilite güzergahı Şekil 4. Proje Ünitelerinin Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi 30

34 Şekil 5. Proje Alanı ve Çevresindeki Su Kaynaklarının Vaziyet Planı Üzerinde Gösterimi 31

35 Proje ünitelerinin yer aldığı ve su kaynakları yerlerinin de görünebileceği 1/ Ölçekli Topografik Harita Ek-4 de verilmiştir. Proje alanı içindeki ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. Kazı fazlası malzeme sahalarının (depolama alanları) taşkın analiz raporu ve gerekçe raporu ekte verilmektedir (Ek-13). Bu alanların depolama yeri olarak kullanılmasında sakınca olmadığına dair D.S.İ Genel Müdürlüğü 7. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınmıştır (Ek-10). 32

36 Şekil 6. Proje Sahasında Bulunan Akım Gözlem İstasyonlarının Gösterimi 33

37 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, bu kaynakların nereden temin edileceği, Projenin 2 yılda tamamlanabileceği düşünülmektedir. Projelerin yatırım programı ve yatırımın yıllara göre dağılımı Tablo 11 de görülmektedir. Buna göre yatırımın %50 si 1.yılda ve %50 si 2.yılda tamamlanacaktır. Yatırım bedeli hesabında inşaat süresi 2 yıl alınmıştır. Projenin ekonomik ömrü, inşaatından sonra 50 yıl alınmıştır. Tablo 10. Pendik HES Yatırım Bedeli Tablosu GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. tarafından kurulması planlanan Pendik Regülatörü ve HES Projesi de yenilenebilir enerji kapsamında değerlendirilmektedir. Bu kapsamda projede yatırımcı firma öncelikli olarak öz kaynaklarını değerlendirecek, gerekli duyulması halinde finans kuruluşlarından kredi kullanılması gündeme gelecektir. III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu, Pendik HES Projesi inşaatına kamu kurumları ile ilgili gerekli işlemler tamamlandıktan sonra hemen başlanılacak ve 2 yıl içerisinde tamamlanacaktır. Projeye ait zamanlama tablosu aşağıda verilmiştir. 34

38 Tablo 11. Pendik HES Projesi İş ve Yatırım Programı 35

39 İNŞAAT ÖNCESİ DÖNEM (LİSANS ALINMASI SONRASI) Fizibilite aşamasında belirlenmiş olan proje mevkisinin detaylı harita alımı Harita alımının yapılmasının ardından regülatör yapısı, çökeltim havuzu, iletim kanalı, yükleme havuzu, ve santral binasının, yeni haritaya göre son yerleşim planlarını hazırlama Hazırlanan genel yerleşim planına göre Jeolojik/Jeoteknik Rapor hazırlama Jeolojik rapora göre proje kapsamında belirlenen yapı elemanlarının mevkilerinin uygunluğu ve diğer çalışmaların jeolojik duruma göre doğruluğu kontrol edilerek, kati proje yapımı Uygulama Projeleri Yapımı İNŞAAT DÖNEMİ KAZI/ HAFRİYAT ÇALIŞMALARI Bitkisel Toprağın Sıyrılması Bitkisel Toprağın Daha Sonra Kullanım Amacıyla Depolanması Bitkisel Toprağın Dolgu Yapılan Alanlara Serilmesi Kazı-Hafriyat İşlemleri Makinalar Vasıtası ile Sökme-Kazı Hafriyat Malzemesinin Dolgu Alanlarına Serilmesi BETON İŞLERİ Beton Kalıpların Montajı Beton Malzemesinin Dökümü MONTAJ ÇALIŞMALARI Türbin/Jenaratör/Daimi Teçhizatların Tesisi Trafo & Şalt Sahası DENEME İŞLETMESİ VE İŞLETMEYE GEÇİŞ Şekil 7. İş Akım Şeması 36

40 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi, Keşif bedeline bilinmeyen giderler eklenerek projenin tesis bedeli bulunmuş; tesis bedeline mühendislik hizmetleri gideri ve kamulaştırma eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Proje bedeline 2 yıl olan inşaat süresi için faiz eklenerek yatırım bedeli bulunmuştur. Projenin keşif bedeli TL, proje bedeli TL ve yatırım bedeli TL olarak bulunmuştur. Yıllık giderler, işletme ve bakım gideri, yenileme gideri ve amortisman giderinden oluşmaktadır. Proje birimlerinin işletme bakım gideri faktörleri ile tesis bedelleri çarpılarak işletme ve bakım gideri; yenileme gideri faktörleri ile çarpılarak yenileme gideri bulunmuştur. Amortisman gideri ise formülle bulunan amortisman faktörü ile çarpılarak bulunmuştur. Projenin işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderleri şöyledir. İşletme ve bakım gideri TL, yenileme gideri TL, amortisman gideri TL dir. Ayrıca yıllık enerji üretiminden 2.89 Krs/KWh* katkı payı ödemesi yapılacaktır. Katkı payı TL olarak hesaplanmıstır. Toplam yıllık gideri ise TL dir. Yıllık Gelirler Projenin geliri yalnız enerji gelirinden oluşmaktadır. Pendik HES te üretilen enerji için 1 Kwh enerji satış fiyatı 19.2 Kuruş alınarak proje geliri hesaplanmıştır. Proje ile üretilen toplam enerji GWh dır. Projenin yıllık enerji geliri TL dir. Karbon Geliri olarak TL ( Euro) alınmıştır. Projenin yıllık toplam geliri TL dir. Projenin Rantabilitesi Projenin rantabilitesi yıllık gelir ve yıllık gider yöntemine göre ve bugünkü değer yöntemine göre ayrı ayrı bulunmuştur. Yıllık gelir-gider yöntemine göre R = 1.15 Bugünkü değer yöntemine göre R = 1.17 Projenin İçkarlılık Oranı Projenin İç Karlılık Oranı % 11,76 dir Birim Enerji Maliyeti Proje ile üretilecek enerjinin birim maliyeti hesaplanmış ve 1 kwh enerjinin maliyeti 16,72 Krş olarak bulunmuştur. 37

41 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak yatırımcı firma veya diğer firmalar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve alt yapı faaliyetleri bulunmamaktadır. III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesi için zaruri olan ve yatırımcı firma veya diğer firmalar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır. III.6. Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES in alanları, iletim tüneli güzergahları, hafriyat depo sahaları ) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi, Proje alanının bulunduğu bölgeye ilişkin Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane- Artvin Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (ÇDP) / tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından onaylanmıştır. Onaylı 1/ Ölçekli ÇDP, Plan Lejantı ve Plan Hükümlerine göre (Ek-6) santral yeri tarım arazisi, cebri boru güzergahı tarım arazisi, iletim tünelinin bir kısmı bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b), bir kısmı tarım arazisi olarak tanımlanmış olup, regülatör yeri ile konkasör tesisi ve beton santrali yeri tarım arazisi olarak tanımlanmış alan, kazı fazlası malzeme sahalarından 1 ve 2 nolu saha yeri tarım arazisi, 3 nolu kazı fazlası malzeme sahası yeri bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b) içerisinde kalmaktadır. Proje kapsamındaki orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporunda belirtilen proje sahasının orman sayılan alanı m 2 'dir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. Orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından hazırlanan Sosyal Etki Değerlendirme Raporu nda da belirtildiği üzere (Ek- 14); Kamulaştırma gerektiren alanların bir kısmı 2B statüsündedir ve burada yapılacak 38

42 uygulama, üzerindeki iktisadî varlıkların kaybı ve tapu yokluğu nedeniyle havza halkını endişeye sevk etmektedir. Bu durumda 2B statülü alanlarda kamulaştırma uygulaması yapılırken, arazinin üzerindeki iktisadi varlıklar ayrıca değerlendirilerek kuruşlandırılmalı ve bedelleri hak sahiplerine ödenmelidir. İkinci seçenek bu durumdaki arazilerin kullanımından kaçınmak için proje seçeneklerinin değerlendirilmesi ve bu nitelikteki arazilerden uzaklaşılmasıdır. Kamulaştırma yapılacak tapulu arazilerde ise bedeller rayiçler üzerinden tespit edilmeli ve zamanında hak sahiplerine ödenmelidir. Proje alanının bulunduğu saha ve yakın çevresinde orman alanları, iskan sahaları ve ziraat (şahıs arazileri) arazileri bulunmaktadır. Meşcere Haritası incelendiğinde; projede regülatör sahası ziraat arazisi, iletim tüneli orman arazisi, ziraat ve iskan sahası-mezarlık, santral yapıları ise iskan sahası ve az bir kısmı ziraat arazisi kapsamında kalmaktadır. Seçilen kazı fazlası malzeme depo alanları da çok büyük oranda ziraat arazileri kapsamında kalmaktadır. Bölgedeki ziraat alanlarında ekili-dikili tür ağırlıklı olarak fındıktır. Fındıklık açmak suretiyle bölgedeki orman alanları oldukça tahribe uğramıştır. Tesislerin inşa edileceği alanlarda özel mülkiyet nedeniyle kamulaştırma yapılacaktır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunca Yapılacak Kamulaştırmalar 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27 nci maddesi uyarınca yapılacak ve kamulaştırma bedelleri de peşin olarak ödenerek, arazi sahipleri maddi kayıplara uğratılmayacaktır. Pendik Regülatörü ve HES Projesinin enerji tesisleri içinde yer alacak tüm kamu ve şahıs arazileri kati proje aşamasında belirlenecek olup, mülk arazileri için mahallinde yapılmış çalışmalar, elektronik ortam analizi ve kadastral haritalar ile kamulaştırma sırasında bu arazilerin değerleri net olarak belirlenecektir. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. üzere (Ek-22) Proje kapsamında İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde belirtildiği sayılı Mera Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir sayılı Zeytincilik Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir. -İlgili alanda 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında orman sayılan yerler dışında kalan tarım arazileri için, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu kapsamında işlem yapılacağından, ilgili kanunun 21. maddesi (a) bendi gereğince, yasal izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmaması gerekmektedir. 39

43 Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. Kamulaştırma planına göre; şahıs arazilerinin kamulaştırılması söz konusu olması durumunda; 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanununun 15/c (Değişik: 5496 SK. 5. md) maddesi gereğinde; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecek, bu konuda verilecek olan kamulaştırma kararı kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. Kamulaştırma işlemleri sırasında her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. Proje kapsamında Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrik Piyasası Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında, su altında kalacak herhangi bir yerleşim yeri olmadığından yeniden yerleşim de söz konusu değildir. III.7. Diğer hususlar. Projenin ekonomik ve sosyal boyutları ile ilgili bu bölümde bahsedilmesi gereken başka bir husus bulunmamaktadır. 40

44 BÖLÜM IV :PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir. IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Projeden etkilenecek alanın belirlenmesinde mevcut çevrenin özellikleri, projenin inşaat ve işletme aşamasındaki çevresel etkileri ve proje alanının çevresinde direk veya dolaylı yoldan etkilenmesi muhtemel halk dikkate alınarak etki alanı belirlenmeye çalışılmıştır. Proje alanının mülkiyet durumu, ekolojik yapısı, sosyo-kültürel yapısı ve korunan alanlara göre pozisyonu rapor içerisinde ilgili bölümlerde değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda proje alanından etkilenmesi beklenen en yakın yerleşim yerleri; Pendik Regülatör yeri güneybatısında yaklaşık m mesafedeki Kuzuören Mahallesi (Bahariye köyüne ait yerleşimler) dir. Pendik HES yerine en yakın yerleşim yeri ise; batısında yaklaşık 60 m mesafedeki Çatak Mahallesi (Hürriyet köyüne ait yerleşimler) dir. Projede çevresel etkileri göz önünde bulundurulduğunda, katı ve sıvı atıkların yürürlükte olan kanun ve yönetmelikler doğrultusunda herhangi bir alıcı ortama karışmadan bertarafı sağlanacağından proje alanının yakın çevresine yayılacak bir yük oluşmayacaktır. Bu kapsamda toz ve gürültü emisyonlarına göre etki alanı belirlenmiştir. Projede değerlendirilen çevresel ve sosyal etkiler ışığında alınacak tedbirler raporda öngörülmüş ve bu kapsamda projenin etki alanı yaklaşık 200 m çevresi olarak kabul edilerek Ek-4 de verilen 1/ Ölçekli haritada işaretlenmiştir. Proje kapsamında inşaat işlemleri yoğun olarak regülatör ve santral alanında gerçekleşecektir. Tünel güzergahında yapılacak çalışmalar kapalı alan içerisinde gerçekleşeceğinden gürültü ve toz emisyonu gibi çevresel etkiler oluşmayacaktır. Ancak inşaat aşamasında ulaşım ve diğer ihtiyaçlar düşünülerek tüm tesislerin 200 m çevresi etki alanı olarak belirlenmiştir. Yukarıda da belirtildiği üzere ortalama etki alanı 200 metre kabul edilmiş ve inceleme ve etki alanı bir alınmış olup inşaat alanından itibaren her yönden yaklaşık 200 m lik alan kabul edilmiştir. Proje alanı dağlık ve engebeli bir bölgede olmasından dolayı yerleşim yerlerini etkilemeyecektir. 41

45 IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler, Proje konusu faaliyet; Ordu ili Merkez İlçesi sınırlarında planlandığından ötürü Ordu İli (Merkez) Yılları arasına ait Meteorolojik verilerinden yararlanılmıştır (Ek-12). Ordu İli Ordu ılıman bir iklime sahiptir. Kışları ılık yaz ayları ise serin geçer. Karadeniz yağış rejimi ile hakim durumdadır. Yılın bütün ayları yağışlı geçer. Batı Karadenizden daha fazla fakat Doğu Karadeniz (Rize) kıyı şeridinden biraz daha az yağış alır. Yılın hemen hemen yarısını teşkil eden günlerinin yağışlı geçmesi bilhassa ilkbahar yağışlarının düşük, sonbahar yağışlarının en yüksek değer alması Doğu Karadeniz tipik yağış rejiminin buralardan başladığını göstermektedir. 4 Rüzgar Aylık ortalama rüzgar hızı saniyede 1,9 m/sec.dir. En hızlı rüzgar yönü Batı olup, hızı saniyede 35.7 m/sec.olarak tespit edilmiştir. Kuvvetli ve Fırtınalı gün sayısı ortalama olarak 44 gündür. Hakim rüzgar yönü Güney - Güneydoğu ( SSE ) yönlüdür. Mart, Nisan, Mayıs, Haziran ayları kuzeyli, Temmuz - Mart aylarına kadar güneyli rüzgarlar bölgeyi tesirleri altına almaktadır. Tablo 12. Ordu İli Esme Sayılarına Göre Rüzgar Verileri AY N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW OCAK SUBAT MART NISAN MAYIS HAZ TEM AGT EYLUL EKIM KASIM ARLK TOP Ordu İl Çevre Durum Raporu,

46 YILLIK ESME SAYILARINA GÖRE TOPLAM RÜZGAR DİYAGRAMI NNW N 4000 NNE NW NE WNW 2000 ENE W 0 E WSW ESE SW SE SSW S SSE Grafik 1. Esme Sayılarına Göre Toplam Rüzgar Diyagramı Tablo 13. Ordu İli Esme Hızlarına Göre Rüzgar Verileri AYLAR N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW OCAK SUBAT MART NISAN MAYIS HAZ TEM AGUS EYLUL EKIM KASIM ARLK ORT N W NNW ESME HIZLARINA GÖRE ORTALAMA RÜZGAR DİYAGRAMI NNW 3.0 N NNE NW 2.0 NE WNW 1.0 ENE W 0.0 E WSW ESE SW SE SSW SSE S Grafik 2. Esme Hızlarına Göre Ortalama Rüzgar Diyagramı 43

47 Basınç Ordu İli, 2011 yılı mahalli basınç ortalama değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Ordu İli; yıllık ortalama basınç 1014,98 hpa, yıllık maksimum basınç 1043,2 hpa, yıllık minimum basınç 992,3 hpa dır. Tablo Yılı Mahalli Basınç Verileri (hpa) AYLAR BASINÇ ORT. Mahalli Basınç Ort. Kaynak: İl Çevre Durum Raporu, 2011 Nem Ordu ilinde gözlenen 2011 yılı yıllık ortalama nem oranı 71.5 iken yıllık minimum nem oranı 14 olarak tespit edilmiştir. Tablo 15. Ordu İli NemVerileri (%) NEM AYLAR Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Kaynak: İl Çevre Durum Raporu, 2011 Sıcaklık Ordu İlinde gözlenen 2011 yılı yıllık ortalama sıcaklık 14.3 C; maksimum sıcaklık ortalaması 18.3 C, minimum sıcaklık ortalaması 11.5 C, maksimum sıcaklık günü 31 gün, maksimum sıcaklık yılı 2011 ve maksimum sıcaklık yıllık 32.2 ( C) tespit edilmiştir. Tablo 16. Sıcaklık Değerleri ( o C) SICAKLIK AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık Ortalaması( C) Minimum Sıcaklık Ortalaması( C) Maksimum Sıcaklık( C) Kaynak: İl Çevre Durum Raporu, 2011 Buharlaşma Ordu İli 2005 verilerine göre ortalama buhar basıncı aşağıdaki tabloda verilmiştir. 44

48 Tablo 17. Ordu İli Ortalama Buhar Basıncı ( hpa ) AYLAR BUHARLAŞMA Ortalama Buharlaşma Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Verileri Bulutluluk Ordu günde ortalama 5 saat 6 dakika güneşli geçmektedir. En fazla güneşlenme müddeti 8 saat 6 dakika ile Haziran, en az ise 2 saat 19 dakika ile Ocak ayında görülmektedir. Senenin 58 günü açık, 177 günü bulutlu ve 130 günü kapalı geçmektedir. 5 Yağış Yıllık ortalama yağış miktarı 1152,0 mm dir. Senenin ortalama olarak 143 günü yağışlı geçmektedir. Günün en çok yağış miktarı Eylül ayında mm olarak kaydedilmiştir. Tablo 18. Ordu İli Yağış Değerleri YAĞIŞ Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) AYLAR Yağışın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Yağışın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Kaynak: İl Çevre Durum Raporu, 2011 Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Ordu da kar yağışları fazla görülmez. Yağın karın yüksek yerlerde dahil olmak üzere yerde kalma müddetleri, ortalama 1-15 gündür. Karlı günlerin sayısı sayısı 8, karla örtülü günler sayısı 9 dur. Uzun seneler içerisindeki en yüksek kar örtüsü Ocak ayında 72 cm.olmuştur. Ortalama sisli günler sayısı 16, dolulu günler sayısı 1, kırağılı günler sayısı 18 ve orajlı günler sayısı 14 tür. 5 Ordu İl Çevre Durum Raporu,

49 Aylık ortalama rüzgar hızı saniyede 1,9 m/sec.dir. En hızlı rüzgar yönü Batı olup, hızı saniyede 35.7 m/sec.olarak tespit edilmiştir. Kuvvetli ve Fırtınalı gün sayısı ortalama olarak 44 gündür. Hakim rüzgar yönü Güney - Güneydoğu ( SSE ) yönlüdür. Mart, Nisan, Mayıs, Haziran ayları kuzeyli, Temmuz - Mart aylarına kadar güneyli rüzgarlar bölgeyi tesirleri altına almaktadır. IV.2.2. Jeolojik özellikler IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri, Faaliyet alanı ve yakın çevresinde yaşlıdan gence doğru; aşağıdaki birimler yüzeylenmektedir. Stratigrafi MESOZOİK Kretase Mesudiye Formasyonu (Krm) İnceleme alanında yüzeyleyen bazalt andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, kırmızı kireçtaşı, çamurtaşı, silttaşı ve tüfit ara seviyelerinden oluşan istife Mesudiye Formasyonu adı verilmiştir. Formasyon ilk kez Terlemez ve Yılmaz (1980) tarafından tanımlanmıştır. Formasyonu oluşturan bazalt ve andezit lavları yer yer kalsit ve zeolit dolguludur. Hidrotermal ayrışma nedeniyle gri-siyah, açık gri yeşilimsi gri gibi renkler gösterirler. Kayaçlardaki başlıca ayrışmalar silisleşme, killeşme, serisitleşme, kloritleşme ve piritleşmedir. Cu, Pb, Zn içeren damar tip polimetalik cevherleşmelerin yer aldığı kesimlerde ayrışmalar daha yoğundur. Formasyon içinde piroklastlar daha egemendir. İnce kumtaşı, kiltaşı, çamurtaşı ve tüfitler ara düzeyler halinde kırmızı plajik kireçtaşları mercekler ve ara tabakalar şeklinde yer almaktadır. Andezit ve bazalt lavları porfirik ve mikrolitik porfirik dokulu olup, genellikle plajioklas, amfibol ve piroksen fenokristalleri ile opak minareller içermektedir. Hamur ise daha çok mikro ve kriptokristalen albit, sekonder kuvars, ayrışmış plajioklas, kalsit, serizit, epidot ve opak minerallerden oluşmaktadır. Andezitik tüf-breşler, genel olarak kalsitleşmiş serizitleşmiş plajioklas ve ferromagnezyen feno-mikro kristaller içermektedir. Çimento ise mikro ve kriptokristalen 46

50 sekonder kuvars, albit, serizit, klorit, demiroksit, kalsit ve opak minerallerden oluşmaktadır. Aglomeralar, koyu gri, kahverengi, siyahımsı renklerde belli belirsiz tabakalıdır. Tabakalı olduğu yerlerde çok kalın tabakalanma gösterir. Bazı kesimlerde tabakalanma göstermez. Aglomerayı oluşturan çakıllar irili ufaklı bazalt ve andezit çakıllarıdır. Çimentosu tüf ve volkanik çakıllar olup gevşek yer yer sıkı tutturulmuştur. Bazen lav görünümünde sarp kayalıklar ve yüksek tepeler oluşturmaktadır. Masif kalın katmanlı aglomera seviyelerinin üst kesimleri daha çok gri, kızıl renkli tüf seviyeleri içerir. Buralarda aglomera seviyelerinden tüf seviyelerine geçilmektedir. Aglomeralarda killeşme, kloritleşme ve silisleşme nedeniyle ayrışma ve parçalanma görülmektedir. Genelde renkleri koyu gri, siyahımsı ve kahverengi olmasına karşın, ayrışma nedeniyle renkleri kahverengi, mor, gri ve pembe olarak değişmiştir. Yer yer boşluklu olan aglomera çakılları kalsit, demir oksit bazen de kalsedon ile dolmuştur. Tüfler, sarımsı yeşil, sarımsı beyaz ve kavuniçi renkli olarak görülmektedir. Aglomera, tüf ardalanması şeklinde, aglomera seviyelerinin üst kesimlerinde, tüf-killi kireçtaşı ardalanması, kumlu kireçtaşı-kiltaşı-tüf ardalanması veya formasyonun daha üst kesimlerinde kiltaşı-tüf ardalanması şeklinde izlenmektedir. Hidrotemal ayrışma nedeniyle silisleşme kloritleşme ve karbonatlaşma izlenmektedir. Tüflerin petrografik incelenmesinde ayrışmış (seritleşmiş-killeşmiş) plajioklas feno ve mikro kristalleri bol miktarda submikroskopik malzemelerden kil minerallerinden oluşmuş akışlı-yönlü doku gösteren kayaç parçaları içerdikleri saptanmıştır. Tüflerin çimentosu ise ayrışmış kristal parçaları, kil, albit, mineralleri, serisit, demiroksitler ile bol miktarda mikro kriptokristalin opak mineralden oluşmaktadır. Mesudiye Formasyonu içerisinde andezit, bazalt ve dasit daykları mevcuttur. Andezitik dayklar daha sık olarak izlenir. Dasit dokanaklarında bentonitleşme görülür. Ayrıca mangan, pirit, kalkopirit, galenit ve sfalerit zenginleşmeleri de yer almaktadır. Kireçtaşları, Mesudiye Formasyonu içinde kırmızı renkli kireçtaşları yer yer mercek, yer yer de ara seviye halinde yer alır. Kırmızı, pembe, kızıl şarabi, bordo renkli 5-20 cm. tabaka kalınlığında, yer yer cm. tabaka kalınlığında da izlenir. Tüf ara seviyeli mikro fosilli (Globotruncana) nadir kiltaşı ve kumtaşı araseviyeli olarak izlenir. Tabaka kalınlıkları ince-orta tabakalı olup, kalınlıkları değişkendir. Bu seviyeler Kapanboğazı Üyesi adı ile ayırtlanmıştır. İnce kesitlerin incelenmesinde kireçtaşlarının mikritik ve biyomikritik kireçtaşı oldukları görülmüştür. 47

51 Kumtaşları, gri, boz, yeşilimsi gri ve kirli sarı renklerde ince-orta yer yer kalın tabakalıdır. Eklemli, çapraz katmanlı, oygu-dolgu yapılı, taneleri volkanik kökenlidir. Yer yer küresel ayrışma göstermektedir. Çamurtaşları, kırmızı, şarabı renkli, ince-orta tabakalı oldukça kırıklıdır. Bolmikrofosiller (Globotruncana) içermektedir. Kumtaşı, silttaşı ve çamurtaşı ara düzeylerinin kalınlıkları m. arasında değişmektedir. Formasyon üst kesimlerinde tüf-killi kireçtaşı ardalanımı şeklinde devam eder. Kireçtaşları kızıl ve sarı renklidir. Katman kalınlığı ince-orta arasında değişir. İstif tüfkireçtaşı ardalanmasından sonra kumlu kireçtaşı-kiltaşı-tüf ardalanmasına dönüşür. Bu seviyeler sarı ve kavuniçi renklidir. Tabaka kalınlığı orta-ince arasında değişir. Midye kabuğu kırılmalıdır. Bu seviyelerden sonra sarı-gri renkli, ince katmanlı kötü pekişmiş kiltaşı-marnkumtaşı ardalanması gelir. Bunun üzerinde sarı renkli, ince-orta katmanlı kiltaşı-kumlu kçt ardalanması izlenir. Formasyon bu şekilde, cm. tabaka kalınlığında olan pembe renkli kumlu kireçtaşı seviyesine kadar devam eder. Kumlu kireçtaşından sonra kiltaşınadir kumlu kireçtaşı ardalanması ile Maestrichtiyen yaşlı çökeller gelmektedir. Kiltaşı mor renkli, kumlu kireçtaşı sarı renklidir. Bu seviyeler ince katmanlı ve dağılgandır. Genelde ince katmanlı olarak izlenen killi kireçtaşı seviyelerinde katman kalınlığı cm. kalınlığa ulaşır. Killi kireçtaşlarında oluşan çatlaklar kalsit (CaC03) ve limonit dolguludur. Kırmızı rengin hakim olduğu bu seviyeler bol mikrofosil (Globotruncana) içerir. Bu seviyelerin üzerinde görülen marn seviyeleri nadir tüf ara seviyeli, kızıl-pembe, kavuniçi renkli ince-orta katmanlıdır. Kiltaşı-tüf ardalanması kızıl, sarı renkli, ince katmanlı kötü pekişmiştir. Bu seviyelerde mikrofosillidir. Daha üste doğru seyrek olarak killi kireçtaşları görülmeye başlar. Killi kireçtaşları sarı renkli orta katmanlı iyi pekişmiştir. Kiltaşı-tüf ardalanması kızıl, sarı renkli, ince katmanlı kötü pekişmelidir. Bu istifin üzerine tektonik bir dokanakla Eosen yaşlı kumlu kireçtaşı-kiltaşı ardalanması gelir. Bunlar gri-kirli sarı renkli orta katmanlıdır. Kumlu kireçtaşı seyrek kiltaşı ara düzeyleri içerir. Orta-kalın katmanlıdır. Bu seviyeler bentik foraminifer içermektedir. 48

52 Kampaniyen Mastrihtiyen Fatsa Formasyonu (Krf) Formasyon andezitik, bazaltik lav ve piroklastikleri, mikritik kireçtaşı, kumtaşı ve az olarak marn düzeylerinden oluşmuştur. MTA tarafından yapılan araştırmalarda formasyonun taban kesiminde yer yer görülen kireçtaşları Kestane Kireçtaşı Üyesi, üst kesimlerinde görülen dasit ise Yomrahisar Dasit Üyesi olarak ayırtlanmıştır. Andezit; yeşilimsi, siyah renkte, iri feldspat kristalli, kırıklı ve çatlaklı olup sağlam bir görünümdedir. Granitlerin kestiği ve tektoniğin yoğun olduğu kesimlerde epidotlaşma, silisleşme ve pişme izleri görülür. Soğuma anında oluşan boşluklar, kırıklar ve çatlaklar ikincil kalsit, klorit ve kuvars dolguludur. İnce kesitte mikrolitik porfirik dokuludur. Fenokristaller kısmen serisitleşmiş, kloritleşmiş, karbonatlaşmıştır. Plajiyoklas ise tümüyle karbonatlaşmış ve kloritleşmiştir. Kristal izlerine göre piroksen, mikrofenokristal olarak çok az ölçüde korrode kuvars ve opak mineralden oluşmuştur. Bazalt; yeşilimsi, gri, siyah renkte masif görünümlü, soğuma çatlaklı, gaz boşlukludur. Gaz boşlukları ve çatlaklar ikincil kalsit, klorit ve kuvars dolguludur. Küresel ayrışmanın yoğun olarak izlendiği bazaltlarda, granitlerin kestiği kesimlerde epidotlaşma, silisleşme ve pişme izleri görülmektedir. İnce kesitte subofitik dokuludur. Kısmen kloritleşmiş, karbonatlaşmış, plajiyoklas çubuklarının araları kuvars ve klorit dolguludur. Tüf-aglomera seviyelerinde tüfler sarı, kahve renkli, orta-kalın katmanlı olup, katmanlanma genelde belirgin değildir. 3-4 cm. boyutunda andezit-bazalt çakılları kapsar. Aglomeralar içerisindeki andezit, bazalt, korbonat ve dasitik kayaç çakılları 20 cm ye ulaşmakta olup, köşeli görünümdedir. Taneler volkanik hamur ile tutturulmuştur. Kumtaşı; gri, boz, yeşil renkte, ince-orta taneli, orta-kalın katmanlı, sert, volkanik kırıntılı, kötü boylanmalıdır. Bazı kesimlerde taban yapıları ve çapraz katmanlanma izlenmektedir. Genelde yanal yönde devamlılığı izlenemeyen kumtaşları, karbonat ve silis çimentoludur. Kireçtaşı, Fatsa Formasyonu nun diğer litolojileri arasında mercek ve ara seviyeler halinde izlenir. Pembe, krem renkli, ince taneli, ince-orta katmanlı, kırıklı ve az kıvrımlıdır. Fatsa Formasyonu altta Batlamadere Üyesi nin piroklastikleri ve Mesudiye Formasyonu ile uyumludur. Üzerine ise Eosen yaşlı Yeşilce Formasyonu uyumsuz olarak gelir. 100 ile 450 metre arasında kalınlık sunar. Birimin tortul seviyelerinde saptanan fosillere göre yaşı Kampaniyen-Maestrihtiyen`dir. Fatsa Formasyonu kapsadığı fosillerin yaşama ortamına göre neritik ve yer yer de daha derin kesimlerde çökelmiştir. Birimin çökelimi sırasında volkanizma da eşlik etmiştir. Kireçtaşı kaya türünden oluşan Kestane Kireçtaşı Üyesi kırmızı, gri ve sarı renkte, ince taneli, ince-orta düzgün katmanlı, kırıklı ve az kıvrımlıdır. Çatlaklar kalsit ve silis dolguludur. Kireçtaşı katmanları arasında yer yer çok ince kiltaşı düzeyleri bulunmaktadır. Fatsa Formasyonu nun taban kesimini oluşturan Kestane 49

53 Kireçtaşı Üyesi altta bulunan Batlamadere Üyesi ve Mesudiye Formasyonu ile uyumlu, Fatsa Formasyonu nun diğer çökelleri ile geçişlidir. Birim 20 ile 180 metre arasında kalınlığa sahiptir. Saptanan fosillere göre Kampaniyen-Alt Maestrihtiyen yaşındadır. Kapsadığı fosillerin yaşama ortamına göre birim, kısmen derin denizde, volkanizmanın sakin ve ulaşamadığı kesimlerde çökelmiştir. İri kristalli dasitik lavlardan oluşan Yomrahisar Dasit Üyesi beyaz, kirli beyaz, sarı renkte, sert, kırıklı ve sütunsal çatlaklıdır. Genelde iri kuvars ve biyotit kristalli, yer yer ince kristallidir. İçerisinde yer yer bazik lav ve silisifiye olmuş Zinav Kireçtaşı çakılları bulunmaktadır. Bazı kesimlerde arenalaşma, killeşme ve silisleşme izlenmektedir. Fenokristaller; plajiyoklas, alkali feldspat, korrode kuvars, biyotit, amfibol ve klorittir. Hamuru fenokristallerin mineral bileşiminde olup, kripto ve mikro oluşumlar halindedir. Fatsa Formasyonu nu kesen Yomrahisar Dasit Üyesi nin üzerine uyumsuz olarak Yeşilce Formasyonu gelmektedir. Senoniyen (Kampaniyen-Maestrihtiyen) yaşlı Fatsa Formasyonu nu kesmesinden dolayı yaşı Maestrihtiyen sonu olarak kabul edilebilir. Paleosen İkisu Granitoyidi (KTi) Proje alanı ve çevresinde Fatsa Formasyonu nu kesip, Eosen çakıltaşına malzeme veren İkisu Granitoyidi siyenit, granit, siyenogranit, ve monzonitten oluşmuştur. İkisu Granitoyidi Kampaniyen - Maestrihtiyen yaşlı Fatsa Formasyonu nu kesip, Eosen taban çakıltaşına malzeme verdiğinden, yaşı Senoniyen sonu Paleosen başlangıcıdır. 50

54 Şekil 8. Proje Alanının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kolon Kesiti Proje alanının 1/ Ölçekli Jeoloji Haritası ve yapı yerlerinin jeolojik haritaları ve kesitleri ekte verilmiştir (Ek-7). IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması), Faaliyet sahasının büyük ölçekli (1/5000 ya da 1/1000) jeoloji haritası ve faaliyetin yapılacağı güzergah boyunca yüzeylenen birimlerin fiziksel özellikleri ile jeolojik, jeomorfolojik, hidrojeolojik özellikler, litolojiler, süreksizlikler, tektonik özellikler detaylı olarak kati proje aşamasında jeolojik ve jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. 51

55 Proje alanının 1/ Ölçekli Jeoloji Haritası ve yapı yerlerinin jeolojik haritaları ve kesitleri ekte verilmiştir (Ek-7). IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi İnceleme alanı öncesinde oluşabilecek riskler ayrıntılı olarak incelenip belirlenmeli ve olası risklere karşı gerekli tedbirler alınarak yapılaşmaya gidilmelidir. Heyelanlı bölgelerde alınabilecek tedbirler şu şekildedir: Drenaj, şev yükünü azaltmak, etek kısımda taş dolgu, istinat duvarı, kazıklar, çimento enjeksiyonu, şevin ağaçlandırılması, teraslama gibi çeşitli yöntemlerle heyelanlar için önlem alınabilir. İnceleme alanında ne gibi önlemlerin alınması gerektiği 7269 Sayılı Yasa kapsamında kalan heyelan, kaya düşmesi, çığ, su baskını vb. gibi afet durumları kati proje aşamasında jeolojik-jeoteknik etütlerle ayrıntılı bir şekilde incelenecektir. Taşkın risklerine karşı alınabilecek tedbirlerden bazıları şu şekildedir: sayılı Kanun kapsamında olan veya olmayan akarsu yatakları içerisinde suyun kabarmasına sebebiyet veren akım rejimini değiştiren bent ve kabartıcı tesis yapılmasının önlenmesi, -Taşkın riski taşıyan alanların önceden belirlenmesi ve afet planlarının hazırlanması, -Taşkın riski taşıyan sahalardaki altyapı standardları ile ilgili düzenlemelerin yapılması, -Dere yataklarında; yatak stabilitelerinin temelini bozacak ve kıyı oyulmalarına meydan verecek şekilde kum ve çakıl ocaklarının açılmasının ve kontrolsüz, aşırı malzeme alımlarının önlenmesi gibi çalışmalar taşkın riskini önleme açısından önemlidir. Bu önlemler genel bilgi niteliğinde verilmiş olup inceleme alanına yönelik, kati proje aşamasından önce ayrıntılı çalışmalarla belirlenmeli ve gerekli kurum görüşleri alınmalıdır. Proje alanı ve çevresine ait heyelan haritası aşağıda verilmiştir. 52

56 Proje Alanı Şekil 9. Proje Alanı ve Çevresi Heyelan Durumu 53

57 IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), Kati proje aşamasında jeolojik ve jeoteknik etütlerle ayrıntılı olarak incelenecektir. IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli, Proje sahası ve yakın çevresi, Bayındırlık ve İskan Bakanlığının hazırladığı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre proje alanı 2. derece deprem kuşağında yer almaktadır. Proje sahası ile ilgili kati proje aşamasında deprem risk analiz raporu hazırlanacaktır. Kati proje aşamasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanıp yürürlüğe girmiş olan "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanıp yürürlüğe girmiş olan "Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik" te belirtilen hususlara titizlikle uyulacaktır. Faaliyet alanı içerisinde yapı ruhsatı alınması zorunluluğu bulunan alanlar için, 19/08/2008 Tarih ve Sayılı Afet İşleri Genel Müdürlüğünün genelgesi ve tarih ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik-jeotektonik rapor hazırlatılarak ilgili idarelerce onaylanarak imar planı yapıldıktan sonra inşaata başlanacaktır. Bu raporlar değerlendirilmek üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne gönderilecektir. Ordu ili sınırları içerisinde kalan bölge, aktif fay-deprem ilişkisi açısından ele alındığında, inceleme alanında proje yapılarını etkileyecek diri faylar ve yıkıcı özellikte deprem yapabilecek aktif faylar aşağıdaki "Türkiye Diri Fay Haritası"nda da (MTA-1992) görüldüğü gibi yoktur. Proje sahası Kuzey Anadolu Fayının kilometre kadar kuzeyinde yer almaktadır. Proje alanı ve çevresine ait deprem ve dirifay haritaları aşağıda gösterilmiştir. 54

58 Proje Alanı Şekil 10. Proje Alanı ve Çevresi Dirifay Haritası 55

59 Şekil 11. Türkiye Deprem Haritası Proje Alanı Şekil 12. Ordu İli Deprem Haritası 56

60 Proje yeri merkez olmak üzere 150 km lik yarıçaplı dairenin belirlediği alan içerisinde kalan deprem yerleri ve deprem listesi aşağıda verilmiştir: Şekil 13. Proje Alanı ve 150 km Yarıçaptaki Çevresi Deprem Yerleri 57

61 Tablo 19. Proje Yeri Merkez olmak Üzere 150 km' lik Yarıçaplı Alan ile Sınırlanan Alanda Meydana Gelen Depremler (Kandilli Rasathanesi Kayıtları) Tarih Saat Enlem Boylam Büyüklük Yer : TOKAT MERKEZ : GÜMÜSHANE KÜRTÜN : : SIVAS KOYULHISAR : TOKAT ALMUS : ORDU MESUDIYE : TOKAT NIKSAR : ORDU MESUDIYE : GIRESUN ALUCRA : ORDU MESUDIYE : AMASYA MERZIFON : GIRESUN S.KARAHISAR : GIRESUN S.KARAHISAR : TOKAT NIKSAR : TRABZON MAÇKA : TOKAT BASÇIFTLIK : ORDU KABADÜZ : SIVAS ZARA : SIVAS ZARA : SIVAS ZARA : SIVAS SUSEHRI : SIVAS DOGANSAR : SIVAS ZARA : TOKAT ALMUS : SIVAS KOYULHISAR : TOKAT ALMUS : KARADENİZ : SIVAS KOYULHISAR : SIVAS KOYULHISAR : SIVAS KOYULHISAR : GIRESUN ALUCRA : TRABZON AKÇAABAT : TOKAT MERKEZ : TOKAT ERBAA : ORDU AKKUS : ORDU IKIZCE : TOKAT NIKSAR : GIRESUN S.KARAHISAR : TOKAT ERBAA : SAMSUN HAVZA : KARADENİZ : SAMSUN TEKKEKÖY : GIRESUN ÇAMOLUK : TOKAT RESADIYE : AMASYA TASOVA : KARADENİZ : : GÜMÜSHANE KÜRTÜN : GIRESUN S.KARAHISAR : : SAMSUN LADIK 58

62 : AMASYA MERKEZ : : SAMSUN ASARCIK : SAMSUN LADIK : GIRESUN ÇAMOLUK : SIVAS SUSEHRI : AMASYA MERKEZ : GIRESUN S.KARAHISAR : TOKAT MERKEZ : AMASYA MERKEZ : AMASYA MERKEZ : SAMSUN KAVAK : AMASYA MERKEZ : AMASYA MERKEZ : AMASYA MERKEZ : SAMSUN LADIK : AMASYA MERKEZ : : AMASYA TASOVA : : SAMSUN BAFRA : TOKAT RESADIYE : AMASYA TASOVA : TOKAT NIKSAR : TOKAT TURHAL : TOKAT ERBAA : TOKAT ZILE : AMASYA MERKEZ : TOKAT ERBAA : AMASYA MERKEZ : GÜMÜSHANE KELKIT : TOKAT RESADIYE : TOKAT RESADIYE : KARADENİZ : TOKAT RESADIYE : TOKAT ALMUS : TOKAT MERKEZ : TOKAT RESADIYE : KARADENİZ : KARADENİZ Kesin proje öncesinde yapılacak olan sondaj ve jeoteknik araştırmalar sonucunda proje yerlerinin detaylı jeolojik ve jeoteknik araştırmaları ile yatay ve düşey yer ivmesi belirlenerek deprem risk analizi yapılacaktır. Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik Hükümlerine uyulacaktır. 59

63 IV Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri), Proje kapsamında faaliyet sahasında yapılacak olan yapı yerlerinin (regülatör, iletim yapısı, yükleme havuzu, cebri boru ve santral binası) zeminlerinin: sağlamlığına yönelik, süreksizliklerle ilgili ve jeolojik açıdan riskli (heyelan olabilecek) alanlara yönelik sondajlı jeoteknik etütleri ÇED raporunun nihai edilmesinden sonra ve faaliyete geçilmesinden önce yapılacaktır. Kati proje aşamasında; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanıp yürürlüğe girmiş olan "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik te ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanıp yürürlüğe girmiş olan "Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik" te belirtilen hususlara titizlikle uyulacaktır. Faaliyet alanı içerisinde yapı ruhsatı alınması zorunluluğu bulunan alanlar için, 19/08/2008 Tarih ve Sayılı Afet İşleri Genel Müdürlüğünün genelgesi ve tarih ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik-jeotektonik rapor hazırlatılarak ilgili idarelerce onaylanarak imar planı yapıldıktan sonra inşaata başlanacaktır. Bu raporlar değerlendirilmek üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne gönderilecektir. IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), Proje alanı ve yakın civarında yer alan kayaçların çoğunluğu volkanik kökenli olması nedeniyle, az da olsa akifer özelliği taşırlar. Kayaçlardaki çatlak ve kırık sistemleri boyunca yüzey altında topoğrafik eğimin azaldığı yöne doğru yeraltı suyu akışının olabileceği düşünülmektedir. Kontaklardan ve süreksizliklerden gelen sızıntı sular dışında kaynak olarak nitelendirilebilecek yeraltı suyu çıkışı gözlenmemiştir. Genel olarak yeraltı suyu seviyesi, vadilere göre alt kotlarda bulunan akarsuyu beslemektedir. Proje yapıları ile ilişkili olan formasyonlar genelde az geçirimli özellikte olup, formasyonların akifer olma özelliği yoktur. Özellikle Melet Irmağı yatağında açılan sondaj kuyularından alınan yer altı suyu ölçümleri incelendiğinde hidrolojik eğime bağlı olarak yer altı suyu hareketinin yamaçlardan akarsulara doğru olduğu anlaşılmaktadır. Melet ırmağı akış yukarı kısımlarında volkanik piroklastiklerin kontaklarından, çatlaklarından gelen sızıntı olarak 60

64 nitelendirilebilecek sular dışında büyük kaynak olarak değerlendirilebilecek yer altı suyu çıkışı gözlenmemiştir. Bölgenin toplam yer altı suyu potansiyeli 3,105 hm 3 /yıl dır. Ordu İl Merkezi ve Yakın Civarının Hidrojeoloji Haritası Şekil 20 de verilmiştir. IV.2.4. Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), Ordu il dahilindeki önemli akarsu havzaları olarak Melet Irmağı ana kolu ile Bolaman, Turnasuyu, Elekçi ve Karakuş havzaları sayılabilir. Ayrıca bunların birçok yan kolları bulunmaktadır. Ordu-Merkez-Melet Irmağı: Ordu ilinin ana akarsuyu olup, 161 km uzunluğundadır. Kar ve Yağmur sularıyla beslenen Melet Irmağı nın yıllık ortalama debisi 29 m 3 /s dir. Su seviyesinin en yüksek olduğu Eylül ayında 6,89 m 3 /s ye kadar iner. Ordu-Merkez-Boztepe Köyü Akçaova Deresi: Ordu Ulubey kazasının kuzeybatısında Kurşunçalı mevkiinden doğar. Güneybatı ve kuzeydoğu doğrultusunda akar ve Ordu ilinin 7 km batısında Karadeniz e ulaşır. Yağı alanı 98 km2, kolektör uzunluğu (yatak) 35 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1090 m olup, debisi Qmax100= 318,7 m3/s, Qmax500= 416,6 m3/s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez Civil Irmağı: Yağış alanı 122 km 2, kolektör uzunluğu 24 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 885 m olup, debisi Qmax100= 408,2 m 3 /s, Qmax500= 566,9 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Akçatepe ve Kayabaşı Köyleri Arap Deresi: Yağış alanı 1,72 km 2, kolektör uzunluğu 2,75 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 273 m olup, debisi Qmax100= 18,20 m 3 /s.taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 61

65 Ordu-Merkez-Akçatepe ve Kayabaşı Köyleri Küpcan Deresi: Yağış alanı 0,37 km 2, kolektör uzunluğu 1,60 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 241 m olup, debisi Qmax100= 4,70 m 3 /s.taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Akçatepe ve Kayabaşı Köyleri Kurt Deresi: Yağış alanı 1,99 km 2, kolektör uzunluğu 3,10 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 307 m olup, debisi Q max 100= 20 m 3 /s. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Uzunisa Köyü Akgöz Deresi: Uzunisa köyü güney sırtlarından doğar. Yağış alanı 2,031 km 2, kolektör uzunluğu 2,4 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 310 m olup, debisi Qmax100= 27,5 m 3 /s, Qmax500= 38,6 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Akçatepe ve Turnasuyu Köyleri Say Deresi: Yağış alanı 1 km 2, kolektör uzunluğu 2,3 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 215 m olup, debisi Qmax100= 11,7 m 3 /s, Qmax500= 16,3 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Akçatepe ve Turnasuyu Köyleri Çırçıp Deresi: Yağış alanı 7 km 2, kolektör uzunluğu 5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 340 m olup, debisi Q max 100= 68 m 3 /s, Q max 500= 91 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez-Akçatepe ve Turnasuyu Köyleri Karkın Deresi: Yağış alanı 1,3 km 2, kolektör uzunluğu 3,8 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 385 m olup, debisi Q max 100= 17,4 m 3 /s, Q max 500= 24,1 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Merkez Fındık Yatağı Deresi: Yağış alanı 1,4 km 2, kolektör uzunluğu 2,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 162 m olup, debisi Q max 100= 14 m 3 /s, Q max 500= 20 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 62

66 Ordu-Merkez Bülbül Deresi: Yağış alanı 13,3 km 2, kolektör uzunluğu 8,5 km, debisi Q max 100= 81,1 m 3 /s, Q max 500= 107,9 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Merkez Tabakhane Deresi: Yağış alanı 43,6 km 2, kolektör uzunluğu 20 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 645 m olup, debisi Q max 100= 210 m 3 /s, Q max 500= 287 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Döşemedibi Deresi: Tabakhane Deresinin yan koludur. Yağış alanı 5,1 km 2, kolektör uzunluğu 6 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 290 m olup, debisi Q max 100= 80,5 m 3 /s, Q max 500= 115,7 m 3 /s dir. Ordu-Ünye-Kabakçı Deresi: Tabakhane Deresinin yan koludur. Yağış alanı 0,90 km 2, kolektör uzunluğu 2 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 200 m olup, debisi Q max 100= 18,5 m 3 /s, Q max 500= 26,4 m 3 /s dir. Ordu-Ünye-Merkez Lahna (Lahana) Deresi: Yağış alanı 13,3 km 2, kolektör uzunluğu 11,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 598 m olup, debisi Q max 100= 102 m 3 /s, Q max 500= 143 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Merkez Ceviz Deresi: Yağış alanı 395 km 2, kolektör uzunluğu 64 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1500 m olup, debisi Q max 100= 726 m 3 /s, Q max 500= 961 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Kavaklar Deresi: Yağış alanı 54,9 km 2, kolektör uzunluğu 20,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 698 m olup, debisi Q max 100= 240 m 3 /s, Q max 500= 444 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 63

67 Ordu-Ünye-Kavaklar Deresi: Yağış alanı 54,9 km 2, kolektör uzunluğu 20,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 698 m olup, debisi Q max 100= 240 m 3 /s, Q max 500= 444 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Anasu-Nuribey Dere Sokak Dereleri Ünye kazasının kuzey kısmındaki tepelere denize doğru inen hattı içtimaların akan Orta mahalle, Çamurlu ve Anasu derelerine civar evlerin kanalizasyonları bağlanmaktadır. Derelerde taşkın sebebi ile bir zarar gelmemekle beraber kanalizasyon ve atılan çöpler sebebi ile sağlığa zararlı bir ortam oluşmaktadır. Ordu-Ünye-Erenyurt Hatap Deresi Yağış alanı 3,1 km 2, kolektör uzunluğu 3,1 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 450 m olup, debisi Q max 100= 36 m 3 /s, Q max 500= 51 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Koççukuru Deresi Yağış alanı 2,44 km 2, kolektör uzunluğu 2,9 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 372 m olup, debisi Q max 100= 28 m 3 /s, Q max 500= 40 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Ünye-Yeşilkent Selviler Deresi Yağış alanı 3 km 2, kolektör uzunluğu 3,4 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 456 m olup, debisi Q max 100= 39,2 m 3 /s, Q max 500= 55,9 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Bolaman Irmağı Baranlı Tepesi, Pürlü Tepesi, Aliekin Tepesi, Kuşkaya Tepesi, Kayabaş Tepesi, Sıkgüney Tepesi ve Akyazı Tepelerinden doğarak Karadeniz e dökülür. Yağış alanı 1243 km2, kolektör uzunluğu 77 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1850 m olup, debisi Q max 100= 1728 m 3 /s, Q max 500= 2285 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 64

68 Ordu-Fatsa-Yalıköy Belice Deresi Yağış alanı 10,6 km 2, kolektör uzunluğu 10,3 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 670 m olup, debisi Q max 100= 49,8 m 3 /s, Q max 500= 64,3 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Bolaman Çalışlar Deresi Küçükoğlu, Maltepe, Arşılık, Kabayatak ve Resulcuk Tepelerinden doğar. Yağış alanı 49,9 km 2, kolektör uzunluğu 18,8 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 890 m olup, debisi Q max 100= 487,6 m 3 /s, Q max 500= 742 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Yalıköy Belice Deresi Yağış alanı 1243 km 2, kolektör uzunluğu 77 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1850 m olup, debisi Q max 100= 1728 m 3 /s, Q max 500= 2285 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Elekçi (Pankut) Deresi Yağış alanı 416 km 2, kolektör uzunluğu 51,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1592 m olup, debisi Q max 100= 855 m 3 /s, Q max 500= 1221 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Şerefiye Deresi Yağış alanı 2 km 2, kolektör uzunluğu 3,5 km, debisi Q max 100= 22,9 m 3 /s, Q max 500= 30,24 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Kurtuluş Deresi Yağış alanı 0,90 km 2, kolektör uzunluğu 1,6 km olup, debisi Q max 100= 4,56 m 3 /s, Q max 500= 7,60 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Fatsa-Ilıca Irmağı Yağış alanı 102 km 2, kolektör uzunluğu 30 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1088 m olup, debisi Q max 100= 340 m 3 /s, Q max 500= 469 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 65

69 Ordu-Fatsa-Demirci Köyü Şahsene Deresi Yağış alanı 25 km 2, kolektör uzunluğu 27 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1110 m olup, debisi Q max 100= 599,7 m 3 /s, Q max 500= 832,7 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Aybastı-Eceli Deresi Yağış alanı 230 km 2, kolektör uzunluğu 43 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1500 m olup, debisi Q max 100= 303 m3/s, Q max 500= 376 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Kabataş-Alankent Kasabası Keş Deresi Yağış alanı 76 km2, kolektör uzunluğu 20 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1115 m olup, debisi Q max 100= 178 m 3 /s, Q max 500= 236 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Korgan-Tepealan Kasabası Güllü Deresi Doğuda Kilise Tepe, Taşyığını Tepe, Güneyde Suoluk Tepe, Turnalık Tepe, Naşı Tepe, Alanbaşı Tepe, Kuzeyde Sekiyurt sırtları ve Eğrikırık dağından doğmaktadır. Yağış alanı 76,5 km 2, kolektör uzunluğu 11,8 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1003 m olup, debisi Q max 100= 188,73 m 3 /s, Q max 500= 266,17 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Korgan ilçe Merkezi-Aşağı Yaylacık Mah. Batari Deresi Prevyanı Tepesi ve Eğrikırık Tepesi nden doğar. Yağış alanı 19,1 km2, kolektör uzunluğu 10,5 km olup, debisi Q max 100= 103,7 m3/s, Q max 500= 175,9 m3/s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-İkizce ilçe Merkezi-Akçay Deresi Yağış alanı 166 km 2, kolektör uzunluğu 37 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1470 m olup, debisi Q max 100= 378 m 3 /s, Q max 500= 486 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 66

70 Ordu-İkizce İlçe Merkezi-Kavşak Deresi Yağış alanı 1,63 km 2, kolektör uzunluğu 2,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 440 m olup, debisi Q max 100= 19 m 3 /s, Qmax500= 25 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-İkizce-Kutluca Deresi Yağış alanı 68,4 km 2, kolektör uzunluğu 31,9 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1395 m olup, debisi Q max 100= 267 m 3 /s, Qmax500= 346 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Mesudiye-Kavacık Köyü-Yavadi Deresi Sulama için istifade edilecek Yavadi Deresi Ordu nun 45 km güneyinde, Kızılağaç Yaylası civarından doğar, Yavadi nahiyesi ve Konacık köyünden geçtikten sonra Kızıldere Köyü yakınından Melet Irmağı na karışır. Yağış alanı 64 km 2, kolektör uzunluğu 16 km olup, debisi Q max 25= 120 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Mesudiye İlçe Merkezi-Eskidir (Tavara) Deresi Yağış alanı 36,4 km 2, kolektör uzunluğu 16,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1300 m olup, debisi Q max 100= 92 m 3 /s, Q max 500= 131 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Mesudiye İlçe Merkezi-Müslim Sarıca Deresi Yağış alanı 1,06 km 2, kolektör uzunluğu 2,2 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 23 m olup, debisi Q max 100= 8,5 m 3 /s, Q max 500= 11,2 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Mesudiye İlçe Merkezi-Kaleli Deresi Yağış alanı 6,9 km 2, kolektör uzunluğu 4,8 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 490 m olup, debisi Q max 100= 34 m 3 /s, Q max 500= 48 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 67

71 Ordu-Mesudiye-Yeşilce Kasabası-Hamur Deresi Yağış alanı 41,1 km 2, kolektör uzunluğu 10,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 745 m olup, debisi Q max 100= 99,5 m 3 /s, Q max 500= 140,5 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Mesudiye-Yeşilce Kasabası-Körük Deresi Yağış alanı 5,9 km 2, kolektör uzunluğu 4,2 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 400 m olup, debisi Q max 100= 23,3 m 3 /s, Q max 500= 33,2 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Gülyalı-Turnasuyu Köyü-Turnasuyu Deresi Çambaşı Yaylası ndan doğmaktadır. Yağış alanı 275 km 2, kolektör uzunluğu 56 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 1900 m olup, debisi Q max 100= 364 m 3 /s, Q max 500= 525 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Gülyalı İlçe Merkezi-Değirmen Deresi Yağış alanı 7,2 km 2, kolektör uzunluğu 5,3 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 745 m olup, debisi Q max 100= 51 m 3 /s, Q max 500= 74 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe-Kovanlı Köyü-Büyükağız Deresi Yağış alanı 18,3 km 2, kolektör uzunluğu 10,8 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 670 m olup, debisi Q max 100= 91 m 3 /s, Q max 500= 131 m 3 /s dir. Taşkın ve kıyı oyuntusu zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe-Kırlı Köyü-Akçaova Deresi Yağış alanı 28,4 km 2, kolektör uzunluğu 17,3 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 902 m olup, debisi Q max 100= 105,6 m 3 /s, Q max 500= 149 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. 68

72 Ordu-Perşembe-Kozağzı (Avuçlu) Deresi Yağış alanı 5,98 km 2, kolektör uzunluğu 4 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 490 m olup, debisi Q max 100= 80 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe-Medreseönü Kasabası-Kalın Değirmendere Deresi Yağış alanı 3,7 km 2, kolektör uzunluğu 4,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 164 m olup, debisi Q max 100= 44,4 m 3 /s, Q max 500= 63,8 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe İlçe Merkezi-Gacalı Deresi Yağış alanı 27,5 km 2, kolektör uzunluğu 9,5 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 650 m olup, debisi Q max 100= 156 m 3 /s, Q max 500= 223 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe-Efirli Köyü-Efirli Deresi Yağış alanı 0,57 km 2, kolektör uzunluğu 1,7 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 90 m olup, debisi Q max 100= 5,1 m 3 /s, Q max 500= 6,6 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Ordu-Perşembe-Aziziye ve Çaytepe Köyleri-Çaka Deresi Yağış alanı 11,4 km 2, kolektör uzunluğu 8,1 km, memba ile mansap arasındaki kot farkı 470 m olup, debisi Q max 100= 24,1 m 3 /s, Q max 500= 28,5 m 3 /s dir. Taşkın zararına neden olabilecek potansiyele sahiptir. Göller, Göletler ve Rezervuarlar Göller: Ordu ve çevresinde dikkate değer iki göl bulunmaktadır. Bunlardan birisi Gölköy ilçesindeki 80 dekarlık Ulugöl, diğeri Fatsa ilçesindeki 60 dekarlık Gaga Gölü dür. 69

73 Göletler: Aybastı-Perşembe Yaylası Göleti: Ordu-Aybastı ilçeleri Perşembe Yaylası mevkiinde yaylacılık yapan yöre halkının hayvanlarını sulamak amacı ile projelendirilmiş bir gölettir. Temelden 20,4 m yükseklikte ve 80,000 m 3 gövde dolgusuna sahip gölette 656,000 m 3 su depolanmaktadır. Ordu-Kabadüz-Çambaşı II. Göleti: Ordu Çambaşı Yaylası nda yapılan temelden 16,40 m yükseklikte ve 4,300 m 3 gövde dolgusuna sahip bir gölettir. Rezervuarında 75,000 m 3 su depolamaktadır. Hayvan sulama suyu sağlanması ve yayla turizmine katkı sağlamak amacıyla inşa edilmiştir. Kaplıcalar-İçmeler Ordu daki en önemli kaplıca, Fatsa-Ilıca beldesi sınırları içinde bulunan Sarmaşık Kaplıcası dır. +8 derece sıcaklıktaki suyun bileşiminde demir ve kükürt bulunmaktadır. M.Ö.I. yy.dan beri kullanıldığı sanılmaktadır. En önemli içmesi yine Fatsa da bulunan Sazcılar Kaynak Suyu dur. Akarsularda Kirlilik Hidroelektrik projelerinin su kalitesi üzerine etkileri, proje özelliklerine bağlı olarak gelişir. Bir baraj gölünde suyun tutulmayıp yalnızca kuvvet tüneli ile santrale çevrildiği hidroelektrik projelerde, projenin üzerinde yer aldığı nehrin su kalitesine önemli bir etkisi söz konusu değildir. Su tutmamın etkileri ise rezervuarın büyüklüğü, derinliği ve işletme özellikleri ile havzanın rakımı, jeoloji, toprak ve arazi kullanımı gibi yerel faktörlere bağlıdır. Bunlardan rezervuar büyüklüğü ve işletme özellikleri, mevsimsel stratifikasyon oluşumunu etkileyen başlıca parametrelerdir. Yüzeydeki ve dipteki su tabakaları arasında su dolaşımının olmaması ise, dipteki tabakaya yüzeyde çözünen oksijenin taşınmasına da engeller. Bunun sonucu olarak da rezervuar koşullarına bağlı olarak dipteki tabakada düşük çözünmüş oksijen konsantrasyonları gözlenebilir. Ancak, yaz aylarında gözlenen bu oluşum (stratifikasyon), gerekli koşulların sağlandığı tüm durgun sularda gözlenebilmekte olup, göl ortamın doğal bir sonucudur. Yüksek fosfor ve nitrojen seviyeleri durgun sularda Otrofikasyona neden olan başlıca sebeplerdir. Genelde Otrofikasyona neden olan ana parametre fosfordur. 70

74 Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik Ordu ilinde göller, göletler ve rezervuarlarda mevcut kirlilik hakkında herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Pendik HES in ana su kaynağı Turnasuyu Deresi ve bu dereyi oluşturan yan kollardır m kotu civarındaki alanlardan toplanan sularla büyüyen dereler Turnasuyu Deresinde birleşir. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. IV.2.5. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m 3 /sn olarak verilmesi, Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan son on yıllık ortalama akım değerlerini içeren Pendik HES Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-10 da verilmiştir. Tablo 20. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Maksimum Değerler YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT ,23 7,84 2,58 3,65 6,94 10,07 9,64 4,55 6,95 1,17 0,50 1,61 5, ,12 3,56 6,20 4,23 6,30 12,50 11,28 7,01 4,78 1,10 0,75 3,14 5, ,11 6,83 1,91 3,01 5,43 10,16 7,91 7,14 0,93 4,32 0,60 1,21 4, ,41 6,31 2,54 4,07 7,82 14,76 8,85 7,31 1,01 2,22 0,68 1,94 5, ,14 6,61 2,29 1,02 1,98 19,27 3,70 3,09 6,71 1,49 1,35 5,82 4, , ,66 6,87 7,23 8,68 5,02 5,51 1,41 8,37 1,86 9,46 5, ,98 '4 53 4,52 5,21 11,72 7,99 5,64 2,80 2,66 1,56 0,51 0,64 4, ,50 1,61 0,62 1,34 3,72 7, ,10 3,62 1,55 4,11 0,96 3, ,55 5,98 3,34 2,48 2,41 5, ,88 2,93 1,86 0,60 0,61 4, ,88 7,08 2,86 5,25 4,66 8,61 2,80 1,64 1,69 0,71 0,35 1,04 3,13 AYLIK MAK

75 Tablo 21. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Minimum Değerler YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT ,23 7,84 2,58 3,65 6,94 10,07 9,64 4,55 6,95 1,17 0,50 1,61 5, ,12 3,56 6,20 4,23 6,30 12,50 11,28 7,01 4,78 1,10 0,75 3,14 5, ,11 6,83 1,91 3,01 5,43 10,16 7,91 7,14 0,93 4,32 0,60 1,21 4, ,41 6,31 2,54 4,07 7,82 14,76 8,85 7,31 1,01 2,22 0,68 1,94 5, ,14 6,61 2,29 1,02 1,98 19,27 3,70 3,09 6,71 1,49 1,35 5,82 4, , ,66 6,87 7,23 8,68 5,02 5,51 1,41 8,37 1,86 9,46 5, ,98 '4 53 4,52 5,21 11,72 7,99 5,64 2,80 2,66 1,56 0,51 0,64 4, ,50 1,61 0,62 1,34 3,72 7, ,10 3,62 1,55 4,11 0,96 3, ,55 5,98 3,34 2,48 2,41 5, ,88 2,93 1,86 0,60 0,61 4, ,88 7,08 2,86 5,25 4,66 8,61 2,80 1,64 1,69 0,71 0,35 1,04 3,13 AYLIK MİN Tablo 22. Pendik HES Regülatör Yeri Son On Yıllık Aylık Ortalama Değerler YIL/AY EK. KAS. ARA. OCAK ŞUB. MART NİS. MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYLÜL YIL ORT ,23 7,84 2,58 3,65 6,94 10,07 9,64 4,55 6,95 1,17 0,50 1,61 5, ,12 3,56 6,20 4,23 6,30 12,50 11,28 7,01 4,78 1,10 0,75 3,14 5, ,11 6,83 1,91 3,01 5,43 10,16 7,91 7,14 0,93 4,32 0,60 1,21 4, ,41 6,31 2,54 4,07 7,82 14,76 8,85 7,31 1,01 2,22 0,68 1,94 5, ,14 6,61 2,29 1,02 1,98 19,27 3,70 3,09 6,71 1,49 1,35 5,82 4, , ,66 6,87 7,23 8,68 5,02 5,51 1,41 8,37 1,86 9,46 5, , ,52 5,21 11,72 7,99 5,64 2,80 2,66 1,56 0,51 0,64 4, ,50 1,61 0,62 1,34 3,72 7, ,10 3,62 1,55 4,11 0,96 3, ,55 5,98 3,34 2,48 2,41 5, ,88 2,93 1,86 0,60 0,61 4, ,88 7,08 2,86 5,25 4,66 8,61 2,80 1,64 1,69 0,71 0,35 1,04 3,13 AYLIK ORT IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alnının dışına çıkarılması v.s. dahil),yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, Ordu ili su şebekesi mevcut olup içme ve kullanma suyu ihtiyacı Melet havzasında oluşturulan keson kuyulardan temin edilmektedir. Kırsal kesimde ve ilçelerde ise genellikle kaynak suları kullanılmaktadır. İl merkezinde keson kuyularda toplanan su arıtma ve damıtım işlemlerinden sonra şehir şebekesine verilmektedir. 6 6 Ordu İl Çevre Durum Raporu,

76 Ordu İl Merkezi içme suyu kaynağı olarak Melet Irmağını kullanmaktadır. Ordu İlinde Melet Çayı üzerinde enerji amaçlı olan Topçam Barajı ve HES bulunmaktadır. Ordu ili yüzeysel su kaynakları potansiyeli 3046 (hm 3 /yıl) dır. Melet Irmağı Ordu ilinin ana akarsuyu olup, 161 km uzunluğundadır. Kar ve Yağmur sularıyla beslenen Melet Irmağı nın yıllık ortalama debisi 29 m 3 /s dir. Su seviyesinin en yüksek olduğu Eylül ayında 6,89 m 3 /s ye kadar iner. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı hususlarında DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur (Ek-10). DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşünde; 1 Ordu-Merkez-Ortaköy köyü Ulubük mevkiinde Yılmaz AKTAŞ tarafından işletilmesi planlanan alabalık üretim tesisi için, GİRESUN-G39-b3 paftasında yer alan Turnasuyunun 410 m kotlarından ve Y=413450, X= koordinatlarından su tahsisi yapılmıştır. 2-Ordu-Kabadüz-Yokuşdibi Beldesi Musakırık Mahallesinde Şenel BAYRAM tarafından işletilmesi planlanan alabalık üretim tesisi için, GİRESUN-G39-b3 paftasında yer alan Kısrakalan ve Karanlık derelerin 1200 m kotlarından su tahsisi yapılmıştır. 3-Ordu-Merkez-Cumhuriyet ve Ortakaöy köylerinin içme ve kullanma suyu için, GİRESUN-G39-b3 paftasında yer alan Turnasuyunun 939 m kotlarından ve Y= , X= koordinatlarından 3,75 1/s su tahsisi yapılmıştır. 4-Ordu-Merkez-Gerce grup köylerinin içme ve kullanma suyu ihtiyacı için, Turnasuyu deresinin yağış havzasından 2010 yılında 3.5 l/s su tahsisi yapılmıştır. 18/04/2007 tarih ve 5625 sayılı Kanun ile 1053 sayılı kanunun 10, maddesinin değişmesi neticesinde yerleşim yerlerinin nüfus kriteri kaldırılarak Belediye teşkilatı olan tüm yerleşim yerlerinin içme, kullanma ve endüstri suyu ve gerekmesi halinde atık su tesislerinin yapımında DSİ yetkili kılınmıştır. Bu sebeple ileride civar Belediyelerden bir talep gelmesi ve söz konusu yerde gerekli etüd ve fizibilite çalışmaları sonucunda; içme, kullanma ve endüstri suyu ile ilgili bir proje geliştirilmesi durumunda, değişen ve gelişen şartlar çerçevesinde, olabilecek içme ve kullanma suyu maksatlı taleple karşılanması amacıyla, söz konusu su kaynağı ile ilgili DSİ nin su kullanım hakkının saklı tutulması şartıyla yukarıda bahsi geçen su tahsisleri ÇED Raporunda kullanılabilir. denilmektedir. 73

77 Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Pendik HES Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-10 da verilmiştir. Pendik Regülatör Yeri Doğal Akımları ve Akım Süreklilik Eğrisi Turnasuyu Deresinin m kotu üzerinde yapılması düşünülen Regülatör yerindeki akımların tespit edilmesinde DSİ No lu Turnasuyu Cumhuriyet AGİ kayıtları kullanılacaktır. Proje alanındaki gözlem istasyonlarından DSİ No lu Turnasuyu Cumhuriyet AGİ akım kayıtlarının tamamlanmasına imkan verecek, gözlem dönemi ve süresine sahip istasyonlarla yapılan korelasyon çalışmaları sonucunda EİE 2247 No lu Melet Çayı Gocallı Köprüsü AGİ uygun sonuç vermiştir. DSİ No lu Turna Suyu Cumhuriyet Köyü AGİ nin sonuçlarının halen açık olan EİE 2247 No lu Melet Çayı Gocallı Köprüsü AGİ nin akım kayıtları kullanılarak korelasyon ile uzatılması uygun görülmüştür. Daha sonra elde edilen bu değerler yağış alanı oranı ile regülatör kesitine taşınmış ve proje yeri akımları hesaplanmıştır. Pendik Regülatörünün membasında inşa edilmesi planlanan Çambaşı Barajı depoladığı suyu melet ırmağında inşa edilecek olan Darıca-II HES e çevirecektir. Bu sebeple Pendik Regülatör yeri akımları, Pendik Regülatörü ile Çambaşı barajı arasında kalan ara havza akımlarına Çambaşı Barajından bırakılacak cansuyunun eklenmesi ile hesaplanacaktır. Turna Suyu nun uzatılmış DSİ No lu Turna Suyu-Cumhuriyet Köy AGİ kayıtlarına dayanan akımları, ara havza yağış alanının ( km 2 ) istasyonun yağış alanına (210 km 2 ) oranıyla çarpılmasıyla bulunmuştur. Q (Ara_Havza) = Q (22-93) x A (Ara-Havza) A (22-93) Q (Ara_Havza) = Q (22-93) x

78 Grafik 3. Pendik Regülatör Yeri Akım Süreklilik Eğrisi (m 3 /s) Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. IV.2.7. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından (dere, çay vs.) içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, Ordu İl Merkezi içme suyu kaynağı olarak Melet Irmağını kullanmaktadır. Ordu İlinde Melet Çayı üzerinde enerji amaçlı olan Topçam Barajı ve HES bulunmaktadır. Ordu ili yüzeysel su kaynakları potansiyeli 3046 (hm 3 /yıl) dır. Melet Irmağı Ordu ilinin ana akarsuyu olup, 161 km uzunluğundadır. Kar ve yağmur sularıyla beslenen Melet Irmağı nın yıllık ortalama debisi 29 m 3 /s dir. Su seviyesinin en yüksek olduğu Eylül ayında 6,89 m 3 /s ye kadar iner. 75

79 Ordu ili su şebekesi mevcut olup içme ve kullanma suyu ihtiyacı Melet havzasında oluşturulan keson kuyulardan temin edilmektedir. Kırsal kesimde ve ilçelerde ise genellikle kaynak suları kullanılmaktadır. İl merkezinde keson kuyularda toplanan su arıtma ve damıtım işlemlerinden sonra şehir şebekesine verilmektedir. Tablo 23. Ordu İlinde İnşa Halindeki İçme Suyu Projeleri Projenin Adı Ünye İçmesuyu Projesi, Ünye İçmesuyu Regülatörü, İsale Hattı Ordu İçmesuyu İsale Tesisi Ünye İçmesuyu Arıtma Tesisi Amacı Ünye İlçe Merkezi nin 2040 yılına kadar içme ve kullanma suyu ihtiyacının karşılanması Ordu İlçe Merkezi nin 2040 yılına kadar içme ve kullanma suyu ihtiyacının karşılanması Ünye İlçe Merkezi nin 2040 yılına kadar içme ve kullanma suyu ihtiyacının karşılanması Tablo 24. Ordu İlinde İşletmede Olan Göletler Göletin Adı Akarsu Adı Mevcut ve Planlanan Kullanımı Aybastı Perşembe Yaylası Göleti Şehir Hayvan Sulama Amaçlı Çambaşı Göleti Kabalak Hayvan Sulama Amaçlı Ordu-Korgan Absut Yaylası Göleti Kaynak : dsi.gov.tr Arpacık Deresi Hayvan Sulama Amaçlı Tablo 25. Ordu İlinde İnşa Halindeki Barajlar ve Hidroelektrik Santraller Barajın Adı Akarsu Adı Planlanan Kullanımı Topçam Barajı Melet Irmağı Enerji Amaçlı Kaynak : dsi.gov.tr 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çerçevesince Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmıştır (Ek-17). Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Hakları Raporu Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulmuş olup, Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu'na göre; Mansap su kullanım hakkı olarak regülatör ile santral arasındaki bölümde 1 adet değirmen ile 1 adet balık çiftliği bulunmakta, tarım arazisi bulunmamaktadır. Ayrıca proje alanında bulunan 288 adet büyükbaş ve 1106 adet küçükbaş olmak üzere toplam 1394 adet hayvan Turnasuyu deresinden sulanmaktadır. 76

80 Proje alanında İl Özel İdaresi ne ait gerek içme suyu gerekse tarımsal sulama amaçlı herhangi bir tesis bulunmamaktadır. İleriye yönelik te bir planlama çalışması olmadığı ilgili kurumlar tarafından bildirilmiştir (Kaynak:Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu). Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında proje alanında yapılan incelemelerde; köylülerce belirtilen 2 adet değirmen yerinde görülmüştür. Değirmenlerden bir tanesi Gerce köyü köprüsünün 50 m güneyinde yer almakta, tek taşlı ve çalışır durumdadır. İkinci değirmenin ise Turnasuyuna bağlanan bir yan dere üzerinde olduğu ve üzerinden yol geçmesi nedeniyle değirmenden hiç bir iz kalmadığı tespit edilmiştir. Bu değirmen suyunu Turnasuyu deresinden değil de yan dereden almaktadır. Gerce köyünün güneyinde ve Turna suyu deresi üzerinde bulunan ve suyunu bu dereden alan değirmen için gerekli su miktarı 80 lt/s'dir. Ayrıca; regülatör ile santral arasında; Ortaköy Ulubük mahallesinde, Turnasuyu Deresi kıyısında 10 ton/yıl kapasiteli alabalık çiftliği bulunmaktadır. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafından, tesislerin taşkından zarar gördüğü için faaliyetlerine ara verdiği bildirilmiştir. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü yazısında, balık çiftliğinin faaliyetlerini yürütebilmesi için yıl boyunca l/s arası suya ihtiyacı bulunduğu belirtilmektedir. Bu su ihtiyacının üst sınırı olan 100 l/s lik debi hesaplamalarda dikkate alınmıştır. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay vs.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı hususlarında DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur (Ek-10). IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), Ordu İlinin yüzölçümü hektardır. Bu arazinin hektarı tarım arazisi olup, hektarı ormanlık-fundalık, hektarı çayır ve mera, hektarıysa Tarım Dışı Arazi den oluşmaktadır. İklim, topografya ve ana madde farklılıkları nedeni ile Ordu ilinde çeşitli büyük toprak grupları oluşmuştur. 77

81 Alüvyal Topraklar Ordu ilinde, daha çok Melet ırmağının güzergâhı üzerinde yer yer ve ırmağın denize döküldüğü yerde bulunmaktadır. Toplam alanları 4378 hektardır. Bunun 540 hektarı birinci sınıf, 3455 hektarı ikinci sınıf, 248 hektarı üçüncü sınıf ve 135 hektarı yedinci sınıf arazilerden oluşmaktadır. Gri-Kahverengi Podzolik Topraklar Ordu ilinde belirli bir irtifadan sonra geniş şekilde yayılım göstermektedir. Toplam alanları hektardır. Büyük çoğunluğu % 20 den fazla eğimde yer almakta olup, derinlikleri genellikle sığ veya çok sığdır. Büyük kısmı taşlılık arz etmektedir. Daha çok VI ve VII sınıflarda yer alan bu toprakların büyük bir kısmı orman örtüsü altındadır. Ormanın dışında kalan yerlerde genellikle fındık tarımı yapılmaktadır. Grafik 4. Ordu İli Toprak Dağılımı Grafiği Proje Sahası Söz konusu proje sahası; arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde VII. sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise alanda kırmızı sarı podzolik topraklar yaygındır ve eğim erozyon zararı ile toprak yetersizliği görülmektedir. Proje alanının yer aldığı Arazi Kullanım Haritası ve Lejandı Ek-9 da verilmiştir. 78

82 Kullanma kabiliyeti sınıfları sekiz adet olup, toprak zarar ve sınırlandırmaları birinci sınıftan sekizinci sınıfa doğru giderek artmaktadır. İlk dört sınıf arazi iyi bir toprak idaresi altında, yöreye adapte olmuş tarla bitkileri ile orman, mera ve çayır bitkilerini iyi bir şekilde yetiştirme yeteneğine sahiptir. V, VI ve VII sınıfları adapte olmuş yerli bitkilerin yetişmesine elverişlidir. Bunlardan V. ve VI. sınıflarda toprak ve su korunma önlemleri alındığı takdirde bazı özel bitkilerde yetiştirilebilir. VIII. sınıf arazilerde, çok etkin ve pahalı ıslah çalışmaları ile ürün alınabilirse de mevcut piyasa koşullarında elde edilecek ürün yatırım harcamalarını karşılayamaz. VII. Sınıf Topraklar Bu sınıftaki toprakların (1) dik eğim, (2) ciddi bir erozyon zararı, (3) geçmişteki erozyonun olumsuz etkileri, (4) taşlılık, (5) sık kök bölgesi, (6) aşırı yaşlılık, (7) düşük rutubet kapasitesi ve (8) tuzluluk ve sodiklik gibi düzeltilmeyecek sürekli sınırlandırmaları vardır. Bu sınırlandırmalardan biri veya daha fazlası dolayısıyla bu topraklar genellikle kültür bitkilerine uygun değildir; fakat çayır, mera veya orman için kullanılabilir. Kırmızı-Sarı Podzolik Topraklar: İyi gelişmiş ve iyi drene olan bu topraklar asit reaksiyonludur. Doğal bitki örtüsü ormandır. Üstte ince bir organik kat bulunur. Alşt katta kil daha fazladır ve aynı zamanda demir, alüminyum ve mangan oksitler birikmiştir. Çeşitli ürünler yetiştirlen bu topraklar çaydan başka ürünler için kireçleme gerektirir. VII. Sınıf Arazi: Yedinci sınıf arazi, çok meyilli, erozyona fazla uğramış, taşlı ve arızalı olup, yüzlek, kuru, bataklık veya diğer bazı elverişsiz toprakları ihtiva eder. Çok fazla ihtimam gösterilmek şartıyla çayır vaya orman olarak kullanılabilir. Üzerindeki bitki örtüsü azalırsa erozyon çok şiddetlenir. Proje kapsamında, 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. 79

83 IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri) Ordu ilinde toplam da. tarım alanı mevcut olup bunun da. alanı tarla alanı, da. Nadasa bırakılan alan, da. sebze bahçeleri, da. meyve bahçesi olarak kullanılmaktadır. Tablo 26. Ekilişlerine Göre Arazi Dağılımı Arazi Cinsi Alanı (Ha) % Bağ bahçe ,8 Tarla ,2 Ormanlık-Fundalık ,6 Çayır-Mera ,4 Yerleşim Alanı ,4 Tarım Dışı ,5 TOPLAM ,4 100 Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu, 2011 Tablo 27. Ürün Desenleri ve Ylllık Üretim Miktarları Üretim (Ton) Ürün cinsi Fındık Mısır Patates Diğer Meyveler Diğer Tarla Ürünleri Çeşitli sebzeler Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu, 2011 Tablo 28. Buğdaygil Üretimi ve Üretim Miktarları Ürün Adı Ekilen alan (da) Hasat Edilen Alan (da) Üretim (da) Verim (kg/da) Arpa Buğday Çavdar Mısır Yulaf Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu, 2011 Tablo 29. Baklagil Üretimi ve Üretim Miktarları Ürün Adı Ekilen alan (da) Hasat Edilen Alan (da) Üretim (da) Verim (kg/da) Bakla Bezelye Fasulye Fiğ Mercimek Nohut Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu, 2011 Kuru tarımda kullanılan toplam hektar arazinin büyük bir çoğunluğu (% 86,2) si dik veya çok dik eğimlidir. Yaklaşık % 78,6 sında toprak derinliği 50 cm. daha az olup % 51,6 sında orta derecede erozyon % 65,8 inde de şiddetli veya çok şiddetli derecede 80

84 erozyon hüküm sürmektedir. Erozyondan fazla etkilenmeyen % 1,3 ünde mevzii olarak drenaj bozukluğu olan araziler bulunmaktadır. Bu kısıtlamalardan dolayı kuru tarım arazisi çeşitli kabiliyet sınıflarında yer almaktadır. Yağışın yeterli olmaması nedeniyle hektarda nadas uygulanmakta hektarlı sahada ise her yıl ekime alınmakta ise de, aslında ildeki kuru tarım arazilerinin % 43,2 si sürüme elverişli olmayan VI ve VII sınıf araziler olup ekim yapılmaması gerekmektedir. Sulu tarım yapılan 1782 hektar arazi düz - düze yakın eğimli, tümü derin topraklardır. Bu sınıf arazinin hepsinde bir sorun yoktur. Proje alanında kuru tarım yapılmaktadır. Fındık bahçeleri çoğunluktadır. Sahil kenarında yaşayanlar deniz balıkçılığı ile uğraşmaktadırlar. Yörede fındık üretimine seçenek olarak düşünülen kivi ve ceviz üretiminden oldukça iyi sonuçlar alınmıştır. Bu ürünlerin üretimi giderek yaygınlaşmaktadır. Kıyı kesimde deniz balıkçılığı yaygın olmasının yanında iç kesimlerde de çiftlik balıkçılığı giderek yaygınlaşmaktadır. Yöre insanının bir diğer uğraşısı da arıcılıktır. Hayvancılık büyük işletmeler halinde değildir. Genelde aile içi ihtiyaçların karşılanması amacıyla yapılmaktadır. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Ek-14) olup, gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; Turnasuyu vadisinde sosyal ve iktisadî hayatın dayandığı geçim etkinliği tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. En önemli ürün kalemleri fındık ve kividir. Ayrıca hayvancılık faaliyeti de pazara dönük üretim kalemlerini içermemekte, hane ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde büyükbaş hayvan beslenmektedir. Bir miktar hanede de arıcılık faaliyeti başlamıştır. Hayvanlar kış aylarında ahırlarda tutulmakta, yaz aylarında ise bir kısım hane hayvanlarıyla birlikte Armutalan, Pangal ve Afaroğlu yaylalarına göç etmektedir. Köylerde mevcut ve her yaz yaylaya çıkarılan büyükbaş hayvan varlığı 2000 civarında olup hanelerin % 80 i yazın yaylalara hayvan çıkarmaktadır. Etki alanındaki köylerde mevcut hanelerin hemen hemen tamamına emekli maaşı girmekte, ayrıca etki alanındaki köylerin çalışma çağı nüfusunun bir kısmı İstanbul a mevsimlik işçilik faaliyeti çerçevesinde gitmektedir. Proje kapsamında, 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli 81

85 değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. IV Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere haritası), Ordu ili nin gerçek toplam alanı hektar olup, bu sahanın hektarı ormanlık, hektarı ise tarım arazisi ve açıklıktır. Genel sahaya göre orman nispeti %30.72 olmaktadır. Proje Alanı ve Çevresindeki Orman Alanları Proje ile ilgili olarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşçere Haritası Ek-5 de verilmiştir. İnceleme Değerlendirme Raporuna göre proje alanı Giresun Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Ordu Orman İşletme Şefliği sınırlarında kalmakta olup, Meşcere işletme şeklinin koru ve Mevcut ağaç cinslerinin Kz (Kızılağaç), Ks (Kestane), Dy (Diğer Yapraklılar) olduğu ayrıca KzDybc2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, b çağ sınıfı, 2 kapalı), KzKscd3(Kızılağaç, Kestane, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd3 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 2 kapalı), Z (Tarım Arazisi (Tarla, Meyvelik, Sebzelik, Bağlık vs. gibi)), İs (İskan Sahası, Mezarlık) meşceresinde kaldığı belirtilmiştir. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje sahasının orman sayılan alanı m 2 iken orman sayılmayan alan m 2 olduğu belirtilmiştir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. Projenin orman alanlarına muhtemel olumsuz etkileri; orman yangınları, ağaç kesimi ve toz oluşumudur: Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulundurulacak olup, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ilgili madde hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacak ve aşağıdaki hususlar yerine getirilecektir. 82

86 -Yangın fark edildiğinde, öncelikle çevredekilere, çalışan personele ve daha sonra da ilgililere haber verilecektir. -En yakın güvenlik ve itfaiye birimlerine haber verilecektir. -Söndürme ekipleri derhal yangına müdahale edecektir. -Acil müdahale ekibi ile ilgili tarafından çevre güvenliği sağlanacaktır. -Elektriksel nedenli yangınlarda, yangın yakınındaki yanıcı madde kaynakları derhal izole edilecektir. çalışacaktır. kapatılacaktır. -Yangında can kurtarmak yapılacak ilk iş olacaktır. -Yangın, en yakındaki uygun söndürücü cihazlar yardımı ile söndürülmeye -Dumanın yakıcı ve boğucu etkisine karşı ağız ve burunlar ıslak bez ile -Yangın söndürülürken lüzumsuz tahribatlara, kırma ve yıkmalara neden olunmayacaktır. -Yeterli sayıda eleman ve köpüklü yangın söndürücüleri heran kullanılacak şekilde hazır olacaktır. -Yangın söndürmede görevli acil müdahale ekipleri, yerel itfaiye ile irtibatlı olacaktır. -Her yangın yerine ambulans gidecektir. -Santral sahasında, olası bir yangın tehlikesine karşı aşağıda belirtilen yangınla mücadele sistemleri hazır bulundurulacak ve kullanılacaktır. Gaz Tüpleri (Püskürtme yapılarak kullanılacak söndürme gazları) Duman Dedektörü (duman çıkışında, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Alev Dedektörü (alev halinde, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Faaliyet nedeniyle orman alanları üzerine olabilecek diğer bir etki de toz oluşumudur. Toz oluşumu bitkilerin stomalarının kapanması ve bunu takiben solunum ve fotosentez gibi hayati fonksiyonları yerine getirememesine neden olur. Sonuç olarak bu durum, bitkilerin yapraklarının solmasına ve ilerleyen zamanlarda bitkinin ölümüne yol açabilir. Ancak projenin inşaat aşamasında yapılacak olan kazı işlemleri sırasında tozumanın önlenmesi için arazi spreyleme yöntemiyle sulanacaktır. Ayrıca proje 83

87 kapsamında ilgili aşılmayacaktır. yönetmelik hükümlerine riayet edilecek olup sınır değerler Proje kapsamındaki orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporunda belirtilen proje sahasının orman sayılan alanı m 2 'dir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. Orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, konkasör tesisi ve beton santralinin bulunduğu alanda 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. Proje kapsamında kesilecek ağaç sayısı inşaata başlanmadan önce orman işletme şefliği tarafından belirlenecektir. Kazı fazlası malzeme sahasının orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerdeki zaruret durumu, arazinin dağlık ve engebeli oluşu ve uygun başka alan bulunamamasıdır. Projenin orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerde toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilecektir, mümkün mertebe ağaç kesiminden kaçınılacaktır. Orman sayılan alanlarda izne konu edilecek tesislerin inşası esnasında çıkan kazı fazlası malzemelerin depolanması esnasında izne konu edilecek tesisler dışında alanlara kesinlikle pasa, atık veya herhangi bir malzeme döktürülmeyecektir. Hafriyat sırasında öncelikli olarak çalışma yapılacak alan üzerinde bulunabilecek yaklaşık 30 cm derinliğindeki bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve kazı fazlası malzeme alanının üstüne serilmek amacıyla kullanılmak için kazı fazlası malzeme sahasında hafriyattan ayrı bir yerde depolanacaktır. Proje kapsamında ayrı bir alanda biriktirilecek olan bitkisel toprak; erozyona, kurumaya ve yabani ot oluşmasına karşı korunacak olup, toprağın canlılığını sürdürebilmesi amacı ile çim, çayır-mera bitkisi v.b bitki örtüsü ile kaplanacaktır. Proje ünitelerinin inşasında yapılacak kazı çalışmalarından dolayı toz oluşumu söz konusu olacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Ayrıca Kırma-Eleme-Yıkama Tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite kapalı ortam içerisine alınacak ve toz indirgeme sistemi kurulacaktır. Proje kapsamında yapılacak yollar, yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılacak, kullanılacak orman yollarının bakım ve onarımı yatırımcı firma tarafından yapılacaktır. Proje inşaatı bittikten sonra saha rehabilite edilecektir. 84

88 IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi) Proje sahasının koruma alanları içerisinde kalıp kalmadığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Korunan Alanlar Haritası ve Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası na göre incelenmiş olup, koruma alanları haritası Ek-8 de verilmiştir. Proje alanı ve yakın çevresinde; Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri bulunmamaktadır. Söz konusu proje alanının Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünce 2863 sayılı kanun ve ilgili mevzuat kapsamında incelenmesi ve inceleme sonucu rapor oluşturulması gerekliliği bildirilmiştir. Bu kapsamda Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü ve tutanak yazısı Ek-22 de verilmiştir. Buna göre; Konuya ilişkin olarak Müdürlüğümüz uzmanlarınca yapılan incelemeler sonucunda Pendik Regülatörü ve HES Projesine ait güzergahlarda 3386 ve 5226 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir taşınmaz kültür varlığına rastlanmamış olup söz konusu projenin uygulanmasında mevzuatımız açısından sakınca bulunmamaktadır. Ancak yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde, durumun en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Müdürlüğümüze bildirilmesi gerekmektedir. Asıl proje güzergahına göre regülatör ve santral yapılacak dere yatağı üzerinde 2863 sayılı yasa kapsamında herhangi bir kültür varlığına rastlanmamıştır. İletim tünelinin geçirileceği güzergah üzerinde ise, Aydınlık Köyü nün güneybatısında yer alan Kovunasarkale Tepesi nin, dere yatağı üzerinde vadiye hakim konumu ve yüksek kayalık yapısıyla bir kale yerleşimi olabileceği düşünülmüş, ancak yoğun bitki örtüsüyle kaplı tepe yüzeyinde yapılan incelemelerde bu görüşü destekleyebilecek, seramik malzeme ya da mimari kalıntı gibi herhangi bir arkeolojik veriye rastlanmadığından bu alanın 2863 sayılı yasa kapsamında kalmadığı kanaatine varılmıştır. Pendik Regülatörü ve HES projesine ilişkin alternatif santral ve regülatör alanları ile iletim tüneli güzergahlarında yapılan incelemelerde de 3386 ve 5226 sayılı 85

89 yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir kültür varlığına rastlanmamıştır. Sonuç olarak, Pendik Regülatörü ve HES projesine ilişkin asıl ve alternatif güzergahlarda 3386 ve 5226 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir taşınmaz kültür varlığına ya da izine rastlanmadığından anılan projenin uygulanmasında mevzuatımız açısından sakınca bulunmadığı düşünülmektedir. Ancak yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde durumun en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Müdürlüğümüze bildirilmesi gerekmektedir. Arazi çalışmaları sırasında, 1/ ölçekli haritada gösterilen proje sahalarının dışında, alternatif regülatör sahasının yaklaşık 150 m. güneyinde, Turnasuyu Deresi üzerinde tespit edilen ve Gerce Köyü, Kayaaltı Köprüsü olarak adlandırılan eski köprünün tesciline ilişkin konu ise ayrıca koruma bölge kurulunda değerlendirilecektir. denmiştir. Proje formülasyonunda alternatif güzergah olarak bahsedilen alan, 2013 tarihli revize fizibilite güzergahı olup projede uygulanacak güzergahın da 2013 tarihli revize fizibilite güzergahı olması nedeniyle tekrar Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü alınmıştır. Söz konusu görüşte, daha önce yerinde incelemeler sırasında gözlemlenen alanlar olduğu belirtilmiş ve tekrar incelemeye gerek bulunmadığı bildirilmiştir. Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün revize görüşü Ek-22 de verilmiştir. Projede yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne haber verilecektir. Proje ile ilgili olarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşcere Haritası Ek-5 de verilmiştir. İnceleme Değerlendirme Raporuna göre; talep sahasının millipark, av-yaban hayatı, av üretme sahası, özel çevre koruma bölgesi, askeri yasak bölge ve sit alanı içerisinde kalmadığı belirtilmiştir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. 86

90 IV Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak detaylı araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak yapılan arazi çalışmaları vejetasyon dönemini kapsamalıdır. Yapılan biyolojik çeşitlilik çalışması ile faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna elemanlarının detaylı incelemesi, alanın biyoçeşitlilik özellikleri irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal endemik ve nadir türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem özellikleri detaylandırılmalıdır. Pendik Regülatörü ve HES Projesinin, Ordu ili Merkez İlçe sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Proje, Turnasuyu deresi üzerinde yer alacaktır. Proje kapsamında 1 adet regülatör ve 1 adet HES yapısı yanında ilgili tesislerin oluşturulması planlanmaktadır. Turnasuyu üzerine tesis edilecek regülatör ile akarsu yatağından çevrilecek olan sular regülatör ile bağlantılı olarak inşa edilecek bir iletim yapısı ile taşınarak akış aşağı, daha düşük bir yükseltide inşa edilecek olan Pendik-HES in yükleme havuzuna taşınacak; buradan da bir cebri boru aracılığıyla santralin türbinlerine düşürülerek elektrik enerjisi üretiminde kullanıldıktan sonra yeniden Turnasuyu yatağına bırakılacaktır. Pendik-HES projesi kapsamında tesis edilecek olan proje bileşenlerinin yer alacağı kesimler ile bu kesimlere yakın çevrede doğal olarak bulunan karasal flora-fauna bileşenlerinin hangileri olduğunun belirlenebilmesi; söz konusu fauna bileşenlerinin bu kesimlerde yararlandıkları habitat tipleri yanında planlanan faaliyetin türler ve habitatlar üzerine olası etkileşimini ortaya koyabilmek; söz konusu etkilerle ilgili olarak alınacak önlemleri belirleyebilmek amacıyla proje alanı içerisinde ve yakın çevresinde 2012 yılı içerisinde Prof.Dr. Levent TURAN, Uzman Biyolog Haşim ALTINÖZLÜ tarafından flora ve fauna tespit saha çalışmaları, gözlemler ve habitatlara yönelik incelemeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan çalışmalar doğrultusunda hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek- 15 de verilmiştir. 87

91 IV Flora; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen flora elemanlarının tümünü kapsayacak şekilde familya, cins, tür, Türkçe adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri, korunma statüsü (Ulusal Mevzuat ve Uluslar arası sözleşmeler kapsamında koruma altında bulunan türler) ile ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti alanlarında uzman iki ayrı biyolog tarafından arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı) Pendik HES projesinin, Ordu İli, Merkez İlçe sınırlarında, Turna Suyu deresi üzerinde yapılması planlanmaktadır. Proje sahasının hakim olan floral yapıyı meydana getiren bitki türlerini, bu türlerin koruma statülerini ve bu türlerin karşı karşıya bulundukları riskler ile alınması gereken koruma önlemlerini belirleyebilmek amacıyla 2012 yılında Uzman Biyolog Haşim ALTINÖZLÜ tarafından açık alan çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Açık alan çalışmaları sırasında alandan bitki örnekleri toplanmıştır. Toplanan bu yaş bitki örnekleri herbaryum tekniğine uygun olarak kurutulmuştur. Kurutulan bitki örneklerinin teşhis edilmesi aşamasında "Flora of Turkey And East Aegean Islands" adlı kaynaktan yararlanılmıştır. Teşhis edilen bitkilerin listesi ekosistem değerlendirme raporunda verilmiştir. Oluşturulan floristik listede alanda mevcut olduğu belirlenen bitkilerin sistematik konumları kontrollerde kolaylık sağlaması bakımından alfabetik olarak verilmiştir. Birinci sütunda familya, İkinci sütunda takson, üçüncü sütunda endemizm durumu, dördüncü sütunda biliniyor ise fitocoğrafik bölgesi, beşinci sütunda bitkinin Türkçe adı verilmiştir. Bitkilerin Türkçe adlarının belirlenmesinde Şinasi Akalın tarafından hazırlanmış olan "Büyük Bitkiler Kılavuzu" ve Prof. Dr. Turhan Baytop tarafından hazırlanmış olan "Türkçe Bitki adları" adlı kaynaklardan faydalanılmıştır. Tablonun altıncı ve son sütununda taksonun tehlike kategorisi verilmektedir. Bitkilerin tehlike kategorileri IUCN komisyonunun tespit ettiği kriterlere göre ve Ekim v.d. tarafından hazırlanmış ve Türkiye Tabiatını Koruma Derneği tarafından yayınlanmış olan "Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı" adlı kaynaktan faydalanılmıştır. Bu doğrultuda hazırlanmış olan Flora listeleri Ek-15 de verilen Pendik Regülatörü ve HES Projesi Ekosistem Değerlendirme Raporunda ayrıntılı olarak verilmiştir. 88

92 IV Fauna; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen fauna elemanlarının (sürüngenler, memeliler, kuş vb. gruplar) familya, cins, tür, Türkçe adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri (IUCN), populasyon durumu, korunma statüsü, kayıt alma şekli (gözlem veya örnek) ile ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, arazi çalışmalarının vejetasyon dönemi dikkate alınarak yapılması, RDB (Kırmızı Liste)/ Bern Sözleşmesi verilmesi, Merkez Av Komisyonu Kararları, IUCN,, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, Turnasuyu deresi üzerine tesis edilecek regülatör ile akarsu yatağından çevrilecek olan sular regülatör ile bağlantılı olarak inşa edilecek bir iletim yapısı ile taşınarak akış aşağı, daha düşük bir yükseltide inşa edilecek olan Pendik-HES in yükleme havuzuna taşınacak; buradan da bir cebri boru aracılığıyla santralin türbinlerine düşürülerek elektrik enerjisi üretiminde kullanıldıktan sonra yeniden Turnasuyu yatağına bırakılacaktır. Hazırlanmış olan ekosistem değerlendirme raporunun (Ek-15), fauna ile ilgili kısmında Pendik-HES projesi kapsamında tesis edilecek olan proje bileşenlerinin yer alacağı kesimler ile bu kesimlere yakın çevrede doğal olarak bulunan karasal fauna bileşenlerinin hangileri olduğunun belirlenebilmesi; söz konusu fauna bileşenlerinin bu kesimlerde yararlandıkları habitat tipleri yanında planlanan faaliyetin türler ve habitatlar üzerine olası etkileşimini ortaya koyabilmek; söz konusu etkilerle ilgili olarak alınacak önlemleri belirleyebilmek amacıyla proje alanı içerisinde ve yakın çevresinde 2012 yılı içerisinde Prof.Dr. Levent TURAN tarafından saha çalışmaları, gözlemler ve habitatlara yönelik incelemeler gerçekleştirilmiştir. Ek olarak bu kesimlerde ve yakın coğrafyada Prof.Dr.Levent Turan tarafından geçmiş yıllarda, farklı projeler kapsamında gerçekleştirilmiş olan çalışmalarda fauna ve habitatlara yönelik olarak elde edilmiş olan verilerden de istifade edilmiştir. Proje alanı ve yakın çevresinde gerçekleştirilen veri toplama faaliyetlerini tamamlayıcı olarak bazı yöre sakinleri ile yüz yüze görüşmeler yapılmış, ayrıca literatür kontrolleri de tamamlanmıştır. Sahada gözlenen bazı türlerin teşhis edilmesinde istifade edilen materyal Ekosistem Değerlendirme Raporunda Kaynaklar bölümünde verilmiştir. Tür teşhislerinin tamamlanması sonrasında ofis çalışmaları ile bölgede, faaliyetten etkilenmesi olası kesimlerde görülebilen türlerle ilgili olarak envanter listeleri oluşturulmuştur. Listeler üzerinde söz konusu türlerin ulusal ve uluslararası statülerine yönelik değerlendirmeler yapılmıştır. Bu süreçte IUCN (Uluslararası Doğayı Koruma Birliği) tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (European Red List); Bern Sözleşmesi; Merkez Av Komisyonu Kararlarından istifade edilmiş kuş türleriyle ilgili 89

93 olarak ise Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi (Species List in Red Data Book=R.D.B) nin 2008 güncellemesinden yararlanılmıştır. Listelerde son olarak endemizm durumları değerlendirilmiş, ilgili tabloların son sütunlarında ise bölgede tespit edilen türlerin kayıt şekilleri verilmektedir. Proje ile ilgili çalışmalar kapsamında hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporunda karasal omurgalı faunasını meydana getiren ikiyaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memeli hayvan türlerine yönelik değerlendirmeler verilmiştir. (Ek-15) IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Orta Karadeniz Havzasının önemli derelerinden birisi olan Turnasuyu üzerine olan kurulacak olan Pendik regülatörü ve HES alanlarındaki sucul canlılara ilişkin çalışmalar yapılmıştır. Bu canlıların mevcudiyetleri ve dağılımları yorumlanarak, planlanan faaliyetin sucul ekosistem üzerine etkileri Prof.Dr. Aydın AKBULUT tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporunda değerlendirilmiştir. Turnasuyu üzerinde inşa edilecek olan regülatör gövdesi ile habitat değişimleri görülecektir. Bu değişim özellikle su sistemi içerisinde yaşayan sucul canlılar açısından bazı etkilere neden olacaktır. Sulakalan ekosistemini oluşturan sucul canlıların ne olduğunu saptamak amacıyla yapılan değerlendirmelerde, Turnasuyu nun akıntılı ve durgun kesimlerinden alınan örnekler incelenerek genel bir ekosistem yaklaşımı ile değerlendirmeler yapılmıştır. Buna göre sucul canlılardan algler, plankton kepçesi ve taşlardan kazıma yapılarak toplanmıştır. Bentik canlılar, dip tarama kepçeleri kullanılarak ve su içindeki taşların kaldırılması ile toplanmıştır. Zooplanktonik organizmalar için ise plankton kepçesi kullanılmıştır. Balık örnekleri de elektro şoker yardımı ile yakalanmıştır. Tüm sucul canlılar formadehit ile fikse edildikten sonra laboratuarda teşhis işlemleri gerçekleşmiştir. Örnekleme yapılan derelerde teşhis edilen sucul türlerinin listeleri ve bunlarla ilgili koruma kararları ve tehlike kategorileri hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Kısım II Hidrobiyoloji bölümünde ayrıntılı olarak verilmiştir. (Ek-15) 90

94 IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, Çalışma alanına ilişkin olarak 2 ayrı familya'ya ait 6 balık türü belirlenmiştir. Cyprinidae familyası en fazla türle (4 tür) temsil edilmektedir. Bu familya içerisinde Barbus tauricus ve Capoeta banarescui en önemli türler olarak dikkati çekmektedir. Bu taksonlar Karadeniz havzasında yaygın ve bol olarak bulunmaktadır. Proje bölgesinde, Salmonidae familyasına bağlı Salmo labrax (Dağ Alabalığı) ve Oncorynchus mykiss (Gökkuşağı Alabalığı) türleri de bulunmaktadır. Bunlardan Salmo labrax bölgenin doğal türü olmasına karşın Onchorynchus mykiss kültür türüdür ve bu suların doğal balığı değildir. Bu derelerin alt havzasında bulunan balık çiftliklerinden kaçan bireyler bu ortamlara adapte olmuşlardır. Doğu Karadeniz Bölgesi akarsularında ve Karadeniz de, Salmo labrax ın üç farklı ekotipi bulunmaktadır; deniz ekotipi, dere ekotipi ve göl ekotipi. Bunlar arasında renk yönünden büyük varyasyonlar görülür. Örneğin, deniz ekotipi deniz ve tatlısu arasında göç edici bir form olduğundan, genç yavrularla ergin bireyler arasında morfolojik bakımdan ve özellikle renk ve desen yönünden büyük farklar görülmektedir. Bu ekotipin genç yavruları henüz tatlısularda iken vücutlarının yan taraflarında dağınık siyah benekler ve kırmızı lekeler taşıdıkları halde, denize döndüklerinde bu renk ve desenlerini yavaş yavaş kaybederek gümüş beyazı bir renge dönüşür ve denizdeki ebeveynlerinin rengini alırlar. Deniz ekotipinde böyle bir durum görülürken, göl ve dere ekotiplerinde yavru ve erginler arasında belirgin bir renk ve desen farkı görülmemektedir. Özellikle dere ekotipinde yavrularda çok daha karakteristik olan kırmızı benekler, büyüdükleri zamanda aynı kalmakta ve hayatları boyunca kaybolmamaktadır (Svetovidov, 1984; Çelikkale, 1988). Proje bölgesinde söz konusu ekotiplerden yalnızca dere ekotipi alabalıklar bulunmaktadır. Göl ekotipine benzer şekilde, bazı tatlısu formları bir akarsuya bağlanmış olup, bütün yaşamlarını orada sürdürmektedirler. Bunlar, deniz ve akarsular arasında göç etmedikleri halde, akarsu ortamında, kaynak, yan kollar ve dere ağzı arasında kısa mesafeli göçler yapmaktadırlar. Üreme periyodu olan kış mevsiminde, yumurtalarını sığ ve zemini çakıllı yerlere bırakmak için akarsuyun yukarı havzalarına yani kaynağına doğru çıkarlar (Slastenenko, 1956; Geldiay ve Balık, 1996). Türkiye de yapılan dere ırkı alabalık populasyonları ile ilgili çalışmalarda, alabalıkların yaşayabildiği, üreyebildiği ve stok oluşturabildiği minimum derinlik 15 cm dir. Bununla birlikte deniz ırkı olarak bilinen populasyonların yaşayabildiği minimum 91

95 derinlik ise 30 cm olarak kabul edilmektedir. Yapılan arazi çalışmalarında proje bölgesinde yalnızca dere ırkı alabalık populasyonu bulunduğu belirlenmiştir. Ayrıca Maçka/Altındere Alabalık Üretme İstasyonunda üretilen Salmo labrax başta Aksu çayı olmak üzere bölgedeki diğer derelere ve kollarına bırakılmıştır. Bu uygulama için önceki yıllarda bölgeden toplanan anaç balıklardan alınan yumurta ile yavru bireyler geliştirilmiş ve bu çiftlikte üretildikten sonra yine aynı ortamına verilmiştir. Bu durum bölgedeki alabalık populasyonu açısından da olumlu bir girişim olmuştur. Alanda belirlenen türler arasında Bern (Ek III) listesine giren iki balık türü bulunmaktadır (Barbus tauricus, Alburnus chalcoides). Ayrıca European Red List'te göre üç takson da düşük riskli-lc (Salmo labrax, Squalius cephalus, Alburnus chalcoides) kategorisindedir. Planlanan Faaliyetin İnşaat Aşaması ve Sonrasında Sucul Ekosisteme Etkileri ve Alınması Gereken Önlemler a) İnşaat Aşamasında Regülatör inşaatı sırasında oluşacak fiziksel ve mekanik etkiler (patlatma, nehir sistemine partikül karışımı gibi) sucul canlıları etkileyebilecektir. Ancak inşaat aşamasından sonra sistem kendini kısa sürede toparlayabilecektir. Bununla birlikte inşaat çalışmalarının balıklar açısından önemli olan yumurtlama dönemlerinde minimum düzeyde yürütülmesi önem taşımaktadır. Alanda yakalanan balık türlerinin biyolojilerine bakıldığında Nisan ve Temmuz ayları arasında yumurta bıraktıkları bilinmektedir. Bu süre içerisinde sucul sisteme verilecek maddeler balıkların yumurtlama faaliyetlerini olumsuz etkileyebilecektir. Özellikle alabalık türleri için üreme dönemi de Kasım-Ocak ayları arasındadır. Bölgenin en önemli balık türü olarak kabul edilen alabalıkların bu dönemdeki üremeleri için bırakılacak su miktarı önemlidir ve inşaat faaliyetlerinin bu dönemlerde minimum düzeyde tutulması önem taşımaktadır. Regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, kazıma çalışmaları sonucu bazı materyaller su kütlesine karışarak bulanıklığı arttırabilir ve sucul canlılara olumsuz etkisi olabilir. Aynı zamanda akış aşağıya gelen bu materyaller su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilmektedir. Bunun için, regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirilmeli ve oluşan hafriyatın, su ile temas edilmeyecek şekilde kazıma çalışmaları yapılmalıdır. Böylece oluşacak silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesi kısmen engellenmiş olacaktır. Bunun yanı sıra sediman tutucu olarak kullanılan bazı jeo tekstil materyalleri kullanılarak oluşabilecek sedimanın akış aşağılara gitmesi engellenebilir. 92

96 Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve şantiye Turnasuyu nun kenarında olacağından, şantiyenin atıklarının dereye bırakılmaması gerekmektedir. Çalışan işçilerin oluşturduğu kanalizasyon ve diğer atıkların dereye deşarj edilmeden bertaraf edilmesi gerekir. Arıtılmadan dereye verilecek sular, derenin organik madde miktarını arttırarak ötrofikasyon sürecini hızlandırabilir. Bunun için septik tanklar ya da paket arıtma tesisleri kullanılarak pis sular arıtılabilir. Regülatör alanlarında kalacak karasal ortam ile nehir yatağı, küçük bir gölet ekosistemine dönüşecektir. Ancak inşaat aşamasında yıkıcı bir takım etkiler olabilirse de bu durum kalıcı olmayıp kısa sürede sistem kendini toparlayacaktır. Su kalitesinde olumsuz değişiklikler yaratmaması için su tutma alanı altında kalacak çalı ve ağaç gibi organik maddelerin çürümesinin engellenmesi için sıyrılma yapılmalıdır. Çalışma alanının çevresi ağaç örtüsü ile kaplıdır. Bu alanlarda sıyırma işleminin yapılması, regülatörün uzun ömürlü olması açısından önemlidir. Aksi takdirde kısa sürede ayrışmaya başlayacak olan bu bitki toplulukları aşırı besin maddesi birikimine neden olabilmektedirler. Bu durum doğal göllerde görülen ötrofikasyon sürecini hızlandırır. Besin maddesinin artışı fitoplanktonik organizmaların zaman zaman patlama düzeyinde artışlarına neden olabilir ve bu durum sistemin ekolojik dengesini bozması anlamına gelmektedir. Bu tür gelişmeler regülatör yapılarının ömrü ve rekreasyon amaçlı kullanımı için olumsuz sonuçlar doğurur. b) İşletme Aşamasında Turnasuyu üzerinde yapımı planlanan regülatör küçük olsa da lentik habitat (gölet) oluşmasına neden olacaktır. Bu durum algler açısından fitoplanktonik formların baskın olacağı bir ortam yaratacaktır. Akarsu ortamında, bağlı olarak yaşayan türler, göl ve gölet oluşumu ile serbest yaşayan planktonik formlar halinde görülmeye başlayacaklardır. Lentik ortamlarda yine sedimen, taş ve bitkiler üzerinde bağlı yaşayan formlar mevcudiyetlerini sürdüreceklerdir. Artan fitoplanktonik organizmalar gölalanı içerisinde zooplanktonik organizmalara besin kaynağı olacaklardır. Genel anlamı ile bölgenin tatlısu alg florasını olumsuz yönde etkileyebilecek bir durum söz konusu olmayacaktır. Çünkü tatlısu algleri mevcut durumlarını göl sistemi içerisinde de devam ettirebileceklerdir. Zooplanktonik organizmaların yaşam ortamlarının durgun sular olduğu dikkate alınacak olunursa, yapımı düşünülen regülatör alanlarında oluşacak durgun su kütlesi bu canlıların önemli oranda artışı ile sonuçlanacaktır. Suyun mekanik ve sürükleyici etkisinin ortadan kalkması ve bu canlıların besinlerini oluşturan fitoplanktonik organizmaların regülatör alanlarındaki artışları zooplankton açısından olumlu sonuç doğuracak ve gerek yoğunluk gerekse de tür çeşitliliğinde bir artış olacaktır. Bölgede tür çeşitliliği ve populasyon yoğunluğu oldukça az olarak bulunan zooplanktonik organizmalar, regülatör 93

97 gölleri oluşmasından sonra oldukça fazla tür ve yoğunlukla temsil edilmeye başlanacaktır. Yani planlanan faaliyet gerçekleştikten sonra zooplanktonik organizmalar için optimum koşullar ortaya çıkacaktır. Akıntılı suya adaptasyon gösteren bentik canlılar, durgun su olan regülatör alanında daha az türle temsil edilmeye başlanacaktır. Ancak bu türlerin yerine durgun suya adapte olan, derin ve çamur alanları tercih eden bentik türler regülatör bölgesinde yoğunluk bakımından artacaklardır. Ayrıca sürüklenme davranışı gösteren türlerin dağılımında da değişiklik ortaya çıkabilecektir. Regülatörün yapımı, bentik tür kompozisyonunu nitelik ve nicelik açısından değiştirecektir. Bu alanlarındaki akıntının azalması ile birlikte dip yapısı da değişecektir. Çakıllı ve büyük kayalıklı zemin yapısı yerine, geniş olarak çamur ve balçıklı alanlar oluşacaktır. Bu alanlar önceden mevcut olmayan bazı türler için uygun özellik taşıyabilecektir. Alanda yaşadığı belirlenmiş olan balık türlerinin önemli bir kısmı, ülkemizde yaygın ve genellikle göl ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türlerin ise rezervuar öncesi ve sonrasındaki akıntılı alanlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Regülatör oluşumu sonrasında, balıkların besinlerini oluşturan fitoplanktonik ve zooplanktonik türlerin yoğunluk artışlarının beklenmesi nedeniyle, bu durumun balık populasyonlarını da olumlu olarak etkileyeceği düşünülmektedir. Ayrıca oluşacak durgun su kütlesi, su kuşları açısından da beslenme, barınma ve konaklama imkanı sağlayacağından dolayı bölgenin faunal tür sayısında olumlu bir etki olacaktır. Proje alanında belirlenmiş balıklar ülkemizde yaygın ve genellikle durgun su ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türlerin ise regülatör öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Regülatörler, derelerdeki su akışının doğal miktarını ve süresini değiştirmektedirler. Doğal sistemlerinde yaşayan türlerin mevcudiyetleri akıntının miktarı ile yakından ilişkilidir. Dere sistemi boyunca hareketli olan sedimen, derenin dip ve kıyı yapısını şekillendirmektedir. Bu materyallerin özellikleri sucul canlılar için önemlidir. Pendik regülatörünün yapımından sonra bu materyaller regülatör alanlarında toplanacak ve alt sistemlere ulaşamayacaktır. Bu durum, akış aşağıdaki sistem için gerekli organik materyalin eksilmesine ve dolayısı ile alt kısımdaki sucul ekosistemde belli habitat kayıplarına yol açabilecektir. Su tutma yapıları yoluyla azaltılan sediment taşınması, nehrin alt kısımlarında kıyıların bozulmasına ve balıkların doğal habitatlarının ve durgun su vejetasyonun azalmasına, sucul kuşların ve diğer sedimana bağlı türlerin olumsuz etkilenmesine neden olabilir. Ancak regülatörde yapılacak olan çakıl geçitleri az da olsa bu sorunu çözebilecek niteliktedir. Bu geçitler hem regülatörün ömrünü uzatmakta hem de alt havzadaki dere yatağının doğal yapısının korunmasına katkı sağlamaktadır. 94

98 Regülatörden tünele alınan su, santralden çıktıktan sonra kalitesinde bir miktar değişim gösterecektir. Çünkü yüksekten gelerek çok hızlı bir şekilde türbine çarptıktan sonra santralden düşük sıcaklıklarda çıkacaktır. Soğuk su, biraz bekleyebileceği bir kanal sistemine alınıp, daha sonra dere yatağına verilmelidir. Böylece soğuk ortamlara adapte olamayacak sucul türler için su kalitesi uygun hale gelebilir. Bununla birlikte, işletmede kullanılan su santralden çıktıktan kısa bir süre sonra uygun su kalitesi değerlerine kavuşacaktır. Doğal ortamlarda tesis edilecek kalıcı yapıların yöredeki doğal yaşamı etkileyecek olsa da bazı türlerin bu kesimlerde yok olmasına neden olabilecek konumda olmayacakları da belirlenmiştir. Bölgede doğal ortamlarda şekillenen söz konusu yapılar dışında bölge için yeni olarak nitelenebilecek bir durum da inşa edilecek santralin işletilme sürecidir. Bu süreçte Turnasuyu yatağında akmakta olan su başrolde olacaktır. Akarsu yatağındaki suyun belirli bir kısmı yine sınırlı mesafeler için akarsu yatağından uzaklaştırılacak; santralde gerçekleşecek elektrik üretimi sonrasında yeniden akarsu yatağına verilecektir. Burada söz konusu olabilecek en önemli risk de akarsu yatağında, regülatör ile santral arasındaki mesafede yetersiz miktarda su bulunması veya tamamen susuz kalabilmesidir. Bu riskin ortadan kaldırılmasına yönelik olarak regülatör kesitinden akarsu yatağına bırakılacak su miktarı uzun yıllara ait yağış ve iklim verileri yanında jeolojik yapı, hidrolojik, hidrobiyolojik ve ekolojik özellikler gibi çeşitli ve kapsamlı parametreler göz önünde bulundurularak hesaplanmaktadır. Bu sayede öncelikli olarak akarsu yatağındaki sucul yaşamın, bağlantılı olarak da yakın çevredeki doğal yaşamın devamlılığı garanti altına alınmış olacaktır. Sucul formlar dışında proje sahasında tespit edilmiş olan ve suya olan bağımlılıklarına göre sırasıyla verilen İkiyaşamlılar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeli hayvanlar gibi omurgalı sınıflarına ait türlere yönelik olarak yapılan değerlendirmeler sonucunda söz konusu canlıların faaliyetten doğrudan veya dolaylı olarak etkilenmemeleri için dikkat edilecek noktalar metin içerisinde detaylı olarak irdelenmiştir. Tüm bu ifadeler ışığında, Turnasuyu üzerinde tesis edilmesi planlanan Pendik Regülatörü ve santralinden oluşan projenin, -klasik baraj projelerine kıyasla küçük boyutlara sahip olması; -akarsu yatağındaki suyun çevrilmesiyle regülatör gövdesi arkasında meydana gelecek rezervuarın yüzeyi ve hacminin küçük ölçekli olması nedeniyle lokal iklimsel koşullar üzerinde bir farklılığa sebep olmayacak olması; 95

99 -lokal doğal yaşam bileşenleri ve habitatlar üzerinde şekillenecek etkilere karşı metin içerisinde vurgulanan öneri ve tedbirlerin alınması; -Regülatör ile santral binası arasında kalacak kesimler için taahhüt edilen çevresel akış miktarlarının güvence altına alınması; -söz konusu miktarların enerji üretiminde kullanılmaması; -akarsu yatağında son on yıllık ortalama akımın %10 undan daha az akım olması halinde suyun tamamının doğal hayatın devamı için mansaba bırakılması; -inşaat aşamasının tamamlanması sonrasında, özellikle dönüşüme uğratılmış doğal habitatlar başta olmak üzere mümkün olan en küçük boyuttaki yaşam alanlarında iyileştirme çabalarının gündeme getirilmesi; yörede doğal yaşamın korunması çalışmalarına destek verilmesi gibi noktalara dikkat edilmesi koşuluyla, -enerji kaynakları açısından günümüzde büyük ölçüde dışa bağımlı olan ülkemizin elektrik üretimine yerli kaynaklardan katkı sağlanacak olması; -hayata geçirilmesi sonucunda meydana getireceği olumsuzlukların ülke genelinin menfaatine olmak üzere elde edilecek getiri nedeniyle tolere edilebilecek düzeyde olacağı düşünülmektedir. Proje sahasında 2 endemik bitki türü tespit edilmiştir. Tespit edilen endemik türler; Dianthus carmelitarum Reut. ex Boiss. ve Heracleum platytaenium Boiss. dır. Bu türlerin IUCN kriterlerine göre tehlike kategorisi LC olup, inşaat çalışmaları öncesi ya da inşaat çalışmalarından sonra türlerin korunmasına yönelik herhangi bir önlem alınmasına gerek yoktur. Regülatörden sonra suların önemli bir kısmı iletim tüneline alınacağından tüm derelerin yatağı için gerekli can suyu miktarları bırakılmalıdır. Söz konusu regülatörün yapımı ile Turnasuyu yatağının susuz kalması gibi bir risk oluşabilecektir. Bunun giderilmesi için regülatör gövdesinden çay yatağına, sucul yaşamın devamlılığını sağlayabilecek yeterlilikte suyun bırakılması kaçınılmazdır. Bölgede yaşayan sucul canlılar içinde en belirteç grup balıklardır. Balıklar açısından yapılan can suyu değerlendirmeleri diğer sucul canlılar açısından da kabul edilebilir niteliktedir. Proje bölgesini oluşturan Turnasuyu balıkları ile ilgili olarak yapılan ekolojik değerlendirmelerde, türlerin belli bir stok oluşturması ve üreyebilmesi için gerekli koşullar dikkate alındığında, uzun yıllar aylık ortalamalarına göre bu raporun sonuç kısmında önerilen can suyu değerleri bölgedeki sucul yaşamın sürdürmesi için yeterli 96

100 olacaktır. Minimum değerler göz önüne alındığında, balıkların bu ortamda mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için, ortalama derinliğin 15 cm, akıntı hızının da 0.20 m/s'lik bir akım sistemi oluşturması önemlidir ve bu koşulların önerilen minimum akım değerleri fazlası ile sağlanabileceği hesaplanmıştır (Ek-15). Islak çevre yöntemine göre yapılan hesaplamalara bakıldığında, yıllık ortalama akımın Pendik regülatör yeri için 4.10 m 3 /sn olarak hesaplanmıştır. Proje bölgesinde model olarak alınan akarsu kesit yeri ıslak çevre yöntemine ait hidrolik model sonuçlarına göre 0.06 m 3 /sn lik debi değerinde hem derinlik hem de akıntı hızı açısından balık türleri açısından minimum koşulların sağlandığı görülmektedir. Islak çevre metoduna göre yapılan hesaplamalardaki değerlerde, balıkların mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için gerekli minimum değerler temelinde (minimum derinlik ve minimum akım hızı) bırakılması gerekli can suyu değerleri her ne kadar sucul yaşam gereklerini karşılayabilir olarak gözükse de, bu çalışmada sucul ekosistemde iyi koşulların sağlanabilmesi için daha yüksek rakamlar önerilmektedir. Bu can suyu değerleri gerekli minimum koşulları oluşturmakla birlikte yıllık ortalama akımların çok düşük bir yüzdesine karşılık gelmektedir. Ekosistem değerlendirme raporunda önerilen en düşük akım miktarı 0.41 m 3 /s ile Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında gerçekleşmektedir. Bu koşullardaki ıslak çevre değerleri ile 0.36 m derinlik ve 32 cm/s ye akıntı hızı elde edilmektedir. Bu değerler istenen minimum kısıtların iki katından fazla olup, balık türleri açısından uygun koşullar sağlamaktadır. Pendik regülatör yeri için ekosisten değerlendirme raporunda önerilen can suyu değerleri, sucul canlılar açısından gerekli minimum koşulları sağlamakta olup yaşamlarını rahatlıkla sürdürebilecekleri yeterliliktedir. Bırakılması önerilen can suyu miktarının yüksek akımlı dönemde, düşük akımlı döneme göre bir miktar daha fazla bırakılmasının nedeni, özellikle balık türlerinin üreyebilmeleri için uygun yumurtlama habitatlarının korunması ilkesine dayanmaktadır. Proje bölgesindeki balık populasyon yoğunluğu ile faaliyetten sonraki yoğunlukları arasında bir azalma olacaktır. Ancak önemli olan, bu azalmanın türlerin neslini devam ettirebileceği düzeyde tutulabilmesidir. Bu durum, özellikle üreme dönemlerindeki yumurtlama habitatlarının arttırılması ile mümkün olabilir. Bu koşulların sağlanabilmesi için bırakılacak su miktarı ile suyun akım alanı büyüklüğü arttırılarak uygun yumurtlama yerlerinin yüzeysel olarak arttırılması sağlanmış olacaktır. Bu nedenle üreme dönemi olan yüksek akımlı dönemlerde (Mart-Mayıs) bırakılacak can suyu miktarı ne kadar büyük akım alanına sahip olursa balık türlerinin yumurtlama yerleri o denli artacak ve devamında yumurtalardan daha fazla birey çıkarak büyüyecektir. Bu bireyler de erginleşme imkanlarını bularak yeni döller verecek ve türün neslini devam ettirebileceği gerekli populasyon büyüklüğü sağlanabilecektir. Proje faaliyete geçtikten sonra, başlangıçtaki toplam balık populasyon büyüklüğünün belli bir populasyon düzeyinde korunabilmesi durumunda, türün neslini sürdürmesi açısından bir sorun söz konusu olmayacaktır. 97

101 Islak çevre metodu hesaplamalarında kullanılan boyutsuz ıslak çevre-boyutsuz debi ilişkisi yansıtan grafikten yararlanılarak birinci türevinin 1 değerini aldığı ıslak çevre kırılma noktasına karşılık gelen Pb ve Qb değerleri belirlenmiştir. Pb-Qb eğrisi birinci türevinin 1 değerini aldığı kırılma noktasında Pb 0.625, Qb ise değerini almaktadır. Diğer bir deyişle, herhangi bir dönemdeki doğal akışın % 19.2 sinde o dönemdeki doğal ıslak çevre büyüklüğünün % 62.5 i elde edilebilmektedir. Aylık bazda bırakılması gereken su miktarları ile ilgili bir değerlendirme yapıldığında, yüksek akım döneminde daha fazla can suyu derelerin yatağına bırakılacaktır. Islak çevre kırılma noktası boyutsuz ıslak çevrenin lik değer artan debi ile sucul habitat arasındaki ilişkiyi yansıtması açısından önemlidir. Bırakılacak can suyuna ilaveten regülatör ile santral arasında kalan kesimde bir çok yan kol Turnasuyu na karışmakta olup can suyuna önemli katkı sağlayacaktır. Üstelik dere yatağı proje bölgesinde dar olup, eğim fazla ve akıntı hızı da yüksektir. Regülatör ve santral arasında kalacak kesimde, bırakılacak çevresel akış miktarı minimum değerlerin üzerinde bir derinlik oluşturarak akacaktır. Önerilen can suyu miktarlarının bırakılması durumunda, ekolojik olarak istenen derinliklerden daha fazla miktarda su akmaya devam edecek ve özellikle balık türlerinin bölgedeki mevcudiyetlerini sürdürebileceği koşullar sağlanacaktır. Önerilen akımla sağlanacak derinlik, bölge balıkların stok oluşturarak üreme ve beslenmeleri için kabul edilebilir sınırların üzerinde kalmaktadır. Bu faaliyetten etkilenecek en önemli canlı grubu balıklar olacaktır ve izlenmeleri gerekmektedir. Hidrojeolojik çalışmalarda çok farklı metotlar uygulanmakta olup bunlar içerisinde Islak çevre metodu, sucul yaşamın sürdürülebilir gelişimi açısından yeterli koşulları sağlayacağından dolayı can suyu miktarı hesaplanmalarında kullanılması uygun bulunmuştur. Islak çevre metodunda elde edilen ve önerilen can suyu miktarları ile minimum su derinliği ve akım hızının karşılanacağı koşulların oluşacağı ve balık türlerinin üreyebilmesi ve belli bir populasyon oluşturabilmesi için gerekli miktarı sağlayabilecek olmasından dolayı önerilmektedir. IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Orta Karadeniz Bölgesinde bulunan Ordu İli jeolojik konumu ile zengin bir metalojenik kuşak içerisinde yer alır. Metalik cevherleşmelerin yanı sıra endüstriyel hammaddeler açısından da zengin ve çeşitli maden yataklarına sahip olduğu söylenebilir. Çok sayıda maden yatağı ve zuhurun bulunduğu Ordu İlinde araştırmaların çoğu MTA Genel Müdürlüğünce yapılmış ve halen yapılmaktadır. 98

102 En önemli yatak ve zuhurların başında Ordu İli nin Fatsa ilçesindeki Altıntepe sahası gelir. Saha, yüksek sülfitli epitermal altın cevherleşmesi olup silika alterasyonunun egemen olduğu geniş zonlardan oluşur. Yatakta 1,87 gr/ton Au tenörlü 1,191,377 ton görünür, 1,39 gr/ton Au tenörlü 5,355,577 ton muhtemel rezerv hesaplanmıştır. Son yapılan çalışmalarda farklı yerlerde 18 gr/ton a ulaşan Au değerleri elde edilmiştir. Çalışmalar özel şirket tarafından sürdürülmektedir. Bunun dışındaki önemli altın cevherleşmeleri sayaca ve Akoluk sahalarıdır. Sayaca altın sahasında 1.2 gr/ton Au tenörlü ton görünür rezerv tespit edilmiştir. Ulubey-Akoluk sahasında ise 0.99 gr/ton Au tenörlü ton görünür+muhtemel altın rezervli, gr/ton Ag tenörlü ton gümüş rezervi, % 2.94 tenörlü ton Zn-Pb-Cu rezervi tespit edilmiştir. Sahanın potansiyeli tespit edildikten sonra MTA tarafından Maden İşleri Genel Müdürlüğüne devredilmiştir. Ayrıca Akoluk sahasında daha önceki çalışmalarla da 1.09 gr/ton Au ve gr/ton Ag tenörlü ton görünür+muhtemel Au-Ag rezervi tespit edilmiştir. Aybastı-Gölköy ilçeleri arasında kömür oluşumlarına rastlanmış, Fatsa-Ilıca ile Kumru sahalarında da jeotermal alanlar tespit edilmiştir. Fatsa-Ilıca jeotermal alanında 48 C sıcaklık, 1,2 lt/sn debide 1 adet kaplıca kaynağı bulunmaktadır. Fatsa jeotermal alanında 1985 ve 1992 yıllarında 2 adet jeotermal amaçlı sondaj açılmış ve bu sondajlarda 598 m ile m derinliğe ulaşılmış ve 23 C ve 26 C sıcaklıklı düşük debili (0.05 lt/sn) jeotermal akışkan elde edilmiştir. Sanayi Madenleri Ordu ilinde sanayi madeni olarak M.T.A Bölge Müdürlüğünün yaptığı araştırmalarda Ünye ilçesi sınırlarında çimento hammaddesi olan tras ocakları, il genelinde bentonit maddesi, pomza, kükürt, kireçtaşı-mermer hammaddeleri mevcuttur. Ünye ilçesi sınırlarında yaklaşık olarak ton bentonit ayrıca İlçede mevcut çimento fabrikasının 50 yıllık kullanabileceği çimento hammaddesi, Ünye, Mesudiye, Fatsa ilçelerinde çimento ve yan sanayisinde kullanılan kireç taşı ve mermer rezervi yaklaşık olarak m³, ayrıca aynı ilçelerde m³ Pomza hammaddesi mevcuttur. Kimya sanayisi için önemli miktarda kükürt hammaddesi yine Fatsa ilçesinde bulunmaktadır. Metalik Madenler Ordu ili Doğu Karadeniz metalojik provensinin batısında yer almakta olup Metalik madenler açısından önemli ve yüksek potansiyele sahiptir. MTA nın bugüne kadar yaptığı arama çalışmaları sonucu,28 adet Cu-Pb-Zn, 2 adet Fe, 7 adet Mn, 1 adet Sb-Au ve 2 adet Au olmak üzere Toplam 40 adet zuhur ve yatak tespit edilmiştir. Cu-Pb-Zn Rezervi yaklaşık olarak 350 bin ton, Fe 3.5 Milyon Ton, Mn 35 bin ton, Tonunda 1.3 gr. Au bulunan 700 bin ton Au rezervi mevcuttur. 99

103 Enerji Madenleri Ordu ilinde jeolojik yapıdan dolayı önemli nitelik ve rezervde enerji madeni yatağı bulunmamaktadır. İl sınırları içerisinde ekonomik değeri düşük kömür ocağı mevcut işletilmemektedir. Bunun yanında il genelinde 1 adette asfaltit yatağı bulunmakta olup ekonomik değeri düşüktür. Proje ile ilgili olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Maden İşleri Genel Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, ilgili yazıda koruma alanı koordinatları esas alınarak yapılan sistem sorgulaması sonucu, tarih ve saat 11:22:25 itibari ile HES sahası koruma bandı ile çakışmalı durumda bulunan 4 (dört) adet ihalelik ruhsat sahasının bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Pendik HES sahası sistem kayıtlarımıza ER: sayılı Bilgi Amaçlı Saha olarak işlenmiştir. Proje sahasına ait nihai koordinatların belirlenmesi ve Genel Müdürlüğümüze bildirilmesini müteakip Genel Müdürlüğümüzce mevcut maden haklarının sorgulama işlemi sistem kayıtlarımızda yeniden yapılacak ve proje alanında hangi ruhsat sahalarının bulunduğu ve mevcut sahaların faaliyetlerinin projeden etkilenip, etkilenmeyeceği hususları mahallinde tetkik neticesinde değerlendirilecektir. denilmektedir (Ek -22). IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Ordu ili hayvansal üretimi tarımsal gelir içindeki payı % 21.3 tür. Hayvancılık genelde meraya dayanmakta olup, aile içi işletmeciliği şeklinde yapılmaktadır. Pazara yönelik planlamalar kısıtlıdır. Tablo 30. Ordu İli Hayvansal Üretim Miktarları ÜRETİM MİKTARLARI (Ton) ÜRÜNÜN CİNSİ Süt (*) Et Peynir Yapağı Yumurta (Ad)(**) Tablo 31. Ordu İli Hayvan Varlığı HAYVAN SAYILARI ( Adet ) HAYVANIN CİNSİ Sığır Manda Koyun Keçi Tek Tırnaklı Kanatlı

104 Ordu il sınırları içerisinde kültür ırkı büyükbaş hayvan mevcut olup yerli hayvan büyükbaş hayvan sayısı adettir. İlde manda sayısı 949 adettir adet küçükbaş hayvan bulunmaktadır. Bunun adeti yerli koyun ırkıdır. İlde 357 adet keçi bulunmaktadır. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Ek-14) olup, bölgede hayvancılık faaliyeti pazara dönük üretim kalemlerini içermemekte, hane ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde büyükbaş hayvan beslenmektedir. Bir miktar hanede de arıcılık faaliyeti başlamıştır. Hayvanlar kış aylarında ahırlarda tutulmakta, yaz aylarında ise bir kısım hane hayvanlarıyla birlikte Armutalan, Pangal ve Afaroğlu yaylalarına göç etmektedir. Köylerde mevcut ve her yaz yaylaya çıkarılan büyükbaş hayvan varlığı 2000 civarında olup hanelerin % 80 i yazın yaylalara hayvan çıkarmaktadır. Proje kapsamında İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Ek-17); Gerce köyüne ait toplam 288 adet büyükbaş, 1106 adet küçükbaş hayvan varlığı olduğu belirtilmiştir. IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, Proje kapsamında Peyzaj Onarım Planı Raporu hazırlanmış olup Ek-16 da verilmiştir. Proje alanı geneli orta ve düşük dereceli habitat değerine sahip alanlardan oluşmakla birlikte proje alanı güneyinde yüksek habitat değerine sahip alanlar da yer almaktadır. Buna göre habitat değeri yüksek alanlarda tür devamlılığının garanti altına alınması amacıyla önemli yaban yaşamı ve bitki örtüsünün mutlak korunması gerekmektedir. Peyzaj fonksiyonları yönünden hassas alanlar, insan müdahalelerinin olması durumunda zarar görebilecek alanları içermektedir. Proje sahasının tamamına yakını peyzaj fonksiyonu yönünden 3. derece hassas alanlar içinde kalmaktadır. Yalnızca proje alanı güneydeki kazı malzemesi fazlası alanı yakınında küçük bir parça 2. derece hassas alan olarak yer almaktadır. Proje alanı genelinde hassaslık derecesi düşük olsa da inşaat sırasında özellikle peyzaj fonksiyonu yönünden gerekli erozyon azaltıcı önlemlerin alınması gerekmektedir. Proje alanı genelinin orta dereceli erozyon riskine sahip alanlardan oluştuğu görülmektedir. Bunun yanı sıra proje alanının orta ve kuzeybatı kesimlerinde yoğun olarak yüksek ve çok yüksek erozyon derecesine sahip alanların, güney kısımların ise düşük ve çok düşük dereceli erozyon riskine sahip alanların olduğu görülmektedir. Özellikle yüksek ve çok yüksek erozyon derecesine sahip alanlarda bitkisel önlemlerin inşaat biter bitmez alınması bu alanların sürdürülebilirliği açısından önemlidir. Sahada bitkilendirme 101

105 çalışmalarına başlarken dikkat edilmesi gereken en önemli konu doğru tür seçiminin yapılmasıdır. Tür seçiminde en önemli kriter sahanın doğal bitki örtüsünün yeniden oluşturulması olmalıdır. IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), Proje sahasında Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler; Askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar bulunmamaktadır. Proje ile ilgili olarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşcere Haritası Ek-5 de verilmiştir. İnceleme Değerlendirme Raporuna göre proje alanı Giresun Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Ordu Orman İşletme Şefliği sınırlarında kalmakta olup, Meşcere işletme şeklinin koru ve Mevcut ağaç cinslerinin Kz (Kızılağaç), Ks (Kestane), Dy (Diğer Yapraklılar) olduğu ayrıca KzDybc2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, b çağ sınıfı, 2 kapalı), KzKscd3(Kızılağaç, Kestane, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd3 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 2 kapalı), Z (Tarım Arazisi (Tarla, Meyvelik, Sebzelik, Bağlık vs. gibi)), İs (İskan Sahası, Mezarlık) meşceresinde kaldığı belirtilmiştir. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje sahasının orman sayılan alanı m 2 iken orman sayılmayan alan m 2 olduğu belirtilmiştir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, Ordu ili kalkınmakta öncelikli iller arasındadır. Hızla gelişmekte olan Ordu ilinde düzensiz şehirleşme, bilinçsiz yakıt ve yakma sisteminin kullanılması hava kirliliğinin artmasına neden olmaktadır. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman İnsan sağlığının korunması, çevrede kısa ve uzun vadeli olumsuz etkilerinin ortaya çıkmaması için atmosferdeki hava kirleticilerinin, bir arada bulunduklarında değişen zararlı etkileri göz önüne alınarak tespit edilmiş, konsantrasyon birimleriyle ifade edilen seviyelere Hava Kalitesi Sınır Değerleri denmektedir. Kısa Vadeli Sınır Değer ( KVS ) terimi, maksimum günlük ortalama değerler veya istatistiki olarak bütün ölçüm 102

106 sonuçlarıyla değerlerinin büyüklüğüne göre dizildiğinde, ölçüm sonuçlarının % 95 ini aşmaması gereken değerleri, Uzun Vadeli Sınır Değer ( UVS ) terimi ise aşılmaması gereken bütün ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması olan değerleri ifade etmektedir. Bu sınır değerler Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliğinde SO2 ve PM için aşağıdaki şekilde belirtilmiştir. SO2 ( mg/ m 3 ) PM ( mg/ m 3 ) KVS: UVS: Partikül Madde Emisyonları Ortalama gaz molekül büyüklüğü 0,0002 mg/ m3 çaptan iri olan ve havada bir süre askıda kalabilen katı veya sıvı her türlü madde, parçacık sınıfına girmektedir. Partikül şeklindeki kirletici emisyonlar iriliklerine, yoğunluklarına ve kimyasal yapılarına bağlı olarak aerosol, duman, is ve toz şeklinde isimlendirilmektedir Yılı Yıllık Hava Kirliliği Ölçüm Sonuçları STAD PM SO2 (MERKEZ) OCAK ŞUBAT MART NİSAN 58 9 MAYIS 49 6 HAZİRAN 41 0 TEMMUZ 45 1 AĞUSTOS 40 2 EYLÜL 40 1 EKİM 42 3 KASIM ARALIK Karbonmonoksit Yerleşim civarlarında ve içlerinde en çok rastlanan kirletici gazlardan biriside karbonmonoksittir. Karbonmonoksit, kokusuz, renksiz ve zehirli bir gazdır. Oldukça stabil bir gaz olup, atmosferde kalma süresi 2-4 aydır. Bu gaz, içten yanmalı motorların egsoz gazları ile tam yanmayan yakıtlardan bol miktarda üretilmektedir. Normal egsoz gazında % 3-4, iyi yakılmayan yakıt gazında % 7 düzeyinde bulunmaktadır. Karbonmonoksitin uzun vadeli sınır değeri mg/ m3, kısa vadeli sınır değeri mg/ m3 tür. Genel manada il sanayi sektöründe ÇED değerlerini zorlayacak ve kamu sağlığını tehdit edecek bir kirlilik bahis mümkün olmamakla birlikte, organize sanayi bölgesinde de yoğun kirlilik ve tehlike arz edecek yatırımlara izin verilmemektedir. 103

107 Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği Ordu ilinde kentin doğusuna düşen sanayi bölgesi ve tesislerde havayı kirletici yüksek emisyonlu maddeler filtre edilip salındığı için sanayiden kaynaklanan bir hava kirliliği tespit edilmemiştir. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği Ordu ili genelinde sanayi tesislerinden, sanayi dışı tesislerden alınan numune ve ölçümler sonucu su kirliliğine sebebiyet verici atık su tespit edilmemiştir. Ancak deşarj izin belgesi almayıp kaçak çalışan bir tesis hakkında işlem yapılıp kirliliğe sebebiyet verecek olumsuzluk giderilmiştir. Kısaca sanayide atık su filtrasyon (çökeltme) sistemiyle su kirliliği engellenmiştir. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği Ordu ili genelinde toprak kirliliğine yönelik ölçüm ve çalışma yapılmadığından sanayi tesisleri ve atıkların etkisi bilinmemektedir. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği Ordu ili sanayi sitesi ve organize sanayi bölgesinde yapılan periyodik ölçümler sonucunda insan ve çevre sağlığına zarar verecek gürültü kaynağı ve tesis olmadığı gözlenmiştir. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar Sanayi tesislerinden kaynaklanan atıklar Belediyenin ve yerel yönetimlerin çöp toplama araçlarıyla alınıp il genelinde oluşturulan katı atık depolama alanında depolanmaktadır. Projede Turnasuyunun mevcut su kalitesinin değerlendirilmesi amacıyla su örnekleri Çevre Analiz Ölçümleri Yeterlik Belgesi bulunan laboratuar tarafından Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Tablo 1 e göre analiz edilmiş olup, analiz sonuçları Ek- 18 de verilmiştir. IV Diğer özellikler. Bu bölümde değerlendirilmesi gereken başka bir husus bulunmamaktadır. 104

108 IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), Ordu ilinde daha çok tarıma dayalı bir ekonomik yapı hakimdir. Tarımda en önemli geçim kaynağı fındıktır. Halkın %80 nı fındık tarımı ile uğraşmakta olup, geçimini de bundan temin etmektedir. Üretilen fındığın %98 i pazarlanmakta, son yıllarda bir kısmı Ordu Soya Sanayiinde yağlık olarak kullanılmakta ve kalanı da ihraç edilmekte olup, ordu ili ve ülkemiz içinde önemli bir ihraç ürünüdür. İkinci sırada Mısır üretimi gelmektedir. Bu ürünün hemen hepsi üretici tarafından tüketilmektedir. Fındık daha çok, fındık kırma fabrikalarında iç fındık haline getirilerek ihraç edilmektedir. Gölköy, Korgan, Kumru ve Aybastı ilçelerinde patates tarımı yapılmaktadır. Meyve olarak elma, armut, ceviz, kiraz, erik, incir, siyah üzüm, hurmanın bolca yetiştirilmesinin yanı sıra, İl Tarım Müdürlüğünün de girişimleriyle son yıllarda kivi tarımının popülaritesi gittikçe artmaktadır. Seralarda salatalık, domates, fasulye, marul gibi sebzeler yetiştirilmekte olup, hepsi iç piyasada tüketilmektedir. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Ek-14) olup, gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; Turnasuyu vadisinde sosyal ve iktisadî hayatın dayandığı geçim etkinliği tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. En önemli ürün kalemleri fındık ve kividir. Ayrıca hayvancılık faaliyeti de pazara dönük üretim kalemlerini içermemekte, hane ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde büyükbaş hayvan beslenmektedir. Bir miktar hanede de arıcılık faaliyeti başlamıştır. Hayvanlar kış aylarında ahırlarda tutulmakta, yaz aylarında ise bir kısım hane hayvanlarıyla birlikte Armutalan, Pangal ve Afaroğlu yaylalarına göç etmektedir. Köylerde mevcut ve her yaz yaylaya çıkarılan büyükbaş hayvan varlığı 2000 civarında olup hanelerin % 80 i yazın yaylalara hayvan çıkarmaktadır. Etki alanındaki köylerde mevcut hanelerin hemen hemen tamamına emekli maaşı girmekte, ayrıca etki alanındaki köylerin çalışma çağı nüfusunun bir kısmı İstanbul a mevsimlik işçilik faaliyeti çerçevesinde gitmektedir. Proje kapsamında İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Ek-17); Gerce köyüne ait toplam 288 adet büyükbaş, 1106 adet küçükbaş hayvan varlığı olduğu belirtilmiştir. Yapılacak tesisler, Turnasuyu vadisinin iki yakasının birbirine yaklaştığı yamaçlar üzerinde olup regülatör ve HES tesisi yerinde herhangi bir yerleşim veya iktisadi tesis bulunmamaktadır. Santral tesisi Regülatör ile HES tesis arasındaki boru bağlantısı ise 105

109 tamamen tünel biçiminde inşa edilecektir. Bu nedenle yapılacak çalışmanın ve işletmenin yerleşim yerlerine doğrudan etkisi olmayacaktır. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), 2011 yılı itibariyle ordu ili toplam nüfusu iken şehir merkezinin nüfusu dir. Bu nüfusun i il ve ilçe merkezlerinde, i belde ve köylerde yaşamaktadır. Nüfus artış hızı 33,6 dır. Orduda iç kesimlerde bulunan köy nüfusu hızlı bir şekilde sahil kesimlerine göç etmekte ve kıyılarda tespih tanesi gibi dizilmiş belediye mücavir alanlarını mesken edinmektedirler. Bu alanlar ise genellikle akarsu vadileri ve alivyonel düzlükler, hatta bazen de dere yataklarıdır. Son yıllarda köylerden kentlere akım devam etmektedir. Yerleşim alanlarında kentlerde bazı yerlerde Global yoğunluk 133 kişi/ha dır. Ordu ilinde yerleşmeler diğer bölgelerle benzerlik göstermemektedir. Bölgenin dağlık ve sarp olması Anadolu kırsalındaki yerleşme kültüründen farklı özelliklere sahiptir. Fındık mevsiminde fındık olmayan ilçelerden, fındık toplamak için olan göçler mevcuttur. Kırsal bölgelerde coğrafi koşulların zorluğu, geçim sıkıntısı ve işsizliğin fazlalığı nedeniyle sahil şehirlerine olan göçlerde vardır. Ordu ili nüfusu genellikle ticari amaçlı göçle ülkemizin değişik yörelerinde olduğu gibi göçe maruz kalmaktadır. IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), İlin ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayanır. Faal nüfûsun % 80 i tarım sektöründe çalışır. Son senelerde sanayi de gelişmiştir. Tablo 32. Ordu İli Demografik Göstergeler Demografik Göstergeler Ordu Sıra (872 İlçe İçinde) Nüfus Merkez (61) Şehirleşme oranı (%) (63) Nüfus artış hızı (% 0 ) 74,72 (437) Nüfus yoğunluğu 3,62 (16) Nüfus bağımlılık oranı (%) 497 (706) Ortalama hanehalkı büyüklüğü 4,09 (660) Tarım sektöründe çalışanlar oranı (%) 41,69 (788) 106

110 Sanayi sektöründe çalışanlar oranı (%) 10,96 (135) Hizmetler sektöründe çalışanlar oranı (%) 47,35 (77) İşsizlik oranı (%) 11,23 (102) Okur yazar oranı (%) 89,48 (187) Bebek ölüm oranı (% 0 ) 29,67 (701) Fert başına genel bütçe geliri (bin tl) (61) Vergi gelirlerinin ülke içindeki payı (%) 0,13369 (52) Tarımsal üretimin ülke içindeki payı (%) 0,20533 (133) Kaynak: İlçelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması, DPT, 2004 IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), Ordu ilinde işgücü piyasası talep boyutunu tespit edebilmek amacı ile 2012 yılında İşgücü Piyasası Talep Araştırması yapılmıştır. 7 Ordu genelinde açık iş oranı yüzde 4,5 olarak hesaplanmıştır. Sektörler itibariyle bakıldığında en yüksek açık iş oranının yüzde 5,8 İmalat sektöründe olduğu görülmektedir. Toptan ve perakende ticaret sektörünü yüzde 5,5 lik açık iş oranı ile Konaklama ve yiyecek hizmetleri ile Ulaştırma ve depolama yüzde 5 lik açık iş oranı ile ilk dördü izlemektedir. Meslek grupları itibariyle en yüksek açık iş oranı; yüzde 9,8 ile Tesis ve Makine Operatörleri ve Montajcıları meslek grubundadır. Açık iş oranının yüksek olduğu diğer ana meslek grupları ise yüzde 6,2 ile Sanatkarlar ve İlgili İşlerde Çalışanlar, yüzde 5,3 ile Hizmet ve Satış Elemanları takip etmektedir. Tablo 33. Ordu İli İşgücü Oranları İşgücü İşgücünde İlçe Cinsiyet İstihdam İşsiz Olmayan Toplam Merkez Erkek Kadın Kaynak: TUİK, 2000 İl genelinde açık işlerin en fazla olduğu ilk beş meslek ise; Dikiş Makinesi Operatörü-Kumaş, Makineci (Dikiş), İş Makineleri Operatörü ve Satış Elemanı (Tanıtım) şeklinde sıralanmıştır. Ordu İli İşgücü Piyasası Talep Araştırması sonuçlarına göre 2012 yılının Aralık ayı sonu itibarıyla net istihdam artışı beklentisi yüzde 5,1 dir

111 IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), Eğitim Durumu Tablo 34. Ordu İli Eğitim Durumu (%), 2011 Okuma yazma bilmeyen 9,26 Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen 20,71 İlkokul mezunu 23,98 İlköğretim mezunu 16,87 Ortaokul veya dengi okul mezunu 4,44 Lise veya dengi okul mezunu 15,75 Yüksekokul veya fakülte mezunu 5,85 Yüksek lisans mezunu 0,26 Doktora mezunu 0,08 Bilinmeyen 2,8 Tablo 35. Okulların Türlerine Göre Dağılımı (2010) OKUL TÜRÜ OKUL SAYISI Okul Öncesi ( Ana Okulu + Ana Sınıfları ) 17 İlköğretim Okulu 344 Ortaöğretim Okulu 88 Özel Eğitim 6 TOPLAM 455 Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,2011 Tablo 36. Ordu İl Geneli Türlerine Göre Okul Sayıları ve Öğrenciler (2010) OKUL TÜRÜ OKUL SAYISI ÖĞRENCİ SAYISI İlköğretim Genel ve Meslek Liseleri Özel Eğitim TOPLAM Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,2011 Tablo 37. Ordu İlindeki Özel Okullar (2010) İLÇE ADI OKUL SAYISI ÖĞRENCİ SAYISI Merkez Fatsa Ünye Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,2011 Hastaneler ve Sağlık Tesisleri Ordu merkezde 1 adet Devlet Hastanesi vardır. 200 yataklı bu hastaneye ilave olarak yeni bir hastane inşa edilerek yatak sayısı da 510 e ulaşmıştır. Bir tane Vakıf Hastanesi hizmet vermektedir. Ordu Merkezinde 5 tane sağlık ocağı mevcuttur. Verem Savaş Dispanseri hizmeti sürdürülmektedir. Fatsa da 330 yataklı bir Devlet Hastanesi 108

112 mevcut olup, Korgan, Kumru, Aybastı, Kabataş, Çamaş, Çatalpınar ilçelerinin ve köylerinin bölge hastanesi konumundadır. Bu ilçelerden Aybastı ve Korgan ilçelerinde yeni açılan Devlet Hastaneleri hizmetlerini sürdürmektedir. Ayrıca Ulubey, Gölköy, Gürgentepe, Mesudiye gibi ilçelerinde de küçük de olsa Devlet Hastaneleri faaliyetlerini sürdürmektedir. Ordu ilimiz genelinde hizmet veren 104 adet sağlık ocağı hizmet vermektedir. Fatsa-Ünye gibi ilçelerimizde Verem Savaş Dispanserlerimiz mevcuttur. Tablo 38. Ordu İli nde Bulunan Sağlık Kurumları Ordu Sağlık Bakanlığına Bağlı Hastane Sayısı 11 Sağlık Bakanlığına Bağlı Hastanelerdeki Yatak Sayısı 1230 Üniversite Hastanesi Sayısı 1 Üniversite Hastanelerindeki Yatak Sayısı 273 Özel Hastane Sayısı 5 Özel Hastanelerdeki Yatak Sayısı 390 *S.B. İle protokol anlaşması çerçevesinde bir üniversite hastanesi hizmet vermektedir. Bu hastane S.B. bünyesinde belirtilmiştir Sosyal ve Kültürel Tesisler İl merkezinde; 1 Konservatuar, 2 Tiyatro, 2 Sinema bulunmaktadır. IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), Proje alanı; Ordu ili, merkez ilçe sınırlarında yer almaktadır. Proje alanının bulunduğu saha ve yakın çevresinde orman alanları ve ziraat (şahıs arazileri) arazileri bulunmaktadır. Proje alanı genel olarak dağlık bir yapıya sahip olup ova bulunmamaktadır. Saha, tarım alanları, riparian vejetasyon ve geniş yapraklı türlerin oluşturduğu ormanlık alanlardan oluşmaktadır. Proje sahasında geniş yapraklı ağaç türleri ve bu türlerin arasında tek tek bireyler halinde Doğu Ladinleri bulunmaktadır. Turna Suyu nun etkisi ile oluşan alanlarda riparian vejetasyonu hakimdir. Tesis yerleri genellikle dere yatağına yakın olup proje alanı civarındaki köy ve mahalle yakınlarında ekili alanlar mevcuttur. Santral binasının yapılacağı alan ile tünel giriş ağzında fındık bahçeleri yer almaktadır. Proje alanı civarındaki ekili alanlar daha çok nehir kenarındaki küçük cep ovalarda yer almaktadır. Bölgedeki ziraat alanlarında ekili-dikili tür ağırlıklı olarak fındıktır. Fındıklık açmak suretiyle bölgedeki orman alanları oldukça tahribe uğramıştır. 109

113 Kentsel Büyüme Deseni Ordu ili ve sahil ilçelerinde yapılaşma, Samsun-Giresun güzergâhı yönünde oluşturmaktadır. Yatırımlar ve planlamalar bu güzergâh üzerinde yoğunlaşmaktadır. Planlı Kentsel Gelişme Alanları Samsun-Giresun karayolu boyunca konut ve turizm sahası olarak gelişen kent, karayolu boyunca gelişmektedir. Cumhuriyet Mah. Ordu-Ulubey yolu üzerindeki alanlarda ve sahilde Efirli bölgesinde de kent dokusuna ilave modern gelişme alanları oluşmuştur. Ordu nun ilk kuruluş yeri Boztepe nin doğuya bakan yamaçlarıdır. Buralardaki yerleşmeler Ordu nun en eski mahalleleridir. Mahalleler eğimli bir alanda kurulduğu için manzara ve güneşten olabildiğince yararlanmaktadırlar. Kentsel Alanlarda Yoğunluk Son yıllarda köylerden kentlere akım devam etmektedir. Yerleşim alanlarında kentlerde bazı yerlerde Global yoğunluk 133 kişi/ha dır. Kentsel Yenileme Alanları Mücavir alanlar içerisinde Ordu kıyı kesimi çevre düzeni planı kapsamında kalan alanlarda, mevcut konut alanları gereksinime cevap vermemektedir. Endüstri Alanlarda Yer Seçimi Ordu ili ölçeğinde kentsel planlama yapılırken düşünülen sanayi bölgesi alanları, Şehir içinde kalan 1. sanayi sitesinin ihtiyaca cevap verememesi üzerine Karapınar Mahallesinde 2. sanayi sitesinin güney kısmındaki arazi kamulaştırılarak Organize Sanayi Bölgesi kurulmuş ve altyapısı tamamlama çalışmaları devam etmektedir. Fındık fabrikaları taşınmalarını tamamlamışlardır. Fatsa ilçesindeki 1984 yılı imar planında küçük sanatlar alanında planlanan saha kentin yerleşim bölgesinin dışında, ancak Samsun-Ordu karayolu güzergâhından çok uzaklaşmamış bir alanda kurulmuştur. Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar Ordu İli ve ilçelerinde Halk Eğitim salonları, okuma-yazma kursları, biçki, dikiş ve nakış kursları zaman zaman yapılmaktadır. Belediyeye ait tiyatromuz mevcut olup, oldukça zengin bir kadrosu ile turnelere çıkılmaktadır. Yeni açılan Belediye Konservatuarımız faaliyetini sürdürmektedir. 2 adet sinema, 1 adet il halk kütüphanesi 110

114 mevcut olup, yeni yapılan modern binasına yakında taşınacaktır. Paşaoğlu Konağı nda sergilenen ve çoğu Atatürk e ait eşyaların bulunduğu bir müzemiz vardır. Ünye ilçesinde Ünye Kalesi kaya mezarları vardır. Tozkoparan kaya mezarları Ünye ye 4 km uzaklıktadır. Endüstriyel Yapılar İl Merkezinde Çamsan sunta fabrikası, 2 adet un fabrikası, 1 adet yağlı tohum ve ürünlerden sıvı yağ çıkartan Soya Sanayi fabrikası vardır. Fındığı işleyen Ordu Gıda Sanayi, 20 civarında fındık kırma fabrikası; Fiskobirlik e ait 1 adet fındık kavurma ve 2 adet fındık kırma fabrikaları mevcuttur. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar Otel-motel ve turizm amaçlı yapılar daha çok Ordu ili merkezinde ve kıyı şeridinde bulunan Perşembe, Fatsa ve Ünye ilçelerinde bulunmaktadır. Ordu genelinde birçok küçük tesis bulunmaktadır. Kırsal Yerleşme Deseni Ordu ilinde yerleşmeler diğer bölgelerle benzerlik göstermemektedir. Bölgenin dağlık ve sarp olması Anadolu kırsalındaki yerleşme kültüründen farklı özelliklere sahiptir. Yerleşmeler denize dik vadiler boyunca sahil ile ilişkilerini kolaylıkla sağlarken, çoğu kısımlarda tepelerin engellenmesi nedeniyle şehir ile parasal yöndeki ilişkiler çok kısıtlıdır. Bir tepenin iki yamacındaki köyler bile birbiri ile yaya ilişkisi bile kuramamaktadırlar. Anadolu da olduğu gibi köyler toplu şekilde değil ekseriye herkes kendi arazisinin uygun bir köşesine konutunu yerleştirmiş olması nedeniyle köyler dağınık bir biçim arz etmektedir. Arazi Mülkiyeti Kırsal alanda ormanlık alanlar dışında kalan alanlar özel mülkiyetlidir. Belediyelerce mevzuatlarına uygun planlama dışında herhangi bir plan mevcut değildir. Kırsal planlama Ordu Çambaşı Yaylası, Korgan Yaylası, Perşembe Yaylası v.s. gibi yerlerdeki hak sahiplerinin yapmış olduğu planlamalar dışında bir planlama mevcut değildir. Ordu Merkezde kıyı planlaması tamamlanmış ve hızla inşaatı devam etmektedir. Yeni yerleşim alanlarında parklar, dinlenme yerleri ve yolların yapımı devam etmektedir. 111

115 Alt Yapı Kırsal alanlarda alt yapı çalışmalarına devam edilmektedir. Binalar ve Yapı Çeşitleri Kırsal alanda tek katlı ve iki katlı yığma tuğla veya beton, bazen de baraka biçiminde inşa edilmiş, il ve ilçelerde ise çok katlı binalar hakimdir. Kentlerde yaşanan yoğun göç nedeniyle gerilerde dağınık bir görünüm arz etmektedir. Yapı çeşitleri, betonarme, yığma tuğla, yarı kâgir bina vardır. Kamu Binaları Son yapılan imar planında gelişmiş alanlarda yeterli miktarda resmi kurum alanı ayrılmış olup, bir kısım resmi daireler buralara yerleşmişlerdir. Proje Alanı Tesislere ait su alım noktası, burada kurulacak regülatör ve regülatörün yaklaşık olarak 3,5 km. güneyinde yapılacak HES binası, Turnasuyu Deresi nin derin vadisi içinde ve orman alanı dahilinde bulunmaktadır. Dere boyunca ve tesislerin kurulacağı alanlarda yerleşim yeri ve iktisadî tesis yoktur. Yerleşim yerleri ve ekim-dikim alanları vadinin üst kotlarındaki yamaçlarda ve tesislerin yaklaşım yönündeki tepelere yakın yerlerdedir. Bu bölgede Hürriyet, Cumhuriyet Gerce, Erenli, Ortaköy ve Aydınlık köyleri ile bu köylere bağlı mahalleler bulunmaktadır. IV.3.7. Diğer özellikler. Bu bölümde değerlendirilmesi gereken başka bir husus bulunmamaktadır. 112

116 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER(**): (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari ve Teknik Önlemler V.1 Ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır). (**) Bu bölümde su temini faaliyeti için Bölüm IV de verilen mevcut çevre üzerinde olması muhtemel etkiler ortaya konarak, alınacak önlemler belirtilmelidir V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör, HES, Derivasyon tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırmaeleme tesisi,v.b dahil), yapılacak tüm çalışmalar, inşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri, Proje kapsamında planlanan üniteler; regülatör, iletim tüneli, cebri boru, santral binası ve kuyruksuyu kanalı, kazı fazlası malzeme sahası, konkasör tesisi ve beton santrali yapılarıdır. Yapılacak çalışmalar neticesinde hafriyat atığı oluşumu söz konusu olacaktır. Projede inşaat çalışmalarında ünite kazılarında ortaya çıkacak hafriyatların bir bölümü sahada inşaat işlemlerinde tesviye ve dolgu amaçlı kullanılacak olup, dere yatağına herhangi bir hafriyat artığı malzeme bırakılmayacaktır. Ünitelerin inşaatında yeniden dolgu amaçlı kullanılamayan malzeme tespit edilen kazı fazlası malzeme sahasına taşınacak, kazı fazlası malzeme sahalarında topoğrafyaya uyumlu hale getirilerek depolanacaktır. Hafriyat işleminde öncelikli olarak çalışma yapılacak alan üzerinde bulunabilecek bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve kazı fazlası malzeme depo alanının üstüne serilmek amacıyla kullanılmak için depolama sahasında hafriyattan ayrı bir yerde depolanacaktır. Proje alanında yapılan arazi çalışmalarında kurulması planlanan birimlerin bulunduğu alanların bazı bölümlerinde bitkisel toprak örtüsünün bulunmadığı gözlenmiştir. Bu alanlar genellikle dere yatağına denk gelen birimlerdir. 113

117 İnşaat aşamasında bitkisel toprağın hafriyatı işleminden sonra inşa edilecek birimlerin özelliğine bağlı olarak temel hafriyat çalışmaları yapılacaktır. Hafriyat çalışmaları sırasında çıkan hafriyat, dolgu işlemlerinde ve beton santralinde agrega malzemesi olarak kullanılacaktır. Söz konusu beton santralinden çıkan malzeme regülatör, tünel, cebri boru ve santral binasının betonarme işleri için kullanılacaktır. Malzeme, konkasör tesisi ve beton imalinin yapılacağı noktaya regülatör inşası için açılacak ulaşım yollarından taşınacaktır. Bahse konu olan tesisler ve hafriyat miktarları aşağıda verilmektedir. Tablo 39. Pendik Regülatörü Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Makine ile toprak zemin kazısı m³ 2500 Kuskuluk zemin kazısı m³ 2500 Makine ile sert kaya kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 40. İletim Tüneli Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Tünel kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 41. Santral Binası Hafriyat Miktarı İŞİN CİNSİ BİRİMİ MİKTARI Makine ile toprak zemin kazısı m³ 3200 Kuskuluk zemin kazısı m³ 4000 Makine ile sert kaya kazısı m³ TOPLAM m³ Tablo 42. Toplam Oluşacak Kazı Miktarları ve Hafriyat İşleminde Kullanılacak Ekipmanlar Üniteler Yoğunluk (ton/m 3 ) Miktarı Hafriyat İşleminde Kulanılacak Ekipmanlar (m 3 ) (ton) Regülatör 2, İletim Tüneli Santral Binası 2, , Ekskavatör, yükleyici, kamyon, vinç, konkasör tesisi, beton santrali, beton pompası Yükleyici, kompresör, jumbo, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, jumbo, delici Yükleyici, ekskavatör, kamyon, beton santrali, konkasör tesisi, beton pompası, vinç. TOPLAM

118 Projede toplam kazı miktarı m 3 olarak hesaplanmıştır. Çıkan malzeme, beton agrega ihtiyacında ve dolgu işlemlerinde (yeni yapılacak ya da iyileştirilecek ulaşım yollarında sergi malzemesi olarak) malzeme olarak kullanılacak veya agregası alınan boşluklara serilecektir. İşe yaramayan kısmı gerekli izinler alınarak belirlenen kazı fazlası malzeme sahası içerisinde depolanacaktır. Söz konusu ünitelerin inşaatı sırasında gerekli olan betonarme beton ihtiyacı nın kurulacak beton santrali tesisinden karşılanması planlanmaktadır. Söz konusu proje için yıllık m 3 kapasiteli konkasör tesisi (kırmaeleme-yıkama) ve yıllık m 3 kapasiteli beton santrali tesisi kurulması planlanmaktadır. Kazı fazlası malzemenin yeterli olmaması veya ihtiyacı karşılamaması durumunda ihtiyaç duyulacak hazır beton, ruhsatlı hazır beton tesisinden satın alma yöntemi ile karşılanacaktır. Konkasör tesisinde oluşacak pasa miktarı tam olarak hesaplanamamakla birlikte üretim miktarının yaklaşık % 10 u kadar pasa oluşacağı düşünülmektedir. Tesis sahasında 2 yıllık inşaat süresince m 3 kazı yapılacak ve bu miktarın m 3 ü uygun nitelikte olması halinde konkasör tesisinde kırılarak beton eldesinde kullanılacaktır. İşe yaramayan yaklaşık m 3 lük kısmı belirlenen depo alanlarında depolanacaktır. Tesis alanında, alan üzerinde bulunan bitkisel toprak ise sıyrılarak alınacak ve arazi düzenlemelerinden sonra üst katman olarak tekrar araziye serilmek amacıyla kazı fazlası malzeme alanında hafriyattan ayrı olarak depolanacaktır. Regülatör ve HES inşaatı tamamlandığında tesisler işletmeye kapandığında, taşınabilir ekipmanlar sökülüp götürülecek ve sıyrılan bitkisel toprak tekrar yüzeye serilecektir. Proje kapsamında iletim tüneli inşaat çalışmaları yer altında gerçekleştirileceğinden ihtiyaç duyulması halinde gevşetme patlatmaları yapılacaktır. Patlayıcı madde depolanması yapılmayacak gerekli duyulduğunda belgeli ateşçi ve patlatma işinden sorumlu eğitimli formen ve mühendis tarafından sahaya getirtilecektir. Patlatma yapılacağı önceden duyurulacak, patlatma yapılacak alana kimse alınmayacaktır. Patlatma öncesi siren çalınarak yöre halkı uyarılacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlayıcı olarak ANFO ve dinamit kullanılacak olup, proje sahası içerisinde gerekli önlemler alınarak depolama yapılacaktır. Gerekli ve yeterli sayıda güvenlik personeli dönüşümlü olarak nöbet tutacaktır. Yangın önleme ekipmanı hazır bulundurulacaktır. PATLATMA DİZAYNI İLETİM TÜNELİNDE PATLATMA Proje uygulamasına yönelik inşaat faaliyetler esnasında, tünel güzergahında ihtiyaç duyulması halinde gevşetme patlatmaları yapılacaktır. Saha jeolojisi tünel için genelde 115

119 formasyonun taban kesiminde yer yer görülen kireçtaşları, üst kesimlerinde ise dasit özelliğinde izlenebilecektir. Buna rağmen olabilecek en sert bölümler için aşağıdaki delik ve patlayıcı dizaynı önerilebilir. Bu araştırmada, yüklenicisi bulunduğu GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. Pendik Regülatörü ve HES Projesi kapsamında tünel İnşaatı için, patlatmalı kazı sırasında arzu edilen teknik sonuçların ekonomik ve emniyetli limitlerde, patlatmadan kaynaklanan titreşim ve hava şoku gibi çevresel problemlerin en aza indirilmesine izin veren bir yaklaşımla ön tasarımı yapılmıştır. İletim tüneli patlatma dizaynı ve patlatma bilgileri aşağıda verilmiştir: Şekil 14. İletim Tüneli İçin Patlatma Paterni Bir patlatmada toplam 54 delik (bunun 5 adedi boş olacaktır) delinecektir; a- 5 adet çürütme deliği (a): Patlayıcı koyulmayacak b- 7 adet taban deliği (b): Patlayıcı var c- 7 adet tavan deliği (c): Patlayıcı var d- 8 adet yan duvar deliği (d): Patlayıcı var e- 11 adet üretim deliği (e): Patlayıcı var f- 16 adet merkez deliği (f): Patlayıcı var Delik boyu: 3,5 m (2,5 m si patlayıcı geriye kalan 1 m si kil ile sıkıştırılacak) Delik çapı: 42 mm 116

120 Ayna alanı: yaklaşık 16,5 m 2 (atnalı kesitli tünel çapı = 4,3 m) Buna göre kullanılacak patlayıcı miktarı; Delik Hacmi= л. r 2.h= 3,14 x (4,2 cm/2) 2 x 250 cm = 3.461,85 cm 3 Anfo yoğunluğu: 0,82 gr/cm 3 1 delikteki patlayıcı miktarı = 3.461,85 cm 3 x 0,82 gr/cm 3 = 2.838,7 gr=2,84 kg Anfo olacaktır. Her delikte maksimum 1 kg dinamit kullanılacak olup maksimum anlık şarj 3,84 kg olacaktır. Toplam 54 delik delinecek ve bunun 5 adedi içi boş çürütme deliği olacağından patlayıcı yerleştirilecek delik sayısı 49 adet olacaktır. Dolayısı ile 1 patlatmada kullanılacak toplam anfo miktarı; 49 delik x 2,84 kg/patlatma = 139,16 kg Anfo olacaktır. 1 patlatmada kullanılacak dinamit miktarı maksimum; 49 delik x 1 kg/patlatma= 49 kg Dinamit olacaktır. Bir patlatmada kullanılacak toplam patlayıcı miktarı = 139,16 kg + 49 kg = 188,16 kg dır. İletim tünelinde 2 ekip günde 2 patlatma yaparsa toplam : 188,16 kg x 4 = 752,64 kg patlayıcı kullanır. Tünel inşaatında, tünel girişinden ve çıkış yerinden, aynı anda başlanarak iletim tüneli açılacaktır. Tünel açma işinde 2 ekip çalıştırılması planlanmaktadır. Bir ekip için günde iki patlatma yaparak, günde ortalama 350 cm/atım ilerleme öngörülmüştür. İki ekip toplamda 14 m/gün ilerleme yapacaktır. İletim tüneli inşaatında her bir giriş kısmında günde 2 şer patlatmadan toplam 4 adet/gün patlatma yapılacaktır. Tünel içerisine girildiğinde ise sadece makineler tarafından kırılamayan ve kazılamayan kayaçlarda patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Yapılacak patlatma işlemleri eş zamanlı olmayacaktır. Patlatmalar ufak atımlarda yapılacak ve gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Yukarıdaki patlatma dizaynına göre; 117

121 Proje sahasında yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu kurulmayacak, patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir. Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemleri 8:00-18:00 saatleri arasında yapılacaktır. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır. Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla gecikmeli kapsül ile gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, tünel güzergahında patlatılacak olan her iki deliğin patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır. Patlatma işlemleri sırasında Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı, Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi Denetlenmesi Usul ve Esasları na İlişkin 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 87/12028 Karar Sayılı Tüzük hükümlerine riayet edilecektir. Patlatma sonucu oluşan şok dalgaları havada ve ateşlenen kaya birimi içinde belirli bir hız, frekans ve genlikte yayılmaktadır. Bu yayılım atım yerinden uzaklaştıkça sönme eğilimi göstermektedir. Şok dalgalarının çevrede bulunan hassas noktalara (bina, köprü, tarihi binalar, mağara vb) hasar verebileceği mesafe aşağıda açıklanan bağıntılar yardımıyla hesaplanabilmektedir. Bağıntılarda değişken olarak anlık şarj (bir gecikme süresinde ateşlenen patlayıcı miktarı) atım yeri ile çevre birimleri arasındaki mesafe ve kayaç türlerine ait katsayılar bulunmaktadır. Hava Şoku Patlatma faaliyetlerinde karşılaşılan en önemli problemlerden biri patlayıcı kullanımından dolayı meydana gelen hava şoklarıdır. Hava şoku patlatmadan kaynaklanan hava basınç dalgaları olarak tanımlanır. Özellikle bilinçsiz yapılan patlatma işlemlerinde ağız kısmının iyi sıkılanmaması sonucu hava şoku şiddeti artmaktadır. Hava şokunun şiddeti özellikle gecikme başına düşen patlayıcı miktarı ve gecikme süresi önemli dizayn parametreleridir. Bunun dışında seçilecek olan dilim kalınlığı, delikler arası mesafe, ateşleme yönü ve atımdaki patlayıcı madde miktarı da hava şokunun şiddetini etkileyen diğer parametreler arasındadır. Hava şokunun önlenmesi için; sıkılama işlemine dikkat etmek ve infilaklı fitil gibi yüzeyde patlayan elemanlar var ise bunları toprak ile örtmek gereklidir. Öte yandan patlatmadan kaynaklanan hava şoklarına neden olan önemli etkenler aşağıda verilmiştir; 118

122 1969). Gereğinden fazla şarj edilmiş delikler Zayıf sıkılama Açık infilaklı fitil Uygun olmayan dilim kalınlığı Kayadaki çatlaklardan gaz çıkışı Hava şokunun hesaplanması için aşağıdaki bağıntı kullanılmaktadır (CALZIA, Şiddetli etki zonu : D < 5 W Orta şiddetteki etki zonu : 5 W < D < 10 W Hafif şiddetteki etki zonu : 5 W < D < 10 W D: Etki zon aralığı (m) W: Bir gecikme zamanında atılan patlayıcı miktarı (Anlık şarj, kg) Hava şoku hesaplamaları çalışma alanında yapılacak maksimum anlık sarj dikkate alınarak yapılmıştır. Patlatmada kullanılacak maksimum anlık şarj miktarı 3,84 kg dır. Tablo 43. Patlatma Sonucu Çıkan Hava Şoku Şiddet Mesafeleri HAVA ŞOKU Etkili Zon Aralığı=D (m) Şiddetli Etki Zonu m Orta Şiddette Etki Zonu m Hafif Şiddette Etki Zonu m Hava şoku modellemesi sonuçlarına bakılacak olursa orta şiddette etki zonu mesafesi maksimum 19,6 m dir. Tünel girişine en yakın yerleşim birimi 620 m uzaklıktaki Kuzuören mahallesine ait evlerdir. Tünel çıkışına en yakın yerleşim birimi ise 210 m uzaklıktaki Çatak mahallesine ait evlerdir. Mesafeler incelendiğinde patlatma sonucu oluşan hava şokunun burada bulunan yapılara olumsuz bir etkisi söz konusu değildir. Patlamayla oluşturulan titreşimin çevre yapılarına etkisi İletim güzergahı boyunca yapılacak olan patlatma işleminin asıl amacı, tünelin açılması için alınacak kayanın kırılarak yerinden gevşetilmesidir. Bu işlemde kayanın yerinden sökülmesini sağlayan patlayıcının yaydığı sismik dalgalardır. Kayaç içerisinde yayılan sismik dalgaların kayacın türüne ve yapısına göre bağlı olarak sönümlenme mesafesi de değişmektedir. Ancak bu enerjinin sönümlenmesi için geçecek zamanda kat ettiği mesafede yer alan yapılarda hasara ve yerleşim yeri sakinlerinin tedirgin olmasına sebep olabilmektedir. Buradaki çevresel problemler patlayıcı madde enerjisinin tamamının parçalanma için kullanılmadığının bir göstergesidir. Patlatmadan kaynaklanan etkiler, 119

123 patlatma sırasında açığa çıkan enerjinin parçalanma ve ötelenme işleminden kalan kısmının, kaya içerisinde veya atmosferdeki hareketlerinden meydana gelmektedir. Bu durum dikkate alındığında çevresel etkilerden arındırılmış bir patlatma tasarımı aynı zamanda patlayıcı enerjisinin de en iyi şekilde kullanıldığı bir tasarımdır. Patlatma anında yaratılan titreşimin uzak noktalara kadar ilerlemesi delik şarjı, yerleşim birimleri arasındaki kaya yapısı ve jeolojisinin bir fonksiyonudur. Patlatma sonucu oluşacak titreşim dalgaları homojen yapılı birimlerde daha rahat ilerleme olanağı bulurken, kırıklı ya da faylı birimlerde daha kısa mesafelerde sönümlenebilmektedir. Patlatma sonucu oluşan titreşimin çevre yapılarında oluşturacağı etki Devine bağıntısı (Devine, 1966) ile tespit edilmektedir. V = k x ( D / W ) -1,6 Bağıntıda; V: Kayaç içinde yayılan titreşim hızı (inç/sn) k : Kayaç türüne bağlı katsayı D: Patlatma noktası ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (feet) W: Bir gecikme aralığındaki patlayıcı miktarı (libre) dir. K katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesidir. Patlama kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişikliği, kırık, fay, çatlak gibi süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını belirlemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260 sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı 26 sayısına yaklaştırmaktadır. Hesaplamalarda k katsayısı birimlerin homojen ve kırıksız olduğu ( maksimum mesafe) varsayımından hareketle 260 olarak alınmıştır. Hesaplama sonuçları aşağıda verilmiştir. Tablo 44. Kayaç İçerisinde Yayılan Titreşimlerin Çevre Yapılarına Etkisi V(mm/sn) K(sabit) D(metre) W(kg) V(inç/sn) V(mm/sn) 1/5V(mm/sn) 1/2V(mm/sn) 120 V 0 (mm/sn) 1/2V(mm/sn)- 1/5V(mm/sn)

124 Not: 1 feet = 0,3048, 1 libre = 0,4536, 1 inç = 25,4 mm Tabloda; V : mm/sn olarak mesafeye göre değişen titreşim hızı Vo: Bina temelindeki titreşim hızı, kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2-1/5 i Vo değeri olarak kabul edilmektedir. Tablo 45. Bina Temeli Titreşim Hızı (Vo) Değerlendirmeye Bağlı Olarak Patlatmaya Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981) Bina Türü Vo (mm/sn) a- Yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar 2 b- Sıvalı briket, kerpiç, yığma tuğla evler 5 c- Betonarme binalar 10 d- Fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar En yakın yerleşimde en hassas yapının, Hasar görebilecek bina türleri b maddesinde yer alan Sıvalı briket, kerpiç, yığma tuğla evler olduğu kabul edilirse Vo hızının 5 mm/sn nin üzerine çıkmaması gerekmektedir. Vo hızı, hesaplanan kayaç içi titreşim hızının (V değerinin) 1/2-1/5 i olarak kabul edilmektedir. Buna göre patlatma noktasından itibaren 40 m de 3,84 kg lık şarjın etkisi ile oluşan titreşim hızı 5 mm/sn nin altına inmektedir. Faaliyet alanına yakın olan yerleşim birimlerinin, proje kapsamında yapılacak patlatmalardan hasar görmesi söz konusu değildir. Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden hesaplanması Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır ( Armac Printing Company). 121

125 A = (K W) / D Bağıntıda; A : Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm) W : Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg) D: Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki mesafe (m) K: Kayaç türüne bağlı katsayı K katsayısı Tablo da verilen değerlere göre seçilmiştir. Tablo 46. Patlatma Yapılan Kaya Türü ve Bina Temelindeki Kayaç Türüne Bağlı Olarak Değişim Gösteren K Katsayısı Asgari ve Azami Değerleri (Armac Printing Company) BİNALARDAKİ HASARLARIN TİTREŞİM GENLİĞİ YÖNÜNDEN İNCELENMESİ Patlatma Yapılan Birim Temel Altı Kayaç Türü Minimum k Katsayısı Maksimum Kaya Kaya 0,57 1,15 Kaya Kil (Toprak) 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kaya 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kil (Toprak) 2,3 3,4 Genlik değerinin 0,05 mm olarak alındığında yapılarda hasar oluşmadığı bilindiğinden (Armac Printing Company) maksimum anlık şarj (3,84 kg) ile yapılan atımlarda etki mesafesi maksimum etki düşünülerek patlatma yapılan birim kaya ve bina temel altı kayaç türü kil kabul edilmiş ve katsayı 2,3 alınmıştır. Buna göre; D = (K W ) / A = (2,3 3,84) / 0,05 = 90,14 m olarak bulunur. Hesaplara göre patlatma sonucu oluşacak vibrasyonun etki mesafesinde herhangi bir hassas nokta (bina, tarihi binalar, mağara vb) bulunmamaktadır. Tünele en yakın yerleşim, 210 m mesafedeki Çatak mahallesi olup, patlatmanın etki alanı dışında kalmaktadır. Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması konuları, "Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi Ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul Ve Esasları"na ilişkin tüzüğe uygun olarak yapılacaktır. Bu hususlarda tarih ve sayılı Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler İle İlgili Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek oluşacak atıklar, insan sağlığı ve çevreye zarar verecek şekilde doğrudan veya dolaylı olarak alıcı ortama verilmeyecektir. Oluşacak atıkların zararlı 122

126 etkilerinin azaltılması için gerekli tedbirleri alınacak; atıkların toplanması, biriktirilmesi, geçici depolanması ve bertarafı ilgili yönetmelikler uyarınca gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında yapılacak patlatma faaliyetleri ve diğer faaliyetler sırasında oluşabilecek tehlike ve riskleri önlemek amacıyla; Patlatma işlemi uzman kişiler tarafından yapılacaktır. Patlayıcı maddeler ateşleme yerine özel bir araçta getirilecek, dinamit ve kapsüller ayrı ayrı araçlarda nakledilecektir. Patlamayan delikler için gereken emniyet tedbirleri alınacak ve usulüne uygun olarak zararsız hale getirilecektir. Yapılan tüm çalışmalarda, işçilerin sağlık ve güvenliğinin korunmasının sağlanması için işveren veya işveren adına hareket eden kişi tarafından atanan, yeterli beceri ve uzmanlığa sahip kişiler tarafından gerekli gözetim yapılacaktır. Ateşleme yapıldıktan sonra ateşleme bölgesi sorumlu kişiler tarafından kontrol edilecek ve gerekli önlemler alınacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak Yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirlenen hususlara uyulacaktır. İşçilerin toz ve gürültüden etkilenmemeleri için toz maskesi ve kulaklık kullanmaları sağlanacaktır. Ayrıca araç, makine ve teçhizatın kullanımından dolayı olabilecek iş kazalarının (araç devrilmesi, çarpması, araç çarpışması vs.) önlenmesi için personele eğitim yaptırılacak, gerekli uyarılar yapılacak ve ilgili yerlere uyarı levhaları asılacaktır. İşletme sahasına, çalışanların dışında kimsenin girmesi de engellenecektir. Yangın veya patlama tehlikesi bulunan ortamlarda sigara içilmesine izin verilmeyecektir. Proje alanında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yangın söndürme ekipmanları (yangın söndürme tüpü, su kovası, kazma, kürek vs.) hazır bulundurulacaktır. 123

127 Proje inşaat aşamasında olabilecek orman yangınlarına karşı gerekli her türlü koruyucu önlem alınacaktır. Şantiyede muhtemel yangınlara karşı yangın söndürme tüpleri ve malzemeleri (tırmık, kürek, balta, kova vb.) bulundurulacaktır. İşletmede yangın ihtimaline karşı her türlü tedbir alınacak ve ilgili İdare ile ilişki kurulacaktır. Proje alanı ve yakın çevresinde orman yangınları görülmesi durumunda seri bir şekilde Orman İşletme Şefliğine haber verilecek ve gerek görüldüğünde olası yangınlara müdahalede şantiye personeli de görevlendirilecektir. Kazı fazlası malzeme depolama sahalarından 1 ve 2 no'lu sahalar; 2013 tarihli revize fizibilite raporuna göre belirlenen iletim tüneli güzerhahının, yaklaşık m doğusunda, 3 no'lu saha yaklaşık iletim tüneli güzerhahının 350 m kuzeydoğusunda yer almaktadır. Planlanan depolama alanları Ek-4'de gösterilmiştir. Bu alanların depolama yeri olarak kullanılmasında sakınca olmadığına dair D.S.İ Genel Müdürlüğü 7. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınmıştır (Ek-10). "Hafriyatın depolanması esnasında her bir depolama alanında yer alan kesitlerdeki taşkın kotlarına mutlaka uyulmalıdır. Depolama esnasında oluşabilecek hafriyat hareketi ve akışına karşı sözkonusu alanların ırmak tarafında gerekli önlemlerin alınması zorunludur (Depolama alanlarının ırmak tarafı duvar, taş tahkimat v.b. tesislerle desteklenmelidir.) Yukarıda bahsedilen hususlara uyulması durumunda depolama alanları uygun mütalaa edilmektedir." denilmektedir. Söz konusu hususlara uyulacaktır. Hafriyat döküm alanı koordinatları raporun iç kapak sayfası ile tüm ünitelerin koordinatlarını içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Ek-4 te verilmiştir. Depolama sahaları Taşkın Analiz Raporu ve Gerekçe Raporu Ek-13 de verilmektedir. Arazinin hazırlanması esnasında kazı fazlası malzeme ortaya çıkacaktır. Yapılacak çalışmalarda; tarih ve sayılı R.G de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama alanları için, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. 124

128 V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi, ( Patlatma yapılması durumunda, patlatmaların kesinlikle galeri yöntemi ile yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka alternatiflerin açıklanması, patlayıcılıların nerelerde tutulacağı), patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için kullanılacak aletler ve makineler, acil eylem planı hakkında bilgi verilmesi, Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalarda ağır iş makinelerinin kullanılması söz konusudur. Personelin dikkatsizliği ve güvenlik talimatlarına uymaması, güvenli araç ve gereçlerinin kullanılmaması durumunda iş kazalarının olması muhtemeldir. İş kazalarının asgariye indirilmesi amacıyla, kalifiye eleman çalıştırılmasına ve personelin iş emniyeti konusunda eğitilmesi yoluna gidilecektir. Bu aşamada her türlü iş kazasının önlenmesi için çalışma alanlarına uyarıcı levhalar konulacak ve çalışanlara kişisel koruyucu ekipmanlar verilecektir. Çalışma süreleri içerisinde kısa molalar verilerek konsantrasyonun azalmasına bağlı iş kazalarının oluşma riskinin önüne geçilecektir. İşçileri bekleyen diğer önemli tehlikeler ise trafik kazaları, yüksekten düşme veya bazı maddelerin yüksekten işçi üzerine düşmesidir. Hız sınırlamaları, geri gidişlerde azami dikkat, iskele ve emniyet tutamaçlı merdiven kullanma, emniyet kemeri ve ağları kullanma tehlikeleri asgariye indirecek güvenlik tedbirleridir. Personel ve işçiler yapılacak işin gerektirdiği iş güvenliği malzemeleri ile donatılacak ve bunların sağlık ve iş güvenliği kurallarına uygun şartlar altında çalışmaları sağlanacaktır. Oluşabilecek tehlikelerin en aza indirilmesi amacıyla 4857 sayılı İş Kanunu ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde alınması gerekli tüm önlemler alınacaktır. Faaliyet kapsamında işletilmesi planlanan tesisler çevresinde, yeterli sağlık koruma bandı mesafesi bırakılacak ve bu mesafeye uyulacaktır. Sağlık koruma bandı mesafesi yetkili kurum tarafından belirlenecektir. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik hükümleri doğrultusunda, tesisin çevre ve toplum sağlığına yapacağı etkiler ve kirletici unsurlar dikkate alınarak, Sağlık Bakanlığınca belirlenecek esas, usul ve referans mesafelerine uygun olarak yapılacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma faaliyetleri ve diğer faaliyetler sırasında oluşabilecek tehlike ve riskleri önlemek amacıyla; 125

129 Kazı alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanacaktır. Toprak ve malzeme yığınları ve hareketli araçlar kazı yerinden uzak tutulacak ve gerekiyorsa uygun bariyerler yapılacaktır. Bunların yanı sıra proje kapsamında sahada hareket eden araçlar insan sağlığı açısından tehlike ve kaza riski oluşturmaktadır. Kaza risklerini en aza indirmek için proje sahası içerisinde çalışacak araçların bakımları periyodik olarak yapılacak, saha içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak ve gerekli ikaz levhaları konulacaktır. Proje kapsamında patlatma yapılacağı zaman kullanılmak üzere (tünelde) alınacak patlayıcı malzemeler için patlayıcı malzemelerin teslim alınması, taşınması, dağıtılması, geri alınması ve muhafazası bu amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından ilgili mevzuat hükümlerine göre yapılacaktır. Doldurma, sıkılama, kapsül tellerinin temizlenmesi, bağlanması ve ateşlenmesi bizzat fenni ziyaretçi görevlendirilmiş ateşçi tarafından yapılacaktır. Patlayıcı yerleştirilen delikler çok iyi sıkılama yapılacak ve parça savrulma riskini önlemek amacıyla deliklerin üzeri örtülecektir. Proje ünitelerinin inşası sırasında gürültü ve toz emisyonu oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Ayrıca tünel içerisinde tünel havalandırma fanı kullanılacaktır. Tablo 47. Projede Kullanılması Planlanan Makine-Ekipman ve Sayıları Araçlar ve İş Makineleri Adet Ekskavatör 3 Loader 2 Kamyon 10 Delici 2 Jumbo 3 Beton pompası 1 Mobil Vinç 1 Beton Mikser 1 Primer Kırıcı (Çeneli Kırıcı) 2 Konveyör Bant 2 Titreşimli Elek (double screen) 1 Arazöz 2 Toplam 30 Projenin inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin ve makine ekipmanlarının bakım-onarım ve yağ değişimlerinin yapılacağı alan sızdırmasız özellikte olacaktır. Ayrıca projenin inşaat ve işletme aşamasında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve 126

130 26786 sayılı Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümlere uyulacaktır. Proje kapsamında gerek inşaat ve gerekse işletme döneminde yer alacak sosyal tesislerde oluşacak atıkların çevreye zarar vermemesi için gerekli tedbirler alınacak ve bertarafı sağlanacaktır. Proje kapsamında yapılacak tüm faaliyetler sırasında; çevre ve toplum sağlığını olumsuz etkileyecek hususlar ile ilgili gerekli tedbirler alınacaktır. ACİL MÜDAHALE PLANI Pendik Regülatörü ve HES projesi kapsamında inşaat ve işletme döneminde oluşabilecek acil durumlarda uygulanacak Acil Müdahale Planı hazırlanacaktır. Acil Müdahale Planının amacı, inşaat ve işletme aşamasında öngörülmeyen acil durumlar ve doğal afetlerin canlı ve cansız çevreye olabilecek etkilerini minimuma indirmektir. Acil Müdahale Planının bu amaç doğrultusunda olabilecek acil durumların tanımını, görev ve sorumlulukları ve sürebilecek etkileri kapsayan ve projeye özgü bir plan olarak hazırlanacak ve uygulanacaktır. Acil müdahale planının amacı, regülatör, HES ve yardımcı ünitelerinin inşaat ve işletme aşamalarında öngörülmeyen acil durumlar, doğal afetler (taşkın, deprem vb.) yangın, iş kazaları vs. durumlarda gerekli önlemlerin en kısa zamanda alınması ve olabilecek etkileri azaltmaktır. Projesi kapsamında iş güvenliği ve işçi sağlığını koruma amaçlı olarak hazırlanan Acil Müdahale Planı, doğal afet, yangın, sabotaj gibi acil durumlarda işlerlik kazanacaktır. Bu planda bulunması gereken unsurlar aşağıda sıralanmıştır. Acil Müdahale Ekibi nin (AME) Belirlenmesi AME nin görev tanımlarının yapılması AME içerisinde ast kademeler oluşturulması (kurtarma, ilk yardım, müdahale vb.) AME nin ilgili kurum/kuruluşlar ve kendi içerisindeki koordinasyon konularının belirlenmesi 127

131 AME nin ihtiyaç duyacağı hizmet (ulaştırma, levazım, ikmal, bakım vb.), tahsis ve protokollerin belirlenmesi AME içerisinde çalışacak personelin günlük çalışma esaslarının belirlenmesi Acil Müdahale Ekibinin bir müdahale anında ihtiyaç duyacağı tüm ekipman ve araçlar özellikle projenin inşaat aşamasında hazır bulundurulmalıdır. Acil Müdahale Ekibi, acil müdahaleler konusunda gerekli eğitimi almalıdır. Eğitimler, araç ve ekipman bakımları periyodik olarak yapılmalıdır. Proje kapsamında İnşaat ve işletme faaliyetleri süresince iş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar ve organizasyonlar yapılacak, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün ilgili maddeleri hükmünce gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol edilecektir. Şantiye tesislerinde, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünde belirtilen ilk yardım malzeme ve gereçlerinin bulunduğu bir ilk yardım dolabı bulundurulacaktır. İşletmede sürekli bir araç bulundurulacak ve meydana gelebilecek herhangi bir kaza veya işçilerin hastalanması durumunda proje alanına yakın olan İl merkezinde yer alan hastanelerden faydalanılacaktır. Ayrıca, olası iş kazalarında ilk müdahalede bulunmak amacıyla şantiyede revir yer alacaktır. Bu konuda yapılacak çalışmaların uzman ekip tarafından değerlendirilmesi amacıyla Acil Eylem Planı hazırlanacaktır. Acil Eylem Planları (AEP) ayrıca aşağıdaki konuları da içerecektir; İş güvenliği ve ilk yardım planları, Sabotaj ve saldırılara karşı koruma-emniyet ve güvenlik planı, Meydana gelebilecek kazalara karşı 24 saat hazır bulundurulacak ilk yardım ekibi, Yangın çıkması durumu göz önüne alınarak yangına karşı her türlü önlem alınacaktır. Yangına karşı her türlü ekipman ve donanımın, mevcut yönetmelik ve kanunlara uygun olarak yapılması sağlanacaktır. 128

132 Acil Müdahale Planı koordinasyon öncelikleri aşağıda verilmiştir. ACİL MÜDAHALE PLANI DOĞAL AFET YANGIN PATLAMA SİVİL SAVUNMA + İLK YARDIM BEKÇİ BEKÇİ AMBULANS TELEFON TELEFON HASTAHANE ORMAN İŞLETME+İTFAİYE + İLK YARDIM ORMAN İŞLETME+İTFAİYE + İLK YARDIM AMBULANS AMBULANS HASTAHANE HASTAHANE Şekil 15. Acil Müdahale Planı Yukarıda açıklanan temel bilgileri içeren Acil Müdahale Planı, ana çerçeveyi belirleyen bir genel rapor ile belirli lokasyonlar için spesifik olarak hazırlanmış alt bölümlerden oluşan çok kapsamlı bir çalışmalar dizini gerekmektedir. Bugün tüm dünyada benimsenen uygulamaya göre, Acil Müdahale Planları (Emergency Response Plans) ile Güvenlik ve risk irdeleme (Safety and Risk Assessment) raporları projelerin kesin tasarım aşamalarında uzman kuruluşlar tarafından hazırlanmaktadır. Acil müdahale planı yukarıda belirtilen başlıkları kapsayacak ve işletme aşamasında oluşacak acil durumlara göre revize edilecektir. 129

133 Tablo 48. Acil Durumlarda Aranması Gerekli Telefon Numaraları Sıhhi İmdat 112 Polis İmdat 155 Bilinmeyen Numaralar Jandarma İmdat 156 Posta Kodu Danışma 119 PTT Hizmet Danışma 161 Telefon Arıza 121 Sağlık Danışma 184 Yangın İhbarı 110 Su Arıza 185 Cenaze Hizmetleri 188 Elektrik Arıza 186 V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), Proje sahasına ulaşım; Ordu-Giresun E70 karayolunun 6. km sinde kavşaktan ayrılan karayolu ile sağlanmaktadır. Karayolları Genel Müdürlüğü sitesinden alınan 2012 yılı Trafik Hacim Haritasına göre, proje alanını gösteren trafik hacmi ve trafik hacim haritası aşağıda verilmiştir. Şekil 16. Karayolları Trafik Hacim Haritası,

134 Otomobil 4924 Orta Yüklü Ticari Taşıt 776 Otobüs 8 Kamyon 1144 Kamyon+Römork, Çekici+Yan Römork 80 Toplam 6932 Görüldüğü üzere, 2012 yılı trafik (araç) yükü toplamda 6932 taşıt/gündür. Proje alanında inşaat çalışmalarında köy yolları kullanılacağından 8 kamyon ve 8 beton mikserden kaynaklı yük oluşacak olup, karayolunda ilave bir yük oluşturmayacaktır. Proje kapsamında nakliye esnasında; 2918 sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı), Karayolları Trafik Kanunu, tarih ve sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Karayolları Trafik Yönetmeliği ile tarih ve sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Karayolu Taşıma Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4925 Sayılı Karayolu Taşıma Kanunu ve tarih, sayılı (değişiklik; R.G tarih ve sayılı) Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik hükümlerine riayet edilecektir. Tüm çalışmalar sonucunda köy ya da mahalle yollarında, şebeke suları veya hatlarında meydana gelecek her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. TOZ EMİSYON MİKTARI: Tesis alanında hafriyat işlemleri sırasında yapılacak çalışmalar nedeniyle toz emisyonu oluşacaktır. Proje kapsamında planlanan tesisler ve bu alanlarda yapılacak hafriyat miktarları farklılıklar arz etmektedir. Çalışmalar sırasında yapılacak hafriyatın büyük bölümü, özellikle beton santralinde agrega olarak ve yollarda dolgu olarak kullanılacaktır. Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında yapılacak tesislerden regülatör ile santral binası arasındaki iletim tüneli uzunluğu 3511,47 m dir. Dolayısı ile projenin inşaatı süresince ortaya çıkabilecek kümülatif toz dağılım modellemesinin doğru bir şekilde yapılabilmesi için projeyi üç aşamada düşünmek gerekmektedir. Birinci aşamada; yapılacak toz emisyon hesaplamaları birbirine yakın 131

135 mesafede bulunan, regülatör inşaatı ile konkasör tesisi ve beton santrali tesisinin üretimi sırasında çıkan toz, İkinci aşamada; tünel inşaatı kapalı alan içerisinde gerçekleşeceğinden sadece hafriyatın taşınması-boşaltılması ve depolanması sırasında çıkan toz, üçüncü aşamada ise santral binası inşaatı sırasında çıkan toz hesabı değerlendirilmiştir. Değerlendirmede en yüksek çıkan toz emisyon miktarlarına göre toz modellemesi yapılmış olup, bulunan değerler toz emisyonunun maksimum etki alanını ifade etmektedir. Faaliyet alanında 24 ay, ayda 25 gün ve günde 12 saat çalışılması planlanmaktadır. Pendik Regülatörü, Konkasör Tesisi (Kırma-eleme-Yıkama) ile Beton Santrali, İletim Tüneli ve Santral Binası üretim bilgileri aşağıda verilmiştir. ÜRETİM MİKTARI m 3 Ton Ünite Pendik Regülatörü Yıllık Aylık 2083,3 5208,3 Günlük 83,3 208,3 Saatlik 6,9 17,4 Çalışma Periyodu : 12 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl Konkasör (Kırma- Ünite Eleme -Yıkama) Tesisi Yıllık Aylık Günlük Saatlik 6,6 16,6 Çalışma Periyodu : 24 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl Ünite Beton Santrali Yıllık Aylık 1666,6 4166,6 Günlük 66,6 166,6 Saatlik 5,5 13,8 Çalışma Periyodu : 24 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl Ünite İletim Tüneli Yıllık Aylık 3371,5 8428,8 Günlük 134,9 337,2 Saatlik 11,2 28,09 1 Lokasyonda Oluşacak Saatlik Üretim Miktarı 2,8 7,02 Çalışma Periyodu : 18 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl Ünite Santral Binası Yıllık Aylık Günlük Saatlik 6,6 16,6 Çalışma Periyodu : 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl 132

136 Hafriyat çalışmaları sırasında alanda sökme, yükleme, nakliye, boşaltma ve depolama işlemleri gerçekleştirilecektir. Bu işlemler sırasında oluşacak toz emisyonunun hesaplanmasında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri kullanılmıştır. Tablo 49. Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Emisyon Faktörleri kg/ton Kaynaklar Kontrolsüz Kontrollü Patlatma 0,080 - Sökme 0,025 0,0125 Yükleme 0,010 0,005 Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) 0,7 0,35 Boşaltma 0,010 0,005 Depolama 5,8 2,9 Birincil Kırıcı 0,243 0,0243 İkincil Kırıcı 0,585 0,0585 Üçüncül Kırıcı 0,585 0,0585 I.AŞAMA Proje kapsamında planlanan Pendik Regülatörü. Konkasör Tesisi (Kırma-Eleme- Yıkama) ve Beton Santralinde yapılacak hafriyat miktarları farklılıklar arz etmektedir. Söz konusu tesisler birbirine yakın mesafede yer almaktadır. Çalışmalar nedeniyle oluşacak toz emisyon miktarının hesaplanmasında tesis alanları birbirine yakın mesafede yer aldığından dolayı ve ayrıca kümülatif toz dağılım modellemesinin doğru bir şekilde yapılabilmesi için bu tesislerin işletme aşaması birlikte değerlendirilmiştir. Pendik Regülatörü Toz Emisyon Miktarı a) Hafriyat malzemesinin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 17,4 ton/saat x 0,025 kg/ton = 17,4 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,435 kg/saat = 0,217 kg/saat b) Hafriyat malzemesinin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 17,4 ton/saat x 0,01 kg/ton = 17,4 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,174 kg/saat = 0,087 kg/saat c) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Hafriyat malzemesinin depolama alanına veya konkasör tesisine taşınması sırasında, gidiş-geliş ortalama 3000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacağı varsayılmıştır. 133

137 Malzemenin taşınması için, 20 ton taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 11 sefer yapılacaktır. Taşımadan oluşan toz emisyon faktörü 0,7 kg/km-sefer'dir. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 11 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 11 sefer/ 12 saat = 1,925 kg/saat = 0,963 kg/saat d) Hafriyat malzemesinin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 17,4 ton/saat x 0,01 kg/ton = 17,4 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,174 kg/saat = 0,087 kg/saat e) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Depolama alanında yaklaşık 10 ha alanda hafriyat depolanacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 5,8 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 2,9 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 4,83 kg/saat = 2,42 kg/saat Tablo 50. Pendik Regülatörü Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Hafriyat malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,435 0,217 b) Hafriyat malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,174 0,087 c) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,925 0,963 d) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,174 0,087 e) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 4,83 2,42 Toplam 7,54 kg/saat 3,77 kg/saat Konkasör Tesisi (Kırma-Eleme-Yıkama) Ve Beton Santralinde Üretim Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Konkasör tesisi ve beton santralinin kurulacağı alan regülatör yerinin yaklaşık 50 m güneybatısında planlanmıştır. Kurulacak konkasör tesisinde yaklaşık 16,6 ton/saat (6,6 m 3 /saat) malzeme işlenecek, beton santralinde ise 13,8 ton/saat (5,5 m 3 /saat) üretim yapılacaktır. İnşaat süresince konkasör tesisinden çıkacak malzeme, aynı alan içerisinde kurulacak beton üretim tesisinde hazır beton haline getirilecek ve Pendik Regülatörü ve HES inşaatında kullanılacaktır. Beton santrali ve konkasör tesisi projenin inşaat çalışmaları süresince işletilmek üzere kurulacak ve inşaat süresi bitiminde kaldırılacaktır. 134

138 1-Konkasör (Kırma-Eleme-Yıkama) Tesisinin İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Yıllık Kapasite = Tesis Kapasitesi x Malzeme yoğunluğu = m 3 x 2,5 ton/m 3 = ton olacaktır. Yıllık Üretim Aylık Üretim Günlük Üretim Saatlik Üretim ton ton 200 ton 16,6 ton Vardiya Sayısı 1 Yıllık Çalışma Süresi Aylık Çalışma Süresi Günlük Çalışma Süresi 600(24 ay) Gün/yıl 25 Gün/ay 12 Saat/gün Buna göre oluşacak emisyon miktarları;, a) Malzemenin tesise boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,01 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,16 kg/saat = 0,083 kg/saat b) Çeneli kırıcıda oluşacak toz miktarı Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,243 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,0243 kg/ton = 4,03 kg/saat = 0,4 kg/saat c) Darbeli kırıcıda oluşacak toz miktarı Kontrolsüz Kontrollü =16,6 ton/saat x 0,585 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,0585 kg/ton = 9,71 kg/saat = 0,97 kg/saat d) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,01 kg/ton =16,6 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,16 kg/saat = 0,083 kg/saat 135

139 e) Malzemenin beton santraline taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Malzemenin beton santraline taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 50 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Malzemenin taşınması için, 20 ton (200 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 10 sefer yapılacaktır. Kontrolsüz = 0,7 kg/km-sefer x 0,05 km (gidiş-geliş) x 10 sefer/ 12 saat Kontrollü = 0,029 kg/saat = 0,014 kg/saat = 0,35 kg/km-sefer x 0,05 km (gidiş-geliş) x 10 sefer/ 12 saat Tablo 51. Konkasör Tesisinin (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi) İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Malzemenin tesise boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 0,16 0,083 b) Çeneli kırıcıda oluşacak toz miktarı: 4,03 0,4 c) Darbeli kırıcıda oluşacak toz miktarı: 9,71 0,97 d) Malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,16 0,083 e) Malzemenin beton santraline taşınması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,029 0,014 Toplam 14,08 kg/saat 1,55 kg/saat 2- Beton Santralinin İşletilmesi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Projenin inşaat çalışmaları süresince işletilmek üzere beton santrali kurulacaktır. Beton santralin çalışması sırasında toz emisyonuna neden olacak çalışmalar agrega malzemesinin beton santrali agrega bunkerine boşaltılması ve araçların tesis içi hareketlerinden kaynaklanacaktır. Buna göre tesiste yapılacak çalışmalar sırasında oluşacak toz miktarı; 1 m 3 beton için 1300 kg agrega kullanılırsa; HES inşaatı süresince yani 2 yıl; m 3 için = 1300 kg/m 3 x 2 x m 3 = ton malzeme gereklidir. Projede toplam m 3 kapasiteli beton santrali kurulması planlandığına göre bu malzeme beton ihtiyacı için yeterli olacaktır. Saatlik 5,5 m 3 beton için 7,15 ton, günlük 12 saat/ 1 gün x 7,15 ton/sa = 85,8 ton/gün agrega malzemesi gerekmektedir. 1 m 3 beton için 270 kg çimento kullanılırsa; Saatlik 5,5 m 3 beton için 1,48 ton, günlük 12 saat / 1 gün x 1,48 ton/sa = 17,76 ton/gün çimento malzemesi gerekmektedir. 136

140 a) Tesise malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı Agrega malzemesinin tesisteki bunkere boşaltılması sırasında oluşacak tozun emisyonu; Kontrolsüz Kontrollü = 7,15 ton/saat x 0,01 kg/ton = 7,15 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,07 kg/saat = 0,036 kg/saat b) Araçların tesis içi hareketleri sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Agrega malzemesinin tesis alanına taşınması sırasında, gidiş-geliş yaklaşık 5000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Agrega malzemesinin taşınması için, 20 ton (85,8 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla bir günde yaklaşık 4 sefer yapılacaktır. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 4 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 4 sefer/ 12 saat = 1,16 kg/saat = 0,58 kg/saat Çimento fabrikasından getirilecek çimento malzemesinin tesis alanı içerisinde taşınması sırasında gidiş-geliş yaklaşık 5000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Çimento malzemesinin taşınması için, 20 ton (17,76 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla bir günde yaklaşık 1 sefer yapılacaktır. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 1 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 1 sefer/ 12 saat = 0,29 kg/saat = 0,15 kg/saat c) Transmikserin hareketi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Üretilen beton malzemesinin mikserden transmiksere boşaltıldıktan sonra transmikser operatörü betonu taşıyacaktır. Betonun taşınması için gidiş-geliş yaklaşık 5000 m uzunluğunda bir yol kullanılacaktır. Transmikserler genelde 7,4 m 3 (7,4 x 2,7 = 20 ton) beton taşıma kapasitelidir. Bir transmikser 20 ton taşıma kapasitesi olduğuna göre 1 günde beton taşınması amacıyla yaklaşık 4 sefer yapılacaktır. Transmikserde beton aracın arkasından boşaltılacak olup beton boşaltılan bu bölümde, nakliye sırasında betonun dökülmesini önlemek için ekolojik kapak bulunacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 4 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 5 km (gidiş-geliş) x 4 sefer/ 12 saat = 1,16 kg/saat = 0,58 kg/saat 137

141 Tablo 52. Beton Santralinde Beton Üretimi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı Kontrolsüz Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler (kg/saat) Kontrollü (kg/saat) a)tesise malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelecek olan toz miktarı 0,07 0,036 b)araçların tesis içi hareketleri sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı Agrega malzemesinin tesis alanı içerisinde taşınması sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı Çimento fabrikasından getirilecek çimento malzemesinin tesis alanı içerisinde o taşınması sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,16 0,58 0,29 0,15 c) Transmikserin hareketi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,16 0,58 Toplam 2,68 kg/saat 1,35 kg/saat Tablo 53. Tesislerden Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Pendik Regülatörü Çalışmalar Sırasında Oluşan Toz Miktarı 7,54 3,77 b) Konkasör Tesisinin (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi) İşletilmesi Sırasında Oluşan Toz Miktarı 14,08 1,55 c) Beton Santralinin İşletilmesi Sırasında Oluşacak Toz Miktarı 2,68 1,35 Toplam 24,3 kg/saat 6,67 kg/saat II.AŞAMA İletim Tünelindeki Toz Emisyon Miktarı İletim tüneli inşaatı olası gecikmeler hariç 18 ay sürecektir. Tünel içerisinde (kapalı alan) gerekli hallerde gevşetme patlatmaları yapılacağından etrafa toz yayılımı söz konusu olmayacaktır. Hafriyat malzemesinin yüklenmesi de tünel içerisinde gerçekleşecektir. Tünel içinde oluşan hafriyatın, tünel güzergahı boyunca 3 adet kazı fazlası malzeme sahasına taşınması-boşaltılması-depolanması sırasında toz oluşumu gerçekleşecektir. Bu nedenle yukarıda yapılan toz hesaplarına tünel çalışmalarından kaynaklı (sökme, yükleme, taşıma, boşaltma, depolama) toz hesabı da ilave edildiğinden, tesiste ortaya çıkabilecek toz etkisi daha az olacaktır. Ayrıca tünel içinde tünel havalandırma fanı kullanılacaktır. a) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Hafriyat malzemesinin depolama alanlarına veya konkasör tesisine taşınması sırasında, gidiş-geliş ortalama 2000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacağı varsayılmıştır. Malzemenin taşınması için, 20 ton (337,2 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 17 sefer yapılacaktır. Taşımadan oluşan toz emisyon faktörü 0,7 kg/km-sefer'dir. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 17 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 2 km (gidiş-geliş) x 17 sefer/ 12 saat = 1,98 kg/saat = 0,99 kg/saat 138

142 b) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 7,02 ton/saat x 0,01 kg/ton = 7,02 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,07 kg/saat = 0,04 kg/saat c) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Depolama alanında yaklaşık 10 ha alanda hafriyat depolanacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 5,8 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 2,9 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 4,83 kg/saat = 2,42 kg/saat Tablo 54. İletim Tünelinde Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,98 0,99 b) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz mik 0,07 0,04 c) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 4,83 2,42 Toplam 6,88 kg/saat 3,45 kg/saat III.AŞAMA Santral Binası Toz Emisyon Miktarı a) Hafriyat malzemesinin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,025 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,415 kg/saat = 0,208 kg/saat b) Hafriyat malzemesinin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,01 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,166 kg/saat = 0,083 kg/saat c) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı: Hafriyat malzemesinin depolama alanına veya konkasör tesisine taşınması sırasında, gidiş-geliş ortalama 3000 metre uzunluğunda bir yol kullanılacağı varsayılmıştır. Malzemenin taşınması için, 20 ton (200 ton/gün) taşıma kapasiteli kamyonlarla günde yaklaşık 10 sefer yapılacaktır. Taşımadan oluşan toz emisyon faktörü 0,7 kg/km-sefer'dir. Buna göre taşımadan kaynaklanacak toz miktarı; 139

143 Kontrolsüz Kontrollü = 0,7 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 10 sefer/ 12 saat = 0,35 kg/km-sefer x 3 km (gidiş-geliş) x 10 sefer/ 12 saat = 1,75 kg/saat = 0,87 5 kg/saat d)hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Kontrolsüz Kontrollü = 16,6 ton/saat x 0,01 kg/ton = 16,6 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,166 kg/saat = 0,083 kg/saat e)hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: Depolama alanında yaklaşık 10 ha alanda hafriyat depolanacaktır. Kontrolsüz Kontrollü = 5,8 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 2,9 kg toz /ha gün x 10 ha x 1 gün / 12 saat = 4,83 kg/saat = 2,42 kg/saat Tablo 55. Santral Binası Çalışmalar Sırasında Meydana Gelebilecek Toz Miktarı Toz Emisyonuna Neden Olan Faaliyetler Kontrolsüz Kontrollü a) Hafriyat malzemenin sökülmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,415 0,208 b) Hafriyat malzemenin yüklenmesi sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,166 0,083 c) Araçların taşıma işlemi sırasında ortaya çıkabilecek olan toz miktarı 1,75 0,875 d) Hafriyat malzemenin boşaltılması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı 0,166 0,083 e) Hafriyat malzemesinin depolanması sırasında meydana gelebilecek olan toz miktarı: 4,83 2,42 Toplam 7,33 kg/saat 3,67 kg/saat İnşaat aşamasında hafriyat işlemleri sırasında kontrolsüz ve kontrollü toz emisyon miktarları yukarıda hesaplanmıştır. Tüm bu hesaplamalardan görüleceği üzere en fazla, I. Aşamada kontrolsüz sistemde çalışılması halinde 24,3 kg/saat toz emisyonu ve kontrollü çalışma sırasında 6,67 kg/saat toz emisyonu oluşacaktır. İnşaat aşamasında yapılacak çalışmalarda kontrollü sistem ile çalışma yapılacak olup, kontrollü sistemde sürekli olarak meydana gelecek toz debisi Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2, Tablo 2.1 de verilen 1 kg/saat'lik değerinin üzerinde olduğundan yönetmelik gereği I.Aşama için toz yayılım modellemesi yapılmıştır. Uh Değerinin hesaplanması Uh=UR(h/Za) M formülü kullanılır. *M için aşağıdaki değerler alınır. 140

144 Yayılma Sınıfı M A(Çok kararsız) 0.09 *B(kararsız) 0.20 C/I(Nötral) 0.22 C/II(Nötral) 0.28 D(kararlı) 0.37 E(çok kararlı) 0.42 * Hesaplamalarda Kullanılan Değerler Za = 10 m değeri anemometrenin yerden olan yüksekliği, h = 10 m ise araçların hareketi sırasında tozun çıkabileceği yükseklik (gözlemler sonucunda ortaya çıkmıştır). Tablo 56. Rüzgar Verilerinin Sınıflanması YÖN YAYILMA UA(m/sn) UR(m/sn) UH(m/sn) N B NNE B NE B ENE B E B ESE B SE B SSE B S B SSW B SW B WSW B W B WNW B NW B NNW B Hesaplamalar sonucunda, yönlere göre yayılma sınıfı ise B değeri kapalılık miktarı 5/8 oranına göre (Ordu meteorolojik verileri göz önüne alınarak) hesaplanmıştır. Tozun dağılım modellemesinde Çevre Mevzuatı Formül II kullanılmıştır x Q y ( z h) ( z h i ) Vdi h C i ( x, y, z ) = exp [ exp[ ] exp[ exp exp + + U Uh ( ) h y z σ σ z 2 σ σ σ σ z ( ) π π ξ y z z σ ξ δξ ] 141

145 Çöken Toz Miktarı Hesabı 4 d(x,y)= 3600 V di x Ci(x,y,0) (Çevre Mevzuatı Formül III) i=1 İnşaat aşamasında meydana gelen tozun %80 ini (edinilen tecrübelere göre) 10 µ dan büyük partiküller oluşturmaktadır. Q = 6,67 kg/saat (İşletme sonrası meydana gelen toz miktarı) Havada Asılı Partikül Miktarı için C(x,y,z); Q = 1,334 kg/saat (10µ dan küçük partiküller için) h = 10 m (edinilen tecrübelere göre) z = 2 m olarak alınmıştır. Vdi = 0,01 m/s Tablo 57. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (mg/m 3 ) HAVA UH YÖN 100 m 150 m 200 m 250 m 300 m 400 m 500 m 600 m B 3.0 N B 2.0 NNE B 1.5 NE B 1.5 ENE B 1.5 E B 1.0 ESE B 1.0 SE B 1.5 SSE B 1.5 S B 1.5 SSW B 1.5 SW B 1.5 WSW B 2.0 W B 2.0 WNW B 3.0 NW B 2.0 NNW

146 100 m'deki Havada Asılı Partikül Konsantrasyonu N NNW 200 NNE NW 150 NE WNW ENE W 0 E WNW W 150 m'deki Havada Asılı Partikül Konsantrasyonu N NNW 200 NNE NW NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SE SW SE SSW S SSE SSW S SSE Konsantrasyon Sınırı 60 μg/m 3 sınırı Grafiği Grafik 5. İnşaat Aşamasında Kontrollü Çalışma Sırasında Havada Asılı Partikül Konsantrasyonu Çöken Toz Miktarı için (di); Q= 5,336 kg/saat (10µ dan büyük partiküller için) h=10 m z=0 alınmıştır. Vdi=0,07 m/s Tablo 58. Çöken Tozların Dağılımı (mg/m 2.gün) HAVA UH YÖN 100 m 150 m 200 m 250 m 300 m 400 m 500 m 600 m B 3.0 N B 2.0 NNE B 1.5 NE B 1.5 ENE B 1.5 E B 1.0 ESE B 1.0 SE B 1.5 SSE B 1.5 S B 1.5 SSW B 1.5 SW B 1.5 WSW B 2.0 W B 2.0 WNW B 3.0 NW B 2.0 NNW

147 150 m'deki Çöken Toz Konsantrasyonu 200 m'deki Çöken Toz Konsantrasyonu NW WNW W NNW N NNE NE ENE E NW WNW W NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE Konsantrasyon Sınırı 210 mg/m 2 gün sınırı Grafik 6. İnşaat Aşamasında Kontrollü Çalışma Sırasında Çöken Toz Konsantrasyonu Grafiği Yapılan hesaplamalar sonucunda bulunan emisyon değerleri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği" Ek-2, Tablo 2.2 de ki Tesis Etki Alanında Uzun Vadeli, Kısa Vadeli Sınır Değerler ve Kademeli Azaltım Tablosu Havada Asılı Partikül Madde ve Çöken Toz parametrelerinde uzun vadeli ve kısa vadeli sınır değer olarak 2013 yılının sınır değerleri baz alınmıştır. Yapılan hesaplamalar sonucunda bulunan emisyon değerleri, UVS ve KVS sınır değerlerine göre aşağıda değerlendirilmiştir. Tablo 59. Tesis Etki Alanında Uzun Vadeli, Kısa Vadeli Sınır Değerler ve Kademeli Azaltım Tablosu Sınır değer YIL [µg/m 3 ] Süre [CO mg/m 3 ] Parametre [Çöken toz mg/m 2 gün] Havada Asılı Partikül Madde (PM 10) Çöken toz KVS UVS KVS UVS İnşaat aşamasında oluşacak toz emisyonunun dağılım tablolarını incelediğimizde ortaya çıkan değerlerden havada asılı partiküllerin ilk 150 metrede birkaç yönde UVS sınır değeri 60 (µg/m 3 ) de kaldığı, Çöken tozlarda ise 200 metreden önce UVS sınır değer 210 (mg/m 2.gün) nin altına indiği görülmektedir. İnşaat alanında oluşacak toz emisyonunun etki alanı çalışma yapılan alanın 200 m çevresi olup, Pendik Regülatör yeri güneybatısında yaklaşık m mesafedeki en yakın yerleşim yeri olan Kuzuören Mahallesine (Bahariye köyüne ait yerleşimler), Konkasör Tesisi ve Beton Santrali nin güneybatısında 144

148 yaklaşık 400 m mesafede Bahariye köyü'ne ait yerleşimlere olumsuz etkisi bulunmamaktadır. V.1.4. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılacak işlemler, Nehir Tipi HES niteliğindeki projede, özellikle tünel ve regülatör alanlarında geçirimsizlik(bst, LUGEON v.b) testleri zemin araştırma çalışmaları kapsamında yapılarak, gerekli olması durumunda enjeksiyon v.b. iyileştirme projeleri planlanacaktır. V.1.5. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, Pendik Regülatörü ve HES 2013 tarihli revize fizibilite raporuna göre proje alanında taşkınlar en çok Mart-Nisan aylarında görülmektedir. Proje taşkın debileri istatistiki yöntemler ile hesaplanacak ve sentetik yöntemler ile kontrol edilecektir. İstatistik yazılım programı yardımı ile bulunan DSİ No lu AGİ ye ait taşkın yineleme değerleri regülatör ve HES ( km km 2 ) yağış alanlarının istasyon yağış alanına ( km 2 ) oranının 2/3. kuvvetiyle ile çarpılarak regülatör ve HES yerine taşınmıştır. Pendik Regülatörü yerinde 100 yıl ve 500 yıl yinelenmeli taşkın debileri sırasıyla m 3 /s, m 3 /s, Pendik HES yerinde 100 yıl ve 500 yıl yinelenmeli taşkın debileri sırasıyla m 3 /s, m 3 /s olarak hesaplanmıştır. Proje alanı civarındaki DSİ 22-55, 22-56, 22-64, 22-67, 22-71, 22-80, 22-90, ve EİE 2247 AGİ kayıtlarından yararlanılarak Bölgesel Taşkın Frekans Analizi (BTFA) çalışması yapılmıştır. Tablo 60. Regulator Yeri Noktasal Taskın Frekans Analizi Sonucu Yineleme Dönemi (yıl) Taşkın Debisi (m 3 /s) Kaynak: Pendik Regülatörü ve HES Revize Fizibilite Raporu, Temmuz

149 Tablo 61. Pendik HES Yeri Noktasal Taskın Frekans Analizi Sonucu Yineleme Dönemi (yıl) Taşkın Debisi (m 3 /s) Kaynak: Pendik Regülatörü ve HES Revize Fizibilite Raporu, Temmuz 2013 Tablo 62. Bölgesel Taşkın Frekans Analizi İstasyon No Y.Alanı (km 2 ) Q 2 Q 2.33 Q 5 Q 10 Q 25 Q 50 Q 100 Q Q Kaynak: Pendik Regülatörü ve HES Revize Fizibilite Raporu, Temmuz 2013 Tünel boyunca kontakt enjeksiyonu ve yaklaşık 2 m uzunluğundaki kuyular ile özellikle 4. ve 5. sınıf destek sistemi gerektiren yerlere konsolidasyon enjeksiyonu yapılmalıdır. Zamana bağlı olarak azalan noktasal su boşalımları tünel kazısı ve duraylılık açısından sorun oluşturmayacak ve drenaj+enjeksiyon önlemleri ile giderilebilecek düzeyde olacaktır. Mevsimsel koşullara bağlı olarak dere geçişlerinin olduğu kesimlerde süreksizlik düzlemleri boyunca gelişecek su gelişlerinin miktarında artış beklenmelidir. Ayrıca kazı fazlası depo sahaları ile ilgili Ekim-2013 Taşkın Analiz Raporu hazırlanmıştır (Ek-13). Turnasuyunun 500 ve 1000 yıl tekerrürlü taşkın anlarında yükseleceği seviyeyi tespit için HEC-RAS programı kullanılmıştır. Belirlenen 3 adet depo sahasının 500 ve 1000 yıllık taşkın değeri olarak santral yeri için geçerli olan Q 500 =345,98 m 3 /sn ve Q 1000 = m 3 /sn değerleri kullanılmıştır. Proje kapsamında, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. 146

150 V.1.6. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) Pendik Regülatörü ve HES projesi kapsamında su ortamında yapılacak çalışmalar Pendik regülatörünün yapımında batardo ve derivasyon inşaatı sırasında gerçekleşecektir. Buradan çıkarılacak malzemeden değerlendirilebilir olanların ne şekilde kullanılacağı ve kullanılamayanların nerelerde depolanacağı Bölüm V.1.1 de anlatılmaktadır. Derivasyon kanalının yapımı ile akarsu güzergahı geçici olarak kısa süreli olarak değiştirilecektir. HES'lerin yapımıyla nehir yatağının, regülatör aksından aşağıdaki kısmında hidrolojik özelliklerinin, dolayısıyla da morfolojik özelliklerinin de değişmesi beklenmemektedir. Regülatör yapısı çayda oluşan katı maddeler için bir süzgeç özelliği göstererek doğal akımlarla taşınan katı maddeleri engelleyerek bu taşınımı durduracaktır. Mansaptaki herhangi bir noktada, o noktaya gelen katı madde miktarı o noktadan koparılan/taşınan miktardan küçük olacağından dere yatağında oyulmalar beklenmemektedir. Bununla beraber taşıma kapasitesi yüksek olan su tünel ile nehir yatağından uzaklaştırılacak böylece nehir yatağı için oyucu bir etki göstermeyecektir. Yine derede taşınımı ve birikimi sağlayan yüksek ve düşük akım değerleri oluşamayacak bu da nehir yatağının morfolojisinin değişmemesini sağlayacaktır. Sucul hayatın devamı için gerekli olan çevresel akım (telafi, can suyu ) sürekli olarak Turnasuyu Nehri yatağına bırakılacaktır. Turnasuyu Nehri üzerindeki Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler detaylı olarak verilmiştir (Ek-15). 147

151 V.1.7. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olabilecek etkiler ve hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler, a) İnşaat Aşamasında Regülatör inşaatı sırasında oluşacak fiziksel ve mekanik etkiler (patlatma, nehir sistemine partikül karışımı gibi) sucul canlıları etkileyebilecektir. Ancak inşaat aşamasından sonra sistem kendini kısa sürede toparlayabilecektir. Bununla birlikte inşaat çalışmalarının balıklar açısından önemli olan yumurtlama dönemlerinde minimum düzeyde yürütülmesi önem taşımaktadır. Alanda yakalanan balık türlerinin biyolojilerine bakıldığında Nisan ve Temmuz ayları arasında yumurta bıraktıkları bilinmektedir. Bu süre içerisinde sucul sisteme verilecek maddeler balıkların yumurtlama faaliyetlerini olumsuz etkileyebilecektir. Özellikle alabalık türleri için üreme dönemi de Kasım-Ocak ayları arasındadır. Bölgenin en önemli balık türü olarak kabul edilen alabalıkların bu dönemdeki üremeleri için bırakılacak su miktarı önemlidir ve inşaat faaliyetlerinin bu dönemlerde minimum düzeyde tutulması önem taşımaktadır. Regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, kazıma çalışmaları sonucu bazı materyaller su kütlesine karışarak bulanıklığı arttırabilir ve sucul canlılara olumsuz etkisi olabilir. Aynı zamanda akış aşağıya gelen bu materyaller su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilmektedir. Bunun için, regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirilmeli ve oluşan hafriyatın, su ile temas edilmeyecek şekilde kazıma çalışmaları yapılmalıdır. Böylece oluşacak silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesi kısmen engellenmiş olacaktır. Bunun yanı sıra sediman tutucu olarak kullanılan bazı jeo tekstil materyalleri kullanılarak oluşabilecek sedimanın akış aşağılara gitmesi engellenebilinir. Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve şantiye Turnasuyu nun kenarında olacağından, şantiyenin atıklarının dereye bırakılmaması gerekmektedir. Çalışan işçilerin oluşturduğu kanalizasyon ve diğer atıkların dereye deşarj edilmeden bertaraf edilmesi gerekir. Arıtılmadan dereye verilecek sular, derenin organik madde miktarını arttırarak ötrofikasyon sürecini hızlandırabilir. Bunun için septik tanklar ya da paket arıtma tesisleri kullanılarak pis sular arıtılabilinir. Regülatör alanlarında kalacak karasal ortam ile nehir yatağı, küçük bir gölet ekosistemine dönüşecektir. Ancak inşaat aşamasında yıkıcı bir takım etkiler olabilirse de bu durum kalıcı olmayıp kısa sürede sistem kendini toparlayacaktır. Su kalitesinde olumsuz değişiklikler yaratmaması için su tutma alanı altında kalacak çalı ve ağaç gibi organik maddelerin çürümesinin engellenmesi için sıyrılma yapılmalıdır. Çalışma alanının çevresi ağaç örtüsü ile kaplıdır. Bu alanlarda sıyırma işleminin yapılması, regülatörün uzun 148

152 ömürlü olması açısından önemlidir. Aksi takdirde kısa sürede ayrışmaya başlayacak olan bu bitki toplulukları aşırı besin maddesi birikimine neden olabilmektedirler. Bu durum doğal göllerde görülen ötrofikasyon sürecini hızlandırır. Besin maddesinin artışı fitoplanktonik organizmaların zaman zaman patlama düzeyinde artışlarına neden olabilir ve bu durum sistemin ekolojik dengesini bozması anlamına gelmektedir. Bu tür gelişmeler regülatör yapılarının ömrü ve rekreasyon amaçlı kullanımı için olumsuz sonuçlar doğurur. b) İşletme Aşamasında Turnasuyu üzerinde yapımı planlanan regülatör küçük olsa da lentik habitat (gölet) oluşmasına neden olacaktır. Bu durum algler açısından fitoplanktonik formların baskın olacağı bir ortam yaratacaktır. Akarsu ortamında, bağlı olarak yaşayan türler, göl ve gölet oluşumu ile serbest yaşayan planktonik formlar halinde görülmeye başlayacaklardır. Lentik ortamlarda yine sedimen, taş ve bitkiler üzerinde bağlı yaşayan formlar mevcudiyetlerini sürdüreceklerdir. Artan fitoplanktonik organizmalar gölalanı içerisinde zooplanktonik organizmalara besin kaynağı olacaklardır. Genel anlamı ile bölgenin tatlısu alg florasını olumsuz yönde etkileyebilecek bir durum söz konusu olmayacaktır. Çünkü tatlısu algleri mevcut durumlarını göl sistemi içerisinde de devam ettirebileceklerdir. Zooplanktonik organizmaların yaşam ortamlarının durgun sular olduğu dikkate alınacak olunursa, yapımı düşünülen regülatör alanlarında oluşacak durgun su kütlesi bu canlıların önemli oranda artışı ile sonuçlanacaktır. Suyun mekanik ve sürükleyici etkisinin ortadan kalkması ve bu canlıların besinlerini oluşturan fitoplanktonik organizmaların regülatör alanlarındaki artışları zooplankton açısından olumlu sonuç doğuracak ve gerek yoğunluk gerekse de tür çeşitliliğinde bir artış olacaktır. Bölgede tür çeşitliliği ve populasyon yoğunluğu oldukça az olarak bulunan zooplanktonik organizmalar, regülatör gölleri oluşmasından sonra oldukça fazla tür ve yoğunlukla temsil edilmeye başlanacaktır. Yani planlanan faaliyet gerçekleştikten sonra zooplanktonik organizmalar için optimum koşullar ortaya çıkacaktır. Akıntılı suya adaptasyon gösteren bentik canlılar, durgun su olan regülatör alanında daha az türle temsil edilmeye başlanacaktır. Ancak bu türlerin yerine durgun suya adapte olan, derin ve çamur alanları tercih eden bentik türler regülatör bölgesinde yoğunluk bakımından artacaklardır. Ayrıca sürüklenme davranışı gösteren türlerin dağılımında da değişiklik ortaya çıkabilecektir. Regülatörün yapımı, bentik tür kompozisyonunu nitelik ve nicelik açısından değiştirecektir. Bu alanlarındaki akıntının azalması ile birlikte dip yapısı da değişecektir. Çakıllı ve büyük kayalıklı zemin yapısı yerine, geniş olarak çamur ve 149

153 balçıklı alanlar oluşacaktır. Bu alanlar önceden mevcut olmayan bazı türler için uygun özellik taşıyabilecektir. Alanda yaşadığı belirlenmiş olan balık türlerinin önemli bir kısmı, ülkemizde yaygın ve genellikle göl ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türlerin ise rezervuar öncesi ve sonrasındaki akıntılı alanlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Regülatör oluşumu sonrasında, balıkların besinlerini oluşturan fitoplanktonik ve zooplanktonik türlerin yoğunluk artışlarının beklenmesi nedeniyle, bu durumun balık populasyonlarını da olumlu olarak etkileyeceği düşünülmektedir. Ayrıca oluşacak durgun su kütlesi, su kuşları açısından da beslenme, barınma ve konaklama imkanı sağlayacağından dolayı bölgenin faunal tür sayısında olumlu bir etki olacaktır. Proje alanında belirlenmiş balıklar ülkemizde yaygın ve genellikle durgun su ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türlerin ise regülatör öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Regülatörler, derelerdeki su akışının doğal miktarını ve süresini değiştirmektedirler. Doğal sistemlerinde yaşayan türlerin mevcudiyetleri akıntının miktarı ile yakından ilişkilidir. Dere sistemi boyunca hareketli olan sedimen, derenin dip ve kıyı yapısını şekillendirmektedir. Bu materyallerin özellikleri sucul canlılar için önemlidir. Pendik regülatörünün yapımından sonra bu materyaller regülatör alanlarında toplanacak ve alt sistemlere ulaşamayacaktır. Bu durum, akış aşağıdaki sistem için gerekli organik materyalin eksilmesine ve dolayısı ile alt kısımdaki sucul ekosistemde belli habitat kayıplarına yol açabilecektir. Su tutma yapıları yoluyla azaltılan sediment taşınması, nehrin alt kısımlarında kıyıların bozulmasına ve balıkların doğal habitatlarının ve durgun su vejetasyonun azalmasına, sucul kuşların ve diğer sedimana bağlı türlerin olumsuz etkilenmesine neden olabilir. Ancak regülatörde yapılacak olan çakıl geçitleri az da olsa bu sorunu çözebilecek niteliktedir. Bu geçitler hem regülatörün ömrünü uzatmakta hem de alt havzadaki dere yatağının doğal yapısının korunmasına katkı sağlamaktadır. Regülatörden tünele alınan su, santralden çıktıktan sonra kalitesinde bir miktar değişim gösterecektir. Çünkü yüksekten gelerek çok hızlı bir şekilde türbine çarptıktan sonra santralden düşük sıcaklıklarda çıkacaktır. Soğuk su, biraz bekleyebileceği bir kanal sistemine alınıp, daha sonra dere yatağına verilmelidir. Böylece soğuk ortamlara adapte olamayacak sucul türler için su kalitesi uygun hale gelebilir. Bununla birlikte, işletmede kullanılan su santralden çıktıktan kısa bir süre sonra uygun su kalitesi değerlerine kavuşacaktır. 150

154 Doğal ortamlarda tesis edilecek kalıcı yapıların yöredeki doğal yaşamı etkileyecek olsa da bazı türlerin bu kesimlerde yok olmasına neden olabilecek konumda olmayacakları da belirlenmiştir. Bölgede doğal ortamlarda şekillenen söz konusu yapılar dışında bölge için yeni olarak nitelenebilecek bir durum da inşa edilecek santralin işletilme sürecidir. Bu süreçte Turnasuyu yatağında akmakta olan su başrolde olacaktır. Akarsu yatağındaki suyun belirli bir kısmı yine sınırlı mesafeler için akarsu yatağından uzaklaştırılacak; santralde gerçekleşecek elektrik üretimi sonrasında yeniden akarsu yatağına verilecektir. Burada söz konusu olabilecek en önemli risk de akarsu yatağında, regülatör ile santral arasındaki mesafede yetersiz miktarda su bulunması veya tamamen susuz kalabilmesidir. Bu riskin ortadan kaldırılmasına yönelik olarak regülatör kesitinden akarsu yatağına bırakılacak su miktarı uzun yıllara ait yağış ve iklim verileri yanında jeolojik yapı, hidrolojik, hidrobiyolojik ve ekolojik özellikler gibi çeşitli ve kapsamlı parametreler göz önünde bulundurularak hesaplanmaktadır. Bu sayede öncelikli olarak akarsu yatağındaki sucul yaşamın, bağlantılı olarak da yakın çevredeki doğal yaşamın devamlılığı garanti altına alınmış olacaktır. Sucul formlar dışında proje sahasında tespit edilmiş olan ve suya olan bağımlılıklarına göre sırasıyla verilen İkiyaşamlılar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeli hayvanlar gibi omurgalı sınıflarına ait türlere yönelik olarak yapılan değerlendirmeler sonucunda söz konusu canlıların faaliyetten doğrudan veya dolaylı olarak etkilenmemeleri için dikkat edilecek noktalar metin içerisinde detaylı olarak irdelenmiştir. Tüm bu ifadeler ışığında, Turnasuyu üzerinde tesis edilmesi planlanan Pendik Regülatörü ve santralinden oluşan projenin, -klasik baraj projelerine kıyasla küçük boyutlara sahip olması; -akarsu yatağındaki suyun çevrilmesiyle regülatör gövdesi arkasında meydana gelecek rezervuarın yüzeyi ve hacminin küçük ölçekli olması nedeniyle lokal iklimsel koşullar üzerinde bir farklılığa sebep olmayacak olması; -lokal doğal yaşam bileşenleri ve habitatlar üzerinde şekillenecek etkilere karşı metin içerisinde vurgulanan öneri ve tedbirlerin alınması; -Regülatör ile santral binası arasında kalacak kesimler için taahhüt edilen çevresel akış miktarlarının güvence altına alınması; -söz konusu miktarların enerji üretiminde kullanılmaması; 151

155 -akarsu yatağında son on yıllık ortalama akımın %10 undan daha az akım olması halinde suyun tamamının doğal hayatın devamı için mansaba bırakılması; -inşaat aşamasının tamamlanması sonrasında, özellikle dönüşüme uğratılmış doğal habitatlar başta olmak üzere mümkün olan en küçük boyuttaki yaşam alanlarında iyileştirme çabalarının gündeme getirilmesi; yörede doğal yaşamın korunması çalışmalarına destek verilmesi gibi noktalara dikkat edilmesi koşuluyla, -enerji kaynakları açısından günümüzde büyük ölçüde dışa bağımlı olan ülkemizin elektrik üretimine yerli kaynaklardan katkı sağlanacak olması; -hayata geçirilmesi sonucunda meydana getireceği olumsuzlukların ülke genelinin menfaatine olmak üzere elde edilecek getiri nedeniyle tolere edilebilecek düzeyde olacağı düşünülmektedir. Proje sahasında 2 endemik bitki türü tespit edilmiştir. Tespit edilen endemik türler; Dianthus carmelitarum Reut. ex Boiss. ve Heracleum platytaenium Boiss. dır. Bu türlerin IUCN kriterlerine göre tehlike kategorisi LC olup, inşaat çalışmaları öncesi ya da inşaat çalışmalarından sonra türlerin korunmasına yönelik her hangi bir önlem alınmasına gerek yoktur. Regülatörden sonra suların önemli bir kısmı iletim tüneline alınacağından tüm derelerin yatağı için gerekli can suyu miktarları bırakılmalıdır. Söz konusu regülatörün yapımı ile Turnasuyu yatağının susuz kalması gibi bir risk oluşabilecektir. Bunun giderilmesi için regülatör gövdesinden çay yatağına, sucul yaşamın devamlılığını sağlayabilecek yeterlilikte suyun bırakılması kaçınılmazdır. Bölgede yaşayan sucul canlılar içinde en belirteç grup balıklardır. Balıklar açısından yapılan can suyu değerlendirmeleri diğer sucul canlılar açısından da kabul edilebilir niteliktedir. Proje bölgesini oluşturan Turnasuyu balıkları ile ilgi olarak yapılan ekolojik değerlendirmelerde, türlerin belli bir stok oluşturması ve ürüyebilmesi için gerekli koşullar dikkate alındığında, uzun yıllar aylık ortalamalarına göre bu raporun sonuç kısmında önerilen can suyu değerleri bölgedeki sucul yaşamın sürdürmesi için yeterli olacaktır. Minimum değerler göz önüne alındığında, balıkların bu ortamda mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için, ortalama derinliğin 15 cm., akıntı hızının da 0.20 m/s'lik bir akım sistemi oluşturması önemlidir ve bu koşulların önerilen minimum akım değerleri fazlası ile sağlanabileceği hesaplanmıştır (Ek-15). Islak çevre yöntemine göre yapılan hesaplamalara bakıldığında, yıllık ortalama akımın Pendik regülatör yeri için 4.10 m 3 /sn olarak hesaplanmıştır. Proje bölgesinde model olarak alınan akarsu kesit yeri ıslak çevre yöntemine ait hidrolik model sonuçlarına göre 0.06 m 3 /sn lik debi değerinde hem 152

156 derinlik hem de akıntı hızı açısından balık türleri açısından minimum koşulların sağlandığı görülmektedir. Islak çevre metoduna göre yapılan hesaplamalardaki değerlerde, balıkların mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için gerekli minimum değerler temelinde (minimum derinlik ve minimum akım hızı) bırakılması gerekli can suyu değerleri her ne kadar sucul yaşam gereklerini karşılayabilir olarak gözükse de, bu çalışmada sucul ekosistemde iyi koşulların sağlanabilmesi için daha yüksek rakamlar önerilmektedir. Bu can suyu değerleri gerekli minimum koşulları oluşturmakla birlikte yıllık ortalama akımların çok düşük bir yüzdesine karşılık gelmektedir. Ekosistem Değerlendirme Raporunda önerilen en düşük akım miktarı 0.41 m 3 /s ile Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında gerçekleşmektedir. Bu koşullardaki ıslak çevre değerleri ile 0.36 m derinlik ve 32 cm/s ye akıntı hızı elde edilmektedir. Bu değerler istenen minimum kısıtların iki katından fazla olup, balık türleri açısından uygun koşullar sağlamaktadır. Pendik regülatör yeri için ekosistem değerlendirme raporunda önerilen can suyu değerleri, sucul canlılar açısından gerekli minimum koşulları sağlamakta olup yaşamlarını rahatlıkla sürdürebilecekleri yeterliliktedir. Bırakılması önerilen can suyu miktarının yüksek akımlı dönemde, düşük akımlı döneme göre bir miktar daha fazla bırakılmasının nedeni, özellikle balık türlerinin ürüyebilmeleri için uygun yumurtlama habitatlarının korunması ilkesine dayanmaktadır. Proje bölgesindeki balık populasyon yoğunluğu ile faaliyetten sonraki yoğunlukları arasında bir azalma olacaktır. Ancak önemli olan, bu azalmanın türlerin neslini devam ettirebileceği düzeyde tutulabilmesidir. Bu durum, özellikle üreme dönemlerindeki yumurtlama habitatlarının arttırılması ile mümkün olabilir. Bu koşulların sağlanabilmesi için bırakılacak su miktarı ile suyun akım alanı büyüklüğü arttırılarak uygun yumurtlama yerlerinin yüzeysel olarak arttırılması sağlanmış olacaktır. Bu nedenle üreme dönemi olan yüksek akımlı dönemlerde (Mart-Mayıs) bırakılacak can suyu miktarı ne kadar büyük akım alanına sahip olursa balık türlerinin yumurtlama yerleri o denli artacak ve devamında yumurtalardan daha fazla birey çıkarak büyüyecektir. Bu bireyler de erginleşme imkanlarını bularak yeni döller verecek ve türün neslini devam ettirebileceği gerekli populasyon büyüklüğü sağlanabilecektir. Proje faaliyete geçtikten sonra, başlangıçtaki toplam balık populasyon büyüklüğünün belli bir populasyon düzeyinde korunabilmesi durumunda, türün neslini sürdürmesi açısından bir sorun söz konusu olmayacaktır. Islak çevre metodu hesaplamalarında kullanılan boyutsuz ıslak çevre-boyutsuz debi ilişkisi yansıtan grafikten yararlanılarak birinci türevinin 1 değerini aldığı ıslak çevre kırılma noktasına karşılık gelen Pb ve Qb değerleri belirlenmiştir. Pb-Qb eğrisi birinci türevinin 1 değerini aldığı kırılma noktasında Pb 0.625, Qb ise değerini almaktadır. Diğer bir deyişle, herhangi bir dönemdeki doğal akışın % 19.2 sinde o dönemdeki doğal ıslak çevre büyüklüğünün % 62.5 i elde edilebilmektedir. Aylık bazda bırakılması gereken 153

157 su miktarları ile ilgili bir değerlendirme yapıldığında, yüksek akım döneminde daha fazla can suyu derelerin yatağına bırakılacaktır. Islak çevre kırılma noktası boyutsuz ıslak çevrenin lik değer artan debi ile sucul habitat arasındaki ilişkiyi yansıtması açısından önemlidir. Bırakılacak can suyuna ilaveten regülatör ile santral arasında kalan kesimde bir çok yan kol Turnasuyu na karışmakta olup can suyuna önemli katkı sağlayacaktır. Üstelik dere yatağı proje bölgesinde dar olup, eğim fazla ve akıntı hızı da yüksektir. Regülatör ve santral arasında kalacak kesimde, bırakılacak çevresel akış miktarı minimum değerlerin üzerinde bir derinlik oluşturarak akacaktır. Önerilen can suyu miktarlarının bırakılması durumunda, ekolojik olarak istenen derinliklerden daha fazla miktarda su akmaya devam edecek ve özellikle balık türlerinin bölgedeki mevcudiyetlerini sürdürebileceği koşullar sağlanacaktır. Önerilen akımla sağlanacak derinlik, bölge balıkların stok oluşturarak üreme ve beslenmeleri için kabul edilebilir sınırların üzerinde kalmaktadır. Bu faaliyetten etkilenecek en önemli canlı grubu balıklar olacaktır ve izlenmeleri gerekmektedir. Hidrojeolojik çalışmalarda çok farklı metotlar uygulanmakta olup bunlar içerisinde Islak çevre metodu, sucul yaşamın sürdürülebilir gelişimi açısından yeterli koşulları sağlayacağından dolayı can suyu miktarı hesaplanmalarında kullanılması uygun bulunmuştur. Islak çevre metodunda elde edilen ve önerilen can suyu miktarları ile minimum su derinliği ve akım hızının karşılanacağı koşulların oluşacağı ve balık türlerinin ürüyebilmesi ve belli bir populasyon oluşturabilmesi için gerekli miktarı sağlayabilecek olmasından dolayı önerilmektedir. V.1.8. Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği, Projede toplam kazı miktarı m 3 olarak hesaplanmıştır. Çıkan malzeme, beton agrega ihtiyacında ve dolgu işlemlerinde (yeni yapılacak ya da iyileştirilecek ulaşım yollarında sergi malzemesi olarak) malzeme olarak kullanılacak veya agregası alınan boşluklara serilecektir. İşe yaramayan kısmı gerekli izinler alınarak belirlenen kazı fazlası malzeme sahası içerisinde depolanacaktır. Söz konusu ünitelerin inşaatı sırasında gerekli olan betonarme beton ihtiyacı nın kurulacak beton santrali tesisinden karşılanması planlanmaktadır. Söz konusu proje için yıllık m 3 kapasiteli konkasör tesisi (kırmaeleme-yıkama) ve yıllık m 3 kapasiteli beton santrali tesisi kurulması planlanmaktadır. Kazı fazlası malzemenin yeterli olmaması veya ihtiyacı karşılamaması durumunda ihtiyaç duyulacak hazır beton, ruhsatlı hazır beton tesisinden satın alma yöntemi ile karşılanacaktır. Ek bir malzeme ocağı kurulmasına gerek yoktur. 154

158 V.1.9. İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, Söz konusu proje için yıllık m 3 kapasiteli konkasör tesisi (kırma-elemeyıkama) ve yıllık m 3 kapasiteli beton santrali tesisi kurulması planlanmaktadır. Kazı fazlası malzemenin yeterli olmaması veya ihtiyacı karşılamaması durumunda ihtiyaç duyulacak hazır beton, ruhsatlı hazır beton tesisinden satın alma yöntemi ile karşılanacaktır. Ek bir malzeme ocağı kurulmasına gerek yoktur. V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi, Söz konusu proje için yıllık m 3 kapasiteli konkasör tesisi (kırma-elemeyıkama) ve yıllık m 3 kapasiteli beton santrali tesisi kurulması planlanmaktadır. Ek bir malzeme ocağı kurulmasına gerek yoktur. V.1.11.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları, Proje alanında, yıllık ton kapasiteli konkasör tesisi (kırma-eleme-yıkama) ve yıllık ton kapasiteli beton santrali tesisinde 24 ay, ayda 25 gün ve günde 12 saat çalışılması planlanmaktadır. Ek bir malzeme ocağı kurulmayacaktır. Betonun depolanamamasından dolayı ihtiyaç olduğu zamanlarda üretim yapılacaktır. Konkasör Tesisi ve Beton Santrali nin güneybatısında yaklaşık 400 m mesafede Bahariye köyü'ne ait yerleşimler yer almaktadır. Projede kullanılması planlanan makine ekipmanları Bölüm V.1.2 başlığı altında verilmiştir. 155

159 V.1.12.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları, Konkasör (Kırma-Eleme-Yıkama) Tesisi Sahada yaklaşık 1 hektarlık alanda kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali kurulması planlanmıştır. Konkasör tesisi ve beton santralinin kurulacağı alan regülatör yerinin yaklaşık 50 m güneybatısında planlanmıştır. Konkasör tesisi kapasitesi yıllık m 3 tür. Söz konusu ünitelerin inşaatından çıkan kazı malzemesi, planlanan konkasör tesisinde işletilecektir. İnşaat süresince konkasör tesisinden çıkacak malzeme yine bu alan içerisinde konkasör tesisinin yakınında kurulacak hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilecek ve Pendik Regülatörü ve HES inşaatında kullanılacaktır. Yıllık Kapasite = Tesis Kapasitesi x Malzeme yoğunluğu = m 3 x 2,5 ton/m 3 = ton olacaktır. Yıllık Üretim ton Aylık Üretim ton Günlük Üretim 200 ton Saatlik Üretim 16,6 ton Vardiya Sayısı 1 Yıllık Çalışma Süresi 600(24 ay) Gün/yıl Aylık Çalışma Süresi 25 Gün/ay Günlük Çalışma Süresi 12 Saat/gün Konkasör (Kırma - Eleme Yıkama) Tesisinde Çeneli Kırıcı, Darbeli Kırıcı, Elek ve Yıkama ünitesi yer alacaktır. Tesise getirilecek malzeme ilk olarak kırıcıya girecek ve boyutları küçültülecektir. Boyutları küçültülen malzeme bantlar vasıtasıyla elek ünitesine aktarılacak, konkasör tesisinden geçirilip kırılıp elenerek ebatlarına ayrılan malzeme yıkanarak beton santraline nakledilecektir. 156

160 İŞ AKIM ŞEMASI Konkasör tesisinin kurulacağı alan üzerinde bulunan hafriyatın alınması Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Kırma eleme tesisinin kurulması Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Kazı Malzemesinin Tesise Getirilmesi Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Bunker Kamyon Vasıtasıyla Taşıma Toz Oluşumu Yolların Spreylenmesi Çeneli Kırıcı Bant Konveyör Vasıtasıyla Taşıma Toz Oluşumu Spreyleme İle Bertaraf Elek Bant Konveyör Vasıtasıyla Taşıma Yıkama Beton Santraline Sevk. Şekil 17. Konkasör Tesisi İş Akım Şeması Konkasör tesisine getirilen malzeme uygun boyutlara kırılıp elendikten sonra yıkanır. Burada bulunan malzemeler ikili elekten (double screen) geçirilerek mm olmak üzere boyutlandırma yapılır. Beton imalatında 22 mm den büyük malzeme kullanılmayacağından elek ve birincil kırıcı arasında kapalı devre kurularak 22 mm den büyük malzemelerin küçültülmesi sağlanır mm ve 0-5 mm arasında uygun boyutlara kırılan malzeme beton yapımı için beton tesisine verilecektir. Konkasör (Kırma Eleme-Yıkama) Tesisinin işletilmesi sırasında oluşacak pasa malzemesi kazı fazlası malzeme alanı içerisinde depolanacaktır. Bölüm V.1.3 başlığı altındaki inşaat aşamasında oluşacak toz emisyonunun dağılım tablolarını incelediğimizde, ortaya çıkan değerlerden havada asılı partiküllerin ilk 150 metrede birkaç yönde UVS sınır değeri 60 (µg/m 3 ) de kaldığı, Çöken tozlarda ise

161 metreden önce UVS sınır değer 210 (mg/m 2.gün) nin altına indiği görülmektedir. İnşaat alanında oluşacak toz emisyonunun etki alanı çalışma yapılan alanın 200 m çevresi olup, Pendik Regülatör yeri güneybatısında yaklaşık m mesafedeki en yakın yerleşim yeri olan Kuzuören Mahallesine (Bahariye köyüne ait yerleşimler), Konkasör Tesisi ve Beton Santrali nin güneybatısında yaklaşık 400 m mesafede Bahariye köyü'ne ait yerleşimlere olumsuz etkisi bulunmamaktadır. Bölüm V.1.23 başlığı altındaki tesis alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde, 60 m mesafeden önce gürültü seviyesinin 70 dba sınırının altına indiği görülmektedir. Buna göre tesis alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan ve 60 m çevresidir. Proje kapsamındaki tüm üniteleri ve yakın yerleşim birimlerini gösterir 1/ Ölçekli Topografik Harita ekte verilmektedir (Ek-4). Proje alanının bulunduğu bölgeye ilişkin Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane- Artvin Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı (ÇDP) / tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından onaylanmıştır. Onaylı 1/ Ölçekli ÇDP, Plan Lejantı ve Plan Hükümlerine göre (Ek-6) santral yeri tarım arazisi, cebri boru güzergahı tarım arazisi, iletim tünelinin bir kısmı bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b), bir kısmı tarım arazisi olarak tanımlanmış olup, regülatör yeri ile konkasör tesisi ve beton santrali yeri tarım arazisi olarak tanımlanmış alan, kazı fazlası malzeme sahalarından 1 ve 2 nolu saha yeri tarım arazisi, 3 nolu kazı fazlası malzeme sahası yeri bölgeye özel ürün alanı (bağcılık, çay, fındık v.b) içerisinde kalmaktadır. Söz konusu proje sahası arazi kullanım kabiliyeti açısından incelendiğinde VII. sınıf topraklardan oluşmaktadır. Büyük toprak grupları açısından incelendiğinde ise alanda kırmızı sarı podzolik topraklar yaygındır. Proje alanına ait Arazi Kullanım Haritası ekte verilmektedir (Ek-9). Projeye ilişkin fotoğraflar ekte verilmektedir (Ek-20). 158

162 V Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, Beton Santrali İnşaat çalışmalarının ilk aşaması olan kazı ve dolgu işlerinin belli bir noktaya gelmesinden sonra çeşitli yapıların beton imalatları yapılmaya başlanır. Pendik Regülatörü ve HES projesinin beton işleri beton santralinde yapılacaktır. Sahada yaklaşık 1 hektarlık alanda konkasör (kırma-eleme-yıkama) tesisi ve beton santrali kurulması planlanmıştır. Konkasör tesisi ve beton santralinin kurulacağı alan regülatör yerinin yaklaşık 50 m güneybatısında planlanmıştır. Beton santrali kapasitesi yıllık m 3 olup, inşaat aşamasının bitiminde alandan kaldırılacaktır. Söz konusu beton santralinden çıkan malzeme regülatörün beton işleri için, cebri boru ve tünel beton işleri için ayrıca santral binasının betonarme işleri için kullanılacaktır. Kullanılacak beton miktarları aşağıda verilmiştir. Çimento Miktarı Tablo 63. Pendik Regülatörü ve HES İnşaatı İçin Kullanılacak Beton Miktarları İşin Adı Miktar Regülatör 6000 ton Betonarme Betonu m 3 Çimento Miktarı İletim Tüneli 860 ton BA Betonu 2867 m 3 Çimento Miktarı Santral Binası 1050 ton Betonarme Betonu 3500 m 3 Çimento Cebri Boru 150 ton Betonarme Betonu 500 m 3 Toplam Beton İhtiyacı m 3 Ünite Beton Santrali Yıllık Aylık 1666,6 4166,6 Günlük 66,6 166,6 Saatlik 5,5 m 3 13,8 ton Çalışma Periyodu : 24 ay/yıl, 25 gün/ay, 12 saat/gün, üretim 2 yıl 159

163 1 m 3 beton için 1300 kg/m 3 agrega kullanılırsa; HES inşaatı süresince yani 2 yıl; m 3 için = 1300 kg/m 3 x 2 x m 3 = ton malzeme gereklidir. Projede toplam m 3 kapasiteli beton santrali kurulması planlandığına göre bu malzeme beton ihtiyacı için yeterli olacaktır. Saatlik 5,5 m 3 beton için 7,15 ton, günlük 12 saat /1 gün x 7,15 ton/sa = 85,8 ton/gün agrega malzemesi gerekmektedir. Kazı fazlası malzemenin yeterli olmaması veya ihtiyacı karşılamaması durumunda ihtiyaç duyulacak hazır beton, ruhsatlı hazır beton tesisinden satın alma yöntemi ile karşılanacaktır. Ek bir malzeme ocağı kurulmasına gerek yoktur. Tesis alanında, alan üzerinde bulunan bitkisel toprak ise sıyrılarak alınacak ve arazi düzenlemelerinden sonra üst katman olarak tekrar araziye serilmek amacıyla kazı fazlası malzeme alanında depolanacaktır. Regülatör inşaatı tamamlandığında tesisler işletmeye kapandığında, taşınabilir ekipmanlar sökülüp götürülecek ve sıyrılan bitkisel toprak tekrar yüzeye serilecektir. Şekil 18. Beton Santrali Temsili Görünümü 160

164 İŞ AKIM ŞEMASI Malzemeyi Bunkere Boşaltma Belli Oranda Karıştırma Kullanıcı Üniteye Sevkiyat Şekil 19. Beton Santrali İş Akım Şeması Konkasör tesisinde belli oranlarda kırılarak, sınıflandırılmış malzeme beton santrali bunkerine taşınacaktır. Beton santraline gelecek olan malzemeler burada uygun oranlarda karıştırılarak beton üretimi yapılacaktır. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan kullanma suyu DSİ 7.Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınarak Turnasuyu Nehrinden sağlanacaktır. Beton Santrali-Konkasör Tesisi sahası içerisinde yapılacak olan çökeltim havuzu ile kullanılan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacak veya oluşacak atıksuların alıcı ortama deşarjdan önce nötralizasyonu sağlanarak alıcı ortama verilmesi söz konusu olacaktır. V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, Pendik Regülatörü ve HES projesi kapsamında su ortamında yapılacak çalışmalar, Pendik regülatörünün yapımında batardo ve derivasyon inşaatı sırasında gerçekleşecektir. Derivasyon Kanalı Dereyatağı içerisinde yapılacak olan yapıların kuru bir ortamda yapılmasını sağlamak amacı ile geçici olarak yapılan bir yapıdır. Regülatör ve çökeltim yapılarının yapılması için derivasyon kanalının yapılması zorunludur. Bunun Regülatör ve çökeltim havuzu yapılarının yapılmasından önce derivasyon kanalının ve batardoların yapılması gerekmektedir. Derivasyon kanalı mümkün olduğunca kısa ve Q5 taşkın debisine göre dizayn edilir. Suyu derivasyon kanalına yönlendirmek için dereyatağı kaya ve geçirimsiz malzeme doldurulur (memba batardosu) ve Q5 taşkın kotuna kadar dolgu yükseltilir. Aynı şekilde derivasyon kanalından dereye aktarılan suyun inşaat sahasına gelmesini engellemek amaçlı regülatörün mansabında kaya ve geçirimsiz malzeme ile 161

165 dolgu (mansap batardosu) yapılır Q5 taşkın kotuna kadar dogu yükseltilir. Derivasyon kanalı ve batardoların yapılma süresi 2 gündür. Öncelikle dereyatağına dokunmadan derivasyon kanalı çalışmaları tamamlanarak ertesi gün batardolar yapılması sağlanacaktır. Dolayısı ile dereyatağı içerisinde yapılacak çalışma süresi bir günü geçmeyecek ve suyun bulandırılması çok kısa süreli olacaktır. Batardoların yapılması ile regülatör ve çökeltim havuzu inşaatlarının yapılması sırasında dere yatağındaki suya herhangi bir müdahale yapılmayacaktır. Hafriyat işleminde kullanılacak ekipmanlar ve kazı miktarları Bölüm V.1.1 de anlatılmaktadır. V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, Pendik Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılacak çalışmalar sırasında yamaç denge profilinin bozulmamasına dikkat edilecektir. Proje kapsamında ayrıntılı zemin etüt çalışmaları yapılarak yamaç eğiminden kaynaklanacak heyelanlara dikkat edilecek, gerekli yerlerde toprak kaymasını önlemek için tel kafes ve shotcrete uygulamaları yapılacaktır. V Yeraltı suyuna etkiler, Proje alanı ve yakın civarında yer alan kayaçların çoğunluğu volkanik kökenli olması nedeniyle, az da olsa akifer özelliği taşırlar. Kayaçlardaki çatlak ve kırık sistemleri boyunca yüzey altında topoğrafik eğimin azaldığı yöne doğru yeraltı suyu akışının olabileceği düşünülmektedir. Kontaklardan ve süreksizliklerden gelen sızıntı sular dışında kaynak olarak nitelendirilebilecek yeraltı suyu çıkışı gözlenmemiştir. Genel olarak yeraltı suyu seviyesi, vadilere göre alt kotlarda bulunan akarsuyu beslemektedir. Proje yapıları ile ilişkili olan formasyonlar genelde az geçirimli özellikte olup, formasyonların akifer olma özelliği yoktur. Santral yerinde yeraltı suyu yüzeye yakın olacağı tahmin edilmekte olup, santral yeri kazısında yeraltı suyunun dikkate alınması gerekecektir. Kazı şevlerinin 1 yatay, 3 düşey alınması genelde yeterli olacaktır. V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi inşaatı esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler ve kümülatif değerler Bölüm V.1.3 başlığı altında verilmektedir. 162

166 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi, Proje alanı genel olarak dağlık bir yapıya sahip olup ova bulunmamaktadır. Saha, tarım alanları, riparian vejetasyon ve geniş yapraklı türlerin oluşturduğu ormanlık alanlardan oluşmaktadır. Proje sahasında geniş yapraklı ağaç türleri ve bu türlerin arasında tek tek bireyler halinde Doğu Ladinleri bulunmaktadır. Turna Suyu nun etkisi ile oluşan alanlarda riparian vejetasyonu hakimdir. Tesis yerleri genellikle dere yatağına yakın olup proje alanı civarındaki köy ve mahalle yakınlarında ekili alanlar mevcuttur. Santral binasının yapılacağı alan ile tünel giriş ağzında fındık bahçeleri yer almaktadır. Proje alanı civarındaki ekili alanlar daha çok nehir kenarındaki küçük cep ovalarda yer almaktadır. Bölgedeki ziraat alanlarında ekili-dikili tür ağırlıklı olarak fındıktır. Proje alanında tarım arazilerinin kesin miktarı; inşaat çalışmaları öncesinde yapılacak; harita ve kamulaştırma işlemleri sırasında belirlenecektir. Proje kapsamında İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Ek-22); sayılı Mera Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir sayılı Zeytincilik Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir. -İlgili alanda 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında orman sayılan yerler dışında kalan tarım arazileri için, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu kapsamında işlem yapılacağından,, ilgili kanunun 21. maddesi (a) bendi gereğince, yasal izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmaması gerekmektedir. -Ortaköy Ulubük Mahallesi Turnasuyu deresi üzerinde 10 ton/yıl kapasiteli Yılmaz AKTAŞ a ait alabalık çiftliği bulunmaktadır. Çiftlik çevresel etkilerden (sel, su kanallarının tahrip olması) dolayı üretim faaliyetlerine ara vermiştir. -Balık çiftliğinin kış mevsimsinde en az 50 lt/sn suya, özellikle suların azalmaya başladığı yaz aylarında, elektrik üretimi için suyun kullanılmasının yanında sıcaklık, buharlaşma vb.faktörlerden dolayı, derede su ısısı artacağından, balıkların oksijen eksikliğine maruz kalmamaları için kış mevsimine göre iki katı suya ihtiyaç bulunmaktadır. -Pendik Regülatörü ve HES inşaat ve işletme aşamasında; 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 20. Su Ürünleri Yönetmeliği nin 11 ve 12. maddeleri çerçevesinde alıcı ortama her türlü zararlı maddelerin dökülmesini önleyici tedbirlerin alınarak su kirliliğine 163

167 sebebiyet verilmemesi, sulara boşaltılacak zararlı atıkların Su Ürünleri Yönetmeliğinin 6 sayılı ekinde gösterilen kabul edilebilir değerlere indirildikten sonra alıcı ortama verilmesi, -Alıcı suda çözünerek, su ürünlerine zarar verecek kimyasalların dolgu malzemesi olarak kullanılmaması, sayılı Su Ürünleri kanunu gereği, akarsu üzerinde kurulacak regülatör inşasında su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi ve asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması, baraj gölü, akarsu gibi su ürünleri istihsal yerlerinde farklı amaçlar için kullanılan kanal ve arkların başlangıç kısımlarına uygun bir ızgara veya kafes konulması kaydıyla, söz konusu faaliyetin ilgili kanun gereği su ürünleri ve su kirliliği açısından bir sakınca olmayacağı kanaatine varılmıştır. Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. Proje kapsamında, 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Proje ile ilgili olarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşcere Haritası Ek-5 de verilmiştir. İnceleme Değerlendirme Raporuna göre proje alanı Giresun Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Ordu Orman İşletme Şefliği sınırlarında kalmakta olup, Meşcere işletme şeklinin koru ve Mevcut ağaç cinslerinin Kz (Kızılağaç), Ks (Kestane), Dy (Diğer Yapraklılar) olduğu ayrıca KzDybc2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, b çağ sınıfı, 2 kapalı), KzKscd3(Kızılağaç, Kestane, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd3 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 3 kapalı), KzDycd2 (Kızılağaç, Diğer Yapraklılar, c çağ sınıfı, 2 kapalı), Z (Tarım Arazisi (Tarla, Meyvelik, Sebzelik, Bağlık vs. gibi)), İs (İskan Sahası, Mezarlık) meşceresinde kaldığı belirtilmiştir. Giresun Orman 164

168 Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporuna göre, proje sahasının orman sayılan alanı m 2 iken orman sayılmayan alan m 2 olduğu belirtilmiştir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. Proje kapsamındaki orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, revizyon öncesi Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporunda belirtilen proje sahasının orman sayılan alanı m 2 'dir. Orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, konkasör tesisi ve beton santralinin bulunduğu alanda 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. Proje kapsamında kesilecek ağaç sayısı inşaata başlanmadan önce orman işletme şefliği tarafından belirlenecektir. Orman alanları ile ilgili hususlara IV.2.10 başlığı altında detaylı olarak değinilmiştir. Projenin orman alanlarına muhtemel olumsuz etkileri; orman yangınları, ağaç kesimi ve toz oluşumudur. Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulundurulacak olup, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ilgili madde hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacaktır. Toz oluşumu bitkilerin stomalarının kapanması ve bunu takiben solunum ve fotosentez gibi hayati fonksiyonları yerine getirememesine neden olur. Sonuç olarak bu durum, bitkilerin yapraklarının solmasına ve ilerleyen zamanlarda bitkinin ölümüne yol açabilir. Ancak projenin inşaat aşamasında yapılacak olan kazı işlemleri sırasında tozumanın önlenmesi için arazi spreyleme yöntemiyle sulanacaktır. Ayrıca proje kapsamında ilgili yönetmelik hükümlerine riayet edilecek olup sınır değerler aşılmayacaktır. 165

169 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, Planlanan faaliyetin inşaat süresi 24 ay sürecektir. İnşaat faaliyetleri kapsamında kullanılacak iş makinelerinden kaynaklanacak emisyonlar geçici ve aralıklı olacaktır. Proje alanında ekskavatör, kamyon, yükleyici v.b. ağır iş makineleri kullanılacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması sırasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; kurulacak şantiyede oluşturulacak makine parkının ilgili biriminde veya ruhsatlı izinli benzin istasyonlarında yapılacaktır. Faaliyet alanında kullanılacak araç ve iş makinelerinin sayıları ve tüketebilecekleri yakıt miktarı tabloda verilmiştir. Tablo 64. Faaliyet Alanında Kullanılacak Araç ve İş Makinelerinin Sayıları ve Tüketebilecekleri Yakıt Miktarı Araçlar ve İş Makineleri Adet Max, Çalışma Süresi (saatli_gün) Yakıt Miktarı(Ort.) Araç Gücü(Ort.) Ekskavatör ,9 kg/sa*3 283 kw*3 Loader ,85 kg/sa*2 93,5 kw*2 Kamyon ,7 kg/sa*7 186 kw*7 Delici ,7 kg/sa*2 186 kw*2 Jumbo ,47 kg/sa*3 175 kw*3 Beton pompası ,47 kg/sa*1 175 kw*1 Motopomp ,9 kg/sa*2 283 kw*2 Mobil Vinç ,7 kg/sa*1 186 kw*1 Konkasör ,4 kg/sa*1 205 kw*1 Beton Santrali ,4 kg/sa*1 205 kw*1 Toplam ,88 kg/sa 4572 Kw Faaliyet sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Proje alanında kullanılan iş makinelerinde yakıt olarak dizel yakıtı kullanılacak olup, dizel yakıtının genel özellikleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 65. Motorin Özellikleri Özgül Ağırlık 0,82-0,86 Alt ısıl değer kcal/kg Tutuşma Noktası C C % 85,1 H 2 % 12,6 0 2 % 1,4 5 % 0,9 166

170 1 kg dizel yakıtından oluşacak emisyonlar için EPA AP 42 Section 3.3 Dizel İçin Emisyon Faktörleri aşağıdaki tabloda verildiği şekildedir. Tablo 66. EPA AP 42 Section 3.3 Gasoline ve Dizel Yakıtlar İçin Emisyon İçin Emisyon Faktörleri Katsayilar Parametre Lb/beygir-saat Kg/kw-saat* S0 2 2,O5 x lo -3 0, NO x 0,031 0, CO 6,68 x lo -3 0, PMİO (Toz) 2,20 x lo -3 0, Dönüşüm faktörü olarak 0,608 kullanılmıştır. (Kaynak; EPA AP 42 Section 3.3 Tablo 2.3-1b) İş makinelerinin saatlik tüketimi 372,88 kg/saat olup toplam araç gücü 4572 kw dır. Faaliyet bölgesinde oluşacak toplam emisyonların aşağıdaki tablodaki gibi olacağı tahmin edilmektedir. Tablo 67. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar Toplam Araç Gücü ve Yakıtm Miktarı Yakıt Miktarı 372,88 kg/sa Araç Gücü 4572 kw Parametreler Kg/kw-saat* Hesaplanan Emisyonlar Kg/saat SKHKKY Ek-2 Tablo 2.1. Sınır Değerler Kg/saat S0 2 0, ,015 6 kg/saat NO x 0, ,231 4 kg/saat CO 0, ,05 50 kg/saat PMİO (Toz) 0, ,016 1 kg/saat Hesaplanan bu değerler tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek 2 Tablo 2.1 de verilen "Normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için kütlesel debiler" değerleri ile karşılaştırıldığında, SKHKKY EK 2 Tablo 2.1. de verilen sınır değerleri aşılmadığı için hava kirliliği dağılım modellemesi yapılmamıştır. Faaliyet süresince kullanılacak araçların yakıt sistemleri sürekli kontrol edilecek ve araçların egzoz gazları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü ile Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 167

171 V Su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), Proje kapsamında ihtiyaç duyulacak su; beton yapımında kullanılması gereken su, beton santrali ekipmanlarının yıkanması için gerekli su, konkasör tesisinde malzemenin yıkanması için gerekli olan su ile tozumanın önlenmesi için gerekli olan su DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehri nden temin edilecektir. Personel için gerekli olan içme suyu, çevrede bulunan kaynaklardan ve yerleşim yerlerinden karşılanacak olup, kullanma suyu gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehrinden karşılanacaktır. Ordu Belediyesi'nden alınan yazı Ek-19 da verilmiştir. Gerek duyulması halinde personelin içme ve kullanma suyu ihtiyacı firma tarafından piyasada satılan izinli ve ruhsatlı petsu ve damacanalar ile sağlanacaktır. Projenin inşaat aşamasında başlıca su kullanımı noktaları şöyledir; a) Beton Santralinde normal betonun hazırlanmasında kullanılması gereken su ile Beton Santralinde ekipmanlarının (transmikser, pompa vb.) yıkanması için gerekli su, b) Konkasör tesisinde agrega (kum-çakıl) malzemesinin yıkanması için gerekli su, c) Tozumanın önlenmesi amaçlı spreyleme suyu, d) Personel için içme-kullanma amaçlı su olacaktır. a) Beton Santralinde Normal Betonun Hazırlanmasında Kullanılması Gereken Su ve Beton Santrallerinde Ekipmanlarının (Transmikser, Pompa vb.) Yıkanması İçin Gerekli Su Proje kapsamında gerekli olan betonun imalatı için yaklaşık 13,3 m 3 /sa, 160 m 3 /gün su tüketimi söz konusu olacaktır. Beton hazırlanmasında kullanılacak su çimento ile hidratasyon sağlayarak beton yapısında kalacağı için atıksu olarak geri dönmesi söz konusu olmayacaktır. 168

172 Tesiste beton mikserlerinin ve transmikserlerin vb. yıkanması yıkama alanında yapılacaktır. Yıkama alanı beton mikserinin ve transmikserin sığabileceği ende, boyda olacaktır. Yıkama alanında oluşan yıkama suyu çöktürme havuzuna gönderilecektir. Beton üretiminden açığa çıkacak atık su ise tesis içinde çöktürme havuzunda bekletilerek prosese yeniden kazandırılacak ve/veya inşaat çalışmalarında sulama amaçlı kullanılacaktır. Beton mikserinin yıkanması için günlük 1 m 3 su kullanılması düşünülmektedir. Transmikserin yıkanması işlemi için ise; Günde her bir araç için 0,5 m 3 su kullanılacağı düşünülmektedir. b) Konkasör Tesisinde Agrega (Kum-Çakıl) Malzemesinin Yıkanması İçin Gerekli Su Hafriyat malzemesi konkasör tesisinde uygun boyutlara getirildikten sonra beton agrega ihtiyacında kullanılacaktır. Kazı fazlası malzemenin yeterli olmaması veya ihtiyacı karşılamaması durumunda ihtiyaç duyulacak hazır beton, ruhsatlı hazır beton tesisinden satın alma yöntemi ile karşılanacaktır. Proje kapsamında gerekli olan agrega ve çimento malzemesi dışarıdan hazır olarak tesise getirilecektir. Konkasör tesisinde agrega malzemesinin yıkanması için yaklaşık 5-10 m 3 /gün su tüketimi söz konusu olacaktır. Agregaların yıkanması ile açığa çıkacak atık su ise tesis içinde çöktürme havuzunda bekletilerek prosese yeniden kazandırılacak ve/veya inşaat çalışmalarında sulama amaçlı kullanılacaktır. c) Tozumanın Önlenmesi Amaçlı Spreyleme Suyu İnşaat aşamasında tozlanmayı önlemek için yapılacak spreyleme çalışmalarında kullanılacak olan su miktarı kesin olarak belirlenememekle birlikte, kazı yapılacak ya da hafriyat malzemesinin döküleceği alanlarda toprak üst tabaka örtüsünün %10 nemli kalmasını sağlayacak şekilde ve malzemesinin taşınması sırasında yolların arazöz ile sulanması aşamasında ve konkasör tesisinde tozun önlenmesi amacıyla, bantlar üzerine kurulacak nozzle (fıskiye) elemanları ile pulvarize (toz önleyici sistem) sistemde spreyleme için yeterli miktarda sulama gerçekleştirilecektir. Bölgede yağışlı günlerin dışında uygulanacak bu işlem için günlük ortalama 15 m 3 /gün su tüketiminin olacağı öngörülmektedir. 169

173 Saha içerisinde tozumayı önlemek amacıyla yapılacak spreyleme çalışmalarında kullanılacak su buharlaşarak kaybolacağı ve konkasör tesisinde kullanılacağı için atıksu oluşumu söz konusu olmayacaktır. d) Personel İçin İçme-Kullanma Amaçlı Su Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında toplam 40 kişi çalıştırılacaktır. Hesaplamalarda kişi başına günlük ortalama su tüketimi 150 litre ve kirlilik yükü 54 g BOI olarak kabul edilmiştir. Kullanma suyu ihtiyacı = kişi x ort.su tüketimi = 40 x 150 = lt/gün Toplam kirlilik yükü = kişi x ort.kirlilik yükü = 40 x 54 = g BOI/gün Personel tarafından kullanılan suyun %100 ünün atıksu olarak geri döneceği kabulü ile, Atıksu miktarı = kullanma suyu ihtiyacı x intikal yüzdesi = lt/gün x 1,0 = lt/gün (6 m 3 /gün) olacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak 40 personelden kaynaklı günlük 6 m 3 atıksu oluşacaktır. Proje kapsamında oluşacak atık su çalışacak personel tarafından tüketilen suların tamamının atık suya dönüştüğü varsayılarak 6 m 3 /gün olacaktır. Tablo 68. Evsel Nitelikli Atık Suların Bazı Tipik Özellikleri Parametre Konsantrasyonları (g/kişi-gün) Kirlilik Yükü BOİ x 54 = 2160 g BOI/gün KOİ l,6 l,9 x BOİ 1,9 X 2160= 4104 g KOI/gün Toplam Organik Karbon 0,6 1,0 x BOl 1 x 4104= 4104 g TOC/gün Askıda Katı Madde x 220= 8800 g/gün Klorür x 40= 320 g/gün Toplam Azot x 40= 480 g / gün Serbest Amonyak 0,6 x Toplam N 0,6 x 480=288 g/gün Toplam Fosfor 0,6 4,5 4,5 x 40= 180 g /gün İnorganik (Polifosfat) 0,7 X P 0,7 x 180= 126 g/gün Transmikserler betonu boşalttıktan sonra araç içerisinde kalan betonun kurumasını önlemek için transmikserin su deposunda bulunan su transmiksere boşaltılacak ve santral alanına kadar yıkanması sağlanacaktır. 170

174 Havuzda yıkama işlemleri sonrasında çöken malzeme ise beton yapımında kullanılan malzeme ile aynı özelliklerde olup tekrar beton yapımında kullanılacağı için bu kapsamda atıksu oluşmayacaktır. Beton Santrali ekipmanların yıkanması sonucu oluşan su çökeltme havuzuna verilerek içindeki çökelim sağlandıktan sonra sisteme geri devir ettirilerek tekrar kullanımı sağlanacak ya da 2. bir alternatif olarak beton santralinden çıkan atıksular için Biyolojik arıtma tesisi kurulacaktır. Biyolojik Arıtma Tesisi ( Atıksuların Nötralizasyonu ); Bir çok endüstriyel proses asidik veya alkali ortamlarda gerçekleştirilmektedir. Bu tür faaliyetler sonucunda oluşan atıksu karakterlerinde ph değerleri çok düşük veya çok yüksek olabilmektedir. Bu durum ise atıksuyun deşarj edildiği alıcı ortamdaki mevcut ekolojik dengenin bozulmasına ve var olan canlı türlerinin zarar görmesine yol açmaktadır. Atıksulann alıcı ortama verilmeden önce ph : 6-9 (S.K.K.Y.) aralığına getirilmesi gereklidir. Biyolojik arıtma tesislerinde, optimum biyolojik aktivite ph arasında sağlanır. Eğer ph aralığı uygun değilse asit veya baz ilave edilerek şartlar düzenlenir. Bu işlem antma öncesi bir nötralizasyon tankı (karıştırmalı reaktör) ile gerçekleştirilir. Asit veya baz tanklarından nötralizasyon tankına pompalanacak dozlar, daha önce laboratuar çalışması ile birim hacimdeki atıksu başına olarak belirlenir. Nötralizasyon tankından çökeltim havuzuna gelen sular ph: 6-9 (S.K.K.Y.) aralığına getirilmiş olup belli aralıklarla alıcı ortama verilir. Çöken çamur ise sisteme geri devir ettirilerek tekrar kullanımı sağlanacaktır. Biyolojik arıtma proseslerinde (Aerobik- Anaerobik) biyokimyasal reaksiyonlar sonucu oluşan C02 ve UYA leri (HCOOH, CH3COOH, C2H5COOH, C3H7COOH, C4H9COOH C5H11COOH) gibi asidik karakterli maddeler ortamın ph sını düşürerek mikrobiyal faaliyetlerin inhibe olmasına yol açar. Dolayısıyla böyle durumlarda tamponlayıcı maddelerin yeterli olması istenir. Biyolojik arıtma sistemleri için arıtılacak suyun alkalinite değeri yukarıda oldukça önemlidir. Tamponlama kapasitesi yüksek olan atıksularda ph salınıım kontrol altında olacağı için arıtma verimi de düşmeyecektir. Beton Santrali-Konkasör Tesisi sahası içerisinde yapılacak olan çökeltim havuzu ile kullanılan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacak veya oluşacak atıksuların alıcı ortama deşarjdan önce nötralizasyonu sağlanarak alıcı ortama verilmesi söz konusu olacaktır. Söz konusu çökeltim havuzu 100 m 3 (5m x5m x4m) hacimli olarak planlanmaktadır. 171

175 Projede beton santralinde beton için gerekli olan su, konkasör ünitesinde malzemenin yıkanması için gerekli olan su ve iletim tüneli inşaasında tozumanın önlenmesi için gerekli olan su, çökeltim havuzlarında bekletilerek havuzun üst kısmında dinlenmiş ve askıda katı maddeden arındırılmış olan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacağından (beton işleri, inşaat çalışmaları, sulama amaçlı vs.) atık su olarak geri dönmeyecektir. Çalışan personelden kaynaklı oluşacak evsel nitelikli sıvı atık miktarı inşaat aşamasında 6 m 3 /gün ve işletme aşamasında 1,5 m 3 /gün olarak hesaplanmıştır. Personelden kaynaklanacak evsel nitelikli sıvı atıklar, fosseptikte biriktirilerek belirli periyotlarla yatırımcı firmanın imkanlarıyla vidanjör ile çektirilerek ücreti mukabilinde Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine boşaltılarak bertaraf edilecektir. Söz konusu fosseptik planı ve Ordu Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. İnşaat aşamasında tesiste çalışan personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılacak olan; sızdırmaz fosseptikte toplanacaktır. Sızdırmasız fosseptiğin yaklaşık 50 m 3 hacimli olması planlanmakta olup, 7 günde dolacağı hesap edilmiş olup, yaklaşık 7 günde bir vidanjör vasıtası ile çekilerek Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine götürülerek bertaraf edilecektir. Atıksu bertarafı sonucunda alınan belgeler denetimler sırasında görevlilere beyan etmek üzere beş yıl süre ile saklanacaktır. Proje kapsamında oluşacak atıksuların bertarafında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik; tarih ve sayılı) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Söz konusu projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus, SKKY i Tablo 1 değerleri (radyoaktivite değerleri hariç) esas alınarak çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesi yapılmış olup, analiz sonuçları Ek-18 de verilmiştir. Söz konusu proje enerji üretmek amacıyla planlanmıştır. İnşaat aşamasında açığa çıkan çevresel etkiler; Projenin inşaat çalışmaları süresince geçici olacak olup, işletmeye geçilmesi ile bitecektir. 172

176 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında; 1- Çalışanların günlük ihtiyaçlarının karşılanması sonucu oluşacak evsel nitelikli atıklar, 2- Kazı çalışmaları sonucu açığa çıkacak pasa ve hafriyat atıkları, 3- Çöktürme Havuzu, Tünel Sızma Sularını Dinlendirme Havuzu dip çamuru 4- İnşaattan kaynaklı katı atıkların oluşumu, 5- Projenin inşaat aşamasında oluşabilecek tıbbi atıklar 1-Evsel Nitelikli Katı Atıklar Projenin inşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atıklar oluşacaktır. İnşaat aşamasında 40 kişi, işletme aşamasında 10 kişi çalışacak olup; günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,28 8 kg/kişi-gün değeri kullanılarak aşağıdaki şekilde hesaplanmıştır. İnşaat Aşaması : Bir kişinin günlük ürettiği katı atık miktarı = 1,28 kg/kişi-gün Çalışan personel sayısı = 40 kişi Katı Atık Miktarı = 1,28 kg/kişi/gün x 40 kişi = 51,2 kg/gün katı atık oluşmaktadır. Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları, plastik, cam, büro atıkları (kağıt vb.) türü atıklar bulunacaktır. Oluşacak evsel nitelikli bu atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi'nin imkanlarıyla Ordu Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Söz konusu Ordu Belediyesi ile yazışmalar yapılmış olup, alınan yazı Ek-19 da verilmektedir. 8 (Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Atık Yönetimi Eylem Planı ). 173

177 Katı atıkların toplanması, biriktirilmesi ve uzaklaştırılması Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere yapılacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği gibi; denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara ve çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesi yasaktır. Bu sebeple oluşacak katı atıklar (metal, cam, plastik, kağıt vb.), biriktirme kaplarında niteliklerine göre ayrı ayrı toplanarak görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde kapalı özel araçlarla taşınacaktır. Atıkların biriktirildiği kaplar sürekli olarak kapalı tutularak kemirici hayvan ve haşerenin önlenmesi sağlanacaktır. Bu kaplar uygun aralıklarla dezenfekte edilerek tekrar kullanıma sunulacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışacak personelin yemek ihtiyacı vb. durumlarda herhangi bir nedenle bitkisel yağ oluşması durumunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince, sızdırmaz, iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı kaplarda biriktirilecek ve lisanslı taşıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Faaliyet süresince, tarih ve sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Başbakanlık Genelgesi ve diger mevzuatların ilgili hükümlerine uyulacaktır. 2-Hafriyat ve Pasa Atıkları Proje kapsamında yer alan tesislerin inşaatı öncesinde arazinin hazırlanması ve temel kazısı çalışmaları yapılacaktır. Bu çalışma kapsamında öncelikle yüzeydeki bitkisel toprak sıyrılacaktır. Yapılacak kazı çalışmaları neticesinde hafriyat atığı oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat çalışmaları sonucunda bitkisel toprak, santral ve ünitelerin kazı çalışmaları sırasında oluşacak hafriyat atığı malzemeler ve konkasör tesisinde oluşan pasa malzemeleri inşaat alanı dışındaki alanlara rastgele atılmasını önlemek amacıyla kamyonlara yüklenerek proje kapsamında belirlenen kazı kazı fazlası malzeme depo sahalarına taşınacak ve burada geçici olarak depolanacaktır. Daha sonra inşaat aşamasının bitiminde tesislerin alandan kaldırılmasıyla birlikte restorasyon çalışmaları kapsamında arazi tesviyesi için kullanılacaktır. 174

178 Proje kapsamında yapılacak olan arazi hazırlama çalışmaları sırasında oluşacak olan hafriyat malzemesinin bir kısmı beton agrega malzemesi olarak bir kısmı ise inşaat aşamasında yol düzenlemeleri, duvar arası desteği, arazinin düzeltilmesi (çukurluk kısımlarının doldurulması) gibi işler için kullanılacaktır. Geriye kalan işe yaramayan hafriyat malzemesi ise seçilen depo sahalarında depolanacaktır. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Depolama alanlarına dair taşkın analiz raporu ve gerekçe raporu Ek-13'te verilmiştir. Faaliyet alanı çevresindeki akarsular ve mevsimsel akış gösteren kuru dere yatakları zarar görmeyecek, dere yataklarına pasa malzeme vb. atıklar atılmayacak ve oluşabilecek çevre kirliliği engellenecektir. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama alanları için, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren ve Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 No lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. 3-Çöktürme Havuzu, Tünel Sızma Sularını Dinlendirme Havuzu Dip Çamuru Beton Santrali-Konkasör Tesisi sahası içerisinde yapılacak olan çökeltim havuzu ile kullanılan suların tekrar geri kazanılarak yeniden kullanılması sağlanacak veya oluşacak atıksuların alıcı ortama deşarjdan önce nötralizasyonu sağlanarak alıcı ortama verilmesi söz konusu olacaktır. Söz konusu çökeltim havuzu 100 m 3 (5mx5mx4m) hacimli olarak planlanmaktadır. Nötralizasyon tankından çökeltim havuzuna gelen sular ph: 6-9 (S.K.K.Y.) aralığına getirilmiş olup belli aralıklarla alıcı ortama verilir. Çöken çamur ise sisteme geri devir ettirilerek tekrar kullanımı sağlanacaktır. Tünel Sızma Sularını Dinlendirme Havuzu tabanında birikecek malzeme, tabandan sıyrılarak alınacak ve proje alanı içerisinde arazinin iyileştirme çalışmalarında kullanılacaktır. 4- İnşaattan Kaynaklı Katı Atıklar İnşaat çalışmaları esnasında, kalıplık kereste artıkları, çimento ambalaj kağıdı, inşaat demiri, demir boru, beton ve enjeksiyon artığı malzemeler vb, atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Bu atıklar şantiye alanı içerisinde uygun bölgelerde toplanarak, bunları değerlendiren lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir. Beton ve enjeksiyon atığı 175

179 malzemeler ise dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Bu atıklar kesinlikle atılmayacak ve/veya alıcı ortamlara verilmeyecektir. Ambalaj Atıkları; Proje kapsamında çalışacak personelden ve inşaat malzemelerinden (çimento, boru vs) kaynaklı ambalaj atığı oluşması söz konusudur. Tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan bu atıklar, organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve geri dönüşümleri için lisanslı firmalara verilecektir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ömrünü Tamamlamış Lastikler; Projenin inşaatı için kullanılacak olan iş makinalarının lastik değişimleri yeterli altyapıya sahip olan yetkili servislerde gerçekleştirilecektir. Ancak araç ve iş makinelerinin lastiklerinin şantiye sahasında değiştirilmesinin gerekmesi halinde oluşacak atık lastiklerin geri kazanımı esas alınacak; geri kazanım ve bertaraf işlemleri, hava, su, toprak, bitki ve hayvanlar üzerinde tehlike yaratmadan, ses ve koku yoluyla çevreye herhangi bir olumsuz etkide bulunmadan ve doğal çevre ile koruma alanlarına zarar vermeden yapılacaktır. Ayrıca, ömrünü tamamlamış lastikler hangi sebeple olursa olsun vadi veya çukurlarda dolgu malzemesi olarak kullanılmayacak, katı atık depolama tesislerinde depolanmayacak, ısınmada kullanılmayacak, gösteri ve benzeri fiilleri kapsayacak şekilde her ne amaçla olursa olsun yakılmayacaktır. 5-Tıbbi Atıklar 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu nun 180. maddesine göre, 100 den 500 e kadar işçi istihdam edecek olan işyerlerinde bir revir kurulması zorunludur. Personelin ilk yardım ihtiyaçları için şantiye binasında ilk yardım dolabı bulundurulacaktır. Revir ünitesi kurulmayacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahaleleri dışında en yakın sağlık ocağı, hastane gibi sağlık kuruluşlarından faydalanılacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin, şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahalesi gibi durumlarda şantiye binasında bir miktar tıbbi atık oluşması muhtemeldir. Oluşacak tıbbi atıklar tarih sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbî Atıkların 176

180 Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak diğer tüm atıklardan ayrı olarak toplanarak bertarafı sağlanacaktır. Çalışma alanında ve santral alanında tehlikeli atıkların (atık yağlar, tıbbi atıklar vb.) oluşması durumunda emniyetli ve uluslararası kabul görmüş standartlara uygun konteynırlar içerisinde geçici olarak muhafaza edilecek ve lisanslı araçlar vasıtasıyla lisanslı tehlikeli atık geri kazanım veya bertaraf tesisine gönderilecektir. Faaliyet süresince tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, GÜRÜLTÜ MİKTARI Ordu ili, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi üzerinde GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. tarafından MWm MWe kurulu güce sahip Pendik Regülatörü ve HES ve bu tesise malzeme temini amacıyla konkasör tesisi (kırma-elemeyıkama) ve beton santrali yapılacak olup inşaat çalışmaları esnasında kullanılan makinelerden dolayı gürültü oluşacaktır. Aşağıda yapılan hesaplamalarda tüm makinelerin aynı anda kullanıldığı varsayılmıştır. İnşaat aşamasında kullanılan makinelerin ses güç düzeyleri motor güçleri kullanılarak hesaplanmış ve aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 69. Ses Güç Düzeyleri Makine Miktarı (Adet) Gürültü Seviyesi (dba) Ekskavatör Loader Kamyon Delici Jumbo Beton pompası 1 97 Motopomp Mobil Vinç Konkasör Beton Santrali *Kaynak: tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Açık alanda kullanılan Teçhizat tarafından oluşturulan çevredeki gürültü emisyonu ile ilgili yönetmelik 177

181 LwT = 10Log 10 ( Lwi/10)... Formül-1 (Toplam Ses Gücü Düzeyi) LwT = 10log [ (1 105/10 ) + (10 105/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 105/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + (10 101/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 105/10 ) + (10 105/10 ) + (10 105/10 ) + (10 105/10 ) + (10 97/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) + (10 101/10 ) + ( /10 ) + ( /10 ) ] LwT=116,38 db Her bir kaynakta oluşan ses gücü düzeyinde uzaklığa göre oluşacak azalma miktarı aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır. L pt = L wt + 10 Log (Q/A)... Formül-2 (Toplam Ses Basınç Düzeyi) A= 4 π r 2 Q= yönelme katsayısı(arazi tipine göre Q = 1) L pt = L wt + 10 log (Q/A) Yukarıdaki hesaplamalar sonucunda oluşturulan mesafeye göre ses basınç düzeyi grafiği aşağıda verilmiştir. Tesis inşaat aşamasında kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı Hz. olduğundan, her bir noktanın ses basıncı düzeyi, yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Bu durumda L pt = L gündüz kabul edilebilmektedir. Tablo 70. Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı Mesafe LPT Mesafe LPT

182 İnşaat Aşamasında Meydana Gelen Ses Gücü Düzeyi m 120 Ses Gücü Düzeyi (dba) Mesafe (m) İnşaat Aşamasında Meydana Gelen Ses Gücü Düzeyi m Ses Gücü Düzeyi (dba) Mesafe (m) Grafik 7. İnşaat Sırasında Oluşan Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23 gereğince; şantiye alanı çevresel gürültü düzeyleri L gündüz cinsinden Tablo 5 deki sınır değerleri aşamaz. Tablo 71. Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Faaliyet Türü (yapım, yıkım ve onarım) L gündüz (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer Kaynaklar 70 Söz konusu proje yukarıdaki tabloda Diğer Kaynaklar içerisinde değerlendirilmiştir. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23, 1.bendinin a fıkrasında belirtilen ve Ek VII de verilen Tablo-5 te ki Şantiye alanı için Çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba olarak tanımlanmıştır. Tesis alanından kaynaklanacak gürültü seviyesinin modellemesine ait mesafelere göre gürültü seviyesi tablosu incelendiğinde 60 m mesafeden önce gürültü seviyesinin

183 dba sınırının altına indiği görülmektedir. Buna göre tesis alanında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak gürültünün etki alanı tüm makinaların aynı anda çalıştığı varsayıldığında çalışma yapılan alan ve 60 m çevresidir. Dolayısıyla Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23, 1.bendinin a fıkrasında belirtilen Şantiye alanı için Çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba yı aşmamalıdır. Bu değer, tarih ve sayılı Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ve Ek VII de verilen Tablo-5 çerçevesinde gürültü yönünden olumsuz etkilenmesi söz konusu değildir. Ayrıca ünitelerin inşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacak ve en yakın yerleşim yerlerinin gürültüden etkilenmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Aynı zamanda yukarıda yapılan hesaplamalarda tüm makinelerin aynı anda kullanıldığı varsayılarak maksimum hesaplama yapıldığından gürültü seviyesi 60 metre bulunmuştur. Fakat tüm ünitelerin inşaat aşaması birlikte başlamayacağı için söz konusu gürültü seviyeleri de 60 metrenin daha da altına düşecektir. Zaten, HES inşaatı geçici olup işletme aşamasına geçileceği için de ünitelere en yakın yerleşim yerleri gürültü oluşumundan kısa süreli etkilenecektir. Fakat bu etkinin de gerekli önlemler alınarak minimum seviyede tutulması sağlanacaktır. Projede en yakın yerleşim birimleri; Pendik Regülatör yeri güneybatısında yaklaşık m mesafedeki Kuzuören Mahallesi (Bahariye köyüne ait yerleşimler) dir. Pendik HES yerinin batısında yaklaşık 60 m mesafedeki Çatak Mahallesi (Hürriyet köyüne ait yerleşimler) dir. Tünel güzergahına en yakın yerleşimler ise, yaklaşık 30 m mesafede batısında bulunan Bahariye köyü ile yaklaşık 20 m mesafede doğusunda bulunan Gerce köyüne ait yerleşimlerdir. Tünelde yapılan çalışmalar kapalı ortamda kalacak olup, gürültü kirliliğinin bu köyleri olumsuz etkilemeyeceği düşünülmektedir. Ancak tünel içinde yapılacak gevşetme patlatmalarının vibrasyon ve titreşim etkilerinin yakındaki hanelere rahatsızlık vermemesi için gerekli tedbirler alınacak, gecikmeli kapsül kullanımı ve özellikle yerleşimlerin altında-yakınlarına yapılacak tünel kazı-patlatmalarında düşük miktarda patlayıcı madde kullanılarak etkileşim önlenecektir. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, Proje kapsamında, arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında yaklaşık 40 kişi, işletme aşamasında ise yaklaşık 10 personel çalışacaktır. İnşaat süresi olan 2 yıl boyunca çalışacak işçilerin bir kısmı yöre halkından temin edilecektir. Çalışacak olan personelin her türlü teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları için yemekhane, mutfak, soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye idari ve teknik büroların yer aldığı sadece regülatör alanında inşaat döneminde geçici olarak şantiye kurulması planlanmaktadır. 180

184 V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, Proje kapsamında Peyzaj Onarım Planı Raporu hazırlanmış olup Ek-16 da verilmiştir. Proje kapsamında yapılacak kazılarda, kazı sırasında yüzeyden alınacak olan bitkisel toprak tabakası peyzaj çalışmalarında yüzey kaplaması amaçlı olarak kullanılmak üzere şantiye alanı içerisinde uygun yerlerde biriktirilmelidir. Pendik Regülatörü ve HES Projesi için yapılacak olan kalıcı yapılarda orman örtüsünün nispeten perdeleme etkisi yaratması ile birlikte söz konusu proje yapıları proje alanı yakın çevresindeki mevcut yol güzergâhlarından görüneceğinden, bu güzergahlarda perdeleme amaçlı bitkilendirme yapılmalıdır. Proje alanı ve yakın çevresinde önemli bir turistik güzergah bulunmamakla birlikte, HES alanına ulaşan mevcut yollarda HES yapılarının görünürlüğünün kırılması amacıyla HES yapılarının görünür olduğu yolun belirli kısımlarında perdeleme amaçlı bitkilendirme, HES yapılarının görünür olduğu diğer alanlarda ise topografya ve toprak durumuna göre mevcut bitki örtüsünün korunması ve iyileştirilmesi çalışmaları yapılacaktır. HES inşaatı sırasında müdahale edilecek dere yataklarında inşaat sonrası onarım çalışmaları yapılacaktır. Öte yandan yine dere yataklarında erozyon önleme amaçlı olarak bitkilendirme çalışmaları yapılacaktır. Bu amaçla doğal peyzajda belirtilen işlevi sağlayan bitkilerden yararlanılacaktır. Biyolojik ve teknik onarım kapsamında sahanın yeniden bitkilendirilmesi çalışmalarının yoğunlaşacağı grup ağaç ve çalılar olacaktır. Otsu ve çalı grubuna ait doğal bitki örtüsünün rejenerasyon kabiliyeti çok yüksek olmaktadır. Bu bitkiler sahaya herhangi bir insan müdahalesi olmaması halinde doğal yollardan kendilerini kısa zamanda yenileyebilmektedir. V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Söz konusu proje alanının Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünce 2863 sayılı kanun ve ilgili mevzuat kapsamında incelenmesi ve inceleme sonucu rapor oluşturulması gerekliliği bildirilmiştir. Bu kapsamda Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü ve tutanak yazısı Ek-22 de verilmiştir. Buna göre; 181

185 Konuya ilişkin olarak Müdürlüğümüz uzmanlarınca yapılan incelemeler sonucunda Pendik Regülatörü ve HES Projesine ait güzergahlarda 3386 ve 5226 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir taşınmaz kültür varlığına rastlanmamış olup söz konusu projenin uygulanmasında mevzuatımız açısından sakınca bulunmamaktadır. Ancak yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde, durumun en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Müdürlüğümüze bildirilmesi gerekmektedir. Asıl proje güzergahına göre regülatör ve santral yapılacak dere yatağı üzerinde 2863 sayılı yasa kapsamında herhangi bir kültür varlığına rastlanmamıştır. İletim tünehnin geçirileceği güzeırgah üzerinde ise, Aydınlık Köyü nün güneybatısında yer alan Kovunasarkale Tepesi nin, dere yatağı üzerinde vadiye hakim konumu ve yüksek kayalık yapısıyla bir kale yerleşimi olabileceği düşünülmüş, ancak yoğun bitki öırtüsüyle kaplı tepe yüzeyinde yapılan incelemelerde bu görüşü destekleyebilecek, seramik malzeme ya da mimari kalıntı gibi herhangi bir arkeolojik veriye rastlanmadığından bu alanın 2863 sayılı yasa kapsamında kalmadığı kanaatine varılmıştır. Pendik Regülatörü ve HES projesine ilişkin alternatif santral ve regülatör alanları ile iletim tüneli güzergahlarında yapılan incelemelerde de 3386 ve 5226 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir kültür varlığına rastlanmamıştır. Sonuç olarak, Pendik Regülatörü ve HES projesine ilişkin asıl ve alternatif güzergahlarda 3386 ve 5226 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı yasa kapsamında kalan herhangi bir taşınmaz kültür varlığına ya da izine rastlanmadığından anılan projenin uygulanmasında mevzuatımız açısından sakınca bulunmadığı düşünülmektedir. Ancak yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında heırhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde durumun en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Müdürlüğümüze bildirilmesi gerekmektedir. Arazi çalışmaları sırasında, 1/ ölçekli haritada gösterilen proje sahalarının dışında, alternatif regülatör sahasının yaklaşık 150 m. güneyinde, Turnasuyu Deresi üzerinde tespit edilen ve Gerce Köyü, Kayaaltı Köprüsü olarak adlandırılan eski köprünün tesciline ilişkin konu ise ayrıca koruma bölge kurulunda değerlendirilecektir. denmiştir. Proje formülasyonunda alternatif güzergah olarak bahsedilen alan, 2013 tarihli revize fizibilite güzergahı olup projede uygulanacak güzergahın da 2013 tarihli revize fizibilite güzergahı olması nedeniyle tekrar Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün görüşü alınmıştır. Söz konusu görüşte, daha önce yerinde incelemeler sırasında gözlemlenen alanlar olduğu belirtilmiş ve tekrar incelemeye gerek bulunmadığı bildirilmiştir. Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün revize görüşü Ek-22 de verilmiştir. 182

186 Projede yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne haber verilecektir. V Diğer özellikler. Bu bölümde değinilmesi gereken başka husus bulunmamaktadır. 183

187 V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek enerji üretim miktarları, (Santralın çalışma süreleri) Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesi kapsamında yapımı planlanan tesislerden işletme aşamasında kullanılacak olanlar Regülatör, iletim tüneli, cebri boru ve santral binasıdır. Bu birimlerin özellikleri Bölüm II.2 de ayrıntılı olarak verilmiştir. Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesinin inşaatmontaj çalışmalarının 2 yıl içerisinde tamamlanması planlanmaktadır. Faaliyet alanında 24 ay, ayda 25 gün ve günde 12 saat çalışılması planlanmaktadır. V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), Ordu İl Merkezi içme suyu kaynağı olarak Melet Irmağını kullanmaktadır. Ordu İlinde Melet Çayı üzerinde enerji amaçlı olan Topçam Barajı ve HES bulunmaktadır 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çerçevesince Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmıştır (Ek-17). Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulmuş olup, Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu'na göre; Mansap su kullanım hakkı olarak regülatör ile santral arasındaki bölümde 1 adet değirmen ile 1 adet balık çiftliği bulunmakta, tarım arazisi bulunmamaktadır. Ayrıca proje alanında bulunan 288 adet büyükbaş ve 1106 adet küçükbaş olmak üzere toplam 1394 adet hayvan Turnasuyu deresinden sulanmaktadır. Proje alanında İl Özel İdaresi ne ait gerek içme suyu gerekse tarımsal sulama amaçlı herhangi bir tesis bulunmamaktadır. İleriye yönelikte bir planlama çalışması olmadığı ilgili kurumlar tarafından bildirilmiştir (Kaynak:Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu). Su Kullanım Hakları Raporuna göre Balık Üretim İstasyonu ve Değirmen İçin Bırakılacak Toplam Su Miktarı tüm aylarda 180 I/s dir. 184

188 Turnasuyu Nehri üzerindeki Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de detaylı olarak verilmiştir. Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Pendik Regülatörü için belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri yüksek akım dönemi için Ekim=0.77 m 3 /s, Kasım=0.97 m 3 /s, Aralık=0.84 m 3 /s, Ocak=0.71 m 3 /s, Şubat=0.87 m 3 /s, Mart=1,32 m 3 /s, Nisan=1,50 m 3 /s, Mayıs=0.83 m 3 /s, Haziran=0.61 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Eylül aylarını kapsayan düşük akım döneminde tüm aylar için 0.41 m 3 /s olarak önerilmiştir. Pendik Regülatörü için hesaplanan aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması 0.79 m 3 /s, önerilen aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması ise 0.81 m 3 /s dir. Hesaplanan aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalması regülatör yerindeki yıllık ortalama akımın %19.2 sine karşılık gelmektedir. Önerilen çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması ise regülatör yerindeki yıllık ortalama akımın %19.6 sına karşılık gelmektedir. Tablo 72. Pendik Regülatöründen Sonra Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirme Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları Değişken Ekim Kasım Ara. Ocak Şub. Mart Nis. May. Haz. Tem. Ağs. Eyl. Yıl.Ort. Ortalama Q_Can (Önerilen) Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu'na göre belirlenen teessüs etmiş su hakları (değirmen, balık çiftliği, hayvan içme suyu vs.) aşağıdaki tabloda verilmiştir. A Y L A R Tablo 73. Aylara Göre Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) Balık Üretim İstasyonu Su İhtiyacı (l/s) Değirmen İçin Su İhtiyacı (l/s) Hayvan İçme Suyu İhtiyacı (l/s) Balık Üretim İstasyonu, Değirmen ve Hayvan İçme suyu İçin Bırakılacak Toplam Su Miktarı (I/s) Ocak 100,00 80,00 180,00 Şubat 100,00 80,00 180,00 Mart 100,00 80,00 3,60 183,60 Nisan 100,00 80,00 3,60 183,60 Mayıs 100,00 80,00 3,60 183,60 Haziran 100,00 80,00 3,60 183,60 Temmuz 100,00 80,00 3,60 183,60 Ağustos 100,00 80,00 3,60 183,60 Eylül 100,00 80,00 3,60 183,60 Ekim 100,00 80,00 3,60 183,60 Kasım 100,00 80,00 180,00 Aralık 100,00 80,00 180,00 185

189 V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve öneriler 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Kapsamındaki Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çerçevesince Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmıştır (Ek-17). Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulmuş olup, Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında (Ek-17), proje alanında yapılan incelemelerde; köylülerce belirtilen 2 adet değirmen yerinde görülmüştür. Değirmenlerden bir tanesi Gerce köyü köprüsünün 50 m güneyinde yer almakta, tek taşlı ve çalışır durumdadır. İkinci değirmenin ise Turnasuyuna bağlanan bir yan dere üzerinde olduğu ve üzerinden yol geçmesi nedeniyle değirmenden hiç bir iz kalmadığı tespit edilmiştir. Bu değirnem suyunu Turnasuyu deresinden değilde yan dereden almaktadır. Gerce köyünün güneyinde ve Turna suyu deresi üzerinde bulunan ve suyunu bu dereden alan değirmen için gerekli su miktarı 80 lt/s dir. Ayrıca; regülatör ile santral arasında; Ortaköy Ulubük mahallesinde, Turnasuyu Deresi kıyısında 10 ton/yıl kapasiteli alabalık çiftliği bulunmaktadır. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafından, tesislerin taşkından zarar gördüğü için faaliyetlerine ara verdiği bildirilmiştir. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü yazısında, balık çiftliğinin faaliyetlerini yürütebilmesi için yıl boyunca l/s arası suya ihtiyacı bulunduğu belirtilmektedir. Bu su ihtiyacının üst sınırı olan 100 l/s lik debi hesaplamalarda dikkate alınmıştır. Ayrıca proje alanında bulunan 288 adet büyükbaş ve 1106 adet küçükbaş olmak üzere toplam 1394 adet hayvan Turnasuyu deresinden sulanmaktadır. 186

190 V.2.4. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca biyolojik çeşitliliğin devamının sağlanması için gerekli çevresel akış miktarını belirlemek üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından en az doktora yapmış öğretim görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] Ordu İl Merkezi içme suyu kaynağı olarak Melet Irmağını kullanmaktadır. Ordu İlinde Melet Çayı üzerinde enerji amaçlı olan Topçam Barajı ve HES bulunmaktadır. Ordu ili yüzeysel su kaynakları potansiyeli 3046 (hm 3 /yıl) dır. Melet Irmağı Ordu ilinin ana akarsuyu olup, 161 km uzunluğundadır. Kar ve Yağmur sularıyla beslenen Melet Irmağı nın yıllık ortalama debisi 29 m 3 /s dir. Su seviyesinin en yüksek olduğu Eylül ayında 6,89 m 3 /s ye kadar iner. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Arazi gözlemleri ve harita çalışmaları sonucu proje alanı yağış havzasının toprak yapısı, hidrolojik toprak grubu, topografyası, bitki örtüsü gibi etkenler dikkate alınarak yağış-akış eğrisi numarası 82 olarak tespit edilmiştir. Ekosistem Değerlendirme Raporu nun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından onaylanması sonucu uygun gördüğü canlı hayatının devamı için 187

191 gerekli olan çevresel/ekosistem su ihtiyacı ile DSİ 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulan Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında belirlenen teessüs etmiş su hakları ihtiyacı için toplamda bırakılması gereken çevresel/ekosistem suyu dere yatağına bırakılacaktır. Ekosistem Değerlendirme Raporu na Göre; Turnasuyu Nehri üzerindeki Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-15 de detaylı olarak verilmiştir. Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Pendik Regülatörü için belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri yüksek akım dönemi için Ekim=0.77 m 3 /s, Kasım=0.97 m 3 /s, Aralık=0.84 m 3 /s, Ocak=0.71 m 3 /s, Şubat=0.87 m 3 /s, Mart=1,32 m 3 /s, Nisan=1,50 m 3 /s, Mayıs=0.83 m 3 /s, Haziran=0.61 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Eylül aylarını kapsayan düşük akım döneminde tüm aylar için 0.41 m 3 /s olarak önerilmiştir. Pendik Regülatörü için hesaplanan aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması 0.79 m 3 /s, önerilen aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması ise 0.81 m 3 /s dir. Hesaplanan aylık çevresel akış debilerinin yıllık ortalması regülatör yerindeki yıllık ortalama akımın %19.2 sine karşılık gelmektedir. Önerilen çevresel akış debilerinin yıllık ortalaması ise regülatör yerindeki yıllık ortalama akımın %19.6 sına karşılık gelmektedir. Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu na Göre; Mansap Su Kullanım Hakları Raporu, Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü 7. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmış olup Ek-17 de verilmiştir. Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Hakları Raporu Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulmuş olup, Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında (Ek-17) belirlenen su hakkı aşağıdaki tabloda verilmiştir. 188

192 Tablo 74. Pendik Regülatörü İçin Bırakılması Gereken Su Hakkı ve Can Suyu Miktarları A Y L A R Su Hakları Raporu Kapsamında Balık Üretim İstasyonu, Değirmen,Sulama ve İçme Suyu Su İhtiyacı (m 3 /s) Ekosistem Değerlendirme Raporu'nda Önerilen Can Suyu Miktarları (m 3 /s) Pendik Regülatörü İçin Bırakılması Gereken Toplam Değer (m 3 /s) Pendik Regülatör Yeri Onaylı Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ocak 0,18 0,71 0,89 < 3,27 Şubat 0,18 0,87 1,05 < 4,54 Mart 0,1836 1,32 1,5036 < 8,18 Nisan 0,1836 1,50 1,6836 < 9,67 Mayıs 0,1836 0,83 1,0136 < 5,79 Haziran 0,1836 0,61 0,7936 < 3,69 Temmuz 0,1836 0,41 0,5936 < 2,08 Ağustos 0,1836 0,41 0,5936 < 1,21 Eylül 0,1836 0,41 0,5936 < 1,95 Ekim 0,1836 0,77 0,9536 < 3,23 Kasım 0,18 0,97 1,15 < 4,53 Aralık 0,18 0,84 1,02 < 3,20 Yukarıdaki Pendik Regülatörü için bırakılması gereken su hakkı ve can suyu miktarları tablosundan da görüleceği üzere, Ocak-Aralık aylarını kapsayan tüm aylarda yeterli akım mevcuttur. Ortalama akım değerleri ile Pendik Regülatörü için bırakılması gereken toplam can suyu miktarları kıyaslandığında tüm aylarda santralin çalışması mümkün görülmektedir. Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Pendik HES Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-10 da verilmiştir. Doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ve akım gözlem istasyonlarına dair bilgiler Bölüm IV.2.6 başlığı altında verilmiştir. Enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne rapor verilecektir. 189

193 V.2.5. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi) Fiziksel bir engel olarak regülatörler nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Bununla birlikte bazı türler, beslenme ve yuvalama gibi ekolojik isteklerden dolayı derenin alt ve üst kotlarına kısa mesafeli hareketler gösterebilmektedirler. Yaşlı bireyler yumurtlamak için nehrin üst kısımlarına göç ederken gençler daha fazla besin bulabilmek için aşağı kısımlara doğru göç ederler. Bu durum daha sonra tersine devam eder. Fakat regülatör gövdesi bu tür göçleri farklı derecelerde engelleyebilmektedir. Bu nedenle regülatör üzerine kurulacak balık geçitleri bu canlıların alandaki mevcudiyetleri açısından büyük önem taşımaktadır. Pendik regülatör gövdesinde yapılması planlanan balık geçidinde dikkat edilmesi gereken teknik ve biyolojik özellikler aşağıda verilmiştir. a. Uygun olmama ve efektif olmama: Balıkların, yalnızca çayın üst kısımlarına gidilmesine değil nehir aşağıya inişlerine de izin verebilecek bir yapı düşünülmelidir. b. Hedef Türün Seçimi: Balık geçitleri, orayı kullanacak olan türün büyüklüğü ve performansına göre düzenlenmelidir. Türün biyolojik değeri ya da ekonomik önemi göz önüne alınarak bir değerlendirme yapılmalıdır. Bununla birlikte bazı türler nadir olmayabilir fakat nehir ekosistemindeki besin zincirinde çok önemlidir. Proje alanındaki çaylar için indikatör balık türü olan Salmo labrax ın biyolojik ve ekolojik özellikleri göz önüne alınarak geçitlerinin dizayn edilmesi önemlidir. c. Balık Geçitlerinin Erişilebilmesi: Balıklar, çabuk bir şekilde geçiş yapılarını bulabilmelidir. Bundan dolayı akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Genellikle balıklar regülatör taban kısmındaki güçlü türbülanslı bölgelerden dolayı sürüklenip uzaklaşmaktadır. Böyle zonlara ulaşmadan hemen önce balıkların düzenli bir akıntı tarafından yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilemeyecek güçte olması gerekmektedir. Bu akıntı toplam akıntı oranının % 1-5 arasında olmalıdır. Erişebilirlilik önemli bir etkidir. Bir çok balık geçidinin başarısız olması giriş yapılarının yetersizliğindendir. 190

194 Balık geçitlerinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan regülatörlerin alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitlerinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olmalıdır. d. Predatörlerden Korunma: Balık geçitleri ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunmalı ve balıkçılık bu zonlarda yasaklanmalıdır. e. Bakım ve İzleme: Balık geçitleri, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen materyaller gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir ve yapım aşamasında göz ardı edilmemelidir. Pendik regülatör gövdesinde inşa edilecek olan balık geçidinin yukarıda tanımlanan kriterleri göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Balık geçidinin eğimi, basamaklar arasındaki yükseklik, suyun çaprazlama akışı ve düzeni, havuzların derinliği, havuzların hem dibinden hem de üst kısmından su geçişi olması, regülatör gövde alanından suyun alındığı bölmenin yapısı ve büyüklüğü gibi unsurlar bakımından bölgenin balık kompozisyonu açısından uygun bir balık geçidi yapısı yukarıda verilmiş olan özelliklere göre inşa edilebilir. Yukarıda verilen teknik özellikler dikkate alınarak, regülatörün yapısına bağlı olarak değişik tiplerde balık geçitleri (havuzlu geçitler, dikey yarıklı geçitler ters akışlı geçitler, balık asansörleri) bulunmaktadır. Proje bölgesinin regülatör yapıları dikkate alındığında en uygun balık geçidi yapısının havuzlu geçitler olduğu görülmektedir. Bu regülatörde yapılacak balık geçidi planları incelendiğinde, bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özelliklerinin dikkate alındığı görülmektedir. Proje alanındaki önemli türleri açısından yapılan değerlendirmede ortalama uzunluğun 20 cm olduğu görülmektedir. Havuzlar arasındaki geçiş bölmelerinin yükseklik ve enleri istenenden büyük olup balıkların bu bölmelerden geçebilmesi için uygun niteliktedir. Ayrıca balık merdivenlerinin derinliği ve basamaklar arasındaki yükseklik standartları da uygundur. Balık geçit yapısına ilişkin proje, basamaklar arasındaki mesafe ve genel eğimleri açısından da uygun özelliktedir. Pendik regülatörü balık geçit projesi, FAO nun ve DSİ nin öngördüğü koşulları taşımakta olup bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özellikleri açısından yeterli teknik niteliklere sahiptir. 191

195 10 Mart 1995 tarih ve sayılı Resmi Gazete yayımlanarak yürürlüğe giren Su Ürünleri Yönetmeliği nin 8. maddesine göre; Baraj gölü, gölet, set gibi tesisler yapılırken balık geçitleri, asansörleri ve balık perdeleri yapılması zorunludur. Doğal göl, baraj gölü, gölet, ve akarsu gibi su ürünleri istihsal yerlerinden sulama ve diğer amaçlarla yararlanmak için, kullanılan her türlü kanal ve arkların başlangıç kısımlarına uygun bir ızgara veya kafes konulması zorunludur. Bakanlık izni alınmadan, bu gibi yerlerde su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağ, bent, çit ve benzeri engeller kurulması yasaktır denilmektedir. Proje kapsamında bu hususa riayet edilerek balık geçidi yapılacaktır. Söz konusu Balık Geçidi projesi ve mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim Ek-11 de verilmiştir. V.2.6. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, Kati proje aşamasında; Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından onaylanan uzun yıllar aylık ortalama akım değerlerini içeren Pendik HES Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Ek-10 da verilmiştir. V.2.7. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Proje sahasının koruma alanları içerisinde kalıp kalmadığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Korunan Alanlar Haritası ve Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası na göre incelenmiş olup, koruma alanları haritası Ek-8 de verilmiştir. 192

196 V.2.8. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dahil), Bölgedeki yeraltı sularının beslenimi, yağışlarla, yüzeysel akışlarla, yeraltı sularının boşalımı ise kaynaklar ve kuyularla olmaktadır. Su kaynağın kullanılması sonucu, nehir hidrolojisi ve sediment gelişinde, suyun kanala ve tünele alınması nedeniyle değişimler olacaktır. Ancak bu değişimler mühendislik jeolojisi açısından önemli sorunlar oluşturmayacaktır. HES'lerin yapımıyla nehir yatağının, regülatör aksından aşağıdaki kısmında hidrolojik özelliklerinin, dolayısıyla da morfolojik özelliklerinin de değişmesi beklenmemektedir. Regülatör yapısı çayda oluşan katı maddeler için bir süzgeç özelliği göstererek doğal akımlarla taşınan katı maddeleri engelleyerek bu taşınımı durduracaktır. Mansaptaki herhangi bir noktada, o noktaya gelen katı madde miktarı o noktadan koparılan/taşınan miktardan küçük olacağından dere yatağında oyulmalar beklenmemektedir. Bununla beraber taşıma kapasitesi yüksek olan su tünel ile nehir yatağından uzaklaştırılacak böylece nehir yatağı için oyucu bir etki göstermeyecektir. Yine derede taşınımı ve birikimi sağlayan yüksek ve düşük akım değerleri oluşamayacak bu da nehir yatağının morfolojisinin değişmemesini sağlayacaktır. Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Hakları Raporu Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulmuş olup, Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında proje alanında yapılan incelemelerde; köylülerce belirtilen 2 adet değirmen yerinde görülmüştür. Değirmenlerden bir tanesi Gerce köyü köprüsünün 50 m güneyinde yer almakta, tek taşlı ve çalışır durumdadır. İkinci değirmenin ise Turnasuyuna bağlanan bir yan dere üzerinde olduğu ve üzerinden yol geçmesi nedeniyle değirmenden hiç bir iz kalmadığı tespit edilmiştir. Bu değirmen suyunu Turnasuyu deresinden değil de yan dereden almaktadır. Gerce köyünün güneyinde ve Turna suyu deresi üzerinde bulunan ve suyunu bu dereden alan değirmen için gerekli su miktarı 80 lt/s dir. Ayrıca; regülatör ile santral arasında; Ortaköy Ulubük mahallesinde, Turnasuyu Deresi kıyısında 10 ton/yıl kapasiteli alabalık çiftliği bulunmaktadır. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafından, tesislerin taşkından zarar gördüğü için faaliyetlerine ara verdiği bildirilmiştir. Su Kullanım Hakları revize planlama raporuna göre; Mansap su kullanım hakkı olarak regülatör ile santral arasındaki bölümde 1 adet değirmen ile 1 adet balık çiftliği bulunmakta, tarım arazisi bulunmamaktadır. Ayrıca proje alanında bulunan 288 adet büyükbaş ve 1106 adet küçükbaş olmak üzere toplam 1394 adet hayvan Turnasuyu 193

197 deresinden sulanmaktadır. Proje alanında İl Özel İdaresi ne ait gerek içme suyu gerekse tarımsal sulama amaçlı herhangi bir tesis bulunmamaktadır. İleriye yönelik te bir planlama çalışması olmadığı ilgili kurumlar tarafından bildirilmiştir (Kaynak:Mansap Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu). İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü yazısında, balık çiftliğinin faaliyetlerini yürütebilmesi için yıl boyunca l/s arası suya ihtiyacı bulunduğu belirtilmektedir. Bu su ihtiyacının üst sınırı olan 100 l/s lik debi hesaplamalarda dikkate alınmıştır. Sucul hayatın devamı için gerekli olan çevresel akım (telafi, can suyu ) sürekli olarak Turnasuyu Nehri yatağına bırakılacaktır. Turnasuyu Nehri üzerindeki Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi kapsamında; Ekolojik değerlendirme Prof.Dr. Levent TURAN, Hidrobiyolojik değerlendirme Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeolojik değerlendirme Serdar BAYARI tarafından hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler detaylı olarak verilmiştir (Ek-15). Pendik Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılacak çalışmalar sırasında yamaç denge profilinin bozulmamasına dikkat edilecektir. İnceleme alanı öncesinde oluşabilecek riskler ayrıntılı olarak incelenip belirlenmeli ve olası risklere karşı gerekli tedbirler alınarak yapılaşmaya gidilmelidir. Heyelanlı bölgelerde alınabilecek tedbirler genel olarak şu şekildedir: Drenaj, şev yükünü azaltmak, etek kısımda taş dolgu, istinat duvarı, kazıklar, çimento enjeksiyonu, şevin ağaçlandırılması, teraslama gibi çeşitli yöntemlerle heyelanlar için önlem alınabilir. İnceleme alanında ne gibi önlemlerin alınması gerektiği 7269 Sayılı Yasa kapsamında kalan heyelan, kaya düşmesi, çığ, su baskını vb. gibi afet durumları kati proje aşamasında jeolojik-jeoteknik etütlerle ayrıntılı bir şekilde incelenecektir. Proje kapsamında ayrıntılı zemin etüt çalışmaları yapılarak yamaç eğiminden kaynaklanacak heyelanlara dikkat edilecek, gerekli yerlerde toprak kaymasını önlemek için tel kafes ve shotcrete uygulamaları yapılacaktır. 194

198 V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı( tarım alanlarının sulanması v.b.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi ), Bölgedeki yeraltı sularının beslenimi, yağışlarla, yüzeysel akışlarla, yeraltı sularının boşalımı ise kaynaklar ve kuyularla olmaktadır. Su kaynağın kullanılması sonucu, nehir hidrolojisi ve sediment gelişinde, suyun kanala ve tünele alınması nedeniyle değişimler olacaktır. Ancak bu değişimler mühendislik jeolojisi açısından önemli sorunlar oluşturmayacaktır. Özellikle Melet Irmağı yatağında açılan sondaj kuyularından alınan yer altı suyu ölçümleri incelendiğinde hidrolojik eğime bağlı olarak yer altı suyu hareketinin yamaçlardan akarsulara doğru olduğu anlaşılmaktadır. Melet ırmağı akış yukarı kısımlarında volkanik piroklastiklerin kontaklarından, çatlaklarından gelen sızıntı olarak nitelendirilebilecek sular dışında büyük kaynak olarak değerlendirilebilecek yer altı suyu çıkışı gözlenmemiştir. Tablo 75. Ordu ili hidrojeolojik ve jeofizik etütleri Ova Ünitelerin Adı Hidrojeolojik etüt (km 2 ) Jeofizik etüt (nokta adedi) Ova Ova Münferit Ova Münferit Ordu ve Çevresi Çavuşlar Yüceler Yenikent Perşembe Yaylası göleti Cüri Çayı Perşembe-Efirli Ordu barajı Civil deresi Melet ırmağı Ergentürk Toplam Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,

199 Şekil 20. Ordu İl Merkezi ve Yakın Civarının Hidrojeoloji Haritası (1.Karayolu, 2.Kaynak, 3.Kuyu, 4.Kuru-sulu dere, 5.Formasyon sınırı, 6.Yeraltı su tablası ve akım yönü, 7.Alüvyon, 8.Üst kretase yaşlı volkanitler) Tablo 76. Hidrojeolojik Etütü Yapılan Ovaların Etüt ve Tahsisleri Toplamı Ova ve Ünitelerin Adı Alanı İşletme Rezervi (hm3/yıl) Mesudiye Çevresi 921 2,00 İçme kullanma Tahsis Edilen Su Miktarı (hm3/yıl) Belgeli Sanayi Sulama Toplam Tahsis Ordu Çevresi ,00 15,80 1,92 0,26 17,98 Fatsa Çevresi ,00 10,47 0,11 0,04 10,62 Ünye Çevresi ,00 8,59 1,56-10,15 Toplam ,00 34,86 3,59 0,3 38,75 Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,2011 Tablo 77. Ordu Ili Açılmış Sondaj Kuyuları Açılmış Sondaj Kuyuları Kuyu No Amacı Derinlik St.Sv. Dn.Sv. Debi Ordu Merkez Efirli Araştırma 100 m 2,13 41, /5 Ordu Merkez Güzelyalı Araştırma 82 m Su yok Su yok Su yok Ordu Merkez Civil Deresi Araştırma 25 m 2,01 6, /5 Ordu Merkez Damarlı Araştırma 190 m 4,89 95,08 4 1/5 Ordu Merkez Başköy 58208/B Araştırma 125 m 40,40 97, /5 Ordu Merkez Civil Irmağı Araştırma 30 m 3,80 11, /5 196

200 Ordu Merkez Civil Irmağı Araştırma 25 m 3,25 13, /5 Ordu Ünye Günpınar Araştırma 30 m 8,10 11, /5 Ordu Korgan 58188/A Araştırma 115 m Su yok Su yok Su yok Kaynak: Ordu İl Çevre Durum Raporu,2011 Kati proje aşamasında uygun bulunan yerlerde sondaj ve araştırma kuyuları açılacaktır. V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Projenin işletme aşamasında orman örtüsüne zarar verecek herhangi bir kirletici veya ormana yönelik doğrudan bir müdahale söz konusu olmayacaktır. HES projelerinde orman alanlarına etki genel olarak inşaat aşamasında ortaya çıkmaktadır. İnşaat aşamasında ünitelere denk gelen kesimlerdeki orman örtüsü kesilmektedir. İnşaat işlemleri sırasında tüm ünitelerde yapılacak kazı, doldurma, boşaltma ve taşıma işlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonu minimuma indirmek için tedbirler alınacaktır. İnşaat alanında kullanılacak yollar özellikle sıcak ve rüzgarlı havalarda sürekli arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir. Böylece nakliye sırasında olusacak toz emisyonu minimuma indirilecektir. Ayrıca savurma yapmadan yükleme boşaltma yapılacak, kamyonların üzeri inşaat alanı dışındaki nakliye sırasında branda ile kapatılacaktır. İnsaat aşaması süresince Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeligi ne uyulacaktır. İşletme aşamasında orman alanlarına olumsuz bir etki söz konusu olmayacaktır. Olası orman yangınlarına karşı gerekli her türlü koruyucu önlem alınacaktır. Şantiyede muhtemel yangınlara karşı yangın söndürme tüpleri ve malzemeleri (tırmık, kürek, balta, kova vb.) bulundurulacaktır. İşletmede yangın ihtimaline karşı her türlü tedbir alınacak ve ilgili İdare ile ilişki kurulacaktır. Proje alanı ve yakın çevresinde orman yangınları görülmesi durumunda seri bir şekilde Orman İşletme Şefliğine haber verilecek ve gerek görüldüğünde olası yangınlara müdahalede şantiye personeli de görevlendirilecektir. Proje ile ilgili olarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu ve 1/ Ölçekli Meşcere Haritası Ek-5 de verilmiştir. Ancak projede yapılan revizyon dolayısıyla tekrar Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'ne başvuru yapılmıştır. Giresun Orman Bölge Müdürlüğü'nden Revize İnceleme Değerlendirme Raporu beklenmektedir. Proje kapsamında orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, Giresun Orman Bölge Müdürlüğü tarafından verilen İnceleme Değerlendirme Raporunda belirtilen 197

201 proje sahasının orman sayılan alanı m 2 'dir. Orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereği, konkasör tesisi ve beton santralinin bulunduğu alanda 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17. maddesi gereği gerekli izinler alınacaktır. V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje kapsamında İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşünde (Ek-22); sayılı Mera Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir sayılı Zeytincilik Kanunu kapsamında bulunan arazi mevcut değildir. -İlgili alanda 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında orman sayılan yerler dışında kalan tarım arazileri için, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu kapsamında işlem yapılacağından, ilgili kanunun 21. maddesi (a) bendi gereğince, yasal izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmaması gerekmektedir. -Ortaköy Ulubük Mahallesi Turnasuyu deresi üzerinde 10 ton/yıl kapasiteli Yılmaz AKTAŞ a ait alabalık çiftliği bulunmaktadır. Çiftlik çevresel etkilerden (sel, su kanallarının tahrip olması) dolayı üretim faaliyetlerine ara vermiştir. -Balık çiftliğinin kış mevsimsinde en az 50 lt/sn suya, özellikle suların azalmaya başladığı yaz aylarında, elektrik üretimi için suyun kullanılmasının yanında sıcaklık, buharlaşma vb.faktörlerden dolayı, derede su ısısı artacağından, balıkların oksijen eksikliğine maruz kalmamaları için kış mevsimine göre iki katı suya ihtiyaç bulunmaktadır. -Pendik Regülatörü ve HES inşaat ve işletme aşamasında; 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 20. Su Ürünleri Yönetmeliği nin 11 ve 12. maddeleri çerçevesinde alıcı ortama her türlü zararlı maddelerin dökülmesini önleyici tedbirlerin alınarak su kirliliğine sebebiyet verilmemesi, sulara boşaltılacak zararlı atıkların Su Ürünleri Yönetmeliğinin 6 sayılı ekinde gösterilen kabul edilebilir değerlere indirildikten sonra alıcı ortama verilmesi, -Alıcı suda çözünerek, su ürünlerine zarar verecek kimyasalların dolgu malzemesi olarak kullanılmaması, sayılı Su Ürünleri kanunu gereği, akarsu üzerinde kurulacak regülatör inşasında su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi ve asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması, baraj gölü, akarsu gibi su ürünleri istihsal yerlerinde farklı amaçlar için kullanılan kanal ve arkların başlangıç kısımlarına 198

202 uygun bir ızgara veya kafes konulması kaydıyla, söz konusu faaliyetin ilgili kanun gereği su ürünleri ve su kirliliği açısından bir sakınca olmayacağı kanaatine varılmıştır. Denmiştir. Proje kapsamında bu hususlara riayet edilecektir. Proje kapsamında, 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında orman arazisi dışında kalan alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 Sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, Personel için gerekli olan içme suyu, çevrede bulunan kaynaklardan ve yerleşim yerlerinden karşılanacak olup, kullanma suyu gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehrinden karşılanacaktır. Gerek duyulması halinde personelin içme ve kullanma suyu ihtiyacı firma tarafından piyasada satılan izinli ve ruhsatlı petsu ve damacanalar ile sağlanacaktır. Projenin işletme aşamasında 10 personelin çalıştırılması planlanmaktadır. Proje kapsamında işletme aşamasında çalışacak olan personelin teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçlarının (yemekhane, mutfak, soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye, idari ve teknik büro vs.) santral binası içerisinde karşılanması planlanmıştır. V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, Çalışan personelden kaynaklı oluşacak evsel nitelikli sıvı atık miktarı işletme aşamasında 1,5 m 3 /gün olarak hesaplanmıştır. Personelden kaynaklanacak evsel nitelikli sıvı atıklar, fosseptikte biriktirilerek belirli periyotlarla yatırımcı firmanın imkanlarıyla vidanjör ile çektirilerek ücreti mukabilinde Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine boşaltılarak bertaraf edilecektir. Söz konusu fosseptik planı ve Ordu Belediyesi izin yazısı Ek-19 da verilmiştir. 199

203 Personelden kaynaklanacak atık sular tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak santral alanı yanında yapılacak olan; sızdırmaz fosseptikte toplanacaktır. Sızdırmasız fosseptik vidanjör vasıtası ile çekilerek Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine götürülerek bertaraf edilecektir. Proje kapsamında oluşacak atıksuların bertarafında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik; tarih ve sayılı) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesinin işletme aşamasında oluşacak katı atıklar, çalışan personelden kaynaklanan evsel nitelikli katı atıklar ve tesiste yapılacak bakım onarım çalışmaları sırasında oluşacak atıklardır. Bakım onarım çalışmalarından kaynaklanacak atıklar genellikle geri kazanımı mümkün olan demir, plastik vb atıklardır. Oluşacak evsel nitelikli bu atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi'nin imkanlarıyla Ordu Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Söz konusu Ordu Belediyesi ile yazışmalar yapılmış olup, alınan yazı Ek-19 da verilmektedir. İşletme aşamasında 10 kişi çalışacak olup; günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,28 9 kg/kişi-gün değeri kullanılarak aşağıdaki şekilde hesaplanmıştır. İşletme Aşaması : Bir kişinin günlük ürettiği katı atık miktarı = 1,28 kg/kişi-gün Çalışan personel sayısı = 10 kişi Katı Atık Miktarı = 1,28 kg/kişi-gün x 10 kişi= 12,8 kg/gün katı atık oluşmaktadır. 9 (Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Atık Yönetimi Eylem Planı ). 200

204 V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, İşletme aşamasında santral binasının çalışmasından kaynaklı gürültü oluşumu söz konusudur. Santral alanına yaklaşık 60 m uzaklıkta Çatak Mahallesine ait yerleşimler bulunmaktadır. Ancak santral binası kapalı ortamda olduğundan yerleşim yerleri etkilenmeyecektir. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri Proje kapsamında Peyzaj Onarım Planı Raporu hazırlanmış olup Ek-16 da verilmiştir. Pendik Regülatörü ve HES Projesi için yapılacak olan kalıcı yapılarda orman örtüsünün nispeten perdeleme etkisi yaratması ile birlikte söz konusu proje yapıları proje alanı yakın çevresindeki mevcut yol güzergâhlarından görüneceğinden, bu güzergahlarda perdeleme amaçlı bitkilendirme yapılmalıdır. Proje alanı ve yakın çevresinde önemli bir turistik güzergah bulunmamakla birlikte, HES alanına ulaşan mevcut yollarda HES yapılarının görünürlüğünün kırılması amacıyla HES yapılarının görünür olduğu yolun belirli kısımlarında perdeleme amaçlı bitkilendirme, HES yapılarının görünür olduğu diğer alanlarda ise topografya ve toprak durumuna göre mevcut bitki örtüsünün korunması ve iyileştirilmesi çalışmaları yapılacaktır. HES inşaatı sırasında müdahale edilecek dere yataklarında inşaat sonrası onarım çalışmaları yapılacaktır. Öte yandan yine dere yataklarında erozyon önleme amaçlı olarak bitkilendirme çalışmaları yapılacaktır. Bu amaçla doğal peyzajda belirtilen işlevi sağlayan bitkilerden yararlanılacaktır. Biyolojik ve teknik onarım kapsamında sahanın yeniden bitkilendirilmesi çalışmalarının yoğunlaşacağı grup ağaç ve çalılar olacaktır. Otsu ve çalı grubuna ait doğal bitki örtüsünün rejenerasyon kabiliyeti çok yüksek olmaktadır. Bu bitkiler sahaya herhangi bir insan müdahalesi olmaması halinde doğal yollardan kendilerini kısa zamanda yenileyebilmektedir. 201

205 V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi. İşletme aşamasında proje alanında araç yükü oluşmayacaktır. V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, İşletme aşamasında olabilecek en önemli risk de akarsu yatağında, regülatör ile santral arasındaki mesafede yetersiz miktarda su bulunması veya tamamen susuz kalabilmesidir. Elektrik talebinin olmadığı durumda akarsu yatağında akmakta olan suya yönelik olarak herhangi bir müdahale söz konusu olmayacağından dolayı su miktarıyla ilgili olarak herhangi bir risk söz konusu olmayacaktır. Akarsu yatağındaki sucul yaşam bileşenleri yanında karasal ortamların sakinleri olmalarına karşılık değişik amaçlarla akarsu yatağındaki sudan istifade eden formların bu kesimleri ziyaret etmeleri veya sürekli olarak bölgede bulunmaları açısından bırakılacak suyun yaşamsal önemi vardır. Tesis edilen regülatörün gövdesi arkasında şekillenecek su birikintilerinin kesinlikle bir üretim veya süs havuzu şeklinde kullanılmasının gündeme gelmemesidir. Benzer şekilde buralara aşılanabilecek farklı balık türleri akarsu sisteminde çok önemli sorunları da beraberinde getirebilecektir. V Diğer özellikler. Bu bölümde değinilmesi gereken başka husus bulunmamaktadır. 202

206 V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santraline projesinin inşaat aşaması 2 yıl olarak planlanmaktadır. Hazırlık ve inşaat aşamasında çalıştırılması planlanan personel sayısı 40, işletme aşamasında ise 10 kişi dir. İnşaat işlemlerinde çalıştırılacak teknik olmayan personel yöreden karşılanacaktır. Bölgedeki yerleşim birimlerinin nüfusu, inşaat aşamasında çalışacak personel sayısı ve inşaat süresi düşünüldüğünde projenin bölgede önemli bir ekonomik artış ve buna bağlı olarak nüfus hareketi, göç, eğitim, sağlık, kültür ve diğer sosyal ve altyapı hizmetlerinde önemli bir değişiklik oluşturması beklenmemektedir. İşletme aşamasında görev yapması düşünülen personel devamlı istihdam edilmiş olacaktır. İnşaat süresince tüm şantiye gereksinimleri yerel imkanlarla karşılanacak ve bu da yöredeki gıda, giyim, yakacak, yerel ulaşım ve hizmet sektörleri ile genel ticari yaşamı hareketlendirecektir. Pendik HES projesinin devreye girmesi ile yerli ve yenilenebilir bir kaynak olan hidrolik potansiyelimizin bir parçası daha elektrik enerjisi üretimine ve ülke ekonomisine kazandırılmış olacaktır. İnşaat aşamasında proje alanına ulaşım için yeni servis yolları yapılacaktır. Sahada iyileştirilen yollar yörede yaşayan halkın ulaşım ihtiyaçlarını karşılayacak ve yörenin alt yapısını iyileştirecektir. Ancak inşaat işlemleri sırasında kullanılacak malzeme ve ekipmanın temini nedeniyle, inşaat çalışmaları süresince bölge ekonomisine az da olsa olumlu bir etkisi olacaktır. Yerel ve bölgesel ölçekte toplum için potansiyel bir ekonomik büyüme imkanı yaratacaktır. Proje ile önerilen tesislerin gerçekleştirilmesi durumunda, ülkenin enerji ihtiyacına katkıda bulunacaktır. HES Projelerinin yenilenebilir olmaları, yerli doğal kaynak kullanmaları, işletme ve bakım giderlerinin düşük olması, fiziki ömürlerinin uzun oluşu, daha az düzeyde olumsuz çevresel etki yaratmaları, kırsal kesimde ekonomik ve sosyal yapıyı canlandırmaları gibi nedenlerle diğer enerji üretim sistemlerine nazaran üstünlük arz etmektedir. Böylece istihdam açısından da gelişme yaşanacaktır. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış 203

207 (Ek-14) olup, gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; Turnasuyu vadisinde sosyal ve iktisadî hayatın dayandığı geçim etkinliği tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. En önemli ürün kalemleri fındık ve kividir. Ayrıca hayvancılık faaliyeti de pazara dönük üretim kalemlerini içermemekte, hane ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde büyükbaş hayvan beslenmektedir. Bir miktar hanede de arıcılık faaliyeti başlamıştır. Hayvanlar kış aylarında ahırlarda tutulmakta, yaz aylarında ise bir kısım hane hayvanlarıyla birlikte Armutalan, Pangal ve Afaroğlu yaylalarına göç etmektedir. Köylerde mevcut ve her yaz yaylaya çıkarılan büyükbaş hayvan varlığı 2000 civarında olup hanelerin % 80 i yazın yaylalara hayvan çıkarmaktadır. Etki alanındaki köylerde mevcut hanelerin hemen hemen tamamına emekli maaşı girmekte, ayrıca etki alanındaki köylerin çalışma çağı nüfusunun bir kısmı İstanbul a mevsimlik işçilik faaliyeti çerçevesinde gitmektedir. V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi. Proje ile Yaratılan Çevresel Faydalar Hidroelektrik santraller enerji üretimi için uygulanabilecek en temiz sistemlerdir. İşletme aşamasında hava, su ve toprak kirliliği yaratacak bir emisyonu bulunmamaktadır. Sistemin işletme aşamasında çevreye zarar verebilecek bir tehdit unsuru da yoktur. Çevresel Koruma Tedbirleri ve Maliyetler Projenin inşaatında yapılacak çalışmalar sırasında çevre kirliliğine sebep olabilecek toz oluşumu, hafriyat fazlası malzemenin depolanması, katı atıkların ve atık suların toplanması için gereken tedbirlerin alınması yatırımcı firmanın sorumluluğunda olacaktır. Yatırımcı Firma çevre kirliliğini önlemek için ihtiyaç duyulan yatırımları yapacak ve 'Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği', 'Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği', 'Gürültü Kontrol Yönetmeliği' ve 'Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nde verilen sınır değerlere ve kurallara uymakla yükümlü olacaktır. Belediyeler ve ilgili kuruluşlarla yazışmalar yaparak gereken izinleri alacaktır. Enerji üretiminde fosil yakıt olarak adlandırılan termik (doğal gaz, linyit, kömür, fuel oil gibi) kaynakların kullanımının oluşturduğu çevresel etkiler bilinmektedir. Oysa yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerjinin çevresel etkileri yok denecek kadar azdır. Çevresel fayda-maliyet analizini bu kapsamda düşündüğümüzde, proje yenilenebilir kaynaklardan enerji üreten bir tesis olması nedeniyle olumlu etkileri yüksek bir tesis olarak değerlendirilmektedir. 204

208 V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi.( Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) İnşaat işlemlerinde çalıştırılacak teknik olmayan personel yöreden karşılanacaktır. İşletme aşamasında görev yapması düşünülen personel devamlı istihdam edilmiş olacaktır. İnşaat süresince tüm şantiye gereksinimleri yerel imkanlarla karşılanacak ve bu da yöredeki gıda, giyim, yakacak, yerel ulaşım ve hizmet sektörleri ile genel ticari yaşamı hareketlendirecektir. Proje için gerekli personelin bölge halkından temin edilmesi, halkın gelir kaynaklarını artıracağı gibi proje süresince de güvenilir bir gelir kaynağı olacaktır. Projenin planlama aşamasından itibaren yakın köylerde yaşayan halk projeden haberdar edilmiş, arazi gezilerini gözlemlemiştir. Projenin inşaat aşamasında da yöre halkı ile irtibata geçilerek teknik ekip tarafından halka bilgilendirmeler yapılacaktır. Proje kapsamında, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim üyelerinden Sosyolog Doç.Dr. Suavi Aydın tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu hazırlanmış (Ek-14) olup, gerek arazi incelemeleri gerekse yöre halkıyla yapılan görüşmelerde; Turnasuyu vadisinde sosyal ve iktisadî hayatın dayandığı geçim etkinliği tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. En önemli ürün kalemleri fındık ve kividir. Ayrıca hayvancılık faaliyeti de pazara dönük üretim kalemlerini içermemekte, hane ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde büyükbaş hayvan beslenmektedir. Bir miktar hanede de arıcılık faaliyeti başlamıştır. Hayvanlar kış aylarında ahırlarda tutulmakta, yaz aylarında ise bir kısım hane hayvanlarıyla birlikte Armutalan, Pangal ve Afaroğlu yaylalarına göç etmektedir. Köylerde mevcut ve her yaz yaylaya çıkarılan büyükbaş hayvan varlığı 2000 civarında olup hanelerin % 80 i yazın yaylalara hayvan çıkarmaktadır. Etki alanındaki köylerde mevcut hanelerin hemen hemen tamamına emekli maaşı girmekte, ayrıca etki alanındaki köylerin çalışma çağı nüfusunun bir kısmı İstanbul a mevsimlik işçilik faaliyeti çerçevesinde gitmektedir. Proje alanında kuru tarım yapılmaktadır. Fındık bahçeleri çoğunluktadır. Sahil kenarında yaşayanlar deniz balıkçılığı ile uğraşmaktadırlar. Yörede fındık üretimine seçenek olarak düşünülen kivi ve ceviz üretiminden oldukça iyi sonuçlar alınmıştır. Bu ürünlerin üretimi giderek yaygınlaşmaktadır. Kıyı kesimde deniz balıkçılığı yaygın olmasının yanında iç kesimlerde de çiftlik balıkçılığı giderek yaygınlaşmaktadır. Arıcılık ise ilde hızla ilerlemiş olup sosyo ekonomik bir güç haline gelmiştir. Hayvancılık büyük işletmeler halinde değildir. Genelde aile içi ihtiyaçların karşılanması amacıyla yapılmaktadır. Projenin planlanmasında yerel halkın mağdur olmaması için gerekli tüm önlemlerin alınması amaçlanmıştır. 205

209 BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER V1.1. Arazi ıslahı ve Reklamasyon Çalışmaları, Proje ünitelerinin bakım ve onarımının düzenli bir şekilde yapılması ve gerekli görüldüğü durumlarda yenilenmesi halinde, önerilen tesisin uzun yıllar hizmet vermesi mümkündür. Arazi ıslahı çalışmaları, arazinin fiziksel yapısının yörenin topoğrafyasına ve ekolojisine uygunluğunu sağlamaya yönelik olacaktır. Böylece işletme alanının çevre araziye yeniden entegrasyonu sağlanacaktır. Genel olarak; arazi ıslah çalışmaları, alan tesviyesi ve şekillendirilmesi işlemlerini kapsayacaktır. Üretim çalışmaları esnasında yüzeyden sıyrılarak alınan bitkisel toprak, üretim çalışmalarından sonra alana yeniden serilecektir. Ardından faaliyet alanının doğal bitki örtüsüne uygun türlerle bitkilendirme çalışması yapılacaktır. HES inşaatı tamamlandığında tesisler işletmeye kapandığında, taşınabilir ekipmanlar sökülüp götürülecek ve sıyrılan bitkisel toprak tekrar yüzeye serilecektir. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları kapsamında; toprak muhafaza, drenaj, alan tesviyesi, teraslama, bitkilendirme işlemleri yer alacaktır. İşletme faaliyete kapandıktan sonra orman sayılan alanlarda ilgili orman bölge müdürlüğü nden gerekli izinler alınarak arazi ıslah ve reklamasyon çalışmalarında buna göre hareket edilecektir. V1.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, Projenin ömrünün dolması ile beraber işletmenin faaliyete kapatılması söz konusu olduğunda; membadan gelen su ilgili yapılar yardımıyla mansaba aktarılarak, nehir doğal akışa uygun hale gelecek, mansabındaki su seviyesi nehir yatağının eski konumuna yükselecektir. Bu durumda nehrin doğal akışı bozulmayacaktır. Nehir suyunun kalite ve miktar yönünden memba-mansap farkı olmayacaktır. VI.3. Olabilecek hava emisyonları, İşletme faaliyete kapatıldıktan sonra hava emisyonlarının oluşması gibi bir etki söz konusu olmayacaktır. 206

210 BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) Ordu Projesi Su Temini Çalışması kapsamında Turna suyu üzerinde inşa edilmekte olan Çambaşı II Barajı 44 km 2 yağış alanına sahip olup inşasının tamamlanması ile beraber biriktirdiği sular komşu havza olan Melet Havzasına derive edilecektir. Bu durum, Pendik Regülâtörünün yağış alanını %25 oranında azaltarak enerji üretimini ve proje ekonomisini olumsuz etkilemektedir. Çambaşı Barajı yağış alanındaki suları yandere olan Melet Irmağına derive edeceğinden Pendik Regülatörüne sadece ara havza akımları gelecek ve Pendik HES Revize Fizibilite Raporunda belirtilen elektrik üretimi gerçekleşemeyecektir. Bu nedenle, Pendik Regülâtörünün 498 m. dereyatağı kotunda 182 km 2 yağış alanına sahip olduğu alternatif bir proje çalışması yapılmıştır. Alternatif proje formülasyonu ile ilgili olarak DSİ Genel Müdürlüğü'ne gerekçesi bildirilmiş ve DSİ Genel Müdürlüğü tarafından 2.revize fizibilitenin hazırlanması uygun bulunmuştur. Projede yapılması planlanan alternatif proje formülasyonu Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite raporu onay yazısı ekte verilmiştir. (Ek-3). Daha önce hazırlanan Ocak-2011 tarihli revize fizibilite çalışmasında iletim yapısı olarak tünel seçilmesi ve yükleme havuzunun kaldırılması uygun bulunmuştur. Söz konusu revizyon ile planlanan iletim yapısı m'dir. Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite çalışmasında Turnasuyu Deresi üzerinde m dereyatağı kotunda Pendik Regülatörü ile alınan sular, sol sahilde bulunan m uzunluğundaki tünel şeklindeki iletim yapısına aktarılacaktır. İletim yapısının son 303 m'si yine tünel şeklindeki cebri borudur. Cebri Boru ile alınacak sular, Turnasuyu Deresi sol sahilinde 389 m kuyruksuyu kotunda bulunan santral binasına ulaştırılacaktır. Proje için, gerekçe raporuna esas olan karşılaştırmalı karakteristik bilgiler aşağıda verilmiştir. 207

211 Tablo 78. Proje Alternatiflerinin Karşılaştırılması PENDİK REGÜLÂTÖRÜ Ocak 2011 tarihli fizibilite Ocak 2011 tarihli fizibilite (Çambaşı barajı varken) Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite Tipi Dolu Gövdeli Beton Dolu Gövdeli Beton Dolu Gövdeli Beton Yağış Alanı 170 km 2 70 km 2 182,29 km 2 Dereyatağı kotu 498 m 498 m 498 m Maksimum Su Kotu 577,84 m 577,84 m 519,7 m Ortalama Debi m 3 /sn m 3 /sn m 3 /sn İLETİM YAPISI Tipi Enerji Tüneli Enerji Tüneli Enerji Tüneli Boyu 6638 m 6638 m 3511,47 m Proje Debisi 9.0 m 3 /sn 9.0 m 3 /sn 9.0 m 3 /sn CEBRİBORU Boyu 370 m 370 m 303,42 m Çapı 1.40 m 1.40 m 1.70 m PENDİK HES Türbin Tipi Francis Francis Francis Kuyruksuyu Kotu 367 m 367 m 389 m Brüt Düşü 205 m 205 m 127,9 m Kurulu Güç MWm / MW MW MWe Enerji Üretimi GWh GWh GWh 208

212 BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, Proje kapsamında oluşturulacak izleme planı çevresel faaliyetlerin yoğun olduğu inşaat dönemini kapsayacak olup ayrıca işletme aşamasında oluşacak etkileri de içerecektir. Projenin işletme aşaması (proje ömrü) uzun bir dönemi kapsadığından işletme sonrası için izleme planı önerisi yapılmamıştır. Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesi kapsamında inşaat ve işletme döneminde izlenmesi önerilen çevresel etkiler Bölüm VIII.2. de tablo halinde verilmiştir. Projede İnşaat faaliyetlerinin izlenmesi amacıyla oluşturulacak izleme programı dahilinde izleme çalışmalarını yürütecek Çevre Yönetim Ekibinde en az 1 Çevre Mühendisinin yer alması uygun olacaktır. Ç.E.D. Yönetmeliği Madde 18 (3) bendinde; "Proje sahibi, "ÇED Olumlu" kararını aldıktan sonra yatırımın başlangıç, inşaat dönemine ilişkin izleme raporlarını Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlara yaptırmakla, Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlar da bu raporları Bakanlığa sunmakla yükümlüdür" denilmektedir. Planlanan projenin izleme raporları ve izlemesi belirli periyotlar halinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. Acil Müdahale Planı konusunda detaylı bilgiler Bölüm V.1.2 başlığı altında verilmiştir. VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program. Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali projesi kapsamında rapor içerisinde belirtilen ve aşağıda tablo halinde değerlendirilen parametrelerin izlenmesi, önerilen önlemlerin ve taahhütlerin gerçekleştirilmesi projenin inşaat aşaması süresince izlenecek ve raporlanacaktır. İzleme çalışmaları rapor içerisinde ve ilgili yönetmeliklerde belirtilen süreler dikkate alınarak yapılacaktır. İnşaat aşamasında yapılacak olan izleme çalışmaları komisyon tarafından belirlenen süreler içerisinde Yeterlilik Belgesi Tebliği Ek: 4, Nihai ÇED Raporunda Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formu düzenlenerek Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. 209

213 Tablo 79. İzleme Planı İzlenecek İzleme Yeri Parametre Hava Kalitesi Toprak Kalitesi Su Kalitesi Katı Atıklar, Hafriyat Atıkları ve Pasa Gürültü ve Titreşim Tehlikeli Atıklar Arazi Islahı İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Depo Sahası, Karayolu-Ulaşım Yolları Kesişim Noktaları İnşaat Makineleri Egzoz Emisyonları, Yerleşim Yerleri İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Depolama Sahası Şantiye Alanı, Nehir Yatağında Yapılacak İnşaat Çalışmaları Şantiye Alanı, Beton Santrali, Konkasör Tesisi, Depolama Sahası İnşaat Alanları, Ulaşım Yolları, Gürültü Oluşturan Birimler, Yerleşim Yerleri, HES Binası Şantiye Alanı, Depolama Sahası, Ulaşım Yolları İzleme Nedeni İnşaat Aşaması Etki alanı içerisinde bulunan çevre ve diğer kullanımların korunması ve bu alanlara etkilerin azaltılması, Çalışma alanları içerisinde bulunan bitkisel toprağın ayrı olarak hafriyatı, depolanması ve kullanımı, Şantiyede oluşacak evsel nitelikli atık suların bertarafı, Nehir yatağında yapılacak çalışmalarda su kalitesinde olabilecek değişimlerin önlenmesi ve takibi Şantiye alanında oluşacak evsel nitelikli atıkların ve geri dönüşebilecek nitelikteki atıkların bertarafı, çalışmalar sırasında oluşacak hafriyat ve pasa malzemelerinin uygun yöntemler ve alanlarda bertarafının takibi Etki alanı içerisinde bulunan canlı yaşamına olabilecek etkilerin azaltılması, Çalışma alanında ve santral alanında oluşacak tehlikeli atıkların (atık yağlar vb.) uygun yöntemlerle depolanması ve bertarafının takibi ve patlayıcıların uygun kullanımı Çalışma alanlarında inşaat faaliyetlerinin tamamlanması ile birlikte alanın daha önceki kullanımına veya çevre alanların kullanımlarına uygun olarak düzenlenmesinin takibi İzleme Süresi Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince Çalışmalar Süresince İzleme Yöntemi Gerekli ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, Görsel Tetkik Gerekirse ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, Görsel Tetkik Gerekirse ölçümlerin yapılması ve işitsel tetkik, Görsel Tetkik Görsel Tetkik Sorumluluk İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması İnşaat Firması 210

214 Patlatma Çalışmaları İletim Tüneli Tünel güzergahı boyunca olabilecek etkilerin azaltılması, Çalışmalar Süresince Görsel tetkik, personel eğitimi İnşaat Firması İzlenecek Parametre İzleme Yeri İzleme Nedeni İzleme Süresi İzleme Yöntemi Sorumluluk İşletme Aşaması Su Kalitesi Tesis Alanı, Nehir Yatağı HES Çıkışı Tesiste oluşacak evsel nitelikli atık suların bertarafı, Su kalitesinde olabilecek değişimleri kontrol etmek, İşletme Süresince Gerekli ölçümlerin yapılması ve görsel tetkik, İşletme Firması Katı Atıklar, Şantiye Alanı Şantiye Alanında oluşacak evsel nitelikli atıkların ve geri dönüşebilecek nitelikteki atıkların bertarafının takibi İşletme Süresince Görsel Tetkik İşletme Firması Gürültü ve Titreşim HES Binası Tesis çalışanları ve etki alanı içerisinde bulunan canlı yaşamına olabilecek etkilerin azaltılması, İşletme Süresince Gerekli ölçümlerin yapılması ve işitsel tetkik, İşletme Firması Tehlikeli Atıklar HES Binası Tesis alanında ve HES de oluşacak tehlikeli atıkların (atık yağlar, tıbbi atıklar vb.) uygun yöntemlerle depolanması ve bertarafının takibi İşletme Süresince Görsel Tetkik İşletme Firması Can Suyu Rezervuar Çıkış Noktası Taahhüt edilen ve mansap kısmındaki canlı hayatın devamını sağlayacak su miktarının bırakılıp bırakılmadığının kontrolü İşletme Süresince Ölçüm cihazı ve kayıt tutma İşletme Firması 211

215 BÖLÜM X: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin İnşaat ve İşletme Aşamalarında Yapılması Planlanan Tüm Çalışmaların ve Çevresel Etkiler İçin Alınması Öngörülen Tüm Önlemlerin, Mümkün Olduğunca Basit, Teknik Terim İçermeyecek Şekilde ve Halkın Anlayabileceği Sadelikte Anlatılması) Ordu ili, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi üzerinde GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. tarafından MWm MWe kurulu güce sahip "Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi" tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Proje alanı; Doğu Karadenizde, Ordu ilinin doğusunda bulunan Turnasuyu Havzası nda yer almakta olup, anayol ile proje alanı arası yaklaşık 20 km dir. 1/ Ölçekli Giresun G39-b3 no lu paftasında bulunmaktadır. Proje sahasına ulaşım; Ordu- Giresun E70 karayolunun 6. km sinde kavşaktan ayrılan karayolu ile sağlanmaktadır. Projenin ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiştir. Proje bedeli, işletme ve bakım masraflarında ekonomik ömür dikkate alınmıştır. Pendik Regülatörü ve HES Projesi sadece enerji amaçlı olarak projelendirilmiştir. İnşaat süresi olası gecikmeler hariç toplamda 2 yıl olarak düşünülmektedir. Pendik HES de üretilen enerji bina içerisinde 34.5 kv luk kapalı şalt donanımına aktarılacaktır. Enerji iletim hattı 477 MCM kesitinde yaklaşık 15 km uzunluğunda Ordu T.M. bağlanacaktır. Söz konusu enerji nakil hattı yürürlükteki ÇED Yönetmeliği kapsamında daha sonra değerlendirilecektir. Projede inşaat çalışmalarına hafriyat işlemi ile başlanacaktır. Hafriyat işleminde öncelikli olarak santral ve regülatör alanları üzerinde bulunabilecek bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve hafriyat döküm sahalarındaki rehabilitasyon işlemlerinde kullanılmak amacıyla geçici olarak depolanacaktır. Proje kapsamında ayrı bir alanda biriktirilecek olan bitkisel toprak; erozyona, kurumaya ve yabani ot oluşmasına karşı korunacak olup, toprağın canlılığını sürdürebilmesi amacı ile çim, çayır-mera bitkisi v.b bitki örtüsü ile kaplanacaktır. Proje ünitelerinin inşasında yapılacak kazı çalışmalarından dolayı toz oluşumu söz konusu olacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Proje inşaatı bittikten sonra saha rehabilite edilecektir. 212

216 İnşaat çalışmaları esnasında, kalıplık kereste artıkları, çimento ambalaj kağıdı, inşaat demiri, demir boru, beton ve enjeksiyon artığı malzemeler vb, atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Bu atıklar şantiye alanı içerisinde uygun bölgelerde toplanarak, bunları değerlendiren lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir. Beton ve enjeksiyon atığı malzemeler ise dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Bu atıklar kesinlikle atılmayacak ve/veya alıcı ortamlara verilmeyecektir. Pendik HES projesinin devreye girmesi ile yerli ve yenilenebilir bir kaynak olan hidrolik potansiyelimizin bir parçası daha elektrik enerjisi üretimine ve ülke ekonomisine kazandırılmış olacaktır. İnşaat aşamasında proje alanına ulaşım için yeni servis yolları yapılacaktır. Sahada iyileştirilen yollar yörede yaşayan halkın ulaşım ihtiyaçlarını karşılayacak ve yörenin alt yapısını iyileştirecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulacak su; beton yapımında kullanılması gereken su, beton santrali ekipmanlarının yıkanması için gerekli su, konkasör tesisinde malzemenin yıkanması için gerekli olan su ile tozumanın önlenmesi için gerekli olan su DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehri nden temin edilecektir. Projenin inşaat aşamasında 40 personelin, işletme aşamasında 10 personelin çalıştırılması planlanmaktadır. Projede personelin ihtiyaçları için, regülatör alanında inşaat döneminde geçici olarak ve santral yeri yakınında prefabrik şantiye kurulması planlanmıştır. Personel için gerekli olan içme suyu, çevrede bulunan kaynaklardan ve yerleşim yerlerinden karşılanacak olup, kullanma suyu gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehrinden karşılanacaktır. Gerek duyulması halinde personelin içme ve kullanma suyu ihtiyacı firma tarafından piyasada satılan izinli ve ruhsatlı petsu ve damacanalar ile sağlanacaktır. Oluşacak evsel nitelikli katı atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi'nin imkanlarıyla Ordu Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Personelden kaynaklanacak evsel nitelikli sıvı atıklar, fosseptikte biriktirilerek belirli periyotlarla yatırımcı firmanın imkanlarıyla vidanjör ile çektirilerek ücreti mukabilinde Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine boşaltılarak bertaraf edilecektir. Projede yapılan revizyon dolayısıyla, Mansap Su Hakları Raporu Revize Planlama Raporu yeniden incelenmek ve onaylanmak üzere DSİ Genel Müdürlüğü 7.Bölge Müdürlüğü'ne sunulan Su Kullanım Hakları Revize Planlama Raporu kapsamında (Ek-17), Mansap su kullanım hakkı olarak regülatör ile santral arasındaki bölümde 1 adet değirmen ile 1 adet balık çiftliği bulunmakta, tarım arazisi bulunmamaktadır. Ayrıca proje alanında bulunan 288 adet büyükbaş ve 1106 adet küçükbaş olmak üzere toplam 1394 adet hayvan Turnasuyu deresinden sulanmaktadır. 213

217 Gerce köyünün güneyinde ve Turna suyu deresi üzerinde bulunan ve suyunu bu dereden alan değirmen için gerekli su miktarı 80 lt/s'dir. Ayrıca; regülatör ile santral arasında; Ortaköy Ulubük mahallesinde, Turnasuyu Deresi kıyısında 10 ton/yıl kapasiteli alabalık çiftliği bulunmaktadır. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafından, tesislerin taşkından zarar gördüğü için faaliyetlerine ara verdiği bildirilmiştir. İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü yazısında, balık çiftliğinin faaliyetlerini yürütebilmesi için yıl boyunca l/s arası suya ihtiyacı bulunduğu belirtilmektedir. Bu su ihtiyacının üst sınırı olan 100 l/s lik debi hesaplamalarda dikkate alınmıştır. Belirlenen su hakkı dere yatağına bırakılacaktır. Proje kapsamında hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda Pendik Regülatörü için belirlenen can suyu; yüksek akım dönemi için Ekim=0.77 m 3 /s, Kasım=0.97 m 3 /s, Aralık=0.84 m 3 /s, Ocak=0.71 m 3 /s, Şubat=0.87 m 3 /s, Mart=1,32 m 3 /s, Nisan=1,50 m 3 /s, Mayıs=0.83 m 3 /s, Haziran=0.61 m 3 /s şeklindedir. Temmuz-Eylül aylarını kapsayan düşük akım döneminde tüm aylar için 0.41 m 3 /s olarak dere yatağına bırakılacaktır. Kati proje aşamasında; Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. 10 Mart 1995 tarih ve sayılı Resmi Gazete yayımlanarak yürürlüğe giren Su Ürünleri Yönetmeliği nin 8. maddesine göre; Baraj gölü, gölet, set gibi tesisler yapılırken balık geçitleri, asansörleri ve balık perdeleri yapılması zorunludur. Doğal göl, baraj gölü, gölet, ve akarsu gibi su ürünleri istihsal yerlerinden sulama ve diğer amaçlarla yararlanmak için, kullanılan her türlü kanal ve arkların başlangıç kısımlarına uygun bir ızgara veya kafes konulması zorunludur. Bakanlık izni alınmadan, bu gibi yerlerde su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağ, bent, çit ve benzeri engeller kurulması yasaktır denilmektedir. Proje kapsamında bu hususa riayet edilerek balık geçidi yapılacaktır. 214

218 Tüm çalışmalar sonucunda köy ya da mahalle yolarında, şebeke suları veya hatlarında meydana gelecek her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. İnşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacak ve en yakın yerleşim yerlerinin gürültüden etkilenmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. HES inşaatı geçici olup işletme aşamasına geçileceği için ünitelere en yakın yerleşim yerleri gürültü oluşumundan kısa süreli etkilenecektir. Tünel içinde yapılacak gevşetme patlatmalarının vibrasyon ve titreşim etkilerinin yakındaki hanelere rahatsızlık vermemesi için gerekli tedbirler alınacak, gecikmeli kapsül kullanımı ve özellikle yerleşimlerin altında-yakınlarına yapılacak tünel kazı-patlatmalarında düşük miktarda patlayıcı madde kullanılarak etkileşim önlenecektir. Pendik Regülatörü ve HES Projesi için yapılacak olan kalıcı yapılarda orman örtüsünün nispeten perdeleme etkisi yaratması ile birlikte söz konusu proje yapıları proje alanı yakın çevresindeki mevcut yol güzergâhlarından görüneceğinden, bu güzergahlarda perdeleme amaçlı bitkilendirme yapılmalıdır. Proje alanı ve yakın çevresinde önemli bir turistik güzergah bulunmamakla birlikte, HES alanına ulaşan mevcut yollarda HES yapılarının görünürlüğünün kırılması amacıyla HES yapılarının görünür olduğu yolun belirli kısımlarında perdeleme amaçlı bitkilendirme, HES yapılarının görünür olduğu diğer alanlarda ise topografya ve toprak durumuna göre mevcut bitki örtüsünün korunması ve iyileştirilmesi çalışmaları yapılacaktır. HES inşaatı sırasında müdahale edilecek dere yataklarında inşaat sonrası onarım çalışmaları yapılacaktır. Öte yandan yine dere yataklarında erozyon önleme amaçlı olarak bitkilendirme çalışmaları yapılacaktır. Bu amaçla doğal peyzajda belirtilen işlevi sağlayan bitkilerden yararlanılacaktır. 215

219 BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI (Projeden Etkilenmesi Muhtemel Yöre Halkının Nasıl ve Hangi Yöntemlerle Bilgilendirildiği, Proje İle İlgili Halkın Görüşlerinin Ve Konu İle İlgili Açıklamalar) Söz konusu proje ile ilgili olarak; Çevresel Etki Değerlendirilmesi (ÇED) Yönetmeliği nin" 9. maddesi gereğince halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere; Ordu İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü tarafından, tarihinde saat 11:00 de Merkez ilçe Erenli Köyü Cami Salonunda ÇED Sürecine Halkın Katılımı Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıda projeyi hazırlayan firma yetkilileri tarafından projeyi tanıtan sunum yapılmıştır. Toplantı tarihi, yeri ve kapsamı ile ilgili bilgiler yörede tarihinde Ordu Olay Gazetesi nde, Türkiye genelinde ise tarihinde Türkiye Gazetesi nde yayınlanarak halka duyurulmuştur. İlgili muhtarlar, belediyeler, kaymakamlık ve valilik ile temasa geçilerek olabildiğince çok sayıda ilginin toplantıya katılması sağlanmıştır. Proje kapsamına giren bütün muhtarlara toplantı ile ilgili bilgi verilerek köy sakinleri ile beraber toplantıya katılımları istenmiştir. Toplantı bilgileri Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafından tutanak haline getirilmiştir. Köy muhtarlarına ve toplantının yapılacağı yer ve zamana ait bilgiler ilan metni ile halka duyrulmuştur. Toplantıya; İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ÇED İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü, DSİ 75. Şube Müdürlüğü, DSİ 7. Bölge Müdürlüğü, Ordu İl Sağlık Müdürlüğü, faaliyet sahibi, AKYA Proje Etüt Müh. Dan. Ltd. Şti. yetkilileri ve yöre halkı katılmıştır. Halkın Katılımı ile ilgili tutulan tutanaklar Ek-21 de verilmiştir. Toplantıda halk yatırım hakkında bilgilendirilmiş, görüş ve önerileri alınmıştır. Temelde yöre halkının yönelttiği sorular ve endişeleri aşağıdaki gibi özetlenebilir; Ekolojik dengenin bozulup bozulmayacağı, Yapılardan evlerin ve tarlaların nasıl etkileneceği, Gerekli olan suyun bırakılıp bırakılmayacağı, Köylere ve yöre halkına ekonomik katkısının olup olmayacağı, işçi alınıp alınmayacağı, Toplantıda yöre halkına mümkün olduğunca basit bir dil/yalın bir anlatım seçilerek cevap verilmeye çalışılmıştır. Genel anlamda olumlu bir havada geçen toplantı hem yöre halkının projeyi anlaması, hem bu konuda oluşan soru işaretlerinin giderilmesi açısından oldukça başarılı geçmiştir. Halkın Katılım Toplantısı fotoğrafları aşağıda verilmiştir. 216

220 217

221 BÖLÜM VIII : SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu Seçimlerin Nedenleri ) Ordu ili, Merkez İlçesi, Turnasuyu Deresi üzerinde GLOBAL ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİMİ A.Ş. tarafından MWm MWe kurulu güce sahip "Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santrali Projesi" tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Proje alanı; Doğu Karadenizde, Ordu ilinin doğusunda bulunan Turnasuyu Havzası nda yer almakta olup, anayol ile proje alanı arası yaklaşık 20 km dir. 1/ Ölçekli Giresun G39-b3 no lu paftasında bulunmaktadır. Proje sahasına ulaşım; Ordu- Giresun E70 karayolunun 6. km sinde kavşaktan ayrılan karayolu ile sağlanmaktadır. Projenin ekonomik ömrü 50 yıl olarak belirlenmiştir. Proje bedeli, işletme ve bakım masraflarında ekonomik ömür dikkate alınmıştır. Pendik Regülatörü ve HES Projesi sadece enerji amaçlı olarak projelendirilmiştir. İnşaat süresi olası gecikmeler hariç toplamda 2 yıl olarak düşünülmektedir. Pendik HES de üretilen enerji bina içerisinde 34.5 kv luk kapalı şalt donanımına aktarılacaktır. Enerji iletim hattı 477 MCM kesitinde yaklaşık 15 km uzunluğunda Ordu T.M. bağlanacaktır. Söz konusu enerji nakil hattı yürürlükteki ÇED Yönetmeliği kapsamında daha sonra değerlendirilecektir. Projede inşaat çalışmalarına hafriyat işlemi ile başlanacaktır. Hafriyat işleminde öncelikli olarak santral ve regülatör alanları üzerinde bulunabilecek bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve hafriyat döküm sahalarındaki rehabilitasyon işlemlerinde kullanılmak amacıyla geçici olarak depolanacaktır. Proje kapsamında ayrı bir alanda biriktirilecek olan bitkisel toprak; erozyona, kurumaya ve yabani ot oluşmasına karşı korunacak olup, toprağın canlılığını sürdürebilmesi amacı ile çim, çayır-mera bitkisi v.b bitki örtüsü ile kaplanacaktır. Proje ünitelerinin inşasında yapılacak kazı çalışmalarından dolayı toz oluşumu söz konusu olacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Proje inşaatı bittikten sonra saha rehabilite edilecektir. 218

222 İnşaat çalışmaları esnasında, kalıplık kereste artıkları, çimento ambalaj kağıdı, inşaat demiri, demir boru, beton ve enjeksiyon artığı malzemeler vb, atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Bu atıklar şantiye alanı içerisinde uygun bölgelerde toplanarak, bunları değerlendiren lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir. Beton ve enjeksiyon atığı malzemeler ise dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Bu atıklar kesinlikle atılmayacak ve/veya alıcı ortamlara verilmeyecektir. Projenin inşaat aşamasında 40 personelin, işletme aşamasında 10 personelin çalıştırılması planlanmaktadır. Projede personelin ihtiyaçları için, regülatör alanında inşaat döneminde geçici olarak ve santral yeri yakınında prefabrik şantiye kurulması planlanmıştır. Personel için gerekli olan içme suyu, çevrede bulunan kaynaklardan ve yerleşim yerlerinden karşılanacak olup, kullanma suyu gerekli izinler alınarak Turnasuyu nehrinden karşılanacaktır. Gerek duyulması halinde personelin içme ve kullanma suyu ihtiyacı firma tarafından piyasada satılan izinli ve ruhsatlı petsu ve damacanalar ile sağlanacaktır. Oluşacak evsel nitelikli katı atıklar şantiye alanında kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve faaliyet sahibi'nin imkanlarıyla Ordu Belediyesi nin uygun gördüğü alana dökülecektir. Personelden kaynaklanacak evsel nitelikli sıvı atıklar, fosseptikte biriktirilerek belirli periyotlarla yatırımcı firmanın imkanlarıyla vidanjör ile çektirilerek ücreti mukabilinde Ordu Belediyesi atıksu arıtma tesisine boşaltılarak bertaraf edilecektir. İş kazalarının asgariye indirilmesi amacıyla, kalifiye eleman çalıştırılmasına ve personelin iş emniyeti konusunda eğitilmesi yoluna gidilecektir. Bu aşamada her türlü iş kazasının önlenmesi için çalışma alanlarına uyarıcı levhalar konulacak ve çalışanlara kişisel koruyucu ekipmanlar verilecektir. Çalışma süreleri içerisinde kısa molalar verilerek konsantrasyonun azalmasına bağlı iş kazalarının oluşma riskinin önüne geçilecektir. İşçileri bekleyen diğer önemli tehlikeler ise trafik kazaları, yüksekten düşme veya bazı maddelerin yüksekten işçi üzerine düşmesidir. Hız sınırlamaları, geri gidişlerde azami dikkat, iskele ve emniyet tutamaçlı merdiven kullanma, emniyet kemeri ve ağları kullanma tehlikeleri asgariye indirecek güvenlik tedbirleridir. Personel ve işçiler yapılacak işin gerektirdiği iş güvenliği malzemeleri ile donatılacak ve bunların sağlık ve iş güvenliği kurallarına uygun şartlar altında çalışmaları sağlanacaktır. Personelin ilk yardım ihtiyaçları için şantiye binasında ilk yardım dolabı bulundurulacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahaleleri dışında en yakın sağlık ocağı, hastane gibi sağlık kuruluşlarından faydalanılacaktır. Proje kapsamında çalışacak olan personelin, şantiye binasında yapılacak olan ilk yardım müdahalesi gibi durumlarda şantiye binasında bir miktar tıbbi atık oluşması 219

223 muhtemeldir. Oluşacak tıbbi atıklar tarih sayılı (Değişiklik; tarih ve sayılı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbî Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak diğer tüm atıklardan ayrı olarak toplanarak bertarafı sağlanacaktır. Çalışma alanında ve santral alanında tehlikeli atıkların (atık yağlar, tıbbi atıklar vb.) oluşması durumunda emniyetli ve uluslararası kabul görmüş standartlara uygun konteynırlar içerisinde geçici olarak muhafaza edilecek ve lisanslı araçlar vasıtasıyla lisanslı tehlikeli atık geri kazanım veya bertaraf tesisine gönderilecektir. Faaliyet süresince tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kazı alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanacaktır. Toprak ve malzeme yığınları ve hareketli araçlar kazı yerinden uzak tutulacak ve gerekiyorsa uygun bariyerler yapılacaktır. Bunların yanı sıra proje kapsamında sahada hareket eden araçlar insan sağlığı açısından tehlike ve kaza riski oluşturmaktadır. Kaza risklerini en aza indirmek için proje sahası içerisinde çalışacak araçların bakımları periyodik olarak yapılacak, saha içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak ve gerekli ikaz levhaları konulacaktır. Proje kapsamında patlatma yapılacağı zaman kullanılmak üzere (tünelde) alınacak patlayıcı malzemeler için patlayıcı malzemelerin teslim alınması, taşınması, dağıtılması, geri alınması ve muhafazası bu amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından ilgili mevzuat hükümlerine göre yapılacaktır. Doldurma, sıkılama, kapsül tellerinin temizlenmesi, bağlanması ve ateşlenmesi bizzat fenni ziyaretçi görevlendirilmiş ateşçi tarafından yapılacaktır. Patlayıcı yerleştirilen delikler çok iyi sıkılama yapılacak ve parça savrulma riskini önlemek amacıyla deliklerin üzeri örtülecektir. Proje ünitelerinin inşası sırasında gürültü ve toz emisyonu oluşumu söz konusu olacaktır. İnşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacaktır. Toz oluşumunu en aza indirgemek için sulama/spreyleme çalışmaları yapılacak, taşımada kullanılacak kamyonların üzeri branda ile örtülecek, tüm araç ve iş makinelerine hız sınırı getirilecek, savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Ayrıca tünel içerisinde tünel havalandırma fanı kullanılacaktır. İnşaat işlemleri sırasında kullanılacak olan iş makinelerinin gürültü seviyeleri en alt seviyede tutulacak ve en yakın yerleşim yerlerinin gürültüden etkilenmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. HES inşaatı geçici olup işletme aşamasına geçileceği için ünitelere en yakın yerleşim yerleri gürültü oluşumundan kısa süreli etkilenecektir. Tünel içinde yapılacak gevşetme patlatmalarının vibrasyon ve titreşim etkilerinin yakındaki 220

224 hanelere rahatsızlık vermemesi için gerekli tedbirler alınacak, gecikmeli kapsül kullanımı ve özellikle yerleşimlerin altında-yakınlarına yapılacak tünel kazı-patlatmalarında düşük miktarda patlayıcı madde kullanılarak etkileşim önlenecektir. Kati proje aşamasında; Dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 7. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınarak uygun yer ve dizayn buna göre belirlenecektir. Dere yatağına bırakılacak çevresel akış miktarının tespiti için online (GPRS Modem) AGİ istasyonları kurulacaktır. Belirli periyotlarla DSİ 7. Bölge Müdürlüğü ne rapor verilecektir. Turnasuyu deresi ve yan kolları olan kuru ve akar derelere kesinlikle katı ve sıvı atık atılmayacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izinleri dışında dere yataklarına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, yatak kesiti daraltılmayacak akış koşulları bozulmayacaktır. Doğal hayatın devamlılığı için dere yatağına gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Proje alanının bulunduğu saha ve yakın çevresinde orman alanları, iskan sahaları ve ziraat (şahıs arazileri) arazileri bulunmaktadır. Projenin orman alanlarına muhtemel olumsuz etkileri; orman yangınları, ağaç kesimi ve toz oluşumudur. Proje kapsamında kesilecek ağaç sayısı inşaata başlanmadan önce orman işletme şefliği tarafından belirlenecektir. Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulundurulacak olup, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ilgili madde hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacaktır. Pendik Regülatörü ve HES, Konkasör Tesisi ve Beton Santraline yönelik üretim tesisi ve iletim hattının kurulacağı yerlerde bulunan taşınmazların; 4628 sayılı Elektrik Piyasası ve 2912 sayılı Kamulaştırma Kanununun ilgili maddeleri uyarınca mülkiyet konumu çözülüp nazım ve uygulama imar planları hazırlanarak 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanununun 10. maddesi kapsamında idarenin onayına sunulacaktır. Üretime yönelik olmayan yapılar (misafirhane, lojman, konaklama, yemekhane vb.) düşünülmesi halinde ilgili kamu kuruluşundan alınacak yapı ruhsatına dayalı olarak inşa edilecektir. Tesislerin inşa edileceği alanlarda özel mülkiyet nedeniyle kamulaştırma yapılacaktır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunca Yapılacak Kamulaştırmalar

225 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27 nci maddesi uyarınca yapılacak ve kamulaştırma bedelleri de peşin olarak ödenerek, arazi sahipleri maddi kayıplara uğratılmayacaktır. Pendik Regülatörü ve HES Projesinin enerji tesisleri içinde yer alacak tüm kamu ve şahıs arazileri kati proje aşamasında belirlenecek olup, mülk arazileri için mahallinde yapılmış çalışmalar, elektronik ortam analizi ve kadastral haritalar ile kamulaştırma sırasında bu arazilerin değerleri net olarak belirlenecektir. Tüm çalışmalar sonucunda köy ya da mahalle yollarında, şebeke suları veya hatlarında meydana gelecek her türlü zarar ziyan yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. Projede yapılacak inşai ve fiziki faaliyetler sırasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması halinde en kısa zamanda ilgili Müze Müdürlüğüne ya da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne haber verilecektir. Tesis edilmesi ve işletilmesi planlanan Pendik HES Projesi ile ilgili olarak; Ocak tarihli revize fizibilite raporu revize edilerek, Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite raporu DSİ Genel Müdürlüğü Etüd ve Plan Dairesi Başkanlığı tarafından incelenerek 27/03/2014 tarih ve sayılı yazı ile görüşler verilmiş ve raporun uygunluk tespiti Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) başkanlığına bildirilmiştir. Daha önce hazırlanan Ocak-2011 tarihli revize fizibilite çalışmasında iletim yapısı olarak tünel seçilmesi ve yükleme havuzunun kaldırılması uygun bulunmuştur. Söz konusu revizyon ile planlanan iletim yapısı m'dir. Ordu Projesi Su Temini Çalışması kapsamında Turna suyu üzerinde inşa edilmekte olan Çambaşı II Barajı 44 km 2 yağış alanına sahip olup inşasının tamamlanması ile beraber biriktirdiği sular komşu havza olan Melet Havzasına derive edilecektir. Bu durum, Pendik Regülâtörünün yağış alanını %25 oranında azaltarak enerji üretimini ve proje ekonomisini olumsuz etkilemektedir. Çambaşı Barajı yağış alanındaki suları yandere olan Melet Irmağına derive edeceğinden Pendik Regülatörüne sadece ara havza akımları gelecek ve Pendik HES Revize Fizibilite Raporunda belirtilen elektrik üretimi gerçekleşemeyecektir. Bu nedenle, Pendik Regülâtörünün 498 m. dereyatağı kotunda 182 km 2 yağış alanına sahip olduğu alternatif bir proje çalışması yapılmıştır. Alternatif proje formülasyonu ile ilgili olarak DSİ Genel Müdürlüğü'ne gerekçesi bildirilmiş ve DSİ Genel Müdürlüğü tarafından 2.revize fizibilitenin hazırlanması uygun bulunmuştur. Projede yapılması planlanan alternatif proje formülasyonu Nisan-2013 tarihli 2.revize fizibilite raporu onaylanmıştır. 222

226 Su Ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ile buna tadil eden 3288 sayılı Kanun ve tarih ve sayılı (Değişiklik; tarih ve sayı) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 35/1 Nolu Su Ürünlerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Sirküler ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 35/1 Nolu Su Ürünlerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Ek Sirküler hükümlerine uyulacaktır. Pendik Regülatörü ve HES (Konkasör Tesisi ve Beton Santrali) Projesi nin inşaat ve işletme süreci boyunca uyulacak olan başlıca kanun ve yönetmelikler aşağıda sıralanmaktadır: 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 3213 Sayılı Maden Kanunu (5995 sayılı kanunla değişik) 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 6831 sayılı Orman Kanunu ve 5192 sayılı Orman Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve ilgili yönetmelikleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği 223

227 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Etki Değerlendirilmesi Yönetmeliği" (Değişiklik; tarih ve sayılı) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayı) yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayı) yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü ile Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İş Sağlığı ve İşçi Güvenliği Hakkında Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği 4857 sayılı İş Kanunu ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Dair Yönetmelik 224

228 tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik; tarih ve sayılı) yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu 09/02/2007 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5578 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu 15/03/2013 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6443 sayılı Mera Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. 225

229 NOTLAR VE KAYNAKLAR : 1- Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18, Ankara (2000). 2- Davis, P.H., Flora of Turkey And The East Aegean Islands, Vol.1-10, Edinburg ( ). 3- Güner, A., Flora of Turkey And The East Aegean Islands, Vol.11, Edinburg (2000) 4- Akalın, Ş., Büyük Bitkiler Kılavuzu, Ankara (1952). 5- BERN, Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (1984). 6- IUCN Red List Categories, IUCN Species Surrival Commision, 40 th Meeting of the IUCN Council, Gland, Switzerland (1994). 7- Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Ankara (1997). 8- Ekim T., Koyuncu M., Erik S., İlarslan R., Türkiye nin Tehlike Altındaki Nadir vr Endemik Bitki Türleri (1989). 9- Şenel, M., Dalkılıç, H., Gedik, İ., Serdaroğlu, M., Metin, S., Esentürk, K., Bölükbaşı, A.S. ve Özgül, N., Orta Toroslar da Güzelsu Koridoru ve Kuzeyinin Jeolojisi. 10- MTA Dergisi, 120, Türkiye Jeoloji Bülteni, 39, 2, Lefevre, R., Un nouvel element de la geologie du Taurus Lycien: Les nappesd 13- Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Av- Yaban Hayatı Merkez Av Komisyonu Kararı Pendik Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu, Temmuz Ordu İl Çevre Durum Raporu,

230 EKLER :(Raporun Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi, Belge ve Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayanlar, ) 227