HEDA ELEKTRİK ÜRETİM LİMİTED ŞİRKETİ

Transkript

1 HEDA ELEKTRİK ÜRETİM LİMİTED ŞİRKETİ (8,04 MWm/7,72 MWe), KIRMA-ELEME-YIKAMA TESİSİ, Trabzon İli, Tonya İlçesi, Fol Deresi Üzerinde ÇED Raporu Nihai ÇED Raporu Kabil Caddesi Sokak No: 20/10 Aşağıöveçler / ANKARA Tel: (Pbx) Faks: [email protected] ANKARA 2014

2 Proje Sahibinin Adı : HEDA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ. Adresi : Fevzi Çakmak Caddesi No: 222 Kazan/ANKARA Telefonu ve Faks Numarası : / Projenin Adı : Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (8,04 MW m /7,72 MW e ), Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi, Hazır Beton Tesisi ÇED Raporu Proje Bedeli : TL Proje İçin Seçilen Yerin Açık Adresi (adı, mevkisi) : Trabzon İli, Tonya İlçesi, Fol Deresi Üzerinde Proje İçin Seçilen Yerin Koordinatları, Zone Projenin ÇED Yönetmeliği Kapsamındaki Yeri (sektörü, alt sektörü) : : G42-b1 Paftası Proje için seçilen yerin koordinatları takip eden sayfada sunulmuştur Tarih ve Sayılı ÇED Yönetmeliği Geçici Madde 1 gereği tarih ve sayılı ÇED yönetmeliği kapsamında; Ek-II Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesi Enerji, turizm, konut Madde 32- Kurulu Gücü 0-25 MW m Arasında Olan Nehir Tipi Santraller EK-I Çevresel Etki Değerlendirmesi Uygulanacak Projeler Listesi Madencilik Projeleri Madde 28-d bendi Kırma-Eleme-Yıkama Tesisleri (3213 sayılı Maden Kanunu 1. (a) ve 2. (a) grup madenler ile hafriyat malzemeleri ton/yıl) Raporu Hazırlayan Kuruluşun Adı : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Raporu Hazırlayan Kuruluşun Adresi, Telefonu ve Faks Numarası Raporu Hazırlayan Kuruluşun Yeterlik Belgesi No'su, Tarihi : : Kabil Caddesi Sok. No:20/10 Aşağıöveçler / ANKARA 0 (312) (Pbx) / 0 (312) [email protected] Veriliş tarihi: Yeterlik No: 05 Rapor Sunum Tarihi (Gün, Ay, Yıl) : 04/07/2014

3 PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI ÜNİTE ADI Regülatör İletim Tüneli-1 İletim Kanalı İletim Tüneli-2 Yükleme Havuzu NOKTA NUMARASI UTM ED50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİ WGS84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM R , ,70 40, , R , ,14 40, , R , ,92 40, , R , ,16 40, , R , ,86 40, , R , ,86 40, , R , ,36 40, , İLT , ,76 40, , İLT , ,81 40, , İLT , ,32 40, , İLT , ,80 40, , İLT , ,20 40, , İLT , ,31 40, , İLT , ,59 40, , İLT , ,53 40, , İLT , ,62 40, , İLT , ,63 40, , İLT , ,55 40, , İK , ,55 40, , İK , ,15 40, , İK , ,02 40, , İK , ,12 40, , İLT , ,12 40, , İLT , ,13 40, , İLT , ,47 40, , İLT , ,64 40, , İLT , ,75 40, , İLT , ,78 40, , İLT , ,72 40, , İLT , ,89 40, , YH , ,13 40, , YH , ,77 40, , YH , ,37 40, , YH , ,81 40, , YH , ,20 40, , YH , ,27 40, , YH , ,25 40, , YH , ,69 40, , YH , ,24 40, , YH , ,49 40, , YH , ,17 40, , YH , ,53 40, , YH , ,55 40, , YH , ,66 40, , YH , ,51 40, ,291546

4 ÜNİTE ADI Yükleme Havuzu Cebri Boru HES Yaklaşım Tüneli Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Kazı Fazlası Malzeme Alanı Bitkisel Toprak Depolama Alanı Şantiye Alanı NOKTA NUMARASI UTM ED50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİ WGS84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM YH , ,40 40, , YH , ,44 40, , YH , ,09 40, , CB , ,66 40, , CB , ,87 40, , HS , ,02 40, , HS , ,65 40, , HS , ,29 40, , HS , ,04 40, , HS , ,68 40, , HS , ,79 40, , HS , ,20 40, , HS , ,84 40, , YT , ,66 40, , YT , ,09 40, , KE , ,28 40, , KE , ,77 40, , KE , ,73 40, , KE , ,37 40, , KFA , ,53 40, , KFA , ,87 40, , KFA , ,92 40, , KFA , ,66 40, , KFA , ,38 40, , KFA , ,65 40, , KFA , ,08 40, , KFA , ,09 40, , KFA , ,96 40, , BDA , ,38 40, , BDA , ,44 40, , BDA , ,96 40, , BDA , ,65 40, , ŞA , ,78 40, , ŞA , ,14 40, , ŞA , ,93 40, , ŞA , ,78 40, , ŞA , ,98 40, , ŞA , ,28 40, , ŞA , ,07 40, , ŞA , ,64 40, ,292518

5 İ Ç İ NDEKİ LER BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI... 1 Proje konusu faaliyetin, proje kapsamındaki tüm ünitelerin, proje karakteristiklerinin tanımı, proje ömrü, hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri (Rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi)... 1 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Faaliyet Yeri (Proje yerinin ilgili İdaresince onanmış 1/ ya da 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı, Nazım İmar Planı, Uygulama İmar Planı üzerinde gösterimi, lejandları ve plan notlarıyla birlikte sunulması, proje sahası ve yakın çevresinin ölçekli harita veya kroki üzerinde gösterimi, proje sahası ve yakın çevresinde bulunan yerleşimlerin harita üzerinde gösterilmesi, mesafelerin belirtilmesi, proje alanının hangi bölgesinde olduğu, etrafındaki tesislerin isim, yön ve uzaklıkları, tesise ulaşım için kullanılacak yol güzergahları (Varsa 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planının lejand ve plan notlarıyla birlikte sunulması, ayrıca söz konusu planda "... tarih ve..... sayılı karar ile... tarafından onaylanmıştır" ve "Aslının Aynıdır" damgalarının bulunması) belirtilmelidir.) II.2. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik alt yapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının, hafriyat alanlarının koordinatları ile birlikte ve varsa memba ve mansabındaki diğer projelerle birlikte vaziyet planı üzerinde gösterimi, Planlanan tesisin mevcut yapılar ile olan ilişkisi ve alana ve yakın çevresine ait 1/ ölçekli topografik haritanın eklenmesi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri, temsili resmi, koordinatların harita üzerine işlenmesi) II.3. Proje alanının hangi karayoluna ne kadar uzaklıkta olduğunun belirtilerek proje kapsamındaki tüm ünitelerin, beton santrali kırma yıkama eleme tesisinin, kullanılacak yollar ile birlikte lejantlarıyla beraber 1/25000 ölçekli haritada gösterilmesi, BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu, III.3. Projenin fayda maliyet analizi, III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, III.6. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, III.7. Diğer hususlar BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) IV. 1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler; bölgenin genel iklim şartları, basınç, sıcaklık, yağış dağılımı, ortalama nispi nem, sayılı günler dağılımı, maksimum kar kalınlığı, buharlaşma, rüzgar dağılımı, (meteorolojik verilerin güncelleştirilmiş ve uzun yıllar gözlem kayıtları, meteorolojik parametrelerin dağılımlarının tablo, grafikler, detaylı anlatımı), IV.2.2. Jeolojik özellikler IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri, IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması), IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), i

6 IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli, IV Jeolojik Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri), IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, su toplama havzası oligotrofık, mezotrofık, ötrofık, distrofık olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait aylık akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, projenin üzerinde gerçekleştirilen suyun herhangi bir göl ekosistemini besleyip beslemediği hakkında bilgi, IV.2.5. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu derenin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, içme suyu kaynaklarına mesafeleri, söz konusu dereden içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, 1/25000 lik topografık haritada gösterimi, IV.2.6. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), IV.2.7. Tarım alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri), IV.2.8. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları (m2), kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Memleket ve Meşcere haritası), varsa 1/10000 ölçekli Orman Kadastro haritası, IV.2.9. Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ 'lik ölçekli haritada gösterilmesi), IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alman Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye'nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye'nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı) IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, ii

7 IV Diğer özellikler IV.3. Sosyo Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), IV.3.7. Diğer özellikler BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV'DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.l ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır) V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyatların depolanması amacıyla belirlenen sahaların dere yatağına sınır olması, depo alanlarının 1/1000 ölçekli halihazır harita gösterilmesi, dere yatağına ait en ve boy kesitleri, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler (delme patlatma düzeni, günlük/haftalık/aylık patlatma sayısı, kullanılacak aylık patlayıcı miktarı, patlatma tesir mesafesi vb.), etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak önlemler, alınacak izinler, görüşler, V.l.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşmışları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler, V.1.3. Proje kapsamında varsa kırma eleme tesisinin kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün ay yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, V.1.4. Proje kapsamında varsa hazır beton tesisi kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün ay yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, V.1.5. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, proje ünitelerinin herhangi bir mevcut ya da planlanan karayolu projesi ile çakışıp çakışmadığı, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), V.1.6. Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün araç cinsi ve sayış şeklinde detaylandırılarak % artış olarak hesaplanarak etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise kim tarafından yapılacağı hakkında bilgi verilmeli, su altında kalacak karayolu, köprü, tarihi köprü ve diğer sanat yapıları olacaksa, yeni yol alternatiflerinin (relokasyon) belirtilmesi ve ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğünün görüşü alınmalıdır) V.1.7. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler, iii

8 V.1.8. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, projeye ait sanat yapılarının taşkından korunması için alınacak önlemler, suyun terfisi ve cebri boru güzergahında varsa kuru ve mevsimsel akışlı derelere olacak etkilerin değerlendirilmesi, V.1.9. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, V Arazinin hazırlanması döneminde flora ve faunaya (kara su) olabilecek etkiler, V Yeraltı suyuna etkiler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilmesi, olası etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, orman yangınları karşı alınacak önlemler projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, V Çevre ve Sağlık, arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, sağlık koruma bandı mesafesi, V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, ekolojik peyzaj onarım planının hazırlanarak Rapora eklenmesi, V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V Diğer özellikler V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek mal ve/veya hizmetler, nihai ve yan ürünlerin üretim miktarları, V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, iv

9 V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo şekiller, (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alman son 10 yıllık ortalama akımın en az %10'u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Ekosistem Değerlendirme Raporu Formatı doğrultusunda hazırlanacak Raporun, ÇED Raporu ekinde sunulması, Raporda belirlenen miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10'undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, su değirmeni, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır. İlgili kurum ve kuruluşlar ile irtibata geçilerek ve arazide gerekli çalışmalar/araştırmalar yapılarak Su Hakları Raporunun hazırlanması ve ilgili bölgesine müracaat edilerek Raporun onaylatılması.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanma bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine, varsa alabalık yetiştirme çiftliğine, değirmene ve su ortamındaki diğer canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, alınacak izinler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile asansörleri ile ilgili bilgi ve buna ait çizim, mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim, V.2.5. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, V.2.6. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, V.2.7. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler, V.2.8. Orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V.2.9. Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği, V İdari ve sosyal tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, V Diğer özellikler V.3. Projenin Sosyo Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) V.3.2. Çevresel fayda maliyet analizi V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi.( Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) BÖLÜM VI: İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. Arazi ıslahı ve Reklamasyon Çalışmaları, VI.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, v

10 VI.3. Olabilecek hava emisyonları, BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması belirtilecektir.) BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği'nde "Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşları yükümlülükleri" başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program.373 BÖLÜM IX: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması,) BÖLÜM X: HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) BÖLÜM XI: SONUÇLAR (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri) Ekler: (Raporun hazırlanmasında kullanılan ve çeşitli kuruluşlardan sağlanan bilgi, belge ve tekniklerden rapor metninde sunulamayanlar,) Notlar ve Kaynaklar: ÇED Raporunu hazırlayanların tanıtımı (Adı Soyadı, Mesleği, 1 kişi için 1 sayfayı geçmeyecek şekilde hazırlanmış kısa özgeçmiş, Referansları ve Rapordan sorumlu olduğunu belirten imzası) (Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısında; ÇED Raporunu hazırlayacak meslek grubunda, söz konusu ÇED Raporunu hazırlayacak firmanın Yeterlik Belgesi kapsamındaki çalışma grubuna Orman Mühendisi, Ziraat Mühendisi ve İnşaat Mühendisi ilave edilmesi komisyon tarafından belirlenmiştir.) Bu meslek grubuna ait özgeçmiş ve noter onaylı diploma, imza sirkülerinin asılları üst yazı ekinde yer almalıdır. vi

11 Tablolar Dizini: Tablo 1: Projenin Genel Karakteristikleri... 9 Tablo 2: EPDK Tarafından Verilen Lisansların Yakıt/Kaynak Türlerine Göre Dağılımı Tablo 3: Proje Kapsamında Planlanan Tesislere Ait Koordinat Listesi Tablo 4: Yerleşim Birimlerinin Proje Alanına Olan Yönleri ve Yaklaşık Mesafeleri Tablo 5: Arazi Kullanım Durumu Tablo 6: Planlanan Tesislerin Alan Bilgisi Tablo 7: Fol Deresi Üzerinde EİE Tarafından Mühendislik Hizmetleri Yürütülen Hidroelektrik Santral Projeleri Tablo 8: Proje Yatırım Programı Tablo 9: Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin Hazırlık Dönemine Ait Zamanlama Tablosu.. 51 Tablo 10: Çamlı Regülatörü ve HES Yıllık Giderler Tablo 11: Sıcaklık Değerleri Tablo 12: Yağış Değerleri Tablo 13: Nem Değerleri Tablo 14: Sayılı Günler Değerleri Tablo 15: Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Tablo 16: Yönlerine Göre Rüzgarın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı Tablo 17: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Tablo 18: Ortalama Rüzgar Hızı Tablo 19: Maksimum Rüzgar Hızı ve Yönü Tablo 20: Basınç Değerleri Tablo 21: Sıcaklık Değerleri Tablo 22: Yağış Değerleri Tablo 23: Nem Değerleri Tablo 24: Sayılı Günler Değerleri Tablo 25: Maksimum Kar Kalınlığı Tablo 26: Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Tablo 27: Yönlerine Göre Rüzgarın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı Tablo 28: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Tablo 29: Ortalama Rüzgar Hızı Tablo 30: Maksimum Rüzgar Hızı ve Yönü Tablo 31: Fırtınalı Günler Sayısı ve Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Tablo 32: Yılı Yönlere Göre Rüzgar Esme Sayıları Tablo 33: 2010 Yılı Yönlere Göre Rüzgar Esme Sayıları Tablo 34: Çamlı HES Kuyuları Kaya Mekaniği Deney Sonuçları Tablo 35: Trabzon İlinde Meydana Gelen Doğal Afet Olayları ( ) Tablo 36: Afet Türlerinin 2011 Yılına Ait İlçelere Göre Dağılımı Tablo 37: Trabzon İl Sınırları İçerisinde Kalan Yeraltı Sularının Drenaj Alanları Tablo 38: Trabzon İli Sınırları İçinden Denize Dökülen Akarsuların Mansap Akiferlerinin YAS Rezervleri ve Miktarları Tablo 39: Proje Kapsamında Açılan Temel Sondaj Kuyularına İlişkin Karakteristikler Tablo 40: Trabzon İlinin Başlıca Akarsuları ve Ortalama Akımlar Tablo 41: Trabzon İlindeki Akarsulara Ait Yağış Alanı ve Yıllık Ortalama Su Potansiyeli Tablo 42:Akım Gözlem İstasyonlarına Ait Karakteristik Bilgiler ve Gözlem Periyotları Tablo 43: Çamlı Regülatörü ve HES Yeri Aylık Ortalama Akımları Tablo 44: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Yılları Arasında Gözlenen Aylık Akım Verileri Tablo 45: Çamlı Regülatöründen Sonra Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirmesi Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları Tablo 46: Proje Alanı Arazi Kullanım Durumu Tablo 47: Tonya İlçesindeki Tarım Alanlarının 2012 Yılına Ait Kullanılış Şekli Tablo 48: Tonya İlçesi 2013 Yılına Ait Tarım Alanları Tablo 49: Tonya İlçesi Bitkisel Üretim Ürünleri vii

12 Tablo 50: Trabzon İli ne Bağlı İlçeler ve Kooperatif Dağılımları Tablo 51: Trabzon İlinde Yatırım ve Rehabilitasyon Projeleri Tablo 52: 2012 Yılı Yatırım ve Transfer Programından Desteklenen Kooperatifler Tablo 53:Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Dağılımı Tablo 54: İnceleme ve Değerlendirme Formuna Göre Proje Alanı Meşcere Durumu Tablo 55: Proje Ünitelerine Ait Meşcere Tipleri, Kapalılık Durumu ve Bölme Numaralarına Göre Kapladıkları Alan (Tonya Orman İşletme Şefliği Amenajman Planına Göre) Tablo 56: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Sahası Floristik Listesi Tablo 57: Depo Sahaları Floristik Listesi Tablo 58: Çamlı Regülatörü ve HES Projesi İkiyaşamlı Türleri ve Koruma Statüleri Tablo 59: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Sürüngen Türleri ve Koruma Statüleri Tablo 60: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Kuş Türleri ve Koruma Statüleri Tablo 61: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Belirlenen Memeli Hayvan (Mammalia)Türleri ve Koruma Statüleri Tablo 62: Proje Alanındaki Tatlısu Alg Türleri Tablo 63: Proje Alanı Zooplanktonik Organizmaları Tablo 64: Çalışma Alanındaki Bentik Omurgasız Türleri Tablo 65: Proje Alanı Balık Türleri Tablo 66: Proje Bölgesinde Yakalanan ve Literatür Bilgilerine Göre Bölgede Varlığı Bilinen Balık Türlerinin Ekolojik Özellikleri Tablo 67: Tonya İlçesi Büyükbaş Hayvan Varlığı Tablo 68:Tonya İlçesi Küçükbaş Hayvan Varlığı Tablo 69:Tonya İlçesi Kümes Hayvancılığı Varlığı Tablo 70: Su Numunesi Bilgileri Tablo 71:Fol Deresine Ait Analiz Sonuçları Tablo 72:YSKYY, Tablo 5: Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri Tablo 73: Fol Deresine Ait Suların Kalite Sınıfları Tablo 74: Trabzon İli ve Tonya İlçesi Nüfus Bilgileri Tablo 75: 2012 Yılı Verilerine Göre Tonya İlçesinde İl/İlçe ve Belde/Köy Nüfusları Tablo 76:2012 Yılı Verilerine Göre Tonya İlçesi Kadın ve Erkek Nüfus Oranları Tablo 77: Tonya İlçesi ne Bağlı Belde ve Köylerin İsimleri ve Nüfus Bilgileri Tablo 78: Göre Nüfusları, İl Merkezine Uzaklıkları, Belediye, Köy ve Mahalle Sayıları Tablo 79: TÜİK Verilerine Yıllık Nüfus Artış Hızı ve Nüfus Yoğunluğu Göstergeleri Tablo 80: Trabzon İli ne Ait Göç Verileri Tablo 81: Trabzon İlindeki Sanayi Kuruluşları ve İstihdam Kapasiteleri Tablo 82: Trabzon İline Ait Temel İşgücü Göstergeleri, Tablo 83: Proje Alanı ve Çevresinde Yer Alan Köylerdeki Okuma Yazma Durumu (15+yaş) Tablo 84: Tonya İlçesindeki Sağlık Kurumlarının Dağılımı Tablo 85: Tonya İlçesi Sınırlarında Gerçekleştirilen Festival, Şenlik ve Anma Günleri Tablo 86: İnşaat Aşamasında Ünite Alanlarında Oluşacak Kazı Miktarları Tablo 87: Tünel ve Açık Yüzey Patlatmaları Sırasında Alınacak Malzeme Miktarı Tablo 88:Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Kapsamında Orta Sert Formasyon İçin Patlayıcı Madde Şarj Tablosu Tablo 89: Orta Sert Formasyon İçin Patlatma Paterni Tablo 90: Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Kapsamında Zayıf Formasyon İçin Patlayıcı Madde Şarj Tablosu Tablo 91: Zayıf Formasyon İçin Patlatma Paterni Tablo 92: Tesis Etki Alanında Uzun Vadeli, Kısa Vadeli Sınır Değerler ve Kademeli Azaltım Tablosu Tablo 93: Modelleme Çalışmaları Sırasında Etkileşimi Değerlendirilen En Yakın Yerleşimler Tablo 94: Senaryo B Günlük En Yüksek Havada Asılı Toz Emisyonu Değerleri (µg/m 3 ) Tablo 95:Senaryo B Aylık En Yüksek Çöken Toz Emisyonu Değerleri (mg/m 2 gün) Tablo 96: Senaryo B Yıllık En Yüksek Havada Asılı Toz Emisyonu Değerleri (µg/m 3 ) Tablo 97:Senaryo B Yıllık En Yüksek Çöken Toz Emisyonu Değerleri (mg/m 2 gün) Tablo 98: Kategorilere Göre Araç Sayım Sonuçları ve Günlük Mevcut Trafik Yoğunluğu Tablo 99: İnşaat Aşamasında Kullanılacak Karayoluna Faaliyetin Yaratacağı Ek Yük viii

13 Tablo 100: BTFA Yöntemi İle Hesaplanmış Tekerrürlü Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Tablo 101: NTFA Yöntemi İle Hesaplanmış Tekerrürlü Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Tablo 102: Maksimum Baz Akım Değerleri(m 3 /s) Tablo 103: DSİ Sentetik BH. Yöntemi İle Hesaplanmış Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Tablo 104: Proje Alanı Sınırları İçerisinde ve Yakın Çevrede Kaydedilmiş Olan Türler Arasından Av Hayvanı Statüsüne Sahip Olan Türler Tablo 105: Proje Kapsamında Kesilecek Ağaç Türleri ve Miktarları Tablo 106:Motorinin Özellikleri Tablo 107:İnşaat Aşamasında Kullanılması Öngörülen İş Makineleri ve Ekipmanlar Tablo 108: Dizel Taşıt Araçlarından Kaynaklanan Emisyon Faktörleri (kg/ton) Tablo 109: Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İşgünlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler Tablo 110: İnşaatta Çalışacak İş Makinelerinin Yakıt Miktarı Tablo 111: İş Makinelerinden Kaynaklanması Beklenilen Kirletici Değerler Tablo 112: Su Temini Sistemi ve Bu Suların Kullanım Amaçlarına Göre Miktarları, Oluşacak Atık Suların Cins ve Miktarları Tablo 113: Projenin İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri ve Ekipmanları Tablo 114: İnşaat Aşamasında Ünitelerde Çalışacak Iş Makineleri Ses Gücü Düzeyleri Tablo 115: İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Tablo 116:İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Basınç Düzeyleri Tablo 117: Frekanslara Göre Düzeltme Faktörleri Tablo 118: İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Düzeltilmiş Ses Düzeyleri Tablo 119:Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Tablo 120 : İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Net Ses Düzeyleri Tablo 121:İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin L gündüz Değerleri Tablo 122:Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Tablo 123: Hesaplanan Değerler ile Sınır Değerin Karşılaştırılması Tablo 124: Kırma Eleme Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Çalışma Alanında Çalışacak Iş Makineleri Ses Gücü Düzeyleri Tablo 125: İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Tablo 126:İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Basınç Düzeyleri Tablo 127: Frekanslara Göre Düzeltme Faktörleri Tablo 128: İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Düzeltilmiş Ses Düzeyleri Tablo 129: Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Tablo 130 : İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Net Ses Düzeyleri Tablo 131:İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Lgündüz Değerleri Tablo 132: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 19,62 kg) Tablo 133: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 16,35 kg) Tablo 134: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 22,2 kg) Tablo 135: ÇGDYY, EK VII: Tablo 6: Maden ve Taş Ocakları ile Benzeri Alanlarda Patlama Nedeniyle Oluşacak Titreşimlerin En Yakın Çok Hassas ve Hassas Kullanım Alanının Dışında Yaratacağı Zemin Titreşimlerinin İzin Verilen En Yüksek Değerleri Tablo 136: Bina Temeli Titreşim hızı (V0) Değerlerine Bağlı Olarak Patlatma Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland,1981) Tablo 137: Fol Deresi Mansap Akiferi Tablo 138: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Yılları Arasında Gözlenen Aylık Akım Verileri Tablo 139: Çamlı Regülatör Mansabından Bırakılacak Toplam Su Miktarları ve Enerji Üretiminde Kullanılacak Su Miktarı Tablo 140:Çevresel Fayda Maliyet Analizi Tablo 141:İnşaat ve İşletme Aşamaları İçin Hazırlanmış İzleme Planı ix

14 Şekiller Dizini: Şekil 1: Proje Alanını Gösterir Pafta Indeksi... 2 Şekil 2: Proje Alanına Ulaşım Durumu... 7 Şekil 3: Yapılması Planlanan Bağlantı Yolu ve Kullanılması Öngörülen Mevcut Yol... 8 Şekil 4: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Konumunu Gösterir Kroki Şekil 5: Alternatif Elektrik Santrallerinin Çevresel Etkilerinin Gösterimi Şekil 6: Proje Alanı Yer Bulduru Haritası Şekil 7: Proje Alanını Gösterir Uydu Görüntüsü Şekil 8: Proje Alanındaki Yerleşim Yerlerini Gösterir Harita Şekil 9: Proje Alanının Arazi Kullanım Haritasına Göre Arazi Durumu Şekil 10: Proje Alanının Meşcere Haritasına Göre Arazi Durumu Şekil 11: Proje Alanının Çevre Düzeni Planına Göre Arazi Durumu Şekil 12: Proje Alanı Çevresindeki Mevcut Yollar ve Proje Kapsamında Yapılacak Bağlantı Yolu Şekil 13:Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 14: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 15: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 16: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 17: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 18: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü Şekil 19: HES Alanı ve Karayoluna Göre Konumu Şekil 20: HES Alanı ve Karayoluna Göre Konumu Şekil 21: Cebri Borunun Karayoluna Göre Konumu Şekil 22: Mevcut Yoldan Regülatör Alanına Ulaşımı Sağlayacak Olan Bağlantı Yolunun Güzergahı Şekil 23: Kazı Fazlası Malzeme Alanı Yerinin Karayolu İle Olan Bağlantısı Şekil 24: Mevcut Karayolunun 19. Km sinde Yer Alan Kazı Fazlası Malzeme Alanı Şekil 25: KET ve HB nun Karayoluna Göre Konumu Şekil 26: Projenin Yatırım Bedeli ve İnşaat Bedelinin Yıllara Dağılımı Şekil 27: İş Akım Şeması Şekil 28: Taşınmaz Malların Kamulaştırma Işlemleri Iş Akış Şeması Şekil 29: Özel Mülkiyete Ait Taşınmaz Malların Edinilmesi İşlemleri Şekil 30: Sıcaklık Değerleri Grafiği Şekil 31: Yağış Değerleri Grafiği Şekil 32: Nem Değerleri Grafiği Şekil 33: Sayılı Günler Değerleri Grafiği Şekil 34: Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı Şekil 35: Esme Sayılarına Göre İlkbahar ve Yaz Mevsimi Rüzgar Diyagramları Şekil 36: Esme Sayılarına Göre Sonbahar ve Kış Mevsimi Rüzgar Diyagramları Şekil 37: Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramı Şekil 38: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Diyagramı Şekil 39: Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği Şekil 40: Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği Şekil 41: Basınç Değerleri Grafiği Şekil 42: Sıcaklık Değerleri Grafiği Şekil 43: Yağış Değerleri Grafiği Şekil 44: Nem Değerleri Grafiği Şekil 45: Sayılı Günler Değerleri Grafiği Şekil 46: Maksimum Kar Kalınlığı Grafiği Şekil 47: Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı Şekil 48: Esme Sayılarına Göre İlkbahar, Yaz, Sonbahar ve Kış Mevsimi Rüzgar Diyagramları Şekil 49: Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramı Şekil 50: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Diyagramı Şekil 51: Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği Şekil 52: Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği Şekil 53: Fırtınalı Günler Sayısı ve Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Grafiği x

15 Şekil 54: Yılı Esme Sayıları Dağılımı Şekil 55: 2010 Yılı Esme Sayıları Dağılımı Şekil 56: Proje Alanı ve Yakın Çevresinin Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesiti Şekil 57: Proje Alanını Gösterir Heyelan Risk Haritası Şekil 58: Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ve Proje Alanını Gösterir Trabzon İli Deprem Haritası Şekil 59: Diri Fay Haritası Şekil 60: Afet Türlerinin 2011 Yılına Ait İlçelere Göre Dağılım Grafiği Şekil 61: Doğal Afetlerin Dağılım Grafiği Şekil 62: Trabzon İli Hidroloji Havzası Şekil 63: Proje Alanı ve Çevresine Ait Hidrometeorolojik Ağ Şekil 64: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Gözlenen Uzun Yıllar Aylık Ortalama Akım Miktarı Grafiği Şekil 65: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Ortalama Akım Miktarları Grafiği Şekil 66: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akım ve Mevsimlik Akım % Grafiği Şekil 67: Proje Alanı ve Çevresini Gösterir Yüzeysel Su Kaynakları ve Yüzey Suyu Projeleri Şekil 68: DSİ 22. Bölge Müdürlüğü Tarafından Yürütülen Taşkın Koruma Projesi Şekil 69: Proje Alanı ve Çevresine Ait Korunan Alanlar Haritası Şekil 70: Proje Alanının Ava Yasaklanan Sahalara Göre Konumu (Kaynak: Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Şekil 71: Çamlı Regülatörü ve HES Orman Vejetasyonu Şekil 72: Çamlı Regülatörü ve HES Riperian Vejetasyonu Şekil 73: Fol Deresinden Görünüm Şekil 74: Çalışma Alanındaki Bazı Balık Türleri Şekil 75: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesiti Şekil 76: Fol Deresinden Bir Görünüm Şekil 77: Muhtemel Maden Varlıklarının Tespiti Amacıyla MİGEM Tarafından İncelemesi Yapılan Alan Şekil 78: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Fol Deresi Çevresinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler Şekil 79: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Şelale Mevkiinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler Şekil 80: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Şelale Mevkiinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler Şekil 81:Trabzon İlinde Kış Dönemine Ait SO 2 (μg/m 3 ) Gazı Değişimi Grafiği Şekil 82: Trabzon İlinde 2011 Yılında Sabit Ölçüm İstasyonlarından Elde Edilen Aylık PM (μg/m 3 ) Miktarının Değişim Grafiği Şekil 83: DSİ Bölge Müdürlüğü Görüşüne Sunulan Kazı Fazlası Malzeme Alanları ve Bitkisel Toprak Depolama Alanları Şekil 84: DSİ Bölge Müdürlüğü Tarafından Proje Kapsamında Kullanılması Uygun Görülen Kazı Fazlası Malzeme Alanı ve Bitkisel Toprak Depolama Alanı Şekil 85: Orta Sert Formasyon İçin Patlatma Dizaynı Şekil 86: Zayıf Formasyon İçin Patlatma Dizaynı Şekil 87: Kırma Eleme Tesisi Krokisi Şekil 88: Kırma Eleme Tesisi Iş Akım Şeması Şekil 89:Çeneli Kırıcı Dizaynı Şekil 90:Sekonder Kırıcı Dizaynı Şekil 91:Hazır Beton Üretim Tesisi İş Akım Şeması Şekil 92: Senaryo B Günlük Havada Asılı Toz Konsantrasyon Dağılımı Şekil 93:Senaryo B Aylık Çöken Toz Konsantrasyon Dağılımı Şekil 94:Senaryo B Yıllık Havada Asılı Toz Konsantrasyon Dağılımı Şekil 95:Senaryo B Yıllık Çöken Toz Konsantrasyon Dağılımı Şekil 96: Proje Alanına Ulaşım Yollarını Gösterir Yollar Haritası Şekil 97:Otoyollar Ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası 2012 (T.C.K) Şekil 98: Proje Alanı ve Thiessen Çokgenleri Şekil 99: Yağış Alanı Q 100 Taşkın Grafiği Şekil 100: Sızdırmasız Fosseptik Planı Şekil 101: Hazır Beton Üretim Tesisi Çökeltim Havuzu Akış Şeması Şekil 102: Yağ Ayırıcı Akış Şeması Şekil 103: Örnek Merkezi Atık Depo Alanı xi

16 Şekil 104: İnşaat Aşaması Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Şekil 105: İnşaat Aşaması Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Şekil 106: Kaynak Ile Alıcı Arasına Uygulanabilecek Gürültü Kontrol Tedbirinin Şematik Gösterimi Şekil 107: Sert Orta Sert Formasyon İçin Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı Şekil 108: Zayıf Formasyon İçin Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı Şekil 109: Açık Yüzey Patlatmalarında Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı Şekil 110: Çamlı HES Optimizasyon Grafiği Şekil 111: Çamlı Regülatörü Günlük Ortalama Net Akım Değerleri İle Oluşturulmuş Debi Zaman Grafiği Şekil 112: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Gözlenen Uzun Yıllar Aylık Ortalama Akım Miktarı Grafiği Şekil 113: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Ortalama Akım Miktarları Grafiği Şekil 114: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akım % Grafiği Şekil 115: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Mevsimlik Akım % Grafiği Şekil 116: Projeyi Tanıtıcı Broşür Şekil 117: 12 Haziran 2013 Tarihli Yerel Gazete İlanı Şekil 118: 13 Haziran 2013 Tarihli Ulusal Gazete İlanı Şekil 119: Halkın Katılımı Toplantısına Ait Fotoğraflar xii

17 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI Proje konusu faaliyetin, proje kapsamındaki tüm ünitelerin, proje karakteristiklerinin tanımı, proje ömrü, hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri (Rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi) Proje Konusu Faaliyetin Tanımı; Ülkemizdeki mevcut hidroelektrik potansiyelin değerlendirilerek Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunmak amacıyla, Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesinin yatırımı planlanmaktadır. Doğu Karadeniz Havzasında yer alan Fol deresinin 745 m. ile 551 m. kotları arasındaki düşüsünün değerlendirilmesi planlanan projede; maksimum su kotu 745 m. dir. Dolu gövdeli beton olarak planlanan regülatörden alınacak sular, m. uzunluğunda iletim hattı (3.350 m. iletim tüneli m. iletim kanalı m. iletim tüneli-2) ile yükleme havuzuna, oradan 267 m. uzunluğunda cebri boru ile Fol deresinin 551 m. su kotunda yer alan Çamlı Hidroelektrik Santrali ne iletilecektir. Planlanan proje ile santralin kurulu gücünün 8,04 MW m /7,72 MW e olması öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES tesislerinin inşaat süresi 24 ay olarak planlanmaktadır. Projenin inşaat aşamasında 1 adet 130 ton/saat kapasiteli kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet 60 m 3 /saat kapasiteli hazır beton tesisi işletilecek olup, söz konusu tesisler inşaat sürecinin bitmesine müteakip alandan kaldırılacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin üretim miktarları aşağıda verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisinin kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Hazır beton tesisi kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Geçici Madde 1 de belirtilen Bu yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası Valiliğe ya da Bakanlığa sunulmuş projelere başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulanır hükmü gereği; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği kapsamında değerlendirilmiştir. Buna göre söz konusu proje kurulu gücü bakımından değerlendirildiğinde; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Mülga Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği nin, EK-II Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler listesi 32. maddesi (Kurulu Gücü 0-25 MWm Arasında Olan Nehir Tipi Santraller) kapsamında yer almaktadır. Diğer taraftan; inşaat aşamasında kullanılması öngörülen kırma-eleme-yıkama tesisi aynı yönetmeliğin EK-I Çevresel Etki Değerlendirmesi Uygulanacak Projeler listesinde 28. Madde, d bendi (Kırma-Eleme-Yıkama Tesisleri (3213 sayılı Maden Kanunu 1. (a) ve 2. 1

18 (a) grup madenler ile hafriyat malzemeleri ton/yıl)) kapsamında yer alırken, proje kapsamında gerekli olacak hazır betonun sağlanacağı hazır beton üretim tesisi ise EK-II Listesi, Madde 19 - Üretim kapasitesi 100 m³/saat ve üzeri olan hazır beton tesisleri, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanılarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, ön gerilimli beton elemanı, gaz beton, betopan ve benzeri üretim yapan tesisler hükmü uyarınca ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kalmaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi; 1/ ölçekli Trabzon G42-b1 No lu paftada (Bkz. Şekil 1) yer almaktadır. Şekil 1: Proje Alanını Gösterir Pafta Indeksi Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesine yönelik 2009 yılında, 4,992 MW m /4,75 MW e kurulu güç için Proje Tanıtım Dosyası hazırlanmış ve Mülga Trabzon Çevre ve Orman İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu projede yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonucunda, Mülga Trabzon Çevre ve Orman İl Müdürlüğü tarafından projeye ÇED Gerekli Değildir kararı (Bkz. EK-25) verilmiştir. Akabinde; 4,992 MW m /4,752 MW e kurulu güç ile kurulması planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi için, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği gereğince verilen tarih ve 1099 sayılı ÇED Gerekli Değildir kararının iptali istemiyle Trabzon İdare Mahkemesine dava açılmıştır. Bu süreçte yapılan değerlendirmeler sonucunda, Trabzon İdare Mahkemesi nin 2011/1501 kararı ile hukuka uygunluğu bulunmadığı gerekçesi ile söz konusu ÇED Gerekli Değildir kararı iptal (Bkz. EK-26) edilmiştir. 2

19 Trabzon İdare Mahkemesi nin tarihli ve 2011/1501 numaralı kararında; Çamlı Regülatörü ve HES projesinin çevreye vereceği olumsuz yöndeki etkilerinin önlenmesi ve/veya çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Bu kapsamda hazırlanan Proje Tanıtım Dosyasının mahkeme kararında belirtilen tespitler doğrultusunda yeterli hazırlanmadığı, projenin uygulamasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar için ÇED Raporu hazırlanması ve hazırlanacak raporda detaylı değerlendirmeler yapılarak teknoloji alternatiflerinin belirlenmesi gerektiği karara (Bkz. EK-26) bağlanmıştır. Projeye yönelik ÇED Gerekli Değildir belgesinin mahkeme kararı ile iptal edilmesi sonrasında, yatırımcı firma tarafından revize çalışmalar başlatılmış ve ilgili projenin mevcut formülasyonunda teknolojik alternatifler de dikkate alınarak değişiklikler yapılmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda söz konusu projeye yönelik olarak proje formülasyonu yeniden değerlendirilmiş ve sol sahilde olan iletim hattı sağ sahile alınmış, kanal ile ilerlenecek iletim hattının tünel ile geçilmesi öngörülmüştür. Dolayısıyla daha evvel Tonya ilçesine ait yoğun yerleşim yerlerinden geçen iletim hattının, sağ sahile alınması ile söz konusu hattın yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması sağlanmıştır. Bu çalışmalar yapılırken arazide jeolojik, topoğrafik ve heyelan koşulları dikkate alınmış ve bölgenin doğal yapısının da bozulmaması için uygun formülasyonlar belirlenmiştir. Bu aşamada yapılan değişiklikler sonucunda, kurulu güç ve yılda üretilecek enerji miktarı artmıştır. Bu durumda projenin kurulu gücü, 4,992 MW m /4,752 MW e den, 8,04 MW m /7,72 MW e ye çıkarılmıştır. Ayrıca projeye ilişkin regülatör yeri, İlçe merkezinde bulunan Canikdere Şelalesi dikkate alınarak belirlenmiş ve söz konusu regülatör membadan mansaba doğru kuşuçuşu yaklaşık 100 metre, dere boyunca ise yaklaşık 138 metre kaydırılmıştır. Bu kapsamda revize fizibilite raporu hazırlanılarak, DSİ Genel Müdürlüğü onayına sunulmuştur. Revize fizibilite onay yazısı, ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-11) verilmiştir. DSİ Genel Müdürlüğü nden revize fizibilite onay yazısının alınmasına müteakip, Çamlı Regülatörü ve HES projesinin değişen formülasyonu dikkate alınarak, ÇED Yönetmeliği kapsamında izlenecek süreç hakkında görüş almak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na başvuruda (Bkz. EK-27) bulunulmuştur. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yapılan incelemeler neticesinde söz konusu projeye yönelik olarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Mülga ÇED Yönetmeliği nin ( tarih ve sayılı değişiklik işli) 8. maddesi gereğince Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinin başlatılması gerektiği (Bkz. EK-27) belirtilmiştir. Bu bağlamda ÇED süreci başlatılarak proje sahası ve çevresinde; sahanın floristik ve faunistik özellikleri, jeolojik, hidrojeolojik ve hidrolojik özellikleri, bölgenin mevcut çevresel özelliklerinin belirlenmesi amacıyla arazi çalışmaları yapılmış ve bu konuda Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne yazılı bildirimde (Bkz. EK-27) bulunulmuştur. Bahse konu yatırım için, projenin özelliklerini, yerini, çevreye olası etkilerini ve öngörülen önlemleri ortaya koymak ve projeyi boyutları ile tanıtmak amacıyla, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın tarih ve sayılı yazısı ekinde sunulan ÇED Raporu Özel Formatına uygun olarak iş bu ÇED Raporu (Bkz. EK-29) hazırlanmıştır. Ayrıca projenin ÇED süreci içerisinde, aşağıda belirtilmiş olan çalışmalar gerçekleştirilmiş ve söz konusu çalışmalar iş bu ÇED Raporunun ilgili format başlıkları altında değerlendirilmiştir. Buna göre proje kapsamında; 1. Hacettepe Üniversitesi ve Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi akademisyenleri tarafından hazırlanan ve DKPMGM tarafından onaylanan Çamlı Regülatörü ve HES Projesi ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu, 3

20 2. Ziraat Yüksek Mühendisi tarafından hazırlanan ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Trabzon 22. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanan Su Kullanım Hakları Planlama Raporu, 3. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ndan yeterlik belgesine sahip ve TÜRKAK onaylı özel bir laboratuvar tarafından, projenin yapılması planlanan Fol deresinden alınan su numunesi üzerinde Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği gereği gerçekleştirilmiş olan yüzey suyu çevresel kalite ve analiz çalışması, 4. Projenin olası heyelan riskinin değerlendirildiği Jeoloji Yüksek Mühendisi tarafından hazırlanan ve Jeoloji Mühendisleri Odası tarafından onaylanan Mühendislik Jeoloji Raporu, 5. Hacettepe Üniversitesi akademisyenleri tarafından, proje sahası ve çevresine yönelik gerçekleştirilen arazi çalışması ile karasal - sucul flora ve fauna çalışmalarının yapılması, 6. Kamu Kurum ve Kuruluşlarından projeye yönelik görüş yazıları alınması, 7. Peyzaj çalışması ve doğal bütünlüğün korunması amacıyla Peyzaj Yüksek Mimarı tarafından hazırlanan ve DKMPGM tarafından onaylanan Peyzaj Onarım Planı Raporu, 8. Hacettepe Üniversitesi akademisyeni tarafından hazırlanan ve sosyal etkilerin değerlendirildiği Sosyal Etki Değerlendirme Raporu, 9. Projenin inşaat aşamasında oluşabilecek gürültü, patlatma ve toz etkileri için yönetmelikler çerçevesinde hesaplamalar ve model çalışmaları hazırlanmıştır. Diğer taraftan; öngörülen yatırım kapsamında Kamu Kurum ve Kuruluşlarından alınan görüş yazılarında belirtilen hususlara aşağıda değinilmiş olup, ilgi yazılar ÇED raporu ekinde (Bkz. EK-27) verilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü nün 21/11/2013 tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında; proje alanının, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca ilan edilen herhangi bir Turizm Merkezi veya Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi kapsamında kalmadığı ve söz konusu alana ilişkin Bakanlığın Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü nce yürütülen bir çalışmasının bulunmadığı belirtilmiştir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Maden İşleri Genel Müdürlüğü nün 06/01/2014 tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında;.genel Müdürlük kayıtlarında tarihinde yapılan incelemede, proje alanında 1 adet imar planı onaylanmış özel izin sahasının bulunduğu tespit edilmiştir. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin sağlayacağı kamu yararları düşünülerek, proje alanında herhangi bir maden hakkının bulunmadığı tespit edildiğinden, ekli listede verilen koordinatlar dahilinde pafta no: G42b1 ve 180,65 hektarlık alan için Genel Müdürlüğümüzce sakınca bulunmamakta olup, bu alan Genel Müdürlüğümüz kayıtlarında madenciliğe kapalı alan haline getirilmeyerek, ER: nolu Çamlı Regülatörü ve HES özel izin alanı olarak işaretlenmiştir. Bu alanlara yapılacak olan maden ruhsat müracaatları, ilgili kurumlardan izin alınması için 1 (bir) yıl süre verilerek ruhsatlandırılacak alan olarak işlenecektir. şeklinde ifade edilmiştir. Konu ile ilgili bilgilendirmelere Bölüm IV de yer verilmiştir. 4

21 Trabzon Valiliği, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün 07/11/2013 tarih ve 9484 sayı ile gelen görüş yazısında;.müdürlük arşivlerinde yapılan incelemelerde söz konusu alanda, tescilli tabiat varlığı veya doğal sit alanı olmadığı tespit edilmiş olup, söz konusu proje alanında Tabiat Varlığına rastlanması durumunda Müdürlüğe bilgi verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Trabzon İl Özel İdaresi, Ruhsat ve Denetim Müdürlüğü nün 06/11/2013 tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında; Söz konusu proje alanı içinde 1(a) grubu maden işletme ruhsatı bulunmadığı, bununla birlikte Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğüne gönderilen tarih ve sayılı yazıda belirtildiği üzere, HES projesi ile kırma-eleme-yıkama ve hazır beton tesisinin yapılacağı alanın Tonya Belediyesi sınırları içerisinde kaldığı bildirilmiştir. Karayolları Genel Müdürlüğü, 10. Bölge Müdürlüğü nün 02/01/2014 tarih ve 140 sayı ile gelen görüş yazısında;.genel Müdürlüğün 2007/6 sayılı İç Genelgesi hükümleri gereğince Karayolundan açık kazı yöntemi ile yapılacak enine geçişlere izin verilmediği, enine geçişlerin yatay sondaj yöntemi ile projelendirilerek kurumlarından izin alınması gerektiği, yeraltından yol boyu geçişlerin ise kamulaştırma hududu dışından projelendirilmesi ve kamulaştırma sınırının dışındaki 50 m. lik mesafede projelendirilen geçişleri için kurumlarından izin alınması, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu hükümlerine göre regülatör yapısının kamulaştırma dışından ve santral binasının çekme mesafesini sağlayacak şekilde projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES iletim tünelinin yol ile kesiştiği kesimde karayolu-iletim tüneli geçiş projesinin ve heyelan haritasının hazırlanarak kurumlarından izin alınması, HES imalatları ve kazı fazlası malzeme alanının İl yoluna etkileşimini gösterecek 1/1000 ölçekli vaziyet planı hazırlanarak ve kamulaştırma sınırları dışında projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES inşaat çalışmaları sırasında İl yoluna birçok noktada giriş-çıkış yapılacağından Trafik güvenliği can ve mal emniyeti açısından tüm hususların dikkate alınarak çalışmaların yapılması gerektiği ve bu hususlara uyulması kaydıyla Bölge Müdürlüğü açısından sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. İlbank Trabzon Bölge Müdürlüğü nün 26/03/2012 tarih ve 571 sayı ile gelen görüş yazısında; Fol deresi üzerinde planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesinin bulunduğu sahada, Kurumlarına ait su haklarına yönelik projeli/projesiz herhangi bir çalışma olmadığı ifade edilmiştir. Trabzon İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nün 26/04/2012 tarih ve 2434 sayı ile gelen görüş yazısında;.kayıtların tetkiki ve ekli haritaların incelenmesi neticesinde enerji hattında su kullanım hakkına sahip su ürünleri üretim tesisi, sulama yapılan tarım alanı, içme-kullanma suyu tesisi vb. bulunmadığı belirtilmiştir. Trabzon İl Özel İdaresi, Plan ve Proje Müdürlüğü nün 20/12/2012 tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında; İş mahallinde yapılan incelemelerde söz konusu HES Projesi sahasında Kurumlarına ait su kullanım miktarı olmadığı belirtilmiştir. Bunun dışında DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden; kazı fazlası malzeme alanlarına yönelik görüş ve izin yazısı, ayrıca proje alanı ve çevresinde içme ve kullanma suyu amaçlı kullanılan yeraltı suyu kaynaklarının olup olmadığı, olması halinde söz konusu yeraltı su kaynaklarının projeden etkilenip etkilenmeyeceğini irdelemek üzere görüş (Bkz. Bölüm V.1.1. ve Bölüm IV.2.3) alınmıştır. 5

22 Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında yapımı önerilen tesisler; Regülatör ve Çökeltim Havuzu, İletim Tüneli, İletim Kanalı (kapalı), Yükleme Havuzu, Cebri Boru, Santral Binası dır. Ayrıca inşaat aşamasında proje alanında; kırma-eleme-yıkama tesisi, hazır beton tesisi, kazı fazlası malzeme alanı, bitkisel toprak depolama alanı ve şantiye alanı bulunacaktır. Söz konusu tesislere ait plan ve kesitler ile proje alanına ait fotoğraflar rapor ekinde (Bkz. EK-9, EK-28) sunulmuştur. Proje alanının ulaşımı; E-70 Trabzon Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmakta olup, Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16. Km sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. Km sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Bunun dışında proje alanında regülatör alanına ulaşımı sağlamak amacıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Tonya ilçe merkezi içerisindeki yoldan regülatör alanına ulaşımı sağlamak üzere 620 m uzunluğunda yol yapılacaktır. Söz konusu projenin inşaat aşamasında ilçe merkezi içerisindeki şehir içi yolun kullanılmaması planlanmıştır. Bu kapsamda yük kamyonlarının şehir içi trafiğini etkilememesi, toz ve gürültü etkileri yaratmaması için alternatif yol güzergahının kullanılması sağlanacaktır. Bağlantı yolunun yapılması ile birlikte şehir merkezinin doğusunda yer alan mevcut yolların kullanılması öngörülmüştür. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. Proje alanına ulaşım durumunu gösterir harita Şekil 2 de verilmiş olup, yapılması planlanan bağlantı yolu ve inşaat çalışmaları aşamasında kullanılacak yol güzergahı ise Şekil 3 de sunulmuştur. 6

23 Şekil 2: Proje Alanına Ulaşım Durumu 7

24 Şekil 3: Yapılması Planlanan Bağlantı Yolu ve Kullanılması Öngörülen Mevcut Yol 8

25 Proje Kapsamındaki Tüm Ünitelerin ve Proje Karakteristiklerinin Tanımı, Fol deresi üzerinde elektrik enerjisi üretmek amacıyla planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Projesi için önerilen tesisler: Kret kotu m., savak eşik kotu m. olan beton gövdeli, kontrolsüz dolu savak, Su yüzü itibariyle 3.3 m. x 1.9 m. ebatlarında sepet kulpu kesitli, 4450 m. (3350 m m.) uzunluğunda iletim tüneli, 3 m. x 1.9 m. ebatlarında, dikdörtgen kutu kesitli, 85 m. uzunluğunda iletim kanalı, (Tünel ve kanalın kazı boyutları 4 m. x 4 m. olacaktır.) m. x m. ebatlarında, 7.50 m. derinliğinde bir yükleme havuzu, 267 m. uzunluğunda, 1.30 m. iç çapında cebri boru ve Toplam 8,04 MW m / 7,72 MW e kurulu gücünde 2 adet yatay eksenli pelton türbin barındıran bir santral binasından oluşacaktır. Optimizasyon çalışmaları sonucunda belirlenen proje debisi 5 m 3 /sn olup, ortalama debi ise 2,21 m 3 /sn dir. Santralde yılda toplam 22,1 GWh enerji (0,0 GWh firm enerji, 22,1 GWh sekonder enerji) üretilmesi öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin genel karakteristikleri aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Tablo 1: Projenin Genel Karakteristikleri Genel İli : Trabzon İlçesi : Tonya Akarsu Adı : Fol deresi Pafta : Trabzon G42-b1 Hidroloji Yağış Alanı : 103,58 km 2 Proje Debisi : 5 m 3 /s Taşkın Debisi (Q 25 ) : 154,0 m 3 /s Taşkın Debisi (Q 100 ) : 243,4 m 3 /s Çamlı Regülatörü Amacı : Enerji Tipi : Dolu gövdeli Eşik Kotu : 743,00 m Talveg Kotu : 739,00 m Talvegden Yükseklik : 4,00 m Çevre Düzenleme Kotu : 746,00 m Dolu Savak Tipi : Karşıdan alışlı, kontrolsüz Dolu Savak Debisi (Q 100 ) : 243,40 m 3 /s Dolu Savak Açıklığı : 22,50 m Enerji Kırıcı Havuz Taban Kotu : 737,15 m Çamlı Çakıl Geçidi Tipi : Düz kapaklı, dalgıç perdeli Adedi : 1 Adet Kapak Boyutları : 2,50 m x 2,00 m Eşik Kotu : 739,00 m 9

26 Çamlı Çökeltim Havuzu ve Su Alma Yapısı Çökeltim Havuzu Taban Kotu : 739,20-738,95 m İşletme Kapağı : 2 x (2,00x 2,00) m Çökeltim Havuzu Genişliği : 8,00 m Çökeltim Havuzu Boyu : 35,00 m Çökeltim Havuzu Taban Eğimi : 0,01 Çamlı İletim Hattı Tünel 1 ve Tünel 2 Tünel Tipi : Sepet Kulpu Kesitli Tünel, b=3,3 m, h= 1,90 m Tünel Uzunluğu : 4450 m Tünel Eğimi : 0,0003 Tünel Giriş Kotu : 740,00 m Tünel Çıkış Kotu : 738,64 m Tünelde Su Hızı : 0,94 m/s Tünel Kapasitesi : 5,0 m 3 /s Kanal Kanal Tipi : Dikdörtgen Kutu Kesit, b = 3.3 m, h = 1.90 m Kanal Uzunluğu : 85 m Kanal Eğimi : 0,0003 Kanal Kapasitesi : 5,0 m 3 /s Çamlı Yükleme Odası Taban Kotu : m Maksimum Su Kotu : 741,05 m Çevre Kotu : 741,30 m Boyu : 25,00 m Genişliği : 13,50 m Yüksekliği : 7,50 m Cebri Boru Cebri Boru Çapı : 1,30 m Cebri Boru Boyu : 267 m Enerji Yapıları Brüt Düşü : 186,28 m Net Düşü : 182,38 m Toplam Kurulu Güç : 8.04 MWm /7,72 MWe Yıllık Enerji Üretimi : 22,10 GWh Firm Enerji Üretimi : 0.0 GWh Sekonder Enerji Üretimi : GWh Kuyruksuyu Kotu : 551,00 m Türbinler Kurulu Güç : 4020 kwm / 3860 kwe (2 ünite) Sayısı : 2 Tipi : Pelton (yatay) Eksen Kotu : 554,00 m Devir Sayısı : 300 devir/dakika Net Düşü : 182,38 m Toplam Proje Debisi : 5,00 m 3 /s 1. ve 2. Ünite Debisi : 2,50 m 3 /s Verim : 0,899 Generatörler Kurulu Güç (büyük uniteler) : 4500 kva (2 ünite) Tipi : Çıkık kutuplu senkron, 3 fazlı Sayısı : 2 Anma Gücü (Seçilen) : 4500 kva 10

27 Anma Gerilimi : 6,3 kv Anma Hızı : 300 d/d Güç Faktörü : 0,9 endüktif Anma Frenkansı : 50 Hz Verim : 0,97 Transformatörler 1. ve 2. Ünite : 4500 kva (2 ünite ) Tipi : Harici, yağlı, 3 fazlı Sayısı : 2 Anma Gücü (Seçilen) : 4500 kva Anma Gerilimi : 6,3/31.5 kv ± 2x2.5 kv Anma Frenkansı : 50 Hz Verim : 0,99 Kaynak: Çamlı Regülatörü ve Hes Revize Yapılabilirlik Raporu, Çamlı Regülatörü, Düşü Havuzu, Balık Geçidi, Çakıl Geçidi, Su Alma Yapısı ve Çökeltim Havuzu Çamlı Regülatör yeri, Fol deresi üzerinde bulunmaktadır. Regülatör yerinde dere yatağı kotu 739,00 m. dir. Normal işletme seviyesi 743,00 m. olan Çamlı Regülatörü suyu, 100 yıl tekerrürlü taşkın esnasında gelen debiyi kontrolsüz savağından 745,00 m. kotuna kadar yükselterek mansaba deşarj edecek şekilde tasarlanmıştır. Dolu savak açıklığı m. dir. Çamlı Regülatörü, taşkın esnasında su seviyesini 745,00 m. kotuna yükselterek atacak şekilde tasarlanmıştır. Tasarım, 100 yıllık feyezan değeri olan 243,40 m 3 /s ye göre yapılmıştır. Taşkın esnasında, eşik kotu 743,00 m. ve açıklığı m. olan savaktan atılacak olan debi, m. uzunluğunda, taban kotu 737,15 m. olan havuzdan dere yatağına deşarj edilecektir. Tasarım sonucu havuz çıkışından dere yatağının belli bir mesafesine kadar (10.00 ml den az olmayacak şekilde) çapı 0.40 ml den küçük olmayacak şekilde radyasyonu ayarlanmış taş tahkimat yapılması uygun görülmüştür. Proje kapsamında yapılması planlanan derivasyon, inşaat alanının kuruluğunu sağlamak ve yüzey suyu kalitesini korumak amacıyla yapılmaktadır. Dere yatağındaki akımın özellikle çok düşük olduğu yaz sezonu itibariyle başlanıp tamamlanması öngörülen sistem, iki kademeli derivasyon olarak planlanmıştır. Bu kapsamda önce dere yatağı sağ sahilinin kuruluğu sağlanarak, membadan mansaba doğru uzanan bir sedde yapısının inşa edilmesi sağlanacaktır. Ayrıca bu bölümde çakıl geçidi ve çökeltim havuzu inşa edilecektir. Bu kısım tamamlandıktan sonra önündeki sedde yıkılarak, dere yatağından geçen suyun çakıl geçidi açıklığından ve çökeltim havuzundan tekrar nehre deşarjı sağlanacaktır. Buradaki inşaat işleri de tamamlandıktan sonra sedde yıkılacak ve su tutma işlemine başlanacaktır. Dolu savak gövdesi ile su alma yapısı arasına taban kotu 739 m. olan 2.50 m. x 2.00 m. ebatlarında, kapakla işletmesi sağlanacak olan çakıl geçidi yerleştirilecektir. Çamlı Regülatörü, dolu savak eşik kotu olan 743,00 m. dir tuttuğu suyu, eşik kotu 739,80 m. olan iki adet 2.00 m. x 2.00 m. (yatay x düşey) kaba kapak açıklıktan su alma yapısı aracılığıyla çökeltim havuzuna çevirmektedir. Çökeltim havuzu, toplamda 5.00 m 3 /s olan proje debisini askıdaki silt malzemesinden arındıracak şekilde iki üniteli olarak tasarlanmıştır. Çökeltim havuzu girişindeki taban kotu m. olup, havuz çıkışındaki taban kotu ise 738,95 m. dir. Havuz taban eğimi 0.01 olup, havuz uzunluğu 35 m. dir. Dik 11

28 kesitli olan havuzun ünite genişliği sabit ve 8.00 m. dir. Havuz sonundaki su yüksekliği 2.85 m. yi bulmakla beraber bu noktada görülen akımın hızı da yaklaşık 0.22 m/s ye düşmektedir. Çökeltim havuzundan çıkan serbest yüzeyli akımın, bir tranzisyon yapısı ile taban genişliği 3.3 m. olarak belirlenmiş ve sepet kulpu kesitli iletim tüneline bağlantısı sağlanmıştır. İletim tüneli vasıtasıyla su alma yapısından alınan proje debisinin yükleme havuzuna götürülmesi sağlanacaktır. İletim Hattı İletim hattı sağ sahilde olup; 3350 metre uzunluğunda iletim tüneli, 85 metre uzunluğunda iletim kanalı (gömülü) ve 1100 metre uzunluğunda iletim tüneli ile yükleme havuzuna ulaşmaktadır. İletim hattının toplam uzunluğu 4535 m. dir. Tünel tipleri sepet kulpu kesitli, su yüzü itibariyle 3.3 m. x 1.9 m. ebatlarında ve beton kaplamalı planlanmıştır. Tünel ve kanalın kazı boyutları 4 m. x 4 m. dir. Tünel taban eğimi, yapılan optimizasyon çalışmaları sonucunda 5.00 m 3 /s lik proje debisini en optimum şekilde geçirebilecek uygunlukta belirlenmiştir. Tünel giriş taban kotu m. ve çıkış taban kotu m. dir. Mevcut taban eğimiyle tüneldeki su yüksekliği 1.61 m. ve su hızı 0,94 m/s dir. İletim kanalı (gömülü) ise dikdörtgen kutu kesit tipinde ve su yüzü itibariyle 3.3 m. x 1.90 m. ebatlarında planlanmıştır. Kanal taban eğimi, yapılan optimizasyon çalışmaları sonucunda 5.00 m 3 /s lik proje debisini en optimum şekilde geçirebilecek uygunlukta belirlenmiştir. Yükleme Havuzu ve Cebri Boru İletim tünelinin sonunda, proje debisinin serbest yüzeyli akımdan basınçlı akıma geçişini temin etmek ve depolama hacmi oluşturmak üzere tasarlanmış bir yükleme havuzu bulunmaktadır. Yükleme havuzları, su darbesi etkilerini azaltarak türbin-generatör sisteminin ulusal şebekeyle olan çalışma uyumunu arttırır. Temel işlevi, türbin ile en yakın su yüzeyi arasındaki mesafeyi kısaltmaktır. Genellikle, su darbesi etkileri türbinin durması veya çalışmaya başlaması, hidroelektrik generatörlerinde oluşan yük değişimi, güç kaybı, boru hattının doldurulması veya boşaltılması vs. gibi sebeplerden kaynaklanmaktadır. Ayrıca, türbinin çalıştırılmaya başlaması anında hali hazırda depoladığı su ile türbinin su ihtiyacını giderir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tasarlanmış olan yükleme havuzu m. eninde, m. boyunda ve 7,50 m. derinliğinde olacak şekilde tasarlanmıştır. Türbinlerin kapanması sonucunda geri tepen suyun deşarjını sağlamakla görevli olan yan savağın eşik kotu m. olarak hesaplanmıştır. Yan savak açıklığı m. olup, proje debisi olan 5.00 m 3 /s lik miktarı yan savak eşiği üzerinde 0,35 m. kabartarak deşarj edebilecek kapasitede boyutlandırılmıştır. Yükleme havuzu çevre kotu m. ve minimum havuz taban kotu m. dir. Bu kotta havuzda birikebilecek katı maddenin temizlenmesini ve bakım-onarım çalışmaları esnasında havuzun tamamen boşaltılmasını temin etmek amacıyla bir adet 1.00 m. x 1.00 m. ebatlarında dip savak öngörülmüştür. Cebri borunun uzunluğu ise 267 m. olup, giriş eksen kotu m. dir. Santral Binası Santral binası, Fol deresinin sağ sahilinde yaklaşık 555 m. arazi kotlarında tesis edilecek olup kuyruk suyu santral çıkışındaki su kotunun 551 m. olması sağlanacaktır. 12

29 Santral binası iki adet yatay eksenli Pelton türbin ihtiva etmektedir. Pelton türbinler için eksen kotu, kavitasyon riskini ortadan kaldıracak şekilde 554 m. olarak hesap edilmiştir. Şekil 4: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Konumunu Gösterir Kroki 13

30 Çamlı Regülatörü ve HES projesine ait tesislerin yapım süresi 2 yıl olarak planlanmıştır. Buna göre inşaat süresince ünite yapılarının yılda 12 ay, ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu ile tamamlanması öngörülmüş olup, tünel yapısının ise günde 24 saat 3 vardiya çalışma periyodu ile yapılması planlanmıştır. Projenin gerçekleşmesi ile burada üretilecek enerji ulusal enterkonnekte sisteme yapılacak bağlantı ile verilecektir. Üretilen enerjinin 31,5 kv, 3/0 AWG iletkenli Vakfıkebir-Tonya ENH nın altında belirlenecek dağıtım merkezi üzerinden Vakfıkebir TM ye iletilmesi (Bkz. EK-21) planlanmaktadır. Projeye yönelik hazırlanmış olan tek hat şeması ve planlarda söz konusu bağlantının yapılacağı ünite çıkış bölümlerine (Bkz. EK-20) yer verilmiştir. Ancak kesin proje aşamasında TEİAŞ ve TEDAŞ ın görüşleri dikkate alınarak, yeni bir planlama da yapılabilecektir. Gerçekleştirilmesi planlanan projenin yapılmasında ve işletilmesinde kullanılacak malzemelerin seçimi, montajı, işletmeye alınması ve çalıştırılması ulusal ve uluslararası standartlara ve ilgili mevzuata uygun olacaktır. Proje kapsamında inşaat çalışmaları sırasında 45 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışacağı öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaatında kullanılmak üzere bir adet şantiye alanı kurulacak olup, çalışacak personelin ihtiyacını karşılayacak şantiye binaları prefabrik yapılar olacaktır. İşletme aşamasında çalışacak personel proje çevresindeki yerleşim yerlerinde ikamet ettirilecek olup, tüm idari teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları bölgeden temin edilecektir. Bunun yanında personelin her türlü ihtiyacını karşılayabilmesi için yemekhane, mutfak, soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye ve idari büroları santral binası alanında oluşturulacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi nin toplam yatırım bedeli TL dir. Proje çerçevesinde kullanılacak finansmanın; % 25 inin öz kaynaklardan ve % 75 inin ise dış kaynaklardan karşılanması öngörülmektedir. Kırma-Eleme-Yıkama ve Hazır Beton Tesisleri; Proje kapsamında 1 adet 130 ton/saat kapasiteli kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet 60 m 3 /saat kapasiteli hazır beton tesisi yer alacaktır. Kurulması planlanan tesisler topoğrafik harita üzerinde (Bkz. EK-1) verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisinde kırılacak malzemeler, iletim tünelinden çıkacak kazı fazlası malzemeden tedarik edilecektir. Kırma-eleme-yıkama tesisinde istenilen boyutlara getirilecek malzemeler ise hazır beton üretim tesisinde hammadde olarak kullanılacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin inşaat süresi boyunca toplamda 8 ay gibi bir çalışma periyodunda faaliyetlerini tamamlayacağı öngörülmüş olup, söz konusu tesislerin kapasitelerine aşağıda yer verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisine ait üretim kapasiteleri; Yıllık üretim miktarı : ton/yıl Aylık üretim miktarı : ton/ay Günlük üretim miktarı : 2080 ton/gün Saatlik üretim miktarı : 130 ton/saat Çalışma periyodu : 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 16 saat/gün, 2 vardiya 14

31 Hazır beton tesisine ait üretim kapasiteleri; Yıllık üretim miktarı : m 3 /yıl Aylık üretim miktarı : m 3 /ay Günlük üretim miktarı : 960 m 3 /gün Saatlik üretim miktarı : 60 m 3 /saat Çalışma periyodu : 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 16 saat/gün, 2 vardiya Proje Ömrü; Yapılması planlanan tesislerin ekonomik işletme süreleri 50 yıl olarak öngörülmüştür. Bu süre boyunca gerekli bakım ve onarım çalışmaları ile hidroelektrik santrali faaliyetini sürdürebilecektir. Hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri; Artan enerji ihtiyacını karşılamak amacı ile hidroelektrik santrallerin yapılarak mevcut hidroelektrik potansiyelin değerlendirilmesi ülkemiz açısından büyük önem taşımaktadır. Sanayi elektrik fiyatı olarak Avrupa'da en yüksek ikinci fiyatlara sahip olan ülkemizde, ekonomik yapı gereği, sanayinin önemli girdilerinden birisi olan elektrik enerjisini üreten tesislerin artması gerekmektedir. Bu artışta hammadde maliyeti olmayan hidroelektrik enerji kritik rol oynamaktadır. Enerji tüketimleri günün belli saatlerinde artma ve azalma göstermektedir. Pik talepleri karşılayabilme ve gereğinde kolaylıkla devreden çıkabilme özelliğine sahip enerji üretim tesislerinin başında, hidroelektrik enerji santralleri gelmektedir. Bunun yanı sıra bir ülkede fert başına enerji tüketimi, o ülkenin kalkınma ve yaşam standardının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir ve Türkiye bu yönden pek çok ülkenin gerisinde yer almaktadır. Türkiye; petrol, doğalgaz ve kömür gibi enerji kaynakları bakımından zengin değildir. Petrol ve doğalgaz gereksiniminin büyük bir kısmını döviz ödeyerek ithal etmektedir. Diğer taraftan termik santrallerde işletme maliyeti 5 cent/kwh iken, hidroelektrik santraller 0,20 cent/kwh dır. Hidroelektrik santraller, ürettiği her kwh için 4,80 cent ülke ekonomisine müspet katkı sağlamaktadır. Ülkemizin gelişme sürecinde olması ve bu nedenle enerji ihtiyacının her yıl % 8-10 civarında artma eğilimi göstermesi nedeniyle, enerji konusu daima ön planda yer almaktadır. Bu nedenle yerli enerji kaynaklarının geliştirilmesinde büyük bir zorunluluk bulunmaktadır. Türkiye'nin bilinen en zengin üretim kaynağı hidroelektrik enerjidir. Toplam elektrik üretimimizin dörtte biri hidroelektrik santrallerden karşılanmaktadır. Türkiye elektrik enerjisi brüt tüketimi 2010 yılında % 8.4 artarak Milyar kwh, 2011 yılında ise % 9 artış ile Milyar kwh olarak gerçekleşmiştir. Türkiye net tüketimi 2010 yılında 172 Milyar kwh, 2011 yılında ise Milyar kwh olmuştur. 1 1 Türkiye Elektrik İletim A.Ş. Genel Müdürlüğü, Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu ( ), Temmuz

32 Hidroelektrik enerji, suyun potansiyel enerjisinin kinetik enerjiye dönüştürülmesiyle sağlanan bir enerji türüdür. Suyun üst seviyelerden alt seviyelere düşmesi sonucu açığa çıkan enerji, türbinlerin dönmesini sağlamakta ve elektrik enerjisi elde edilmektedir. Hidrolik potansiyel, yağış rejimine bağlıdır. Dolayısıyla, hidrolik enerji, iklim şartlarındaki değişimlere karşı hassas bir enerji türüdür. Hidroelektrik santraller, diğer üretim tipleri ile kıyaslandığında en düşük işletme maliyetine, en uzun işletme ömrüne ve en yüksek verime sahiptirler. 2 Türkiye de yıllık ortalama yağış yaklaşık 643 mm. olup, yılda ortalama 501 milyar m 3 suya tekabül etmektedir. Bu suyun 274 milyar m 3 toprak ve su yüzeyleri ile bitkilerden olan buharlaşmalar yoluyla atmosfere geri dönmekte, 69 milyar m 3 lük kısmı yeraltı suyunu beslemekte, 158 milyar m 3 lük kısmı ise akışa geçerek çeşitli büyüklükteki akarsular vasıtasıyla denizlere ve kapalı havzalardaki göllere boşalmaktadır. Yeraltı suyunu besleyen 69 milyar m 3 lük suyun 28 milyar m 3 ü pınarlar vasıtasıyla yerüstü suyuna tekrar katılmaktadır. Ayrıca, komşu ülkelerden ülkemize gelen yılda ortalama 7 milyar m 3 su bulunmaktadır. Böylece ülkemizin brüt yerüstü suyu potansiyeli 193 ( ) milyar m 3 olmaktadır. Yeraltı suyunu besleyen 41 (69-28) milyar m 3 de dikkate alındığında, ülkemizin toplam yenilenebilir su potansiyeli brüt 234 (193+41) milyar m 3 olarak hesaplanmıştır. Ancak, günümüz teknik ve ekonomik şartları çerçevesinde, çeşitli amaçlara yönelik olarak tüketilebilecek yerüstü suyu potansiyeli yurt içindeki akarsulardan 95 milyar m 3, komşu ülkelerden yurdumuza gelen akarsulardan 3 milyar m 3 olmak üzere yılda ortalama toplam 98 milyar m 3 tür. 14 milyar m 3 olarak belirlenen yeraltı suyu potansiyeli ile birlikte ülkemizin tüketilebilir yerüstü ve yeraltı su potansiyeli yılda ortalama toplam 112 milyar m 3 olmaktadır. 3 Diğer sayfada verilen tabloda çeşitli enerji üretim kaynakları, yarattığı hava kirliliği, iklimsel etki, normal işletme radyoaktivitesi, doğal görünüme zararı, pik ihtiyaç karşılama güvencesi ve riske karşı duyarlılık başlıkları altında karşılaştırılmıştır. Söz konusu tabloda hidroelektrik santrallerin diğer santrallere nazaran en az risk ve olumsuz etki oluşturduğu görülmektedir. Çeşitli enerji kaynakları içerisinde hidroelektrik enerji santralleri çevre dostu olmaları ve düşük potansiyel risk taşımaları nedeniyle tercih edilmelidir. Bu tür santraller ani talep değişimlerine cevap verebilmektedir. Bu nedenle ülkemizde de pik santral olarak kullanılmaktadır. Hidroelektrik santraller, çevreyle uyumlu, temiz, yenilenebilir, pik talepleri karşılayabilen, yüksek verimli (% 90 ın üzerinde), yakıt gideri olmayan, enerji fiyatlarında sigorta rolü üstlenen, uzun ömürlü, yatırımı geri ödeme süresi kısa (5-10 yıl), işletme gideri çok düşük (yaklaşık 0,2 cent/kwh), dışa bağımlı olmayan yerli bir kaynaktır. 4 2 Türkiye de Hidroelektrik Enerji ve HES Uygulamalarına Bakış, İMO Su Yapıları, TMH /1. 3 DSİ, Toprak ve Su Kaynakları. 4 DSİ Vakfı, Enerji Sektörü-Hidroelektrik Enerji. 16

33 Şekil 5: Alternatif Elektrik Santrallerinin Çevresel Etkilerinin Gösterimi Kaynak: DSİ Vakfı, Enerji Sektörü-Hidroelektrik Enerji. Tablo 2: EPDK Tarafından Verilen Lisansların Yakıt/Kaynak Türlerine Göre Dağılımı Kaynak: EPDK Faaliyet Raporu, Sonuç olarak çeşitli enerji kaynakları içerisinde hidroelektrik enerji santralleri çevre dostu olmaları ve düşük potansiyel risk taşımaları sebebiyle tercih edilmektedir. Enerji üretimi, tüm gelişmiş dünya ülkelerinde olduğu gibi, hızla gelişmekte olan ülkemizde de önemli bir ihtiyaçtır. Ülke enerji kaynaklarının en verimli şekilde kullanılması ve ülke enerji ihtiyacının karşılanması açısından yeni projelerin gerçekleştirilip, hizmete geçmesi önem kazanmaktadır. Bu amaçla; Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından Doğu Karadeniz Bölgesi, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde Fol deresi üzerinde, Çamlı Regülatörü 17

34 ve Hidroelektrik Santrali projesi planlanmıştır. Çamlı HES ten 8,04 MW m (7,72 MW e ) kurulu güçle yılda 22,10 GWh/yıl enerji üretimi yapılabilecektir. Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesinin işletilmesi, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacağı gibi, enterkonnekte sistem ile enerji ihtiyacı bulunan bölgelere enerji imkanı sağlayacak, ekonomiye ve istihdama gerek inşaat, gerekse işletme döneminde imkanlar getirecektir. Bunun yanı sıra Türkiye nin ürettiği yeşil enerji miktarına da katkıda bulunulacaktır. Ayrıca bu ve buna benzer santrallerin büyük oranda yerli sermaye ile inşa edilerek devreye girmesi, devlet kaynaklarının daha verimli kullanılmasını da sağlayacak, karşılığında döviz ödenen enerji kaynaklarına duyulan ihtiyacı azaltacaktır. Ülkemiz hızlı bir sosyal ve ekonomik gelişim göstermekte ve bu gelişmeye paralel olarak gereksinim duyduğu elektrik enerjisini kesintisiz, kaliteli, güvenilir ve ekonomik olarak çevreyi en az olumsuz etkileyecek şekilde üretmek durumundadır. Bu nedenle öncelikle yerli enerji kaynaklarından yararlanılarak projeler geliştirmeli ve gerekli yatırımlar yapılmalıdır. Elektrik enerjisi tüketimi ekonomik gelişmenin ve sosyal refahın en önemli göstergelerinden biridir. Bugün tüm dünya ülkelerinde fert başına düşen milli gelirin o ülke zenginliğini simgeleyen önemli bir ölçü olmasının yanı sıra fert başına tüketilen elektrik enerjisi de o ülkenin gelişme derecesini gösteren önemli bir ekonomik göstergedir. Ekonomik olarak yapılabilirliği belirlenmiş olan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesi için, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, DSİ Hidroelektrik Enerji Dairesi Başkanlığı ndan tarih ve 4145 sayılı yazı ile fizibilite raporuna onay alınmıştır. Söz konusu projenin devreye girmesi ile yerli bir kaynak olan hidrolik potansiyelimizin bir parçası daha elektrik enerjisi üretimine ve ülke ekonomisine kazandırılmış olacaktır. 18

35 BÖLUM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1.Faaliyet Yeri (Proje yerinin ilgili İdaresince onanmış 1/ ya da 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı, Nazım İmar Planı, Uygulama İmar Planı üzerinde gösterimi, lejandları ve plan notlarıyla birlikte sunulması, proje sahası ve yakın çevresinin ölçekli harita veya kroki üzerinde gösterimi, proje sahası ve yakın çevresinde bulunan yerleşimlerin harita üzerinde gösterilmesi, mesafelerin belirtilmesi, proje alanının hangi bölgesinde olduğu, etrafındaki tesislerin isim, yön ve uzaklıkları, tesise ulaşım için kullanılacak yol güzergahları (Varsa 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planının lejand ve plan notlarıyla birlikte sunulması, ayrıca söz konusu planda ". tarih ve... Sayılı karar ile... tarafından onaylanmıştır" ve "Aslının Aynıdır" damgalarının bulunması) belirtilmelidir.) Proje yeri; Türkiye nin kuzeydoğusunda, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesinin yatırımı planlanmıştır. Projenin toplam kurulu gücü 8,04 MW m /7,72 MW e dır. Proje kapsamında, Fol deresinin 739 m. talveg kotunda Çamlı Regülatörü, m. uzunluğunda iletim hattı (3.350 m. iletim tüneli m. iletim kanalı m. iletim tüneli-2), yükleme havuzu, 267 m. uzunluğunda cebri boru ve Fol deresinin 551 m. kotunda santral binası planlanmaktadır. Söz konusu proje, regülatörlü nehir tipi santral projesi olduğu için depolama tesisi bulunmamaktadır. Proje kapsamında 1 adet kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet hazır beton tesisi işletilmesi planlanmaktadır. Kırma-eleme-yıkama tesisi kapasitesi 130 ton/saat, hazır beton tesisi kapasitesi ise 60 m 3 /saat tir. Söz konusu tesisler, inşaat çalışmalarının tamamlanmasına müteakip sahadan kaldırılacak ve alanda rehabilite çalışmaları yapılacaktır. Proje alanı, 1/ ölçekli Trabzon G42-b1 paftası içerisinde (Bkz. Şekil 1) kalmaktadır. Proje alanı ve ilgili ünitelerin gösterildiği; 1/ ölçekli Topoğrafik Harita EK-1 de 1/ ölçekli Arazi Kullanım Haritası EK-2 de, 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı EK-3 de, 1/ ölçekli Meşcere Haritası EK-4 de, 1/ ölçekli Uydu Görüntüsü EK-5 de, verilmiştir. Proje kapsamında planlanan tesislere ait 6 derecelik koordinatlar Tablo 3 de, proje alanı Yer Bulduru Haritası ise Şekil 6 da verilmiştir. Proje ünitelerinin yerlerini gösteren fotoğraflar ve kadastro planları rapor ekinde (Bkz.EK-28 ve EK-12) sunulmuştur. 19

36 Tablo 3: Proje Kapsamında Planlanan Tesislere Ait Koordinat Listesi ÇAMLI REGÜLATÖRÜ NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM R , ,70 40, , R , ,14 40, , R , ,92 40, , R , ,16 40, , R , ,86 40, , R , ,86 40, , R , ,36 40, , Alan: 4187 m 2 İLETİM TÜNELİ-1 (L= 3350 metre) NOKTA UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 NO SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM İLT , ,76 40, , İLT , ,81 40, , İLT , ,32 40, , İLT , ,80 40, , İLT , ,20 40, , İLT , ,31 40, , İLT , ,59 40, , İLT , ,53 40, , İLT , ,62 40, , İLT , ,63 40, , İLT , ,55 40, , İLETİM KANALI (L= 85 metre) NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM İK , ,55 40, , İK , ,15 40, , İK , ,02 40, , İK , ,12 40, , İLETİM TÜNELİ-2 (L= 1100 metre) NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM İLT , ,12 40, , İLT , ,13 40, , İLT , ,47 40, , İLT , ,64 40, , İLT , ,75 40, , İLT , ,78 40, , İLT , ,72 40, , İLT , ,89 40, ,

37 YAKLAŞIM TÜNELİ (L= 107 metre) NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 21 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM YT , ,66 40, , YT , ,09 40, , YÜKLEME HAVUZU NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM YH , ,13 40, , YH , ,77 40, , YH , ,37 40, , YH , ,81 40, , YH , ,20 40, , YH , ,27 40, , YH , ,25 40, , YH , ,69 40, , YH , ,24 40, , YH , ,49 40, , YH , ,17 40, , YH , ,53 40, , YH , ,55 40, , YH , ,66 40, , YH , ,51 40, , YH , ,40 40, , YH , ,44 40, , YH , ,09 40, , Alan:1001m 2 CEBRİ BORU (L=267 m) NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM CB , ,66 40, , CB , ,87 40, , ÇAMLI HES NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM H , ,02 40, , H , ,65 40, , H , ,29 40, , H , ,04 40, , H , ,68 40, , H , ,79 40, , H , ,20 40, , H , ,84 40, , Alan:2565 m 2

38 KIRMA-ELEME-YIKAMA TESİSİ ve HAZIR BETON TESİSİ NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM KETHB , ,28 40, , KETHB , ,77 40, , KETHB , ,73 40, , KETHB , ,37 40, , Alan: 1761 m 2 ŞANTİYE ALANI NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM ŞA , ,78 40, , ŞA , ,14 40, , ŞA , ,93 40, , ŞA , ,78 40, , ŞA , ,98 40, , ŞA , ,28 40, , ŞA , ,07 40, , ŞA , ,64 40, , Alan: 3215 m 2 KAZI FAZLASI MALZEME ALANI NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM KFA , ,53 40, , KFA , ,87 40, , KFA , ,92 40, , KFA , ,66 40, , KFA , ,38 40, , KFA , ,65 40, , KFA , ,08 40, , KFA , ,09 40, , KFA , ,96 40, , Alan: m 2 BİTKİSEL TOPRAK DEPOLAM ALANI NOKTA NO UTM ED-50 DOM_39 ZON_37 COĞRAFİK WGS-84 SAĞA(Y) YUKARI(X) ENLEM BOYLAM BDA , ,38 40, , BDA , ,44 40, , BDA , ,96 40, , BDA , ,65 40, , Alan:3000 m 2 22

39 Proje kapsamında ÇED sürecinin tamamlanmasına müteakip, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi, Hazır Beton Tesisi ve HES için İş Yeri Açma ve Çalışma Ruhsatları alınacaktır. Şekil 6: Proje Alanı Yer Bulduru Haritası 23

40 Şekil 7: Proje Alanını Gösterir Uydu Görüntüsü 24

41 Yerleşim Yerleri; Proje alanı; Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ilinin yaklaşık 68 km. batısında, Tonya ilçe sınırları içerisinde yer almaktadır. Trabzon iline bağlı olan Tonya ilçesi, doğuda Düzköy ve Maçka, güneyde Gümüşhane iline bağlı Kürtün ilçesi, kuzeyde ve batıda Vakfıkebir ve Şalpazarı ilçeleri ile çevrilidir. İlçenin genel alanı 264 km² olup, ilçeye bağlı 16 köy bulunmaktadır. İlçe arazisi genel olarak engebeli olup, yüksek dağ sıralarına rastlanmamaktadır. Mevcut tepeler kuzeyden güneye doğru uzanmaktadır. Bu uzantılar arasında bulunan Fol deresi ile Çamlık deresi vadisi Tonya sınırları içinde kalmaktadır. İlçe merkezi Fol deresi vadisinde kurulmuştur. Tonya'nın en yüksek tepesi 1900 m. yüksekliğindeki Karakısrak tepesidir. İlçe sınırları içinde büyük akarsu ve göl yoktur. En önemli akarsu, Fol deresidir. Fol deresi, Tonya'nın güneyinde Kürtün ilçesi sınırlarındaki Erikbeli tepesinden doğmaktadır. Kuzeye doğru Tonya topraklarını geçtikten sonra Vakfıkebir ilçesi merkezinden Karadeniz e dökülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES tesislerine en yakın yerleşim birimleri ve proje kapsamında inşa edilecek tesislere yaklaşık olarak mesafeleri aşağıdaki tabloda verilmiş olup, yerleşim yerlerini gösterir harita ise Şekil 8 de sunulmuştur. Aşağıdaki tabloda verilen mesafeler yaklaşık konumlar olup, taahhüt niteliği taşımamaktadır. Tablo 4: Yerleşim Birimlerinin Proje Alanına Olan Yönleri ve Yaklaşık Mesafeleri Tesisler Yerleşim Tesise Göre Yönü Mesafesi (m) Tonya Kent Merkezi Kuzeybatı 890 Kaleönü Mahallesinde meskun konut Güneydoğu 207 Çamlı Regülatörü Kaleönü Mahallesinde meskun konut Güneybatı 115 Karşılar Mahallesinde meskun konut Kuzeydoğu 116 Karşılar Mahallesinde tünelin 135. km sine en yakın meskun konut Kuzeybatı 50 Çamlı İletim Tüneli-1 Karşılar Mahallesinde tünelin 650. km sine en yakın meskun konut Batı 116 Yeni Mahallesinde tünelin km sine en yakın meskun konut Doğu 60 25

42 Tesisler Yerleşim Tesise Göre Yönü Mesafesi (m) Çamlı İletim Tüneli-1 Çamlı köyünde tünelin km sine en yakın meskun konut Doğu 56 Çamlı İletim Kanalı Yeni Mahallesinde en yakın meskun konut Kuzeydoğu 155 Yeni Mahallesinde tünelin 145. km sine en yakın meskun konut Doğu 65 Çamlı İletim Tüneli-2 Yeni Mahallesinde tünelin 350. km sine en yakın meskun konut Doğu 40 Çamlı köyünde tünelin km sine en yakın meskun konut Güneybatı 75 Çamlı Yükleme Havuzu Çamlı köyünde en yakın meskun konut Kuzeydoğu 95 Çamlı Cebri Boru Çamlı köyünde en yakın meskun konut Kuzeydoğu 120 Çamlı Santral Binası Karaağaçlı köyü Kuzeydoğu 1050 Çamlı Köyü Doğu 312 Kazı Fazlası Malzeme Alanı ve Bitkisel Toprak Depolama Alanı Orta mahallede en yakın meskun konut Batı 40 Kırma-Eleme Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Alanı Peynir ve Süt Fabrikası Güney 80 26

43 Şekil 8: Proje Alanındaki Yerleşim Yerlerini Gösterir Harita 27

44 Arazi Kullanım Durumu; Çamlı Regülatörü ve HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi proje alanını gösterir Arazi Kullanım Haritası, Meşcere Haritası ve yine Proje alanını içerisine alan Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama Bölgesi Çevre Düzeni Planı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-2, EK-3 ve EK-4) verilmiştir. Arazi Kullanım Haritasına Göre; Arazi Kullanım Haritası na göre; proje alanı içerisinde büyük toprak grupları olarak gri kahverengi podzolik topraklar bulunmaktadır. Arazi kullanım kabiliyet sınıflarına göre IV, VI ve VII. sınıf arazilerin yer aldığı proje sahasında; arazi kullanımı bakımından mera-kuru tarım (nadassız)-fındık-orman alanları (Bkz. Şekil 9 ve EK-2) yer almaktadır. Meşcere Haritasına Göre; Meşcere haritasına göre proje alanı, ziraat ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. Proje alanını gösterir meşcere haritası rapor ekinde (Bkz. Şekil 10 ve EK-4) verilmiştir. Çevre Düzeni Planına Göre; Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından tarihinde onaylanan Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama Bölgesi kapsamında Trabzon-G42 paftasında yer almaktadır. Proje sahasının işaretlendiği 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mekansal Planlama Genel Müdürlüğü nden temin edilen 1/ ölçekli onaylı Çevre Düzeni Planı, Plan Notları ve Lejantı ÇED Raporu ekinde (Bkz. Şekil 11 ve EK-3) sunulmuştur. Çevre Düzeni Planı na göre; Proje alanının bir kısmı bölgeye özel ürün alanlarında (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) bir kısmı ise orman arazilerinde (Bkz. Tablo 5 ve EK-3) kalmaktadır. 28

45 Şekil 9: Proje Alanının Arazi Kullanım Haritasına Göre Arazi Durumu 29

46 Şekil 10: Proje Alanının Meşcere Haritasına Göre Arazi Durumu 30

47 Şekil 11: Proje Alanının Çevre Düzeni Planına Göre Arazi Durumu 31

48 Tablo 5: Arazi Kullanım Durumu Tesisler Arazi Kullanım Haritasına Göre Arazi Kullanım Sınıfı Meşcere Haritasına Göre Çevre Düzeni Planı na Göre Regülatör Kuru tarım (nadassız) + Mera+ Fındık + Orman IV, VI, VII Ziraat + Ladin + Kızılağaç + dere Dere yatağı + Bölgeye özel ürün alanları İletim Kanalı (85 m kapalı kanal) Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Ziraat + Kızılağaç Bölgeye özel ürün alanları + Orman alanı Yükleme Havuzu Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Gürgen + Kayın + Ziraat Bölgeye özel ürün alanları Cebri Boru Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Gürgen + Kayın + Yol Bölgeye özel ürün alanları Santral Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Gürgen + Kayın Orman alanı Şantiye Alanı Kuru tarım (nadassız) + Mera IV Ziraat Bölgeye özel ürün alanları Kazı Fazlası Malzeme Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Ziraat Bölgeye özel ürün alanları Bitkisel Toprak Depolama Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Ziraat Sanayi alanı Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman VII Ziraat Sanayi alanı Bağlantı Yolu Kuru tarım (nadassız) + Mera IV Ziraat Kentsel yerleşme alanı + tarım alanı + Bölgeye özel ürün alanları *İletim tüneli-1 ve iletim tüneli-2 yeraltından geçeceği için yüzeydeki arazi vasıflarını etkilemeyecektir, bu bağlamda yukarıdaki tabloda dikkate alınmamıştır. 32

49 Çamlı Regülatörü ve HES projesi için kurulacak olan Kırma- Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi sadece bu proje kapsamında hizmet verecek olup, inşaat sürecinin bitmesine müteakip söz konusu tesisler alandan kaldırılacaktır. Proje ünitelerine ait kadastral bilgiler, ÇED Raporu ekinde sunulan krokilerde (Bkz. EK-12) verilmiş olup, ÇED sürecini takiben gerçekleştirilecek kamulaştırma ve izin sürecinde hazine, orman ve özel mülkiyete konu alanlarla ilgili çalışmalar tamamlanacaktır. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. Proje alanında şahıs arazileri çıkması durumunda ise kamulaştırma yapılacak, kamulaştırma ve izin işlemleri tamamlanmadan inşaata başlanılmayacaktır. Proje kapsamında 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu nun ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca su ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve bunu tadil eden 3288 sayılı Kanun, buna dair Yönetmelik ve 35/1 nolu Su Ürünleri Sirküleri hükümlerine uyulacaktır. Proje alanında yer alacak tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ve mera alanları için ise 4342 sayılı Mera Kanunu gereğince Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne başvurularak gerekli izinler alınacaktır. Diğer taraftan; proje alanının Tonya Belediyesi sınırları içerisinde kalması dolayısıyla, Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planının tedarik edilebilmesi için, tarihinde ilgili Belediye ye müracaat (Bkz. EK-27) yapılmıştır. Ancak ilgili planlar, henüz Belediye Başkanlığı nın takdiri ile tarafımıza iletilmemiştir. Bu bağlamda ilgili planlara hazırlanan ÇED Raporu nda yer verilememiştir. ÇED sürecine müteakip Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planı için Tonya Belediyesi ile gerekli işlemler yapılacaktır. Proje kapsamında kullanılacak yol güzergahları, Şekil 12 deki krokide gösterilmiş olup, konuya ilişkin bilgilere ise Bölüm I başlığı altında yer verilmiştir. 33

50 Şekil 12: Proje Alanı Çevresindeki Mevcut Yollar ve Proje Kapsamında Yapılacak Bağlantı Yolu 34

51 II.2.Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik alt yapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının, hafriyat alanlarının koordinatları ile birlikte ve varsa memba ve mansabındaki diğer projelerle birlikte vaziyet planı üzerinde gösterimi, Planlanan tesisin mevcut yapılar ile olan ilişkisi ve alana ve yakın çevresine ait 1/ ölçekli topografik haritanın eklenmesi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri, temsili resmi, koordinatların harita üzerine işlenmesi) Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santralinin (HES) yatırımı planlanmıştır. DSİ Genel Müdürlüğü tarafından onaylanmış olan vaziyet planı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-8) sunulmuştur. Proje kapsamında 1 adet kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet hazır beton tesisi kullanılması öngörülmektedir. Kırma-eleme-yıkama tesisi kapasitesi 130 ton/saat, hazır beton tesisi kapasitesi ise 60 m 3 /saat tir. Ayrıca inşaat aşamasında kullanılmak üzere 1 adet şantiye alanı, 1 adet kazı fazlası malzeme alanı ve 1 adet bitkisel toprak depolama alanı belirlenmiştir. Fol deresi üzerinde inşa edilecek Çamlı Regülatörü ile toplanacak sular, çökeltim havuzuna aktarılarak buradan iletim hattı ( m. uzunluğundaki iletim tüneli m. uzunluğundaki iletim kanalı m. uzunluğunda iletim tüneli-2) vasıtası ile yükleme havuzuna, buradan m. cebri boru ile m. kuyruksuyu kotunda bulunan Çamlı HES e düşürülerek enerji üretilmesi amaçlanmıştır. Projenin toplam kurulu gücü 8,04 MW m /7,72 MW e dir. Projenin genel karakteristikleri Bölüm I-Tablo 1 de verilmiş olup, ünitelere ait koordinatlar ve alan bilgisi ise Bölüm II.1-Tablo 3 de verilmiştir. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılması planlanan tesisler şunlardır: - Çamlı Regülatörü, - Çökeltim Havuzu, - İletim Tüneli, - İletim Kanalı, - Yükleme Odası, - Cebri Boru, - Santral Binası, - Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi (İnşaat sırasında kullanılacak) - Hazır Beton Tesisi (İnşaat sırasında kullanılacak) - Bağlantı Ulaşım Yolu PROJE ÜNİTELERİ: 1. ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE DOLUSAVAK Bu tesis, biriktirmeli olmadığından proje ünitesi olarak regülatör yer alacaktır. Fol dere üzerinde m. talveg kotunda, beton dolu gövdeli olarak inşa edilecek olan regülatör, Q 100 taşkın pikine göre boyutlandırılmış ve regülatör eşik kotu m. olarak projelendirilmiştir. 35

52 Çamlı Regülatörü ve Dolusavak Karakteristikleri: Yağış Alanı : 103,58 km 2 Eşik Kotu : m. Regülatör Talveg Yüksekliği : 4 m. Dolusavak Tipi : Karşıdan alışlı, kontrolsüz Dolusavak Debisi (Q100) : m 3 /s Dolusavak Açıklığı : 22,50 m. Çakıl Geçidi Yeri : Sağ sahil (1 adet) Çakıl Geçidi Tipi : Düz Kapaklı, Dalgıç Perdeli Çakıl Geçidi Kapak Boyutları : 2.50 m. x 2.00 m. (yükseklik x genişlik) 2. ÇÖKELTİM HAVUZU Regülatöre bitişik olarak inşa edilecek olan çökeltim havuzu, yük kaybı minimum olacak şekilde boyutlandırılmıştır. Çökelecek dane çapına bağlı olarak yapılan hesaplamalar neticesinde genişliği 8,00 m., uzunluğu ise m. olarak belirlenmiştir. Çökeltim havuzdan sonra su enerji iletim hattına alınacaktır. Çökeltim Havuzu Karakteristikleri: Su Alma Yapısı Tasarım Debisi : 5 m 3 /s Yeri : Sağ sahil Çökeltim Havuzu Uzunluğu : m Çökeltim Havuzu Genişliği : 8 m Çökeltim Havuzu Taban Kotu : m Çökeltim Havuzu Su Yüksekliği : 2,85 m Çökeltim Havuzu Bölme Sayısı : 2 adet Çökeltim Havuzu Taban Eğimi : 0.01 m/m 3. İLETİM HATTI Fol deresi üzerinde inşa edilecek Çamlı Regülatörü ile toplanan su, çökeltim havuzuna aktarılarak buradan 3350 metre uzunluğunda iletim tüneli, 85 metre uzunluğunda iletim kanalı (gömülü) ve 1100 metre uzunluğunda iletim tüneli vasıtası ile yükleme havuzuna iletilecektir. İletim Hattı Karakteristikleri: Tünel Tipi : Sepet Kulpu Kesitli Tünel Ebatları (su yüzü itibariyle) : b= 3,3 m., h= 1,90 m. Tünel 1-2 Uzunluğu : m. Tünel Tasarım Debisi : 5 m 3 /s Tünel Eğimi : m/m Kanal Tipi : Dikdörtgen Kutu Kesitli Kanal Ebatları : b= 3,3 m., h= 1,90 m. Kanal Uzunluğu : m. Kanal Tasarım Debisi : 5 m 3 /s Kanal Eğimi : m/m 36

53 4. YÜKLEME HAVUZU İletim hattının sonuna yerleştirilecek olan yükleme havuzu, türbinler ani kapandığında oluşacak basınç dalgalarını dengeleyecektir. Türbinler ilk yüke alındığında gereken su ihtiyacı karşılanacaktır. Yükleme Havuzu Karakteristikleri: Uzunluğu : m. Genişliği : m. Yüksekliği : 7.50 m. Yan Savak Açıklığı : m. Yan Savak Eşik Kotu : m. 5. CEBRİ BORU Çamlı Regülatörü ve HES projesinde cebri boru güzergahı, topoğrafik ve jeolojik şartların en uygun olduğu yerde seçilmiştir. Cebri boru güzergahında yer alan yamaç molozu tamamen kaldırılacak ve beton mesnetlerin tamamen taze ve sağlam kayaçlara oturtulması sağlanacaktır. Cebri Boru Karakteristikleri: Tipi : Kare Ağızlı Dairesel Tasarım Debisi : 5 m 3 /s Çapı : 1,30 m Cebri Boru Boyu : m 6. SANTRAL BİNASI Çamlı Regülatörü ve HES Fol derenin sağ sahilinde yer alacak olup, 2 adet yatay eksenli Pelton türbiniyle donatılacaktır. Santral boyutlarının 31,60 m. x 16,30 m. şeklinde olması, santral yüksekliğinin ise 18,10 m. olması planlanmaktadır. Santralden türbinlenen sular kuyruk suyu kanalından sonra Fol deresine bağlanacaktır. Santral kuyruk suyu kotu m. dir. Projenin inşaat aşamasında gerekli olacak malzeme ve beton ihtiyacı için sahada birer adet olmak üzere kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi konuşlandırılacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesisinde işleme alınacak agrega malzemesi tünelden çıkarılacak malzemelerden sağlanacaktır. İnşaat süresince kırma-eleme-yıkama tesisinden çıkacak malzemeler, hazır beton tesisinde hazır beton haline getirilecek ve projede kullanılacaktır. Projeye yönelik olarak; HES, kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanları için İş Yeri Açma ve Çalışma Ruhsatları alınacaktır. Proje kapsamında 620 m. uzunluğunda, 6 m. genişliğinde ulaşım yolu yapılacaktır. Proje alanına ulaşım yollarının gösterildiği kroki Şekil 3 ve Şekil 12 de, yolların işlendiği 1/ ölçekli topoğrafik harita ise ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-1) verilmiştir. 37

54 Yapılması planlanan projede, mevcut ünitelerin ve proje alanı yakın çevresinin gösterildiği 1/ ölçekli topografik harita ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-1), proje ünitelerine ait alan kullanımları ise aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 6: Planlanan Tesislerin Alan Bilgisi Ünite Adı Alan Bilgisi (m 2 ) Uzunluk (m) Çamlı Regülatörü İletim Tüneli İletim Kanalı - 85 İletim Tüneli Yükleme Havuzu Cebri Boru Çamlı HES Kazı Fazlası Malzeme Alanı Bitkisel Toprak Depolama Alanı Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Şantiye Alanı Proje kapsamında yapılması planlanan ünitelere ait plan ve kesitler ile yine bu tesislerin yerlerini gösterir uydu görüntüsü ve Proje ünitelerinin yerlerini gösteren fotoğraflar ÇED Raporu ekinde (Bkz.EK-9, EK-5 ve EK-28) sunulmuştur. Proje alanını ve yakın çevresini gösteren üç boyutlu uydu görüntüleri ise aşağıda (Bkz. EK-7) verilmiştir. Şekil 13:Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-1 38

55 Şekil 14: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-2 Şekil 15: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-3 39

56 Şekil 16: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-4 Şekil 17: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-5 40

57 Şekil 18: Proje Alanını Gösterir Üç Boyutlu Görüntü-6 Memba ve Mansapta Yer Alan Diğer Projeler: Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Proje alanının membaında, Fol deresi üzerinde, yatırım programına alınmış herhangi bir proje bulunmamaktadır. Diğer taraftan; proje alanının mansabında Fol deresi üzerinde Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından geliştirilmiş master planı hazır olan 3 adet proje bulunmaktadır. Bu projelere ait bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 7: Fol Deresi Üzerinde EİE Tarafından Mühendislik Hizmetleri Yürütülen Hidroelektrik Santral Projeleri Kaynak: EIE, Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü,

58 II.3.Proje alanının hangi karayoluna ne kadar uzaklıkta olduğunun belirtilerek proje kapsamındaki tüm ünitelerin, beton santrali kırma-yıkama-eleme tesisinin, kullanılacak yollar ile birlikte lejantlarıyla beraber 1/25000 ölçekli haritada gösterilmesi, Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında mevcut yollar kullanılacak olup, relokasyon gerektirecek herhangi bir yol güzergah değişikliği bulunmamaktadır. Proje alanının ulaşımı; E-70 Trabzon Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmakta olup, Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16. km sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. km sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Bunun dışında proje alanında regülatör alanına ulaşımı sağlamak amacıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Tonya ilçe merkezi içerisindeki yoldan regülatör alanına ulaşımı sağlamak üzere 620 m. uzunluğunda, 6 m. genişliğinde ulaşım yolu yapılacak olup, ulaşım yolunun gösterildiği Topoğrafik Harita ya Bölüm 1 de (Bkz. EK-1) yer verilmiştir. Mevcut yolların ve bağlantı yolunun gösterildiği kroki Şekil 3 ve Şekil 12 de verilmiş olup, bölgede ana ulaşımın sağlandığı karayolunda yoğunluk yaratılmaması amacıyla inşaat aşamasında alternatif ulaşım yolunun kullanılması (Bkz. EK-1) sağlanacaktır. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. Proje ünitelerinin karayollarına olan mesafesi ve konumları aşağıda sırasıyla verilmiştir. Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçesine ulaşımın sağlandığı karayolunun 16. Km. sinde yer alan santral binasının yola göre konumunu gösterir fotoğraflar aşağıda verilmiştir. 42

59 HES ALANI Şekil 19: HES Alanı ve Karayoluna Göre Konumu HES ALANI Şekil 20: HES Alanı ve Karayoluna Göre Konumu 43

60 Vakfıkebir ilçesi ile Tonya ilçesi arasındaki bağlantıyı sağlayan karayolu üzerinden HES e bağlantının yapılacağı cebri borunun yaklaşık yerleşim izdüşümü aşağıda Şekil 21 de verilmiştir. Projede yer alacak ünitelerden cebri borunun karayolundan geçişi sırasında, açık kazı yöntemi ile geçiş yapılmayacaktır. Yapılacak cebri boru, yolun altından yatay sondaj ile açılacak delikten HES binasına ulaşımı sağlanacaktır. Dolayısıyla karayolu trafiğinin kapatılmasına gerek kalmayacak şekilde yolun altından geçiş sağlanmış olacaktır. Şekil 21: Cebri Borunun Karayoluna Göre Konumu Mevcut durumda regülatör alanına ulaşım yolu bulunmamaktadır. Bu kapsamda aşağıdaki fotoğraftan da görüleceği üzere proje dahilinde yapılması öngörülen bağlantı yolu, mevcut yolun bittiği yerden itibaren dereye paralel olacak şekilde yapılacaktır. 44

61 Şekil 22: Mevcut Yoldan Regülatör Alanına Ulaşımı Sağlayacak Olan Bağlantı Yolunun Güzergahı Kazı fazlası malzeme alanı, Vakfıkebir-Tonya yolunun yaklaşık 19. km sinde yer almaktadır. Söz konusu karayolundan dere yönüne doğru (sağa) yaklaşık 70 m. tali yoldan devam edilerek, köprüden geçilmekte ve mevcut depo sahasına ulaşılmaktadır. Şekil 23: Kazı Fazlası Malzeme Alanı Yerinin Karayolu İle Olan Bağlantısı 45

62 Şekil 24: Mevcut Karayolunun 19. Km sinde Yer Alan Kazı Fazlası Malzeme Alanı Proje kapsamında depo sahasına ulaşımı sağlamak amacıyla kullanılacak köprü ise özellikle hafriyat işlemleri sırasında kullanılacak makine ve ekipman özelliklerine bağlı olarak gerekmesi halinde iyileştirilecek ve/veya güçlendirilecektir. Proje kapsamında kullanılacak olan Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin arazide konuşlandırılacağı saha ve karayoluna olan bağlantı konumu aşağıdaki fotoğraflarda verilmiştir. Buna göre söz konusu alan karayolundan yaklaşık 50 m. sağ sahilde yer alacaktır. Şekil 25: KET ve HB nun Karayoluna Göre Konumu 46

63 Proje kapsamında Karayolları Genel Müdürlüğü, 10. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınmıştır tarih ve 140 sayı ile gelen görüş yazısında;.genel Müdürlüğün 2007/6 sayılı İç Genelgesi hükümleri gereğince Karayolundan açık kazı yöntemi ile yapılacak enine geçişlere izin verilmediği, enine geçişlerin yatay sondaj yöntemi ile projelendirilerek kurumlarından izin alınması gerektiği, yeraltından yol boyu geçişlerin ise kamulaştırma hududu dışından projelendirilmesi ve kamulaştırma sınırının dışındaki 50 m. lik mesafede projelendirilen geçişleri için kurumlarından izin alınması, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu hükümlerine göre regülatör yapısının kamulaştırma dışından ve santral binasının çekme mesafesini sağlayacak şekilde projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES iletim tünelinin yol ile kesiştiği kesimde Karayolu-iletim tüneli geçiş projesinin ve heyelan haritasının hazırlanarak kurumlarından izin alınması, HES imalatları ve kazı fazlası malzeme alanının İl yoluna etkileşimini gösterecek 1/1000 ölçekli vaziyet planı hazırlanarak ve kamulaştırma sınırları dışında projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES inşaat çalışmaları sırasında İl yoluna birçok noktada giriş-çıkış yapılacağından Trafik güvenliği can ve mal emniyeti açısından tüm hususların dikkate alınarak çalışmaların yapılması gerektiği ve bu hususlara uyulması kaydıyla Bölge Müdürlüğü açısından sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. Yapılması planlanan projenin kesin ve uygulama projesi aşamasında, Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü görüşleri dikkate alınarak yol geçişine dair projeler hazırlanacaktır. Ayrıca yatırımcı firma tarafından Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü görüş yazısında belirtilen tüm hususlara (Bkz. EK-27) uyulacaktır. 47

64 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesi; bir adet regülatör, çökeltim havuzu, iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve 2 adet yatay Pelton türbin içeren nehir tipi hidroelektrik santral projesidir. Söz konusu projenin inşaatı yaklaşık 24 ay olarak planlanmıştır. Proje kapsamında yılda 12 ay, ayda 25 gün ve günde 16 saat (2 vardiya) çalışılacak olup, tünel inşaatında ise günde 24 saat (3 vardiya) çalışılacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi nin toplam yatırım bedeli TL dir. Proje çerçevesinde kullanılacak finansmanın; % 25 inin öz kaynaklardan ve % 75 inin ise dış kaynaklardan karşılanması öngörülmektedir. Tablo 8: Proje Yatırım Programı Sıra No İşin Adı ve Tarifi Toplam Tutar* (TL) Toplam Tutar ($) 1 Derivasyon ve Batardolar Regülatör İletim Tüneli Yükleme Havuzu Cebri Boru Şaft ve Alt Tünel Santral Binası Elektromekanik ekipman Enerji Nakil Hattı Ulaşım yolları Kamp tesisleri TOPLAM KEŞİF BEDELİ Bilinmeyen giderler (İnşaat işlerinde%15, EMK %5) TESİS BEDELİ Kamulaştırma Etüd, proje, mühendislik, kontrollük giderleri (%15) PROJE BEDELİ İNŞAAT SÜRESİNCE FAİZ YATIRIM BEDELİ *DSİ 2012 Birim Fiyatları ile belirlenmiştir. 48

65 İnşaat Bedeli Yatırım Bedeli Yıl 2. Yıl Şekil 26: Projenin Yatırım Bedeli ve İnşaat Bedelinin Yıllara Dağılımı III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu, Fol deresi üzerinde yapılacak olan Çamlı Regülatörü ve HES projesinin tek maksadı enerji üretmektir. Yapılacak olan tesislerden enerji amacı dışında bir kullanım olmayacak olup, bu husus dışında herhangi bir proje geliştirilmesi de söz konusu olmayacaktır. Projenin inşaatı sırasında yapılacak olan kazı, dolgu, düzeltme, yol açma ve iyileştirme gibi işlemler nedeniyle mevcut arazinin topoğrafik yapısında değişiklikler olabilecektir. Yapılacak ilk işlem arazinin temizlenmesidir. Bu temizlik işleminin ardından arazideki bitkisel toprak tabakası sıyrılacaktır. Bu tabaka daha sonraki peyzaj çalışmalarında yüzey kaplaması amaçlı kullanılmak üzere uygun yerlerde depolanacaktır. Bitkisel toprak tabakası sıyırma işleminden sonra ise gerekli kazı ve dolgular yapılacaktır. Projenin iş akım şeması Şekil 27 de verilmiştir. Proje kapsamında 1 adet kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet hazır beton tesisi işletilmesi planlanmaktadır. Kırma-eleme tesisi kapasitesi 130 ton/saat, hazır beton tesisi kapasitesi ise 60 m 3 /saat tir. Ayrıca söz konusu projenin tünel inşaatı sırasında çıkacak pasa malzemesi; kırma-eleme-yıkama tesisinde işleme tabi tutulacak olup, kırılan malzemeler beton agregası olarak kullanılmak üzere hazır beton santraline aktarılacaktır. Bunun dışında inşaat hazırlık aşamasında çıkacak kazı fazlası malzemelerden uygun olanlar proje ünitelerinin yapımı sırasında dolgu çalışmalarında kullanılacaktır. Geriye kalan malzemeler, kazı fazlası malzeme alanında depolanacaktır. 49

66 ARAZİNİN YÜZEY TEMİZLİĞİ KIRMA-ELEME-YIKAMA TESİSİ, HAZIR BETON TESİSİ VE ŞANTİYE TESİSİNİN KURULMASI BAĞLANTI ULAŞIM YOLUNUN İNŞASI ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE ÇÖKELTİM HAVUZU İNŞASI ENERJİ TÜNELİ VE İLETİM KANALI (KAPALI) İNŞASI YÜKLEME HAVUZU İNŞASI CEBRİ BORU VE BETON MESNETLERİ SANTRAL BİNASININ VE KUYRUKSUYU KANALININ İNŞASI HİDROMEKANİK EKİPMAN VE ELEKTROMEKANİK DONATI Şekil 27: İş Akım Şeması 50

67 Tablo 9: Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin Hazırlık Dönemine Ait Zamanlama Tablosu 51

68 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi, Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) tesislerinin ekonomik açıdan değerlendirilmesi yapılmış ve bu değerlendirmeler sırasında projenin ekonomik ömrü 50 yıl olarak kabul edilmiştir. Maliyet hesaplarının tespiti sırasında ise, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ne ait kabul ve kriterler kullanılmıştır. Yıllık Gelirler Çamlı HES projesi enerji amaçlı bir projedir. Bu yüzden, projenin geliri yalnız enerji gelirinden oluşmaktadır. Enerji birim fiyatı, DSİ kriterlerine göre güvenilir enerji için 0.06 $/kwh ve sekonder enerji için $/kwh ve piyasa şartlarına göre toplam enerji için $/kwh alınarak projenin geliri hesaplanmıştır. Projenin enerji üretimleri ve gelirleri şöyledir: Güvenilir Enerji = 0.00 GWh Sekonder Enerji = GWh Toplam Enerji = GWh Yıllık Enerji Geliri (DSİ) = TL Yıllık Enerji Geliri (0.100 $/kwh) = TL Yıllık Giderler Yıllık giderler, işletme ve bakım gideri, yenileme gideri ve amortisman giderinden oluşmaktadır. Proje birimlerinin işletme bakım gideri faktörleri ile tesis bedelleri çarpılarak işletme ve bakım gideri; yenileme gideri faktörleri ile çarpılarak yenileme gideri bulunmuştur. Keşif bedeline bilinmeyen giderler eklenerek projenin tesis bedeli bulunmuş; tesis bedeline etüt proje ve kontrollük hizmetleri bedelleri eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Projenin Rantabilitesi ve İç Karlılık Oranı Projenin rantabilitesi DSİ birim fiyatları kullanılarak ve piyasa şartlarına göre hesaplanmıştır. Bu hesaplar sonucunda proje rantabilitesi, DSİ ölçütlerine göre 0.29 olup, piyasa şartlarına göre 1.26 bulunmuştur. Ayrıca projenin iç karlılık hesaplarına göre iç karlılık oranı, DSİ ölçütlerine göre iç karlılığı yoktur ancak piyasa şartlarına göre % bulunmuştur. 52

69 Tablo 10: Çamlı Regülatörü ve HES Yıllık Giderler No. İşin Cinsi İnşaat Bedeli Bilinmeyenler Maliyet Faiz+Amort. Faktörü Yenileme Faktörü İşletme+ Bakım Faktörü Faiz+Amort +Yenileme. Yıllık Gider İşletme+ Bakım Toplam (TL) (TL) (TL) (TL) (TL) (TL) 1 Derivasyon ve Batardolar , , , Regülatör , , , İletim Tüneli , , , Yükleme Havuzu , , , Cebri Boru Şaft ve Alt Tünel , , , Santral Binası , , , Elektromekanik ekipman , , , Enerji Nakil Hattı , , , Ulaşım yolları , , , Kamp tesisleri , , , Tesis Bedeli Etüt, Proje, Kontrollük , Kamulaştırma , PROJE BEDELİ İnşaat Süresi Faizleri , YATIRIM BEDELİ

70 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik ve altyapı projesi, HES in işletilmesi ile birlikte üretilecek enerjinin bölgeye dağıtılmasını sağlamak amacıyla yapılacak enerji nakil hattıdır. Projenin gerçekleşmesi ile burada üretilecek enerji ulusal enterkonnekte sisteme yapılacak bağlantı ile verilecektir. Üretilen enerjinin 31,5 kv, 3/0 AWG iletkenli Vakfıkebir-Tonya ENH nın altında belirlenecek dağıtım merkezi üzerinden Vakfıkebir TM ye iletilmesi (Bkz. EK-21) planlanmaktadır. Projenin tek hat şeması ve planlarda söz konusu bağlantının yapılacağı ünite çıkış bölümlerine (Bkz. EK-20) yer verilmiştir. Ancak kesin proje aşamasında TEİAŞ ve TEDAŞ ın görüşleri dikkate alınarak, yeni bir planlama da yapılabilecektir. Bunun dışında; proje sahibi tarafından sosyal sorumluluk adına ve ekolojik yapının bütünlüğünün sağlanması amacıyla, regülatör yerinin yaklaşık 135 m. membasında yer alan Canikdere Şelalesi çevresinde yapılması planlanan piknik alanı ve Mesire yeri için Tonya Belediyesi ile ortak çalışma yürütülmesi öngörülmektedir. Bu bağlamda iş bu rapora konu proje için hazırlanmış olan Peyzaj Onarım Planı nda (Bkz. EK-14) bu husus değerlendirilmiş ve bir mesire yeri tasarlanmıştır. Ayrıca regülatör yerinde oluşacak yaklaşık 4866 m 2 lik göl alanı ile şelaleden akacak suların doğal çevre görüntüsüne bütünlük katması sağlanacaktır. Bunun dışında kış aylarında yolların sürekli açık olması sağlanacağı için yöre halkının merkezlerde giderebileceği sağlık, eğitim vb. ihtiyaçlarına da katkıda bulunulmuş olacaktır. İnşaat ve işletme aşamalarında çalışacak personelin büyük bir kısmının yöre halkından karşılanması planlanmıştır. İnşaat aşamasında çalışacak 45 kişinin barınma, yemek, duş, tuvalet vb. ihtiyaçları, proje alanında kurulacak 1 adet geçici şantiyeden sağlanacaktır. İşletme aşamasında ise çalışacak 10 personelin ihtiyaçları HES binasından karşılanacaktır. Çalışacak personel için lojman vb. yapılmayacak olup, personel yakın yerleşimlerde kendi evlerinde kalacaktır. Personel için servis aracı ile tesise ulaşım sağlanabilecektir. III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Yapılması planlanan faaliyet kapsamında proje ünitelerine ulaşım, mevcut yollar ile sağlanabilmekte olup, sadece regülatör yerine ulaşım maksadıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Ayrıca gerektiğinde özellikle inşaat çalışmaları sırasında mevcut yollar ve köprü iyileştirmeleri yapılabilecektir. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. 54

71 Bunun dışında proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır. III.6. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı; Arazi Kullanım Haritasına Göre; Mera-kuru tarım-fındık-orman alanları içerisinde (Bkz. EK-2) yer almaktadır. Çevre Düzeni Planına Göre; Bölgeye özel ürün alanlarında (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) ve tarım alanlarında (Bkz. EK-3) kalmaktadır. Meşcere Haritasına Göre; Ziraat alanı ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanı üzerinde (Bkz. EK-4) kalmaktadır. Projeye ilişkin yeniden yerleşim durumu söz konusu olmayıp, mevcut yerleşimler yerini koruyacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Proje ünitelerine ait kadastro verilerinin işlendiği krokiler ÇED Raporu ekinde(bkz. EK-12) sunulmuştur. Proje alanına ait Orman İnceleme Değerlendirme Formu, ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-24) verilmiştir. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğünün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. Proje alanında yer alacak tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ve mera alanları için ise 4342 sayılı Mera Kanunu gereğince Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne başvurularak gerekli izinler alınacaktır sayılı Elektrik Piyasası Kanununun 15/c (Değişik: 5496 SK. 5. md) maddesi gereğince; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecektir, bu konuda verilecek olan kamulaştırma kararı kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. Acele kamulaştırma işlemleri kapsamında 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu nun 27. maddesinin uygulanmasına yönelik, 30 Eylül 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararının iptali için Danıştay a açılan dava ile yürütmenin durdurulmasına karar verilmiştir. Bu nedenle kamulaştırma işlemleri 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanununun 15/c (Değişik: 5496 SK. 5. md) maddesi gereğince EPDK tarafından yürütülmekte olup, acele kamulaştırma işlemleri ise aşağıda açıklandığı şekilde yürütülmektedir. EPDK ya ilgili dokümanlar ile başvurular yapılmakta ve EPDK söz konusu başvuruya yönelik ilgili Bakanlar Kurulu Kararının alınması için, ilgili dokümanları Başbakanlığa iletilmek üzere T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı na iletmektedir. Akabinde Başbakanlık tarafından Bakanlar Kurulu Kararının alınmasıyla, bu karara istinaden EPDK kamu yararı kararı alarak alınan yetkiyle acele kamulaştırma işlemlerini uygulamaktadır. EPDK tarafından yürütülecek kamulaştırma işlemlerinde yapılacak işlemler Şekil 28 ve Şekil 29 da verilmiştir. 55

72 PROJE ALANI ÖZEL MÜLKİYETE AİT TAŞINMAZ MALLAR Kamulaştırma 4650 Sayılı Kanun İle değişik 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümleri doğrultusunda Şekil 29 da belirtilen işlemler uygulanır. KAMUYA AİT TAŞINMAZ MALLAR ORMAN ARAZİLERİ Şirket tarafından doğrudan Orman Genel Müdürlüğü, İzin ve İrtifak Dairesi Başkanlığına müracaat edilerek, 6831 Sayılı Orman Kanunu hükümleri gereğince Orman Genel Müdürlüğüne ait taşınmaz malların kullanımı için izin alınır. Ayrıca Orman arazileri içinde vatandaşın aşılayıp, diktiği ve vergilerini ödediği ağaçlar bulunabilmektedir ve bunlara müktesep denmektedir. Bilirkişiden rapor getirilmesi durumunda bu ağaçlara ait bedeller vatandaşa ödenebilmektedir. HAZİNEYE AİT TAŞINMAZ MALLAR Hazineye ait taşınmaz mallarda irtifak hakkı tesisi veya kiralama işlemlerinin yapılabilmesi için, söz konusu taşınmaz mallara ilişkin bilgiler Şirket tarafından EPDK na iletilerek, Kurul Kararı alınması talep edilir. EPDK nca alınan Kurul Kararı Maliye Bakanlığı Milli Emlak Gn. Müdürlüğüne iletilir. Milli Emlak Gn. Müdürlüğünün belirlediği bedeller üzerinden Şirket lehine irtifak hakkı tesis edilir veya kiralama yapılır. MERA ALANLARI DİĞER KAMU KURUMLARINA AİT TAŞINMAZ MALLAR Diğer kamu kurum ve kuruluşlarına ait olan taşınmaz malların 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunun 30. maddesine göre Hazine adına devir işleminin yapılabilmesi için söz konusu taşınmaz mallara ilişkin bilgiler Şirket tarafından EPDK na iletilir. EPDK nca alınan Kurul Kararı ilgili kuruma iletilerek, taşınmaz malların EPDK nca belirlenen bedelleri üzerinden devri konusunda anlaşma sağlanmaya çalışılır. Anlaşma sağlanamadığı durumlarda Danıştay a müracaat edilir. Şekil 28: Taşınmaz Malların Kamulaştırma Işlemleri Iş Akış Şeması 56

73 Lisans alındıktan sonra Şirket tarafından Kuruma müracaat Kadastro Gören Yerlerde Kadastro Görmeyen Yerlerde Şirket tarafından kamulaştırma planları ile diğer bilgi ve belgelerin hazırlanması EPDK tarafından mahallinde inceleme EPDK tarafından taşınmaz malların kamu mallarından olup olmadığı araştırmasının yapılması EPDK tarafından Kamu Yararı Kararı yerine geçecek Kamulaştırma Kararının alınması Kamu mallarından olmadığının belirlenmesi halinde Şirket tarafından zilyetlik tutanaklarının hazırlanması EPDK tarafından tapu siciline idari şerh verilmesi EPDK Kıymet Takdir Komisyonunun oluşturulması Şirket tarafından kıymet takdirine esas olacak bilgi ve belgelerin hazırlanması EPDK Kıymet Takdir Komisyonunca kamulaştırma bedelinin belirlenmesi Uzlaşma toplantısına katılım için EPDK tarafından hak sahiplerine tebligatların gönderilmesi Uzlaşma toplantısına katılımın kabul edilmesi halinde Uzlaşma toplantısına katılımın kabul edilmemesi halinde EPDK Uzlaşma Komisyonunun oluşturulması EPDK tarafından mahallinde uzlaşma toplantısı yapılması Uzlaşma sağlandığı takdirde Uzlaşma sağlanamadığı takdirde Hak sahiplerinin ferağ vermesi Mahkemeye müracaat Şirket tarafından kamulaştırma bedellerinin ödenmesi Mahkemece kamulaştırma bedellerinin belirlenmesi EPDK tarafından tapu siciline kesin şerh verilmesi EPDK tarafından Maliye Hazinesi adına tescil işlemlerinin sağlanması Şekil 29: Özel Mülkiyete Ait Taşınmaz Malların Edinilmesi İşlemleri III.7. Diğer hususlar. Bu bölümde ayrıca anlatılacak bir husus bulunmamaktadır. 57

74 BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI(*) IV. 1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Projenin inşaat aşamasında regülatör, çökeltim havuzu, iletim hattı, cebri boru ve HES ünitelerinin yapılması, kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin inşaat süresince işletilmesi, ayrıca regülatör alanına ulaşımı sağlayacak bağlantı yolunun yapımı aşamasında toz, gürültü ve vibrasyon oluşumu söz konusu olacaktır. Çalışma alanlarında oluşacak toz, gürültü ve vibrasyon proje sahası etki alanının belirlenmesini sağlamaktadır. İnşaat sırasında meydana gelecek kirleticilerin etkisini yitirdiği yerler etki alanının sınırını oluşturmaktadır. Buna göre proje etki alanının belirlenmesi amacıyla iş bu ÇED Raporunda hesaplamalarına yer verilen toz, gürültü ve vibrasyon hususlarına bu başlık altında değinilmiştir. Proje kapsamında yer alan ünitelerin inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen diğer alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Bu süreçte bir taraftan da regülatör alanına ulaşımın sağlanması amacıyla bağlantı yolunun yapım çalışmaları yürütülecektir. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde; toplam toz emisyonu yönetmelik Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin üzerinde olduğu durumlarda Hava Kirlenmesine Katkı Değerleri ve bu değerlerle teşkil edilen Toplam Kirlenme Değerlerinin hesaplanması gerekliliği getirilmiştir. Bu kapsamda söz konusu projenin toz emisyon etkisinin irdelenmesi amacıyla, iki senaryo dikkate alınarak hesaplamalar yapılmıştır. Senaryo-A ile; ünitelerin inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen diğer alanların hazırlığının oluşturacağı toz emisyonu belirlenmiştir. Senaryo-B ile; Çamlı Regülatörü ve HES ünitelerinin yapılması, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin işletilmesi aşamasında oluşacak toz emisyonu belirlenmiştir. Senaryo-B de gerçekleşecek faaliyetler için yapılan hesaplamaların, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin üzerinde seyretmesi sebebiyle toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Gerçekleştirilen modelleme çalışması ile, en yakın alıcı ortamlardaki etki değerlendirmesi yapılmıştır. Buna göre en yakın alıcı olan 40 m. de bulunan meskun konut için hesaplanan toz emisyonu yönetmelik sınır değerleri ile karşılaştırılmıştır. Yönetmeliğe göre günlük en yüksek havada asılı toz emisyon değeri 100 µg/m 3 iken, yapılan hesaplamalarda en yakın konut için belirlenen toz emisyon miktarının 25,32 µg/m 3 olduğu belirlenmiştir. Dolayısıyla tozdan etkileşimin sadece çalışma kaynaklarında oluşacağı öngörülmüştür. Diğer taraftan proje sahasında kullanılacak iş makinesi ve ekipmanların oluşturacağı gürültü etkisinin belirlenmesi amacıyla gürültü hesaplamaları yapılmıştır. En yakın konutlar için yapılan değerlendirmede gürültü etkisinin 80,55 dba olacağı belirlenirken, gürültü değerlerinin ise 130 m. den sonra Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde belirtilen sınır değerini (70 dba) sağladığı ve gürültünün sönümlendiği tespit edilmiştir. Yapılan hesaplamalarda gerçekleşme ihtimali neredeyse ihmal edilebilecek en kötü durum senaryoları irdelenmiş olup, araçların hepsinin aynı anda ve aynı yerde çalıştığı kabulü yapılmıştır. Reel durumda söz konusu iş makinelerinin hepsinin aynı anda ve aynı noktada çalışması söz konusu olmamaktadır. Bu nedenle oluşacak 58

75 gürültü seviyesinin hesaplamalarla belirlenen değerden çok daha düşük olacağı aşikardır. Ancak etki sınırının belirlenmesinde bahsi geçen 130 metre dikkate alınmıştır. Ayrıca iletim tünelleri yapımı sırasında gerçekleştirilecek patlatma ile sert zemine rastlanılması halinde gerçekleştirilecek açık yüzey patlatmaları sırasında oluşacak vibrasyon için yapılan hesaplamalar sonunda tünel patlatma etkisinin 180 metreden sonra, açık yüzey etkisinin ise 190 metreden sonra Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-VII Tablo-6 da verilen 5 mm/s vibrasyon değerinin altına düşeceği (Bkz. Bölüm V.1.20.) tespit edilmiştir. Yapılan vibrasyon hesaplamaları, en yakın yerleşim yerinin yatay izdüşüme göre değerlendirilmiştir. Gerçek durumda hissedilecek titreşimlerin, hesaplamalarda dikkate alınmayan tabaka kalınlığına ve dolayısıyla dikey izdüşüme bağlı olarak hesaplanan değerlerden daha az olması beklenmektedir. Ancak etki sınırının belirlenmesinde bahsi geçen 190 metre dikkate alınmıştır. Tüm bu bilgiler ışığında Çamlı Regülatörü ve HES Proje alanı çevresinde yaklaşık 190 m lik alan etki alanı olarak kabul edilmiştir. Projenin inşaatı sırasındaki etki alanı topoğrafik harita üzerinde (Bkz. EK-10) gösterilmiştir. Projenin arazi hazırlık ve inşaat süresince etkilenecek alanının belirlenmesinde en kötü durum koşulları dikkate alınmış ve olası etkiler bu boyutta değerlendirilmiştir. Çalışma alanlarında yürütülecek faaliyetlerinin aynı anda çalışma durumları değerlendirilmiş ve kümülatif senaryolar üzerine hesaplamalar yapılmıştır. Diğer taraftan; arazide topoğrafik yükseltilerin, doğal dokunun toz, gürültü bariyeri görevi göreceği, patlatmalarda kontrollü ve gecikmeli patlatma yöntemleri uygulanacağı, araçların aynı anda aynı yerde çalışmayacağı ve çalışma alanlarının birbirinden uzak alanlarda olması göz önüne alındığında toz, gürültü ve vibrasyon hesaplamalarında girdi olarak kullanılan kümülatif değerlerin gerçek arazi koşullarında daha da düşük olacağı aşikardır. Ancak projeden kaynaklı oluşması muhtemel çevresel etkilerin giderilmesine katkı sağlamak üzere aşağıdaki önlemlerin de alınması sağlanacaktır. Trafik kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler; Proje alanı Tonya ilçesi sınırlarında yer almakta olup, proje konusu ünitelere en yakın yerleşim yerleri bu ilçeye ait meskenlerdir. Söz konusu ünitelerden yerleşim yerlerine en yakın olan mesafe 40 metredir. Bu bağlamda nakliye sırasında trafik kurallarına azami özen gösterilecek, gerekli yerlere uyarı levhaları konulacak ve proje alanı dışındaki nakliyelerde kamyonların üzeri branda ile örtülecektir. İnşaat süresi toplam 24 ay sürecek olup, trafikten kaynaklı etkiler inşaatın bitimi ile ortadan kalkacaktır. Ayrıca trafiğin yoğun olacağı saatlerde trafiği aksatmamak için araçların sık kullanılmaması sağlanacaktır. Gürültü ve vibrasyon kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler; Projenin inşaat aşamasında oluşacak gürültü kaynakları; İnşaatta kullanılan iş makinelerinden kaynaklanacak gürültü, Kırma-eleme-yıkama tesisinden kaynaklanacak gürültü, Hazır beton tesisinden kaynaklanacak gürültü, Çalışma alanlarında iletim tünelinde ve inşaat sırasında iş makinelerinin kıramayacağı sertlikteki kayalara rastlanıldığında yapılacak patlatmadan kaynaklanacak vibrasyondur. Buna göre; 59

76 - Kırıcılar ve elekler, gürültü emisyonunu ve toz emisyonunu azaltmak için kapalı bir mahfaza (korunak) içine alınacaklardır. - Proje kapsamında yürütülecek çalışmalar sırasında, Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecek olup, yönetmelikte verilen sınır değerlerin aşılmaması için azami özen gösterilecektir. Belirli periyotlarda veya şikayet olması durumunda çevresel izleme planı gereği, yerleşim yerlerinde gürültü ölçümleri yaptırılacaktır. - Gürültü konusunda İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği nin ilgili maddeleri uyarınca önlem alınacak, yine aynı yönetmeliğin ilgili maddelerinde belirtildiği gibi faaliyet alanında çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulaklık, kask ve iş elbisesi vb. kullanmaları sağlanacak ve belirtilen hükümlere uyulacaktır. - Susturucu ve ses giderici parçaları olmadan iş makinelerinin çalışmasına izin verilmeyecektir. - İş makineleriyle çalışırken korna veya ses çıkaran başka bir cihazın gereksiz yere kullanılmamasına dikkat edilecektir. - Çalışmalar sırasında araçlarda hız sınırlarına uyulması sağlanacaktır. Söz konusu proje kapsamında yukarıda sıralanan kontrol tedbirlerine ek olarak gerektiği durumlarda şantiye çalışma saatlerinin azaltılması vb. kontrol tedbirleri de uygulanabilecektir. - Patlatmanın yapılacağı zamanlarda diğer faaliyetlerin tamamının durdurulması gerekeceğinden patlatma ayrıca değerlendirilmeye alınmaktadır. Yapılması planlanan açık yüzey patlatma çalışmaları sadece gündüz saatlerinde yapılacaktır. - Patlatma anında oluşacak ses gücü düzeyinin belirlenmesi için Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23 d bendinde belirtildiği üzere LCmax 100 dbc değerini aşmayacaktır. - Patlatma yapılmadan önce patlatmanın yeri ve saati yöre halkına duyurulacaktır. Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük hükümlerine uyulacaktır. - Ateşlemelerde ateşçi ehliyetine sahip kişiler görevlendirilecektir. - Patlatmalarda 30 milisaniye gecikmeli kapsül kullanılacaktır, böylece bir gecikme aralığındaki patlayıcı madde miktarı da (anlık şarj) düşürülerek, ateşleme sonucu oluşacak yer vibrasyon seviyeleri önemli ölçüde azaltılacaktır. Proje kapsamında gerek tünel çalışmaları sırasında, gerekse arazide sert zemine rastlanılması halinde yapılacak patlatmalar için, delme-patlatma tekniği, patlatma paterni verileri patlayıcı temin edilmesi öngörülen firma uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Söz konusu tespit raporuna Bölüm V.1.2. başlığında yer verilmiştir. 60

77 Toz kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler: Proje kapsamında inşaat sırasında yapılacak kazı ve patlatma işlemleri ile kırmaeleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin çalışmasından dolayı toz emisyonu oluşacaktır. Oluşacak bu toz emisyonunu en aza indirmek için Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen önlemler alınacaktır. Buna göre; - Savurma yapmadan yükleme-boşaltma yapılacaktır. - Çalışma alanı sıcak ve kuru havalarda arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir. - Kamyonların üzeri inşaat alanı dışındaki nakliye sırasında branda ile kapatılacaktır. - Kırma-eleme tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınacak ve bu ünitelere toz indirgeme sistemi kurulacaktır. - Hazır beton üretim tesisinde karıştırma işlemi kapalı ortamda yapılacaktır. - Hazır beton üretim tesisinde çimento silolarının üzerine toz tutucu filtreler konulacaktır. - Açıkta depolanan malzemenin tozumasını engellemek için gerekli önlemler (yığının üzerinin örtülmesi veya nemlendirilmesi vb.) alınacaktır. - Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi için, "Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereği emisyon iznini içeren Çevre İzni alınacaktır. - Proje kapsamında işletilmesi planlanan Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi için, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nden Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek.2. faaliyet izni alınacaktır. Ayrıca Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi, Hazır Beton Tesisi ve HES için ÇED sürecinin tamamlanmasına müteakip, İş Yeri Açma ve Çalışma Ruhsatları alınacaktır. Söz konusu projede Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi kapasitesi m 3 /yıl, Hazır Beton Tesisi kapasitesi m 3 /yıl dır. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik Madde-16 da; sanayi bölgesi, organize sanayi bölgesi ve endüstri bölgeleri ile bu bölgeler dışında kurulacak birinci sınıf gayrisıhhî müesseselerin etrafında, sağlık koruma bandı konulması mecburidir. Sağlık koruma bandı mülkiyet sınırları dışında belirlenemez ve bu alan içinde mesken veya insan ikametine mahsus yapılaşmaya izin verilmez. denilmektedir. Diğer taraftan Yönetmelik Madde 4-c. de, Birinci sınıf gayrisıhhî müesseseler, meskenlerden mutlaka uzak bulundurulmaları gereken işyerlerini tanımlar. 61

78 Bu hususta söz konusu proje, ilgili yönetmelik kapsamında değerlendirilecek olursa; Kırma-Eleme Tesisi EK-2 gayrisıhhi müesseseler listesi A) Birinci Sınıf GSM gereği; 3.10-Maden Kanununun 2 nci maddesinde yer alan I. ve II. Grup madenlerin her türlü işlemden geçirilmesi (kırma, eleme, öğütme, yıkama ve benzeri) projelerinden m 3 /yıl ve üzeri kapasitede olanlar kapsamında yer almakta olup, kapasitesi itibariyle sağlık koruma bandı mesafesi belirlenmesi gerekecektir. Projede yer alan HES ve Hazır Beton Tesisi ise; B) İkinci Sınıf Gayrisıhhî Müesseseler, 1-Enerji Sanayi, 1.6- (Ek: 29/6/ /671 K.) Hidroelektrik Santralleri (HES). 3- Maden Sanayi (Değişik: 23/5/ /1900 K.), Hazır Beton Tesisleri kapsamındadır. Söz konusu yönetmeliğe göre sağlık koruma bandı, inceleme kurulları tarafından tesislerin çevre ve toplum sağlığına yapacağı zararlı etkiler ve kirletici unsurlar dikkate alınarak belirlenir. Bu bağlamda; ÇED sürecini takiben yetkili idareler tarafından belirlenecek mesafede sağlık koruma bandı bırakılması sağlanacaktır. IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik Çevrenin Özellikleri ve Doğal Kaynakların Kullanımı, IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler; bölgenin genel iklim şartları, basınç, sıcaklık, yağış dağılımı, ortalama nispi nem, sayılı günler dağılımı, maksimum kar kalınlığı, buharlaşma, rüzgar dağılımı, (meteorolojik verilerin güncelleştirilmiş ve uzun yıllar gözlem kayıtları, meteorolojik parametrelerin dağılımlarının tablo, grafikler, detaylı anlatımı), Çamlı Regülatörü ve HES projesinin meteorolojik ve iklimsel özelliklerinin belirlenmesi sürecinde iki istasyona ait rasat verileri değerlendirilmeye alınmıştır. Bu kapsamda öncelikle proje alanına en yakın olan Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonuna ait Uzun Yıllar Bülteni tedarik edilmiştir. Ancak projeye yönelik gerçekleştirilen ISCST3 modelleme programına veri olarak kullanılacak dataların bu istasyonda bulunmaması ve Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonunun küçük klima olması nedeniyle proje sahasına yakın başka istasyonun belirlenmesi gerekliliği hasıl olmuştur. Bu kapsamda Meteoroloji Genel Müdürlüğü ile yapılan şifahi görüşmelerde; büyük klima olan ve model girdi veri eksikliği bulunmayan Akçaabat Meteoroloji İstasyonuna ait Uzun Yıllar Bülteninin kullanılmasının uygun olacağı bilgisi alınmıştır. Bu kapsamda Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü nden tedarik edilmiş her iki istasyon verisi için meteorolojik ve iklimsel özellikler aşağıda değerlendirilmiştir. Buna göre parametrelerin dağılımlarının tablo, grafik ve yazılı anlatımları aşağıda başlıklar halinde verilmiş olup, model çalışmalarının değerlendirmesine bu başlığın sonunda değinilmiştir. Vakfıkebir ve Akçaabat Meteoroloji İstasyonlarına ait meteorolojik bültenler rapor ekinde (Bkz. EK-23) verilmiştir. 1- Bölgenin Genel İklim Şartları Yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Projesi, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Trabzon ili, kuzeydeki kutbi hava kütleleriyle, güneydeki tropikal hava kütlelerinin geçiş sahası üzerinde yer almaktadır. Kışın, güneşin zahiri hareketlerine bağlı olarak, tropikal yüksel basıncın güneye inmesiyle, genellikle kuzeyden gelip Anadolu yüksek kara parçası üzerine yerleşmiş bulunan Sibirya Antisiklonu'nun ve kuzeyde Doğu Avrupa 62

79 üzerinde yer alan kutbi hava kütlelerinin etkisindeki bir konverjans sahası özelliği taşımaktadır. Ancak, yeryüzüne yakın kısımlarda, kış sıcaklıkları, kuzeyde Karadeniz'in varlığı ve kıyıya yakın mesafede set gibi uzanan Doğu Karadeniz Dağları'nın bulunuşu nedeniyle, aynı enlemlerdeki diğer sahalara göre oldukça ılıman hale gelmektedir. Yağışlar, kıyıya yakın alanlarda yağmur, orta ve yüksek kesimlerde ise genellikle kar şeklindedir. Yazın ise yeryüzüne yakın atmosfer bölümlerinde Azor Yüksek Basınç Alanı'nın uzantıları ve Basra Alçak Basınç Merkezi arasında gelişen kuzey sektörlü hava akımları ile Karadeniz üzerinden taşınan nemli kara kütleleri, kıyı kesiminde orografik yağışlara yol açmakta, zaman zaman yine kuzeyden sokulan serin hava baskınları ile soğuk cephe sağanak yağışları da sık sık görülmektedir. Yüksek seviyelerine ise soğuk hava damla durumlarında büyük kararsızlık ve önceden kestirilemeyen gelişmeleri ile bol yağışlar düşmektedir. 2- Trabzon (Vakfıkebir) Meteoroloji İstasyonuna ait 28 yıllık uzun süreli rasat verilerinin ( ) değerlendirilmesi: Vakfıkebir rasat istasyonunun konumu; Enlem (φ) : 41 Boylam (λ) : 39 Yükseklik (H): 25 2-a) Sıcaklık 1) Ortalama sıcaklık: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre ortalama sıcaklık 14,3 o C dir. 2) Maksimum sıcaklık: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum sıcaklık 9 Haziran 1990 tarihinde 36,6 o C olarak ölçülmüştür. 3) Minimum sıcaklık: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre minimum sıcaklık 18 Şubat 1985 tarihinde -6,4 o C olarak ölçülmüştür. Tablo 11: Sıcaklık Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Sıcaklık ( C) 7,3 7 8,5 11,2 15, , ,1 16,2 11,8 8,2 14,3 Maksimum Sıcaklık ( C) 27, ,2 33,4 36,6 34,3 31, ,3 26,5 23,8 36,6 Minimum Sıcaklık ( C) -4,2-6,4-4,3-2, ,4 13, ,4-2,8-6,4 Maksimum Sıcaklık Günü Maksimum Sıcaklık Yılı Minimum Sıcaklık Günü Minimum Sıcaklık Yılı Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 63

80 Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Şekil 30: Sıcaklık Değerleri Grafiği 2-b) Yağış 1) Ortalama toplam yağış miktarı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre toplam yağış ortalaması 1120,7 mm dir. 2) Günlük maksimum yağış miktarı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre günlük maksimum yağış miktarı 112,1 mm dir. Tablo 12: Yağış Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Toplam Yağış Ortalaması (mm) 109, 5 77,5 74,2 55,4 45,9 66,5 63,5 67, , ,2 1120,7 Maksimum Yağış (mm) 79, , ,1 112,1 87,2 90,8 98,4 95,2 105,3 73,4 112,1 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 64

81 Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Şekil 31: Yağış Değerleri Grafiği 2-c) Nem 1) Ortalama nem: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre; ortalama nem değeri % 72,5 tir. 2) Minimum nem: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre; minimum nem değeri % 9 dur. Tablo 13: Nem Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Nem (%) 65 68,3 71,4 75,5 76,8 74,8 75, ,6 75,5 71, ,5 Minimum Nem (%) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 65

82 Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Şekil 32: Nem Değerleri Grafiği 2-d) Sayılı günler 1) Ortalama sisli günler sayısı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre sisli günler sayısı toplamı 5,5 tir. 2) Ortalama dolulu günler sayısı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre dolulu günler sayısı toplamı 0,8 dir. 3) Ortalama kırağılı günler sayısı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kırağılı günler sayısı toplamı 7,1 dir. 4) Ortalama orajlı gün sayıları: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre orajlı günler sayısı toplamı 11,0 dir. 5) Ortalama kar yağışlı günler sayısı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kar yağışlı günler sayısı toplamı 9,7 dir. 6) Ortalama kar örtülü günler sayısı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonunda kar örtülü günler sayısı kayıtlara alınmamıştır. 7) Maksimum kar kalınlığı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonunda maksimum kar kalınlığı kayıtlara alınmamıştır. 66

83 Tablo 14: Sayılı Günler Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı 0,4 0,3 0,8 2,4 1,1 0, ,1 0,1 0,1 5, ,1 0, ,1 0,1 0,1 0,2 0,1 0,8 2,5 1,9 0,8 0, ,2 1,6 7,1 0,2 0,1 0,1 0,9 1,5 2 0,9 1,9 1,7 0,8 0,6 0,3 11,0 2,1 3,1 1,5 0, ,6 2,1 9,7 Kar Örtülü Günler Sayısı Maksimum Kar Kalınlığı (cm) , ,0 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Sisli Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Şekil 33: Sayılı Günler Değerleri Grafiği 67

84 2-e) Rüzgar 1) Yıllık, mevsimlik, aylık rüzgar yönü: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre rüzgarın esme sayıları toplamı aşağıda verilmiştir. Tablo 15: Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Rüzgar Yönü Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N NE E SE S SW W NW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. W NW N NE E SW SE S Şekil 34: Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı 68

85 Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre 1. derecede hakim rüzgar yönü S (Güney), 2. derecede hakim rüzgar yönü NE (Kuzeydoğu), 3. derecede hakim rüzgar yönü W (Batı) dir. Tablo 16: Yönlerine Göre Rüzgarın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı Rüzgar Yönü Esme Sayıları Toplamı (İlkbahar) Esme Sayıları Toplamı (Yaz) Esme Sayıları Toplamı (Sonbahar) Esme Sayıları Toplamı (Kış) N NE E SE S SW W NW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. İLKBAHAR YAZ W NW N 8000 NE E W NW N 8000 NE E SW SE SW SE S S Şekil 35: Esme Sayılarına Göre İlkbahar ve Yaz Mevsimi Rüzgar Diyagramları SONBAHAR KIŞ W NW N 8000 NE E W NW 8000 N 6000 NE E SW SE SW SE S S Şekil 36: Esme Sayılarına Göre Sonbahar ve Kış Mevsimi Rüzgar Diyagramları 69

86 Ocak Şubat Mart W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E SW S SE SW S SE SW S SE Nisan Mayıs Haziran W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E SW S SE SW S SE SW S SE Temmuz Ağustos Eylül W NW 4000 N NE E W NW 4000 N NE E W NW 3000 N 2000 NE E SW SE SW SE SW SE S S S Ekim Kasım Aralık W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E W NW 3000 N 2000 NE E SW SE SW SE SW SE S S S Şekil 37: Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramı 70

87 2) Yönlere göre rüzgar hızı: Tablo 17: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Rüzgar Yönü Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N 1,1 1,2 1,2 1,1 1,2 1,1 1,1 1,1 1,1 1 1,1 1,1 1,1 NE 1,6 2,1 2 1,8 1,9 1,9 2,1 1,9 2,4 2 1,8 1,6 1,9 E 1,2 1,2 1,3 1 1,1 1,1 1,2 1,2 1,3 1,2 1,2 1,2 1,2 SE 1,7 1,6 1,6 1,3 1,3 1,2 1,3 1,4 1,6 1,5 1,6 1,8 1,5 S 1,9 1,9 1,6 1,5 1,3 1,4 1,3 1,5 1,7 1,7 1,9 1,8 1,6 SW 1,9 2 2,3 2,2 1,5 1,6 1,8 1,8 2,2 2,2 1,8 2,2 2,0 W 2,3 2,5 2,4 2,4 2,5 2,4 2,1 2,1 2,2 2,1 2,2 2,2 2,3 NW 1,8 2 2,5 2,2 2,3 2,2 2 2,8 2,2 2,3 2,1 2,1 2,2 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. W YILLIK RÜZGAR ORTALAMA HIZI N 2,5 NW 2,0 NE 1,5 1,0 0,5 0,0 E SW SE S Şekil 38: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Diyagramı 71

88 3) Ortalama rüzgar hızı: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre ortalama rüzgar hızı 1,7 m/s dir. Tablo 18: Ortalama Rüzgar Hızı Parametre Ocak Şubat Mart Nisa n Mayı s Hazira n Temmu z Ağusto s Eylül Ekim Kası m Aralı k Yıllık Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1,8 1,9 1,9 1,7 1,6 1,5 1,5 1,6 1,7 1,7 1,8 1,8 1,7 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 2 1,8 1,6 1,4 1,2 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 Şekil 39: Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 4) Maksimum rüzgar hızı ve yönü: Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum rüzgar hızı 9,4 m/s olup, rüzgar yönü kuzeydoğu (NE) dir. Tablo 19: Maksimum Rüzgar Hızı ve Yönü Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Maksimum Rüzgar Hızı (m_sec) 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 9,4 Yönü W NE W W NW NW NE NW W W NE NE NE Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Vakfıkebir Meteoroloji İstasyonu Verileri. 72

89 Maksimum Rüzgar Hızı (m_sec) Şekil 40: Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği 3- Akçaabat Meteoroloji İstasyonuna ait 51 yıllık uzun süreli rasat verilerinin ( ) değerlendirilmesi: Akçaabat rasat istasyonunun konumu; Enlem (φ) : 41 Boylam (λ) : 39 Yükseklik (H): 3 3-a) Basınç 1) Ortalama basınç: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama basınç 1015,4 hpa dır. 2) Maksimum basınç: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum basınç 1042,7 hpa dır. 3) Minimum basınç: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre minimum basınç 990,3 hpa dır. Tablo 20: Basınç Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) 1018,8 1017,5 1016,7 1014,4 1014,2 1012,4 1010,8 1011,3 1014,2 1017,1 1018,2 1018,6 1015,4 1035,8 1035,9 1042,7 1033,3 1026,4 1024,4 1019,4 1019,8 1026, ,2 1035,3 1042,7 Minimum 990,3 996,7 996,3 998,7 999,1 998,9 998,5 1000, ,9 999,7 992,4 990,3 Basınç (hpa) Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 73

90 Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) Şekil 41: Basınç Değerleri Grafiği 3-b) Sıcaklık 1)Ortalama sıcaklık: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre ortalama sıcaklık 14,4 o C dir. 2) Maksimum sıcaklık: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum sıcaklık 6 Ağustos 2010 tarihinde 23,2 o C olarak ölçülmüştür. 3) Minimum sıcaklık: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre minimum sıcaklık 18 Şubat 1985 tarihinde -6,5 o C olarak ölçülmüştür. Tablo 21: Sıcaklık Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Sıcaklık 6,9 6,7 8 11,4 15,7 20,3 23,1 23,2 20,1 16,1 11,9 8,8 14,4 ( C) Maksimum Sıcaklık 6,9 6,7 8 11,4 15,7 20,3 23,1 23,2 20,1 16,1 11,9 8,8 23,2 ( C) Minimum Sıcaklık -6,1-6,5-4,9-2,3 4,9 8,8 13,7 12,8 9 2,6 0,2-3,7-6,5 ( C) Maksimum Sıcaklık Günü Maksimum Sıcaklık Yılı Minimum Sıcaklık Günü Minimum Sıcaklık Yılı Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 74

91 Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Şekil 42: Sıcaklık Değerleri Grafiği 3-c) Yağış 1) Ortalama toplam yağış miktarı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre toplam yağış ortalaması 681,3 mm dir. 2) Günlük maksimum yağış miktarı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre günlük maksimum yağış miktarı 90,7 mm dir. Tablo 22: Yağış Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Toplam Yağış Ortalaması 70,6 56,3 45,9 46,4 40,7 40,9 23,8 37,3 56,9 98,4 86,7 77,4 681,3 (mm) Maksimum Yağış (mm) 61,3 54,6 33,9 30,3 42,1 41,4 53,6 60,5 61,2 90,7 66,9 73,5 90,7 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Şekil 43: Yağış Değerleri Grafiği 75

92 3-d) Nem 1) Ortalama nem: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre; ortalama nem değeri % 73,9 dur. 2) Minimum nem: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre; minimum nem değeri ise % 7 dir. Tablo 23: Nem Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) 69, ,2 77,4 78,9 75,5 74,7 74,6 74,9 74,6 71,7 69,1 73, Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Şekil 44: Nem Değerleri Grafiği 3-e) Sayılı günler 1) Ortalama sisli günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre sisli günler sayısı 8,6 dır. 2) Ortalama dolulu günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre dolulu günler sayısı 0,3 tür. 3) Ortalama kırağılı günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kırağılı günler sayısı 10,2 dir. 4) Ortalama orajlı gün sayıları: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre orajlı günler sayısı 15 dir. 76

93 5) Ortalama kar yağışlı günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kar yağışlı günler sayısı 7,4 tür. 6) Ortalama kar örtülü günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kar örtülü günler sayısı 5,5 dir. Tablo 24: Sayılı Günler Değerleri Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı 0,2 0,4 2,2 3,6 1,8 0, ,1 0,2 8, , ,1-0,1 0,3 3,7 3 1,6 0, ,2 1,6 10,2 0,3 0 0,1 0,8 2,4 3,4 1,6 2,4 2,4 1,1 0,3 0,2 15,0 2,5 2,5 1,1 0, ,2 0,9 7,4 Kar Örtülü Günler 1,9 2,3 0,5 0, ,7 5,5 Sayısı Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Sisli Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kar Örtülü Günler Sayısı Şekil 45: Sayılı Günler Değerleri Grafiği 3-f) Maksimum kar kalınlığı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum kar kalınlığı 50 cm dir. 77

94 Tablo 25: Maksimum Kar Kalınlığı Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Maksimum Kar Kalınlığı (cm) ,0 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 60 Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Şekil 46: Maksimum Kar Kalınlığı Grafiği 3-g) Rüzgar 1) Yıllık, mevsimlik, aylık rüzgar yönü: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre rüzgarın esme sayıları toplamı aşağıda verilmiştir. Rüzgar Yönü Tablo 26: Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N NNE NE ENE E ESE

95 Rüzgar Yönü Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. NW NNW N NNE NE WNW W ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 47: Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre 1. derecede hakim rüzgar yönü W (Batı), 2. derecede hakim rüzgar yönü WSW (Batıgüneybatı), 3. derecede hakim rüzgar yönü SW (Güneybatı) dir. 79

96 Tablo 27: Yönlerine Göre Rüzgarın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı Rüzgar Yönü Esme Sayıları Toplamı (İlkbahar) Esme Sayıları Toplamı (Yaz) Esme Sayıları Toplamı (Sonbahar) Esme Sayıları Toplamı (Kış) N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 80

97 İLKBAHAR YAZ N NNW NNE NW WNW 5000 W 0 NE ENE E N NNW NNE NW WNW W 0 NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE SONBAHAR KIŞ N NNW NNE NW WNW W 0 NE ENE E N NNW NNE NW WNW W 0 NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE Şekil 48: Esme Sayılarına Göre İlkbahar, Yaz, Sonbahar ve Kış Mevsimi Rüzgar Diyagramları 81

98 Ocak Şubat 8000 N NNW NNE NW WNW 2000 W 0 NE ENE E 8000 N NNW NNE NW WNW 2000 W 0 NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE Mart Nisan NNW6000 NW 4000 WNW 2000 N NNE NE ENE NNW4000 NW WNW 1000 N NNE NE ENE W 0 E W 0 E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE NNW5000 NW WNW W 0 Mayıs N NNE NE ENE E Haziran N NNW8000 NW WNW 2000 W 0 NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE 82

99 Temmuz Ağustos N NNW NNE NW WNW W 0 NE ENE E N NNW NNE NW WNW W 0 NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE Eylül Ekim NNW15000 NW WNW 5000 W 0 N NNE NE ENE E WNW W NW NNW N NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE WNW W NW NNW Kasım N NNE NE ENE E Aralık N NNW10000 NW WNW W 0 NNE NE ENE E WSW ESE WSW ESE SW SSW S SSE SE SW SSW S SSE SE Şekil 49: Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramı 83

100 2) Yönlere göre rüzgar hızı: Tablo 28: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Rüzgar Yönü Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık N 1,2 1,3 1,4 1,2 1,3 1,4 1,4 1,4 1,3 1,1 1 1,1 1,3 NNE 1,4 1,3 1,3 1,3 1,2 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,2 1,2 1,3 NE 1,2 1,1 1,2 1,1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,3 1,1 1,2 1,3 1,2 ENE 1,4 1,4 1,4 1,3 1,3 1,4 1,4 1,4 1,5 1,4 1,3 1,4 1,4 E 1,6 1,7 1,6 1,5 1,4 1,5 1,4 1,5 1,6 1,4 1,4 1,6 1,5 ESE 1,8 1,9 1,9 1,7 1,7 1,9 1,8 1,9 2 1,8 1,7 1,8 1,8 SE 1,4 1,4 1,5 1,4 1,4 1,5 1,5 1,5 1,6 1,4 1,3 1,4 1,4 SSE 1,5 1,5 1,6 1,5 1,4 1,4 1,4 1,4 1,6 1,5 1,5 1,5 1,5 S 1,4 1,4 1,4 1,4 1,2 1,2 1,1 1,3 1,4 1,3 1,5 1,5 1,3 SSW 1,7 1,6 1,7 1,6 1,5 1,5 1,4 1,5 1,6 1,4 1,5 1,7 1,6 SW 1,4 1,3 1,3 1,3 1,2 1,2 1,2 1,1 1,2 1,3 1,4 1,4 1,3 WSW 1,9 1,8 1,7 1,6 1,7 1,8 1,8 1,7 1,9 1,9 2,1 2 1,8 W 1,7 1,6 1,6 1,5 1,5 1,6 1,6 1,6 1,7 1,7 1,7 1,7 1,6 WNW 2,2 2,3 2,2 1,9 1,7 2,1 2 2,1 2,3 2 2,3 2,2 2,1 NW 1,7 1,8 1,9 1,5 1,6 1,8 1,8 1,8 1,9 1,9 1,8 1,9 1,8 NNW 1,9 2 2,1 1,8 1,8 2,1 2,3 2,3 2,2 1,9 1,8 2 2,0 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. YILLIK RÜZGAR ORTALAMA HIZI NNW 2,5 N NNE NW 2,0 1,5 NE WNW W 1,0 0,5 0,0 ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 50: Yönlerine Göre Ortalama Rüzgar Hızı Diyagramı 84

101 3) Ortalama rüzgar hızı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre ortalama rüzgar hızı 1,6 m/s dir. Tablo 29: Ortalama Rüzgar Hızı Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1,7 1,7 1,6 1,4 1,3 1,4 1,4 1,5 1,7 1,7 1,8 1,8 1,6 Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 2 1,8 1,6 1,4 1,2 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Şekil 51: Ortalama Rüzgar Hızı Grafiği 4) Maksimum rüzgar hızı ve yönü: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum rüzgar hızı 34,9 m/s olup, rüzgar yönü batı (W) dır. Tablo 30: Maksimum Rüzgar Hızı ve Yönü Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Maksimum Rüzgar Hızı (m_sec) 28 30,2 31,5 34,9 28, , , ,4 23,6 34,9 Yönü WNW W WNW W WNW W WNW WNW W WNW WNW NW W Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 85

102 Maksimum Rüzgar Hızı (m_sec) Şekil 52: Maksimum Rüzgar Hızı Grafiği 5) Ortalama fırtınalı günler sayısı ve ortalama kuvvetli rüzgarlı günler sayısı: Akçaabat Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre ortalama fırtınalı günler sayısı 5 dir. Ortalama kuvvetli rüzgarlı günler sayısı ise 21,2 dir. Tablo 31: Fırtınalı Günler Sayısı ve Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Parametre Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ortalama Fırtınalı Günler 0,6 0,6 0,7 0,4 0,4 0,2 0 0,1 0,3 0,2 0,5 0,6 5 Sayısı Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı 1,9 2,5 2,7 2 1,3 1,1 1 0,8 1,6 1,7 2,2 2,4 21,2 Ortalaması Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Verileri. 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Ortalama Fırtınalı Günler Sayısı Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması Şekil 53: Fırtınalı Günler Sayısı ve Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Grafiği 86

103 4- Modellemede Kullanılan Meteorolojik Veri Setinin Belirlenmesi Çamlı Regülatörü ve HES projesinin modelleme çalışmasında; proje alanına en yakın büyük klima olan Akçaabat istasyon numaralı, yıllarını kapsayan son 10 yılın aylık yönlere göre esme sayısı toplamı verileri değerlendirilmiştir. Bu kapsamda hakim rüzgar yönleri karşılaştırılmış ve 2010 yılı verilerinin uzun yıllar verilerini en yakın temsili sağladığı görülmüştür. Dolayısıyla son on yıllık veriler kullanılarak belirlenen hakim rüzgar yönlerinin 2010 yılına uygunluk sağlayacağı görülmüş olup, modelleme programına girdi sağlayan meteorolojik veri seti olarak Akçaabat istasyonunun 2010 yılına ait saatlik verileri ve Samsun iline ait karışım yükseklikleri ile Trabzon Meydana ait güneşlenme şiddeti verileri kullanılmıştır. Söz konusu projeden kaynaklanacak emisyonların modelleme çalışmasında, ISCST3 (Industrial Source Complex Dispersion ShortTerm Model) adı verilen, Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Kurumu (United States Environmental Protection Agency-USEPA) tarafından geliştirilmiş olan ve uluslararası geçerliliği bulunan bilgisayar programı kullanılmıştır. ISCST Modeli ile, gaz ve toz halinde değişik kirletici parametrelerin saatlik, günlük ve yıllık yer seviyesi konsantrasyon değerleri tahmin edilmektedir. Model, izole bacalardan kaçak kirleticilere kadar değişik (nokta, alan, hacim) pek çok farklı yayılım modeli hesaplamasını bünyesinde barındırmaktadır. Ayrıca, herhangi bir çalışma bölgesinde kaynaklardan çıkan kirleticilerin uğrayabileceği aerodinamik dalgalar, türbülans ve benzeri olayları da göz önüne almaktadır. ISCST modeli, kullanıcı tarafından tamamlanan bir ağ sisteminde çalışmakta, hesaplar ağ sistemini oluşturan her bir alıcı ortam elemanının köşe noktaları için yapılmaktadır. ISCST3 modelinin kullanıldığı ağ sistemi dışında da ayrık alıcı noktalar belirlenerek bu noktalarda daha detaylı hesaplar yapılabilmektedir. Modellemede engebeli araziyi göz önüne almak için de bir seçenek bulunmaktadır. Modelleme programının çıktıları, inceleme alanının bütünü için dağılım haritaları hazırlanmasına olanak tanıyacak yapıdadır. Böylelikle, yörenin hava kalitesini değişik senaryolar (ör. farklı kirletici koşullar veya değişik mevsimsel şartlar) altında değerlendirmek mümkün olmaktadır. Gaz ve toz halinde kirleticilerin ortam havasındaki konsantrasyonlarının matematiksel hesaplamalar yoluyla tahmin edilmesini sağlayan modelleme çalışması aşağıdaki basamaklardan oluşmaktadır, - Kaynaklara ait dağılım bölgesinin belirlenmesi, - Belirlenen dağılım bölgesinin 250 m x 250 m veya 500 m x 500 m boyutundaki karelere ayrılarak enlem, boylam ve yükseklik değerlerinin temin edilmesi, - Kirletici kaynaklarına ait bilgilerin belirlenmesi, - Temsili bir yıla ait saatlik meteorolojik verilerin temin edilmesi, - Meteorolojik veriler kullanılarak saatlik kararlılık sınıflarının belirlenmesi ve karışım yüksekliklerinin hesaplanması. Yukarıda sıralanan işlemlerin programa aktarılması sonrasında modelleme programının çalıştırılmasıyla, kirleticilerin ortam havasındaki saatlik, günlük ve yıllık yer seviyesi konsantrasyon değerleri tahmin edilebilmiştir. 87

104 Tablo 32: Yılı Yönlere Göre Rüzgar Esme Sayıları Rüzgar Yönü Yıllık Esme Sayıları Toplamı N Dereceden Hakim Rüzgar Yönü NNE 7672 NE ENE 7701 E W (Batı) ESE Dereceden Hakim Rüzgar Yönü SE SSE 9154 S SSW 7037 WSW (Batıgüneybatı) SW Dereceden Hakim Rüzgar Yönü WSW W WNW NW NNW SW (Güneybatı) NW NNW N NNE NE WNW W ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 54: Yılı Esme Sayıları Dağılımı 88

105 Tablo 33: 2010 Yılı Yönlere Göre Rüzgar Esme Sayıları Rüzgar Yönü Yıllık Esme Sayıları Toplamı N Dereceden Hakim Rüzgar Yönü NNE 172 NE 70 WSW (Batıgüneybatı) ENE 104 E 177 ESE Dereceden Hakim Rüzgar Yönü SE 295 SSE 207 W (Batı) S 70 SSW 150 SW 45 3.Dereceden Hakim Rüzgar Yönü WSW 2682 W 1960 WNW 398 ESE (Doğugüneydoğu) NW 146 NNW NW NNW N NNE NE WNW ENE 500 W 0 E 2010 WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 55: 2010 Yılı Esme Sayıları Dağılımı 89

106 IV.2.2. Jeolojik özellikler IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri, Genel Jeoloji Proje sahası Doğu Karadeniz Bölgesinde Trabzon ili Tonya ilçesi doğusunda, Kaleönü ile Çamlı arasında yer almaktadır. Proje alanı için, Trabzon İlinin Çevre Jeolojisi ve Doğal Kaynakları,1997 MTA Raporu, Rize İlinin Çevre Jeolojisi, YILMAZ B.S Ankara, MTA nın 1/ ölçekli Trabzon C28 ve D28 paftalarının Jeoloji Haritaları ndan, Foldere Masterplan Raporu ndan ve Çamlı HES Mühendislik Jeolojisi Raporu ndan faydalanılmıştır. İnceleme alanı Pontitlerin doğu kesiminde yer almaktadır. Pontitlerin bu kesimi litostratigrafik özellikleri birbirinden farklı iki zona ayrılmaktadır. Kuzeyde magmatik aktivitenin en yoğun şekilde etkilediği bölge Kuzey zon, güneyde magmatizma etki alanı dışında kalan tortul havza çökellerinin yüzeylendiği bölge ise Güney zon olarak tanımlanmaktadır. Çalışma alanı Kuzey zonda yer almaktadır. Paleozoyik-Kuvaterner zaman aralığında gelişmiş kaya birimlerinin yüzeylendiği inceleme alanında, Liyas tan başlayarak Eosen sonlarına kadar periyotlar halinde gelişimini sürdüren magmatizmanın ürünlerinin içeren volkano-tortul, volkanik ve intrüzif kayaçlar yaygındır. Magmatik faaliyetlerin durakladığı dönemlerde ise tortul istifler birikmiştir. Kuzey zona ait, Liyas yaşlı bazalt, andezit, piroklastik, kumtaşı ve kireçtaşlarından oluşan Hamurkesen formasyonu, Üst Jura-AltKretase yaşlı kireçtaşlarından oluşan Berdiga formasyonu, Üst Kretase yaşlı bazalt, andezit, piroklastik, kumtaşı, marn vb. kaya türlerinden oluşan Çatak formasyonu, dasit, riyodasit ve piroklasiklerden oluşan Kızılkaya formasyonu bazalt, andezit, piroklasik ve kırıntılı kayaçlardan oluşan Çağlayan formasyonu, riyolit, riyodasit ve piroklastiklerden oluşan Çayırbağ formasyonu, Maastrihtiyon-Paleosen yaşlı kireçtaşlarından oluşan Ağıllar formasyonu, aynı yaşta kumtaşı, marn ve kumlu kireçtaşlarından oluşan Bakırköy formasyonu ile Eoson yaşlı andezit, bazalt, piroklastik ve kırıntılı kayaçlardan oluşan Kabaköy formasyonu yüzeylenir. Ayrıca bölgede Üst Kretase ve Eosen döneminde yerleşmiş Kaçkar granitoyidi I ve II yer alır. Güney zonda, Kuzey zonda izlenen Hamurkesen ve Berdiga formasyonları ile Üst Kretase-Paleosen yaşlı kumtaşı, marn, şeyi tüf ve killi kireçtaşlarından oluşan Mescitli formasyonu ve Eosen yaşlı andezit, bazalt, piroklastikler ile kumtaşı, kumlu kireçtaşı ve marnlardan oluşan Kabaköy formasyonu yüzeylenir. Doğu Pontidler'in Güney zonunda Üst Kretase dönemi, fliş fasiyesi ile temsil edilmiştir ve bu fliş fasiyesi Kuzey zondaki beş formasyonun yanal karşılığı olan Mescitli formasyonunu oluşturmaktadır. Çalışma Alanı Jeolojisi Mesozoyik ve Senozoyik yaşlı birimlerin yüzeylendiği çalışma alanında Liyas'tan başlayarak Eosen sonlarına kadar periyotlar halinde gelişimini sürdüren magmatizmanın ürünlerini içeren vokano-tortul, volkanik ve intrüzif fasiyesler yaygındır. Magmatik faaliyetlerin durakladığı dönemlerde ise tortul istifler birikmiştir. Üst Kretase dönemi boyunca Doğu Pontidler'in Kuzey zonunda gelişen aktif volkanizma sonucu bazik ve asidik karakterli lavların düzenli ardalanmasının oluşturduğu 90

107 kalın bir volkano- tortul istif birikmiştir. Bu istifin ilk evredeki bazik lavları Çatak, asidik lavları Kızılkaya, ikinci evredeki bazik lavları Çağlayan, asidik lavları Çayırbağ formasyonlarını oluşturur. Bunları üzerleyen Bakırköy ve Ağıllar formasyonu ise tortul kayalardan oluşur. Proje alanında yaşlıdan gence doğru Maastrihtiyen yaşlı Çayırbağ formasyonu (Kçb), Meastrihtiyen-Alt Paleosen yaşlı, kumtaşı, marn ve killi kireçtaşı ardalanmasından oluşan Bakırköy formasyonu (KTb), Maastrihtiyen-Paleosen yaşlı Ağıllar formasyonu, bazalt lav ve piroklastlarından (kumtaşı, kumlu kireçtaşı ve marn ara seviyeli) oluşan Kabaköy formasyonu (Tek) yer alır. Sınırlı alanlarda Kuvaterner yaşlı alüvyon (Qal) birikimleri mevcuttur. Çamlı HES proje sahası ve yakın çevresinde oluşmuş jeolojik formasyonların konumları ve litolojik özellikleri aşağıda ayrıntılı olarak verilmiştir. MESOZOiK Bölgedeki jeolojik birimler Mesozoyik, Liyas, Üst Jura-Alt Kretase ve Üst Kretase yaşlı birimlerle temsil edilir. Liyas ta volkanik, volkano-tortul; Üst Jura-Alt Kretase aralığında neritik karbonatların oluştuğu bölgede Üst Kretase dönemi kuzey ve güney zonlarında farklı ortam koşulları altında gelişmiş kaya birimlerini kapsar. Yoğun bir magmatik aktivite etkisi altında kalan kuzey zonda kalın ve kesiksiz volkanik, volkano-tortul istifler gelişirken magmatizmadan daha az etkilenen güney zondaki karbonat platformu üzerinde fliş karakterli tortul bir istif çökelmiştir. Hamurkesen Formasyonu (Jh) Doğuda Demirkapı Dağları Vacakar Dağı ve Çapans Dağları Dilekdağı arasında granitoyidlerle sınırlı KD-GB uzanımlı alanlarda yüzeylenen volkano-tortul istif Ağar (1977) tarafından Hamurkesen formasyonu olarak adlandırılmıştır. Genellikle grimsi mor renkli bazalt-andezit lav ve piroklastlarından oluşur. Olivin kristallerinin yer yer büyük ölçüde iddingsite dönüşmüş olması nedeni ile bazaltlar, arazide kırmızı benekli bir görünüm kazanır. Lav ve piroklastlar arasında kalınlığı fazla olmayan (3-5 m.) kırmızı-bordo renkli kumtaşı, killi kireçtaşı tabakaları bulunur. Hamurkesen formasyonu; Üst Jura-Alt Kretase yaşlı neritik kireçtaşlarından oluşan Berdiga formasyonu tarafından uyumlu olarak örtülür. Hamurkesen formasyonunun yaşı kapsadığı kırmızı-bordo renkli kireçtaşlarında bulunan fosillere dayanarak Liyas olarak belirlenmiştir. Berdiga Formasyonu (JKb) İlk defa Pelin (1977) tarafından Berdiga Dağları'nda (Alucra güneyi) tanımlanan Berdiga formasyonu olarak adlandırılan birim, volkano-tortul istifi üzerleyen neritik karbonatlardan oluşur. Kireçtaşının kalınlığı m. arasında değişir. Doğu Pontid'lerin her iki zonunda da Hamurkesen formasyonu üzerine uyumlu olarak gelen Berdiga formasyonu genellikle gri, kirli beyaz ve bej renkli, yersel dolomitik, oosparit, oomikrit, oolitli pelmikrit, kumlu kalkaenit ve mikritleri kapsar. Kuzey zonda daha masif yapılı ve resifal karakterli olan kireçtaşları Güney zonda daha mikritik, orta tabakalanmalı, yersel plaketsi görünümlü ve pelajik karakterlidir. Üst Kretase yaşlı bazik volkanikler (Çatak formasyonu) tarafından uyumlu olarak üstlenen Berdiga formasyonu kuzeyde sığ, güneyde nispeten daha derin bir deniz ortamında çökelmiştir. 91

108 Kireçtaşlarında saptanan formlara göre Berdiga formasyonu Malm-Alt Kretase- Senomaniyen yaşındadır. Doğu Karadeniz Bölgesinde kılavuz bir stratigrafik düzeyi oluşturan formasyon Ağar (1977)'ın Demirözü (Bayburt) dolayında tanımladığı Hozbirikyayla kireçtaşını da kapsar. Çatak Formasyonu (Kç) Neritik kireçtaşları (Berdiga Formasyonu) üzerine uyumlu olarak gelen bazik karakterli volkano-tortul istif, Maçka güneyindeki Çatak köyü civarında tipik olarak gözlendiğinden Güven (1993) tarafından Çatak formasyonu olarak adlandırılmıştır. Çatak formasyonu başlıca bazalt, andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyi ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı düzeylerinin ardalanmasından oluşur. Birimin lav, tüf ve breşlerden oluşan volkanik seviyeleri koyu gri, yer yer siyah renkli, ayrıştığında kahve renklidir. Lavlar genel olarak kırıklı, çatlaklı ve boşluklu olup etkin şekilde ayrışmış ve kloritleşmiştir. Breş ve aglomeralar içinde tortul kaya çakıl ve blokları bulunabilir. Kurşuni gri renkli kumtaşı, marn ve şeyller düzenli ince tabakalanmalıdır. Bazı kesimlerde kırmızı-bordo renkli mikritler ve rekristalize kireçtaşları yaygındır. Asidik karakterli lavlardan oluşan Kızılkaya formasyonu tarafından uyumlu olarak örtülen Çatak formasyonu tektonik hareketliliğe bağlı olarak parçalanan ve aktivite kazanan karbonat platformu üzerinde çökelmiştir. Çatak formasyonu içindeki çamurtaşı ve marn tabakalarında bulunan mikrofosiller formasyon Türoniyen-Koniasiyen-Santoniyen yaştadır. Kızılkaya Formasyonu (Kk) Çatak formasyonunu üstleyen asitik karakterli lav ve piroklastlar, Güven (1993) tarafından Kızılkaya formasyonu olarak adlandırılmıştır. Birim, Kuzey zonda gözlenir. Formasyonun kalınlığı m. arasında değişir. Kızılkaya formasyonu, çoğunlukla riyodasitik, dasitik lav ve piroklastlardan oluşur. Çatak formasyonu üzerine uyumlu olarak gelen lavlar genellikle sarımsı ayrışmalı, gri, beyaz, morumsu renkte ve prizmatik kolon yapılıdırlar. Yersel çok iri kuvarslı, porfiritik dokulu ve akma (flüidal) yapılıdırlar. Yer yer düzgün tabakalanma gösteren tüf, aglomera ve breş seviyeleri formasyonun üst kesiminde daha yaygındır. Kızılkaya formasyonu, Turoniyen-Santoniyen yaşlı Çatak formasyonu üzerinde uyumlu, Kampaniyen-Maestrihtiyen yaşlı Çağlayan formasyonu tarafından uyumlu olarak örtülen dasitik lavların Santoniyen yaşında olduğu kabul edilmektedir. Çağlayan Formasyonu (Kça) Asidik volkanitleri üstleyen ikinci evreli bazik karakterli volkanit, volkanoklastik ve çökel kaya ardalanmasının oluşturduğu volkano-tortul istif Güven (1993) tarafından Çağlayan formasyonu olarak adlandırılmıştır. Tonya güneyinde yaklaşık D-B uzanımlı bir şerit şeklinde yüzeylenen formasyonun kalınlığı m. arasında değişir. Birim Kuzey zonda izlenir. Volkano-tortul bir istifi kapsayan formasyonda hakim kaya türü bazalt, andezit lav ve piroklastları olup, aralarında kumtaşı, marn ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı ara seviyeleri bulunur. Genellikle yeşilimsi gri, morumsu gri renkteki lavlar yersel sert, kırıklı ve 92

109 çatlaklıdır. Gaz boşlukları, genellikle kalsit veya klorit ile doldurulmuştur. Kloritleşme ve epidotlaşmanın yaygın olduğu lavlarda yer yer iyi gelişmiş yastık yapıları görülür. İyi tabakalanmalı tüf ve breşler içinde lav parçaları yanında kırmızı kireçtaşı ve killi kireçtaşlarının parçaları da bulunur. İstif içindeki kumtaşları çoğunlukla volkanik elemanlıdır. Formasyon aralı volkanizmanın etkin olduğu derin bir ortamda çökelmiştir. Lav ve piroklastların arasında bulunan kırmızı-bordo kireçtaşlarından alınan örneklerden Çağlayan Formasyonu nun yaşı Kampaniyen-Maastrihtiyen olarak belirlenmiştir. Çayırbağ Formasyonu (Kçb) Bazik karakterli volkano-tortul istifin (Çağlayan Formasyonu) üzerine uyumlu olarak gelen ikinci evreli asitik lav ve piroklastları Güven (1993) tarafından Çayırbağ Formasyonu olarak adlandırılmıştır. Kuzey zonda yer alan ve Tonya GB'sında fazla geniş olmayan bir alanda yüzeylenen Çayırbağ formasyonunun kalınlığı yaklaşık 400 m. kadardır. Çayırbağ formasyonu başlıca sarı ayrışma yüzeyli, mavimsi gri renkli, yersel iri kuvarslı ve ayrışmış riyolit, riyodasit, dasitlerden ve bunların piroklastlarından oluşur. Genellikle volkanojenik dom yapıları gösteren lavlarda prizmatik kolon yapıları iyi gelişmiştir. Formasyonda alterasyon yaygındır. Tirebolu-Espiye arasında trakiandezitik kayalara dönüşen Çayırbağ formasyonu üzerinde Bakırköy veya Ağıllar formasyonu uyumlu olarak bulunur. Kampaniyen-Maastrihtiyen yaşlı Çağlayan formasyonu ile Maastrihtiyen-Paleosen yaşlı Bakırköy ve Ağıllar formasyonları arasında yer alan asidik lavların oluştuduğu Çayırbağ formasyonu stratigrafık konumuna göre Maastrihtiyen yaşında olmalıdır. Bakırköy Formasyonu (KTb) Volkanik ve volkano-tortul istifleri üstleyen türbiditik fasiyes çökelleri, Güven (1993) tarafından Bakırköy (Artvin) yöresinde Bakırköy formasyonu olarak adlandırılmıştır. Birim Kuzey zonda izlenir. Tonya ilçe merkezi çevresinde yüzeylenen birimin kalınlığı yaklaşık 200 m. kadardır. Genel olarak killi, kumlu kireçtaşı, marn, şeyl ve az oranda kumtaşı ardalanmasından oluşan formasyon doğuya doğru kumlu kireçtaşı ve resifal kireçtaşlarından oluşan Ağıllar formasyonu ile yanal geçişlidir. Formasyonu oluşturan litofasiyeslerin ince tabakaları ve yerel kayma yapıları eğimli bir taban üzerinde çökeldiğini gösterir. Eosen yaşlı Kabaköy Formasyonu tarafından açısal uyumsuz olarak örtülen Bakırköy Formasyonun yaşı fosil türlerine göre Maastrihtiyen-Alt Paleosen olarak saptanmıştır. 93

110 Şekil 56: Proje Alanı ve Yakın Çevresinin Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesiti 94

111 Ağıllar Formasyonu (KTa) Masif görünümlü resifal kireçtaşlarının oluşturduğu stratigrafik seviye Güven (1993) tarafından Artvin dolaylarında Ağıllar formasyonu olarak adlandırılmıştır. Birim Kuzey zonda izlenir. Tonya doğusunda Çayırbağ kuzeyi, Çalköy, Düzköy arasında bir şerit şeklinde uzanan birimin kalınlığı m. dolayındadır. Ağıllar formasyonu esas olarak gri, beyaz renkli, masif veya kalın tabakalanmalı, bol rudist kavkı ve kırıntılı resifal kireçtaşından oluşur. Özellikle Bakırköy formasyonu ile geçiş seviyelerinde ve tabanında kumlu kireçtaşları bulunur. Üst Kretase-Paleosen döneminde çökel havzasının sığ bir kesiminde oluşan ve batıya doğru Bakırköy formasyonu ile yanal geçişli olan Ağıllar formasyonu üzerinde Kabaköy formasyonu uyumsuz olarak oturur. Formasyondan alınan örneklere, mercan formlarına ve Bakırköy formasyonu ile olan ilişkisine dayanılarak Ağıllar formasyonuna Maastrihtiyen-Paleosen yaşı öngörülmüştür. Kaçkar Granitoyidleri ( Kk1, Tk2 ) Doğu Karadeniz Bölgesi'nin doğu kesiminde yer alan Kaçkar Dağları, Doğu Pontid kuzey zonu içindeki granitoyidlerin en yoğun olduğu alandır. Bu yörede geniş ölçüde Üst Kretase yaşlı birimlerin ve daha sonraki yenilenmesi ile de Eosen yaşlı birimlerin içine sokulan intrüzif kayalar Güven (1993) tarafından, intrüzyon yaşına bakılmaksızın Kaçkar granitoyidleri adı ile tanımlanmıştır. Üst Kretase yaşlı birimleri kesen ve Eosen birimleri tarafından transgrasif olarak örtülen granitoyidler Kaçkar granitoyidi-i (Kkl), Eosen yaşlı birimler içine intrüzyon yapmış granitoyidler Kaçkar granitoyidi-ii (Tk2) olarak ayırt edilmiştir. Kaçkar granitoyidleri Çoğulu (1970)'nun Rize granitinin karşılığıdır. Genellikle gri, yeşilimsi gri, yer yer pembemsi renkte, çok kırıklı, çatlaklı olan granitoyidler taneli veya porfırik dokuludur. Mineral kompozisyonları ve dokularına göre, granit, granodiyorit, mikrogranit, kuvars porfir, kuvarslı diyorit ve diyoritler ayırtlanabilir. Üst Kretase boyunca gelişimini sürdüren ve yerleşimlerini büyük ölçüde Paleosen sonunda tamamlayan granitoyidler ile Eosen yaşlı Kabaköy formasyonu arasında bir aşınma düzlemi bulunur. Eosen döneminde yenilenen granitoyid intrüzyonları ise Kabaköy formasyonunda kontakt etkiler yapmıştır. SENOZOİK Kabaköy Formasyonu (Tek) Genellikle kırıntılı çökellerle başlayan ve üst bölümünde volkano-tortul seviyelerle son bulan istif Güven (1993) tarafından Kabaköy Formasyonu olarak adlandırılmıştır. İnceleme alanının kuzeyinde geniş yayılımı olan ve 800 m. yi aşkın bir istif oluşturan Kabaköy formasyonu güneyde Gümüşhane-Torul arasında BKB-DKD uzanımlıdır. Birim her iki zonda da izlenir. Üst Kretaese yaşlı birimler üzerine taban konglomerası ile açısal uyumsuz olarak gelen Kabaköy formasyonu; kumtaşı, kumlu kireçtaşı ve marn ara tabakaları içeren, masif veya kalın tabakalanmalı, gri renkli andezit ile yeşilimsi gri renkli bazalt lav ve 95

112 piroklastlarının oluşturduğu bir volkano-tortul istiftir. Birim içinde prizmatik veya yastık yapılı lavlara rastlanabilir. Genellikle koyu renkli olan volkanitlerin tabanında kılavuz niteliğindeki sarımsı renkli bol fosilli tortulardan derlenen paleontolojik bulgulara göre Kabaköy formasyonunun yaşı fosil türlerine göre Alt-Orta Eosen olarak belirlenmiştir. KUVATERNER Taraça (Qtr)-Alüvyon (Qal)-Yamaç Molozu (Qym) Taraça oluşukları çok yaygın olmayıp Uzungöl vadisinin aşağı kesimlerinde küçük topoğrafik çukurluklarda depolanmıştır. Zayıf tutturulmuş, kötü boylanmalı blok, çakıl ve az oranda kumlarla oluşturulmuştur. Daha çok büyük dere yatakları ile denize yakın düzlüklerde izlenen alüvyon birikimleri magmatik-volkanik kayalara ait değişik boyutlarda, az yuvarlak-yuvarlak blok, çakıl ile kumlardan oluşmuştur. Kötü boylanmalı alüvyon oluşuklarının kalınlıkları üst kotlardan denize doğru artmaktadır. Yamaç molozları, yamaçlarda, küçük vadilerin üst kesimlerinde, magmatik ve volkanik kayalara ait, çoğunlukla köşeli, çok köşeli değişik boyutlardaki kocataş, blok ve iri çakıllardan meydana gelmiş güncel oluşuklardır. Proje sahası ve civarına ait 1/ ölçekli Jeoloji Haritası EK-6 da sunulmuştur. IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması, Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında 164 metre derinliğinde toplam 7adet temel araştırma kuyusu açılmıştır. Söz konusu kuyuların yapı yerleri üzerindeki dağılımları ÇED Raporu ekinde verilen Mühendislik Jeolojisi Raporunda sunulmuştur. Kuyuların 3 adedi regülatör yerinde, 1 adedi tünel güzergahında ve 3 adedi de santral yerinde açılmıştır. Kuyuların tamamı düşey doğrultuda ve karotlu olarak açılmış olup, kuyu açılımında genelde kısa metrajlı kuyularda hidrolik baskı ile ilerlemenin sağlandığı düz dolaşımlı klasik tipteki rotary sondaj makinesi kullanılmıştır. Tüm kuyularda kuyu çapları 76 mm. olarak gerçekleşmiştir. Temel araştırma kuyularından sağlanan veriler yardımıyla yapı yerlerindeki formasyonların jeolojik ve mühendislik özellikleri, geçirimlilik değerleri ve kaya sınıflama sistemleri yüzey jeolojisi ile kıyaslanarak irdelenmiş ve yeraltı suyu ölçümleri yapılmıştır. Bu kapsamda değerlendirmeler ÇED Raporu ekinde verilen Mühendislik Jeolojisi Raporu nda sunulmuş (Bkz. EK-16) olup, yapı yerlerine ait jeolojik bilgiler ise aşağıda verilmiştir. Yapı Yerlerinin Mühendislik Jeolojisi 1. Regülatör ve Çökeltim Havuzu Yeri: Fol dereyi iletim hattına derive etmek amacıyla inşa edilecek Çamlı Regülatörü Tonya ilçesi güneyinde 739 m. talveg kotunda olup, beton dolgu gövde tipinde inşa edilecektir. Su alma yapısı ve çökeltim havuzu regülatör sağ sahilinde olacaktır. 96

113 Regülatör ve çökeltim havuzu yerlerinde ince ve orta tabakalı, killi-kumlu kireçtaşı, marn, şeyl ve az oranda kumtaşı ardalanmasından oluşan Bakırköy Formasyonu yüzeylenmektedir. Regülatör yerlerinde yüzeyleyen Bakırköy formasyonu birimleri yumuşak kaya sınıfında olup, regülatör yerinde yeterli taşıma gücüne sahiptir. Birim yapılacak regülatör için litolojik görünüş itibariyle geçirimsiz özellikte olup, su kaçağı yönünden sorunsuzdur. Açılan RSK-3 No. lu sondaj kuyusuna göre ana kaya olarak kumtaşı-kireçtaşı-marn birimleri bulunmaktadır. İnce-orta belirgin katmanlı, genelde orta-düşük dayanımlı, yer yer yüksek dayanımlı, az-orta derece ayrışmış, orta-sık kırık sıklığına sahip, eklemler kil-kalsit sıvalı genellikle kapalıdır. Açılan sondaj kuyularına ve gözlemsel incelemelere göre RQD değeri genellikle %60-80 arasındadır. 2. İletim Hattı: Çökeltim havuzundan sonra Fol deresi sularını yükleme havuzuna iletecek olan Çamlı Regülatörü İletim Hattı, Fol dere vadisi sağ sahilinde çökeltim havuzu ile yükleme havuzu arasında 3350 m. uzunluğunda iletim tüneli-1, 85 m. uzunluğunda iletim kanalı ve 1100 m. uzunluğunda iletim tüneli-2 olarak inşa edilecektir. İletim hattının jeolojik çalışmaları ve haritalanması yapılmış, yapılan bu çalışmalar sonucuna göre iletim tünelinin geçeceği jeolojik formasyonlar, litolojik özellikleri ve kaya sınıflamaları aşağıda anlatılmıştır. İletim tüneli-1 ve iletim kanalı güzergahında Bakırköy formasyonu (KTb) bulunurken, iletim tüneli-2 de ise Kabaköy formasyonu (Tek) yer almaktadır. İletim Tüneli-1; Yer yer kireçtaşı-kumtaşı ve volkanik ara düzeyleri ile kumtaşı-silttaşı ardalanmasından oluşan Bakırköy formasyonu (KTb) yer alır. Birim genelde kumtaşı-silttaşı ardalanmasından oluşur. Bazı kesimlerde çakıltaşı ara katmanlı, ince-orta katmanlı, kumtaşı-silttaşı-marn-tüf ardalanmasından oluşur. Bazı kısımlarda da kireçtaşı ve kireçtaşı çakıllı, çakıltaşı ara katmanlı kumtaş-silttaşı-tüf ardalanmasından oluşur. Kumtaşı-silttaşı-marn ardalanması; gri-sarımsı kahverengi, taze-az ayrışmış, orta dayanımlı-orta zayıf dayanımlıdır. Kireçtaşı ve çakıltaşı ara katmanları, açık kahverengi-gri renkli, taze-az yarışmış, orta-yüksek dayanımlıdır. Kaya birimleri genelde ince-orta katmanlı, orta sık-sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş-orta geniş, süreksizlik yüzeylerinin açıklığı çok dar-aşırı dar-yer yer kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü, kalsit ve kil sıvalı yer yer oksitlidir. RQD değerlerinin genellikle %40-75 olduğu gözlenmiştir. İletim Kanalı; Bakırköy formasyonu (KTb) bulunmaktadır. Yer yer kireçtaşı-kumtaşı ve volkanik ara düzeyleri ile kumtaşı-silttaşı ardalanmasından oluşur. Bazı kısımlarda da kireçtaşı ve kireçtaşı çakıllı çakıltaşı ara katmanlı kumtaşı-silttaşı-tüf ardalanmasından oluşur. Kumtaşı-silttaşı-marn ardalanması; gri-sarımsı kahverengi, taze-az ayrışmış, orta dayanımlı-orta zayıf dayanımlıdır. Kireçtaşı ve çakıl taşı ara katmanları, açık kahverengi-gri renkli, taze-az yarışmış, orta-yüksek dayanımlıdır. Kaya birimleri genelde ince-orta katmanlı, orta sık-sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş-orta geniş, süreksizlik yüzeylerinin açıklığı çok dar-aşırı dar-yer yer kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü, kalsit ve kil sıvalı yer yer oksitlidir. Kanal güzergahında herhangi bir toprak akması veya heyelan belirtisi olmayıp yamaç stabilitesi yönünden bir problem bulunmamaktadır. RQD değerlerinin genellikle %40-75 olduğu gözlenmiştir. Kayacın jeoteknik özellikleri kullanılarak yapılan Jeomekanik Sınıflama-RMR (Bieniawski-1989) ya göre iyi koşullarda, puan arasında yani Orta Kaya sınıfına girmektedir. 97

114 İletim Tüneli-2; Güzergahta yer alan Kabaköy formasyonu; genelde andezit, bazalt, proklastikler ve tüflerden oluşur. Koyu yeşil, koyu gri ve siyahımsı renkli, genelde az ayrışmış-taze, dayanımlı-orta dayanımlı, orta sık, yer yer sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş, süreksizlik yüzeylerinin açıklığı çok dar-dar, yer yer kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü yer yer belirgin sırtlı, yer yer oksitlidir. Alterasyon zonlarında kırmızımsı ile kirli sarımsı arası renkli, taze yüzeyleri ise koyu yeşilimsi-siyahımsıdır. Boşlukları kalsit, zeolit ve sekonder kuvarsla doldurulmuş, alterezonlarında yer yer küçük pirit kristallerine rastlanır. Mostralarında aşırı kırıklı zonların gözlenmediği orta sık-yer yer sık eklemli olan spilitik bazalttaki RQD değerlerinin genellikle %60-70 dir. 3. Yükleme Havuzu: İletim tünelinde gözlenen Kabaköy formasyonu yer alır. Burada yapılan jeofizik çalışmalarda, alanın üst kotunda (1 ve 3 No. lu) ve alt kotunda (2 No. lu) olmak üzere toplam 3 adet ölçü alınmıştır. Bu ölçülerin değerlendirilmesi sonucunda yüzeyden 5-7 m. derinliğe kadar yamaç molozu+reziduel zemin bulunurken, bunun altında yine yüzeyden m. derinliğe kadar az-orta derecede ayrışmış volkanik kayaç, bununda altında çok sağlam-dayanımlı volkanik kayaçlar yer almaktadır. Kabaköy formasyonu andezit, bazalt, piroklastikler ve tüflerden oluşur. Koyu yeşil, koyu gri ve siyahımsı renkli, genelde az ayrışmış-taze, dayanımlı-orta dayanımlı, orta sık, yer yer sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş, süreksizlik yüzeylerinin açıklığı çok dar-dar, yer yer kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü yer yer belirgin sırtlı, yer yer oksitlidir. Alterasyon zonlarında kırmızımsı ile kirli sarımsı arası renkli, taze yüzeyleri ise koyu yeşilimsi-siyahımsıdır. Boşlukları kalsit, zeolit ve sekonder kuvarsla doldurulmuş, altere zonlarında yer yer küçük pirit kristallerine rastlanır. Mostralarında aşırı kırıklı zonların gözlenmediği orta sık-yer yer sık eklemli olan bu birimde RQD değerlerinin genellikle % dir. 4. Cebri Boru: Cebri boru güzergahında genelde bazalt-aglomera-tüf birimleri bulunmaktadır. Bu birimler kırmızımsı kahve yer yer koyu gri renkler ile temsil edilirler. Orta-seyrek eklemli, taze-az ayrışmalı ve yüksek-çok yüksek dayanımlıdır. Cebri borunun yerleştirileceği yamacın ortalama eğimi derecedir. Bu yamaçta herhangi bir toprak akması veya heyelan belirtisi olmayıp yamaç stabilitesi yönünden bir problem bulunmamaktadır. Ayrışma sonucu yüzeyde 1-3 m. arasında rezidüel zemin+yamaç molozu oluşukları izlenmektedir. Beton mesnetlerin tamamen taze ve sağlam kayaçlara oturtulması gereklidir. 5. Santral Yeri: Santral yeri, sağ sahilde yaklaşık 555 arazi kotunda yer alır. Santralın temel kotu 548 m. dir. Bu kısımda yüzeyde 2-5 m. kalınlığında yamaç molozu+reziduel zemin bulunurken bunun altında Kabaköy formasyonuna ait bazalt-aglomera birimleri yer alır. Koyu kahve-yeşil, koyu gri ve siyahımsı renkli, genelde az ayrışmış-taze, dayanımlı-orta dayanımlı, orta sık, yer yer sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş-kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü yer yer belirgin sırtlı, yer yer oksitlidir. Alterasyon zonlarında kırmızımsı ile kirli sarımsı arası renkli, taze yüzeyleri ise koyu yeşilimsi-siyahımsıdır. Boşlukları kalsit, zeolit ve sekonder kuvarsla doldurulmuş, altere zonlarında yer yer küçük pirit kristallerine rastlanır. Mostralarında aşırı kırıklı zonların gözlenmediği orta sık-yer yer sık eklemli olan bu birimde RQD değerlerinin genellikle % dir. 98

115 IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi Heyelanlar başlıca jeolojik, morfolojik, fiziksel ve insan etkisi gibi faktörlerin etkisi altında oluşmaktadır. Bu nedenle, heyelan tipleri mekânsal ve zamansal olarak geniş bir aralıkta farklılık sunabilmektedir. Heyelanların tipi ve mekânsal dağılımını gösteren heyelan envanter haritaları ise, bölgesel anlamda heyelan olaylarını anlamada, ayrıntılı çalışma yapılması gerekli hedef bölgelerin seçimine yardımcı olan ve heyelan zarar azaltma çalışmalarının temelini oluşturan haritalardır. Buna göre proje alanı için heyelan durumunu irdelemek amacıyla; MTA tarafından yayımlanmış olan 1/ ölçekli Türkiye Heyelan Envanteri Haritası, Trabzon Paftası özel yayınından yararlanılmıştır. Proje alanını gösterir heyelan risk haritası Şekil 57 de verilmiş olup, söz konusu haritadan da görüleceği üzere proje üniteleri Aktif Derin Heyelan ve Aktif Olmayan Derin Heyelan bölümlerinde kalmamaktadır. Bunun dışında proje alanında kitle hareketleri dikkate alınarak ünite yerleri için taşıma gücü hesapları (Bkz. EK-16) yapılmıştır. Buna göre; regülatör yerinde alüvyon kalınlığı çok az olduğu için yapılar temel kaya üzerine oturtulacaktır. Burada açılan sondaj kuyularında alınan karot numuneleri üzerinde yapılan tek eksenli basınç dayanımı ve nokta yükleme deneylerine göre flişlerin basınç dayanımı (qu) = kg/cm² arasında değişmektedir ve kitle faktörü J=0,1 olarak alınmıştır. Tablo 34: Çamlı HES Kuyuları Kaya Mekaniği Deney Sonuçları Sondaj No / Num. No Derinlik (m) Birim Hacim Ağırlık (kn/m 3 ) Yenilme Yükü P (kg) Tek Eksenli Basınç Deneyi qu (kg/cm 2 ) Nokta Yükleme Deneyi Is Kg/cm 2 İzin Verilebilir Taşıma Gücü Kg/cm 2 RSK-1/CR RSK-1/CR RSK-1/CR RSK-1/CR RSK-1/CR RSK-1/CR RSK-2/CR RSK-2/CR RSK-3/CR RSK-3/CR RSK-3/CR RSK-3/CR RSK-3/CR

116 Şekil 57: Proje Alanını Gösterir Heyelan Risk Haritası 100

117 Duyarlılık analizi; Regülatör yerinde dere yatağında çok az (kalınlığı 1-2,5 m. arasında) alüvyon bulunmaktadır. Alüvyon çakıllı blok şeklinde olup, çapı 10 cm. den büyük malzemenin toplam malzemeye oranı % dolayındadır. Sol sahilinde nehir kotundan 3-5 m. yükseklikten sonra kalınlığı 1-5 m. arasında değişen yamaç molozu+reziduel zemin bulunmaktadır. Bu birim; killi-kumlu çakıl şeklinde olup çakıllar kireçtaşı-kumtaş-volkanik kayaç kökenli, köşeli-yarı yuvarlak, maksimum çakıl boyutu 20 cm., ortalama çakıl boyutu 5-10 cm. dir. Taneler zayıf-orta derecede tutturulmuştur. Regülatör yerinde az-orta derecede ayrışma derinliği sol sahil de 1-5 m., sağ sahilde ve alüvyonun altında ise m. mertebesindedir. Açılan sondaj kuyularına ve gözlemsel incelemelere göre; RQD değeri genellikle % yer yerde % arasındadır. Açılan RSK-1, RSK-2 ve RSK-3 nolu kuyulardan alınan karotlar üzerinde yapılan tek eksenli basınç deneyi sonuçlarına göre elde edilen veriler dikkate alındığında kayacın, jeoteknik özellikleri kullanılarak yapılan Jeomekanik Sınıflama-RMR (Bieniawski-1989) ya göre 51 puan (41-60 puan arasında) yani Orta Kaya sınıfına girdiği tespitlenmiştir. Diğer taraftan; regülatör yapısının ana kayaya oturtulması planlandığından oturma ve şişme yönünden bir sorun beklenmemekte olup, ayrıca sıvılaşma potansiyeli de bulunmayacağı belirlenmiştir. Proje kapsamındaki diğer yapı yerlerinin duraylılık bilgilerine Bölüm IV de değinilmiştir. IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), Yapılan gözlemsel incelemelere göre regülatör yerinde, tünel güzergahında mevcut durumda yamaçlarda bir stabilite problemi gözlenmemiştir. Bunun dışında yapay şevlerin duraylılığı ise stabilite analizleri ile irdelenmiştir. Bilindiği üzere kayaçlarda stabiliteyi etkileyen en önemli unsur; tabaka yapısı ve eklem sistemleridir. Bunun için bu formasyondan 40 adet süreksizlik ölçüleri alınmıştır. Alınan ölçümlerin kontur diyagramı yapılarak yoğunlaşma noktaları ile sağ ve sol yaka için kinematik analizleri, Dips 5.0 Paket Programı kullanılarak bulunmuştur. Yapılan değerlendirmede; E1= 20/070, E2=80/100 ve E3=75/290 olarak tespit edilmiştir. Analizlerde, yapılacak kazılarda uygulanacak şev oranı 1Y:3D, eklem dolguları kil-kalsit şeklinde olduğu için içsel sürtünme açısı ( )=35 0 (Kaya Şev Stabilitesi-Sf.25, Maden Müh. Odası Yayını), kazı duruşu sağ yaka için N20E/72NW (1Y; 3D), sol sahil için ise N20E/72SE (1Y; 3D) olarak alınmıştır. Yapılan bu kinematik analiz sonuçlarına göre, regülatör yerinde bu şekilde açılacak kazılarda düzlemsel-kama tipi kayma türünde stabilite bozuklukları oluşmayacağı belirlenmiştir. Tabaka eğimleri yatay ve yataya çok yakın olduğu için devrilme türü bir duraysızlık beklenmemektedir. Bu kapsamda kazılarda palye yüksekliklerinin maksimum 10 m., palye genişliklerinin ise en az 3 m. olması önerilmiştir. Proje kapsamında yamaç molozu ve alüvyon içerisinde yapılacak kazılarda; 1 yatay/1 düşey, temel kaya içerisindeki kazılarda 1 yatay/3 düşey şev uygulamasının yeterli olacağı öngörülmüştür. Ancak kazı esnasında izlenecek şartların durumuna göre belirtilen şev oranlarının yerinde ve şartlara uygun olarak belirlenmesi daha uygun olacaktır. Diğer taraftan; göl alanında mevcut durumda herhangi bir yamaç duraysızlığına rastlanılmamıştır. Gölalanı içerisindeki kayaçların tabaka eğimleri yataya yakın olup düzgün 101

118 bir topoğrafya göstermektedir. Bu yüzden ilerde göl alanında bu konuda herhangi bir sorunla karşılaşılmayacaktır. Çökeltim havuzu yeri sağ sahildeki ana kaya üzerinde planlanmıştır. Burada açılan RSK-3 No. lu sondaj kuyusuna göre ana kaya olarak kumtaşı-kireçtaşı-marn birimleri bulunmaktadır. İnce-orta belirgin katmanlı, genelde orta-düşük dayanımlı, yer yer yüksek dayanımlı, az-orta derece ayrışmış, orta-sık kırık sıklığına sahip, eklemler kil-kalsit sıvalı genellikle kapalıdır. Açılan sondaj kuyularına ve gözlemsel incelemelere göre RQD değeri genellikle % arasındadır. Burada açılan sondaj kuyusundan alınan karot numuneler üzerinde yapılan tek eksenli basınç dayanımı ve nokta yükleme deneylerine göre flişlerin basınç dayanımı (qu) = kg/cm² arasında değiştiği belirlenmiştir. Buna göre kitle faktörü de J=0,1 olarak alınarak taşıma gücü hesaplaması (Bkz. EK-16) yapılmıştır. Yapılan hesaplamalar sonucunda zemin emniyet gerilmesinin 14 kg/cm 2 ile 29 kg/cm 2 arasında değişmekte olduğu belirlenmiştir. Bu değerler ise çökeltim havuzu için oldukça yüksek değerlerdir. İletim hattı boyunca tünel güzergahında 1 adet sondaj kuyusu açılmıştır. Açılan sondaj kuyusu ve gözlemsel çalışmalara göre; iletim tüneli-1 ve iletim kanalı güzergahında Bakırköy formasyonu (KTb) bulunurken, iletim tüneli-2 de ise Kabaköy formasyonunun (Tek) yer aldığı belirlenmiştir. RQD değerlerinin genellikle % olduğu gözlenen tünel güzergahının iletim-1 bölümünde, yeraltı su tablasının nehir seviyesinin üzerinde olması ve tünelin ıslak kaya koşullarında açılması beklenmektedir. Tünel güzergahı boyunca yüzeyden belirlenemeyen zayıflık zonları, tünelin açımında önemli boyutta duraylılık sorunu yaratmayacak olmalarına karşın, anında desteklenmelerinin uygun olacağı öngörülmüştür. Bunun için genişliği fazla olan tüm zayıflık zonlarındaki gevşek malzemeler, bozuk zonların genişliğinin en az iki katı derinliğe kadar temizlenerek betonla tıkaçlanmalıdır. Yüzeyde gözlenmeyen tünelde gözlenebilecek fay zonlarında sistematik kaya bulonu ile çelik hasır takviyeli iki kat püskürtme betonu uygulanmalı ve gerektiğinde çelik iksa kullanılmalıdır. Diğer taraftan; tünel güzergahı için jeomekanik sınıflamaya göre düzeltilmiş kaya sınıfı en kötü koşullarda RMR=31; en iyi koşullarda RMR=59 olarak bulunmuştur. Bu değerlere göre kaya kütlesi tünelcilik ve temel açısından en kötü koşullarda zayıf kaya en iyi koşullarda orta kaya niteliğindedir. Buna göre; tünel açımı sırasında ihtiyaç duyulacak destekleme tipleri oransal olarak tahmin edilerek aşağıda verilmiştir. - Orta kaya için kazı destek sistemi; Üst kalot ve stros yöntemi (tepe çekirdek yöntemi) kullanılır. Önce tavanda başlamak üzere m. lik ilerlemeler yapılabilir. Her patlatmadan sonra desteğe başlanmalıdır. Destek aynanın 10 m. gerisinde olacak şekilde tamamlanmalıdır. Tavanda ve duvarlarda m. aralıklarla 4 m. uzunlukta düzenli bulonlama ile tavanda tel kafes yapılmalıdır. Tavanda 5-10 cm. ve yanlarda 3 cm. lik püskürtme betonu atılmalıdır. - Zayıf kaya için kazı destek sistemi; Üst kalot ve stros yöntemi (tepe çekirdek yöntemi) kullanılır. Önce tavanda başlamak üzere m. lik ilerlemeler yapılabilir. Destek kazı ile birlikte aynanın 10 m. gerisinde olacak şekilde ilerlenecektir. Hem tavanda, hem de duvarlarda 4-5 m. uzunlukta m. aralı düzenli bulonlama ile birlikte tel kafes yapılmalıdır. Tavan kemerlerinde cm., yan duvarlarda 1cm. püskürtme beton atılmalıdır. Gereken yerde 1.5 m. aralıklı yer yer hafif traversler yapılmalıdır. 102

119 Kanal güzergahı ise Bakırköy formasyonunda bulunmaktadır. RQD değerlerinin genellikle % olduğu gözlenmiştir. Kanal güzergahı boyunca kayacın jeoteknik özellikleri kullanılarak yapılan Jeomekanik Sınıflama-RMR (Bieniawski-1989) ya göre iyi koşullarda, puan arasında yani Orta Kaya sınıfına girdiği tespitlenmiştir. Kanal güzergahında herhangi bir toprak akması veya heyelan belirtisi olmayıp yamaç stabilitesi yönünden bir problem bulunmamaktadır. Ayrışma sonucu yüzeyde 1-3 m. ye varan rezidüel zemin oluşukları izlenmektedir. Beton mesnetlerin tamamen taze ve sağlam kayaçlara oturtulması gereklidir. Kanal güzergahında yapılacak kazılarda 1 Yatay: 3 Düşey şev açısı, palyenin yüksekliği maksimum 10 m. ve genişliği 3-4m. olarak planlanmıştır. İletim tüneli-2 güzergahında Kabaköy formasyonu yer almaktadır. Mostralarında aşırı kırıklı zonların gözlenmediği orta sık-yer yer sık eklemli olan spilitik bazalttaki RQD değerlerinin genellikle % olduğu belirlenmiştir. Tünel güzergahı boyunca, yeraltı su tablasının nehir seviyesinin altında olduğundan yer yer sızıntı şeklinde yeraltı suyu gelimlerine rastlanılacaktır. Tünel güzergahı boyunca yüzeyden saptanamamış olan küçük fay zonlarıyla karşılaşılması mümkündür. Bu tip zayıflık zonları, tünelin açımında önemli boyutta duraylılık sorunu yaratmayacak olmalarına karşın, anında desteklenmelerini gerektirmektedir. Bunun için genişliği fazla olan tüm zayıflık zonlarındaki gevşek malzemeler, bozuk zonların genişliğinin en az iki katı derinliğe kadar temizlenerek betonla tıkaçlanmalıdır. Tünel giriş ve çıkış ağızlarındaki yaklaşık 20 m. lik kesimlerde ve fay zonlarında sistematik kaya bulonu ile çelik hasır takviyeli iki kat püskürtme betonu uygulanmalı ve gerektiğinde çelik iksa kullanılmalıdır. Bu zayıflık zonlarında orta yerde yüksek debili su boşalımları beklenmelidir. Jeomekanik sınıflamaya göre düzeltilmiş kaya sınıfı en kötü koşullarda RMR=54; en iyi koşullarda RMR= 77 olarak bulunmuştur. Bu değerlere göre kaya kütlesi tünelcilik ve temel açısından en kötü koşullarda orta kaya en iyi koşullarda iyi kaya niteliğindedir. Buna göre destek sistemi orta kaya ve iyi kaya için şöyledir. Orta kaya için kazı destek sistemi; Üst kalot ve stros yöntemi (tepe çekirdek yöntemi) kullanılır. Önce tavanda başlamak üzere m. lik ilerlemeler yapılabilir. Her patlatmadan sonra desteğe başlanmalıdır. Destek aynanın 10 m. gerisinde olacak şekilde tamamlanmalıdır. Tavanda ve duvarlarda m. aralıklarla 4 m. uzunlukta düzenli bulonlama ile tavanda tel kafes yapılmalıdır. Tavanda 5-10 cm. ve yanlarda 3 cm. lik püskürtme betonu atılmalıdır. İyi kaya için kazı destek sistemi; Tam kesit yöntemi kullanılır. 1.5 m. lik ilerlemelerle, desteği aynanın 20 m. gerisinde olacak şekilde tamamlanır. Tavanda yer yer 3 m. uzunluğunda ve 2.5 m. aralıklı bulonlama ile seyrek olarak tel kafes ve gerektiği zaman tavanda 5 cm. kalınlığında püskürtme betonu atılmalıdır. Yükleme havuzu yapısının temelinin ana kaya üzerine oturtulması durumunda emniyetli taşıma gücü değerinin(qemn) en az 7-8 kg/cm 2 civarında olacağı öngörülmektedir. Bu değer ise yükleme havuzu için istenen değerlerin üzerindedir. Yükleme havuzu yerinde yapılacak kazılarda, yamaç molozu ve reziduel zeminlerde yarma şev oranı 1Y/1D olarak, ana kayadaki yarma şevi oranı ise 1Y/3D olarak uygulanmalıdır. Daha yüksek eğimde açılması planlanan kazılarda bulonlama(tabaka doğrultusuna dik olacak şekilde), tel kafes, püskürtme betonu, v.b. önlemler alınmalıdır. Ancak, kazı esnasında izlenecek şartların durumuna göre şev oranlarının yerinde ve şartlara uygun olarak belirlenmesi daha uygun olacaktır. 103

120 Cebri borunun yerleştirileceği yamacın ortalama eğimi derecedir. Bu yamaçta herhangi bir toprak akması veya heyelan belirtisi olmayıp yamaç stabilitesi yönünden bir problem bulunmamaktadır. Ayrışma sonucu yüzeyde 1-3 m. arasında rezidüel zemin+yamaç molozu oluşukları izlenmektedir. Beton mesnetlerin tamamen taze ve sağlam kayaçlara oturtulması gereklidir. Cebri boru güzergahı kazılarında sağlam kayada 1Y:3D şev eğiminin uygulanması yerinde olacaktır. Ayrışmanın yoğun olduğu kesimler ile yamaç molozunun bulunduğu kısımlarda yapılacak kazılarda 1 Yatay:1 Düşey şev açısı uygulanması yerinde olacaktır. Santral yerinde bulunan kayaçlar çok sağlam ve dayanımlı olup, RQD değeri %70-80 dir. Buna göre oturma miktarı 1-2 mm. civarında olacaktır. Bu oturma miktarı ise kabul edilebilir sınırlar içerisindedir. Santral yeri ortalama eğimi yaklaşık 400 olan bir yamacın eteğindedir. Santral yerinde yapılacak kazılarda, şev oranı reziduel zemin ve yamaç molozu için 1Y/1D ve temel kaya için ise 1Y/3D şev uygulanabileceği öngörülmektedir. Kayanın sağlam ve masif kesimlerinde daha yüksek şev oranı uygulanmak istenildiğinde gerekli tedbirlerin alınması (bulonlama, tel kafes, püskürtme betonu, vb gibi) gerekebilecektir. Bundan dolayı kazı esnasında izlenecek şartların durumuna göre belirtilen şev oranlarının yerinde ve şartlara uygun olarak belirlenmesi daha uygun olacaktır. IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli, Proje sahası ve yakın çevresi, Bakanlar Kurulu nun 18 Nisan 1996 tarih ve 96/8109 sayılı kanunu ile yürürlüğe girmiş Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 4. derece deprem bölgesi sınırları içerisinde (Bkz. Şekil 58) kalmaktadır. Trabzon il sınırları içerisinde kalan bölge, aktif fay-deprem ilişkisi açısından ele alındığında, inceleme alanında Türkiye Diri Fay Haritası nda da (MTA-1992) görüldüğü gibi proje yapılarını etkileyecek diri faylar ve yıkıcı özellikte deprem yapabilecek aktif fayların bulunmadığı görülmektedir. Sahaya en yakın fay sistemi, Kuzey Anadolu fay zonu olup, kuş uçuşu 103 km uzaklıktadır. Trabzon ilinde yılları arasında Deprem Araştırma Dairesi kayıtlarına göre 53 adet deprem meydana gelmiştir. Magnitüdü 5.0 den büyük deprem sayısı 23 adet olarak gerçekleşmiştir. İnceleme alanının deprem tehlikesi (% olarak) sırasıyla: Magnitüdü 5.0 olan deprem olma olasılığı 49 yılda % 96,1, 97 yılda % 99.8; magnitüdü 6.0 olan deprem olma olasılığı 49 yılda % 75, 97 yılda % 93,7; magnitüdü 7.0 olan deprem olma olasılığı 49 yılda % 44,7, 97 yılda % 69 dur. Bu hususlar dikkate alındığında projede uygulanacak yatay deprem ivmesinin 0.10 g alınması uygun olacaktır. Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ve proje alanının içinde yer aldığı Trabzon ilinin Deprem Haritası Şekil 59 da, Diri Fay Haritası ise Şekil 59 da verilmiştir. Çalışma alanı içerisinde yapılacak tüm yapı işlemleri Deprem Yönetmeliği ne uygun yapılacaktır. Ayrıca proje kapsamında Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkındaki Yönetmelik ve Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkındaki Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. 104

121 Şekil 58: Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ve Proje Alanını Gösterir Trabzon İli Deprem Haritası Kaynak: 105

122 PROJE ALANI Şekil 59: Diri Fay Haritası Kaynak: MTA,

123 Doğal Afetler; Proje alanını sınırları içerisinde bulunduran Trabzon ilinde meydana gelmiş doğal afetler; heyelan, sel/su baskını olarak kendini göstermektedir. Bu olayların en yoğun yaşanıldığı ilçeler Akçaabat, Araklı, Çaykara, Düzköy, Hayrat, Maçka, Merkez, Of, Sürmene ve Yomra ilçeleridir. Bunun dışında kaya düşmesi ve çığ gibi afet olayları da Trabzon ilinde görülebilen olaylardır. Heyelan veya Toprak Akması; Kayalardan, döküntü örtüsünden veya topraktan oluşmuş kütlelerin, yerçekimi etkisi altında yerlerinden koparak yer değiştirmesine heyelan denir. Trabzon ilinde özellikle yüksek eğim, jeolojik yapı (kalın toprak örtüsü), aşırı yağış, bilinçsiz kazılar ve tarımsal etkenler heyelan ve akmalara neden olmaktadır. Trabzon ili, Türkiye de heyelan nedeniyle en fazla konut nakli veren bir ildir. Trabzon ilinde heyelan riski % 62 dir. Proje alanının içinde yer aldığı Tonya ilçesi için belirlenmiş olan Heyelan Risk Haritasına Bölüm IV deyer verilmiştir. Harita dan da görüleceği üzere proje üniteleri, heyelan riski altında kalmayan topoğrafya üzerinden geçiş yapacak şekilde tasarlanmıştır. Sel veya Taşkın; Suyun doğal ya da yapay yatağından taşarak tehlikeye neden olan doğal afettir. Bazı seller birkaç gün içerisinde meydana gelebildiği gibi, ani sellerde suların kabarmasına neden olabilmektedir. Trabzon ili genelinde sıkça ani seller oluşmaktadır. Tablo 35: Trabzon İlinde Meydana Gelen Doğal Afet Olayları ( ) Kaynak: Trabzon İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, Diğer taraftan; Trabzon ilinde 2011 yılı içerisinde işlem yapılmış olan afet türlerinin ilçelere göre dağılımı ise aşağıdaki tabloda ve grafiklerde sunulmuştur. 107

124 Tablo 36: Afet Türlerinin 2011 Yılına Ait İlçelere Göre Dağılımı Kaynak: Trabzon İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, Şekil 60: Afet Türlerinin 2011 Yılına Ait İlçelere Göre Dağılım Grafiği 108

125 Şekil 61: Doğal Afetlerin Dağılım Grafiği Heyelan ve Su Baskını Olaylarını Önleyebilmek Üzere Yapılması Gerekenler: Heyelan riski taşıyan alanlarda kazı yapılmamalıdır. Kazı yapılması zorunlu ise mutlaka ıslah çalışmaları veya sanat yapılarının önceden yapılması gereklidir. Yöresel orman ağaçları kesilerek yerine çay, kivi vb. gibi ürünler dikilmemelidir. Kalın toprak örtüsü bulunan dik yamaçlarda yerleşim alanı vb. oluşturulmamalıdır, mümkünse bu alanlar yöre özelliklerine uygun olarak ağaçlandırılmalıdır. Drenajlar sık sık kontrol edilerek her zaman açık bulundurulmalarına dikkat edilmeli, gerekli alanlarda derin drenajlar yapılmalıdır. Nehir ve dere yatakları mutlaka ıslah edilmeli, derelerin üzeri kapatılmamalıdır. Dere kesitleri daraltılmamalıdır. Proje kapsamında planlanan alanlar için 3194 sayılı kanun ile 7269 sayılı kanun hükümleri uygulanacaktır. Bunun dışında; faaliyete yönelik olası doğal afetleri önlemek maksadıyla önerilen metotlara Bölüm V.1.8 ve Bölüm V de yer verilmiştir. IV Jeolojik-Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri), Yatırımı planlanan proje kapsamında Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Mühendislik Jeoloji Raporu hazırlanmış olup, söz konusu rapor ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-16) sunulmuştur. ÇED sürecini takiben, tarih ve sayılı Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) Genelgesi ve tarih ve sayılı Makam Olur u doğrultusunda sahanın afet riskinin de değerlendirildiği imar planına esas jeolojik-jeoteknik etüt raporları hazırlattırılacak olup, ilgili Kuruma onaya sunulacaktır. 109

126 Hazırlanarak onaya sunulacak etüt raporunun içeriğinde; kapağı, amaç ve kapsamı, imar durumu, afet durumu, yerleşime uygunluk durumu, sonuç ve öneriler bölümü, onay sayfası, yerleşime uygunluk paftası, Bölgesel Jeoloji Haritası (1/ ölçekli), inceleme alanının jeolojisi ve jeoloji haritası bölümleri yer alacaktır. IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yeraltı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), Trabzon ilinde yeraltı suyu hemen hemen bütün önemli akarsuların mansap kesimindeki alüvyon sahalarda meydana gelmektedir. İldeki yeraltı suyu emniyetli rezervi 130 hm 3 /yıl dır. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nce verilen verilere göre il sınırları içinde kalan yeraltı sularının drenaj alanları km 2 olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 37: Trabzon İl Sınırları İçerisinde Kalan Yeraltı Sularının Drenaj Alanları Yeri Drenaj Alanı (km 2 ) Yomra Deresi 101 km 2 Fol Deresi 184 km 2 İskefiye (Çarşıbaşı) Deresi 56 km 2 Söğütlü Deresi 141 km 2 Değirmendere 1061 km 2 Yanbolu Deresi 171 km 2 Manahoz Deresi 136 km 2 Karadere 730 km 2 Baltacı Deresi 380 km 2 Solaklı Deresi 760 km 2 İyidere 1074 km 2 Kaynak: DSİ Bölge Müdürlüğü Verileri, Tablo 38: Trabzon İli Sınırları İçinden Denize Dökülen Akarsuların Mansap Akiferlerinin YAS Rezervleri ve Miktarları Akarsuyun Adı Yeraltı Suyu Rezervi (hm 3 ) Açılan Kuyu Adedi 110 Kullanılan YAS Miktarı (hm 3 ) Kullanılabilir YAS Miktarı (hm 3 ) Akhisar deresi 6, Fol deresi 5 6 3,08 1,92 Çarşıbaşı deresi 2 6 0,6 1,4 Söğütlü deresi 3, Değirmendere çayı Kuyular iptal edilmiştir. Yomra deresi 3 3 x x Yanbolu çayı 6 8 3,8 2,2 Karadere 15,6 8 7,3 8,3 Manahoz çayı 7,2 6 1,2 6 Solaklı deresi 18, ,8 Baltacı deresi 13,2 2 1,4 11,8 İyidere çayı ,5 12,5 Kaynak: DSİ Bölge Müdürlüğü Verileri, X

127 Proje sahası Doğu Karadeniz Havzası kollarından olan Fol dere vadisinde yer almaktadır. Fol Deresi Akiferi: Trabzon ili Vakfıkebir ilçesinin içinden denize dökülen Fol deresinin mansap bölümünde oluşmuş olan silt, kil, kum, çakıl ve küçük blok karmaşığından oluşan alüvyon yeraltı suyu işletmesine elverişli akifer özelliğindedir. Akifer alanın uzunluğu; devlet karayolu köprüsünden membaya doğru 5000 m., genişliği; m. kalınlığı; akarsuya paralel bir hat boyunca 4 noktada yapılan jeofizik çalışmalara göre m. dir. Vakfıkebir ilçesinin içme ve kullanma suyu ihtiyacını karşılamak için İller Bankası tarafından akifer alanında açılan 6 adet su sondaj kuyusunda22-32 m. olarak su seviyesi ölçülmüştür. Açılan su sondaj kuyularında statik su seviyesi m. dinamik su seviyesi m. kuyu verimleri l/s arasında tespit edilmiştir. Proje sahasında yer alan jeolojik formasyonlar akifer kayaç niteliği taşımamakla birlikte yeraltı suyu seviyesinin kayaçlarda yüzeye yakın olduğu söylenebilir. Proje alanında hidrojeolojik açıdan değer kaydedebilecek akan dere, üzerinde HES yapımı planlanan Fol deredir. Fol derenin yapımı planlanan Çamlı regülatör yerindeki ortalama yüzeysel akış debisi (EİEİ rasat yıllığına göre) 5.00 m 3 /s dir. Proje alanının beslenme kaynağını dağlara düşen kar yağışının yavaş yavaş erimesi sonucu oluşan dereler ve yeraltı suyu boşalımları oluşturur. Her iki sahil boyunca gelişmiş olan küçük dereler, bu kırık hatları ve eklemler boyunca gelişen yeraltı suları ile beslenir. Proje alanında yüzeylenen kireçtaşları geçirimli özellikte olup, genelde akifer özelliği taşırlar. Bu nedenle yan derelerde izlenen yüzey akış miktarları ana havzada birim alandan gelen su miktarı ile orantılı değildir. Yeraltı suyu seviyesi, vadilere göre oldukça alt kotlarda bulunan akarsuyu beslemektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında 164 metre derinliğinde toplam 7 adet temel araştırma kuyusu açılmış ve yeraltı suyu ölçümleri yapılmıştır. Proje kapsamında açılan temel sondaj kuyularında elde edilen yeraltı su seviyesinin 1.00 ila m. arasında değişiklik gösterdiği (Bkz. Tablo 39) belirlenmiştir. Tablo 39: Proje Kapsamında Açılan Temel Sondaj Kuyularına İlişkin Karakteristikler KUYU NO KUYU YERİ DER. (m) KOT (m) GEÇİLEN SEVİYELER YASS RSK-1 Regülatör Yeri Alüvyon+(Kumtaşı-Marn-Kumlu Kireçtaşı) 1.50 RSK-1 RSK-3 Regülatör Yeri Regülatör Yeri IT-SK-1 İletim Tüneli SSK-1 Santral Yeri SSK-2 Santral Yeri SSK-3 Santral Yeri Alüvyon+(Kumtaşı-Marn-Kumlu Kireçtaşı) Alüvyon+(Kumtaşı-Marn-Kumlu Kireçtaşı) Yamaç Molozu+(Tüf+Aglomera)+(Kumlu Kireçtaşı-Kumtaşı) Yamaç Molozu+(Bazalt-Aglomera) Yamaç Molozu+(Bazalt-Aglomera) Yamaç Molozu+(Bazalt-Aglomera)

128 Söz konusu proje alanı ve çevresinde içme ve kullanma suyu amaçlı kullanılan yeraltı suyu kaynaklarının olup olmadığı, olması halinde söz konusu yeraltı su kaynaklarının projeden etkilenip etkilenmeyeceğini irdelemek üzere Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, 22. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur. Bu bağlamda 22. Bölge Müdürlüğü nden tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında; Fol deresi vadisinde birçok su kaynağı bulunduğu, Fol deresinin membasında ve su toplama havzasında yer alan tesisin Vakfıkebir ilçesinin içme ve kullanma suyunun sağlandığı Fol deresi akiferinin yukarı havzasında bulunduğu, akiferler ve yukarı havzalarında; 167 sayılı Yeraltısuları Hakkında Kanun, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Yeraltısularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkındaki Yönetmelik ve İçme Suyu Temin Edilen Akifer ve Kaynakların Koruma Alanlarının Belirlenmesi Hakkındaki Yönetmelik ve İçme Suyu Temin Edilen Akifer ve Kaynakların Koruma Alanlarının Belirlenmesi Hakkında Tebliğ de belirtilen kanun ve yönetmeliklerin uygulandığı belirtilmiştir. Ayrıca Yukarı Havza koruma önlemi olarak; 1. Akifer alanını kirletecek her türlü sıvı ve katı atığın hiçbir şekilde ortama boşaltılmaması, 2. Yapılacak çalışmalarda yeraltı ve yerüstü su kaynaklarına kesinlikle zarar verilmeyecek şekilde hareket edilmesi gerektiği, 3. Sıvı atıklar için oluşturulacak fosseptik çukurunun sızdırmazlığının sağlanarak atıkların ortamdan emniyetli bir şekilde boşaltılarak uzaklaştırılması gerektiği belirtilmiştir. Görüş yazısında; Proje alanının bulunduğu bölgede ve yakın civarda çok sık görülen kaynak suyu boşalımları nedeniyle, akarsu membasına herhangi bir nedenle hiçbir şekilde sızıntı suyunun akmamasının sağlanması gerektiği belirtilmiştir. Ayrıca ilgi yazıda, bölgede ana kayayı oluşturan volkanik ve metamorfik kayaçların değişik yönlerde gelişen çatlak ve kırık sistemlerine sahip olduğu, genelde dolgusuz olan çatlakların birbirleriyle de irtibatlı ve çatlak suyu depolanması için uygun ortam oluşturduğu, çatlak suların topoğrafyada bulmuş olduğu zayıf zonlardan yüzeye sızarak kaynak sularını oluşturmakta olduğu bilgisi verilmiştir. Çatlak suları; ortamının su dengesi, su seviyesi alt ve üst kotlarına dışarıdan olabilecek fiziki müdahalelerle oluşan boşluklar nedeniyle bozulabilir. Çatlak suları da bu alanlara yönelerek su seviyesinin düşmesine, dolayısıyla su kaynaklarının kurumasına neden olabilir. Projenin işletmesinde su kaynaklarına ve akarsulara olumsuzluk verecek hiçbir uygulama ve işletme şeklinin yapılmaması gerektiği, ayrıca şantiye binası diğer alanların büyük bir kısmının eski bir heyelan kütlesi tabanında bulunduğu düşünülerek tünel açımı esnasında oluşan su boşalımlarının (her su boşalımının koordinatı alınmalı, debi ölçümü yapılmalı ve tünel haritası ile birlikte Bölge Müdürlüğüne bildirilmelidir) dikkatle takip edilmesi, su kaynaklarının yer değiştirmesi sonucu eski heyelanda hareketliliğe neden olunabileceğinin göz önünde bulundurulması gerektiği belirtilmiştir. Projeye yönelik yürütülecek faaliyetler sırasında yerleşim yerlerinin içme suyunu karşıladıkları kaynak ve kaptajların bulunması halinde gerekli önlemler yatırımcı firma tarafından alınacaktır. Faaliyetten dolayı içme ve kullanma suyunun zarar görmesi halinde bu suyun başka kaynaklardan temin edilmesi sağlanacaktır. 112

129 IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait aylık akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, projenin üzerinde gerçekleştirilen suyun herhangi bir göl ekosistemini besleyip beslemediği hakkında bilgi, Trabzon ilinin başlıca akarsuları; Değirmendere, Karadere, Solaklı deresi ve Baltacı deresi dir. İl sınırları içerisinde yer alan akarsular doğudan batıya doğru sırasıyla; İyidere, Baltacı deresi, Solaklı deresi, İvyon, Kemerli, Sargana, Kestil ve Civa dereleri, Sürmene (Manahoz) deresi, Koha deresi, Karadere, Yanbolu deresi, Bodemiş, Falkoz, Arsin, Varvara, Kalafa ve Şana dereleri, Değirmendere, Kuzgun (Tabakhane) ve Zağnos dereleri, Kisarna ve Hacıbeşir dereleri, Yıldızlı deresi, Söğütlü deresi, Üstürkiya, Haldanoz, İspandan, Akçakale, Vartan, İskefiye, Glida ve Kirazlık dereleri, Fol deresi, Çamlık ve Akhisar deresi dir. Trabzon ilinin yerüstü suyunu oluşturan bu akarsular ve diğer küçük akarsuların il çıkışı toplam ortalama akımları hm³/yıl dır. Yerüstü suyunu oluşturan bu akarsular ve diğer küçük akarsuların toplam yüzeyleri ise ha dır. Tablo 40: Trabzon İlinin Başlıca Akarsuları ve Ortalama Akımlar Başlıca Akarsular Ortalama Akım (hm³/yıl) Değirmendere 560 Karadere 434 Solaklı Deresi 605 Baltacı Deresi 352 Diğerleri Kaynak: DSİ 22.Bölge Müdürlüğü, TOPLAM Akarsuların yıl içindeki rejimleri çok değişkendir. Akarsu kol uzunluğunun kısalığı, akış eğiminin fazlalığı ve yağışın yoğunluğu, akarsuların feyezan akımlarına kolayca ulaşmasını sağlamaktadır. Trabzon ilinde yer alan akarsulara ait yağış alanı ve yıllık ortalama su potansiyeli aşağıdaki tabloda verilmiştir. 113

130 Tablo 41: Trabzon İlindeki Akarsulara Ait Yağış Alanı ve Yıllık Ortalama Su Potansiyeli Sıra No Akarsu Adı Yağış Alanı (km 2 Yıllık Ortalama Su ) (hm 3 ) 1 Akhisar Fol Kirazlık (Çanakçı) İskefiye Söğütlü Yıldızlı Değirmendere Şana Yomra Yanbolu Karadere Küçükdere Sürmene Solaklı Baltacı Diğer küçük dereler Toplam Yeraltı Suyu Toplam Su Potansiyeli Kaynak: DSİ 22.Bölge Müdürlüğü, Trabzon ilinin başlıca gölleri ise; Uzungöl, Sera Gölü ve Çakırgöl dür. Diğer küçük göllerle birlikte bu göllerin toplam yüzeyleri 63 ha dır. Diğer taraftan; proje alanının içerisinde yer aldığı Tonya ilçesi sınırlarında ise büyük akarsu ve göl yoktur. Tonya ilçesi Fol deresi havzasında (Bkz. Şekil 62) yer almaktadır. İlçede en önemli akarsu Fol deresidir. Fol deresi Tonya'nın güneyinde Kürtün ilçesi sınırlarındaki Erikbeli Tepesi'nden doğmaktadır. Kuzeye doğru Tonya topraklarını geçtikten sonra Vakfıkebir İlçesi merkezinden Karadeniz'e dökülmektedir. İkinci önemli akarsu Toksar tepesinden kaynağını alarak Beşikdüzü İlçesinden denize dökülen Çamlık deresidir. Akarsuların rejimi düzenli değildir. Bahar aylarında karların erimesi ile su miktarı artar. Yaz aylarında azalır. Fol dere üzerinde yapılacak olan Çamlı Regülatörü ve HES projesinin tek maksadı enerji üretmektir. Yapılacak olan tesislerden enerji amacı dışında bir kullanım söz konusu olmayacaktır. 114

131 PROJE ALANI Şekil 62: Trabzon İli Hidroloji Havzası 115

132 Akım Gözlem İstasyonları Çamlı Regülatörü ve HES Projesinin su kaynağını, 22 No. lu Doğu Karadeniz Havzasında yer alan Fol deresi teşkil etmektedir. Fol deresi; proje yağış alanı güneyinde yer alan Gez Tepe (2342 m), Tolluoğlu Tepe, ve Ziyaret Tepe (2072 m) eteklerinden doğan irili ufaklı çok sayıda derelerin birleşmesinden oluşmaktadır. Fol dere; en önemlileri olan Kurtlusu dere ve Fındıcak derenin birleşmesiyle oluşur. Bu noktadan sonra irili ufaklı birçok dere ile birleşen Fol dere Kuzey istikametine doğru akar. Karadeniz e dökülen Fol derenin Regülatör yerindeki yağış alanı km² dir. Çamlı Regülatörü ve HES in su potansiyeli hesaplarında 2228 No. lu Fol deresi Bahadırlı ve No. lu Görele D.-Cücen Köprü Akım Gözlem İstasyonu (AGİ) değerlerinden faydalanılmıştır. EİE tarafından işletilen 2228 No. lu Fol Deresi Bahadırlı AGİ nin gözlem süresi , ve yıllarıdır No. lu Görele D.-Cücen Köprü AGİ, 1979 yılında açılmış olup halen işletilmektedir. AGİ nin arası değersizdir arası ise sürekli olup değerlendirilmiştir. Bunun dışında arası da ilgili hesaplamalarda değerlendirilmiştir. Proje alanında ve çevresinde yer alan Akım Gözlem İstasyonları (AGİ), Şekil 63'deki hidrometeorolojik bulduru haritasında verilmiştir. Akım Gözlem İstasyonlarına ait karakteristik bilgiler ve gözlem periyotları ise Tablo 42'de verilmiştir. PROJE ALANI Şekil 63: Proje Alanı ve Çevresine Ait Hidrometeorolojik Ağ 116

133 Tablo 42:Akım Gözlem İstasyonlarına Ait Karakteristik Bilgiler ve Gözlem Periyotları İSTASYO N NO AKARSUYUN ADI İSTASYONUN ADI İŞLETEN KURULUŞ KOT (m) YAĞIŞ ALANI km 2 AÇILDIĞI YIL İSTASYO NUN DURUMU DEĞERLİ YIL SAYISI 2206 DEĞİRMEN DERE KANLIPELİT EİE 257,0 737, Kapalı FOL DERESİ BAHADIRLI EİE 17,0 191, Açık KALENİMA DERESİ GÖRELE DERE HELVACIK DSİ 40,0 248, Açık 9 CÜCEN KÖPRÜ DSİ 300,0 162, Açık KALYON DERE ÇİFT DERE DSİ 250,0 125, Kapalı ALTIN DERE ORTAKÖY DSİ 450,0 267, Kapalı DEĞİRMEN DERE MAÇKA DERE ÖĞÜTLÜ DSİ 160,0 847, Açık 11 ORMANÜSTÜ DSİ 770,0 169, Kapalı 13 Su temini çalışmalarında; 2228 No. lu Fol Deresi Bahadırlı Akarsu Gözlem İstasyonunun (AGİ) günlük akım değerleri yağış alanı oranı ile Fol Deresi üzerinde 755 m. kotunda yapılması tasarlanan regülatör yerine taşınarak hesaplanmıştır No. lu AGİ nin gözlem süresi , ve yıllarıdır. (2228 no lu AGİ nin akımları 1962 yılından başlamasına rağmen arasının kullanılması yeterli görülmüştür. Çünkü, seçilen periyot proje çalışması için gerekli olan en az 25 yıl şartını sağlamakta olup, aynı zamanda son yıllardaki kurak periyodu da içine almaktadır. Yine 1960 lı ve 1970 li yılların sulak periyodunun dışında kalınması, projenin akımlarının emniyeti açısından uygun görülmüştür). Eksik olan 1990, 1991 ve 1992 su yıllarına ait günlük akım değerleri çevrede bulunan No. lu Görele D.-Cücen Köprü AGİ den yararlanılarak hesaplanmaya çalışılmıştır ve AGİ lerin günlük doğal akımlarından ortak olan yıllardaki akımları kullanılarak günlük korelasyon çalışması yapılmıştır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi su kaynağının uzun yıllara ait aylık ortalama akım verileri Çamlı Regülatörü ve HES projesi için akım değerlendirmeleri, yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden alınan onaylı aylık verilerini içermektedir. Projenin kurulacağı su kaynakları dikkate alınarak belirlenmiş olan uzun yıllara ait aylık ortalama akım değerleri için, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, DSİ Genel Müdürlüğü Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığının onayı (Bkz. EK-17) alınmış olup, söz konusu aylık ortalama akımlar Tablo 43 de verilmiştir. Çamlı Regülatör yeri Fol deresi kesit alanında yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait gözlenen uzun yıllar aylık ortalamalar ile gözlenen aylık ortalama akım değeri m 3 /s (Bkz. Şekil 64) dir. 117

134 Tablo 43: Çamlı Regülatörü ve HES Yeri Aylık Ortalama Akımları 118

135 Akım(m 3 /s) Ortalama Akım = m 3 /s Şekil 64: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Gözlenen Uzun Yıllar Aylık Ortalama Akım Miktarı Grafiği Şekil 64 deki çizelgede ayrıntılı olarak aylık ortalama, aylık en düşük ve aylık en yüksek akım değeri ortaya konulmuştur yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait gözlenen uzun yıllar aylık ortalama değeri m 3 /s, en düşük aylık ortalama akım değerinin yıllık ortalaması ise m 3 /s ve en yüksek aylık ortalama akım değerinin yıllık ortalaması ise m 3 /s olarak belirlenmiştir. Tablo 44: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Yılları Arasında Gözlenen Aylık Akım Verileri Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akımlar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama (m 3 /s) Ortalama 1,793 2,470 3,815 4,203 2,141 1,797 0,911 0,697 1,196 2,074 2,977 2,272 2,196 Minimum 0,330 1,140 1,580 1,620 0,830 0,390 0,250 0,210 0,140 0,770 0,410 0,290 0,663 Maksimum 3,850 5,350 7,360 8,710 5,430 4,860 2,100 1,620 3,600 6,970 8,030 8,010 5,

136 Çamlı Regülatörü Aylık Ortalama Akım ,793 2,470 3,815 4,203 2,141 1,797 0,911 0,697 1,196 2,074 2,977 2,272 0 Ocak Şubat Mart Nisan Aylık Ortalama Akım (m 3 /s) Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Aylar Şekil 65: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Ortalama Akım Miktarları Grafiği Şekil 66: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akım ve Mevsimlik Akım % Grafiği Tüm akım değerlendirmeleri göz önüne alındığında Çamlı Regülatör yeri, Fol deresi için yüksek akım dönemini Kasım, Aralık, Şubat, Mart ve Nisan aylarını içeren 5 aylık dönem; düşük akış dönemi için ise ortalama değerlerin altında kalan Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak aylarını içeren 7 aylık dönem belirlenmiştir. Buna göre; deredeki doğal hayatın idamesine yönelik olarak Çamlı Regülatöründen sonra bırakılacak çevresel akış miktarı (can suyu) şu şekildedir: Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400 m 3 /s, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s dir. Bu kapsamda hazırlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuş (Bkz. EK-13) olup, 120

137 sunulan rapor kapsamında Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nden alınan olumlu görüş yazısı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-27) sunulmuştur. Tablo 45: Çamlı Regülatöründen Sonra Tüm Uzmanların (Ekolog, Hidrojeolog, Hidrobiyolog) Etkileşimli Değerlendirmesi Sonucu Ortak Görüşlerini Yansıtan Can Suyu Miktarları OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK Y. ORT Ortalama ,470 3,815 4,203 2,141 1,797 0,911 0,697 1,196 2,074 2,977 2,272 2,196 Q_Can (önerilen) (m 3 /s) 0,263 0,400 0,400 0,400 0,263 0,263 0,263 0,263 0,263 0,263 0,400 0,400 Q_Can/YOA (%) 12,00 18,22 18,22 18,22 12,00 12,00 12,00 12,00 12,00 12,00 18,22 18,22 Proje kapsamında bırakılacak çevresel akış miktarlarının kayıt edilmesi için, debimetre takılacak ve yapılacak ölçümler altı aylık periyotlarla DSİ Bölge Müdürlüğü ne sunulacaktır. Ayrıca Proje kapsamında Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ile HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyetler Değerlendirme Raporunda belirtilen ve alınması gereken tüm önlemlerin alınması sağlanacaktır. IV.2.5. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu derenin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, içme suyu kaynaklarına mesafeleri, söz konusu dereden içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, 1/25000 lik topografık haritada gösterimi, Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Tonya ilçesi ise Fol deresi havzasında kalmakta olup, hidroloji havzasını gösterir harita Şekil 62 de sunulmuştur. Proje kapsamında kullanılması öngörülen Fol deresi yüzeysel su kaynağı ve bölgede yer alan diğer yüzey sularının mevcut ve planlanan kullanımını tespit etmek amacıyla DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınmıştır. Söz konusu görüş yazısına Bölüm IV.2.3. de (Bkz. EK-27) değinilmiştir. Bunun dışında; Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Proje alanının membaında, Fol deresi üzerinde, yatırım programına alınmış herhangi bir proje bulunmamaktadır. Diğer taraftan; proje alanının mansabında Fol deresi üzerinde Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından geliştirilmiş master planı hazır olan 3 adet proje bulunmaktadır. Söz konusu projelere ilişkin bilgiler Tablo 7 de verilmiştir. 121

138 Proje alanı ve çevresini gösterir yüzeysel su kaynakları, Fol dere havzasındaki mevcut ve planlanan diğer projeler Şekil 67 de verilmiştir. Şekil 67: Proje Alanı ve Çevresini Gösterir Yüzeysel Su Kaynakları ve Yüzey Suyu Projeleri 122

139 Regülatörden mansap alanlara kadar proje sahası, Tonya ilçe merkezinin hemen memba bölümlerinden başlamaktadır. Bu bölümden Tonya ilçesi çıkışı olan ve Tonya Süt Fabrikası yanına kadar olan güzergah boyunca Fol deresi üzerinde su hakkı tesisini gerektirecek bir proje ve faaliyet tespit edilmemiştir. Proje sahası, DSİ tarafından Fol deresi akiferi olarak tanımlanmış sahaların dışında sahalar olup, yeraltı suyu temin edilen sahalardan değildir. Yine proje sahasında izinli-izinsiz açılmış işletilen derin kuyu, keson kuyu varlığı tespit edilmemiştir. Diğer taraftan; proje sahasında halen faaliyette olan veya balıkçılık amaçlı su kullanma hakkı alınmış herhangi bir projede yoktur. Ayrıca içme suyu temin amaçlı alınmış herhangi bir tahsisde bulunmamaktadır. Etüt sahasında projeli bir sulama olmadığı gibi santrifüj ve motopomp vasıtası ile yapılan sulama gözlenmemiş olup, yapılan sulamalarında el ile açılan basit toprak kanallar vasıtası ile yapıldığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda; yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımını belirlemek amacıyla arazide yapılan çalışmalar ve Kurum Kuruluşlar ile yapılan yazışmalar neticesinde Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış ve Trabzon 22. Bölge Müdürlüğü tarafından (Bkz. EK-14 ve EK-27) onaylanmıştır. Arazide yapılan çalışmalar sırasında proje sahasında; biri Tonya ilçesi çıkışında derenin sol sahilinde, diğer ikisi de Karaağaçlı köyü sınırları içerisinde olmak üzere üç adet tek taşlı değirmenin var olduğu tespit edilmiştir. Tonya ilçe merkezi, Orta mahallede dere mevkiinde olan değirmen, hali hazırda işletilmese de basit onarımlar ile kullanılabilecek durumda olup, diğer iki değirmen ise Karaağaçlı köyündeki Yakıt İstasyonunun hemen yanındadır. Bu iki değirmen yan yana inşa edilmiş olup, iki ayrı kanal vasıtası ile su alarak çalıştırılmaktadır. Hoşarlı köyü dere mevkiinde bulunan biri derenin sağ sahilinde diğeri sol sahilinde karşılıklı konumdaki diğer iki değirmen proje sahası dışında yer almakta olup, tasarlanan faaliyetlerden etkilenmesi söz konusu değildir. Tek taşlı değirmenlerin bir tanesinin çalışması için gerekli su miktarı 40 lt/sn dir. Proje sahasındaki üç adet değirmenden ikisi santral sahasına yakın bir konumda, yan yana yer almaktadır. Bu iki değirmen bölgenin şu anda aktif olan değirmenlerinden olup, ilçe halkı tarafından yoğun olarak kullanılmaktadır. Karaağaçlı köyü içerisinde yer alan bu iki değirmenin sağlıklı olarak faaliyetlerini sürdürebilmesi için regülatörden her biri için 40 lt/s olmak üzere, toplamda 80 lt/s suyun bırakılması gerekli görülmektedir. Tonya ilçe merkezindeki diğer değirmen belirtilen bu değirmenlerin membasında kaldığından bırakılan bu suyu kullanacaktır. Bu sular Fol deresine bırakılacak can suyuna ilave olarak dereye bırakılacaktır. Regülatör, Tonya ilçe merkezinin hemen memba bölümlerinde yer almakta olup, bu bölümde dere güzergahında DSİ tarafından taşkın koruma amaçlı inşa edilmiş olan tesisler mevcuttur. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden temin edilmiş ve Fol deresi boyunca çalışmalarına başlanılmış olan taşkın koruma projesi Şekil 68 de verilmiştir. 123

140 Şekil 68: DSİ 22. Bölge Müdürlüğü Tarafından Yürütülen Taşkın Koruma Projesi 124

141 Proje sahasında tahsisi alınmış veya fiili olarak kullanım amaçlı su alınmadığı gibi, DSİ tarafından tanımlanmış olan akifer sahaları da yoktur. Ayrıca proje alanında gerçekleştirilen arazi çalışmaları sırasında, içme suyu temin edilen kaptajların varlığı gözlenmemiştir. ÇED Raporu ekinde sunulan kurum görüşlerinde de belirtildiği üzere içme suyu temini amaçlı bir tahsisin olmadığı da tespit (Bkz. EK-27) edilmiştir. Mansap Su Hakları kapsamında değerlendirilmiş olan ve ilgili derelere bırakılacak kullanım suyu ihtiyacına ilave olarak; deredeki doğal hayatın idamesine yönelik olarak bırakılacak can suyu da hazırlanmış olan Hidroelektrik Santral Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu nda değerlendirilmiş ve bırakılması önerilen miktarlar tespit edilmiştir. Buna göre; Çamlı Regülatöründen sonra bırakılacak çevresel akış miktarı (can suyu) Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400 m 3 /s, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s olarak öngörülmüştür. Bu kapsamda Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nden alınan görüş yazısı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-13 ve EK-27) sunulmuştur. Yapılması planlanan projenin su kaynaklarının su kalitesini ortaya koymak ve ileri ki süreçte izleme ve değerlendirmelerini takip etmek amacıyla memba ve mansap dikkate alınarak; Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği EK-5 Tablo 5 e göre Fol deresinden numune alınarak yüzey suyu analizi yaptırılmıştır. İlgili analiz sonuçları ÇED raporu ekinde (Bkz. EK-18) verilmiştir. Proje alanı tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayı ile son değişikliği yayımlanan Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel sulardaki kirletme yasaklarıyla ilgili nci maddelerinde belirtilen alanlarda kalıp kalmadığı incelenecek olursa; Yönetmelik; Madde 17-Mutlak Koruma Alanını, Madde 18 Kısa Mesafeli Koruma Alanını, Madde 19 Orta Mesafeli Koruma Alanını ve Madde 20 Uzun Mesafeli Koruma Alanını tanımlar. Proje sahasında ilgili maddelerde tanımlanan alanlar bulunmamaktadır. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile son değişiklik yapılan Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. IV.2.6. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), Proje alanına ait arazi kullanım durumu haritası rapor ekinde (Bkz. EK-2) verilmiştir. Rapor ekinde verilen haritaya göre proje alanının IV. sınıf, VI. sınıf ve VII. sınıf arazilere sahip mera, kuru tarım, fındık ve orman arazilerinden oluştuğu görülmektedir. 125

142 Tablo 46: Proje Alanı Arazi Kullanım Durumu Çamlı Regülatörü ve HES Arazi Kullanım Haritasına Göre Şimdiki Arazi Kullanımı Toprak Arazi Özellikleri Arazi Kullanım Sınıfı Regülatör Kuru tarım (nadassız) + Mera+ Fındık + Orman NMZfO IV, VI, VII İletim Kanalı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Yükleme Havuzu Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Cebri Boru Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Santral Binası Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Regülatör Ulaşım Yolu Kuru tarım (nadassız) + Mera NM IV Şantiye Alanı Kuru tarım (nadassız) + Mera NM IV Kazı Fazlası Malzeme Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Bitkisel Toprak Depolama Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman ZfNO VII Yukarıdaki tabloda tüm ünitelerin toprak arazi özellikleri verilmiş olup, tespiti yapılmış toprak özellikleri ve erozyon durumlarının detayları aşağıda verilmiştir. G14.2 NM IVe Büyük Toprak Grubu: G: Gri Kahverengi Podzolik Topraklar Toprak Özelliklerinin Kombinasyonu:14 Derinlik: Orta Derin (90-50), Eğim:% D12-20 Erozyon Derecesi:2: Orta Su Erozyonu Şimdiki Arazi Kullanımı: N: Nadassız Kuru Tarım M:Mera Arazi Kullanım Kabiliyeti: IV. Sınıf Alt sınıf: e: Eğim ve erozyon zararı G18.2 MN VIe Büyük Toprak Grubu: G: Gri Kahverengi Podzolik Topraklar Toprak Özelliklerinin Kombinasyonu: 18: Derinlik: Orta Derin (90-50 cm), Eğim: % E Erozyon Derecesi: 2: Orta Su Erozyonu Şimdiki Arazi Kullanımı: M:Mera N: Nadassız Kuru Tarım Arazi Kullanım Kabiliyeti: VI. Sınıf Alt sınıf: e: Eğim ve erozyon zararı 126

143 G23.3 ZfNO VIIes Büyük Toprak Grubu: G: Gri Kahverengi Podzolik Topraklar Toprak Özelliklerinin Kombinasyonu: 23: Derinlik: Sığ (50-20 cm), Eğim: % F 30+ Erozyon Derecesi:3: Şiddetli Su Erozyonu Şimdiki Arazi Kullanımı: Zf: Fındık N: Nadassız Kuru Tarım O: Orman Arazi Kullanım Kabiliyeti: VII. Sınıf Alt sınıf: es: Eğim ve erozyon zararı, Toprak yetersizliği (Taşlılık, tuzluluk ve alkalilik) Toprak Sınıflaması: Gri-Kahverengi Podzolik Topraklar: Bu topraklarda yüzeyde ince bir organik kat ve bunun altında açık renkli mineral toprak bulunur. Alt toprakta kil birikmesi görülür. Toprak reaksiyonu genellikle orta asittir. Bu toprakların verimliliği ana maddeye bağlı olarak büyük ölçüde değişiklik gösterir. Bu toprakların kireçlenme ve gübrelenmesi iyi sonuç verir. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflaması: IV. Sınıf Araziler: Bu sınıftaki topraklar kültür bitkileri, çayır mera ve orman için kullanılabilir. IV. sınıf topraklarda; (1) Dik eğim, (2) Şiddetli su veya rüzgar erozyonuna maruzluk, (3) Geçmişteki erozyonun şiddetli olumsuz etkileri, (4) Sığ toprak, (5) Düşük rutubet tutma kapasitesi, (6) Ürüne zarar veren sık taşkınlar, (7) Uzun süren göllenme veya yaşlık, (8) Şiddetli tuzluluk ve sodiklik, gibi özelliklerden bir veya birkaçının sürekli etkilenmesi sonucu, kültür bitkileri için kullanım sınırlıdır. VI. Sınıf Araziler: Bu sınıfa giren toprakların fiziksel koşulları gerektiğinde tohumlama, kireçleme, gübreleme ve kontur karıkları, drenaj hendekleri, saptırma yapıları ve su dağıtıcıları ile su kontrolü gibi çayır veya mera iyileştirmelerinin uygulanmasını pratik kılar. Bu sınıftaki toprakların; (1) dik eğim. (2) ciddi erozyon zararı. (3) geçmişteki erozyonun olumsuz etkileri. (4) taşlılık, (5) sığ kök bölgesi. (6) aşırı yaşlık ve taşkın. (7) düşük rutubet kapasitesi. (9) tuzluluk veya sodiklik. gibi düzeltilemeyecek sürekli sınırlandırmaları vardır. Bu sınırlandırmaların bir veya birden fazlasının bulunduğu topraklarda kültür bitkilerinin yetiştirilmesi uygun değildir. 127

144 VII. Sınıf Araziler: Bu sınıfa giren topraklar, (1) Çok dik eğim, (2) Erozyon, (3) Toprak sığlığı, (4) Taşlılık, (5) Yaşlık, (6) Tuzluluk veya sodiklik, gibi kültür bitkilerinin yetiştirilmesini engelleyen çok şiddetli sınırlandırmalara sahiptir. Fiziksel özellikleri tohumlama ve kireçleme yapmak, kontur karıkları, drenaj hendekleri, saptırma yapıları ve su dağıtıcıları tesis etmek gibi iyileştirme, koruma ve kontrol uygulamalarına elverişli olmadığından, çayır ve mera ıslahı için kullanılma olanakları da oldukça sınırlıdır. Erozyon Durumu: Topraklarda büyük tahribata yol açan erozyon, toprak materyalinin koparılıp taşınmasıdır. Önerilen projenin etki alanının erozyon durumunu içeren Arazi Kullanım Durumu Haritası ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-2) sunulmuştur. Buna göre değişik derecede erozyona maruz kalan alanlar aşağıda verilmiştir. Orta derecede (2) erozyona maruz alanlar; Regülatör, Regülatör Göl Alanı, Ulaşım Yolu, Şantiye Alanı. Şiddetli (3) derecede erozyona maruz alanlar; İletim Kanalı, Kazı Fazlası Malzeme Alanı, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Alanı, Bitkisel Toprak Depolama Alanı, Yükleme Havuzu, Cebri Boru, Santral Binası. Proje kapsamında 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu nun ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca Su Ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve bunu tadil eden 3288 sayılı Kanun, buna dair Yönetmelik ve 35/1 nolu Su Ürünleri sirküleri hükümlerine uyulacaktır. Proje alanında yer alacak tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ve mera alanları için ise 4342 sayılı Mera Kanunu nun 14. Maddesi gereğince tahsis amacı değişikliği yapılmasını sağlamak üzere Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne başvurularak gerekli izinler alınacaktır sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında; Devletin hüküm ve tasarrufu altında ve Hazinenin özel mülkiyetinde olan araziler ile kamu kurumlarına, gerçek ve tüzel kişilere ait olan arazilerin mülkiyet hakkı kullanılırken toprağın; bitkisel üretim fonksiyonu, endüstriyel, sosyo-ekonomik ve ekolojik işlevlerinin tamamen, kısmen veya geçici olarak engellenmemesi amacıyla faaliyetler sırasında, bu kanunun öngördüğü tedbirler alınacaktır. Ayrıca, proje uygulama aşamasında tarımsal veya tarım dışı faaliyetlerden kaynaklanan toprağı kirletici ve bozucu olumsuzlukların giderilmesi için gerekli önlemlerin de alınması sağlanacaktır. Dolayısıyla projenin inşaat ve işletme aşamalarında toprakta herhangi bir kirliliğe sebebiyet verilmeyecektir. Ancak olası bir sızıntı 128

145 döküntü durumunda Bölüm VIII.1. de belirtilen Sızıntı-Dökülme Acil Durum Müdahale Planı na uyulacaktır. IV.2.7. Tarım alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri), Tonya ilçesinin ekonomisi, genellikle tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Tarım ürünlerinden en çok mısır, fasulye, patates gibi tarım ürünleri yetiştirilir. Sahile yakın köylerde fındık yetiştirilse de büyük bir toplam tutmamaktadır. Tarım çalışmaları, genel olarak hayvancılıkla bağlantılı olarak sürdürülmektedir. Üretilen ürünlerin büyük bir bölümü hayvanların beslenmesi sırasında tüketilir. Ayrıca yaklaşık 9000 hektar arazi, çayır ve mera olarak kullanılmaktadır. Bu meralardan kesilen otlar hayvanların kışlık yiyeceği için kurutularak saklanır. Tonya ilçesi sınırları içerisinde yer alan Orta mahallede, derenin sol sahili boyunca cep şeklindeki tarım arazileri mevcuttur. Bu alanlar yöre insanının günlük ihtiyacını karşılamaya yönelik sebze tarımı yapılan alanlardır. Fol deresi kıyısı boyunca toplam 20 da lık (2 ha) bir alanda halk sulaması yapılarak arazilerin mevsim şartlarına göre sulama yapılmasına müsait olduğu tespit edilmiş olup, bu sahalarda sebze tarımı yapılmakta olduğu belirlenmiştir. Proje alanında tarımı yapılan ve sulanması muhtemel alanlarda ekilmekte olan ürünler mısır ve fasulye olduğu yapılan etütler esnasında tespit edilmiştir. Tonya ilçesindeki tarım alanlarının kullanış amaçlarına göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 47: Tonya İlçesindeki Tarım Alanlarının 2012 Yılına Ait Kullanılış Şekli Tarla Alanlarının Kullanılış Şekli Miktar(Ha) Toplam Tarım Alanı 2572,1 Tarla Alanı Ekilen 1656,3 Nadas - Sebzelikler 256,2 Fındık 650 Çay 0 Zeytinlikler 0 Ceviz 6 Çilek 1,1 Kivi 0,5 Diğer Toplu Meyve 2 Kaynak: Trabzon Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012 Çalışma Raporu. 129

146 Tablo 48: Tonya İlçesi 2013 Yılına Ait Tarım Alanları İl İlçe Tarım Sınıflaması Alan (dekar) Toplam Alan Tahıllar ve Diğer Bitkisel Ürünlerin Ekilen Alanı Trabzon Tonya Nadas Alanı 0,00 Sebze Bahçe Alanı Meyveler, İçecek ve Baharat Bitkilerinin Alanı Kaynak: TUIK, Tablo 49: Tonya İlçesi Bitkisel Üretim Ürünleri Ürün Tipi Tahıllar ve Diğer Bitkisel Ürünler Ürün Adı Ekilen Alan (Dekar) Hasat Edilen Alan (Dekar) Üretim (ton) Verim (kg/da) Fasulye Mısır (Dane) Mısır (Silajlık) Patates Barbunya Fasulye (Taze) Sebzeler Ürün Tipi Meyveler, İçecek ve Baharat Bitkiler Fasulye (Taze) Hıyar (Sofralık) Kabak (Sakız) Lahana (Karayaprak) Marul (Göbekli) Pırasa Ürün Adı Toplu Meyveliklerin Alanı (Dekar) 130 Toplam Ağaç Sayısı/Meyve Veren Ağaç Sayısı Üretim (ton) Ağaç Başına Ortalama Verim (kg) Armut / Ayva - 400/ Elma (Golden) / Elma (Amasya) / Elma (Diğer) / Dut - 180/ Ceviz / İncir - 910/ Erik / Fındık / Kivi 5 250/ Kiraz 1 100/ Kestane / Muşmula / Trabzon Hurması 3 145/ Kaynak: TUIK, 2013.

147 Tarımsal Gelişim Projeleri Trabzon ilinde 64 adet tarımsal kalkınma, 23 adet su ürünleri kooperatifi olmak üzere; toplam 87 adet tarımsal amaçlı kooperatif mevcuttur. Diğer taraftan ilde, 5200 sayılı Yasa ile kurulan 13 adet üretici birlikleri, 5996 sayılı Kanun ile kurulan 3 adet yetiştirici birlikleri ve 1163 sayılı Kanun ile kurulan 3 adet kooperatifler birliği bulunmaktadır. Trabzon ilinde, ilçelere göre kooperatif dağılımları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 50: Trabzon İli ne Bağlı İlçeler ve Kooperatif Dağılımları İlçeler Tarımsal Kalkınma Kooperatif Adedi Su Ürünleri Toplam Akçaabat Arsin Araklı Çarşıbaşı Çaykara 4-4 Düzköy 4-4 Dernekpazarı 1-1 Beşikdüzü Hayrat 3-3 Köprübaşı 2-2 Maçka Of Sürmene Şalpazarı 3-3 Merkez Tonya 4-4 Vakfıkebir Yomra Toplam Kaynak: Trabzon Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012 Çalışma Raporu. Bunun dışında Trabzon ilinde 2 kooperatif yatırım, 2 kooperatif rehabilitasyon kooperatif projeleri programına alınmıştır. Tablo 51: Trabzon İlinde Yatırım ve Rehabilitasyon Projeleri Kooperatif Adı Transfer 2012 Rehabilitasyon Yatırım KASDEP S.S Of Tarımsal Kalk. Koop. - * - S.S. Hasko (Hamsi köy) Tarımsal K.K. - - * S.S. Tonya ve Bütün köyleri Tar. K.K. - * - S.S. Sütpınar Simenli Köyleri Tar. K.K. - - * Kaynak: Trabzon Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012 Çalışma Raporu. 131

148 Tablo 52: 2012 Yılı Yatırım ve Transfer Programından Desteklenen Kooperatifler Kooperatif Adı S.S. Sütpınar - Simenli Köyleri Tar. K.K. Uyguladığı Proje ve Konusu 10 t/g S.H:D.M.Ort. Mülk. 100*2 Süt Sığırcılığı Destekleme Miktarı Transfer (TL) Rehb.-Yatırım (TL) ,00 S.S Of Özçay Tarımsal Kalk. Koop. 150 t/g Çay Fabrikası ,00 S.S. Hasko (Hamsi köy) Tarımsal K.K. S.S. Tonya ve Bütün Köyleri Tar. K.K. 40 t/g Süt Fabrikası t/g Süt Fabrikası ,00 TOPLAM ,00 Kaynak: Trabzon Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012 Çalışma Raporu. Proje alanında yapılan etütler sonucu saptanan bitki deseni ve dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 53:Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Dağılımı Yetiştirilen Bitkiler Ekim Sahası (Ha) Dağılım (%) Tenebbüt Müddeti SEBZE 2, / / 09 Toplam 2, Kaynak: Su Kullanım Hakları Planlama Raporu, IV.2.8. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları (m 2 ), kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Memleket ve Meşcere haritası), varsa 1/10000 ölçekli Orman Kadastro haritası, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde bulunan proje alanı, Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü, Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü nün, Tonya Orman İşletme Şefliği sınırlarına girmekte olup, Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü nden temin edilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu ÇED Raporu (Bkz. EK-24) ekinde verilmiştir. Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre proje alanının orman sayılan alan miktarı yaklaşık 9005 m 2 olarak tespit edilmiştir. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş ve işlemleri Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre değerlendirme aşağıdaki tabloda verilmiştir. 132

149 Tablo 54: İnceleme ve Değerlendirme Formuna Göre Proje Alanı Meşcere Durumu Meşcere Seri Adı Meşcere Bölme Numarası Meşcere İşletme Şekli Meşcere Mevcut Ağaç Cinsleri Meşcere Tipleri Tonya Tonya Serisi, 68, 69, 70, 87, 88, 103, 104, 115, 116, 117 nolu bölmeler Koru Kaynak: Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü, OİDF. Kz: Kızılağaç Gn: Gürgen L: Ladin Kn: Kayın Dy: Diğer Yapraklılar GnKnDybc2 Z Kzc2 LKnDybc2 KzDybc2-3 KzLDybc2-2 Kzbc2 Lbc3 LKnDycd3 KzDycd2-1 Proje alanına ait 1/ ölçekli Memleket ve Meşcere Haritası ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-1 ve EK-4) verilmiş olup, 1/ ölçekli Orman Kadastro Haritası ise Orman İnceleme Değerlendirme Formu ekinde (Bkz. EK-24) sunulmuştur. Proje sahası Orman İnceleme Değerlendirme Formunda belirtildiği üzere; muhafaza ormanları, gen koruma alanları, bilimsel çalışmalar için ayrılmış araştırma ormanı, araştırma istasyonu, kent ormanları, endemik ve korunması gereken nadir ekosistem alanları, tohum meşceresi alanlarında ve etki mesafesinde kalmamaktadır. Ayrıca proje alanı 6831 sayılı Orman Kanununun 18. maddesindeki yangın görmüş orman alanı, gençleştirmeye ayrılmış veya ağaçlandırılan sahalar ile baraj havzasında da kalmamaktadır. Proje sahası orman alanlarına ait değerlendirmeler; Orman Yüksek Mühendisi Mustafa Yaşar İNAN tarafından yapılan çalışmalar ile desteklenmiştir. Buna göre proje alanının girdiği orman işletme şeflikleri, meşcere tipleri tespit edilmiştir. Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü, Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü nün Tonya Orman İşletme Şefliği amenajman planının ( uygulama yıllarını içeren) meşcere haritasında, Çamlı HES in, regülatör, iletim hattı ve cebri borunun geçtiği bölme no. ları, meşcere tipleri, kapalılıkları ve alanları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 55: Proje Ünitelerine Ait Meşcere Tipleri, Kapalılık Durumu ve Bölme Numaralarına Göre Kapladıkları Alan (Tonya Orman İşletme Şefliği Amenajman Planına Göre) Bölme No Meşcere Tipi Açıklamaları Kapalılık Oranı (%) Alanı (m 2 ) REGÜLATÖR 115 Z Ziraat 1502 LKzcd2 Ladin Kızılağaç Yaşlı Koru Su Fol Deresi 457 Z Ziraat 1480 MAKSİMUM SU KOTU 115 Z Ziraat Su Fol Deresi 882 Z Ziraat 2775 YAKLAŞIM TÜNELİ GİRİŞİ 87 Yol

150 Bölme No Meşcere Tipi Açıklamaları Kapalılık Oranı (%) Alanı (m 2 ) İLETİM KANALI 68 KzDybc2 Kızılağaç Diğer Yapraklılar Genç Koru Z Ziraat KzDybc2 Kızılağaç Diğer Yapraklılar Genç Koru Z Ziraat 62 YÜKLEME HAVUZU 68 GnKnDybc2 Gürgen Kayın Diğer Yapraklılar Genç Z Ziraat 138 CEBRİ BORU 68 GnKnDybc2 Gürgen Kayın Diğer Yapraklılar Genç Yol 211 HES 68 GnKnDybc2 Gürgen Kayın Diğer Yapraklılar Genç KAZI FAZLASI MALZEME ALANI 86 Z Ziraat BİTKİSEL TOPRAK DEPOLAMA ALANI 115 Z Ziraat 3000 KIRMA-ELEME-YIKAMA 115 Z Ziraat 1761 ŞANTİYE ALANI 115 Z Ziraat 3215 YAPILACAK ULAŞIM YOLU 116 Z Ziraat 3752 İŞLETME ŞEFLİĞİ TOPLAMI LKzcd2 748m 2 GnKnDybc m 2 KzDybc2 533 m 2 Toplam 6061 m 2 Verimli Koru Ormanları 6061 m 2 Ormanlık Alanlar Z m 2 Su 1339 m 2 Yol 465 m 2 Toplam m 2 Açık Alanlar m 2 İŞLETME ŞEFLİĞİ TOPLAMI TRABZON ORMAN BÖLGE MD. TRABZON İŞLETME MD m 2 TONYA İŞLETME ŞEFLİĞİNDE PROJENİN ÇALIŞMA ALANI m 2 134

151 IV.2.9. Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ 'lik ölçekli haritada gösterilmesi), Çamlı Regülatörü ve HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Projesi, Türkiye nin kuzeydoğusunda, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde Fol deresi üzerinde yer almaktadır. Proje alanı ve çevresindeki koruma alanlarının tespitinde; Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın resmi web sitesinden alınan korunan alanlara ait haritaya göre (Bkz. Şekil 69), ava açık ve yasak alanlar haritası (Bkz. Şekil 70), çevre düzeni planı (Bkz. EK-3), orman inceleme değerlendirme formu (Bkz. EK-24), meşcere haritası (Bkz. EK-4) ve arazi kullanım haritası (Bkz. EK-2) dikkate alınmış olup, bu çalışmalarımız arazi gözlemlerimiz ve literatür çalışmalarımızla desteklenmiştir. Buna göre proje alanında ve çevresinde; Tabiat Parkı Tabiat Anıtı Tabiat Koruma Alanları Yaban Hayatı Koruma Alanları Biyogenetik Rezerv Alanları Biyosfer Rezervleri Arkeolojik, Tarihi, Kültürel Sitler Turizm Alan ve Merkezleri Özel Çevre Koruma Alanı Tohum Meşcereleri, Gen Koruma Alanları bulunmamaktadır. Diğer taraftan proje ünitelerine en yakın korunan alan, Ladin Tohum Meşceresi ve Çalcamili Tabiat Parkı dır. Söz konusu alanlar, proje alanının yaklaşık 6,8 km doğu istikametinde yer almaktadır. Proje alanını gösterir Trabzon İli Ava Açık ve Yasak Alanlar Haritası Şekil 70 de verilmiştir. Trabzon il sınırları içerisinde yer alan proje sahası "Av Dönemi MAK Kararıyla Yasaklanan Sahalar" içerisinde yer almamaktadır. Ancak yine de inşaat süresi boyunca ve işletme aşamasında proje alanında fauna türlerine müdahale edilmeyecek, yılı Merkez Av Komisyonu Kararlarına uyulacaktır. Bunun dışında proje alanı içerisinde korunması gerekli Kültür varlığı tescil kaydı bulunmamakta olup, taşınmaz alanlar üzerinde yapılan arazi incelemeleri sırasında 2863 sayılı yasa kapsamına giren herhangi bir kültür varlığına da rastlanılmamıştır. Proje kapsamında yer alan Regülatör, HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi için; Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek.2. faaliyet izni proje inşaatına başlanmadan önce alınacaktır. Diğer taraftan, söz konusu proje kapsamında, Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Tabiat Varlıklarını Koruma Şube Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, gelen 135

152 görüş yazısında..müdürlük arşivlerinde yapılan incelemelerde söz konusu alanda, tescilli tabiat varlığı veya doğal sit alanı olmadığı tespit edilmiş olup, söz konusu proje alanında Tabiat Varlığına rastlanması durumunda Müdürlüğe bilgi verilmesi gerektiği belirtilmiştir. İlgi yazı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-29) sunulmuştur. Ayrıca, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım İşletmeler Genel Müdürlüğü ne proje alanı kapsamında görüş sorulmuş ve gelen görüş yazısında; proje alanının, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca ilan edilen herhangi bir Turizm Merkezi veya Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi kapsamında kalmadığı ve söz konusu alana ilişkin Bakanlığın Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü nce yürütülen bir çalışmasının bulunmadığı belirtilmiştir. İlgi yazı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-29) sunulmuştur. İnşaat çalışmaları sırasında yapılacak kazılarda, kültür varlığına rastlanılması durumunda inşaat durdurulacak ve en yakın Müze Müdürlüğü ne haber verilecektir. 136

153 Şekil 69: Proje Alanı ve Çevresine Ait Korunan Alanlar Haritası 137

154 Şekil 70: Proje Alanının Ava Yasaklanan Sahalara Göre Konumu (Kaynak: Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü

155 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye'nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye'nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı) FLORA Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde kalan Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında alanda hakim olan floral yapıyı meydana getiren bitki türlerini, bu türlerin koruma statülerini ve bu türlerin karşı karşıya bulundukları riskler ile alınması gereken koruma önlemlerini belirleyebilmek amacıyla 2012 yılı içerisinde Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi Uzman Botanikçi Haşim ALTINÖZLÜ tarafından açık alan çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Açık alan çalışmaları sırasında alandan bitki örnekleri toplanmıştır. Toplanan bu yaş bitki örnekleri herbaryum tekniğine uygun olarak kurutulmuştur. Kurutulan bitki örneklerinin teşhis edilmesi aşamasında "Flora of Turkey And East Aegean Islands" adlı kaynaktan yararlanılmıştır. Teşhis edilen bitkilerin listesi Tablo 56 da verilmiştir. Oluşturulan floristik listede alanda mevcut olduğu belirlenen bitkilerin sistematik konumları kontrollerde kolaylık sağlaması bakımından alfabetik olarak verilmiştir. Birinci sütunda familya, ikinci sütunda takson, üçüncü sütunda endemizm durumu, dördüncü sütunda biliniyor ise fitocoğrafik bölgesi, beşinci sütunda bitkinin Türkçe adı verilmiştir. Bitkilerin Türkçe adlarının belirlenmesinde Şinasi Akalın tarafından hazırlanmış olan "Büyük Bitkiler Kılavuzu" ve Prof. Dr. Turhan Baytop tarafından hazırlanmış olan "Türkçe Bitki Adları" adlı kaynaklardan faydalanılmıştır. Bitki türlerinin tehlike kategorilerinin tespitinde kullanılan kısaltmalar ve açıklamaları: EX: Tükenmiş EW: Doğada tükenmiş CR: Çok tehlikede EN: Tehlikede VU: Zarar görebilir LC: Az tehdit altında DD: Veri yetersiz NT: Tehlike altına girmeye aday NE: Değerlendirilemeyen Habitat Sınıfları: 1- Orman 2- Maki 3- Frigana (Çoğu dikenli, alçak boylu ve yumak yastık oluşturan bitkiler 4- Kültür alanları (Bağ, bahçe v.b.) 5- Kuru çayır 6- Nemli çayır, Bataklık ve Sulak Alan 7- Yol kenarı 8- Kayalık 139

156 Nisbi Bolluk Sınıfları: 1- Çok nadir 2- Nadir 3- Orta derecede bol 4- Bol 5- Çok bol Endemizm: L- Lokal endemik B- Bölgesel endemik Y- Yaygın endemik VEJETASYON Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde bulunan Çamlı Regülatörü ve HES proje sahasına yapılan arazi çalışmaları sırasında alanın dominant vejetasyon yapısı da tespit edilmiştir. 1- Orman vejetasyonu 2- Riperian vejetasyon olmak üzere iki farklı yapı tespit edilmiştir. 1- ORMAN VEJETASYONU Çoğunluğu mezofil türlerden oluşan baskın ağaç ve çalılardan başlıcaları; Fagus orientalis Lipsky, Picea orientalis (L.) Link, Castanea sativa Miller, Rhododendron ponticum L. subsp. ponticum var. ponticum, Sedum stoloniferum Gmelin, Psoralea acaulis Stev.,Vicia cracca L. subsp. cracca, Hypericum androsaeum L.,Salvia glutinosa L. Ve Stachys macrantha (C.Koch) Stearn. türleri tespit edilmiştir (Bkz. Şekil 71). Şekil 71: Çamlı Regülatörü ve HES Orman Vejetasyonu 140

157 2- RİPERİAN VEJETASYON Çamlı Regülatörü ve HES projesinde riperian vejetasyon, Fol deresinin etkisi ile oluşan alanlarda tespit edilmiştir (Şekil 72). Bu alanlarda; Lythrum salicaria L.,Polygala alpestris Reichb.,Lysimachia dubia Sol., Primula vulgaris Huds. subsp. sibthorpii (Hoffmann.) W.W.Sm.,Asperula involucrata Berger. & Wahlenb.,Veronica manga M.A.Fischer, Alnus glutinosa (L.) Gaertner subsp. barbata (C.A.Meyer) Yalt. ve Tripleurospermum oreades (Boiss.) Rech fil. var. oreades gibi türler tespit edilmiştir. Şekil 72: Çamlı Regülatörü ve HES Riperian Vejetasyonu PROJE ALANININ ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER AÇISINDAN VE MİLLİ PARKLAR AÇISINDAN DEĞERLENDİRMESİ Çamlı Regülatörü ve HES proje sahalarının floristik listeleri değerlendirildiğinde; 3 Mart 1978 de Washington da imzalanan CITES (Nesli tehlikede olan hayvan ve bitki türlerinin uluslararası ticaretine ilişkin sözleşme) gereği koruma altına alınan ve ticareti yasaklanan bitki türlerinin hiçbiri alanda bulunmamaktadır. Ayrıca tarihinde Türkiye nin resmen taraf olarak onayladığı Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşam Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN) gereği koruma altında bulunan bitki türleri proje sahası içerisinde bulunmamaktadır. FLORİSTİK ANALİZ Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde kalan Çamlı Regülatörü ve HES proje sahasında toplanan bitkilerin değerlendirilmesi ve alana yakın yerlerde, benzer ekolojik yapıyı gösteren yerlerde yapılan floristik çalışmalardan faydalanarak oluşturulan floristik listede; Çamlı Regülatörü ve HES proje sahasında; 52 familyaya ait 111 cins, 123 tür ve 6 alttür tespit edilmiştir. Çalışma alanından tespit edilen bitkilerin fitocoğrafik bölgelere dağılımı ise; Iran-Turan 2, Avrupa-Sibirya 30, Akdeniz 3 ve Öksin 16 şeklindedir. 72 tür birden fazla fitocoğrafik bölgeye ait ya da fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler grubundadır. Proje sahasında endemik bir bitki türü tespit edilmiştir. Bu tür; Heracleum platytaenium 141

158 Boiss. dir. Diğer depo alanları ve KET-HB alanlarında; 40 familyaya ait 80 cins, 87 tür, 4 alttür ve 1 varyete tespit edilmiştir. Çalışma alanından tespit edilen bitkilerin fitocoğrafik bölgelere dağılımı ise; Iran-Turan 1, Avrupa-Sibirya 18 ve Öksin 15 şeklindedir. 46 tür birden fazla fitocoğrafik bölgeye ait ya da fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler grubundadır. Yaklaşım tüneli ve denge bacası proje sahasında endemik bir bitki türü tespit edilmiştir. Bu tür, Heracleum platytaenium Boiss. dir. Arazi çalışmaları sırasında proje alanlarında tespiti yapılmış floristik listeler Tablo 56 da verilmiştir. Bunun dışında alınacak önlemler ise Bölüm V de verilmiştir. 142

159 Tablo 56: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Sahası Floristik Listesi Familya Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı Fito.Coğ. Bölge PTERIDOPHYTA Aspleniaceae Asplenium trichomanes L. Esmer sürgünlü şerit eğrelti 143 Habitat Nisbi Bolluk Endemizm ERL (IUCN) L B Y x x LC Athyriaceae Cytopteris fragilis (L.) Bernh. x x LC Aspidiaceae Dryopteris filix-mas (L.) Schott. Solucan eğrelti x x LC Polypodiaceae Polypodium vulgare L. subsp. Benekli eğrelti x x LC vulgare Hypolediaceae Pteridium aquilinum (L.) Kuhn. Kartal eğrelti x x x LC SPERMATOPHYTA GYMNOSPERMAE Pinaceae Picea orientalis (L.) Link Ladin Öksin ele. x x LC ANGIOSPERMAE DICOTYLEDONES Amaranthaceae Amaranthus retroflexus L. Amarant x x LC Araliaceae Hedera helix L. Orman sarmaşığı x x LC Hedera colchica (C.Koch) C. Koch Duvar sarmaşığı x x LC Apiaceae Sanicula europaea L. Deve kulağı Avr.-Sib. ele. x x LC Heracleum paltytaenium Boiss. Kral tacı Avr.-Sib. ele. x x x LC Asteraceae Bellis perennis L. Bellis Avr.-Sib. ele. x x x LC Carlina vulgaris L. Carlina x x LC Centaurea salicifolia Bieb. Yanar döner x x x LC Cirsium hypoleucum L. Su dikeni x x LC Cirsium vulgare (Savi) Ten. Su dikeni x x LC Conyza bonariensis (L.) Cronquist x x LC Crepis alpestris (Jacq.) Tausch x x LC Echinops galaticus Freyn Kirpi başı Öksin ele. x x LC Mycelis muralis (L.) Dum. Avr.-Sib. ele. x x LC Lapsana communis L. subsp. x x LC grandiflora Petasites albus (L.) Gaertner Veba kökü Avr.-Sib. ele. x x x LC Pilosella hoppeana (Schultes) x x LC C.H.&F.W.Schultz. Bip Senecio fluviatilis Wallr. Kanarya otu Avr.-Sib. ele. x x LC Sonchus asper (L.) Hill Eşek marulu x x LC

160 Familya Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı Fito.Coğ. Bölge 144 Habitat Nisbi Bolluk Endemizm ERL (IUCN) L B Y Tanacetum parthenium (L.) Schultz Tekesakalı x x LC Bip. Taraxacum crepidiforme DC. Hindiba x x x LC Taraxacum vulgare Schrank. Hindiba x x LC Tripleurospermum oreades (Boiss.) x x x LC Rech fil. var. oreades Xanthium strumarium L. subsp. Pıtrak x x LC strumarium Betulaceae Alnus glutinosa (L.) Gaertner subsp. Kızıl ağaç Öksin ele. x x x LC barbata (C.A.Meyer) Yalt. Boraginaceae Echium vulgare L. Sığır dili Avr.-Sib. ele. x x LC Myosotis alpestris F.W.Schmidt Unutma beni çiçeği x x LC subsp. alpestris Myosotis arvensis (L.) Hill subsp. Unutma beni çiçeği x x LC arvensis Symphytum longipetiolatum Karakafes otu x x LC Wickens Brassicaceae Alliaria petiolata (Bieb.) Cavare & x LC Grande Cardamine impatiens L. var. Yaban teresi x x LC impatiens Erophila verna (L.) Chevall. subsp. Çırçır otu x x LC verna Thlaspı arvense L. Akça çiçeği x x x LC Campanulaceae Campanula rapunculoides L. Çan çiçeği x x LC Caprifoliaceae Sambucus nigra L. Siyah mürver Avr.-Sib. ele. x x LC Caryophyllaceae Arenaria serpyliifolia L. Kum otu x x x LC Holosteum umbellulatum L. var. Holosteum x x LC umbellulatum Sılene italica(l.) Pers. Nakıl x x LC Sılene vulgaris (Moench) Garcke Nakıl x x LC Chenopodiaceae Chenopodium album L. subsp. Kaz ayağı x x LC album var. album Chenopodium botrys L. Kaz ayağı x x LC Cornaceae Cornus sanquinea L. subsp. australis Kızılcık Akd. ele. x x LC (C.A.Meyer) Jav. Chamberlain Crassulaceae Sedum stoloniferum Gmelin Dam koruğu Öksin ele. x x x LC

161 Familya Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı Fito.Coğ. Bölge Habitat Nisbi Bolluk Endemizm ERL (IUCN) L B Y Dipsacaceae Knautia involucrata Somm. & Lev. Eşek kulağı Avr.-Sib. ele. x x LC Ericaceae Rhododendron ponticum L. subsp. Orman gülü x x LC ponticum var. ponticum Euphorbiaceae Euphorbia stricta L. Sütleğen Avr.-Sib. ele. x x LC Fabaceae Coronilla varia L. subsp. varia Taç otu x x LC Medicago lupulina L. Yonca x x LC Melilotus officinalis (L.) Desr. Kokulu yonca x x LC Psoralea acaulis Stev. Öksin ele. x x x LC Robinia pseudo-acacia L. Yalancı akasya x x LC Trifolium aureum Poll. Üçgül Avr.-Sib. ele. x x LC Trifolium pratense L. var. pratense Üçgül x x LC Vicia cracca L. subsp. cracca Fiğ x x x LC Fagaceae Castanea sativa Miller Kestane x x LC Fagus orientalis Lipsky Kayın x x LC Geraniaceae Erodium moschatum (L.) L Herit. Turna gagası x x LC Hypericaceae Hypericum androsaeum L. Binbir delik otu x x LC Lamiaceae Mentha longifolia (L.) Hudson Nane Öksin ele. x x LC subsp. longifolia Origanum vulgare L. subsp. gracile Mercan köşk Ir.-Tur. ele. x x LC (C.Koch) Ietswaart Prunella vulgaris L. Erik otu Avr.-Sib. ele. x x LC Salvia glutinosa L. Ada çayı Avr.-Sib. ele. x x x x LC Salvia verticillata L. Ada çayı x x LC Stachys macrantha (C.Koch) Stearn. Karabaş Öksin ele. x x x LC Teucrium chamaedrys L. Kısa mahmut x x LC Lythraceae Lythrum salicaria L. Kırmızı hevhulma Avr.-Sib. ele. x x x LC Moraceae Ficus carica L. subsp. carica İncir x x LC Onagraceae Epilobium angustifolium L. Yakı otu x x LC Oxalidaceae Oxalis acetocella L. Ekşi yonca x x x LC Papaveraceae Chelidonium majus L. Avr.-Sib. ele. x x LC Papaver dubium L. Gelincik x x LC Phytolacaceae Phytolaca americana L. Amerikan şekerci boyası x x x x LC 145

162 146 Familya Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı Fito.Coğ. Bölge Habitat Nisbi Bolluk Endemizm ERL (IUCN) L B Y Plantaginaceae Plantago lanceolata L. Sinir otu x x LC Polygalaceae Polygala alpestris Reichb. Keten x x LC Polygonaceae Rumex tuberosus L. subsp. Labada Ir.-Tur. ele. x x LC horizontalis (Koch) Rech.fil. Primulaceae Lysimachia dubia Sol. Akd. ele. x x x LC Primula vulgaris Huds. subsp. Çuha çiçeği Öksin ele. x x LC sibthorpii (Hoffmann.) W.W.Sm. Ranunculaceae Clematis vitalba L. Ak asma x x LC Ranunculus constantinopolitanus Düğün çiçeği x x x LC (DC.) d Urv. Rosaceae Fragaria vesca L. Çilek x x LC Rosa montana Chaix subsp. Gül x x LC woronowii (Lonacz.) Ö.Nilsson Rubus saxatilis L. Böğürtlen x x x LC Rubiaceae Asperula involucrata Berger. & Asperula Öksin ele. x x x x LC Wahlenb. Galium aparine L. Yoğurt otu x x LC Galium verum L. subsp. verum Yoğurt otu x x x LC Salicaceae Salix caprea L. Söğüt Avr.-Sib. ele. x x LC Saxifrgaceae Saxifraga cymbalaria L. var. Taşkıran otu x x LC cymbalaria Scrophulariaceae Linaria genistifolia (L.) Miller subsp. Nevruz Avr.-Sib. ele. x x LC genistifolia Scrophularia chrysantha Jaub. et Sıraca otu Öksin ele. x x LC Spach Verbascum gnaphalodes Bieb. Sin. Sığır kuyruğu Öksin ele. x x LC Veronica filiformis J.E.Smith Yavşan otu Öksin ele. x x LC Veronica manga M.A.Fischer Yavşan otu Öksin ele. x x LC Solanaceae Solanum nigrum L. subsp. nigrum Köpek memesi x x LC Urticaceae Urtica dioica L. Isırgan Avr.-Sib. ele. x x LC Verbenaceae Verbena officinalis L. Mine çiçeği x x LC Violaceae Viola arvensis Murray Menekşe x x LC MONOCOTYLEDONES Cyperaceae Carex pendula L. Ekşi çimen Avr.-Sib. ele. x x LC Iridaceae Crocus vallicola Herbert Çiğdem Öksin ele. x LC Juncaceae Juncus effusus L. Gevşek hasır otu x x LC

163 Familya Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı Fito.Coğ. Bölge Habitat Nisbi Bolluk Endemizm ERL (IUCN) L B Y Luzula forsteri (Sm.) DC. Luzul Avr.-Sib. ele. x x LC Liliaceae Colchicum speciosum Steven Acı çiğdem Öksin ele. x x x LC Smilax excelsa L. Solucan otu Akd. ele. x x LC Poaceae Agrostis stolonifera L. Ayrık çimi Avr.-Sib. ele. x x LC Alopecurus arundinaceus Poiret Tilki kuyruğu Avr.-Sib. ele. x x x LC Bromus hordeaceus L. subsp. Brom x x x LC hordeaceus Bromus japonicus Thunb. subsp. Brom x x LC japonicus Bromus sterilis L. Brom x x LC Calamagrostis arundinacea (L.) Roth Avr.-Sib. ele. x x LC Dactylis glomerata L. subsp. Domuz ayrığı x x LC glomerata Elymus panormitanus (Parl.) Elym x x LC Tzvelev Festuca pratensis Hudson Fetük x x LC Glyceria arundinacea Kunth Gliserya Avr.-Sib. ele. x x LC Koeleria cristata (L.) Pers. x x LC Milium schmidtianum C.Koch Öksin ele. x x LC Phleum alpinum L. Avr.-Sib. ele. x x LC Phleum pratense L. Avr.-Sib. ele. x x x LC Poa annua L. Orman salkım otu x x LC Poa pratensis L. Orman salkım otu x x LC 147

164 Tablo 57: Depo Sahaları Floristik Listesi FAMİLYA Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı FİTO.COĞ. BÖLGE PTERIDOPHYTA Aspleniaceae Asplenium trichomanes L. Esmer sürgünlü şerit eğrelti Aspidiaceae Dryopteris filix-mas (L.) Hypolediaceae Schott. Pteridium aquilinum (L.) Kuhn. 148 HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZM ERL (IUCN) L B Y x x LC Solucan eğrelti x x LC Kartal eğrelti x x x LC SPERMATOPHYTA GYMNOSPERMAE Pinaceae Picea orientalis (L.) Link Ladin Öksin ele. x x LC ANGIOSPERMAE DICOTYLEDONES Araliaceae Hedera helix L. Orman sarmaşığı x x LC Hedera colchica (C.Koch) Duvar sarmaşığı x x LC C. Koch Apiaceae Sanicula europaea L. Deve kulağı Avr.-Sib. ele. x x LC Heracleum paltytaenium Kral tacı Avr.-Sib. ele. x x x LC Boiss. Asteraceae Bellis perennis L. Bellis Avr.-Sib. ele. x x x LC Cirsium vulgare (Savi) Su dikeni x x LC Ten. Crepis alpestris (Jacq.) x x LC Tausch Lapsana communis L. x x LC subsp. grandiflora Petasites albus (L.) Veba kökü Avr.-Sib. ele. x x x LC Gaertner Pilosella hoppeana (Schultes C. H.&F.W. Schultz. Bip x x LC Sonchus asper (L.) Hill Eşek marulu x x LC Tanacetum parthenium (L.) Tekesakalı x x LC Schultz Bip. Taraxacum vulgare Schrank. Hindiba x x LC

165 FAMİLYA Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı FİTO.COĞ. BÖLGE Tripleurospermum oreades (Boiss.) Rech fil. var. oreades 149 HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZM ERL (IUCN) L B Y x x x LC Balsaminaceae Impatiens noli-tangere L. Dokunma bana Avr.-Sib. ele. x x LC Betulaceae Alnus glutinosa (L.) Gaertner subsp. barbata (C.A.Meyer) Yalt. Kızıl ağaç Öksin ele. x x x LC Boraginaceae Myosotis alpestris F.W.Schmidt subsp. alpestris Unutma beni çiçeği x x LC Myosotis arvensis (L.) Hill Unutma beni çiçeği x x LC subsp. arvensis Symphytum Karakafes otu x x LC longipetiolatum Wickens Brassicaceae Alliaria petiolata (Bieb.) x LC Cavare & Grande Cardamine impatiens L. Yaban teresi x x LC var. impatiens Erophila verna (L.) Çırçır otu x x LC Chevall. subsp. verna Thlaspı arvense L. Akça çiçeği x x x LC Caprifoliaceae Sambucus nigra L. Siyah mürver Avr.-Sib. ele. x x LC Caryophyllaceae Arenaria serpyliifolia L. Kum otu x x x LC Cornaceae Coryllaceae Crassulaceae Ericaceae Holosteum umbellulatum Holosteum x x LC L. var. umbellulatum Sılene italica(l.) Pers. Nakıl x x LC Sılene vulgaris (Moench) Garcke Nakıl x x LC Cornus sanquinea L. subsp. Kızılcık Akd. ele. x x LC australis (C.A.Meyer) Jav. Chamberlain Corylus avellana L. var. pontica (C.Koch) Winker Sedum stoloniferum Gmelin Rhododendron ponticum L. subsp. ponticum var. Fındık Öksin ele. x x LC Dam koruğu Öksin ele. x x x LC Orman gülü x x LC

166 FAMİLYA Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı FİTO.COĞ. BÖLGE ponticum Rhododendron luteum Sweet 150 HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZM ERL (IUCN) L B Y Sarı orman gülü x x LC Euphorbiaceae Euphorbia stricta L. Sütleğen Avr.-Sib. ele. x x LC Fabaceae Coronilla varia L. subsp. Taç otu x x LC varia Melilotus officinalis (L.) Kokulu yonca x x LC Desr. Psoralea acaulis Stev. Öksin ele. x x x LC Trifolium aureum Poll. Üçgül Avr.-Sib. ele. x x LC Trifolium pratense L. var. Üçgül x x LC pratense Vicia cracca L. subsp. Fiğ x x x LC cracca Fagaceae Castanea sativa Miller Kestane x x LC Fagus orientalis Lipsky Kayın x x LC Quercus petraea Meşe x x LC (Mattuschka) Liebl. Geraniaceae Erodium moschatum (L.) Turna gagası x x LC L Herit. Hypericaceae Hypericum androsaeum L. Binbir delik otu x x LC Lamiaceae Mentha longifolia (L.) Nane Öksin ele. x x LC Hudson subsp. longifolia Prunella vulgaris L. Erik otu Avr.-Sib. ele. x x LC Salvia forskahlei L. Ada çayı Öksin ele. x x x LC Onagraceae Epilobium angustifolium Yakı otu x x LC L. Plantaginaceae Plantago lanceolata L. Sinir otu x x LC Polygalaceae Polygala alpestris Reichb. Keten x x LC Polgonaceae Rumex tuberosus L. subsp. Labada Ir.-Tur. ele. x x LC horizontalis (Koch) Rech.fil. Primulaceae Primula vulgaris Huds. Çuha çiçeği Öksin ele. x x LC subsp. sibthorpii (Hoffmann.) W.W.Sm. Ranunculaceae Clematis vitalba L. Ak asma x x LC

167 Rosaceae FAMİLYA Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı FİTO.COĞ. BÖLGE Ranunculus constantinopolitanus (DC.) d Urv. Alchemilla barbatiflora Juz. 151 HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZM ERL (IUCN) L B Y Düğün çiçeği x x x LC Arslan pençesi Öksin ele. x x LC Rubus saxatilis L. Böğürtlen x x x LC Rubiaceae Asperula involucrata Asperula Öksin ele. x x x x LC Berger. & Wahlenb. Galium verum L. subsp. Yoğurt otu x x x LC verum Salicaceae Salix caprea L. Söğüt Avr.-Sib. ele. x x LC Scrophulariaceae Rhinanthus angustifolius C.C.Gmelin subsp. grandifolius (Wallr.) D.A.Webb x x LC Verbascum gnaphalodes Sığır kuyruğu Öksin ele. x x LC Bieb. Sin. Veronica filiformis Yavşan otu Öksin ele. x x LC J.E.Smith Veronica manga Yavşan otu Öksin ele. x x LC M.A.Fischer Urticaceae Urtica dioica L. Isırgan Avr.-Sib. ele. x x LC Violaceae Viola arvensis Murray Menekşe x x LC MONOCOTYLEDONES Cyperaceae Carex pendula L. Ekşi çimen Avr.-Sib. ele. x x LC Juncaceae Juncus effusus L. Gevşek hasır otu x x LC Luzula forsteri (Sm.) DC. Luzul Avr.-Sib. ele. x x LC Liliaceae Colchicum speciosum Acı çiğdem Öksin ele. x x x LC Steven Polygonatum multiflorum x x x LC (L.) All. Orchidaceae Orchis morio L. subsp. Orkide x x LC morio Poaceae Agrostis stolonifera L. Ayrık çimi Avr.-Sib. ele. x x LC Alopecurus arundinaceus Tilki kuyruğu Avr.-Sib. ele. x x x LC Poiret Bromus hordeaceus L. Brom x x x LC

168 FAMİLYA Türün Bilimsel Adı Türkçe Adı FİTO.COĞ. BÖLGE subsp. hordeaceus Calamagrostis arundinacea (L.) Roth Elymus panormitanus (Parl.) Tzvelev HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZM ERL (IUCN) L B Y Avr.-Sib. ele. x x LC Elym x x LC Festuca pratensis Hudson Fetük x x LC Glyceria arundinacea Gliserya Avr.-Sib. ele. x x LC Kunth Koeleria cristata (L.) Pers. x x LC Milium schmidtianum Öksin ele. x x LC C.Koch Phleum pratense L. Avr.-Sib. ele. x x x LC 152

169 Lapsana communis subsp. grandiflora Symphytum longipetiolatum Myosotis alpestris subsp. alpestris Sonchus asper Cirsium hypoleucum Tanacetum parthenium Senecio fluviatilis Saxifraga cymbalaria var. cymbalaria 153

170 Heracleum platytaenium Fragaria vesca Polygala alpestris Echium vulgare Psoralea acaulis Trifolium pratense var. pratense Orchis morio subsp.morio Polygonatum multiflorum 154

171 Rhinanthus angustifolius subsp. grandifolius Sedum stoloniferum Primula vulgaris subsp. sibthorpii Rhododendron ponticum 155

172 FAUNA Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde kalan Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tesis edilmesi planlanan yapıların yer alacağı kesimleri kapsayan proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede yaşamakta olan hayvan türlerini belirleyebilmek, ayrıca gerçekleştirilmesi planlanan faaliyetle ilgili olarak ekolojik bir değerlendirme yapabilmek amacıyla çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen çalışmalar ile, doğal alanlarda daimi olarak veya geçici sürelerle yaşamakta olan karasal fauna bileşenleri; bu kesimlerdeki konumları ve statüleri; bu bileşenler tarafından kullanılmakta olan habitatları; gerçekleştirilmesi planlanan faaliyetin lokal karasal fauna üzerine olası etkileri ve alınması gereken önlemleri belirlenmiştir. Proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede gerçekleştirilen saha gözlemleri ve habitat incelemeleri 2012 yılı içerisinde Zoolog Prof. Dr. Levent TURAN tarafından gerçekleştirilmiştir. Arazi çalışmaları, geçmiş dönemlerde, farklı projeler kapsamında gerçekleştirilmiş olan saha çalışmalarında toplanmış olan veriler ile desteklenmiştir. Ayrıca tüm bu çalışmaları destekleyici olması açısından bazı yöre sakinleri ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiş ve literatür kontrolleri de yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki kesimlerde yaşadığı belirlenen yabanıl fauna bileşenleri; bu türlerin bölgedeki statüleri ile ulusal ve uluslararası koruma statülerini gösteren envanter tabloları oluşturulmuştur. Bu amaçla IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi Bern Sözleşmesi nin fauna için hazırlanmış olan ek listeleri; kuş ve memeli hayvan türleri için Milli Parklar Av ve Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu (MAK) tarafından hazırlanmış ve güncellenmiş koruma listelerinden yararlanılmıştır. Proje sahası kuş türleriyle ilgili olarak yapılan değerlendirmelerde Kiziroğlu tarafından hazırlanmış Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi (Species List in Red Data Book=R.D.B) den de yararlanılmıştır. PROJE ALANI FAUNA LİSTESİ Fauna ile ilgili olarak gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında karasal omurgalı faunası sınıflarını meydana getiren İkiyaşamlılar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeli Hayvanlar sınıflarıyla ilgili gözlem, inceleme ve değerlendirmeler yapılmıştır. A- İKİYAŞAMLILAR (AMPHIBIA) Proje alanı sınırları içerisinde; ayrıca proje alanına bitişik tüm habitat tiplerinde gerçekleştirilmiş çalışmalar sonucunda yörede 4 Amfibi türünün yaşamakta olduğu belirlenmiştir. Alanda, sulak ve nemli habitatların söz konusu olmasına karşılık yaşadığı belirlenen İkiyaşamlı türü sayısı fazla değildir. Bunun en önemli nedeni Türkiye sınırları içerisinde bugüne kadar kaydedilmiş olan İkiyaşamlı türleri sayısının da çok fazla olmamasıdır. Bunun yanında yörede sulak alan olarak nispeten hızlı akan bir akarsu ve yan kolların mevcudiyeti; bölge genelinde baskın olan yoğun bitki örtüsü yanında göl, gölet veya gölcük gibi amfibiler tarafından öncelikle tercih edilen durgun su ortamlarının fazlaca bulunmaması ve proje alanının da sınırlı büyüklükte olmasıdır. Amfibi Türlerinin Koruma Statüleri Yörede yaşadığı belirlenmiş olan Amfibi türlerinin koruma statüleri ile ilgili olarak yapılan değerlendirme kapsamında, Bern Sözleşmesi kriterleri baz alınarak yapılan incelemeye göre envanter listesinde yer alan türler ve Ek-II ye giren Gece Kurbağası 156

173 dışında kalan amfibi türlerinin tamamının Bern Listesi Ek-III de, yani Koruma Altındaki Türler Listesi nde yer aldıkları belirlenmiştir. IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre yapılan değerlendirme sonucunda yörede yaşadığı belirlenmiş olan Amfibi türleri arasında yer alan Kafkas Semenderi nin VU, yani Hassas, Zarar Görebilir kategorisinde yer aldığı, kalan 3 Amfibi türünün ise LC yani En Düşük Derecede Tehdit Altında kategorisinde yer aldıkları belirlenmiştir. Diğer taraftan; Ulusal Koruma Listesi olan Merkez Av Komisyonu Listeleri nde İkiyaşamlı türleriyle ilgili herhangi bir değerlendirme bulunmamaktadır. B- SÜRÜNGEN TÜRLERİ (REPTİLİA) Proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede gerçekleştirilmiş olan saha gözlemleri ile yörede yaşayan sürüngen türleri ve çeşitli özellikleri araştırılmıştır. Bunun dışında; literatürde verilen kayıtlar esas alınarak yöre sakinleriyle yüz yüze görüşmeler ile bazı türlerin yöredeki mevcudiyetleri değerlendirilmiştir. Gözlem, inceleme ve değerlendirmeler sonucunda proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevredeki habitatlarda 9 sürüngen türünün yaşadığı belirlenmiştir. Sürüngen Türlerinin Koruma Statüleri Proje alanındaki habitatlarda ve yakın çevrede yaşadığı belirlenen sürüngen türlerinin ulusal ve uluslararası koruma statüleri de belirlenerek sonuçları Tablo-59 da verilmiştir. - Bern Sözleşmesine göre; Bern Sözleşmesi ek listeleri temel alınarak yapılan değerlendirmeye göre yörede kaydedilmiş olan sürüngenler arasından; 2 tür Ek-II de, yani Mutlak Koruma Altındaki Türler listesinde yer alırken geriye kalan 7 Sürüngen türü ise Ek-III te, yani Koruma Altındaki Türler listesinde yer almaktadır. - Avrupa Kırmızı Listesine göre; Avrupa Kırmızı Listesi nin güncellenmiş listelerine göre yapılan değerlendirmede alanda ve yakın çevrede kaydedilmiş olan Sürüngen türleri arasında yer alan Derjugin Kertenkelesi nin NT yani Tehlikeye Yakın kategorisinde yer aldığı, geriye kalan sekiz Sürüngen türünün ise LC, yani En Düşük Derecede Tehdit Altında kategorisinde bulundukları belirlenmiştir. - Merkez Av Komisyonu Kararlarına göre; Merkez Av Komisyonu tarafından dönemi için güncellenmiş olan koruma listelerine göre, yörede yaşamakta olduğu belirlenen sürüngen türlerinin tamamının Ek-I de, yani Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınmış Olan Yaban Hayvanları listesinde yer aldıkları belirlenmiştir. - Endemizm Durumu; Proje sahası içerisinde ve komşu kesimlerde yaşadığı belirlenen sürüngen türleri arasında herhangi bir endemik tür bulunmamaktadır. 157

174 C- KUŞ TÜRLERİ (AVES) Proje alanı ve yakın çevresinde tüm yıl boyunca bulunanlar yanında geçici süreler için bu kesimleri ziyaret eden kuş türlerinin hangileri olduğunun belirlenebilmesi; ayrıca bu türlerin habitat olarak kullandıkları kesimler, türlerin alanda bulunuş nedenleri ve bu türlerin sahip oldukları koruma statülerinin belirlenebilmesi amacıyla, alanda ornitolojik gözlem ve değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Proje alanı ile yakın çevresinde var olan kuş türleri, koruma statüleri ve proje ile ilgili durumlarını belirlemek amacıyla yapılan çalışmalar ve değerlendirmeler sonucunda 48 kuş türü tespit edilmiştir. Kuş Türlerinin Koruma Statüleri Yörede tespit edilmiş olan kuş türlerinin ulusal ve uluslararası koruma statülerini ortaya koyabilmek amacıyla gerçekleştirilen değerlendirme sonuçları aşağıda verilmiştir. - Bern Sözleşmesi ne göre; Yörede yaşadığı belirlenmiş olan kuş türleri arasından 30 tür Bern Listesi Ek-II de, yani Mutlak Koruma Altındaki Türler listesinde yer alırken, 14 kuş türü Ek-III te yani Koruma Altındaki Türler listesinde bulunmaktadır. Kalan 4 kuş türü ise listelerde yer almamaktadır. - Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre; Avrupa Kırmızı Listesi ne göre yapılan değerlendirme sonucunda proje alanı ve yakın çevresinde kaydedilmiş olan kuş türlerinin tamamının LC kategorisinde yer aldıkları belirlenmiştir. - Merkez Av Komisyonu Kararlarına göre; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu (MAK) dönemi koruma listeleri baz alınarak yapılan değerlendirme sonuçlarına göre proje alanında yıl boyunca bulunan veya geçici süreler için yaşadığı belirlenmiş olan kuş türleri arasından; 32 kuş türünün Ek-I e, yani Orman ve Su İşleri Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları listesine girdiği, 11 kuş türünün Ek-II ye, yani Merkez Av Komisyonu Tarafından Koruma Altına Alınan Av Hayvanları Listesi girdiği, 5 kuş türünün ise Ek-III e, yani, Belli Edilen Sürelerde Avlanmasına İzin Verilen Av Hayvanları Listesi ne girdiği belirlenmiştir. - Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi ne göre; Türkiye de bugüne kadar kaydedilmiş olan kuş türleri için hazırlanmış olan Kırmızı Listesi (R.D.B For Turkish Bird Species) kriterleri esas alınarak yapılan değerlendirme sonucuna göre, proje alanında ve proje alanına yakın kesimlerde yaşadığı belirlenen kuş türleri arasından; A.1.2 kategorisine giren 3 kuş türü, A. 2 kategorisine giren 10 kuş türü, A. 3 kategorisine giren 15 kuş türü, A.3.1 kategorisine giren 10 kuş türü, 158

175 A. 4 A. 5 kategorisine giren 2 kuş türü, kategorisine giren 8 kuş türünün bulunduğu belirlenmiştir. - Endemizm Durumu; Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede yaşadığı belirlenmiş olan kuş türleri ile ilgili olarak yapılan değerlendirme sonuçlarına göre söz konusu kuş türleri arasında hiçbir endemik kuş türü yer almamaktadır. D- MEMELİ HAYVAN TÜRLERİ (MAMMALİA) Proje alanı içerisinde ve komşu alanlarda gerçekleştirmiş olan faunistik çalışmalarda Memeli Hayvanlar sınıfına, yani Böcekçiller, Yarasalar, Tavşanlar, Kemiriciler, Yırtıcılar ve Toynaklılar gruplarına ait olan yabanıl formlar, bu formların proje sahası ile ilişkileri ve faaliyetle etkileşimleri değerlendirilmiştir. Gerçekleştirilmiş olan saha gözlemleri, incelemeler ve değerlendirmeler sonucuna göre projeyle ilgili kesimlerde 10 memeli hayvan türünün yaşamakta olduğu belirlenmiştir. Memeli Hayvan Türlerinin Koruma Statüleri Proje kapsamında yer alan çeşitli tipteki faaliyetlerin gerçekleşeceği kesimlerde; ayrıca bu alanlara yakın kesimlerde kaydedilmiş olan memeli hayvan türlerinin ulusal ve uluslararası koruma statülerini ortaya koyabilmek amacıyla değerlendirmeler yapılmış ve sonuçları aşağıda verilmiştir. -Bern Sözleşmesine göre; Yörede yaşadığı belirlenmiş olan memeli hayvan türlerinden 2 tanesinin, Bern Listesi Ek-II ye girdiği; bunun yanında 5 memeli hayvan türünün de Ek-III de yer aldıkları belirlenmiştir. Geriye kalan 3 memeli hayvan türü ise Bern Sözleşmesi Ek Listelerinde yer almamaktadır. -Avrupa Kırmızı Listesine göre; Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre yapılan değerlendirmede proje alanı ve yakın çevresinde doğal olarak bulundukları belirlenen Memeli Hayvan türlerinin tamamı ise LC (=Least Concern), yani En Düşük Derecede Tehdit Altında kategorisinde yer almaktadırlar. -Merkez Av Komisyonu Kararlarına göre; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu tarafından dönemi için güncellenmiş olan koruma listelerine göre yapılan değerlendirme sonucunda, 2 memeli hayvan türünün Ek-I e, yani Orman ve Su İşleri Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları Listesi ne girdiği, 1 memeli hayvan türünün Ek-II ye, yani MAK Tarafından Koruma Altına Alınmış Av Hayvanları listesine girmekte olduğu, 3 memeli hayvan türünün Ek-III e, yani Avlanma Dönemi İçin Belli Edilen Dönemlerde Avlanmasına İzin Verilen Türler listesinde bulunduğu ve kalan 4 memeli hayvan türünün ise listelerde yer almadığı belirlenmiştir. 159

176 Tablo 58: Çamlı Regülatörü ve HES Projesi İkiyaşamlı Türleri ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN SÖZL. END KAYIT ŞEKLİ URODELA KUYRUKLU KURBAĞALAR SALAMANDRIDAE SEMENDERLER Mertensielle caucasica Kafkas semenderi VU Ek-III -- L ANURA KUYRUKSUZ İKİYAŞAMLILAR BUFONIDAE KARAKURBAĞALARI Pseudepidalea viridis Gece Kurbağası LC Ek-II -- G Bufo b. Bufo Karakurbağası, Siğilli kurbağa LC Ek-III -- G RANIDAE OVA VE SU KURBAĞALARI Pelophylax ridibundus Ova/Su kurbağası LC Ek-III -- G 160

177 Tablo 59: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Sürüngen Türleri ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN MAK END KAYIT ŞEKLİ SQUAMATA YILANLAR VE KERTENKELELER LACERTIDAE GERÇEK KERTENKELELER Darevskia rudis Kaya Kertenkelesi LC Ek-III Ek-I -- G Darevskia derjugini Derjugin kertenkelesi NT Ek-III Ek-I -- G Lacerta trilineata İri Yeşil kertenkele LC Ek-II Ek-I -- G Darevskia armeniaca Trabzon kertenkelesi LC Ek-III Ek-I -- G ANGUIDAE YILANIMSI KERTENKELELER Anguis fragilis Yılanımsı kertenkele LC Ek-III Ek-I -- G TYPHLOPHIDAE KÖR YILANLAR Typhlops vermicularis Kör Yılan LC Ek-III Ek-I -- G COLUBRIDAE YILANLAR Dolichopis schmidti Kırmızı Yılan LC Ek-III Ek-I -- G Zamenis hohenackeri Kafkas Yılanı LC Ek-III Ek-I -- G Natrix t. tesellata Su yılanı LC Ek-II Ek-I -- G 161

178 Tablo 60: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı Kuş Türleri ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI 162 YAKIN ÇEVRE BERN ERL STATÜ MAK CICONIIFORMES LEYLEKSİLER ARDEIDAE BALIKÇILLAR Ardea cinerea Gri balıkçıl Ek-III LC Y Ek-II A.3.1 G Egretta garzetta Küçük akbalıkçıl Ek-II LC G, Y Ek-II A.3.1 G ACCIPITRIFORMES YIRTICI KUŞLAR ACCIPITRIDAE ATMACA- KARTALLAR Accipiter nisus Atmaca Ek-II LC Y, KZ Ek-II A.3 G Buteo rufinus Kızıl şahin Ek-II LC Y Ek-II A.2 G FALCONIFORMES DOĞANLAR FALCONIDAE DOĞANGİLLER Falco tinnunculus Kerkenez Ek-II LC Y Ek-I A.2 G SCOLOPACIDAE ÇULLUKGİLLER Actitis hypoleucos Akkarın Yeşilbacak Ek-II LC T, KZ Ek-I A.3 G LARIDAE MARTIGİLLER Larus cachinnans Sarı Ayaklı Martı EK-III LC Y EK-II A.4 G COLUMBIFORMES GÜVERCİNLER COLUMBIDAE GÜVERCİNGİLLER Columba livia Kaya güvercini Ek-III LC Y EK-III A.5 G STRIGIFORMES GECE YIRTICILARI STRIGIDAE BAYKUŞGİLLER Athena noctua Kukumav Ek-II LC Y Ek-I A.2 G APODIFORMES SAĞANLAR APODIDAE EBABİLGİLLER Apus apus Ebabil, Kara sağan Ek-III LC G, T Ek-I A.3.1 G CORACIIFORMES KUZGUNKUŞLARI MEROPIDAE ARIKUŞUGİLLER Merops apiaster Arıkuşu Ek-II LC G Ek-I A.3.1 G UPUPIDAE ÇAVUŞKUŞUGİLLER Upupa epops İbibik, çavuşkuşu Ek-II LC G Ek-I A.2 G PICIFORMES AĞAÇKAKANLAR PICIDAE AĞAÇKAKANGİLLER Dendrocopus medius Albaş ağaçkakan Ek-II LC Y Ek-I A.2 G PASSERIFORMES ÖTÜCÜ KUŞLAR ALAUDIDAE TARLA KUŞLARI Galerida cristata Tepeli toygar Ek-III LC Y Ek-II A.3 G R.D.B (2008) KAYIT ŞEKLİ

179 BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI 163 YAKIN ÇEVRE BERN ERL STATÜ MAK HIRUNDINIDAE KIRLANGIÇGİLLER Hirundo rustica İs kırlangıcı Ek-II LC G, T Ek-I A.5 G Hirundo rupestris Kaya Kırlangıcı Ek-II LC G Ek-I A.5 MOTACILLIDAE KUYRUKSALLAYANLAR Motacilla flava Sarı kuyruksallayan Ek-II LC G Ek-I A.3.1 G Motacilla alba Ak kuyruksallayan Ek-II LC Y Ek-I A.3.1 G Motacilla cinerea Dağ Kuyruksallayanı Ek-II LC Y Ek-I A.2 G CINCLIDAE SU KARATAVUKLARI Cinclus cinclus Derekuşu Ek-II LC Y Ek-I A.1.2 G TROGLODYTIDAE ÇİT KUŞLARI Troglodytes troglodytes Çit Kuşu Ek-II LC Y Ek-I A.1.2 G TURDIDAE ARDIÇKUŞUGİLLER Erythropygia galactotes Kızıl çalıbülbülü Ek-II LC G Ek-I A.3 G Erithacus rubecula Kızılgerdan Ek-II LC Y Ek-I A.3 G Luscinia. megarhynchos Bülbül Ek-II LC G Ek-I A.3 G Phoenicurus phoenicurus Bahçe kızılkuyruğu Ek-II LC Y Ek-II A.3 G Turdus merula Karatavuk Ek-III LC Y Ek-III A.3 G Turdus philomelos Şarkıcı Ardıç Ek-III LC Y Ek-II A.2 G SYLVIDAE ÖTLEĞENGİLLER Cettia cetti Setti bülbülü Ek-II LC Y Ek-I A.2 G Sylvia melanocephala Karabaş küçük ötleğen Ek-II LC Y Ek-I A.3 G Phylloscopus collybita Cif caf Ek-II LC Y Ek-I A.3.1 G MUSCICAPIDAE SİNEKKAPANGİLLER Muscicapa striata Gri sinekkapan Ek-II LC G Ek-I A.3 G Ficedula parva Cüce sinekkapan Ek-II LC T Ek-I A.2 G PARIDAE BAŞTANKARALAR Parus major Büyük baştankara Ek-II LC Y Ek-I A.3.1 G Parus ater Çam Baştankarası Ek-II LC Y Ek-I A.3 G LANIIDAE ÇEKİRGE KUŞLARI Lanius collurio Çekirgekuşu Ek-III LC G Ek-I A.3 G Lanius minor Karaalınlı Çekirgekuşu Ek-III LC G Ek-I A.3 G Lanius excubitor Büyük Çekirgekuşu Ek-III LC G Ek-I A.1.2 G CORVIDAE KARGAGİLLER Garrulus glandarius Kestane kargası LC Y EK-III A.3.1 G Corvus corone Leş kargası Ek-III LC Y EK-III A.5 G Corvus frugilegus Ekin kargası LC Y, KZ EK-III A.5 G R.D.B (2008) KAYIT ŞEKLİ

180 BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE BERN ERL STATÜ MAK Corvus corax Kuzgun Ek-III LC Y Ek-II A.5 G PASSERIDAE SERÇEGİLLER Passer domesticus Ev serçesi LC Y Ek-III A.5 G Passer montanus Dağ serçesi LC Y Ek-II A.5 G FRINGILLIDAE İSPİNOZGİLLER Fringilla coelebs İspinoz Ek-III LC Y Ek-II A.4 G Carduelis chloris Florya Ek-II LC Y Ek-I A.3 G Carduelis carduelis Saka Ek-II LC Y Ek-I A.3.1 G Carduelis cannabina Keten Kuşu Ek-II LC Y, KZ Ek-I A.3 G EMBERIZIDAE KİRAZKUŞUGİLLER Emberiza hortulana Kirazkuşu Ek-III LC G Ek-II A.2 G R.D.B (2008) KAYIT ŞEKLİ Türkiye Kuşları İçin 2008 Kırmızı Liste (RDB) Kategorileri A.1.2= Bu kuş türlerinin nüfusları Türkiye genelinde çok azalmıştır. İzlendikleri bölgelerde 1 birey-10 çift (=1-20 birey) ile temsil edilirler. A.2= Bu kuş türlerinin sayıları, gözlendikleri bölgelerde çift (22-50 birey)arasında değişmektedir. A.3= Bu kuş türlerinin Türkiye genelindeki nüfusları, gözlendikleri bölgelerde genel olarak çift ( birey) arasında değişmektedir. A.3.1=Bu kuş türlerinin populasyonlarında, gözlendikleri bölgelerde azalma söz konusudur. Bu türlerin nüfusu da çift ( birey) arasında değişmektedir. A.4= Bu türlerin IUCN ve ATS ölçütlerine göre yoğunlukları, gözlendikleri bölgelerde henüz tükenme tehdidi altına girmemiş olmakla birlikte, populasyonlarında lokal bir azalma söz konusudur. Ayrıca bu eğilimin sürmesi durumunda zamanla tükenme tehdidi altına girmeye adaydırlar. Bu türlerin populasyonları gözlendikleri bölgelerde çift (= birey), arasında değişmektedir. A.5= Bu kuş türlerinin gözlenen populasyonlarında henüz bir azalma veya tükenme tehdidi gibi bir durum söz konusu değildir. A.6= Bu kategori yeterince araştırılmamış ve haklarında sağlıklı veri olmayan türleri içerir. Sadece rastlantısal türler= RT olarak bir veya en fazla iki gözleme dayandıkları için, şu an güvenilir bir değerlendirme şansı yoktur ve araştırılmaları gerekmektedir. 164

181 Tablo 61: Çamlı Regülatörü ve HES Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Belirlenen Memeli Hayvan (Mammalia)Türleri ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN MAK END. KAYIT ŞEKLİ INSECTIVORA BÖCEKÇİLLER SORICIDAE SİVRİFARELER Crocidura suaveolens Bahçe sivrifaresi LC Ek-III L Sorex araneus Orman Sivrifaresi LC Ek-III G MICROCHIROPTERA BÖCEKÇİL YARASALAR RHINOLOPHIDAE NALBURUNLUYARASALAR Rhinolophus ferrumequinum Nalburunlu Büyükyarasa LC Ek-II Ek-I -- L,A VESPERTILIONIDAE DÜZBURUNLU YARASALAR Pipistrellus pipistrellus Cüce Yarasa LC Ek-III L,A RODENTIA KEMİRİCİLER SCIURIDAE SİNCAPGİLLER Sciurus anomalus Anadolu Sincabı LC Ek-II Ek-I -- G, A, L MURIDAE FARELER VE SIÇANLAR Apodemus flavicollis Sarıboyunlu Ormanfaresi LC G CARNIVORA ETÇİLLER, YIRTICILAR CANIDAE KÖPEKGİLLER Vulpes vulpes Kızıl tilki LC -- Ek-III -- G, A 165

182 BİLİMSEL TANIM TÜRKÇE TANIM REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN MAK END. KAYIT ŞEKLİ MUSTELIDAE SANSARGİLLER Martes foina Kayasansarı LC Ek-III Ek-III -- L, A Meles meles Porsuk LC Ek-III EK-II -- L, A ARTIODACTYLA ÇİFT TIRNAKLILAR SUIDAE ESKİ DÜNYA DOMUZLARI Sus scrofa scrofa Yabani domuz LC -- Ek-III -- G, A Tablolarda kullanılan sembollerin açıklamaları Y = Düzenli olarak yurdumuzda kuluçkaya yatan yerli kuş türleri, G = Yurdumuzda kuluçkaya yattıktan sonra göç eden türler, KZ = Kış aylarını yurdumuzda geçiren, kış ziyaretçisi türler, T= Transit, LC = En Düşük Seviyede Kaygı Verici, VU=(Vulmerable) Hassas, ERL=(European Red List) Avrupa Kırmızı Listesi, MAK= Merkez Av Komisyonu Kararları, END= Endemizm Durumu, G= Gözlem, A= Anket, L= Literatür 166

183 Yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesinin karasal fauna üzerine olası etkileri ve alınması gereken önlemlerine Bölüm V de yer verilmiştir. IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde Fol deresi üzerinde yapılması planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında, iç sulardaki canlı türlerini belirlemek ve buna bağlı olarak, bu türlerin karşı karşıya bulundukları riskler ile alınması gereken koruma önlemlerini ortaya koyabilmek amacıyla 2012 yılı içerisinde Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Aydın AKBULUT tarafından sucul saha çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Fol deresindeki habitat zenginliği sucul canlı çeşitliliğinin yüksek olmasını sağlayan önemli bir unsurdur. Sucul besin zincirini oluşturan tatlısu algleri, zooplanktonik organizmalar, bentik organizmalar ve balıklar açısından yapılan değerlendirmelerde özellikle temiz su indikatörü olarak bilinen bazı türlerin yoğunlukları fazla bulunmuştur. Çalışma bölgesinde yapımı planlanan regülatör alanındaki sucul canlıları temsil edecek nitelikte habitatlar değerlendirilerek iki istasyon seçilmesi yeterli (Bkz. Şekil 73) görülmüştür. 1. istasyon: Regülatör gövde inşaatının yapılacağı alandır. Su oldukça hızlı ve bulanık akmakta, dip kısmı irili ufaklı çakıllar ve büyük kaya bloklarından oluşmaktadır. 2. istasyon: Çamlı Regülatörü nün santral alanı olarak seçilmiştir. Akıntı hızı yüksek ve bulanık olup, dip yapısı irili ufaklı çakıllar ve büyük kaya blokları ile kaplıdır. Fol deresi, dip yapısı irili ufaklı çakıllar ve büyük kaya blokları ile kaplı olup temiz ve hızlı akıntılı bir habitat yapısına sahiptir. Bu çakıllı ve taşlı kesimler, farklı böcek gruplarına ait birçok larva için uygun habitatlardır. Yine bu taşlar üzerinde ve alt kısımlarında zooplanktonik organizmalardan, bağlı yaşama özelliğine sahip Rotiferleri görmek mümkündür. Özellikle kıyı kesimlerdeki taşlar üzerinde ve durgun alanlarda bağlı alglerin belirgin bir baskınlığı söz konusudur. Balıklar ise yaşam ortamlarına göre farklı ortam ve yoğunluklarda bulunmaktadırlar. Cyprinidae familyası üyeleri genellikle durgun kesimlerde bulunurlarken Salmonidae familyası üyeleri akıntılı bölgeleri tercih etmektedirler. 167

184 Şekil 73: Fol Deresinden Görünüm Tatlısu Alglerinin Toplanması Tatlısu algleri sucul sistemde farklı habitatlarda yaşarlar. Bu nedenle yaşam ortamlarına göre örnekleme yöntemleri de değişiklik göstermekte olup, her bir habitattaki örnekleme metotları aşağıda verilmiştir. Fitoplanktonik Organizmaların Toplanması Bu örneklemede temel prensip sudan fitoplanktonun süzülerek toplanması esasına dayanır. Bu amaçla hazırlanmış olan plankton kepçeleri kullanılır. Bu kepçeler özel kumaşlardan hazırlanmış, suyun bu bezlerden süzülmesini sağlarken, su içerisindeki fitoplanktonik organizmaların ayrılarak alt haznede toplanmasını sağlayan bir mekanizmaya sahiptir. Bu kumaşlar özel olarak hazırlanmış ipek bezlerden ya da naylon bezlerden oluşmaktadır ve bunların por çapları toplanacak örneğin büyüklüğüne göre değişiklik gösterebilmektedir. Fitoplanktonik örnekler için por çapı ne kadar küçük olursa o denli verimli çalışır. Bu çalışmada kullanılan kepçelerin por çapı 10 µm ve 55 µm dir. Plankton kepçesi su içerisine atılmış ve su kütlesi içerisindeki örnekler bu kepçeden süzülerek toplanmıştır. Belli bir süre sonra kepçenin toplama haznesindeki örnekler plastik bir kaba alınarak % 4 lük formaldehit ile ya da lugol solüsyonu ile fikse edilmiştir. Bağlı Alglerin Toplanması Sedimana bağlı yaşayan alglerin toplanması amacıyla m. uzunluğunda ve cm. çapında uzun çam borulardan yararlanılmıştır. Kıyıların sediman kısımları epipelik örnekleme için uygun yerlerdir. Kasık çizmesi giyerek ya da kıyıdan bu çam borular yardımı ile örnekleme yapılmıştır. Borunun bir ucunu 45 derecelik bir açı ile sedimanın yüzeyinde hareket ettirerek çamursu epipelik alg toplulukları boru içerisine alınmıştır. Cam boruyu yukarı kaldırmadan önce işaret parmağı ile kapatarak bir vakum oluşturulmuş ve 168

185 içerisindeki örnekler dökülmeden kaldırılarak plastik kavanozlara alınarak % 4 lük formaldehit ya da lugol solüsyonu ile fikse edilmişlerdir. Diğer bağlı alg örneklerinin toplanması, temelde kazıma metoduna göre gerçekleştirilir. Taşlar (epilitik), bitkiler (epifitik) ve kabuklu hayvanlar (epizooik) toplanıp, diş fırçası ya da bıçak gibi sert cisimler kullanılarak dış kısımları kazanmıştır. Kazınan kısım saf su ile temizlenerek örnekleme şişelerine alınmış ve fikse edilmişlerdir. Laboratuara getirilen örneklerden diyatome dışındaki tatlısu alglerin daimi ve geçici preparatları hazırlanarak Nikon marka mikroskop altında teşhisleri yapılmıştır. Türlerin teşhis işlemlerinde aşağıda belirtilen literatürler kullanılmıştır; Krammer and Lange-Bertalot, 1986; 1988; 1991a; 1991b; Bold and Wynne, 1985; Czernecki and Blinn, 1978; Foged, 1982; Germain 1981; Hustedt, 1930; Prescott, 1982; Patrick and Reimer, 1966; Sreenivasa and Duthie, 1973; Van Heurck, 1962; Cox, 1996; Huber Pestalozzi, 1938; 1941; 1955; 1961; 1968; 1982; Komarek, Zooplanktonik Organizmaların Toplanması Zooplanktonik organizmaların örnekleme yöntemi daha önceden anlatılan planktonik alg örneklemeleri ile aynıdır. Bu canlılar için de plankton ağları kullanılmaktadır. Zooplanktonik organizmalar için kullanılan plankton ağlarının çeşidi daha fazla olup, por çapları da çalışılan canlı grubuna yönelik olarak farklılıklar göstermektedir. Rotifera grubu diğerlerine göre daha küçük boyutlarda olduğu için bu canlılar için daha küçük por çapına sahip bezler kullanılmıştır. Zooplanktonik organizmalar çoğunlukla limnetik bölgede fazla tür ile temsil edilirler. Dolayısı ile örneklemelerin, makrofit vejetasyonun fazla olduğu kıyı kesimlerinden yapılması tercih edilmiştir. Rotifera türlerinin tanısında; Hutchinson (1967), Pejler (1962), Kuttikova (1970), Kolisko (1974), Koste (1978a; 1978b), Ridder (1981) kaynaklarından yararlanılmıştır. Cladocera ve Copepoda için Kiefer (1978)'in referansı kullanılmıştır. Ayrıca tespit edilen türlerin yayılış alanları da Illies (1978)'e göre kontrol edilmiştir. Bentik Organizmaların Toplanması Fol deresi sığ bölgelerinden beş dakika boyunca dip kepçesi ile tabanının taranmasıyla bentik örnekleri toplanmıştır. Alınan bu dip materyallerinin analizi için birçok mekanik, kimyasal ve biyolojik yöntemlere uygun standart elekler kullanılmıştır. Genellikle birbirlerinin üzerlerine gelecek şekilde iç içe monte edilebilen bir düzenekleri vardır. Bu sistem, 3 lü elek sistemi ve en altta da geniş bir kap içermektedir. En üstte en büyük por çapına sahip elek konmaktadır. Aşağıya doğru gittikçe elek por çaplarında da bir azalma söz konusudur ve en altta da en düşük por çapındaki elek yer almaktadır. Dipten alınan örnek en üstteki elek üzerine boşaltılır ve su ile seyreltilerek ve karıştırma işlemi yaparak çamurun dağılması ve içerisindeki organizmaların kademeli elek sistemi içerisinde kendi boyutlarına uygun elekte tutulması sağlanır. Eleklerde kalan materyal pensler yardımı ile toplanarak taksonomik gruplarına göre cam tüpler içerisine alınmış ve % 70 lik alkol içerisinde muhafaza edilmişlerdir. Bentik hayvanlar son derece çeşitlidir ve protozoalardan büyük makroomurgasızlar ve omurgalılara kadar neredeyse tüm şubelerle temsil edilirler. Bu gerçek, heterojen 169

186 habitat, beslenme, gelişme, üreme, ölüm ve davranış özellikleri ile birleşince bu hayvanların bütünsel ve fonksiyonel bir yaklaşımla ele alınmalarını son derece zorlaştırmaktadır. Teşhisler için kullanılan literatürler şunlardır; Sennika, 1943; Mann, 1962; Needham and Needham, 1962; Macan, 1982; Quigley, 1977; Pennak, 1978; Illies, 1978; Elliot and Mann, 1979; Biro, 1981; Edington, 1981; Bellman, 1988; Şahin, 1991; Glöer, 1992; Ludwig, Balıkların Toplanması Balık örnekleri için elekroşoker kullanılmıştır. Elde edilen balıklar önce % 4'lük formaldehite alınmış, suda yıkandıktan sonra alkolde muhafaza edilerek balık türlerinin teşhisleri yapılmıştır. Balık türlerinin teşhisleri Geldiay ve Balık (1999) ve Balık ve Ustaoğlu (1992) ye göre yapılmıştır. ARAZİDE TESPİTİ YAPILAN BULGULAR Tatlısu Algleri Algler, gerek yapısal olarak gerekse de dış görünüşleri bakımından oldukça farklı görünümdedirler. Yapısal olarak karyotik (gelişmiş hücre tipi) ve prokaryotik (basit yapılı hücre tipi) olmak üzere iki büyük gruba ayrılırlar. Buna göre mavi-yeşil algler göstermiş oldukları hücre organizasyonları bakımından prokaryot hücre özelliği taşımaktadırlar. Belirgin bir hücre çekirdeğinin olmaması ve çok basit olan kromatofor yapısındaki pigmentlerin dağılımı ve prokaryotik hücre özellikleri bakımından diğer alglerden ayrılırlar. Dış görünümleri bakımından tek hücreli ve ipliksi formlardan karışık olarak gelişmiş bireylere kadar değişik biçimlerde gözlenebilmektedirler (Round, 1973). Ekolojik olarak algler, karlı alanlar, tamamen buzla kaplı alanlarda da bulunabilirler. Fakat % 70'nin dağıldığı asıl yayılış alanı sulardır. Bu ortamlarda organik karbon bileşenlerinin major primer üreticisidirler. Mikroskobik fitoplankton formunda meydana gelebilirler. Makroskobik ve mikroskobik formların her ikisi de kara ve su ortamlarında bulunurlar. Gövde ya da benzer işlevlere sahip yapıları ile derelerin alt kısımları ve sedimenlere, toprak partiküllerine ya da kayalara tutunurlar. Yukarıda da belirtildiği üzere buzla kaplı alanlarda bulundukları gibi 70 C ya da daha yüksek sıcaklıktaki kaynak sularında da yaşayabilirler. Bazıları çok tuzlu su ortamlarında bile gelişebilirler. Göllerde ve denizlerde yüzeyden 100 m. aşağıda ya da daha düşük ışık yoğunluğu ve yüksek basınç altında yaşayabilirler. Denizlerde yüzeyden 1 km. aşağıda da yaşayabildikleri görülmüştür (Elliot et. al., 1992). Algler su ortamında primer üretici canlılardır. Yapılarındaki pigmentleri sayesinde karbondioksit ve suyu ışığın etkisi ile karbonhidratlara çevirirler, böylece su ortamındaki besin değerinin ve çözünmüş oksijen oranının artmasını sağlarlar. Sonuçta kendi gelişimlerini sağlayarak besin zincirinin ilk halkasını oluştururlar. Bu şekilde üretime olan katkıları ve üst basamaktaki canlılarla olan ilişkileri açısından önem taşımaktadırlar. Çalışma alanında teşhis edilen tatlısu alglerinin listesi Tablo 62 de verilmiştir. 170

187 Tablo 62: Proje Alanındaki Tatlısu Alg Türleri BACILLARIOPHYTA Pennales Achnanthes lanceolata Amphora commutata Amphora ovalis Caloneis bacillum Ceratoneis arcus Cocconeis placentula Cymatopleura elliptica Cymatopleura solea Cymbella affinis Cymbella cistula Cymbella lanceolata Diatoma vulgaris Epithemia arcus Epithemia sorex Fragilaria capucina Fragilaria contruens Fragilaria ulna Gomphonema gracile Gomphonema olivaceum Gomphonema parvalum Hantzschia amphioxys Navicula bacillum Navicula cincta Navicula cuspidata Navicula pupula Navicula radiosa Nitzschia amphibia Nitzschia constricta Nitzschia sigmoidea Nitzschia triblionella Rhoicosphenia abbreviata Surirella brightwelli Surirella ovalis Centrales Cyclotella meneghiniana Cyclotella ocellata 171

188 DIVISIO: CHLOROPHYTA Chlorella vulgaris Cladophora fracta Closterium aciculare Cosmarium botrytis Cosmarium granatum Mougeotia sp. Oocystic borgei Pediastrum boryanum Scenedesmus acuminatus Scenedesmus quadricauda Spirogyra dubia Spirogyra fluviatilis Spirogyra weberi Tetraedron minimum Zygnema sp. DİVİSİO: CYANOPHYTA Calothrix epiphytica Chroococcus turgidus Merismopedia elegans Merismopedia glauca Oscillatoria subbrevis Spirulina major DIVISIO: PYRROPHYTA Peridinium sp. Araştırma alanı içerisinde 4 ayrı alg divizyosuna ait toplam 57 takson (tür ve alttür) teşhis edilmiştir. Özellikle Bacillariophyta (diatom) grubu algler çeşitlilik bakımından en zengin sınıf olmuştur. Bu sınıfa ait 35, Chlorophyta'ya ait 15, Cyanophyta'ya ait 6 ve Pyyrophyta ya bir takson bulunmuştur. Çalışma alanında örnekleme yapılan istasyonların hepsinde de baskın sınıf Bacillariophyceae (Diatom) olarak bulunmuştur. Bu grup Türkiye tatlı sularında da en fazla türle temsil edilmektedir. Proje alanının tür çeşitliliği bakımından ikinci baskın grubu Chlorophycea ve ardından Cyanophyceae sınıfları gelmektedir. Genel olarak teşhisi yapılan tatlısu alg türlerin hepsi kozmopolit olup bölgeye özgü endemik, nadir ve tehlike altında olan bir tür bulunmamaktadır. Zooplanktonik Organizmalar Zooplaktonik organizmaların önemli bir grubunu oluşturan Cladocera ve Copepoda, oldukça küçük, çoğunlukla mikroskobik hayvanların oluşturduğu gruplardır. Cladocera 172

189 takımına ait türlerin büyük bir çoğunluğu tatlısularda yayılış göstermektedir. Tatlısularda yaşayan türler genellikle planktonik olup göllerin limnetik ve akarsuların durgun bölgelerinde bulunurlar. Zooplanktonik organizmaların bir diğer grubu ise Rotifera'dır. Rotifera'ya ait bireylerde oldukça küçük, mikroskobik canlılardır. Büyük bir çoğunluğu tatlısularda yayılış göstermektedir. Türlerin büyük bir kısmı planktonik olup, göllerin limnetik ve littoral bölgelerinde yaşarken bir kısmı da dip kesimlerde sesil olarak yayılış gösterirler. Tatlısu sistemlerinin su kalitesini saptamada, Rotifera türlerinin indikatör olarak kullanılmaları, sucul ekosistemlerde birçok omurgasız ve omurgalı canlının besinlerini oluşturmaları nedeniyle önem taşımaktadırlar. Proje alanında teşhis edilen zooplanktonik organizmaların listesi Tablo 63 de verilmiştir. Tablo 63: Proje Alanı Zooplanktonik Organizmaları ROTIFERA Brachionus urceolaris Lecane luna Polyarthra dolichoptera Polyarthra vulgaris Carlin Brachionus calyciflorus Pallas Cephalodella gibba (Ehrenberg) Zooplanktonik organizmalar çoğunlukla suyun hareketine bağlı olarak yer değiştirirler ve durgun su habitatlarında yaşarlar. Akarsuların hızlı akıntılı kısımlarındaki mevcudiyetleri çok sınırlıdır. Ancak bazı gruplarda hızlı akan derelerde psammofil olarak yani taşların altında yaşayabilen türler olarak görülebilirler. Özellikle Rotifera grubuna bağlı türler taş altlarını kullanmakta olup akıntı hızının olumsuz etkisini bertaraf etmektedirler. Çalışma alanındaki zooplanktonik organizmalara ilişkin bulgular bu değerlendirmeyi güçlendirecek yöndedir. Belirtilen nedenlerden dolayı dere kısımlarındaki tür çeşitliliğinin zengin olmadığı görülmüştür. Tespit edilmiş olan türler de kozmopolit olup yaygın türlerdir. Çalışma alanı, taşların altında bağlı olarak yaşayabilen Rotifera türlerine bağlı yaşayan formları için uygun zemin yapısına sahiptir. Tüm istasyonlarda yapılan örneklemelerde zooplanktonik organizmalar içerisindeki Rotifera grubundan altı ayrı tür yakalanmıştır. Cladocera ve Copepoda dan ise hiçbir birey yakalanamamıştır. Proje alanında su akıntısının oldukça hızlı olması ve dar bir dere yatağı olduğu için bu iki gruba ait türlerin yaşaması için gerekli durgun alan olmadığından örnekler de toplanamamıştır. 173

190 Bentik Organizmalar Bentik faunanın dağılımı, beslenme, gelişme ve üremeleri için farklı gereksinimlerinin olması sonucu, son derece heterojendir. Bu gereksinimler büyük ölçüde, oksijen içeriğindeki değişimler ve besin için gereken canlı ya da ölü organik madde girdisi gibi, yaşam ortamlarındaki değişimlerden ve mevsimsel değişimlerden etkilenir. Bentik organizmalar ya bu değişikliklerin üstesinden gelebilecek uyumsal mekanizmalara sahiptirler ve uygun koşulları beklemek için durağan evreye girerler ya da ölürler. Bentik canlıların dağılımları, gelişimleri, verimlilikleri ve üreme potansiyelleri çevresel parametre değişikliklerine karşı uyum yeteneklerine bağlıdır. Bentik hayvanlar son derece çeşitlidir ve protozoalardan büyük makroomurgasızlar ve omurgalılara kadar neredeyse tüm şubelerle temsil edilirler. Bu gerçek, heterojen habitat, beslenme, gelişme, üreme, ölüm ve davranış özellikleri ile birleşince bu hayvanların bütünsel ve fonksiyonel bir yaklaşımla ele alınmalarını son derece zorlaştırmaktadır. Proje alanında teşhis edilen bentik organizmaların listesi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 64: Çalışma Alanındaki Bentik Omurgasız Türleri TAKSON Şube: PLATYHELMİNTHES Sınıf: TURBELLARIA Planaria sp. Şube: ARTHROPODA Sınıf: CRUSTACEA Gammarus pulex Sınıf: INSECTA Takım: COLEOPTERA Noterus sp. Elmis sp. Takım: EPHEMEROPTERA Baetis sp. Rhithrogena sp. Iron sp. Ephemerella sp. Takım: PLECOPTERA Nemoura sp. Perla sp. Takım: TRICHOPTERA Rhyacophila sp. Hydropsyche sp. Leptocerus sp. Takım: ODONATA Anax sp. Cordulegaster sp. Takım: DIPTERA Simulium sp. 174

191 Çalışma bölgesindeki örneklemelere göre iki büyük şubeye ait toplam 16 bentik omurgasız türü teşhis edilmiştir. Bunlardan 1'i Platyhelmintes şubesine, 15 i de Artropoda'ya bağlıdır. Artropoda içindeki takson dağılımına bakıldığında 1 i Crustacea sınıfına ait olmakla birlikte diğerleri Insecta üyeleridir. Insecta içerisinde Ephemeroptera 4, Coleoptera 2, Odonata 2, Trichoptera 3, Diptera 1 ve Plecoptera ise 2 takson ile temsil edilmektedir. Bentik organizmalar içerisinde nesli tehlike altında olan ve korunması gereken bir tür bulunmamaktadır. Balıklar Balıklar, sucul sistemlerdeki besin zincirinin üst halkasında yer alan önemli biyolojik bileşenlerdir. Ekolojik olarak alg, zooplankton ya da bentik canlılarla beslenen balıklar su içerisindeki zincirin en üst halkasında yer almaktadırlar. Ekolojik olduğu kadar ekonomik önemleri bakımından da önemli bir girdi kaynağını oluşturmaktadırlar. Tablo 65: Proje Alanı Balık Türleri Latince Adı ERL BERN Kaynak Habitat Salmonidae Salmo labrax LC - Gözlem Hızlı akıntılı bol oksijenli sular Oncorhynchus mykiss - - Gözlem Hızlı akıntılı bol oksijenli sular Cyprinidae Squalius cephalus LC - Literatür Hafif akıntılı veya durgun sular Capoeta banarescui - - Literatür Hafif akıntılı veya durgun sular Barbus tauricus - Ek III Literatür Hızlı akıntılı bol oksijenli sular Alburnus chalcoides LC Ek III Literatür Hafif akıntılı veya durgun sular Çalışma alanına ilişkin olarak 2 ayrı familya'ya ait 6 balık türü belirlenmiştir. Cyprinidae familyası en fazla türle (4 tür) temsil edilmektedir. Bu familya içerisinde Barbus tauricus ve Capoeta banarescui en önemli türler olarak dikkati çekmektedir. Bu taksonlar tüm Anadolu'da yaygın ve bol olarak bulunmaktadır. Çalışma alanının en önemli türleri arasında Salmonidae familyasına bağlı Salmo labrax (Dağ Alabalığı) ve Oncorhynchus mykiss (Gökkuşağı Alabalığı) türleri de bulunmaktadır. Bunlardan Salmo labrax bölgenin doğal türü olmasına karşın Oncorynchus mykiss kültür türüdür ve bu suların doğal balığı değildir. Bu derenin alt havzasında bulunan balık çiftliklerinden kaçan bireyler bu ortamlara adapte olabilmektedir. Alandan belirlenen türler arasında Bern (Ek III) listesine giren iki balık türü bulunmaktadır (Barbus tauricus, Alburnus chalcoides). Ayrıca European Red List'te göre üç taksonda düşük riskli-lc (Salmo labrax, Squalius cephalus, Alburnus chalcoides) kategorisindedir. Çalışma alanında yakalanan bazı balık türlerinin fotoğrafları aşağıda verilmiştir. 175

192 Salmo labrax Barbus tauricus 176

193 Capoeta banarescui Şekil 74: Çalışma Alanındaki Bazı Balık Türleri Proje Bölgesi Sucul Ekosistem Analizi Çamlı HES projesi kapsamında, sulak ekosistem açısından, yalnızca akarsu habitatının varlığı söz konusudur. Sulak alanlar temel olarak akıntılı ve durgun olmak üzere iki büyük ekosistem tipi ile tanımlanmaktadır. Bununla birlikte, suların fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre de alt sistem tiplerini tanımlamak mümkündür. Bu açıdan bakıldığında Fol deresinin tatlısu özelliğinde akıntılı bir (lotik) habitat olduğu görülmektedir. Bu akıntılı ortamların kendi içinde barındırdıkları daha küçük ve birbiri ardınca tekrarlanabilen habitatlara ayrıldıkları bilinmektedir. Özellikle havzanın üst kotlarında, eğime bağlı olarak hızlı akıntılı habitatlar görülürken (rhitron), bazı alanlarda daha yavaş ve durgun (potamon) habitatlar da bulunmaktadır. Bu habitat yapıları tüm vadi boyunca ardışık olarak değişim gösterebilmektedir. Bu habitat yapılarına bağlı olarak yaşayan türlerin kompozisyonlarında da değişimler söz konusudur. Hızlı akıntılı ortamdaki sucul türler ile durgun ortamlardaki canlı türleri birbirlerinden tamamen farklıdır. Çamlı Regülatörü ve HES proje bölgesi, rithron ve potamon olarak tanımlanan hızlı ve durgun su habitatlarına sahiptir. Ancak hızlı akıntı bölgelerin daha az oranda temsil edildiği çoğunlukla normal ve nispeten yavaş akıntılı habitat yapısının daha baskın olduğu gözlenmiştir. Batı ve Doğu Karadeniz akarsu ekosistemleri değerlendirildiğinde ve aynı zamanda mevcut sucul canlı türleri karşılaştırıldığında, Fol deresinin diğerlerinden çok farklı ve kendine özgü bir hassaslık ve enderlik durum söz konusu değildir. 177

194 Sucul çalışmalara ilişkin yapılan tespitlere göre projenin etkisi ve alınması gereken önlemlerine Bölüm V de yer verilmiştir. IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, Proje alanında yapılan değerlendirmeler sırasında endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türlerine rastlanılmamıştır. Çalışma alanına ilişkin olarak 2 ayrı familya'ya ait 6 balık türü belirlenmiştir. Cyprinidae familyası en fazla türle (4 tür) temsil edilmektedir. Bu familya içerisinde Barbus tauricus ve Capoeta banarescui en önemli türler olarak dikkati çekmektedir. Bu taksonlar tüm Anadolu'da yaygın ve bol olarak bulunmaktadır. Çalışma alanının en önemli türleri arasında Salmonidae familyasına bağlı Salmo labrax (Dağ Alabalığı) ve Oncorhynchus mykiss (Gökkuşağı Alabalığı) türleri de bulunmaktadır. Bunlardan Salmo labrax bölgenin doğal türü olmasına karşın Oncorynchus mykiss kültür türüdür ve bu suların doğal balığı değildir. Söz konusu derenin alt havzasında bulunan balık çiftliklerinden kaçan bireyler bu ortamlara adapte olabilmektedir. Alandan belirlenen türler arasında Bern (Ek III) listesine giren iki balık türü bulunmaktadır (Barbus tauricus, Alburnus chalcoides). Ayrıca European Red List'te göre üç takson da düşük riskli-lc (Salmo labrax, Squalius cephalus, Alburnus chalcoides kategorisindedir. Çamlı Regülatör yeri Fol deresinde tarihinde yapılan arazi çalışmaları ile akarsu kesiti ve akarsu parametreleri belirlenmiş olup, Fol deresi için Manning pürüzlülük katsayısı (n) tespit edilmiştir. Ayrıca arazide yapılan ölçümler ile 12 metre akarsu yatak genişliğine sahip Fol deresi eğimi 0.04, akarsu derinliği yaklaşık cm. arasında, yaklaşık akış hızı 1.4 m/s, ölçüm yapılan zamanda tahmini debi 2.5 m 3 /s olarak belirlenmiştir. Şekil 75: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesiti 178

195 Şekil 76: Fol Deresinden Bir Görünüm Bölgenin balık türlerinin ekolojik özelliklerine bakıldığında, minimum derinlik ihtiyaçları 15 cm. dolaylarındadır. Bununla birlikte minimum akıntı miktarının da 0.20 m/s olması gerekmektedir. Bu minimum koşulların oluşması durumunda sucul yaşamın devamlılığının da sağlanacağı öngörülmektedir. Tablo 66: Proje Bölgesinde Yakalanan ve Literatür Bilgilerine Göre Bölgede Varlığı Bilinen Balık Türlerinin Ekolojik Özellikleri Balık Türü Yaşayabildiği Minimum Derinlik (m) Yaşayabildiği Minimum Akıntı (m/s) Salmo labrax Capoeta banarescui Barbus tauricus Squalius cephalus Kaynak: Cows and Welcomme, Proje bölgesini oluşturan Fol deresi balıklarının belli bir stok oluşturması ve çoğalabilmesi için gerekli koşullar dikkate alındığında; bırakılması önerilen can suyu değerleri yüksek akım ve düşük akımlı dönemlerine göre aylık olarak (Bkz. Tablo 45) değerlendirilmektedir. Balıklar ve diğer sucul canlılar olan algler, zooplanktonik organizmalar ve bentik canlıların üreme dönemleri Mart sonu Haziran sonu arasında en üst düzeydedir. Bu dönemde artan biyolojik aktivite fazla besin maddesine ihtiyaç duymaktadır. Besin maddeleri de su debisi ile ilişkili olabildiği gibi çalışmanın yapıldığı su sisteminin ekolojik koşulları ile de ilgilidir. 179

196 Bu kapsamda balıkların mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için gerekli minimum değerler temelinde (minimum derinlik ve minimum akım hızı) bırakılması gerekli can suyu değerleri hesaplanmıştır. Bu hesaplamalarda, Fol deresi için minimum su derinliğinin 0.15 m. ve minimum akım hızının 0.20 m/s olması için bırakılması gereken can suyu değerleri (Bkz. Tablo 45) belirlenmiştir. Söz konusu bu değerler, Fol deresinin sucul canlıları için gerekli koşulları sağlamakta olup yaşamlarını sürdürebilecekleri yeterliliktedir. Buna göre yatırımı planlanan proje kapsamında balık türlerinin etkilenmemesi amacıyla aşağıdaki tedbirler alınacaktır. Can suyu: Çamlı Regülatörü ile HES arasında kalan dere yatağındaki canlı hayatın devamı için sürekli olarak regülatörden dere yatağına DKMPGM tarafından onaylanmış miktarlarda su bırakılacaktır. Bırakılacak su miktarı, debimetre ile sürekli ölçülecek ve ölçüm raporları düzenli olarak Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne iletilecektir. Balık geçidi: Çamlı regülatörünün kurulacağı Fol deresinde tespit edilmiş balık türleri için, balıkların geçebileceği yükseklikte balık geçidi projelendirilecektir sayılı Su Ürünleri Kanunun 22. Maddesi ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa dayalı olarak hazırlanan Su Ürünleri Yönetmeliğinin 8. Maddesi gereği; regülatörlerin ve hidroelektrik santrallerin kurulduğu yerlere su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. Yine ilgili yönetmeliğin 8. Maddesi ile de, her türlü kanal ve arkların başlangıç kısımlarına uygun bir ızgara veya kafes konulması zorunludur. denilmektedir. Buna göre; Çamlı Regülatörü ve HES kapsamında, yapımı planlanan regülatörün gövde yüksekliği de göz önüne alınarak en kullanışlı balık geçidi seçilmiş olup, balık geçidi kesiti ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-19) sunulmuştur. Balık geçidi yapımı sırasında dikkate alınacak hususlar: Balık geçidi planı yapılırken, bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özelliklerinin dikkate alınarak düzenlenmesi gerekmektedir. Balıkların geçide yönlendirilmesi, basamaklar arasındaki mesafe ve genel eğimleri açısından yönlendirici ve uygun özelliklere sahip olmalıdır. Ayrıca balık merdivenlerinin derinliği ve basamakların alt ve üst kesimlerindeki geçiş deliklerinin büyüklükleri ve konumlarına da dikkat edilmelidir. Balıklar, çabuk bir şekilde geçit yapılarını bulabilmelidir ve geçitten gelen akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Balıklar, genellikle, taban kısmındaki güçlü türbülanslı bölgelerden dolayı sürüklenip uzaklaşmaktadır. Böyle zonlara ulaşmadan hemen önce balıkların düzenli bir akıntı tarafından yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilememeli ve toplam akıntı oranının % 1-5 arasında olmalıdır. Balık geçitlerinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan regülatörlerin alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitlerinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olmalıdır. Balık geçitleri su alan yapılardan uzak yerlerde konumlandırılmalıdırlar. Aksi halde mansaptan memba kısmına çıkan balıklar türbülansa kapılarak türbin ya da kanallara gidebilirler. Balık geçitlerinde yılın tüm zamanı su bulundurulmalıdır. Bunun için dere yatağına bırakılacak olan can suyu balık geçitlerinden bırakılmalıdır. Bununla birlikte bırakılacak olan 180

197 su mevcut kanallardaki havuz bölmelerini dolduracak ve düzenli bir akıntı oluşturacak yeterlilikte olmalıdır. Balık geçitlerinin eğimi % 10 dan büyük olmamalıdır. Eğimin fazla olması, akıntı hızını arttıracağından dolayı olumsuz koşullar yaratabilecektir. Havuzlar arasında su geçişleri için oluşturulan bölmelerin ortalama büyüklüğü 20 cm den küçük olmamalıdır. Ayrıca havuzlarda suyun toplanabilmesi için yeterli derinlik olmalıdır, bu sayede balıkların dinlenebilecekleri durgun bölümler oluşabilecektir. Balık geçitleri, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen materyaller gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir ve yapım aşamasında göz ardı edilmemelidir. Çamlı regülatörü balık geçit projesi, FAO nun ve DSİ nin öngördüğü ayrıca yukarıda verilen koşulları taşıyan ve bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özellikleri açısından yeterli teknik özelliklere sahip olacak şekilde tasarlanmıştır. IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Trabzon ili metalik maden yönünden oldukça zengin bir il dir. Özellikle; bakır, kurşun, çinko, demir ve manganez zuhur ve yataklarına sık rastlanmaktadır. Bölgenin ada yayı özelliğinden dolayı, volkanojenik masif sülfid yatak ve zuhurları en önemli yeri tutmaktadır. Bunun yanında, porfiri tip yataklar ile granitoyidik sokulum kayaçlarının kenar zonlarında, skarn ve kontakt tip zuhur ve yataklar ile damar tip zuhurlar gelişmiştir. Trabzon ilinde yer alan bakır-kurşun-çinko zuhur ve yataklardan 8 adetinde rezerv hesaplamaları yapılmış ve bunlarda işletilebilir tenörde ton Cu+Pb+Zn rezerv saptanmıştır. Manganez yatak ve zuhurlarından 6 adetinde rezerv hesaplamaları yapılmış ve işletilebilir tenörde ton görünür+muhtemel rezerv saptanmıştır. Maçka-Güzelyayla bakır-molibden yatağında ise; % 0.3 eşdeğer bakır tenörlü ton görünür rezerv tespit edilmiştir. Düşük tenörlü fakat büyük rezervli bu yatak, günümüz koşullarında ekonomik değildir. Proje alanının içerisinde bulunduğu Tonya ilçesinde bulunan metalik maden yatak ve zuhurları; Tonya-Fol Maden de olup, kurşun-çinko madenidir. Bu madenin tenörü % 7 Pb+Zn dir. Yine Tonya ilçesi Kaleönü mahallesi sınırları içerisinde sıcaklığı 18 0 C, debisi 0,01 lt/sn ve ph değeri 6 olan madensuyu alanı bulunmaktadır. MTA kayıtlarına göre söz konusu alanın işletme durumu önemsiz sınıfında değerlendirilmiştir. Bunun dışında; Trabzon ili jeolojik ortamın uygun olmaması nedeniyle, enerji hammaddeleri yönünden fakirdir. Asfalt, linyit, petrol, tabi buhar, taş kömürü, tortum, bitümlü şişt v.b malzeme zuhurlarının bugüne kadar il dahilinde varlığı saptanamamıştır. Diğer taraftan proje sahası içerisinde olması muhtemel maden varlıklarının tespiti için Maden İşleri Genel Müdürlüğü ne başvuru yapılmıştır. Yapılan değerlendirme neticesinde gelen görüş yazısında;.genel Müdürlük kayıtlarında tarihinde yapılan incelemede, proje alanında 1 adet imar planı onaylanmış özel izin sahasının bulunduğu tespit edilmiştir. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin sağlayacağı kamu yararları 181

198 düşünülerek, proje alanında herhangi bir maden hakkının bulunmadığı tespit edildiğinden, ekli listede verilen koordinatlar dahilinde pafta no: G42b1 ve 180,65 hektarlık alan için Genel Müdürlüğümüzce sakınca bulunmamakta olup, bu alan Genel Müdürlüğümüz kayıtlarında madenciliğe kapalı alan haline getirilmeyerek, ER: nolu Çamlı Regülatörü ve HES özel izin alanı olarak işaretlenmiştir. Bu alanlara yapılacak olan maden ruhsat müracaatları, ilgili kurumlardan izin alınması için 1 (bir) yıl süre verilerek ruhsatlandırılacak alan olarak işleneceği belirtilmiştir. Maden İşleri Genel Müdürlüğü nden alınan görüş yazısı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-27) sunulmuştur. 182

199 Şekil 77: Muhtemel Maden Varlıklarının Tespiti Amacıyla MİGEM Tarafından İncelemesi Yapılan Alan 183

200 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Proje alanının içerisinde bulunduğu Trabzon ili, Tonya ilçesinde ekonomi genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Büyükbaş Hayvancılık İlçe de, büyükbaş hayvan türlerinden yerli sığır ve manda üretimi bulunmamakta olup, kültür ve melez sığır üretimi yapılmaktadır. Toplam sığır (kültür-melez)sayısı ise baştır. Bu hayvanlardan kesim yapılmadan ilçe ekonomisi için süt üretiminde faydalanılmaktadır. Bu bağlamda TÜİK 2012 yılı verileri dikkate alınarak Tonya ilçesindeki büyükbaş hayvan varlığı, hayvan türlerine göre sayısı ve süt miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 67: Tonya İlçesi Büyükbaş Hayvan Varlığı Hayvan Adı Yetişkin Genç-Yavru Toplam (baş) Sağılan Hayvan Sayısı (baş) Süt Miktarı (ton) Sığır (yerli) Manda Sığır (kültür) ,730 Sığır (melez) ,543 Toplam ,273 Kaynak: TÜİK 2012 Yılı Verileri. Küçükbaş Hayvancılık Küçükbaş hayvan varlığına göre, ilçede yerli koyun üretimi baş iken, kıl keçisi üretimi ise 786 baş tır. Tablo 68:Tonya İlçesi Küçükbaş Hayvan Varlığı Hayvan Adı Yetişkin Genç-Yavru Toplam (baş) Sağılan Hayvan Sayısı (baş) Süt Miktarı (ton) Koyun (merinos) Keçi (tiftik) Koyun (yerli) ,840 Keçi (kıl) ,867 Toplam ,707 Kaynak: TÜİK 2012 Yılı Verileri. 184

201 Kümes Hayvancılığı Tonya ilçesi, kümes hayvancılığı bakımından gelişim göstermemiştir. Bu kapsamda ilçede sadece tavuk yetiştirilmekte olup, üretilen tavuktan daha ziyade et olarak değil yumurta ihtiyacının karşılanmasında faydalanılmaktadır. Tablo 69:Tonya İlçesi Kümes Hayvancılığı Varlığı Hayvan Adı Mevcut Sayı Yumurta Tavuğu Ördek - Et Tavuğu - Hindi - Kaz - Toplam Kaynak: TÜİK 2012 Yılı Verileri. Diğer Hayvancılık Sektörleri İlçe de 12 köyde yaklaşık olarak kovan bulunmaktadır. Bu kovanlardan sağlanan bal üretimi 18,920 ton dur. Diğer taraftan ipekböcekçiliği yapılmayan ilçenin sahip olduğu at sayısı 11 olup, katır sayısı 4 baş tır. IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, Tonya ilçesi, deniz yüzeyinden 755 m. yükseklikte olup, arazisi genel olarak engebelidir. İlçe merkezi Fol deresi vadisinde kurulmuştur. Fol deresi Tonya ilçesinin güneyinde Kürtün ilçesi sınırlarındaki Erikbeli tepesinden doğmaktadır. Kızılağaç, kayın, gürgen ve ladin ağaçlarıyla kaplı yörede en yüksek tepe 1900 m. yükseklikteki Karakısrak tepesidir. İlçe sınırlarındaki köy ve yaylalarda çalılıklar, otlaklar, tarlalar ve ormanlar hakimdir. İlçe iklimi, Karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanıdır. Karadeniz kenarından yükselen tepeler üzerinde bulunan ormanlar sürekli nem çekmektedir. Denizden gelen su buharı burada yoğunlaşarak, sis haline gelmektedir. Bu nedenle özellikle yaz aylarında günlerin büyük bir bölümü sisli geçmektedir. Yatırımı planlanan projenin mahkeme kararı ile iptal edilmesi sonrasında, yatırımcı firma tarafından mevcut formülasyonda değişiklikler yapılmış ve detaylı irdelemelerin yapılabilmesi amacıyla iş bu rapora konu olan projenin ÇED süreci başlatılmıştır. Bu süreçte ayrıca projeye ilişkin regülatör yeri, ilçe merkezinde bulunan Canikdere Şelalesi dikkate alınarak belirlenmiş ve söz konusu regülatör membadan mansaba doğru kuşuçuşu yaklaşık 100 m., dere boyunca ise yaklaşık 138 m. kaydırılmıştır. Bu kapsamda revize fizibilite raporu hazırlanılarak, DSİ Genel Müdürlüğü onayına (Bkz. EK-11) sunulmuştur. Bu kapsamda regülatör alanı mevkiinde bulunan Canikdere şelalesinin de doğal güzelliğini korumak, yöre halkına bu alanı görsel olarak sunulabilmek ve peyzaj bütünlüğünü korumak amacıyla şelale çevresinde rekreasyon alanı oluşturulmasına karar verilmiştir. Regülatör ve şelale çevresinde yapılacak düzenlemelerle yöre halkının rekreasyonel ihtiyaçları karşılanmış olacaktır. İnşaat çalışmalarının tamamlanmasına müteakip alanda, 185

202 gerek yörenin kültürel özelliklerine gerekse doğal yapıya uyumlu olacak şekilde mesire yeri, yaya ve yürüyüş yolları, pergola-kameriyeler, doğa balkonları ve çocuk oyun alanları yapılacaktır. Yapısal peyzaj düzenlemeleri yörenin bitki örtüsüne uygun ağaç, çalı ve mevsimlik çiçek gibi bitkisel materyallerle (Bkz. EK-15) desteklenecektir. Şekil 78: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Fol Deresi Çevresinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler Şekil 79: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Şelale Mevkiinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler 186

203 Şekil 80: Peyzaj Çalışmaları Kapsamında Şelale Mevkiinde Yapılması Öngörülen Düzenlemeler IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), Çamlı Regülatörü ve HES proje alanında askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar bulunmamaktadır. Proje alanı, arazi kullanım haritasına göre mera-kuru tarım (nadassız)-fındık-orman alanlarında yer almakta olup, arazi kullanım sınıfı ise IV, VI ve VII. sınıf kullanıma sahiptir. Çevre Düzen Planına göre; proje alanı ve çevresi bölgeye özel ürün alanları (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) ve orman arazilerinde kalmaktadır. Meşcere haritasına göre de proje alanı, ziraat alanı ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, Hava kalitesi; Hava kalitesi, hava kirliliğinin insanlar ve çevreleri üzerindeki etkilerinin bir göstergesi olan ve havadaki hava kirleticilerinin artan miktarlarıyla azalan atmosfer kalitesidir. Buna göre; ısınma, ulaştırma ve sanayi kaynaklı hava kirleticilerinin atmosferdeki yoğunluğuna göre hava kalitesi değişmektedir. Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yapılması öngörülen Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) proje alanının yer aldığı mevkide ilçe yerleşimleri bulunmaktadır. Bunun dışında ilçede sanayi tesisi bulunmamakta olup, bir tane Süt Fabrikası bulunmaktadır. 187

204 Trabzon ili merkez ve bağlı ilçelerinde, Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen kriterler doğrultusunda hava kirlilik derecesinin belirlemesi yapılmıştır. Yönetmelik çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde; Merkez ve Akçaabat ilçesi I. Grup kirletici sınıfında kalırken, Tonya ilçesinin içinde bulunduğu Trabzon a bağlı diğer ilçeler ise II. Grup kirletici sınıfında kaldığı tespit edilmiştir. Diğer taraftan; hava kalitesi ölçümünün yapılabilmesi amacıyla Trabzon ilinde SO 2 ve PM 10 ölçümlerinin yapıldığı 2 istasyon bulunmaktadır. Şekil 81:Trabzon İlinde Kış Dönemine Ait SO 2 (μg/m 3 ) Gazı Değişimi Grafiği Şekil 82: Trabzon İlinde 2011 Yılında Sabit Ölçüm İstasyonlarından Elde Edilen Aylık PM (μg/m 3 ) Miktarının Değişim Grafiği Yukarıdaki grafiklerden de görüldüğü üzere Trabzon ilinin hava kalitesi indeksi, yönetmelik değerlerine göre uygun olup, herhangi özel bir tedbir alınması gerekmemektedir. Diğer taraftan; proje alanı ve çevresinde hava kalitesini olumsuz yönde etkileyecek herhangi bir faaliyet ya da tesis bulunmamaktadır. Proje kapsamında yapılacak kazı, nakliye ve sert zemine rastlanılması halinde yapılması öngörülen yüzey patlatma işlemlerinden dolayı oluşacak toz emisyonlarının en aza indirilmeleri için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. İş rapor kapsamında, projenin inşaat aşamasında gerçekleştirilecek kazı çalışmaları sırasında oluşacak toz emisyon değerleri hesaplanmış olup etkilenecek yerleşimler için toz 188

205 modellemesi yapılmıştır. Söz konusu toz emisyon değerlerine göre etki alanı belirlenmiştir. İnşaat çalışmaları sırasında kazı çalışmalarından yerleşimlerin etkilenmemesi için Toz Eylem Planı hazırlanacak ve bu kapsamda yapılması gerekenler çalışacak işçilere uygulatılacaktır. Bu kapsamda savurma yapmadan yükleme-boşaltma yaptırılacak, çalışma alanı sıcak ve kuru havalarda arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir. Böylece nakliye sırasında oluşacak toz emisyonu minimuma indirilecektir. İnşaat aşaması süresince Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Buna göre inşaat süresi boyunca düzenli aralıklarla toz ölçümü yapılarak proje sahasına en yakın yerleşimlerdeki mevcut durum değerlendirmesi kontrol edilecektir. Gürültü; Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi projesinin gürültü etkileri, hesaplamalar ve değerlendirmeleri ile birlikte Bölüm V.I.19. başlığı altında ayrıntılı olarak verilmiştir. İnşaat aşamasında iş makinelerinden kaynaklı gürültü hesaplamaları yapılırken, sahada çalışacak ekipman ve iş makinelerinin kümülatif etkisi değerlendirilmiştir. Gerçek çalışma koşulları altında; projenin konumu ve kullanılan teknikler göz önünde bulundurulduğunda, ses seviyesinin sınır değeri aşması halinde Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde belirtilen standartlar esas alınarak gerekli kontrol tedbirlerinin yerine getirilmesi sağlanacaktır. Buna göre yönetmelik sınır değerinin aşılması halinde aşağıdaki kontrol tedbirlerinin uygulanmasıyla bu sorunların ortadan kaldırılması sağlanacaktır. Susturucu ve ses giderici parçaları olmadan iş makinelerinin çalışmasına izin verilmemesi, İş makineleriyle çalışırken korna veya ses çıkaran başka bir cihazın gereksiz yere kullanılmaması, Hız sınırlarına uyulması, Yüksek viteste ve düşük devirde sürme şeklinin benimsenmesi, Çalışma süresince alıcı ile kaynak arasına ses perdeleri, bariyerler ve doğal engeller yerleştirilmesi. Diğer taraftan; patlatmanın yapılacağı günler diğer faaliyetlerin tamamının durdurulması gerekeceğinden patlatma ayrıca değerlendirilmeye alınmaktadır. Patlatma anında oluşacak ses gücü düzeyinin belirlenmesi için Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23 d bendinde belirtildiği üzere Lcmax 100 dbc değerini aşmayacaktır. İnşaat sahasında patlatma sırasında oluşacak gürültü anlık olduğu için hesaplama yapılmamıştır. İnşaat başladıktan sonra herhangi bir şikâyet olması durumunda gürültü ölçümleri yapılacaktır. Ölçülen gürültü değerinin sınır değerleri aştığı tespit edildiğinde ise gürültü kontrol tedbirlerinden en uygun olanı seçilerek uygulanacaktır. 189

206 Su kalitesi; Proje alanında yer alan yüzeysel su kaynağı; Fol deresidir. Proje çalışmaları kapsamında mevcut durum tespiti amacıyla, tesislerinin kurulacağı yüzey suyundan, tarihinde su numunesi alınmış ve Dokay Çevre Laboratuvarına, Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Ek-5 te yer alan parametrelere göre analiz (Bkz. EK-18) yaptırılmıştır. Buna göre numune bilgileri Tablo 70 de, analiz sonuçları ise Tablo 71 de verilmiştir. Tablo 70: Su Numunesi Bilgileri Kayıt Numarası Numunenin Alındığı Yer Numune Alma Tarihi DKL-12/S3579-REV01 Trabzon ili-tonya ilçesi-fol deresi Tablo 71:Fol Deresine Ait Analiz Sonuçları-1 190

207 Diğer analiz sonuçları ise ÇED Raporu ekinde sunulan analiz raporunda yer (Bkz. EK-18) almaktadır. Yüzeysel su kaynağı için yapılan analiz sonuçları; Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği EK-5 Yüzeysel Su Kütlelerinde Bazı Parametreler İçin Çevresel Kalite Standartları ve Kullanım Maksatları, Tablo 5: Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri ne değerlendirilmiş olup, söz konusu yönetmelikte bahsi geçen tablo aşağıda verilmiştir. Tablo 72:YSKYY, Tablo 5: Kıtaiçi Yüzeysel Su Kaynaklarının Sınıflarına Göre Kalite Kriterleri Su Kalite Parametreleri Su Kalite Sınıfları I II III IV Genel Şartlar Sıcaklık ( o C) > 30 ph 6,5-8,5 6,5-8,5 6,0-9,0 6,0-9,0 dışında İletkenlik (µs/cm) < > 3000 Renk (A)Oksijenlendirme Parametreleri RES 436 nm: 1.5 RES 525 nm: 1.2 RES 620 nm: 0.8 RES 436 nm: 3 RES 525 nm: 2.4 RES 620 nm: 1.7 RES 436 nm: 4.3 RES 525 nm: 3.7 RES 620 nm: 2.5 RES 436 nm: 5 RES 525 nm: 4.2 RES 620 nm: 2.8 Çözünmüş oksijen (mg O 2 /L) a > < 3 Oksijen doygunluğu (%) a < 40 Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) (mg/l) < > 70 Biyolojik oksijen ihtiyacı (BOİ 5 ) (mg/l) < > 20 B) Nutrient (Besin Elementleri) Parametreleri Amonyum azotu (mg NH 4 + -N/L) < 0,2 b 0,2-1 b 1-2 b > 2 Nitrit azotu (mg NO 2 -N/L) < 0,002 0,002-0,01 0,01-0,05 > 0,05 Nitrat azotu (mg NO 3 -N/L) < > 20 Toplam kjeldahl-azotu (mg/l) > 5 Toplam fosfor (mg P/L) < 0,03 0,03-0,16 0,16-0,65 > 0,65 C) İz Elementler (Metaller) Cıva (μg Hg/L) < 0,1 0,1-0,5 0,5-2 > 2 Kadmiyum (μg Cd/L) > 7 Kurşun (μg Pb/L) > 50 Bakır (μg Cu/L) > 200 Nikel (μg Ni/L) > 200 Çinko (μg Zn/L) > 2000 D) Bakteriyolojik Parametreler Fekal koliform (EMS/100 ml) > 2000 Toplam koliform (EMS/100 ml) > Tehlikeli maddeler ve bu tabloda verilmeyen diğer kirleticiler konuyla ilgili ülke Tehlikeli maddeler envanteri (referans değerler) oluşturulduktan sonra, 1 Ocak 2015 den itibaren değerlendirilecektir. 191

208 Tablo 73: Fol Deresine Ait Suların Kalite Sınıfları Sıcaklık ( o C) Parametreler ph İletkenlik (µs/cm) Çözünmüş oksijen (mg O 2 /L) a Oksijen doygunluğu (%) a Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) (mg/l) Biyolojik oksijen ihtiyacı (BOİ 5 ) (mg/l) Amonyum azotu (mg NH + 4 -N/L) Nitrit azotu (mg NO 2 -N/L) Nitrat azotu (mg NO 3 -N/L) Toplam kjeldahl-azotu (mg/l) Toplam fosfor (mg P/L) Cıva (μg Hg/L) Kadmiyum (μg Cd/L) Kurşun (μg Pb/L) Bakır (μg Cu/L) Nikel (μg Ni/L) Çinko (μg Zn/L) Fekal koliform (EMS/100 ml) Toplam koliform (EMS/100 ml) Fol Deresi Su Kalite Sınıfı I I I I II I I I I I III I I I I I I III II Kalite sınıflarına göre suların kullanım maksatları aşağıda verilmiştir. Buna göre Fol deresi genel olarak I. sınıf sular kategorisinde kalmaktadır. Sınıf I - Yüksek kaliteli su; 1) İçme suyu olma potansiyeli yüksek olan yüzeysel sular, 2) Yüzme gibi vücut teması gerektirenler dahil rekreasyonel maksatlar için kullanılabilir su, 3) Alabalık üretimi için kullanılabilir nitelikte su, 4) Hayvan üretimi ve çiftlik ihtiyacı için kullanılabilir nitelikte su, Sınıf II - Az kirlenmiş su; 1) İçme suyu olma potansiyeli olan yüzeysel sular, 2) Rekreasyonel maksatlar için kullanılabilir nitelikte su, 3) Alabalık dışında balık üretimi için kullanılabilir nitelikte su, 4) Mer i mevzuat ile tespit edilmiş olan sulama suyu kalite kriterlerini sağlamak şartıyla sulama suyu, Sınıf III - Kirlenmiş su; Gıda, tekstil gibi nitelikli su gerektiren tesisler hariç olmak üzere, uygun bir arıtmadan sonra su ürünleri yetiştiriciliği için kullanılabilir nitelikte su ve sanayi suyu, 192

209 Sınıf IV - Çok kirlenmiş su; Sınıf III için verilen kalite parametrelerinden daha düşük kalitede olan ve üst kalite sınıfına ancak iyileştirilerek ulaşabilecek yüzeysel sular. Proje kapsamında mevcut durumun tespit edildiği yüzey kaynağında, inşaat öncesinde memba ve mansap dikkate alınarak su kalitesi tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçümü yapılacaktır. İnşaat ve faaliyet sırasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliğinin ilgili hükümlerine uyulacaktır. Su kaynaklarının yönetimine ve korunmasına yönelik hazırlanan tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmeliğin ilgili hükümleri projenin inşaat ve işletme aşamasında yerine getirilecektir. Ayrıca planlanan proje kapsamında 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik ile Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği kapsamında mevcut yüzey kaynaklarına hiçbir şekilde katı ve sıvı atık boşaltılmayacak, dere yataklarına kesinlikle malzeme dökülmeyecek ve yatak kesiti daraltılmayacaktır. IV Diğer özellikler. Bu bölümde ayrıca anlatılacak bir husus bulunmamaktadır. 193

210 IV.3. Sosyo - Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), Çamlı Regülatörü ve HES projesi; Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde olup, Regülatör yeri fol deresi üzerindedir. Proje alanını içerisine alan Tonya ilçesinin ekonomisi, genellikle tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Tarım çalışmalarının başında tarla tarımı gelmektedir. Arazinin dar oluşu ve iklim şartlarının elverişli olmayışı, yetiştirilecek ürünlerin az oluşuna neden olmakta, alınan ürün satış amaçlı olmayıp, halkın kendi ihtiyacını karşılayacak şekilde yetiştirilmektedir. Tarım ürünlerinden en çok mısır, fasulye, patates gibi tarım ürünleri yetiştirilmektedir. İlçede, tarım çalışmaları genel olarak hayvancılıkla bağlantılı olarak sürdürülmektedir. Üretilen ürünlerin büyük bir bölümü hayvanların beslenmesi sırasında tüketilmektedir. Ayrıca ilçede yaklaşık 9000 hektar arazi, çayır ve mera olarak kullanılmakta olup, bu meralardan kesilen otlar hayvanların kışlık yiyeceği için kurutularak saklanmaktadır. İlçe genelinde büyükbaş hayvanlar beslenmekte olup, küçükbaş hayvan sayısı azdır. Hayvancılığın gelişmesi sonucu 1972 yılında kurulan kooperatif aracılığı ile süt fabrikası kurulmuştur. Dolayısıyla ekonominin asıl dayanağı süt hayvancılığıdır. Tarım ürünlerinde pazarcı üretim olmamasına rağmen hayvan ürünlerindeki üretim tamamen pazarcı bir nitelik göstermektedir. Elde edilen sütler ya ilçede kooperatife ait fabrikada işlenmekte yada evlerde tereyağı ve peynir haline getirildikten sonra pazarlanmaktadır. Her ikisi de ilçe halkının geçimini temin etmede önemli rol oynamaktadır. Herhangi bir sanayi kuruluşu bulunmayan ilçede, sadece süt fabrikası yer almaktadır. Mevcut fabrika merkeze yakın olan mahalle ve köylerin sütlerini almakta ve işlemektedir. 5 İlçe halkının önemli geçim kaynaklarından biri de gurbetçiliktir. Başta Zonguldak olmak üzere yurdun birçok yerinde çalışan Tongalılar vardır. Bunun yanında Almanya, Avusturya, Fransa, Hollanda ve Belçika gibi Avrupa devletlerinde çalışan Tonyalı işçiler de ilçenin ekonomisine büyük katkıda bulunmaktadır. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), Tonya ilçesi, doğudan Düzköy ve Maçka, güneyden Gümüşhane iline bağlı Kürtün ilçesi, kuzeyden ve batıdan Vakfıkebir ile Şalpazarı ilçeleri ile çevrilidir. Tonya ilçesinde köy sayısı 16 dır. Proje sahası Tonya merkezinde kalmaktadır ve Proje etki alanında yer alan mahalleler; Karşılar Mahallesi, Orta Mahalle, Büyük Mahalle, Yeni Mahalle, Kaleönü Mahallesi dir

211 Proje alanının içerisinde yer aldığı il ve ilçe nüfusları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 74: Trabzon İli ve Tonya İlçesi Nüfus Bilgileri ADNKS 2012 Yılı 2011 Yılı Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Toplam Türkiye Nüfusu Trabzon İl Nüfusu Tonya İlçe Nüfusu Kaynak: TÜİK ADNKS Verileri Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanına göre 2012 yılında toplam nüfusu kişi olan Tonya nın, ilçe merkezi ve köylerde yaşayan halka ait nüfus bilgileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 75: 2012 Yılı Verilerine Göre Tonya İlçesinde İl/İlçe ve Belde/Köy Nüfusları 2012 Yılı İl/İlçe Merkezi Belde/Köy Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Toplam Tonya Kaynak: TÜİK ADNKS Verileri Tablo 76:2012 Yılı Verilerine Göre Tonya İlçesi Kadın ve Erkek Nüfus Oranları Yaş grubu Toplam Erkek Kadın Erkek Oran % Kadın Oran % ,44 47, ,95 49, ,45 49, ,49 48, ,51 49, ,41 45, ,51 46, ,93 49, ,91 50, ,45 52, ,30 50, ,30 54, ,22 57, ,61 64, ,78 61, ,23 51, ,58 76, ,46 83, ,51 96,49 Toplam ,87 52,13 Kaynak: TÜİK ADNKS Verileri 195

212 Proje alanının içerisinde yer aldığı Tonya ilçesine bağlı belde ve köylerin nüfus bilgileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 77: Tonya İlçesi ne Bağlı Belde ve Köylerin İsimleri ve Nüfus Bilgileri İlçe Bucak Belde/Köy Toplam Erkek Kadın Şehir Tonya Merkez Biçinlik Çamlı Çayıriçi Hoşarlı (B) İskenderli Kalemli Kalınçam Karaağaçlı Karasu Kayacan Kozluca Kösecik Melikşah Sağrı Sayraç Yakçukur Bucak Toplamı Kaynak: TÜİK ADNKS Verileri Tablo 78: Göre Nüfusları, İl Merkezine Uzaklıkları, Belediye, Köy ve Mahalle Sayıları İLÇE NÜFUSU (2012) İLÇELERİN İL MERKEZİNE UZAKLIĞI (Km.) BELEDİYE SAYISI KÖY SAYISI MAHALLE SAYILARI Tonya Kaynak: TÜİK ADNKS Verileri Trabzon ilinin yıllarına ait nüfus artış hızı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 79: TÜİK Verilerine Yıllık Nüfus Artış Hızı ve Nüfus Yoğunluğu Göstergeleri İl Yıllık Nüfus Artış Hızı (% 0 ) Nüfus Yoğunluğu Yılı Yılı Trabzon -8,4 0, Kaynak: TÜİK Verileri 196

213 Trabzon ilinde, başta coğrafi ve ekonomik koşullar olmak üzere birçok etkenin gerekçe olduğu bir göç olgusu görülmektedir. Göçe konu olan nüfusun çoğunluğu (% 67,6) yaş grubuna dahildir. Göçün nedenleri olarak, nüfus artışı ve geleneksel yaşam tarzının bozulması, yetersiz kazanç, eğitim, sağlık, kültür hizmetlerinden yararlanma ve daha iyi bir yaşam standardına erişmek gibi nedenler sıralanabilir. Tablo 80: Trabzon İli ne Ait Göç Verileri Göstergeler Toplam Nüfus Aldığı Göç Verdiği Göç Net Göç Net Göç Hızı (% 0 ) -4,8-17,8 Kaynak: TÜİK Verileri IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), Trabzon kültürel ve sosyal yönden gelişmiş olmasına rağmen, arzulanan ekonomik gelişmeyi sağlayamamıştır. İl in ekonomisi halen tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır; nüfusun % 65 i bu faaliyetlerde elde edilen gelirlerle geçimini sağlamaktadır. Ticaret, sanayi, el sanatları, taşımacılık, inşaat ve diğer hizmetler alanında istihdam edilenler ise nüfusun % 35 ini oluşturmaktadır. Trabzon da toplam üretim içinde katma değerin payı % 59, girdi payı ise % 41 dir. Trabzon da girdi oranları Türkiye geneline göre kıyasla daha yüksektir. Bu durum maliyetlerin yükselmesi sonucunu doğurmaktadır. İl de büyük ölçekli üretim tesisi yok denecek kadar azdır. En önemli imalat sanayi kuruluşu, 1992 yılında özeleştirilen Çimento Fabrikası dır. Bunun haricindeki imalat sanayi kuruluşları daha çok tarımsal ürünleri işlemeye yönelik küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. İl'de imalat sanayinde sayılabilecek belli başlı alanlar un ve kepek, süt mamulleri, balık yağı ve unu, hazır giyim, mefruşat, ayakkabı, kereste, beton direk, lastik ve plastik ürünler, PVC boru, bakır, çinko, kurşun, alüminyum, boru, galvanizli saç, tuğla, metal, otomobil yan sanayi ve cerrahi dikiş malzemesi imalatıdır. 6 Tablo 81: Trabzon İlindeki Sanayi Kuruluşları ve İstihdam Kapasiteleri SANAYİ KURULUŞLARI İşyeri Sayısı İstihdam Kapasitesi Kamuya Ait İşletmeler Özel Sektöre ait İşletmeler Organize Sanayi Bölgeleri Küçük Sanayi Sitleri TOPLAM Kaynak: Trabzon Valiliği

214 Proje alanının yer aldığı Tonya ilçesi ve yakın köylerin geliri, hayvancılığa dayanmaktadır. Bölgede süt besiciliği yapılmakta ve hane ölçeğinde toplanan sütler kooperatif ve Kebir Sütçülük gibi şirketler eliyle toplanmaktadır. Tarım, geçimlik düzeyde olup, tamamen hane ihtiyaçlarına yönelik olarak sürdürülmektedir. Karaağaçlı köyündeki fındık üreticiliği hariç olmak üzere, pazar için üretim yapılmamaktadır. Küçük ölçekli ve eğimli parsellerde üretilen mısır, ilçeye ve köylere ait su değirmenlerinde öğütülerek ekmeklik un ihtiyacı karşılanmaktadır. Pazar ekonomisiyle eklemlenmiş yegâne faaliyet alanı hayvancılıktır. Tonya, özellikle süt ürünlerini işleyen tarımsal kalkınma kooperatifinin ve bu kooperatifin çalıştırdığı fabrikasıyla Doğu Karadeniz bölgesinde örnek oluşturmuş bir beldedir. Ancak fabrikanın verimliliği giderek düşmekte ve süt ürünleri, Tonya için önemli bir gelir kalemi olmaktan yavaş yavaş çıkmaktadır. Kooperatifte şu anda sadece 35 kişi çalışmaktadır yılına kadar günde 110 ton süt işleyen fabrika, bugün süt işleme kapasitesini günde tona kadar düşürmüştür. Sınırlı tarım alanlarında üretilen ikinci önemli ürün, hayvan yemi olarak üretilen yonca ve ottur. Süt ürünlerinin temel geçim kaynaklarından biri olması nedeniyle hayvanların beslenmesinde kullanılan yonca ve ot Tonya ve çevresi için kritik önemdedir. Ancak hanelerin ortalama hayvan yemi ihtiyacı yılda 1 tonu bulduğundan, ot ve yoncaya bağımlılık en üst seviyededir ve bu mahsulün üretiminde su ihtiyacı haneler için belirleyicidir. Kasaplık hayvan üretimi ise sınırlıdır. İlçe merkezine bağlı mahallelerde ve etki alanındaki köylerde yaklaşık olarak civarında büyükbaş hayvan mevcuttur. İlçeye dışarıdan nakit girişi yoğundur. Avrupa ya göç etmiş işçi aileleri ile mevsimlik olarak büyük kentlere giden çalışan nüfusun taşıdığı gelir ve kamu kurumlarında çalışanların aktardığı paylar, en önemli gelir kaynağını oluşturmaktadır. Ayrıca bu kalemden olmak üzere Rusya ve Arap ülkelerine yönelik dönemlik işçi göçü de mevcuttur. Üçüncü gelir kalemi emekli maaşlarıdır lerden itibaren Zonguldak kömür havzasına yoğun işçi göçü olmuş, ancak bu hareket bugün tamamen durmuştur ile 1980 yılları arasında Tonya nın en önemli dış gelir kaynağı kömür madencilerinin kazançları olmuştur. 7 IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), Trabzon ilinin 2010 yılı il düzeyindeki temel işgücü göstergelerine göre; işgücüne katılım oranı % 56,4, işsizlik oranı % 6,3 ve istihdam oranı ise % 52,8 olarak belirlenmiştir. Ancak söz konusu temel işgücü göstergelerinden işgücüne katılım oranı azalırken, işsizlik oranı artış göstermiştir. Buna göre 2011 yılı verileri aşağıda verilmiştir. Tablo 82: Trabzon İline Ait Temel İşgücü Göstergeleri, 2011 Temel İşgücü Göstergeleri 2011 Yılı Verileri 15 ve daha yukarı yaştaki nüfus 592 İşgücü 305 İstihdam 281 İşsiz 24 İşgücünde Olmayan Nüfus Çamlı-Tonya Sosyal Etki Değerlendirme Raporu, SEDR. 198

215 Temel İşgücü Göstergeleri 2011 Yılı Verileri İşgücüne Katılım Oranı 51,4 İstihdam Oranı 47,4 İşsizlik Oranı 7,8 Kaynak: TÜİK Verileri IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), Eğitim: Tonya ilçe merkezinde bir Anadolu Lisesi, bir İmam-Hatip Lisesi ve birçok programlı lise ile dört adet ilköğretim okulu bulunmaktadır. Proje sahası civarında yer alan köylerden sadece Karaağaç köyünde 8 yıllık ilköğretim okulu mevcuttur ve 207 öğrencisi vardır. Türkiye İstatistik Kurumu nun 2012 yılı verilerine göre Tonya ilçesindeki 15 yaş ve üzeri 5724 kişilik nüfusun; 594 ü okuma yazma bilmeyen halk olup, 4958 i okuma yazma bilen kişilerdir. 172 kişi ise tespiti yapılamamış grubu oluşturmaktadır. Buna göre; Tonya ilçesi merkezine bağlı köylerdeki 15 yaş ve üzeri okur-yazar durumu verileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 83: Proje Alanı ve Çevresinde Yer Alan Köylerdeki Okuma Yazma Durumu (15+yaş) İl İlçe Bucak Belde/Köy Okuma yazma durumu Toplam Erkek Kadın Trabzon Tonya Merkez Biçinlik Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Çamlı Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Çayıriçi Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Hoşarlı Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam (B) İskenderli Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Kalemli Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Kalınçam Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen

216 İl İlçe Bucak Belde/Köy Okuma yazma durumu Toplam Erkek Kadın Kaynak: TÜİK Verileri Toplam Karaağaçlı Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Karasu Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Kayacan Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Kozluca Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Kösecik Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Melikşah Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Merkez Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Sağrı Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Sayraç Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Yakçukur Okuma yazma bilmeyen Okuma yazma bilen Bilinmeyen Toplam Sağlık: Trabzon ili sınırları içerisinde yer alan Tonya ilçesinde 1 adet hastane bulunmakta olup, 1 adet Toplum Sağlığı Merkezi yer almaktadır. 200

217 Tablo 84: Tonya İlçesindeki Sağlık Kurumlarının Dağılımı İlçe Hastane Sağlık Merkezi Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi Toplum Sağlığı Merkezi A.Ç.S. AP. Verem Savaş Dispanseri 112 Acil Hiz. İst. ASM Aile Hekimliği Tonya Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü verileri, * A.Ç.S. AP. = Ana Çocuk Sağlığı Aile Planlaması * A.S.M = Aile Sağlığı Merkezi Kültür: Trabzon ili, Roma, Bizans ve Osmanlı eserleri yönünden çok zengin bir ildir. İl sınırları içinde sayısız tarihi eser kalıntılarına rastlamak mümkündür. Trabzon ilinde merkez ilçede 134 adet olmak üzere birçok tescilli anıtsal yapı mevcuttur. Ayrıca Trabzon ilinde TÜİK 2010 yılı verilerine göre; 18 adet kütüphane, 20 adet sinema ve 2 adet tiyatro salonu yer almaktadır. Proje alanının yer aldığı Tonya ilçesinde ise bir adet ilçe halk kütüphanesi bulunmaktadır. Diğer taraftan; ilçede kayıta alınmış herhangi bir kültürel değere rastlanılmamış olup, ilçeye bağlı Kaleönü Mahallesinin güney yönünde bulunan ormanlar içerisindeki yüksek kaya Ali Ağa kalesi olarak bilinmektedir. Bunun dışında Tonya ilçesinde, kültürsel ve yöresel zenginliklerin yaşatılması amacıyla festival, şenlik ve anma günleri düzenlenmektedir. Yörede gerçekleştirilen söz konusu etkinlikler aşağıda verilmiştir. Tablo 85: Tonya İlçesi Sınırlarında Gerçekleştirilen Festival, Şenlik ve Anma Günleri ADI YER TARİH Kadırga Yaylası Şenlikleri Tonya-Şalpazarı-Gümüşhane-Giresun Sınırı. Kadırga Yaylası. Temmuz ayının 3. Cuma Günü Tonya Tereyağı Festivali Tonya Tonya-Beşikdüzü ve Şalpazarı nın İzmiş Şenliği Birleştiği Nokta(Gölkiriş Köyü İzmiş Tepesi Mevkii) Kaynak: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2011 Ağustos un son C.tesi-Pazar Günü Ağustos Ayının Son Pazar Günü IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), Tonya ilçe toprakları, akarsularla parçalanmış dağlık alanlardan meydana gelmiştir. İlçede kızılağaç, kayın, gürgen ve ladin ağaçlarıyla kaplı dağların yüksek kısımlarında hayvancılık ve sayfiye yönünden önemli yaylalar bulunmaktadır. Önemli akarsuları Fol deresi ve Kale deresi olup denize kıyısı olmayan ilçelerden biridir. İlçe ekonomisi hayvancılığa dayanmaktadır ve ilçede tarıma elverişli düzlük yoktur. Süt üretimi gayesiyle daha çok büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. 201

218 İlçe merkezi Foldere vadisinde kurulmuştur. İl merkezine 57 km uzaklıktadır. İlçe gelişmemiş, küçük bir yerleşim merkezidir. Tonya belediyesi ise 1954 te kurulmuştur. Yapılması planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesinin yer alacağı Tonya ilçe merkezi ve civar bölgesinde sosyal değerlerin ve projenin etkilerinin irdelenmesi amacıyla sosyal çalışma gerçekleştirilmiştir. Hacettepe Üniversitesi nden Prof. Dr. Suavi AYDIN tarafından, 2012 yılı Mayıs ayı içerisinde bölgede sosyal çalışma yapılmış ve projenin yöre halkı üzerindeki olası etkilerini konu alan bir rapor hazırlamıştır. Söz konusu rapor aşağıda sunulmuştur: KAPSAM TRABZON İLİ TONYA İLÇESİ ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ SOSYAL ETKİ DEĞERLENDİRME RAPORU Bu raporun kapsamı, Trabzon ili Tonya ilçesi sınırları içinde yapılması planlanan Çamlı Regülatörü ve HES tesislerine ilişkin sosyal etkilerin değerlendirilmesidir. Bu tesislere ilişkin etki alanı, Tonya ilçe merkezini ve Tonya ilçesine bağlı Kaleönü Mahallesi ile Karaağaçlı ve Melikşah köylerini kapsamaktadır. SOSYO-EKONOMİK VE DEMOGRAFİK DURUM Genel Durum Tonya ilçesi Vakfıkebir ilçesinin 20 kilometre güneyinde Fol deresinin oluşturduğu vadi içindedir. İlçe nüfusu 2011 yılı ADNKS verilerine göre kişi olup, bu nüfusun u ilçe merkezinde yaşamaktadır. Tonya ilçesi sınırları içinde yaşayan toplam kişi, planlanan tesisin etki alanı içinde kalmaktadır. Tonya nüfusu düşme eğilimindedir yılı ADNKS verilerine göre toplam kişinin yaşadığı ilçe nüfusunun beş yıl içinde kişiye (yaklaşık olarak % 5,5 oranında) düşmesi bu açıdan anlamlıdır. İlçe de bu düşüşü durduracak ya da tersine çevirecek bir ekonomik dinamizm yoktur. Tonya ve yakın köylerin ekonomisi tamamen hayvancılığa dayanmaktadır. Süt besiciliği yapılmakta ve hane ölçeğinde toplanan sütler kooperatif ve Kebir Sütçülük gibi şirketler eliyle toplanmaktadır. Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri Tonya ve çevre köyleri, bir orman-içi ekonomisi yaratmıştır. Tarım geçimlik düzeyde olup tamamen hane ihtiyaçlarına yönelik olarak sürdürülmekte, Karaağaçlı köyündeki fındık üreticiliği hariç olmak üzere, pazar için üretim yapılmamaktadır. Küçük ölçekli ve eğimli parsellerde üretilen mısır, ilçeye ve köylere ait su değirmenlerinde öğütülerek ekmeklik un ihtiyacı karşılanmaktadır. Pazar ekonomisiyle eklemlenmiş yegâne faaliyet alanı hayvancılıktır. Tonya, özellikle süt ürünlerini işleyen tarımsal kalkınma kooperatifinin ve bu kooperatifin çalıştırdığı fabrikasıyla Doğu Karadeniz bölgesinde örnek oluşturmuş bir beldedir. Ancak fabrikanın verimliliği giderek düşmekte ve süt ürünleri, Tonya için önemli bir gelir kalemi olmaktan yavaş yavaş çıkmaktadır. Kooperatifte şu anda sadece 35 kişi çalışmaktadır yılına kadar günde 110 ton süt işleyen fabrika, bugün süt işleme kapasitesini günde tona kadar düşürmüştür. Sınırlı tarım alanlarında üretilen ikinci önemli ürün, hayvan yemi olarak üretilen yonca ve ottur. Süt ürünlerinin temel geçim kaynaklarından biri olması nedeniyle hayvanların beslenmesinde kullanılan yonca ve ot Tonya ve çevresi için kritik önemdedir. Ancak hanelerin ortalama hayvan yemi ihtiyacı yılda 202

219 1 tonu bulduğundan, ot ve yoncaya bağımlılık en üst seviyededir ve bu mahsulün üretiminde su ihtiyacı haneler için belirleyicidir. Kasaplık hayvan üretimi ise sınırlıdır. İlçe merkezine bağlı mahallelerde ve etki alanındaki köylerde yaklaşık olarak civarında büyükbaş hayvan mevcuttur. İlçeye dışarıdan nakit girişi yoğundur. Avrupa ya göç etmiş işçi aileleri ile mevsimlik olarak büyük kentlere giden çalışan nüfusun taşıdığı gelir ve kamu kurumlarında çalışanların aktardığı paylar, en önemli gelir kaynağını oluşturmaktadır. Ayrıca bu kalemden olmak üzere Rusya ve Arap ülkelerine yönelik dönemlik işçi göçü de mevcuttur. Üçüncü gelir kalemi emekli maaşlarıdır lerden itibaren Zonguldak kömür havzasına yoğun işçi göçü olmuş, ancak bu hareket bugün tamamen durmuştur ile 1980 yılları arasında Tonya nın en önemli dış gelir kaynağı kömür madencilerinin kazançları olmuştur. Bugün bu gelir kaynağı yukarıda betimlendiği gibi şekil değiştirmiştir. Tonya ilçe merkezinde bir Anadolu lisesi, bir İmam-Hatip lisesi ve bir çok-programlı lise ile dört adet ilköğretim okulu bulunmaktadır. Etki sahası içinde kalan köylerden sadece Karaağaç köyünde 8 yıllık ilköğretim okulu mevcuttur. Karaağaçlı Köyü 480 hanede 1409 kişinin yaşadığı Karaağaçlı köyü ekonomisi hayvancılık ve fındık üreticiliğine bağlıdır. Köyde 1500 e yakın büyükbaş hayvan bulunmakta olup, bu hayvanlardan elde edilen süt ise Tonya daki fabrikalara verilmektedir. Fındık ve hayvansal ürünler dışında, Pazar için üretim yoktur. Ancak köyün öz varlıkları üzerinden yarattığı değer, köy nüfusunu besleyici nitelikte değildir. Geçimlik olarak üretilen mısır, köye ait iki değirmende öğütülerek ekmeklik un ihtiyacı karşılanmaktadır. Ancak son yıllarda değirmenlerin üzerinde kurulu bulunduğu yan deredeki suyun azalmasına bağlı olarak değirmenlerin verimi düşmüştür. Muhtarın aktardığına göre bu değirmenlerin yılda TL kadar bir masrafı ortaya çıkmaktadır. Nüfusun büyük bölümünün emekli olması ve köye emekli maaşı girmesi, bu ekonomik sorunu kısmen hafifletmekle beraber, köyün çalışabilir nüfusu Tonya dışında inşaat işçiliği yapmak zorunda kalmaktadır. Köyde 8 yıllık ilköğretim okulu mevcuttur ve 207 öğrencisi vardır. Ayrıca köy sınırları içinde bir de alabalık çiftliği bulunmaktadır. Kaleönü (Vamenli) Mahallesi Bu mahalle Tonya nın güneyinde olup regülatör tesisi bu mahallenin sınırları içinde kurulacaktır. Mahallenin yaklaşık nüfusu 2550 kişidir. Mahalle, Tonya ilçe merkezi ile bütünleşmiş olup, mahalle halkı tarıma dayalı geçim biçimlerinin yanısıra, ikinci kademe yerleşim yeri işlevlerine yönelik iştigal sahalarında da (kahvecilik, bakkallık, lokantacılık, belediye memurluğu v.s.) çalışmaktadır. Hizmet sektöründe yapılan işler dışında, mahallenin temel geçim kaynağı hayvancılıktır. Mahalleye ait hanelerde kadar küçükbaş ve 1000 e yakın büyükbaş hayvan mevcuttur. Mahalle sınırları içinde bir de 5 sınıflı ilköğretim okulu vardır. Ekmeklik mısır unu ihtiyacını karşılamak üzere kullanılan ve mahalleye ait olan üç değirmen mevcuttur. Bunlardan biri Fol deresi üzerinde olup yaz-kış çalışmaktadır, bir diğeri Kantar üzerinde, sonuncusu ise Barbaro mevkiindedir. Dereye bırakılacak su miktarı hesaplamasında söz konusu değirmenler göz önünde bulundurulmalıdır. Melikşah Köyü Bu köy 223 hane olup köy sakinleri bu hanelerden 140 ını kullanmaktadır. Köyde hayvancılık temel geçim faaliyetidir. Burada 500 kadar büyükbaş hayvan mevcuttur. Ayrıca köy sınırları içinde ekmeklik mısır unu ihtiyacını karşılamak üzere 1830 yılından beri faaliyet gösteren dört değirmen vardır. Muhtar, henüz bir sonuç alamamış olsa da, değirmenlerin kullandığı suya ilişkin kullanım haklarını elde etmek için DSİ ye müracaat etmiştir. Köyün 203

220 çocukları taşımalı sistem çerçevesinde Büyük mahalledeki ilköğretim okuluna gidip gelmektedir. SOSYAL ETKİLERİN ANALİZİ Planlanan tesislere ait regülatör ilçe merkezine bağlı Kaleönü mahallesi içindedir. Bu regülatörden alınacak su, Fol deresinin sağ sahilini izleyen bir tünel yardımıyla Çamlı köyünün altından, dere üzerinde kurulacak HES e düşürülerek enerji üretilmesi planlanmaktadır. Proje bu şekliyle uygulandığı zaman, Tonya ilçe merkezinin içinden geçen derede su azalması söz konusu olabilecektir. Ayrıca Tonya beldesine ve Melikşah köyüne ait su değirmenlerini çalıştıracak su miktarı da azalacağından dereye bırakılacak su miktarı hesaplamasında değirmenlerin göz önünde bulundurulması gerekecektir. Ayrıca inşaat atıklarıyla ilgili bütün depolama alanları beldeye bağlı mahallelerin meskûn alanlarına yakın olup sosyal ve ekonomik hareketliliğin yüksek olduğu saha içindedir. Haziran ayından itibaren yaylalara hayvan çıkarılmaktadır. Haziran ve Eylül ayları içinde yaylalara yönelik ve tersi yönde yoğun hayvan hareketi mevcuttur. İnşaat faaliyetleri bu hareketi kesintiye uğratacak nitelikte değildir. Zira hayvan hareketi, vadinin eteklerindeki yerleşmelerden vadinin üst kotlarına yönelik olup, vadi tabanındaki inşaat faaliyeti bu hareketi sekteye uğratacak konumda bulunmamaktadır. Ancak, bölgede yerel kaynaklı pazara yönelik tek geçim faaliyeti olan hayvancılığın sürdürülmesi, yan derelerden gelen suyun yamaçlardaki yonca ve çayırların kanallara aktarılan sularla sulanmasına ve bu sulama sayesinde artan verimin sağladığı yem bitkisi miktarına bağlıdır. Bu hassasiyet yörede dile getirilmiştir. Faaliyet sahibinin projesinde yan derelerden su alınması söz konusu değildir. Sadece ana dereden alınan suyun doğrudan doğruya santrale taşınması uygun görülmüştür. Bu konu yerel bir duyarlılık noktası olup, yerel hassasiyetlere bağlı muhtemel sosyal etkiler bağlamında not edilmiştir. Tonya ilçe merkezinin ve çevre köylerin kanalizasyonları tamamen derelere boşaltılmaktadır. Dolayısıyla söz konusu tesis sıvı atıkların dere tabanında birikmesine engel olan su miktarını azaltacağından, tesis işletmeye alındıktan sonra, pis su ve atıkların dere tabanında kalıcılaşmasına bağlı sağlık ve temizlik sorunları ortaya çıkması kaçınılmazdır. Tonya ilçe merkezi ile yakın köylerin sıvı atıklarının yönetimi önemlidir. Tonya Belediyesi tarafından Mekanik Atık Su Arıtma Tesisi için ihaleye çıkılmıştır. Bu çerçevede hem ilçe merkezi hem de dereyi bu işlev için kullanan köylerin atıkları, derenin hem sağ hem de sol sahiline yapılacak kollektör (kanalizasyon) yoluyla modern bir şebeke içine alınarak arıtma tesisine bağlanacaktır. Tonya şehir merkezinin 3 kilometre kuzeyinde Ağreliyaz mevkiinde inşa edilecek mekanik atık su tesisinin tamamlanmasıyla birlikte, şehrin atık suyu arıtılmış olacaktır. Tesisin bitirilmesi halinde Tonya dan Fol deresine kanalizasyon suyu akmayacağı öngörülmektedir. Öte yandan dere üzerinde ilçe merkezine ait 2, Melikşah köyüne ait 4 ve Karaağaçlı köyüne ait 2 değirmen mevcuttur. Bu değirmenler, ilçe merkezinin ve çevre köylerin ürettiği mısırı ekmeklik una çevirmekte ve yıl boyunca bu nüfus ekmeklik un ihtiyacını bu yolla karşılamaktadır. Regülatörde toplanıp tünele verilecek su, bu değirmenleri çevirecek suyu azaltacak ve işlemez hale getirecektir. Bu durumda yerel ekonominin kendi olanaklarıyla çevrilmesini sağlayan en önemli stratejilerden birisi işlemez hale gelecek ve çevre halkı bundan zarar görecektir. Regülatör bölgesindeki bazı parseller hariç, tünelin ve HES tesisinin hazine arazisine yapılacak olması istimlak miktarını azaltmaktadır. Ne var ki halihazır arazi mülkiyeti durumunun işlenmesi ve istimlak sürecinin başlatılması, yasal ÇED raporu sürecinin 204

221 tamamlanmasından sonraya kaldığından şu aşamada hak sahiplerine ilişkin ayrıntılı bir mahiyet analizi yapmak mümkün değildir. Bütün bu nedenlere bağlı olarak yörede faaliyete karşı olumsuz tutumlar gelişmiş ve örgütlü bir muhalefet başlatılmıştır. ETKİ AZALTICI ÖNLEMLERİN GELİŞTİRİLMESİ Proje kapsamında yan derelerden su alınması söz konusu olmadığı için, bölgede yerel kaynaklı pazara yönelik tek geçim faaliyeti olan hayvancılığın sürdürülmesinde, yan derelerden gelen suyun yamaçlardaki yonca ve çayırların kanallara aktarılan sularla sulanmasında herhangi bir sorunla karşılaşılmayacaktır. Tonya ilçe merkezi ile yakın köylerin sıvı atıklarının yönetimi önemlidir. Tonya Belediyesi tarafından Mekanik Atık Su Arıtma Tesisi için ihaleye çıkılmıştır. Bu çerçevede hem ilçe merkezi hem de dereyi bu işlev için kullanan köylerin atıkları, derenin hem sağ hem de sol sahiline yapılacak kollektör (kanalizasyon) yoluyla modern bir şebeke içine alınarak arıtma tesisine bağlanacaktır. Tonya şehir merkezinin 3 kilometre kuzeyinde Ağreliyaz mevkiinde inşa edilecek mekanik atık su tesisinin tamamlanmasıyla birlikte, şehrin atık suyu arıtılmış olacaktır. Tesisin bitirilmesi halinde Tonya dan Fol deresine kanalizasyon suyu akmayacağı öngörülmektedir. Diğer sorun ise geçimlik yerel ekonominin en önemli bileşenlerinden biri olan su değirmenlerinin yatırımdan sonra da çalışabilmesinin sağlanmasıdır. Bu bağlamda, değirmenleri çalıştıran suyun, bırakılacak su miktarının hesaplamasında dikkate alınması ve böylece değirmenlerin üretime devam etmesi sağlanmalıdır. Bu çerçevede bu değirmenler tarafından kullanılacak enerjinin, ilgili HES in ürettiği enerjiden bedelsi olarak sağlanması hem etki azaltıcı bir önlem hem de bir sosyal sorumluluk girişimi olacaktır. İZLEME PROSEDÜRÜ VE YÖNETİM PLANI Yukarıdaki kritik unsurlar ve kriterler çerçevesinde aşağıdaki prosedürler düzenlenmelidir. - Okul ve ekonomik etkinlik yoğunluğu olan bölgelerde, gün ve saatlerde trafiğin düzenlenmesi ve haritalama. Kritik günler: Temmuz ayının ikinci yarısı (Zera yaylasında Hoşarlı Şenliği) Kritik aylar: - Mayıs ayının son haftası (yaylalara hayvan çıkarımı) - Eylül ayı (yaylalardan hayvan indirilmesi) - Ağustos ayı (fındık hasatı) Kritik saatler: - Sabah , öğleden sonra saatleri (öğrenci ve servis hareketliliği) - Köy alt yapılarının (kanalizasyon, içme ve sulama suyu şebekesi, başka su yolları ve arklar, köprü, menfez, geçit ve yolların) zarar görmesinin önlenmesi için köy muhtarlarıyla ve belde yöneticileriyle, Karayolu ve Köy Hizmetleri yetkilileriyle işbirliği içinde haritalama ve trafik levhalarının geliştirilmesi, eski ve yıpranmış uyarı levhalarının yenilenmesi (özellikle 205

222 menfez gerektiren, su ve vadi geçişlerinde güçlendirme isteyen yerlerin tespiti ve sorunun giderilmesi) - Belirlenecek hassasiyetler çerçevesinde şoför eğitimi verilerek, kritik noktalar, kritik saat ve günler konusunda şoförlerin bilgilendirilmesi ve denetim - Okul giriş ve çıkış saatlerinde ağır taşıt trafiğinin durdurulması, küçük araç trafiğinin sınırlanması - İnşaat ve tesis sırasında periyodik kontrol takviminin geliştirilmesi BİLGİLENDİRME SÜRECİ - İlk olarak bir halkın katılımı toplantısı düzenlenerek, projenin çevresel etki değerlendirmesi hakkında bilgi verilecektir. Ayrıca bu toplantıda HES tesislerinin özellikleri ve inşaatın kullanacağı yol şebekesi ile diğer kulanım alanları anlatılacaktır. Bu toplantıda istimlâk süreci, trafik yoğunluğu ve düzenlemesi hakkında bilgi aktarılarak, halkın kaygı ve beklentileri dinlenecektir. Toplantı sonrasında tutanak düzenlenerek taraflarca imza altına alınacaktır. - Halkın katılımı toplantısı sırasında dile getirilen kaygı ve beklentilerin karşılanması konusunda, ilgili köy muhtarlarına ve Tonya belediye başkanı ile yetkililerine aylık periyotlarla bilgi verilecektir. - Yapılacak her yeni iş ve prosedürle ilgili olarak köy muhtarlarına ve Tonya Belediyesi ne bilgi verilecektir. Bu çerçevede proje yönetiminin bir halkla ilişkiler memuru görevlendirmesi gereklidir. PROJE PAYDAŞLARI Projenin etki alanına giren bölgenin ilgili resmî ve özel tüzel kişilikleri ile projeden doğrudan etkilenecek nüfusun temsilcileri ve yöredeki STK lar projenin doğal paydaşları sayılır. Buna göre proje paydaşları şu kurum ve kuruluşlardan oluşmaktadır: Trabzon Valiliği Trabzon İl Özel İdaresi Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Trabzon İl Orman ve Su İşleri İl Müdürlüğü DSİ 22. Bölge Müdürlüğü Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası Tonya Kaymakamlığı Tonya Belediye Başkanlığı Tonya Tarımsal Kalkınma Kooperatifi Başkanlığı Tonyalılar Kültür Dayanışma ve Kalkınma Derneği Tonya ya Hizmet Derneği Karaağaçlı Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti Çamlı Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti Melikşah Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti Kaleönü Mahallesi Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti IV.3.7. Diğer özellikler. Bu bölümde ayrıca anlatılacak bir husus bulunmamaktadır. 206

223 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV'DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER: (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.l ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyatların depolanması amacıyla belirlenen sahaların dere yatağına sınır olması, depo alanlarının 1/1000 ölçekli halihazır harita gösterilmesi, dere yatağına ait en ve boy kesitleri, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler (delme-patlatma düzeni, günlük/haftalık/aylık patlatma sayısı, kullanılacak aylık patlayıcı miktarı, patlatma tesir mesafesi vb.), etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak önlemler, alınacak izinler, görüşler, Proje kapsamında kazı fazlası malzeme, inşaat alanları için yapılacak kazılardan ortaya çıkacaktır. İnşaat aşamasında yapılacak kazı miktarları Tablo 86 da verilmiştir. Planlanan faaliyete ilişkin yer alan ünitelerin arazi hazırlık ve inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Alanlar üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak bitkisel toprak depolama alanına nakledilerek mevzuatlar çerçevesinde depolanması sağlanacaktır. Bu süreçte bir taraftan ünitelere ulaşımın sağlanması amacıyla bağlantı yolunun yapım çalışmaları başlatılacaktır. Proje ünitelerine ulaşım sıkıntısı bulunmayan projede sadece regülatör alanına bağlantı yolu yapılacak olup, bağlantı yolunun uzunluğu 620 m. olacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel bitkisel toprak yaklaşık 3953 m 3 dür. Bitkisel toprak, kazı fazlası malzemeden ayrı olarak depolanarak inşaat sona erdikten sonra çalışma alanlarının eski haline getirilmesi sürecinde tekrar kullanılacaktır. Bitkisel toprak depolama alanının konumunu gösterir harita, ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-1) sunulmuştur. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat aşamasında çıkacak kazı fazlası malzemenin ise uygun kısımları inşaat işlerinde, dolguda, yol yapım ve onarım işlerinde kullanılacaktır. Proje kapsamında çıkacak toplam kazı miktarının yaklaşık m 3 olacağı öngörülmüş olup, bu miktarın m 3 ü dolguda kullanılacaktır. Kazı fazlası malzeme alanına nakledilecek malzeme miktarı ise yaklaşık m 3 dür. Bu miktarın ise yaklaşık m 3 ü tünel çalışmaları sırasında çıkacak malzeme miktarı olup, bu malzemeler kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde işleme tabi tutularak inşaat faaliyetleri sırasında kullanılacaktır. Bu çalışmalar sürecinde Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 207

224 Kazı fazlası malzeme alanı ve bitkisel toprak depolama alanı koordinatları Bölüm II.1 de verilmiştir. Yatırımı planlanan projenin inşaat faaliyetleri aşamasında çıkacak hafriyat malzemelerinin depolanması amacıyla, ÇED Başvuru Dosyası sürecinde 9 adet depolama sahası belirlenmiş ve önerilen bu alanların ÇED süreci içerisinde değerlendirilmesi yapılmıştır. ÇED sürecinin başlaması ile birlikte bu alanlarda yapılan arazi çalışmaları ve değerlendirmeleri sırasında bu alanların çoğunun topoğrafik ve jeolojik konumları itibariyle uygun alanlar olmadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte Halkın Katılımı Toplantısı öncesinde yapılan arazi çalışmaları sırasında, 9 adet depolama alanının içerisinde depolama yapılabilmeye müsait olabilecek 3 alanın uygun olabileceği öngörülmüştür. Bu kapsamda yörenin depolama yapmaya müsait düz araziye sahip olmamasına bağlı olarak, konuya ilişkin DSİ Bölge Müdürlüğü görüşünün alınmasının uygun olacağı kararı ile Bölge Müdürlüğü ne müracaat yapılmıştır. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü ne yapılan müracaatta, 3 adet kazı fazlası malzeme alanının ve yine arazi çalışmaları sırasında belirlenmiş 2 adet bitkisel toprak depolama alanının kullanılabilmesi için uygunluk sorulmuştur. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından yerinde de yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonrasında, söz konusu alanlardan sadece kazı fazlası malzeme alanı-3 ün uygun olduğu, diğer kazı fazlası malzeme alanları ve bitkisel toprak depolama alanlarının ise kullanılmaya müsait olmadığı görüşü alınmıştır. Başvuru konusu olan kazı fazlası malzeme alanları ve bitkisel toprak depolama alanı yerleri ve DSİ Bölge Müdürlüğü tarafından uygun bulunan kazı fazlası malzeme alanı ve bu alan içerisinde ayrı olarak yer belirlemesi yapılmış olan bitkisel toprak depolama alanı yeri aşağıda Şekil 83 ve Şekil 84 de verilmiştir. İnşaat aşamasında oluşacak kazı fazlası malzemeler ile ilgili yapılacak çalışmalarda onay için Orman ve Su İşleri Bakanlığı DSİ Genel Müdürlüğü nün 2012/8 sayılı Genelgesi doğrultusunda iş ve işlemler yapılacaktır. Kullanılmayan kazı fazlası malzemenin depolanması için proje alanı içerisinde belirlenen kazı fazlası malzeme alanı, harita üzerinde (Bkz. EK-1) gösterilmiştir. Kazı fazlası malzeme alanlarına yönelik, DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmış olup, onay yazısı ÇED raporu ekinde (Bkz. EK-27) sunulmuştur. 208

225 Şekil 83: DSİ Bölge Müdürlüğü Görüşüne Sunulan Kazı Fazlası Malzeme Alanları ve Bitkisel Toprak Depolama Alanları 209

226 Şekil 84: DSİ Bölge Müdürlüğü Tarafından Proje Kapsamında Kullanılması Uygun Görülen Kazı Fazlası Malzeme Alanı ve Bitkisel Toprak Depolama Alanı 210

227 DSİ 22. Bölge Müdürlüğü görüş (Bkz. EK-27) yazısında; Fol deresi sol sahilinde dereye sınır şekilde yer alan kazı fazlası malzeme alanın (3 nolu alan) Bölge Müdürlüğü tarafından yapımı planlanan Trabzon-Vakfıkebir-Tonya Fol Deresi Islahı işi güzergahında olduğu ve taşkın koruma tesisi yapılana kadar şev üstünden itibaren en az 15 m. mesafe bırakıldıktan sonra depolama yapılmasının uygun görüldüğü belirtilmiştir. Ayrıca Taşkın koruma tesisi tamamlandıktan sonra ise 15 m. mesafesi iptal edilerek taşkın koruma tesisinden itibaren devamlılığı olan en az 5 m. genişliğinde işletme-bakım yolu bırakılmasının yeterli olacağı, inşaat sürecinde hazırlanacak Depo Alanlarının Rehabilitasyonu Projesi (DARP) nin depo alanının ormandan tahsis edilmiş ise Orman Bölge Müdürlüğüne, diğer tahsisler ve yerlerde ise DSİ Bölge Müdürlüğü onayına sunulması gerektiği, geçici kabul işlemlerinden önce onaylı proje doğrultusunda gerekli rehabilitasyon işlemlerinin tamamlanması gerektiği ifade edilmiştir. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden tedarik edilen taşkın koruma projesine Bölüm IV.2.5 de yer verilmiştir. Yine aynı görüş yazısında; İnşaat sırasında Bölge Müdürlüğünün uygun görüşü haricinde hiçbir surette dere yataklarına müdahale edilmemesi, dere yataklarına hafriyat atıkları boşaltılmaması, depo malzemesi şevlerinde palyeleme yapılması, palye yüksekliğinin en fazla 10 m., palye genişliğinin en az 3 m. olması, hafriyat bütün şev yüzeyleri dayanma duvarı ile tutulmaksızın doğal hali ile stabil olacak şekilde düzenlenmesi, depo alanının toplam yüksekliğinin projesine ve yerine göre sınıflandırılması, yol seviyesini geçmemesi, dolgu alanı yapılacak bitkilendirme çalışmasına bağlı olarak bitkisel üst örtü toprağı ile kaplanması, depo malzemesinin üzeri doğaya uyumlu ağaç türleri ile ağaçlandırılması veya çimlendirme çalışmalarının yapılması, depo sahasında meydana gelebilecek kayma, akma, dere yatağına müdahale sonucu oluşabilecek dolaylı can ve mal kaybından yüklenicinin sorumlu olacağı ifade edilmiştir. Bu kapsamda görüş yazısında belirtildiği üzere; tarih ve sayılı Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümlerine ve yukarıda belirtilen hususlara riayet edilecektir. Hazırlanacak Depo Alanlarının Rehabilitasyonu Projesi (DARP) nde izin verilen depo alanının ED-6 o koordinatları, 1/25000 ölçekli haritadaki yeri, 1/1000 ölçekli haritası uygulanacak projenin en-boy kesitleri ve detayları yer alacaktır. DARP raporu çevre, orman peyzajı veya HES çevre düzenleme-rehabilitasyonu konularında çalışma yapmış yetkili mühendislik-müşavirlik firmalarına hazırlatılacaktır. Projenin inşaat çalışmaları sırasında Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkındaki Yönetmeliği ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili maddelerine uyulacaktır. Bu bağlamda; dere yatağında uygun akış koşulları sağlanacak olup, DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izni dışında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacaktır. Dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmemesine, yatak kesitinin daraltılmamasına azami özen gösterilmesi sağlanacaktır. Kazı fazlası malzeme alanı ve bitkisel toprak depolama alanının arazi vasıfları; ÇED raporu kapsamında değerlendirmeye alınan Meşcere Haritası, Arazi Varlığı Haritası ve Çevre Düzeni Planı na göre aşağıda verilmiştir. 211

228 Alan Arazi Varlığı Haritası Meşcere Haritası Çevre Düzeni Planı Kazı Fazlası Malzeme Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman Ziraat Bölgeye özel ürün alanları Bitkisel Toprak Depolama Alanı Fındık + Kuru tarım (nadassız) + Orman Ziraat Sanayi alanı Proje kapsamında tünel inşaatı sırasında patlatma işlemi yapılacaktır. Bunun dışında ünitelerin yapımı sırasında iş makinelerinin kıramayacağı sertlikteki kayalara rastlanıldığında malzemeyi gevşetmek amacı ile patlatma yapılabilecektir. Bunun dışındaki kazılar iş makineleri ile yapılacaktır. Açık yüzey patlatma işlemleri gündüz saatlerinde yapılacak olup, yöredeki doğal hayatın etkilenmemesi için uygulamada gerekli düzenlemeler yapılacaktır. Ayrıca; arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları sürecinde DSİ tarafından yapılan tesislere zarar verilmeyecek olup, olası bir nedenden ötürü zarar verilmesi halinde ise gerekli bakım ve onarımların yatırımcı tarafından yapılması sağlanacaktır. Bunun dışında proje alanında, şehir ulaşım ve köy yollarının kullanılması sırasında ağır tonajlı araçların yola zarar vermesi halinde bu zararlar giderilecektir. Tablo 86: İnşaat Aşamasında Ünite Alanlarında Oluşacak Kazı Miktarları Ünite Çamlı Regülatör, Çökeltim Havuzu ve Çakıl Geçidi Çamlı HES İletim Tüneli Çamlı Yükleme Havuzu Çamlı Cebri Boru ve Mesnetler Çamlı Santral Binası Toplam Kazı Miktarı 3 (3=1+2) Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Dolgu Miktarı 1 Toprak Dolgu (m 3 ) Kaya Dolgu Depolanacak Kazı Fazlası Malzeme Miktarı 2 Kazı Fazlası Toprak Malzeme Kazı Fazlası Kaya Malzeme (m 3 ) (m 3 ) (m 3 ) Ulaşım Yolu Toplam Genel Toplam *85 m. iletim kanalı, aç-kapa metodu ile yapılacağı için yukarıdaki tabloda belirtilmemiştir. 212

229 Kazı fazlası malzeme miktarı: Kazı fazlası malzeme miktarı (kaya): m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Kaya yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı (toprak): m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Toplam kazı fazlası malzeme miktarı: ton ton = ton Tablo 86 da verildiği üzere Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaatı sırasında yaklaşık m 3 kazı yapılacaktır. Bu miktarın yaklaşık m 3 ü dolgu işlemlerinde ve yol yapım ve onarım işlemlerinde kullanılacaktır. Geriye kalan m 3 ü kazı fazlası malzeme alanında depolanacaktır. Kazı fazlası malzeme alanı yeri topoğrafik harita üzerinde (Bkz. EK-1) gösterilmiştir. Proje kapsamında Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacak, çevreyi kirletmeden koruyarak faaliyet gösterilecektir. Tüm kazı fazlası malzeme çıkarımı ve diğer inşaat faaliyetleri sırasında sağlık açısından sakınca oluşturmayacak ve mevcut su kalitesini bozmayacak şekilde çalışılacaktır. Depolanan kazı fazlası malzemenin akarak yüzey suyuna karışmasını engellemek için erozyon önleyici tedbirlerden (riprap, teraslama, sedde çekme, drenaj, vb.) en uygun olanı seçilerek uygulanacaktır. Kazı fazlası malzeme alanı için faaliyete başlanmadan önce bölgenin mülki amirinden gerekli izinler alınacaktır. Patlatma ile ilgili değerlendirmelere bir sonraki bölüm başlığında yer verilmiştir. V.l.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler, Çamlı Regülatöründen Çamlı HES ünitesine aktarımın sağlanması amacıyla iletim hattı, tünel ile geçilecektir. İletim tünellerinin yapımı sırasında 3 vardiya ile çalışma yapılacaktır. İletim tünelinin yapılması sırasında, küçük çaplı gevşetme patlatması işlemleri yapılarak ilerlenecektir. Patlatmalar tünel içerisinde yapılacaktır. Diğer taraftan tünel dışındaki ünitelerin inşaat aşamasında sert kaya ile karşılaşılması durumunda da gevşetme patlatması yapılabilecektir. Tünelde İlerleme İçin Yapılacak Olan Delme Patlatma Tekniği ve Detayları, Patlatma Paterni Proje kapsamında biri m. uzunluğunda, diğeri m. uzunluğunda olmak üzere 2 adet tünel yer alacaktır. İletim tüneli açılması sırasında patlayıcı maddelerin kullanımı bu konuda eğitim almış ve yeterlik belgesine sahip kişiler tarafından yapılacak olup, teknik nezaretçi ve ISG uzmanlarının gözetiminde gerçekleştirilecektir. Tünelde yapılacak olan patlatmalar gecikmeli olarak uygulanacaktır. Patlatma işlemi gerçekleştirilirken kullanılacak olan aletler ve makineler aşağıda verilmektedir. 213

230 Dinamit patlayıcı, Exel (Non Electric) kapsül ateşleyici, İnfilak fitili, Elektrikli kapsül, Kaya delici, Dinamit: Esas itibariyle (% 25) diyatomit (kiselgur) veya odun unu içine emdirilmiş (%75) nitrogliserin (NG), den ibaret olan patlayıcı maddedir. Dinamitin terkibindeki nitrogliserin diyatomit tarafından absorbe edilmiştir. Ancak patlama kabiliyeti yüksek olan ve patlayıcı madde olarak kullanılan bütün terkiplere de dinamit denilmektedir. Dinamit yapımında temel girdi olan nitrogliserin, gliserin ve glikolün birlikte oleum-nitrik asit karışımı (nitrolama asidi) ile nitrolanmasıyla elde edilir. Üretilmesi istenen dinamitin türüne göre nitrogliserin/nitroglikol, amonyum nitrat, nitro sellülöz, sodyum klorür, odun unu, kalsiyum karbonat, DNT, TNT gibi maddeler belirli oranlarda karıştırılarak istenen homojen kitle elde edilir. Exel (Non Electric) Kapsül Ateşleyici: Yeraltı patlatma çalışmaları için uzun gecikme sağlayan elektriksiz (nonelectric) kapsül sistemidir. İnfilaklı fitil ile bağlantısı yapılan Exel Kapsül sistemi, gecikme aralığı ile kolay kullanım ve patlatma dizayn esnekliği sağlar. Yeraltı madencilik, tünel ve kuyu çalışmalarında kullanılır. İnfilaklı Fitil: Dünya da çok yaygın olarak kullanılan ateşleme sistemlerinden birisidir. Emniyetli fitilden farklı olarak PETN içerir ve kendisi de kapsülle ateşlenir. Sürtünmeye ve çarpmaya karsı hassas değildir. Statik elektrikten etkilenmez. Bu özelliği nedeni ile, elektrikli kapsül kullanımlarının sakıncalı olduğu ortamlarda ve uygun olmayan hava koşullarında emniyetle kullanılabilmektedir. İnfilaklı fitil ile ateşlemede, bu ateşleyici için özel geliştirilmiş gecikme elemanları kullanılır. Elektrikli Kapsül: İçinde bir direnç teli (resistans), hassas kimyasal patlayıcı bulunan ve ağzı rutubet geçirmez bir madde ile sıkılanmış kovan ve birer ucu kovanın içindeki resistansa bağlı iki ateşleme telinden ibaret detanatör. Elektrikli kapsüller tek, seri, paralel ve karışık bağlanarak ateşleme manyetosu veya herhangi bir elektrik üretecinden verilen cereyanla ateşlenir. Adi kapsüllerin yarattığı zamanlama sorununu ortadan kaldırmak ve deliklerdeki patlayıcıları, istenilen zamanda ve milisaniye mertebesinde aralıklar ile patlatabilmek için, elektrikli kapsüller kullanıma girmiştir. İnşaat sırasında kullanılacak olan parlayıcı ve patlayıcı maddelerin güvenli bir şekilde nakledilmesi ve kullanılması, faaliyet sahibinin yükümlülüğünde olacak ve "Patlayıcı, Parlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışacak iş Yerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkındaki Tüzük" ve 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük'te belirtilen esaslara uygun olarak yapılacaktır. Sahada yapılacak olan inşaat çalışmalarından kaynaklı olarak herhangi bir kimyasal madde kullanımı söz konusu değildir. Kazı çalışmalarında patlayıcı madde kullanılması planlanan alanlar için, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel sularla ilgili kirletme yasakları başlığı 17,18 ve 19. maddelerinde belirtilen koruma alanları dışında yönetmelikte belirtilen hususlara uygun olarak çalışmalar yapılacaktır. 214

231 Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan "Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük" hükümlerine uyulacaktır. Patlatma yapılacağı zaman anons veya duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacak olup patlatma işlemi uzman tarafından gerçekleştirilecektir. Söz konusu projede, kapasite artışı yapılmadan çevresel düzenleme ve yaptırımlara uyulacak ve her deliğe farklı gecikme süresi ile ateşleme imkânı tanıyan kısa gecikmeli elektriksiz kapsül (Non Electric) kullanılacaktır. Sadece ilk ateşleme sırasında elektrikli kapsül kullanılacaktır. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde belirtilen limitlere uyularak çalışma yapılacaktır. Patlatmalardan kaynaklı sarsıntı ölçümlerinin sismograf cihazıyla ilk patlatmada ve yılda bir periyodik olarak yapılması, sonuçlarının ise cihaz çıktıları ile birlikte rapor halinde Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulması sağlanacaktır sayılı Çevre Kanununa istinaden yürürlüğe giren ilgili yönetmeliklere ve diğer meri mevzuat kapsamında çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi için gerekli izinlerin alınması sağlanacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesinde yer alacak 4x4 tünel kesiti için patlatma paterni, patlayıcı temin edilmesi öngörülen firma uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Hazırlanmış olan paterndeki özgül şarj miktarları ise Türkiye de açılmış birçok tünel örneklerinde uygulandığı şekliyle belirlenmiştir. Proje kapsamında gerek tünel çalışmaları sırasında gerekse açık yüzey patlatmaları sırasında alınacak malzeme miktarları aşağıdaki tabloda öngörülmüştür. Tablo 87: Tünel ve Açık Yüzey Patlatmaları Sırasında Alınacak Malzeme Miktarı PARAMETRELER Mevcut durum Birim Formasyon : Orta-Sert Kayaç Yoğunluğu : 2600 kg/m 3 Yıllık Çalışma Süreleri : 240 gün/yıl Yıllık Üretim Miktarı : ton/yıl Aylık Üretim Miktarı : ton/ay Aylık Üretim Miktarı : m³/ay Günlük Üretim Miktarı : 975 ton/gün Günlük Üretim Miktarı : 375 m³/gün Kaç günde bir patlatma yapacağı : Her gün gün Aylık Patlatma Sayısı : 360 adet Yıllık Patlatma Sayısı : 1440 adet 215

232 Buna göre orta-sert formasyon ve zayıf-orta formasyon için kullanılacak patlayıcı miktarları, açık yüzey ve tünel patlatmaları için aşağıda verilmiştir. 1. Açık Yüzey Patlatma Verileri PARAMETRELER Mevcut durum Birim Delik Paterni Delik Çapı : 89 mm Delik Eğimi : 1/3-1/5 Basamak Boyu : 10 m Dip Delgi : 1 m Delik Boyu : 11 m Sıkılama Boyu : 7,50 m Yük Mesafesi : 2 m Delikler Arası Mesafe : 2 m Bir delikteki yüzey/delik içi gecikme süreleri : ms Sıralar Arası Gecikme Süresi : ms Bir Delikten Elde Edilen Teorik Hacim : 41,80 m 3 Bir Delikten Elde Edilen Teorik Hacim : 108 ton Bir Deliğe Doldurulan Patlayıcı Madde Miktarları Ana Şarj (ANFO) Miktarı : 40 kg Yemleyici (Dinamit) Miktarı : 4,4 kg Elektriksiz Kapsül Miktarı : 2 adet Bir delikteki toplam patlayıcı madde miktarı : 44,4 kg o Birim Tüketimler ANFO : 0,957 kg/m 3 Yemleyici (Dinamit) : 0,105 kg/m 3 Elektriksiz Kapsül : 0,05 ad/m 3 Elektrikli Kapsül : 0,001 ad/m 3 Sıralar Arası Gecikme Kapsülü : 0,001 ad/m 3 Fitil (sadece ön kesme uygulamaları için) : 0,382 m/m 3 Delgi : 0,263 m/m 3 Bir Atımdaki Tüketimler Bir atımdaki üretim : 836 m³/atım ANFO : 800 kg/atım Dinamit : 176 kg/atım Elektriksiz Kapsül : 40 adet/atım Elektrikli Kapsül : 1 adet/atım Sıralar Arası Gecikme Kapsülü : 1 adet/atım Fitil (sadece ön kesme uygulamaları için) : 320 m/atım 216

233 PARAMETRELER Mevcut durum Birim Bir Atımdaki Delinmesi Gereken Delik Sayısı Delik Sayısı : 40 adet/atım Projenin Toplam Patlayıcı Madde Miktarları ANFO : kg/yıl Dinamit : kg/yıl Elektriksiz Kapsül : adet/yıl Elektrikli Kapsül : 1525 adet/yıl Sıralar Arası Gecikme Kapsülü : 25 adet/yıl Fitil sadece Ön kesme uygulamaları için : m/yıl 2. Tünel Patlatma Verileri Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tünelde gerçekleştirilecek orta-sert ve zayıf formasyon için patlayıcı madde şarj verileri ile patlayıcı miktarları aşağıda verilmiştir. 217

234 Orta-Sert Formasyonda Yapılacak Patlatmalar: Tablo 88:Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Kapsamında Orta-Sert Formasyon İçin Patlayıcı Madde Şarj Tablosu ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ - PATLAYICI MADDE ŞARJ TABLOSU A B C D E F G H=E*G I=H*C J=C*D Delik Yeri Gecikme No Deliğe Delik Delik Delik Kullanılan Şarjlanan Doluluk 1 Kartuşun Delik Başına Toplam Toplam Delik Sayısı Boyu Patlayıcı Kartuş Oranı Ağırlığı (kg) Şarj (kg/delik) Şarj (kg) Boyu (m) (Adet) (m) Madde (adet/delik) (%) 1. Kesme Non Electric LP Number: 1 6 1, ,09 Dynamite (38*400) 0,545 1,64 9,81 9,90 2. Kesme Non Electric LP Number: 2 6 3, ,09 Dynamite (38*400) 0,545 3,27 19,62 19,80 Kesme Tarama Non Electric LP Number: 3,4 6 3, ,84 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,30 Kesme Tarama Non Electric LP Number: 5,6 6 3, ,67 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,00 Tarama (aşağı patlayanlar) Non Electric LP Number: 3, 5,8 12 3, ,00 Dynamite (38*400) 0,545 1,64 19,62 36,00 Duvar Non Electric LP Number: 9 6 3, ,67 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,00 Tavan Non Electric LP Number: Dynamite 10 3, ,00 10,11 (38*400) 0,545 1,64 16,35 30,00 Taban Non Electric LP Number: 5,7,9 5 3, ,33 Dynamite (38*400) 0,545 2,73 13,625 15,00 Taban Köşe Non Electric LP Number: , ,00 Dynamite (38*400) 0,545 3,27 6,54 6,00 TOPLAM , ,00 Kartuş şarjlanma esnasında darbe etkisi ile bir miktar sıkışmaktadır. Bu sıkışma oranı; 0,95 % 218

235 Tablo 89: Orta-Sert Formasyon İçin Patlatma Paterni PARAMETRELER ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ Formasyon : Sert-Orta Sert Tünel Kesit Alanı : 14,28 m 2 Delik Çapı : 45 mm Delik Boyu : 3,00 m İlerleme : 2,91 m Üretim : 41,55 m 3 Verim : 0,97 % TOPLAM KULLANILAN PATLAYICI MİKTARI Dinamit(38*400) : 124,81 kg Elektriksiz Kapsül (Non Electric LP-4m) : 59 adet İnfilaklı Fitil (10 g/m) : 30 m Elektrikli Kapsül : 1,00 adet Delgi : 171,00 m ÖZGÜL TÜKETİMLER Dinamit(38*400) : 3,00 kg/m 3 Elektriksiz Kapsül (Non Electric LP-4 m) : 1,42 adet/m 3 İnfilaklı Fitil (10 g/m) : 0,72 m/m 3 Elektrikli Kapsül : 0,024 adet/m 3 Delgi : 4,12 m/m 3 219

236 Şekil 85: Orta-Sert Formasyon İçin Patlatma Dizaynı 220

237 Tablo 90: Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Kapsamında Zayıf Formasyon İçin Patlayıcı Madde Şarj Tablosu ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ - PATLAYICI MADDE ŞARJ TABLOSU A B C D E F G H=E*G I=H*C J=C*D Delik Yeri Gecikme No Delik Sayısı (Adet) Delik Boyu (m) Deliğe Şarjlanan Kartuş (adet/delik) Delik Doluluk Oranı (%) Kullanılan Patlayıcı Madde 1 Kartuşun Ağırlığı (kg) Delik Başına Şarj (kg/delik) Toplam Şarj (kg) Toplam Delik Boyu (m) 1. Kesme Non Electric LP Number: 1 6 1, ,09 Dynamite (38*400) 0,545 1,64 9,81 9,90 2. Kesme Non Electric LP Number: 2 6 3, ,58 Dynamite (38*400) 0,545 2,73 16,35 19,80 Kesme Tarama Non Electric LP Number: 3,4 6 3, ,84 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,30 Kesme Tarama Non Electric LP Number: 5,6 6 3, ,67 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,00 Tarama (aşağı patlayanlar) Non Electric LP Number: 5,8 7 3, ,00 Dynamite (38*400) 0,545 1,64 11,445 21,00 Duvar Non Electric LP Number: 9 6 3, ,67 Dynamite (38*400) 0,545 2,18 13,08 18,00 Tavan Non Electric LP Number: 10,11 8 3, ,00 Dynamite (38*400) 0,545 1,64 13,08 24,00 Taban Non Electric LP Number: , ,33 Dynamite (38*400) 0,545 2,73 13,625 15,00 Taban Köşe Non Electric LP Number: , ,00 Dynamite (38*400) 0,545 3,27 6,54 6,00 TOPLAM ,09 150,00 Kartuş şarjlanma esnasında darbe etkisi ile bir miktar sıkışmaktadır. Bu sıkışma oranı; 0,95 % 221

238 Tablo 91: Zayıf Formasyon İçin Patlatma Paterni PARAMETRELER ÇAMLI REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ Formasyon : Zayıf Tünel Kesit Alanı : 14,28 m 2 Delik Çapı : 45 mm Delik Boyu : 3,00 m İlerleme : 2,91 m Üretim : 41,55 m 3 Verim : 0,97 % TOPLAM KULLANILAN PATLAYICI MİKTARI Dinamit(38*400) : 110,09 kg Elektriksiz Kapsül (Non Electric LP-4m) : 52 adet İnfilaklı Fitil (10 g/m) : 30 m Elektrikli Kapsül : 1,00 adet Delgi : 150,00 m ÖZGÜL TÜKETİMLER Dinamit(38*400) : 2,65 kg/m 3 Elektriksiz Kapsül (Non Electric LP-4 m) : 1,25 adet/m 3 İnfilaklı Fitil (10 g/m) : 0,72 m/m 3 Elektrikli Kapsül : 0,024 adet/m 3 Delgi : 3,61 m/m 3 222

239 Şekil 86: Zayıf Formasyon İçin Patlatma Dizaynı 223

240 V.1.3. Proje kapsamında varsa kırma-eleme tesisinin kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, Proje kapsamında kurulması planlanan kırma-eleme-yıkama tesisi topografik harita üzerinde (Bkz. EK-1) verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisinde istenilen boyuta getirilen malzeme, hazır beton tesisine verilecek ve inşaat aşamasında gerekli hazır beton, bu tesislerden sağlanacaktır. Kırma-eleme tesisine ait üretim bilgileri aşağıda verilmiştir. Yıllık üretim miktarı (ton) : ton/yıl ( m 3 /yıl) Aylık üretim miktarı (ton) : ton/ay ( m 3 /ay) Günlük üretim miktarı (ton) : 2080 ton/gün (800 m 3 /gün) Saatlik üretim miktarı (ton) : 130 ton/saat (50 m 3 /saat) Çalışma periyodu : 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 16 saat/gün 2 vardiya Kırma eleme-yıkama tesisinde oluşacak en önemli çevresel etki toz ve gürültüdür. Bunun için tesisteki toz kaynağı olan her bir ünite (Bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınacak ve torbalı filtre ile donatılacaktır. Bu konuda Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi ve Planlama Genel Müdürlüğü nün 08 Temmuz 2009 tarih ve sayılı genelgesine uygun hareket edilecektir. Filtrenin tesis ile eş zamanlı çalışması ve düzenli kontrollerinin yapılması sağlanacaktır. Ayrıca kırma-eleme tesislerinin tüm ünitelerine toz bastırma sistemi kurulacaktır. Kırma-eleme tesisine ait kroki ve iş akım şeması aşağıda sırasıyla verilmiştir. Proje kapsamında kurulacak olan 1 adet kırma-eleme-yıkama tesisi ile 1 adet hazır beton üretim tesisine ulaşım, mevcut yollar kullanılarak sağlanacak olup söz konusu tesisler inşaat bittikten sonra kaldırılacaktır. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısı üzerine yapılacak işletme yollarının (servis) kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. 224

241 Şekil 87: Kırma-Eleme Tesisi Krokisi 225

242 BUNKER ÇENELİ KIRICI ÖN ELEK SEKONDER KIRICI ELEME BOYUTLARINA GÖRE AYRIŞTIRMA HAZIR BETON ÜRETİM SANTRALİNE NAKİL Şekil 88: Kırma-Eleme Tesisi Iş Akım Şeması Çeneli Kırıcılar: Kırılacak malzemeyi, biri sabit diğeri hareketli iki çenesi arasında sıkıştırarak kıran en eski ve en çok kullanılan kırıcı tipidir. Kırma olayını gerçekleştiren hareketli çene eksantrik tahrik mili yardımıyla gövdeden askıya alınmış ve emniyet plakası ile kırıcı gövdesine desteklenmiştir. Hareketli çene, besleme ağzında daireye yakın bir elips, çıkış ağzı bölgesinde ise düz çizgiye yakın dar bir elips çizerek yukarı aşağı hareket etmektedir. Bu durum, malzemenin yukarıda kavranarak kırılmasını, aşağıda ise ivme kazanarak çıkış ağzını terk etmesini, dolayısıyla malzeme akışını sağlar. 226

243 Şekil 89:Çeneli Kırıcı Dizaynı A1. Besleme Ağız Açıklığı, A2. Çıkış Ağız Açıklığı, Α. Kavrama Açısı, 1. Kırıcı Gövdesi, 2. Pitman, 3. Hidrolik Çene Ayar Mekanizması, 4. Yay Mekanizması, 5. Ayar Bloğu, 6. Emniyet Plakası, 7. Emniyet Plakası Yuvası, 8. Hareketli Çene, 9. Sabit Çene, 10. Sıkma Civatası, 11. Sıkma Kaması, 12. Yan Astar Plakası, 13. Volan + Kasnak, 14. Eksantrik Mil, 15. Yatak Grubu Besleme ağız açıklığı (A1): Sabit ve hareketli çene plakaları arasında, birinin diş üstü noktasıyla karşısındakinin diş dibi noktası arasındaki yatay uzaklıktır. Çıkış ağız açıklığı (A2): Kırma bölgesinin en uç noktasında A1 açıklığı ile aynı şekilde ölçülen çene plakaları arasındaki uzaklıktır. Bu ölçüm anında ağız açıklığı en kapalı konumda olmalıdır. Kavrama açısı (α): Sabit ve hareketli çene plakaları arasındaki açıya denir. Belli bir değerin üzerine çıkarılırsa malzeme zor kavranacağından geri tepme yapar ve kırma kapasitesi düşer. Sekonder Kırıcılar: Malzemeye yüksek hızda darbe etkisi uygulama prensibine göre çalışmaktadır. Besleme ağzından makine içine verilen malzeme paletler tarafından ayarlanabilir pandüller üzerindeki astarlara yüksek hızda gönderilmektedir. Bu süreç sürekli devam ederek malzemenin kırılması sağlanmakta ve yüksek oranda ince malzeme elde edilmektedir. Bu makinenin en önemli özelliklerinden biri de rotorun dönüş yönünün istenildiğinde veya periyodik olarak tersine çevrilebilmesidir. Bu ise rotor paletlerindeki aşınmanın çift yönlü olarak gerçekleştirilebilmesini ve palet ömrünün daha uzun olmasını sağlamaktadır. 227

244 Şekil 90:Sekonder Kırıcı Dizaynı Proje kapsamında işletilmesi planlanan kırma-eleme-yıkama tesisi için emisyon izni ve İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı alınacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan "Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereğince, proje kapsamında emisyon kaynağı olan üniteler (hazır beton üretim tesisi, kırma-eleme-yıkama tesisi) için Çevre İzinleri alınacaktır. İnşaat aşamasında Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V.1.4. Proje kapsamında varsa hazır beton tesisi kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, Proje kapsamında kurulması planlanan hazır beton santrali tesisi topoğrafik harita üzerinde (Bkz. EK-1) gösterilmiştir. Hazır beton tesisinde; agrega malzemeleri, çimento, su ve istenilen betonun özeliğine göre bazı kimyasal katkı maddeleri ile belirli oranlarda karıştırılarak hazır beton elde edilecektir. Hazır beton mikserlere doldurularak inşaat alanına nakledilecektir. Hazır beton tesisinde kullanılacak beton agregası için mümkün olduğu kadar inşaat alanında yapılacak kazılardan ve tünel kazısından çıkacak uygun malzemeler kullanılacaktır. Kırma-eleme tesisinde istenilen boyuta getirilen malzeme hazır beton tesisine agrega malzemesi olarak verilecek ve inşaat aşamasında gerekli olan hazır beton, bu tesislerden sağlanacaktır. Kullanılması planlanan malzemenin yeterli olmaması ve/veya ihtiyaç halinde hazır beton piyasadan satın alınabilecektir. 228

245 Tesiste kullanılacak katkı maddeleri ise betonda mukavemet, yoğunluk ve işlenebilirliği artırmak, beton suyunu azaltmak, akışkanlık sağlamak, başlangıç prizini hızlandırmak, karıştırma suyunun miktarını azaltmak, antifiriz görevi yapmak, vb. gibi için kullanılan sıvı ve toz katkı maddeleridir. Genelde bu katkı maddeleri melamin ve toz polimerler bazlı olmaktadır. Hazır beton tesisine ait üretim bilgileri aşağıda verilmiştir. Yıllık üretim miktarı (ton) : ton/yıl ( m 3 /yıl) Aylık üretim miktarı (ton) : ton/ay (24000 m 3 /ay) Günlük üretim miktarı (ton) : 2304 ton/gün (960 m 3 /gün) Saatlik üretim miktarı (ton) : 144 ton/saat (60 m 3 /saat) Çalışma periyodu : 8 ay/yıl, 25 gün/ay, 16 saat/gün 2 vardiya Şekil 91:Hazır Beton Üretim Tesisi İş Akım Şeması Hazır beton üretimi tesisinde, mikserlerin yıkanması gibi işlemler sonucu ortaya çıkan atıksudaki askıda katı madde (AKM) konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksektir. Ayrıca mikser araçlarının dışının ve tozlanmış sahaların yıkanması sonucunda atık sular oluşmaktadır. Yine bu nedenlerle atık suların ve mikser içerisinde kalmış agreganın geri kazanılması için tesiste Çökeltim Havuzu yapılacaktır. Çökeltme havuzu 3 gözlü olacaktır. Çöktürülen malzeme kazı fazlası malzeme alanına götürülerek depolanacaktır. Çöktürme havuzundan çıkacak arıtılmış sular tekrar mikser yıkama işlerinde kullanılacaktır. Fazla suyun artması durumunda Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo 7.5 de verilen parametrelere uygun olarak Fol deresine deşarj yapılacaktır. Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne müracaat edilerek deşarj izin belgesi alınacaktır. Hazır beton üretim tesisinde toz oluşumu olabilecek bunkerler kapalı olacaktır. Çimento silolarına da filtreler takılacaktır. Böylece hazır beton üretim tesisinden toz emisyonu çıkışı önlenmiş olacaktır. 229

246 Proje kapsamında işletilmesi planlanan hazır beton tesisi için emisyon izni ve İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı alınacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan "Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereğince, proje kapsamında emisyon kaynağı olan üniteler (hazır beton üretim tesisi, kırma-eleme-yıkama tesisi) için çevre İzinleri alınacaktır. İnşaat aşamasında Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V.1.5. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, proje ünitelerinin herhangi bir mevcut ya da planlanan karayolu projesi ile çakışıp çakışmadığı, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), Proje alanı; Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ilinin yaklaşık 68 km. batısında, Tonya ilçe sınırları içerisinde yer almaktadır. Yatırımı planlanan projedeki ünitelere ulaşım amacıyla mevcut yollar kullanılacaktır. Sadece regülatör yerine ulaşım maksadıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında relokasyon gerektirecek yol güzergah değişikliği bulunmamaktadır. Proje alanının ulaşımı; E-70 Trabzon Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmakta olup, Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16. km sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. km sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Proje kapsamında yürütülecek faaliyetlerde kullanılacak araç ve ekipmanların mevcut yollara getireceği trafik yükü, yolların kullanımı, alınacak tedbirler ve güvenlik önlemlerine Bölüm V.I.6. da yer verilmiştir. İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerlendirmeler Projeye yönelik arazi hazırlık ve inşaat süresince yürütülecek faaliyetlere ilişkin atmosfere yayılacak emisyonların, kütlesel debileriyle ilgili sınırlamalar Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2'de verilmiştir. İlgili madde gereği mevcut tesislerin bacalarından veya baca dışından atmosfere verilen emisyonların saatlik kütlesel debileri, mevcut tesisler için bacalarda ölçülerek, baca dışından atmosfere verilen emisyonlar için emisyon faktörleri kullanılarak tespit edilir. Saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2, Tablo 2.1'de verilen değerleri aşması halinde, tesis etki alanında emisyonların Hava Kirlenmesi Katkı Değeri 230

247 (HKKD) mümkünse saatlik, aksi taktirde günlük, aylık ve yıllık olarak hesaplanır. Buna göre proje kapsamında emisyonların Hava Kirlenmesi Katkı Değeri saatlik olarak hesaplanmıştır. Literatürden Alınan Emisyon Faktörleri (SKHKKY, Ek 12, Tablo 12.6); Kaynaklar Emisyon Faktörleri Kontrolsüz Kontrollü Sökme 0,025 kg/ton 0,0125 kg/ton Yükleme 0,010 kg/ton 0,005 kg/ton Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) 0,7 kg/km-araç 0,35 kg/km-araç Boşaltma 0,010 kg/ton 0,005 kg/ton Depolama 5,8 kg toz/ha gün 2,9 kg toz/ha gün Literatürden Alınan Emisyon Faktörleri (EPA) Kaynaklar Birincil Kırıcı -Torbalı Filtre İkincil Kırıcı-Torbalı Filtre Emisyon Faktörleri 0,00050 kg/ton 0,00016 kg/ton Senaryo A: Kazı Fazlası Malzeme Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması+Şantiye Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması+Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Üretim Tesisi Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması+ Ulaşım Yolunun Yapılması Proje kapsamında yer alan ünitelerin inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen diğer alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Alanlar üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak bitkisel toprak depolama alanına nakledilerek mevzuatlar çerçevesinde depolanması sağlanacaktır. Bu süreçte bir taraftan regülatör alanına ulaşımın sağlanması amacıyla bağlantı yolunun yapım çalışmaları başlatılacaktır. A.1- Kazı Fazlası Malzeme Alanındaki Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Hesabı: Proje ünitelerinin yapımı sırasında kullanılacak kazı fazlası malzeme alanına, malzemeler yığınlanmadan önce, arazideki bitki örtüsü yüzeyden sıyrılacak ve alan döküme hazır hale getirilecektir. Proje kapsamında 1 adet kazı fazlası malzeme alanı yer almakta olup, yüzeydeki bitkisel örtünün alınması işleminin yaklaşık 25 günlük bir süre içerisinde tamamlanması planlanmıştır. Kazı fazlası malzeme alanından çıkacak bitkisel toprak, alanın hemen yanında bulunan bitkisel toprak depolama alanına aktarılacağı ve aktarım sırasında gerekli 231

248 önlemler alınacağı için aşağıda yapılan hesaplamalarda nakliye değerlendirmeye alınmamıştır. Yürütülecek çalışmada ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu öngörülmüştür. Sökme Yükleme-boşaltma Depolama Kazı Fazlası Malzeme Alanı Yer Bitkisel Toprak Kazısı (m 3 ) Bitkisel Toprak Malzemesi (ton) Kazı Fazlası Malzeme Alanı ,8 Bitkisel toprak malzeme miktarı: Bitkisel toprak malzeme : 1893 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 3028,8 ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 3028,8 ton / 1 ay / 25 gün / 16 saat = 7,57 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton :0,0125 kg/ton x 7,57 ton/saat = 0,09kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 7,57 ton/saat = 0,08 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (75,72 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 58,25 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 58,25 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 58,25 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0007kg/saat Kazı fazlası malzeme alanındaki bitkisel toprağın sıyrılması sırasında kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,09 kg/saat + 0,08 kg/saat + 0,0007kg/saat = 0,17 kg toz/saat 232

249 A.2- Şantiye Alanındaki Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Hesabı: Projede çalışacak personelin kalacağı şantiye yapıları prefabrik yapılar olacaktır. Bu yapılar kurulurken, ilk önce yüzeyde bulunacak bitkisel toprak sıyrılacaktır. Proje kapsamında 1 şantiye öngörülmüş olup, yüzey temizliğinin 15 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu ile tamamlanması planlanmıştır. Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Şantiye Alanı Yer Bitkisel Toprak Kazısı (m 3 ) Bitkisel Toprak Malzemesi (ton) Şantiye Alanı Bitkisel toprak malzeme miktarı: Bitkisel toprak malzeme : 482 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 771 ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 771 ton / 15 gün / 16 saat = 3,21 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 3,21 ton/saat = 0,04kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 3,21 ton/saat = 0,03 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate alınarak (60 m+60 m) 120 m için nakliyeden kaynaklı toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü : 30 ton/sefer : 3,21 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç 233

250 Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (32,13 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 24,72 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü : 2,9 kg toz/ha gün Depolanacak Yüzey Alanı : 24,72m 2 /gün Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün x 24,72m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0003kg/saat Şantiye alanındaki bitkisel toprağın sıyrılması sırasında kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,04 kg/saat + 0,03 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,0003 kg/saat = 0,11 kg toz/saat A.3- Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Üretim Tesisi Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sürecinde Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Hesabı: Proje ünitelerinden çıkacak malzemelerin işleme alınacağı Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi kurulmadan evvel arazinin hazırlanması gerekecektir. Bu kapsamda alan üzerinden bitkisel toprağın alınması sürecinde oluşacak toz emisyonuna ait hesaplamalar aşağıda verilmiştir. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi alanındaki yüzeydeki bitkisel örtünün alınması işleminin yaklaşık 15 günlük bir süre içerisinde tamamlanması planlanmıştır. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi alanından çıkacak bitkisel toprak, tesis alanının 35 m. yanında bulunan bitkisel toprak depolama alanına aktarılacağı ve aktarım sırasında gerekli önlemler alınacağı için aşağıda yapılan hesaplamalarda nakliye değerlendirmeye alınmamıştır. Yürütülecek çalışmada ayda 15 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu öngörülmüştür. Sökme Yükleme-boşaltma Depolama KET-HB Alanı Bitkisel Toprak Bitkisel Toprak Yer Kazısı (m 3 ) Malzemesi (ton) KET-HB Alanı Bitkisel toprak malzeme miktarı: Bitkisel toprak malzeme miktarı : 264 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 422 ton (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 422 ton / 15 gün / 16 saat = 1,76 ton/saat 234

251 Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 1,76 ton/saat = 0,02kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 1,76 ton/saat = 0,02 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (17,6 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 13,53 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 13,53m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 13,53m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0002kg/saat KET ve HB alanındaki bitkisel toprağın sıyrılması sırasında kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,02kg/saat + 0,02 kg/saat + 0,0002kg/saat = 0,04 kg toz/saat A.4- Regülatöre Ulaşım İçin Yapılacak Bağlantı Yolunun Yapımı Sırasında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Hesabı: Mevcut yoldan regülatör alanına ulaşımın sağlanması amacıyla 620 m. uzunluğunda yol yapılacaktır. Yolun yapımı 2 aylık bir süre içerisinde tamamlanacak olup, 1 aylık sürede gerekli yüzey çalışmaları bitirilecektir. Ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu öngörülmüştür. 1. Bitkisel Toprağın Yüzeyden Sıyrılması: Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Bitkisel Toprak Bitkisel Toprak Yer Kazısı (m 3 ) Malzemesi (ton) Ulaşım Yolu Bitkisel toprak malzeme miktarı: Bitkisel toprak malzeme : 558 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 893 ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 893 ton / 25 gün / 16 saat = 2,23 ton/saat 235

252 Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/tonx2,23 ton/saat = 0,03kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 2,23 ton/saat = 0,02 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate alınarak (60 m+60 m) 120 m için nakliyeden kaynaklı toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 2,23 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (22,32 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 17,17 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü : 2,9 kg toz/ha gün Depolanacak Yüzey Alanı : 17,17 m 2 /gün Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün x 17,17 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0002 kg/saat Ulaşım yolu üzerindeki bitkisel toprağın sıyrılması sırasında kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,03 kg/saat + 0,02 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,0002kg/saat = 0,09 kg toz/saat 2. Kazı Fazlası Malzemenin Alınması: Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Yer Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Ulaşım Yolu

253 Kazı fazlası malzeme miktarı: Kazı fazlası malzeme : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı (kaya) : m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Kayanın yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Toplam kazı fazlası malzeme miktarı : ton ton = ton Saatlik kazı miktarı : ton / 2 ay/ 25 gün / 16 saat = 15,58 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton :0,0125 kg/ton x 15,58 ton/saat = 0,19 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 15,58 ton/saat = 0,15 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Hafriyat malzemesinin nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, proje alanından çıkış ve proje alanına giriş ile depo alanına giriş ve depo alanından çıkış dikkate (60 m+60 m) 120 m alınarak toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 15,58 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Kazı fazlası malzemelerin, kazı fazlası malzeme alanında depolanabilmesi için yaklaşık 14,5 m 2 /gün yüzey alanı gerekli olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 29,01 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 14,5 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0002kg/saat Ulaşım yolu inşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,19 kg/saat + 0,15 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,0002kg/saat = 0,38 kg toz/saat 237

254 SENARYO-A: KAZI FAZLASI MALZEME ALANINDAKİ BİTKİSEL TOPRAĞIN SIYRILMASI+ŞANTİYE ALANI ÜZERİNDEKİ BİTKİSEL TOPRAĞIN SIYRILMASI+KIRMA-ELEME-YIKAMA TESİSİ VE HAZIR BETON TESİS ALANI ÜZERİNDEKİ BİTKİSEL TOPRAĞIN SIYRILMASI+ ULAŞIM YOLU ÜZERİNDEKİ BİTKİSEL TOPRAĞIN SIYRILMASI AŞAMASINDA YÜRÜTÜLECEK FAALİYETLERDEN KAYNAKLI TOPLAM EMİSYON DEĞERLERİ Kazı fazlası malzeme alanındaki bitkisel toprağın sıyrılması KONTROLLÜ DURUM Toz Emisyonu 0,17 kg toz/saat Şantiye alanındaki bitkisel toprağın sıyrılması KET ve HBT alanı üzerindeki bitkisel toprağın sıyrılması Ulaşım yolu üzerindeki bitkisel toprağın sıyrılması Ulaşım yolunun yapımı TOPLAM 0,11 kg toz/saat 0,04 kg toz/saat 0,09 kg toz/saat 0,38 kg toz/saat 0,79kg toz/saat Yukarıda yapılan hesaplamalar sonucunda elde edilen toplam toz emisyon değeri; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin altında kaldığından dolayı toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Senaryo B: Çamlı Regülatörü ve HES Ünitelerinin Yapılması, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin İşletilmesi Yapılması planlanan projenin, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında sahada üniteler eş zamanlı yürütülecek çalışma programı ile yapılacak olup, söz konusu hesaplamalar aşağıda verilmiştir. B. 1- Çamlı Regülatörü, Çökeltim Havuzu ve Çakıl Geçidi İnşası Sırasında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Hesabı: Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Yer Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Regülatör, Çökeltim Havuzu ve Çakıl Geçidi Çamlı regülatörü, çökeltim havuzu ve çakıl geçidi inşaat aşaması 6 ayda tamamlanacaktır. Buna göre yapılan hesaplamalarda yılda 6 ay, ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu dikkate alınmıştır. Kazı fazlası malzeme miktarı: Kazı fazlası malzeme : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) 238

255 Kazı fazlası malzeme miktarı (kaya) : m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Kayanın yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Toplam kazı fazlası malzeme miktarı : ton ton = ton Saatlik kazı miktarı : ton / 6ay / 25 gün / 16 saat = 12,45 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton :0,0125 kg/ton x 12,45 ton/saat = 0,16 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 12,45 ton/saat = 0,13 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Regülatör, çökeltim havuzu ve çakıl geçidi ünite alanlarından çıkacak hafriyat malzemesi, inşaat aşamasında dolguda kullanılacak olup herhangi bir depolama söz konusu olmayacaktır. Bu kapsamda hafriyat malzemesinin ünite dolgusuna nakliyesi için, asfalt yolun kullanılması ve nakliye sırasında kamyonların üzerinin kapatılması gözönüne alınarak, çalışma alanınına giriş-çıkış ve dolgu yapılacak alana giriş-çıkış dikkate alınarak yaklaşık 120 m lik mesafedeki (60 m+60 m) toz hesabı değerlendirmeye alınmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 12,45 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Çamlı Regülatörü, Çökeltim Havuzu ve Çakıl Geçidi inşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,16 kg/saat + 0,13 kg/saat + 0,04 kg/saat = 0,33 kg toz/saat B.2- Çamlı İletim Hattı İnşaat Alanı Toz Emisyon Miktarı Hesabı: İletim hattının inşaat çalışmaları sırasında m 3 toprak kazısı, m 3 kaya kazısı yapılacaktır. Çıkacak hafriyat malzemesinin m 3 ü dolguda kullanılacak olup, m 3 ü kazı fazlası malzeme alanına nakledilecektir. İletim tünellerinin yapılması sırasında sert zeminlerde, gevşetme patlatması işlemleri yapılarak ilerlenecektir. Patlatmalar tünel içerisinde yapılacaktır. Ancak tünelden çıkarılan malzemelerin kamyonlara yüklenmesi, taşınması, dolgu ve depo alanına boşaltılması sırasında bir miktar toz oluşacaktır. 239

256 Patlatma tünel içerisinde yapılacağından dış ortama toz yayılımı olmayacaktır. Bu nedenle patlatma sırasında oluşacak toz emisyonu diğer toz oluşturan işlemlerden ayrı olarak değerlendirilmektedir. Yürürlükte olan yönetmeliklerde de patlatma gibi anlık olayların yaratacağı emisyonların kıyaslanabileceği bir limit değer bulunmamakta olup, tünel hafriyatı için yükleme, taşıma, boşaltma ve depolama sırasında oluşacak toz hesaplamaları yapılmış ve aşağıda verilmiştir. Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Yer Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Çamlı iletim tünelleri İnşaat aşamasında yürütülecek yapım çalışmaları; ünitelerin inşaasında 2 vardiya şeklinde gerçekleştirilecek olup, tünel çalışmalarında ise 3 vardiya olarak uygulanacaktır. Çamlı HES iletim tünellerindeki inşaat faaliyetleri 14 ayda tamamlanacaktır. Buna göre yapılan hesaplamalarda 14 ay, ayda 30 gün, günde 24 saat çalışma periyodu dikkate alınmıştır. Kazı fazlası malzeme miktarı: Kazı fazlası malzeme : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton miktarı (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı (kaya) : m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Kayanın yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Toplam kazı fazlası malzeme miktarı : ton ton = ton Saatlik kazı miktarı : ton / 14 ay / 30 gün / 24 saat = 18 ton/saat Kontrollü Durum: Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 18 ton/saat = 0,18 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Hafriyat malzemesinin m 3 ü dolguda kullanılacak olup, m 3 ü kazı fazlası malzeme alanına nakledilecektir. Nakliye sırasında kamyonların üzerinin kapatılacağı ve asfalt yol üzerinden nakliye sağlanacağı dikkate alındığında nakliye mesafesi, tünel ağızlarından itibaren geliş ve gidiş için 60 m., dolgu alanları ile depolama alanına giriş ve çıkış için (60 m+60 m) 120 m. mesafeleri dikkate alınarak toz hesabı yapılmıştır. 240

257 Dolgu alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 1,23 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 16,77 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Kazı fazlası malzemelerin, kazı fazlası malzeme alanında depolanabilmesi için yaklaşık 22 m 2 /gün yüzey alanı yaklaşık olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 22 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 22 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat = 0,0003 kg/saat İletim hattı inşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,18 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,0003 kg/saat = 0,26 kg toz/saat B.3- Çamlı Yükleme Havuzu İnşaat Alanı Toz Emisyon Miktarı Hesabı Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Yer Çamlı Yükleme Havuzu Bitkisel Toprak Kazısı (m 3 ) Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Bitkisel Toprağın Sıyrılması Yükleme havuzu kazı çalışmaları öncesinde arazideki bitkisel toprak sıyrılacaktır. Yüzeyden alınacak toprak, bitkisel toprak depolama alanına aktarılacaktır. Bu çalışmalar yaklaşık ayda 10 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma ile tamamlanacaktır. 241

258 Bitkisel toprak miktarı: Bitkisel toprak miktarı : 150 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 240 ton (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 240 ton / 10 gün / 16 saat = 1,5 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 1,5 ton/saat = 0,02 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 1,5 ton/saat = 0,02 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate (60 m+60 m) 120 m alınarak toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 1,5/30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12= 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (15 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 11,53 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü : 2,9 kg toz/ha gün Depolanacak Yüzey Alanı : 11,53 m 2 /gün Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün x 11,53 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,0001 kg/saat Yükleme havuzu alanından bitkisel toprağın sıyrılmasından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,02 kg/saat + 0,02 kg/saat + 0,04 kg/saat+ 0,0001 kg/saat = 0,08 kg toz/saat 2- Kazı Fazlası Malzemenin Alınması Yükleme havuzu alanındaki kazı çalışmaları yaklaşık 5 ayda tamamlanacaktır. Kazı fazlası malzeme miktarı: (toprak) : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton 242

259 (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı: (Kaya) : m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Sert kaya yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı: ton ton = ton Saatlik Kazı Miktarı = ton / 5 ay / 25 gün / 16 saat = 19,41 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/tonx19,41 ton/saat = 0,24 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 19,41 ton/saat = 0,19 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Hafriyat malzemesinin m 3 ü dolguda kullanılacak olup, m 3 ü ise kazı fazlası malzeme alanına nakledilecektir. Nakliye sırasında kamyonların üzerinin kapatılacağı ve asfalt yol üzerinden nakliye sağlanacağı dikkate alındığında nakliye mesafesi, çalışma alanından itibaren geliş ve gidiş için 60 m., dolgu alanları ile depolama alanına giriş ve çıkış için (60 m+60 m) 120 m. mesafeleri dikkate alınarak hesaplamalara dahil edilmiştir. Dolgu alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 16,55 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 2,86 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Kazı fazlası malzemelerin, kazı fazlası malzeme alanında depolanabilmesi için yaklaşık 4,08 m 2 /gün yüzey alanı yaklaşık olacaktır. 243

260 Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 4,08 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 4,08 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,00005 kg/saat Yükleme Havuzu inşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) 0,24 kg/saat + 0,19 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,00005 kg/saat = 0,51 kg toz/saat B.4- Çamlı Cebri Boru İnşaat Alanı Toz Emisyon Miktarı Hesabı Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Yer Bitkisel Toprak Kazısı (m 3 ) Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) Çamlı Cebri Boru Bitkisel Toprağın Sıyrılması Cebri boru kazı çalışmaları öncesinde arazideki bitkisel toprak sıyrılacaktır. Alınacak bitki örtüsü toprak, bitkisel toprak depolama alanına aktarılacaktır. Bu çalışmalar yaklaşık ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma ile tamamlanacaktır. Bitkisel toprak miktarı: Bitkisel toprak miktarı : 220 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 352 ton (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 352 ton / 25 gün / 16 saat = 0,88 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 0,88 ton/saat = 0,01 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 0,88 ton/saat = 0,01 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate (60 m+60 m) 120 m alınarak toz hesabı yapılmıştır. 244

261 Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; : 30 ton/sefer : 0,88/30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12= 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (8,8m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 6,76 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü : 2,9 kg toz/ha gün Depolanacak Yüzey Alanı : 6,76 m 2 /gün Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün x 6,76 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,00008 kg/saat Cebri boru alanındaki bitkisel toprağın sıyrılmasından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,01 kg/saat + 0,01 kg/saat + 0,04 kg/saat+ 0,00008 kg/saat = 0,06 kg toz/saat 2- Kazı Fazlası Malzemenin Alınması Cebri boru kazı çalışmaları yaklaşık 14 ayda tamamlanacaktır. Kazı fazlası malzeme miktarı: (toprak) : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı = ton / 14ay / 25 gün / 16 saat = 3,17 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 3,17 ton/saat = 0,04 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 3,17 ton/saat = 0,03 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate (60 m+60 m) 120 m alınarak toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı : 30 ton/sefer : 3,17/30 = 1 sefer/saat 245

262 Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12= 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Kazı fazlası malzemelerin, kazı fazlası malzeme alanında depolanabilmesi için yaklaşık 3,97 m 2 /gün yüzey alanı yaklaşık olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 3,97 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 3,97 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,00005 kg/saat Cebri Boru İnşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) 0,04 kg/saat + 0,03 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,00005 kg/saat = 0,11 kg toz/saat B.5- Çamlı HES Binası İnşaat Alanı Toz Emisyon Miktarı Hesabı Sökme Yükleme-boşaltma Nakliye Depolama Yer Bitkisel Toprak Kazısı (m 3 ) Toprak Kazısı (m 3 ) Kaya Kazısı (m 3 ) HES Alanı Bitkisel Toprağın Sıyrılması HES alanı kazı çalışmaları öncesinde arazideki bitkisel toprak sıyrılacaktır. Alınacak bitki örtüsü toprak, bitkisel toprak depolama alanına aktarılacaktır. Bu çalışmalar yaklaşık ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma ile tamamlanacaktır. Bitkisel toprak miktarı: Bitkisel toprak miktarı : 385 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 616 ton (toprak) (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Saatlik Kazı Miktarı : 616 ton / 1 ay / 25gün / 16 saat = 1,54 ton/saat Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x 1,54 ton/saat = 0,02 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 1,54 ton/saat = 0,02 kg/saat 246

263 Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın nakliyesi asfalt yol üzerinden yapılacaktır. Dolayısıyla nakliye sırasında kamyonların üzeri kapatılacağından ve asfalt yol üzerinde nakliye yapılacağından nakliye mesafesi, çalışma alanından çıkış ve giriş ile depolama alanına giriş ve çıkış mesafeleri dikkate (60 m+60 m) 120 m alınarak toz hesabı yapılmıştır. Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 1,54/ 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12=0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Bitkisel toprağın, bitkisel toprak depolama alanında ortalama 1,3 metre yüksekliğinde depolanacağı varsayılırsa, günlük depolanacak malzeme (15,4 m 3 ) için yüzey alanı yaklaşık 11,84 m 2 /gün olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü : 2,9 kg toz/ha gün Depolanacak Yüzey Alanı : 11,84 m 2 /gün Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün x 11,84m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,0001 kg/saat HES alanından bitkisel toprağın sıyrılması işlemlerinden kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,02 kg/saat + 0,02 kg/saat + 0,04 kg/saat+ 0,0001 kg/saat = 0,08 kg toz/saat 2- Kazı Fazlası Malzemenin Alınması Çamlı HES alanı kazı çalışmaları 8 ayda tamamlanacaktır. Buna göre yapılan hesaplamalarda yılda 8 ay, ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu dikkate alınmıştır. Kazı fazlası malzeme miktarı: Kazı fazlası malzeme miktarı (toprak) : m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton (Toprağın yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıştır.) Kazı fazlası malzeme miktarı (kaya) : m 3 x 2,6 ton/m 3 = ton (Kayanın yoğunluğu 2,6 ton/m 3 alınmıştır.) Toplam kazı fazlası malzeme miktarı Saatlik kazı miktarı : ton ton = ton : ton / 8 ay / 25 gün / 16 saat = 11,69 ton/saat 247

264 Kontrollü Durum: Sökme + Yükleme-Boşaltma Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Söküm Emisyon Faktörü Saatte Oluşacak Toz Emisyonu Yükleme ve Boşaltma Emisyon Faktörü Yükleme ve Boşaltma Sonucu Oluşacak Toplam Emisyon : 0,0125 kg/ton : 0,0125 kg/ton x11,69 ton/saat = 0,15 kg/saat : 0,01 kg/ton : 0,01 kg/ton x 11,69 ton/saat = 0,12 kg/saat Nakliye Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Hafriyat malzemesinin m 3 ü dolguda kullanılacak, 5045 m 3 ü ise kazı fazlası malzeme alanına nakledilecektir. Nakliye sırasında kamyonların üzerinin kapatılacağı ve asfalt yol üzerinden nakliye sağlanacağı dikkate alındığında nakliye mesafesi, çalışma alanından itibaren geliş ve gidiş için 60 m., dolgu alanları ile depolama alanına giriş ve çıkış için (60 m+60 m) 120 m. mesafeleri dikkate alınarak hesaplamalara dahil edilmiştir. Dolgu alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 9,16 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama alanına nakledilecek hafriyatın oluşturacağı toz emisyonu: Kamyon Taşıma Kapasitesi Sefer Sayısı Sefer Uzunluğu Toplam alınacak Yol Taşıma Emisyon Faktörü Taşıma Sonucu Oluşacak Toplam Toz Emisyonu : 30 ton/sefer : 2,53 / 30 = 1 sefer/saat : 0,12 km/sefer (Gidiş-dönüş) : 1 x 0,12 = 0,12 km/saat : 0,35 kg/km-araç : 0,12 x 0,35 = 0,04 kg/saat Depolama Sırasında Çıkacak Toz Emisyonu; Kazı fazlası malzemelerin, kazı fazlası malzeme alanında depolanabilmesi için yaklaşık 3,60 m 2 /gün yüzey alanı yaklaşık olacaktır. Depolama Emisyon Faktörü Depolanacak Yüzey Alanı Saatte Oluşacak Toz Emisyonu : 2,9 kg toz/ha gün : 3,60 m 2 /gün : 2,9 kg toz/ha gün x 3,60 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/24 saat=0,00004 kg/saat 248

265 HES İnşaat alanından kaynaklanacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) 0,15 kg/saat + 0,12 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,04 kg/saat + 0,00004 kg/saat = 0,35 kg toz/saat B.8- KIRMA-ELEME TESİSİ TOZ EMİSYON MİKTARI HESABI Kırma eleme tesisinde oluşacak en önemli çevresel etki toz ve gürültüdür. Bunun için tesisteki toz kaynağı olan her bir ünitenin (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınacak ve torbalı filtre takılacaktır. Alınacak bu önlemler ile oluşacak toz emisyonu literatürden yararlanılarak aşağıda hesaplanmıştır. Kırma-eleme tesisinde yıllık üretim m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Buna göre yıllık üretime bağlı olarak saatlik üretim miktarı 130 ton/saat dir. Kontrollü Durum: Birincil kırıcı için toz emisyonu Emisyon Faktörü : 0,00050 kg/ton Saatte Oluşacak Toz Emisyonu :0,00050 kg/ton x 130 ton/saat =0,07 kg/saat İkincil kırıcı için toz emisyonu Emisyon Faktörü : 0,00016 kg/ton Saatte Oluşacak Toz Emisyonu :0,00016 kg/ton x 130 ton/saat =0,02 kg/saat Kırma-eleme tesisinde oluşacak toplam toz emisyonu (KONTROLLÜ) = 0,07 kg /saat + 0,02 kg /saat = 0,09 kg toz/saat HAZIR BETON ÜRETİM TESİSİ TOZ EMİSYON MİKTARI HESABI Hazır beton üretim tesisinde toz oluşumu olabilecek bunkerler kapalı olacaktır. Çimento silolarına da toz tutucu filtreler takılacaktır. Böylece hazır beton üretim tesisinden toz emisyonu çıkışı önlenmiş olacaktır. Kırma-eleme tesisi ve hazır beton üretim tesisi için Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği gereği Sulak Alan İzin Belgesi başvurusunda bulunulacaktır. Proje kapsamında Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkındaki Yönetmelik hükümleri gereğince kırma-eleme ve hazır beton üretim tesisleri için çevre izni alınacaktır. Ayrıca kurulacak kırma-eleme ve hazır beton üretim tesisleri için İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği ne başvurularak, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı alınacaktır. 249

266 SENARYO-B: ÇAMLI REGÜLATÖRÜ ve HES ÜNİTELERİNİN YAPILMASI, KET İŞLETİLMESİ SIRASINDA YÜRÜTÜLECEK FAALİYETLERDEN KAYNAKLI TOPLAM EMİSYON DEĞERLERİ Çamlı Regülatör, Çökeltim Havuzu ve Çakıl Geçidi Çamlı İletim Hattı Çamlı Yükleme Havuzu Bitkisel Toprak Sıyrılması Çamlı Yükleme Havuzu hafriyat alımı Çamlı Cebri Boru Bitkisel Toprak Sıyrılması Çamlı Cebri Boru hafriyat alımı Çamlı HES Bitkisel Toprak Sıyrılması Çamlı HES hafriyat alımı KET TOPLAM KONTROLLÜ DURUM Toz Emisyonu 0,33 kg toz/saat 0,26 kg toz/saat 0,08 kg toz/saat 0,51 kg toz/saat 0,06 kg toz/saat 0,11 kg toz/saat 0,08 kg toz/saat 0,35 kg toz/saat 0,09 kg toz/saat 1,87 kg toz/saat MODEL ÇALIŞMASI Tesis genelinden atmosfere yayılan emisyonların kütlesel debileriyle ilgili sınırlamalar Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2'de verilmiştir. Ek-2 gereği mevcut tesislerin bacalarından veya baca dışından atmosfere verilen emisyonların saatlik kütlesel debileri, mevcut tesisler için bacalarda ölçülerek, baca dışından atmosfere verilen emisyonlar için emisyon faktörleri kullanılarak tespit edilir. Saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Tablo 2.1'de verilen değerleri aşması halinde, tesis etki alanında emisyonların Hava Kirlenmesi Katkı Değeri (HKKD) mümkünse saatlik, aksi taktirde, günlük, aylık ve yıllık olarak hesaplanır. Üretim faaliyetlerinden kaynaklanacak modelleme çalışmasında kullanılan bilgisayar programı, ISCST3 (Industrial Source Complex Dispersion ShortTerm Model) adı verilen, Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Kurumu (United States Environmental Protection Agency-USEPA) tarafından geliştirilmiş olan ve uluslararası geçerliliği bulunan bir programdır. ISCST Modeli ile, gaz ve toz halinde değişik kirletici parametrelerin saatlik, günlük ve yıllık yer seviyesi konsantrasyon değerleri tahmin edilmektedir. Model, izole bacalardan kaçak kirleticilere kadar değişik (nokta, alan, hacim) pek çok farklı yayılım modeli hesaplamasını bünyesinde barındırmaktadır. Ayrıca, herhangi bir çalışma bölgesinde kaynaklardan çıkan kirleticilerin uğrayabileceği aerodinamik dalgalar, türbülans ve benzeri olayları da göz önüne almaktadır. ISCST modeli, kullanıcı tarafından tamamlanan bir ağ sisteminde çalışmakta, hesaplar ağ sistemini oluşturan her bir alıcı ortam elemanının köşe noktaları için yapılmaktadır. ISCST3 modelinin kullanıldığı ağ sistemi dışında da ayrık alıcı noktalar belirlenerek bu noktalarda daha detaylı hesaplar yapılabilmektedir. Modellemede engebeli araziyi göz önüne almak için de bir seçenek bulunmaktadır. 250

267 ISCST3 modelinde aşağıda belirtilen değişik veri türleri kullanılmaktadır: Topoğrafik Veriler: Alıcı ortam olarak tanımlanan ağ sistemindeki her bir elemanının koordinatları ve yükseklikleri. Meteorolojik Veriler: Rüzgar yönü, rüzgar hızı, sıcaklık, atmosferik stabilite sınıfı (Pasquill kararlılık sınıfı), karışım yüksekliği ve rüzgar profileksponenti ile potansiyel dikey sıcaklık farkını içeren saatlik meteorolojik veri seti. Kaynak Parametreleri: Tespit edilen bir başlangıç noktasına göre belirlenen kirletici kaynak koordinatları, yüksekliği, çapı, kirletici çıkış hızı, sıcaklığı ve emisyon debisini içeren kaynak verileri. Yukarıda tanımlanan veriler doğrultusunda çalıştırılan modelleme programının çıktıları, inceleme alanının bütünü için dağılım haritaları hazırlanmasına olanak tanıyacak yapıdadır. Böylelikle, yörenin hava kalitesini değişik senaryolar (ör. farklı kirletici koşullar veya değişik mevsimsel şartlar) altında değerlendirmek mümkün olmaktadır. Gaz ve toz halinde kirleticilerin ortam havasındaki konsantrasyonlarının matematiksel hesaplamalar yoluyla tahmin edilmesini sağlayan modelleme çalışması aşağıdaki basamaklardan oluşmaktadır, - Kaynaklara ait dağılım bölgesinin belirlenmesi, - Belirlenen dağılım bölgesinin 250 m x 250 m veya 500 m x 500 m boyutundaki karelere ayrılarak enlem, boylam ve yükseklik değerlerinin temin edilmesi, - Kirletici kaynaklarına ait bilgilerin belirlenmesi, - Temsili bir yıla ait saatlik meteorolojik verilerin temin edilmesi, - Meteorolojik veriler kullanılarak saatlik kararlılık sınıflarının belirlenmesi ve karışım yüksekliklerinin hesaplanması. Yukarıda sıralanan işlemlerin programa aktarılması sonrasında modelleme programının çalıştırılmasıyla, kirleticilerin ortam havasındaki saatlik, günlük ve yıllık yer seviyesi konsantrasyon değerleri tahmin edilebilmektedir. Meteorolojik Veri Seti Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından çalıştırılan pek çok sayıda meteoroloji istasyonu bulunmasına rağmen, bunlar arasında saatlik ölçüm yapanların sayısı oldukça azdır. Bu durumda, tercih edilen yöntem, verilerin saatlik ölçüm yapan ve proje alanına en yakın meteoroloji istasyonundan temin edilmesidir. Bu çalışmada, proje alanına en yakın istasyonlardan biri olan büyük klima Akçaabat Meteoroloji İstasyonu nda 2010 yılında kaydedilen verilerin uzun yıllar verilerini temsil etmesi sebebi ile kullanılması uygun görülmüştür. Ayrıca Samsun iline ait karışım yükseklikleri ile Trabzon Meydana ait güneşlenme şiddeti verileri kullanılmıştır. Atmosferik Kararlılık Pasquill-Gifford, atmosferin kararlılığı, hava kütlelerinin karışma ve yer değiştirmeye karşı gösterdiği direnç olarak tanımlanır. Güneşlenme şiddeti ve bulutluluk etkenlerine bağlı olarak altı değişik atmosferik kararlılık durumu tanımlanabilmektedir. 251

268 Bölgedeki Atmosferik Yapı Atmosferin kararlılığını tahmin etmek için meteoroloji istasyonlarında düzenli olarak ölçülen veriler (rüzgar hızı; güneşlenme şiddeti ve bulutluluk faktörü ile hesaplanan net ışınım endeksi) kullanılmaktadır. Projeden kaynaklı toz emisyonlarının etkilerini görebilmek amacı ile toz dağılım modelleme çalışmaları kümülatif durumu göstermek üzere 2 senaryo uygulanarak yürütülmüştür. Bunlardan Senaryo A; inşaat çalışmaları öncesinde arazinin hazırlık aşaması olup, Senaryo B ise tüm ünite alanlarında aynı zamanda yürütülecek kazı çalışmalarını kapsamaktadır. SENARYO A: Kazı Fazlası Malzeme Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması, Şantiye Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesis Alanı Üzerindeki Bitkisel Toprağın Sıyrılması, Ulaşım Yolunun Yapılması. SENARYO B: Ünitelerinin Yapılması, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin İşletilmesi. Yukarıda bahsi geçen senaryolardan; Senaryo-A için hesaplanan toplam toz emisyon değeri; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin altında kaldığından toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Diğer taraftan Senaryo-B için hesaplanan toplam toz emisyonu değeri ise; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin üzerinde kaldığından toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Yapılan modelleme çalışmaları sonucunda elde edilen veriler, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen Kısa Vadeli Sınır Değerler ile Uzun Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılacaktır. Söz konusu Yönetmelik te verilen tablo aşağıda verilmiştir. Tablo 92: Tesis Etki Alanında Uzun Vadeli, Kısa Vadeli Sınır Değerler ve Kademeli Azaltım Tablosu Parametre Havada Asılı Partikül Madde (PM 10) Çöken toz Sınır değer YIL [µg/m 3 ] Süre [CO mg/m 3 ] [Çöken toz mg/m 2 gün] KVS 300* UVS 150* KVS 650* UVS 350*

269 SENARYO B TOZ MODELLEMESİ Bu senaryoda; ünite alanlarındaki kazı çalışmaları ve kırma-eleme-yıkama tesisinin işletilmesi dikkate alınmıştır. Bu kapsamda toplam emisyon değerlerinden kaynaklı toz dağılım modellemesinde 2,24 kg toz/saat kütlesel debi kullanılmıştır. Model sonuçları aşağıda sunulmuş olup, model çıktıları rapor ekinde (Bkz. EK-30) verilmiştir. Modelleme sonuçları proje alanına en yakın konutlar için de değerlendirmeye alınmış ve olası toz etkisi yapılan modelleme çalışması ile ortaya konulmaya çalışılmıştır. Buna göre en yakın konutlar aşağıda mesafeleri ile birlikte belirtilmiştir. Tablo 93: Modelleme Çalışmaları Sırasında Etkileşimi Değerlendirilen En Yakın Yerleşimler 1. Alıcı Kaleönü Mahallesinde meskun konut Güneybatı Alıcı Karşılar Mahallesinde tünelin 135. km sine en yakın meskun konut Kuzeybatı Alıcı Orta mahallede en yakın meskun konut Batı Alıcı Peynir ve Süt Fabrikası Güney Alıcı Çamlı köyünde en yakın meskun konut Kuzeydoğu 95 Senaryo B Model Sonuçları Günlük Havada Asılı Toz Hava kalitesi modelleme çalışmasından elde edilen sonuçlar, en yüksek ilk 10 değer için ve proje alanına en yakın yerleşim yerleri için değerlendirilmiş ve aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Elde edilen veriler Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen 2013 yılına ait Kısa Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılmıştır. Tablo 94: Senaryo B-Günlük En Yüksek Havada Asılı Toz Emisyonu Değerleri (µg/m 3 ) SIRA NO Y X TOZ EMİSYONU SKHKKY SINIR DEĞERİ* , , , , , , , , , , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , * Havada Asılı Partikül Madde (PM10) için 2013 yılı Kısa Vadeli Sınır Değer alınmıştır. 253

270 Şekil 92: Senaryo B-Günlük Havada Asılı Toz Konsantrasyon Dağılımı Aylık Çöken Toz Hava kalitesi modelleme çalışmasından elde edilen sonuçlar, en yüksek ilk 10 değer için ve proje alanına en yakın yerleşim yerleri için değerlendirilmiş ve aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Elde edilen veriler Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen 2013 yılına ait Kısa Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılmıştır. Tablo 95:Senaryo B- Aylık En Yüksek Çöken Toz Emisyonu Değerleri (mg/m 2 -gün) SIRA NO Y X TOZ EMİSYONU SKHKKY SINIR DEĞERİ* , , , , , , , , , , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , * Çöken Toz için 2013 yılı Kısa Vadeli Sınır Değer alınmıştır. 254

271 Şekil 93:Senaryo B-Aylık Çöken Toz Konsantrasyon Dağılımı Yıllık Havada Asılı Toz Hava kalitesi modelleme çalışmasından elde edilen sonuçlar, en yüksek ilk 10 değer için ve proje alanına en yakın yerleşim yerleri için değerlendirilmiş ve aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Elde edilen veriler Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen 2013 yılına ait Uzun Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılmıştır. Tablo 96: Senaryo B-Yıllık En Yüksek Havada Asılı Toz Emisyonu Değerleri (µg/m 3 ) SIRA NO Y X TOZ EMİSYONU SKHKKY SINIR DEĞERİ* , , , , , , , , , , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı ,24 60 * Havada Asılı Partikül Madde (PM10) için 2013 yılı Uzun Vadeli Sınır Değer alınmıştır. 255

272 Şekil 94:Senaryo B-Yıllık Havada Asılı Toz Konsantrasyon Dağılımı Yıllık Çöken Toz Hava kalitesi modelleme çalışmasından elde edilen sonuçlar, en yüksek ilk 10 değer için ve proje alanına en yakın yerleşim yerleri için değerlendirilmiş ve aşağıdaki tabloda sunulmuştur. Elde edilen veriler Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen 2013 yılına ait Uzun Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılmıştır. Tablo 97:Senaryo B-Yıllık En Yüksek Çöken Toz Emisyonu Değerleri (mg/m 2 -gün) SIRA NO Y X TOZ EMİSYONU SKHKKY SINIR DEĞERİ* , , , , , , , , , , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , Alıcı , * Çöken Toz için 2013 yılı Uzun Vadeli Sınır Değer alınmıştır. 256

273 Şekil 95:Senaryo B-Yıllık Çöken Toz Konsantrasyon Dağılımı Model Çalışmalarının Değerlendirilmesi ve Alınacak Önlemler 1/ ölçekli topoğrafik haritanın G42-b1 no lu paftasında yer alan proje alanı, Tonya ilçe merkezi içerisinde yer almaktadır. Yapılması planlanan faaliyete ilişkin etki altında olan en yakın yerleşimler ise; Kaleönü mahallesi, Karşılar mahallesi, Orta mahalle ve Çamlı köyüdür. Buna göre gerçekleştirilen modelleme çalışmasında bu yerleşim yerleri içerisindeki en yakın konutlar için değerlendirilmeler yapılmıştır. Projeye yönelik sahada yürütülecek çalışmalar kümülatif olarak iki aşamada değerlendirmeye alınmıştır. Bunlardan Senaryo A; inşaat öncesi arazi hazırlık aşaması olup, sahalarda yüzeyde bulunan bitkisel toprağın sıyrılması ve yolun yapım işleridir. Bu çalışmaları takiben ünite inşaat çalışmalarına başlanılacak olup, kazı çalışmalarının eş zamanlı yürütülmesi göz önüne alınarak Senaryo B değerlendirmeye alınmıştır. Senaryo-A kapsamında yapılan değerlendirme sonuçlarının tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin altında kalması dolayısıyla toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Diğer taraftan Senaryo-B kapsamında yapılan hesaplama sonuçlarının ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin üzerinde seyretmesine bağlı olarak toz dağılım modellemesi yapılmıştır. 257

274 Değerlendirmeler yapılırken çalışma alanlarına en yakın yerleşim yerlerindeki en yakın evler göz önüne alınmıştır. En yakın konutlar Tablo 93 de verilmiştir. İş bu kapsamda yapılan model çalışmalarından elde edilen günlük veriler SKHKKY kapsamında değerlendirilecek olursa; - Senaryo-B de; ünite alanlarındaki kazı çalışmaları ve kırma-eleme-yıkama tesisinin işletilmesi birlikte ele alınmıştır. Buna göre; SKHKKY sınır değerleri dikkate alındığında toz emisyon değeri, çalışmaların yoğun olacağı Çamlı Regülatör sahası, Kırma-eleme-yıkama tesisi alanı, kazı fazlası malzeme alanı, HES ve tünel çıkışlarına en yakın konutlar için değerlendirilmiştir. Yapılan hesaplamalar, Günlük Havada Aslı Toz, Aylık Çöken Toz, Yıllık Havada Asılı Toz ve Yıllık Çöken Toz emisyonlarına göre değerlendirildiğinde elde edilen sonuçların SKHKKY sınır değerlerini aşmadığı belirlenmiştir. Diğer taraftan; faaliyete ilişkin uygulama aşamasına geçildiğinde oluşacak toz etkisi, gerçekte daha da düşük oluşacaktır. Çünkü yapılan hesaplamalar en kötü durum senaryosu dikkate alınarak maksimum üretim miktarları ile ünitelerin aynı anda işletilmeleri dikkate alınarak kümülatif olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla projeden kaynaklı toz emisyonu değerlerinin model yardımı ile hesaplanan değerlerden düşük olması beklenmektedir. Ancak projeden kaynaklı oluşması muhtemel tozun giderilmesine katkı sağlamak üzere aşağıdaki önlemlerin alınması da sağlanacaktır. Oluşacak bu toz emisyonunu en aza indirmek için Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen önlemler alınacaktır. Buna göre; Savurma yapmadan yükleme-boşaltma yapılacaktır, Çalışma alanı sıcak ve kuru havalarda arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir, Kamyonların üzeri inşaat alanı dışındaki nakliye sırasında branda ile kapatılacaktır, Kırma-eleme tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınacak ve bu ünitelere toz indirgeme sistemi kurulacaktır, Hazır beton üretim tesisinde karıştırma işlemi kapalı ortamda yapılacak, Hazır beton üretim tesisinde çimento silolarının üzerine toz tutucu filtreler konulacak, Açıkta depolanan malzemenin tozumasını engellemek için gerekli önlemler alınacaktır (yığının üzerinin örtülmesi veya nemlendirilmesi vb.) Ayrıca, nakliyeler sırasında hız limitinin aşılmamasına, asfalt yol kullanımına özen gösterilecektir. Diğer taraftan gerektiğinde ve/veya şikayet durumunda risk altındaki yerleşimlerdeki ortam hava kalitesinin izlemesi sağlanacaktır. 258

275 V.1.6. Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün araç cinsi ve sayısı şeklinde detaylandırılarak % artış olarak hesaplanarak etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise kim tarafından yapılacağı hakkında bilgi verilmeli, su altında kalacak karayolu, köprü, tarihi köprü ve diğer sanat yapıları olacaksa, yeni yol alternatiflerinin (relokasyon) belirtilmesi ve ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğünün görüşü alınmalıdır) Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Trabzon ilinin yaklaşık 68 km. batısında yer almakta olan proje alanına ulaşım, E-70 Trabzon- Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmaktadır. Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16. Km. sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. Km. sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Bunun dışında proje alanında regülatör alanına ulaşımı sağlamak amacıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Tonya ilçe merkezi içerisindeki yoldan regülatör alanına ulaşımı sağlamak üzere 620 m uzunluğunda, 6 m. genişliğinde ulaşım yolu yapılacak olup, ulaşım yolunun gösterildiği topoğrafik haritaya Bölüm 1 de yer verilmiştir. Diğer taraftan mevcut yolların ve bağlantı yolunun gösterildiği kroki, bölgede ana ulaşımın sağlandığı karayolunda yoğunluk yaratılmaması amacıyla inşaat aşamasında kullanılması öngörülen alternatif ulaşım yolları hakkında bilgilere Bölüm II.3. de yer verilmiştir. Projenin yapımı sırasında mevcut yollar kullanılacak olup, relokasyon gerektirecek yol güzergah değişikliği bulunmamaktadır. Bunun dışında; Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. 259

276 Şekil 96: Proje Alanına Ulaşım Yollarını Gösterir Yollar Haritası 260

277 Projenin inşaat aşamasında nakliye güzergahı üzerindeki mevcut yolda trafik yükü artacaktır. Nakliye güzergahı üzerindeki 2012 yılı verilerine göre Yıllık Ortalama Günlük Trafik Değerleri Şekil 97 de verilmiştir. Proje alanına ulaşım için kullanılacak olan yola ait veriler Tablo 98 de verilmiştir. Proje kapsamında inşaat aşamasında ortalama 5 kamyon kullanılacaktır. Ancak bu kamyonlar aynı anda kullanılmayacaktır. Trafik yükü hesaplanırken kamyonların tamamının aynı anda karayolunu kullanma ihtimali göz önünde bulundurularak hesaplama yapılmıştır. İnşaat alanı dışındaki nakliye sırasında kamyonların üzeri branda ile kapatılacak, hız limitlerine uyulacak ve halkın güvenliği için uyarıcı trafik işaretleri konulacaktır. 2 1 PROJE ALANI Şekil 97:Otoyollar Ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası 2012 (T.C.K) 261

278 Diğer taraftan proje ünitelerinden regülatör alanına ulaşımın sağlanması amacıyla bağlantı yolu da yapılacaktır. Faaliyetin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında kullanılacak yollarda 2918 sayılı Trafik Kanunu ve buna istinaden Karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Mevcut trafik yoğunluğunun gösterildiği harita, Şekil 97 de verilirken proje sahası bölgesinde tespit edilen trafik yoğunluğu aşağıda Tablo 98 de verilmiştir. Buna göre proje bölgesinde iki ölçüm noktasının değerlendirilmesi yapılmıştır. Tablo 98: Kategorilere Göre Araç Sayım Sonuçları ve Günlük Mevcut Trafik Yoğunluğu Ölçüm Noktası Otomobil Orta Yüklü Ticari Taşıt Otobüs Kamyon Kamyon+Römork, Çekici+Yan Römork Toplam Kaynak: KGM, Trafik Hacim Haritası, Projenin arazi hazırlık ve inşaat süreçlerinde kullanılacak araç ve ekipmanlara Bölüm V da yer verilmiştir. İnşaat çalışmaları sırasında sadece ünite alanlarında çalıştırılacak ekipmanlar dışında, aktif karayolu kullanacak kamyon, arazöz, beton kamyonu için trafik yük hesaplaması yapılmıştır. Buna göre kullanılacak kamyonların trafiğe getireceği artı yük aşağıda verilmiştir. Tablo 99: İnşaat Aşamasında Kullanılacak Karayoluna Faaliyetin Yaratacağı Ek Yük Ölçüm Noktası Trafik Yükü Projede Kullanılacak Kamyon Sayısı Etki % 1 2 Kamyon ,37 Toplam ,05 Kamyon ,49 Toplam ,06 Tablo 99 dan da görüldüğü üzere inşaat aşamasında yürütülecek faaliyet sırasında mevcut ana yolda oluşacak kamyon yoğunluğu; 1 nolu ölçüm noktası için yaklaşık olarak % 0,37, 2 nolu ölçüm noktasında ise % 0,49 mertebesinde trafik etkisi yaratacaktır. Ancak bu etki inşaat aşamasında oluşacak etki olup, geçici bir durumdur. İnşaat aşamasının tamamlanmasına müteakip bu yoğunluk ortadan kalkmış olacaktır. Proje kapsamında, inşaat alanında ve inşaat alanı dışında yapılacak nakliyeler sırasında aşağıda sıralanan önlemler alınacaktır. 262

279 - Yol kenarlarına işaret levhaları konulacaktır. - Her 100 metrede bir fosforlu plakası (kedigözü) olan çubuk yere çakılacaktır. - Keskin virajlara bariyer konulacaktır. - Araçlara hız sınırlaması getirilecektir (20 km/saat). - Lastik tekerlekli yükleyici ve kamyonların gösterge, far sinyal, geri vites sesli ikaz alarmı, emniyet kemeri, dikiz aynası, yangın söndürme cihazı, ilkyardım çantası vb. standart donanımı olacaktır. - Lastik tekerlekli yükleyici ve kamyonlar, uygun ehliyetli ve sertifikalı personel tarafından kullanılacaktır. Bu personele, yaptıkları işin riskleri ile ilgili eğitim verilecektir. Projenin işletme aşamasının ise trafiğe getireceği ekstra bir trafik yükü olmayacaktır. Proje kapsamında 2918 sayılı Trafik Kanunu na riayet edilecektir. Ayrıca; Proje kapsamında kurulacak tüm tesislere ve yapılara ilişkin yer planlanmasında Karayolu Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Projede Karayolu Kamulaştırma Sınırı çekme paylarına uyulması sağlanacaktır. İnşaat aşamasında karayolunun kullanılması sırasında 2918 sayılı Trafik Kanunu ve Karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Tehlikeli madde sınıfına giren malzemelerin taşınması esnasında Tehlikeli Maddelerin Karayolu ile Taşınması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulması sağlanacaktır. İnşaat aşamasında malzemelerin taşınması sırasında karayollarına zarar verilmeyecektir. Olası bir nedenle kullanılacak yollarda zarar oluşması halinde, zararın Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü ile yapılacak protokol çerçevesinde yatırımcı firma tarafından karşılanması sağlanacaktır. İnşaat aşamasında yola giriş ve çıkışlarda trafik güvenliği açısından her türlü önlemin Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü görüşleri doğrultusunda yatırımcı firma tarafından alınması sağlanacaktır. Diğer taraftan; proje kapsamında Karayolları Genel Müdürlüğü, 10. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınmıştır tarih ve 140 sayı ile gelen görüş yazısında;.genel Müdürlüğün 2007/6 sayılı İç Genelgesi hükümleri gereğince Karayolundan açık kazı yöntemi ile yapılacak enine geçişlere izin verilmediği, enine geçişlerin yatay sondaj yöntemi ile projelendirilerek kurumlarından izin alınması gerektiği, yeraltından yol boyu geçişlerin ise kamulaştırma hududu dışından projelendirilmesi ve kamulaştırma sınırının dışındaki 50 m. lik mesafede projelendirilen geçişleri için kurumlarından izin alınması, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu hükümlerine göre regülatör yapısının kamulaştırma dışından ve santral binasının çekme mesafesini sağlayacak şekilde projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES iletim tünelinin yol ile kesiştiği kesimde Karayolu-iletim tüneli geçiş projesinin ve heyelan haritasının hazırlanarak kurumlarından izin alınması, HES imalatları ve kazı fazlası malzeme alanının İl yoluna etkileşimini gösterecek 1/1000 ölçekli vaziyet planı hazırlanarak ve kamulaştırma sınırları dışında projelendirilerek kurumlarından izin alınması, HES inşaat çalışmaları sırasında İl yoluna birçok noktada giriş-çıkış yapılacağından Trafik güvenliği can ve mal emniyeti açısından 263

280 tüm hususların dikkate alınarak çalışmaların yapılması gerektiği ve bu hususlara uyulması kaydıyla Bölge Müdürlüğü açısından sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. Yapılması planlanan projenin kesin ve uygulama projesi aşamasında, Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü görüşleri dikkate alınarak yol geçişine dair projeler hazırlanacaktır. Ayrıca Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü görüş yazısında belirtilen tüm hususlara yatırımcı firma tarafından uyulacaktır. V.1.7. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler, Çamlı Regülatörü ve HES proje üniteleri topografik ve jeolojik şartların en uygun olduğu yerlerde seçilmiştir. Doğu Karadeniz Havzasında yer alan Fol deresinin 745 m. ile 551 m. kotları arasındaki düşüsünün değerlendirilmesi planlanan projede; maksimum su kotu 745 m dir. Yatırımı planlanan proje, biriktirmeli olmadığından proje ünitesi olarak regülatör yer almaktadır. Dolu gövdeli beton olarak planlanan regülatörden alınacak sular, m. uzunluğunda iletim hattı (3.350 m. iletim tüneli m. iletim kanalı m. iletim tüneli-2) ile yükleme havuzuna, oradan 267 m. uzunluğunda cebri boru ile Fol deresinin 551 m. su kotunda yer alan Çamlı Hidroelektrik Santrali ne iletilecektir. Regülatör yerinde dere yatağı kotu m dir. Normal işletme seviyesi m olan Çamlı Regülatörü, 100 yıl tekerrürlü taşkın esnasında gelen debiyi kontrolsüz savağından suyu m kotuna kadar yükselterek mansaba deşarj edecek şekilde tasarlanmıştır. Diğer taraftan; proje kapsamında yapılacak cebri borunun güzergahı sağlam zeminde oturtulacaktır. Arazide oluşabilecek kırık noktalarda tespit kütleleri inşa edilecek ve araya genleşme contaları konacaktır. Ön proje çalışmalarına göre regülatör yapıları ile santral yapısı inşaatı için duraylılık ve taşıma gücü yönünden sorun olmayacağı öngörülmektedir. İletim tüneli içerisinde yapılan kazı, kaya kütlesinin sahip olduğu ilk duraylılığı ve dayanımlılığı tamamen değiştirmektedir. Bundan dolayı her kaya kütlesi tipi için uygun bir kazı yöntemi belirlenmesi ve inşaatın buna göre yapılması büyük ekonomi ve kolaylık sağlayacaktır. Tünel kazı işlerinin dikkatlice yapılması, kazının genel başarısını ve destekleme işlerinin süratli, kolay ve ucuz yapılmasını sağlar. Ana fikir tünel kazısı yapılırken kaya kütlesinin olanaklar ölçüsünde az rahatsız edilmesi, kayaya duraylılık yönünden zarar verilmemesi esası üzerine yoğunlaşmıştır. Uygun destekleme ile de tünel kayasının her yönden yeni bir denge durumuna kavuşması sağlanmalıdır. Böylece gerekli duraylılık sağlanacaktır. Tünel açımı sırasında su problemi için mühendislik açısından gerekli önlemlerin alınması sağlanacaktır. Diğer taraftan kati proje aşamasında yapılması planlanan çalışmalar ise aşağıda sıralanmıştır. Çamlı HES projesi regülatör yerinde nehir yatağında alüvyonun kalınlığı, temel kayanın geçirimliliğini ve taşıma gücünü öğrenmek amacıyla talveg ve yamaçlarda yeterli derinlikte 4 adet temel sondaj açılmalıdır. Açılacak temel sondajlarda basınçlı su testleri yapılmalı, formasyonun geçirimliliği belirlenmeli ve yeraltı suyu seviyeleri tespit edilmelidir. 264

281 İletim tüneli güzergahında yer alan formasyonların özelliklerinin belirlenmesi amacıyla iletim tüneli-1 güzergahında 4 adet, iletim tüneli-2 güzergahında ise 2 adet olmak üzere toplam 6 adet sondaj açılmalıdır. Yükleme havuzu yerinde 1, enerji tüneli yerinde 1, santral binası yerinde ise 4 adet temel sondaj açılarak temelin ve temel formasyonların litolojik ve jeomekanik özellikleri araştırılmalıdır. Santral yerinden alınacak örnekler üzerinde yapılacak laboratuar deneylerinden elde edilecek sonuçlara göre şev stabilite analizleri yapılmalıdır. Buna göre fizibilite çalışmaları sırasında tespitleri yapılan hususların değerlendirilebilmesi amacıyla yörede arazi çalışmaları yapılmış ve açılan sondajlar ile elde veriler deneyler ile desteklenerek mühendislik jeoloji raporu hazırlanmıştır. Proje ünitelerinin değerlendirildiği rapora göre; 1-Regülatör yerinde, temel kayanın üst kesimleri genellikle orta geçirimli kaya sınıfına girerken daha derin seviyelerde (yüzeyden 8-10 m ve daha derin) az geçirimli sınıfına girmektedir. Bu kaçaklar yüzeye yakın kısımlardaki açık eklem ve kırıklardan oluşmaktadır. Daha derinlere doğru bu süreksizlik düzlemleri kapanacağından geçirimsiz hale gelecektir. Regülatör yerinde, her iki sahilde de yamaç molozu+ayrışmış kayaç temizliği yapıldıktan sonra kaya biriminde cut-off oluşturulacaktır. Bu sayede geçirimsizlik ve zemin ıslahı sağlanacaktır. Regülatör yerinde yapılar ana kaya üzerine oturtulacaktır. Bu durumda q zem (Zemin emniyet gerilmesi)=13 kg/cm 2 ile 29 kg/cm 2 arasında değişmektedir. Ana kayanın taşıma gücü değeri istenilen değerin çok üstünde bulunmuştur. Bu durumda taşıma gücü yönünden bir sorun teşkil etmeyecektir. 2-Göl alanında mevcut durumda herhangi bir yamaç duraysızlığına rastlanılmamıştır. Göl alanı içerisindeki kayaçların tabaka eğimleri yataya yakın olup düzgün bir topoğrafya gösterirler. Bu yüzden ilerde göl alanında bu konuda herhangi bir sorunla karşılaşılmayacaktır. 3- Çökeltim havuzu yeri sağ sahildeki ana kaya üzerinde planlanmıştır. Burada açılan RSK-3 no.lu sondaj kuyusuna göre ana kaya olarak kumtaşı-kireçtaşı-marn birimleri bulunmaktadır. İnce-orta belirgin katmanlı, genelde orta-düşük dayanımlı, yer yer yüksek dayanımlı, az-orta derece ayrışmış, orta-sık kırık sıklığına sahip, eklemler kil-kalsit sıvalı genellikle kapalıdır. Açılan sondaj kuyularına ve gözlemsel incelemelere göre RQD değeri genellikle %60-80 arasındadır. Burada açılan sondaj kuyusundan alınan karot numuneler üzerinde yapılan tek eksenli basınç dayanımı ve nokta yükleme deneylerine göre q zem (Zemin emniyet gerilmesi)=14 kg/cm 2 ile 29 kg/cm 2 arasında değişmektedir. Bu değerler çökeltim havuzu için oldukça yüksektir. 6- Çamlı HES iletim hattı, Fol derenin sağ sahilinde, 4450 m uzunluğunda, 2 adet tünel ve bir adet kanal olarak planlanmıştır. Tünel güzergahında 1 adet sondaj kuyusu açılmıştır. Açılan sondaj kuyusu ve gözlemsel çalışmalara göre; İletim Tüneli-1ve İletim Kanalı (85 m) güzergahında Bakırköy formasyonu ( KTb ) bulunurken, İletim Tüneli-2 de ise Kabaköy formasyonu (Tek) yer almaktadır. Bakırköy formasyonunda yapılan Jeomekanik sınıflamaya göre düzeltilmiş kaya sınıfı en kötü koşullarda RMR=31; en iyi koşullarda RMR=59 olarak bulunmuştur. Bu değerlere göre kaya kütlesi tünelcilik ve temel açısından en kötü koşullarda zayıf kaya en iyi koşullarda orta kaya niteliğindedir. Kabaköy Formasyonunda yapılan Jeomekanik sınıflamaya göre ise; düzeltilmiş kaya sınıfı en kötü koşullarda RMR=54; en iyi koşullarda RMR= 77 olarak bulunmuştur. Bu değerlere göre 265

282 kaya kütlesi tünelcilik ve temel açısından en kötü koşullarda orta kaya en iyi koşullarda iyi kaya niteliğindedir. 7- Yükleme Havuzu yerinde Kabaköy Formasyonu yer alır. Burada yapılan jeofizik çalışmalarda, alanın üst kotunda (1 ve 3 no lu) ve alt kotunda (2 no lu) olmak üzere toplam 3 adet ölçü alınmıştır. Bu ölçülerin değerlendirilmesi sonucunda yüzeyden 5-7 m derinliğe kadar yamaç molozu+reziduel zemin bulunurken, bunun altında yine yüzeyden m derinliğe kadar az-orta derecede ayrışmış volkanik kayaç, bununda altında çok sağlam-dayanımlı volkanik kayaçlar yer almaktadır. Bu kısımda 1.5 m-2.0 m civarında yeraltı suyu mevcuttur. 8- Cebri boru güzergâhında genelde andezit yer yer bazalt bulunmaktadır. Bu birimler kırmızımsı kahve yer yer koyu gri renkler ile temsil edilirler. Orta-seyrek eklemli, taze-az ayrışmalı ve yüksek-çok yüksek dayanımlıdır. Cebri borunun yerleştirileceği yamacın ortalama eğimi derecedir. Bu yamaçta herhangi bir toprak akması veya heyelan belirtisi olmayıp yamaç stabilitesi yönünden bir problem bulunmamaktadır. Ayrışma sonucu yüzeyde m. ye varan rezidüel zemin oluşukları izlenmektedir. Beton mesnetlerin tamamen taze ve sağlam kayaçlara oturtulması gereklidir. 9- Santral yeri, sağ sahilde yaklaşık 555 m. arazi kotunda yer alır. Santralın temel kotu 548 m. dir. Bu kısımda yüzeyde 2-5 m kalınlığında yamaç molozu+reziduel zemin bulunurken bunun altında Kabaköy Formasyonuna ait bazalt-aglomera birimleri yer alır. Koyu kahve-yeşil, koyu gri ve siyahımsı renkli, genelde az ayrışmış-taze, dayanımlı-orta dayanımlı, orta sık, yer yer sık eklemli, süreksizlik aralıkları geniş- kapalı, yüzeyleri düzlemsel, pürüzlü-az pürüzlü yer yer belirgin sırtlı, yer yer oksitlidir. Alterasyon zonlarında kırmızımsı ile kirli sarımsı arası renkli, taze yüzeyleri ise koyu yeşilimsi-siyahımsıdır. Boşlukları kalsit, zeolit ve sekonder kuvarsla doldurulmuş, altere zonlarında yer yer küçük pirit kristallerine rastlanır. Mostralarında aşırı kırıklı zonların gözlenmediği orta sık-yer yer sık eklemli olan bu birimde RQD değerlerinin genellikle %60-80 dir. Santral yerinde açılan sondaj kuyularından alınan karot numuneler üzerinde yapılan tek eksenli basınç dayanımı ve nokta yükleme deneylerine göre aglomera+bazaltın basınç dayanımı (qu) = kg/cm² arasında değişir. Buna göre Zemin emniyet gerilmesi ise q zem kg/cm 2 arasında değişmektedir. Bulunan bu taşıma gücü değerleri oldukça yüksek olup santral yapısı için yeterlidir. V.1.8. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, projeye ait sanat yapılarının taşkından korunması için alınacak önlemler, suyun terfisi ve cebri boru güzergahında varsa kuru ve mevsimsel akışlı derelere olacak etkilerin değerlendirilmesi, Doğal bir afet olan taşkın; bir akarsuyun sağanak yağışlar, kar örtüsünün ani erimesi, mevcut barajlardan kontrolsüz su bırakılması, nehir yatak kesitlerinin yetersiz ya daraltılmış olması gibi nedenlerle; yatağından taşarak çevredeki arazilere, yerleşim yerlerine, alt yapı tesislerine ve tüm canlılara zarar vermek suretiyle etki bölgesindeki doğal yaşamı olumsuz etkileyerek normal hayatı kesintiye uğratacak ölçüde bir akış büyüklüğü oluşturmasıdır. Proje alanını içerisinde barındıran Doğu Karadeniz Havzası ise, mevcut iklim ve topografik şartlar nedeniyle sıkça taşkınların meydana geldiği bir bölgedir. 266

283 Doğu Karadeniz Havzasında meydana gelmesi muhtemel taşkınların önlenmesi amacıyla alınabilecek tedbirler DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından belirlenmiş ve aşağıda sıralanmıştır. 8 Havzadaki çeşitli bölgeler için ayrı ayrı olmak üzere, çeşitli yineleme süresinde oluşması beklenen taşkın debilerinin ve bu debilere karşılık gelen taşkın seviyelerinin belirlenmesi, Mevcut ve planlanan tesislerin (köprüler, yollar, duvarlar, su alma yapıları, drenaj tesisleri vb) taşkın seviyelerine göre risk analizinin yapılması ve gerekli önlemlerin alınması, Dere yataklarında ve heyelan riski taşıyan bölgelerde yapılaşmanın belirli planlar çerçevesinde gerçekleştirilmesi, Dere yataklarından malzeme alımının kontrollü olarak yapılması, Havzalarda uygulamacı kurumlar arasında koordinasyon sağlanması, Havzalarda arazi dengesini bozan uygulamalara son verilip heyelan riski taşıyan bölgelerde ağaçlandırma çalışmalarının yapılması, Taşkın koruma tesislerinin planlama ve projelendirilmesinde klasik yöntemlerin (duvarlar, tahkimatlar vb) yanı sıra, modern teknolojilerden ve bilimsel yeniliklerden yararlanılarak yeni önlemlerin (taşkın geciktirme havuzları, taşkın kanalları vb) de değerlendirilmesi. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin yağış alanı ise; regülatör alanında 103,58 km 2 olup, santral alanında 132 km 2 dir. Proje yeri yağış alanı Doğu Karadeniz iklim bölgesine girmektedir. Yazlar sıcak, kışları ılıktır. Her mevsim yağış gözlenmekte olup en çok yağış sonbahar aylarında düşmektedir. Cephesel yağışların yanısıra orografik yağışlar da etkilidir. Proje yağış alanının iklim özelliklerine göre, yağışlara bağlı olarak taşkınların daha sıklıkla gerçekleşebileceği aylar dikkate alınarak proje taşkın yinelenme değerleri hesaplanmıştır. Buna göre taşkın çalışmaları; proje alanı içi ve çevresinde yer alan bazı EİE ve DSİ Akım Gözlem İstasyonlarında gözlenmiş yıllık maksimum pik debi dizilerinin noktasal ve bölgesel frekans analizi ve maksimum yağışların frekans analizi ve sentetik birim hidrograflar yöntemleri ile hesaplanmıştır. Gözlenmiş Debilerle Taşkın Debi Hesabı Proje yerlerinin tekerrürlü debi değerlerini gözlenmiş taşkın debi değerlerinden hesaplayabilmek için, noktasal ve bölgesel tekerrür analizleri yapılmıştır. Bu çalışmalar sırasında serilere Simirnof-Kolmogrof testi uygulanmış ve bu testler sonucunda en uygun dağılımlar seçilmiştir. Daha sonra bölgesel frekans analizine alınan istasyonların 8 Doğu Karadeniz Havzasında Oluşan Taşkınların Nedenleri Ve Çözüm Önerileri, DSİ 22. Bölge Müdürlüğü, Trabzon. 267

284 homojenlik testleri yapılmış ve testleri sağlayan istasyonlar kullanılarak bölgesel taşkın oranları hesaplanmıştır. Tablo 100: BTFA Yöntemi İle Hesaplanmış Tekerrürlü Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Proje Yeri Yağış Alanı Q 2 Q 5 Q 10 Q 25 Q 50 Q 100 km 2 Çamlı Regülatörü Çamlı HES Tablo 101: NTFA Yöntemi İle Hesaplanmış Tekerrürlü Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Proje Yeri Yağış Alanı Q 2 Q 5 Q 10 Q 25 Q 50 Q 100 km 2 Çamlı Regülatörü Çamlı HES Sentetik Yöntemlerle Taşkın Debi Hesabı Bu çalışmalarda izlenen yöntem ve adımlar sırasıyla aşağıda izah edilmektedir. 1. Maksimum Sürekli Akımın Hesabı Bölgesel frekans analizinde yer alan AGİ lerde gözlem periyotları boyunca maksimum taşkın debi değerlerinin gözlenmiş olduğu ayların sayılarına ve dağılımlarına bakılarak taşkın mevsimi 4, 5 ve 6. aylar olarak belirlenmiştir No lu AGİ nin bu aylara ait aylık ortalama debi değerlerinin ortalamaları alınmış ve içlerindeki en büyük değer bu istasyonun Maksimum Sürekli Akım değeri kabul edilmiştir. Daha sonra 2228 AGİ maksimum baz akım değeri, alan oranı ile regülatör ve santral yeri yağış alanlarına taşınmıştır. Proje yerleri için hesaplanan baz akım değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 102: Maksimum Baz Akım Değerleri(m 3 /s) 2228 AGİ Çamlı Regülatörü Çamlı HES 2 Yağış Alanı, km Maks. Baz Akımı, m /s Birim Hidrograf Analizleri Birim hidrograf çalışmalarında kullanılmak üzere, regülatör yerinin ve santral yeri alt alanlarının Harmonik Eğim hesaplamaları yapılmıştır. Daha sonra yağış alanlarının sentetik birim hidrografları hesaplanmıştır. Regülatör ve santral yerlerinin yağış alanlarının 268

285 büyüklüğü dikkate alındığında en uygun birim hidrograf yönteminin DSİ-Sentetik B.H. yöntemi olduğu görülmüştür. 3. Maksimum Yağışlar Proje yerlerinin tekerrürlü 1 günlük maksimum yağış değerlerini hesaplayabilmek için öncelikle yağış alanının Thiessen çokgenleri çizilmiştir. Bu çalışma sonucunda Tonya (DMİ), Kürtün (DMİ) ve Güzelyayla (DSİ) yağış istasyonlarının regülatör ve santral yerlerini çeşitli oranlar ile temsil ettikleri tespit edilmiştir. Şekil 98: Proje Alanı ve Thiessen Çokgenleri 269

286 Proje yerlerinin çeşitli kritik yağış sürelerine ait kümülatif yağış değerleri; 24 saatlik tekerrürlü yağış değerleri, thiessen oranları, Akçaabat DMİ plüviograf oranları, yağışın alan dağılım katsayıları ve maksimizasyon katsayısı (1.13) yardımı ile hesaplanmıştır. Yağışın zamana göre dağılım eğrisi, DSİ - Uygulamalı Taşkın Hidrolojisi kitabında verilen Türkiye de Yağışın Zaman İçerisindeki Dağılımı Haritası na uygun olarak A eğrisi seçilmiştir. Ayrıca, yağış alanının toprak yapısı ve bitki örtüsü ile alansal dağılımları dikkate alınarak Yağış-Akış eğrisi regülatör yeri için CnII=88 alınmıştır. Regülatör yerinin birim hidrografı kullanılarak efektif yağış blokları akışa geçirilmiş ve çeşitli tekerrürlü yağmur hidrografları hesaplanmış ve maksimum sürekli akım değeri de ilave edilerek taşkın hidrografları ve pik debi değerleri elde edilmiştir. Bu hesaplamalar çeşitli kritik yağış süreleri için tekrarlanmıştır. Çalışmalar sonucunda en büyük taşkın pik değerleri hem regülatör hem de santral yerleri için 8 saatlik sürelerde bulunmuştur. Elde edilen taşkın pik debi değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir: Tablo 103: DSİ-Sentetik BH. Yöntemi İle Hesaplanmış Taşkın Pik Debi Değerleri (m 3 /s) Proje Yeri Yağış Alanı Q 2 Q 5 Q 10 Q 25 Q 50 Q 100 km 2 Çamlı Regülatörü Çamlı HES Sonuç Yapılan hesaplamalarda NTFA, BTFA ve Sentetik yöntem sonuçlarının birbirleriyle uyumlu oldukları görülmüştür. Buna bağlı olarak proje yerleri için NTFA yöntemi ile hesaplanmış olan tekerrürlü taşkın değerleri esas alınmıştır. Şekil 99: Yağış Alanı - Q 100 Taşkın Grafiği 270

287 Normal işletme seviyesi m. olan Çamlı Regülatörü, 100 yıl tekerrürlü taşkın esnasında gelen debiyi kontrolsüz savağından suyu m. kotuna kadar yükselterek mansaba deşarj edecek şekilde tasarlanmıştır. Tasarım, 100 yıllık feyezan değeri olan m 3 /s ye göre yapılmıştır. Taşkın esnasında, eşik kotu m. ve açıklığı m. olan savaktan atılacak olan debi, m. uzunluğunda, taban kotu m. olan havuzdan dere yatağına deşarj edilecektir. Tasarım sonucu havuz çıkışından dere yatağının belli bir mesafesine kadar (10.00 m. den az olmayacak şekilde) çapı 0.40 m. den küçük olmayacak şekilde gradasyonu ayarlanmış taş tahkimat yapılması uygun görülmektedir. Diğer taraftan; Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmalarına başlanılmış olan taşkın koruma alanı içerisinde kalmaktadır. Bu konuda DSİ Bölge Müdürlüğü görüşleri alınmış ve çalışmaları başlatılan taşkın koruma projesinin proje alanına tekabül eden kısmının tedariği sağlanmıştır. İlgili çalışmalara ve bölge görüşüne Bölüm IV.2.5 ve Bölüm V.1.1 de yer verilmiştir. Çamlı regülatörü yapımı sırasında dere yatağında gerçekleştirilecek işlemlerin kuru ve güvenli bir arazi üstünde sürdürülebilmesi için, inşaat çalışmaları başlamadan önce derivasyon yapılacaktır. Derivasyondan geçirilecek debi hesaplanan taşkın debilerini geçirecek şekilde dizayn edilecektir. Çamlı Regülatöründe düzenlenen suyun kabarması ve taşkın debisi geldiği zamanda oluşacak regülatör gölünün, membada zarar vereceği bir tesis bulunmamakla birlikte regülatör dolu gövdeli tip seçilmiştir. Taşkınların önlemesindeki en önemli yapı dolu savaktır. Taşkın sırasında suyun regülatör üzerinden aşarak regülatörün güvenliğini tehlikeye düşürmemesi için yeterli kapasitede bir dolu savağın olması gerekmektedir. Proje kapsamında yapılacak olan dolu savak için 100 yıllık taşkın debisi dikkate alınmış ve karşıdan alışlı kontrolsüz tip olarak tasarlanmıştır. Ayrıca regülatörde dalgıç perdeli bir adet çakıl geçidi düşünülmüştür. Dolusavak gövdesi ile su alma yapısı arasına taban kotu 739 m. olan 2.50 m. x 2.00 m. ebatlarında, kapakla işletmesi sağlanacak olan çakıl geçidi yer alacaktır. İçinde irili ufaklı katı madde ihtiva eden dere akımı Çamlı Regülatörü bendi ile karşılaşınca düşen akımın hızı nedeniyle sediment taşıma kapasitesini yitirir ve taşımakta olduğu yükü bendin önüne yığmaya başlar. Eğer belli periyotlarla yığılan bu maddenin temizlenmesi sağlanmaz ise su alma girişinin tıkanması söz konusu olabilecektir. Bunun önüne geçmek amacıyla konulan çakıl geçidi, belli periyotlarla açılarak su alma yapısı ve dolu savak önünde biriken malzemenin temizlenmesi sağlanacaktır. Diğer taraftan; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2006/27 sayılı Dere Yatakları ve Taşkınlar ile ilgili Başbakanlık Genelgesi hükümleri gereği, yurdumuzun değişik yörelerinde meydana gelen ve can ve mal kayıplarına sebep olduğu kadar, günlük hayatı, her türlü ekonomik ve ticari faaliyeti olumsuz yönde etkileyen taşkınların önlenmesi ve yol açtığı kayıpların giderilmesi için tedbirler alınmıştır. Bu kapsamda yatırımcı firma aşağıda verilen söz konusu genelgenin ilgili madde hükümlerine uyacaktır. 2 Çeşitli kullanım alanları oluşturmak maksadıyla derelerin üzeri, zaruri hallere münhasır olmak üzere DSİ Genel Müdürlüğünün izni alındıktan sonra gerçekleştirilecek işlemler hariç, kesinlikle kapatılmayacaktır. Bunun dışında dere yataklarında 271

288 gerçekleştirilecek her türlü yapılar ilgili kurum veya kuruluşlarca onaylı bir projeye dayandırılacaktır. 3 Dere yatakları üzerine her ne sebeple olursa olsun yapılacak köprü ve menfez gibi sanat yapıları ile dere yatakları üzerinden veya sınırından geçirilecek enerji nakil hattı, yol, petrol-doğal gaz boru hattı, telefon hattı, içme suyu ve kanalizasyon hatları ve benzerleri gibi çeşitli kuruluşlarca değişik maksatlı yapılar inşa edilmeden önce DSİ nin ilgili Bölge Müdürlüklerinden mutlak surette görüş alınacak ve yapılacak tesislerin bu görüşe uygun olarak inşası sağlanacaktır. Yapılan müracaatlara DSİ tarafından 30 gün içinde cevap verilmemesi halinde uygun görüş verilmiş sayılacaktır. 10- Pek çok yörede, hafriyat, molozlar ve çeşitli atıklar düzensiz bir şekilde yollara, havzalara ve dere yataklarına boşaltılmaktadır. Boşaltılan katı atıklarla dolan derelerin yatak kapasiteleri fevkalade azaldığından taşkın riski çok büyük ölçüde artmaktadır. Dere yataklarına her türlü atık malzemenin dökülmesi, mülki amirler ve/veya mahalli idareler marifetiyle sürekli kontrol altında tutulmak suretiyle önlenecektir. 11- Akarsu yatakları içerisinde oluşan ve dere yatağı kesitini daraltarak veya mevcut sanat yapılarının tıkanmalarına neden olarak taşkınlara ve muhtemel taşkının boyutunun artmasına sebep olan ağaçlar ilgili idarece temizlenir. V.1.9. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) Çamlı Regülatörü inşaatı sırasında çalışma alanını kuruda tutabilmek için Fol deresinin derive edilmesi gerekmektedir. Bunun için dere yatağındaki akımın özellikle çok düşük olduğu yaz sezonu itibariyle başlanıp tamamlanması öngörülen sistem iki kademeli derivasyon olarak planlanmıştır. Bu kapsamda önce dere yatağının sağ sahilinin kuruluğunu sağlayacak şekilde membadan mansaba doğru uzanan bir sedde yapısı inşa edilerek kuru tutulacak bu kısımda çakıl geçidi ve çökeltim havuzu inşa edilecektir. Bu kısım tamamlandıktan sonra önündeki sedde yıkılacak ve dere yatağından geçen suyun çakıl geçidi açıklığından ve çökeltim havuzundan tekrar nehre deşarjı sağlanacaktır. Sağ sahilin sedde ile kapanması sonucu ise kuru alan yaratılan yerde dolu savak ve düşü havuzu yapılarının inşası hızla tamamlanacaktır. Buradaki inşaat işleri de tamamlandıktan sonra sedde yıkılacak ve su tutma işlemine başlanacaktır. Sedde üst kotu ve derivasyonu sağlayacak yapı açıklıkları regülatör aksındaki 2 yıl tekerrürlü taşkın debisine göre yapılacaktır. Arazinin hazırlanması aşamasında kazıdan çıkacak malzeme; ihtiyaç duyulduğunda ünitelerin inşasında dolgu işlemlerinde kullanılacaktır. Ayrıca çalışma alanı çevresinin çevre düzenlemesi çalışmalarında da kullanılması sağlanacaktır. Proje enerji amaçlı bir projedir. Fol deresi suları herhangi bir kimyasal ya da fiziksel değişime uğramadan aynı miktar ve kalitesinde yatağa geri verilecektir. Regülatör yapımının sucul faunaya etkisi, sıyırma kazıları yüzünden bir miktar toprağın suya karışması nedeniyle dere suyunda belirli zaman aralıklarında bulanıklık meydana gelmesi şeklinde olacaktır. Bu durum ise su kalitesini kısa bir süre bozacaktır. Bu nedenle bulanıklığa bağlı etkilerin azaltılması amacıyla, akarsu kıyılarında yapılacak kazı faaliyetleri asgaride tutulacak ve dikkatli çalışma yapılacaktır. 272

289 Proje kapsamında sucul ekosistemin bir parçası olan balıkların, akarsu içerisindeki hareketliliğinin devamlılığını sağlamak için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 22. Maddesi gereğince balık geçidi yapılacaktır. Ayrıca dere yatağındaki balıkların yaşam alanlarının korunması amacıyla dere yatağına sürekli olarak belirtilen miktarlarda çevresel akış miktarı bırakılacak, inşaat aşamasında ve daha sonrasında oluşacak katı atıklar, evsel nitelikli katı ve sıvı atıklar, kazı fazlası malzeme kesinlikle dere yatağına verilmeyecek, kazı malzemeleri dere yatağına boşaltılmayacaktır. İnşaat aşamasında bu konuda Su Ürünleri Yönetmeliği, Ek 5 listesindeki değerlere uygunluk sağlanacaktır. Su Ürünleri Kanunu nun 9. Maddesi gereği su, santralden dereye bırakılırken üreme ve istihsal yerlerine zarar vermeyecek şekilde bırakılacaktır. V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, Regülatör inşaatı sırasında inşaat alanını kuru hale getirmek için derivasyon yapılacaktır. Bu esnada geçici süre bulanıklık yaşanacak olup bu bulanıklık akışla birlikte azalacak ve belirli bir mesafeden sonra tekrar normale dönecektir. Derivasyon işlemi bittikten sonra bulanıklık ortadan kalkacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi depolamalı bir tesis olmayıp, aynı şekilde dere yatağındaki suda büyük boyutlu derivasyonu gerektiren debiye sahip bir su değildir. Regülatörün inşa edildiği alanın kuru olması için dere, kendi yatağı üzerinde sıkıştırılarak bir kısmı kuruya alınacaktır. Yapı yerlerinde temel ıslahı yapılmasının gerekli olduğu durumda kaplayacağı alan kesin proje çalışmasında elde edilecek verilere göre belirlenecektir. Kullanılacak malzemelerin başında çimento, çimento katkı maddeleri, demir donatı ve su gelmektedir. Kullanılacak araç ve makineler ise yapılacak olası temel ıslahının tipine göre değişecek olup yapım aşamasında belli olacak bir husustur. V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, Proje kapsamındaki heyelan oluşumları ve proje ünitelerinin heyelan etkileri Bölüm IV ve Bölüm IV de irdelenmiştir. Proje alanındaki jeolojik şartların incelenmesi için faaliyet alanında jeolojik deneyler ve sondaj çalışmaları yapılmıştır. Yapılan değerlendirmelerde Çamlı Regülatörü ve HES ünite alanlarının heyelan ve toprak kayması riski taşımadığı belirlenmiştir. Ancak faaliyete ilişkin yapılacak kazılardan ve yol çalışmasından kaynaklanabilecek olası toprak kayma riskini önlemek için yapım çalışmaları sırasında çeşitli mühendislik metodları da kullanılabilecektir. Bunun için toprak kayması, heyelan vb. durumların oluşmaması için aşağıda verilen metodlar inşaat sırasında uygun olan yerlerde uygulanabilecektir. Heyelan riski olabilecek alanlarda istinat duvarları ve drenaj kanalları yapılarak bu alanlar koruma altına alınacaktır. 273

290 Toprak kayması ve heyelanın oluşmaması için inşaat aşamasında alınacak tedbirler; 1. Yol şevlerinin emniyeti, 2. Yol kenarı şev stabilitesinin sağlanması, Değişken Eğim Gerektiğinde şev stabilitesini sağlamak için ise aşağıdaki önlemler alınabilecektir. (Tüm diğer kazılarda da örneğin tünel giriş çıkışlarında vb. durumlarda bu önlemler kullanılmaktadır.) 3.1. Φ 6 lık 15 cm ara ile oluşturulmuş çelik hasır üzerine shotkrit ve kaya blonlanması, 3.2. İstinat duvarı yapılması, 1 274

291 4. Dere geçişlerinde ise menfez yapılması ve yan dere yataklarının menfeze giriş kısımlarına istinat duvarı yapılması ve erozyonun önlenmesi, Taş dolgu ve enerji yutucular Oluşabilecek heyelan riskine karşı proje yapıları, yerinde palyeli sistem uygulanarak inşa edilecektir. Düzlemsel ve devrilme gibi hareketlerin önüne geçebilmek için kazı şevlerinde püskürtme beton + çelik kafes + bulon sistemiyle kalıcı destekleme önlemleri alınabilecektir. Ayrıca olası heyelanlara karşı alınacak önlemler; yük alma, topuk destekleme, kazık, enjeksiyon vb. gibi yöntemlerle temeli destekleme, drenaj ve benzerleri olarak sıralanabilmektedir. Bu kapsamda heyelan riskine karşı uygulanacak yöntem, inşaat çalışmaları öncesinde değerlendirilerek uygulama metodolojisi belirlenecektir. V Arazinin hazırlanması döneminde flora ve faunaya (kara-su) olabilecek etkiler, Karasal Flora açısından; Trabzon ili, Tonya İlçesi sınırları içerisinde kalan Çamlı Regülatörü ve HES proje sahasında toplanan bitkilerin değerlendirilmesi ve alana yakın yerlerde, benzer ekolojik yapıyı gösteren yerlerde yapılan floristik çalışmalardan faydalanarak oluşturulan floristik listede; Çamlı Regülatörü ve HES proje sahasından; 52 familyaya ait 111 cins, 123 tür ve 6 alttür tespit edilmiştir. Çalışma alanından tespit edilen bitkilerin fitocoğrafik bölgelere dağılımı ise; Iran-Turan 2, Avrupa-Sibirya 30, Akdeniz 3 ve Öksin 16 şeklindedir. 72 tür birden fazla fitocoğrafik bölgeye ait ya da fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler grubundadır. Proje sahasında endemik bir bitki türü tespit edilmiştir. Bu tür; Heracleum platytaenium Boiss. dir. Malzeme sahasından; 40 familyaya ait 80 cins, 87 tür 4 alttür ve 1 varyete tespit edilmiştir. Çalışma alanından tespit edilen bitkilerin fitocoğrafik bölgelere dağılımı ise; Iran-Turan 1, Avrupa-Sibirya 18 ve Öksin 15 şeklindedir. 46 tür birden fazla fitocoğrafik bölgeye ait ya da fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler grubundadır. Yaklaşım tünelleri ve denge bacası proje sahasından endemik bir bitki türü tespit edilmiştir. Bu tür, Heracleum platytaenium Boiss. dir. 275

292 Heracleum platytaenium Boiss. İçin Alınacak Koruma Önlemi Heracleum platytaenium türü, Zonguldak, Kastamonu, Amasya, Ankara, Balıkesir, Bursa, Giresun, İzmir, Konya, Kütahya, Manisa, Rize ve Trabzon da yayılış göstermektedir. Çiçeklenme dönemi, 5-7. aylar arasıdır. Habitat olarak karışık ormanlar, kayalık yamaçlar, dere kenarları ve kıyıları tercih etmektedir. Meyvelerin olgunlaşma dönemi, 7-8. aylar arasıdır. Bu tür için Ex situ koruma yöntemi uygulanacaktır. Bu yönteme göre; olgunlaşan tohum bez torbalara alınarak, gölgede, oda ısısında nemini alması sağlanır. Nemini alan tohumların üzerine etiket bilgileri (etiket bilgisinde tohumun toplandığı lokalite, toplandığı km cinsinden bilgi, toplama tarihi, tohumun ait olduğu bitkinin tür adı) yazılır. Bu tohumlar tespit edildiği lokaliteye en geç 1 yıl gibi bir süre sonra dikilecekse, oda ısısında muhafaza edilir. Tohum tespit edildiği lokaliteye 2 yıl ya da daha fazla bir zaman sonra dikilecekse tohumların muhafaza edilebilmesi için, Ankara da bulunan Tohum ve Gen Kaynakları Araştırma Merkezi ne muhafaza edilmek üzere gönderilmesi, dikim zamanında bu merkezden alınarak dikim yapılması gerekir. Proje Alanının Uluslararası Sözleşmeler Açısından ve Milli Parklar Açısından Değerlendirmesi Çamlı Regülatörü ve HES proje sahalarının floristik listeleri değerlendirildiğinde; 3 Mart 1978 de Washington da imzalanan CITES (Nesli tehlikede olan hayvan ve bitki türlerinin uluslararası ticaretine ilişkin sözleşme) gereği koruma altına alınan ve ticareti yasaklanan bitki türlerinin hiçbiri alanda bulunmamaktadır. Ayrıca tarihinde Türkiye nin resmen taraf olarak onayladığı Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşam Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN) gereği koruma altında bulunan bitki türleri proje sahası içerisinde bulunmamaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES proje sahası, herhangi bir Tabiat Alanı, Koruma Alanı ya da Milli Park sınırları içerisinde kalmamaktadır. İnşaat Aşamasından Önce Alınacak Önlemler Proje sahasında inşaat aşamasından önce alınması gereken önlemler iki aşamada olmalıdır. Birinci aşama proje sahasından tespit edilen endemik bitki türlerinin hepsi IUCN kriterlerine göre LC kategorisinde olduğundan inşaat öncesinde ya da inşaat sonrasında bu türlerin korunmasına yönelik önlem alınmasına gerek yoktur. İkinci aşamada ise proje sahasında toprağın verimli tabakasının sıyrılması ve inşaat tamamlandıktan sonra peyzaj çalışmalarında kullanılması için uygun alanlarda depolanmasıdır. İnşaat faaliyetleri tamamlandıktan sonra bu toprak alanın yeniden eski haline getirilmesinde kullanılmalıdır. Depolanan toprağın içinde bulunan tohumlar toprak yeniden serildiğinde çimlenecek ve alanın eski haline gelmesi daha kısa zamanda olacaktır. İnşaat Aşamasında Alınacak Önlemler Çamlı Regülatörü ve HES sahasında inşaat aşamasında özellikle çıkacak toza karşı önlem alınması gerekmektedir. İnşaat aşamasında çıkan toz, özellikle bitkilerin yapraklarının üzerinde bir tabaka oluşturmakta, bitkilerin stomalarının kapanmasına, gaz alış-verişinin engellenmesine neden olmaktadır. Belli bir zaman sonra bitkinin yapraklarının pörsümesine, kurumasına ve döllenemeden solmasına neden olmaktadır. Ayrıca çiçeklerin döllenmesinde, özellikle tozlar stamenleri (erkek üreme organları) üzerini kapatarak tozlaşmanın olmasını engellemektedir. Bu olumsuz durumların engellenmesi için özellikle inşaat aşamasında sıcaklığa bağlı olarak toz çıkışını engellemek için arazözlerle sulama 276

293 yapılması gerekmektedir. Döllenemeyen çiçeklerin bir sonraki yıl çiçeklenme dönemlerinde popülasyonlarında azalma olmakta, bu durum eğer yapılıyor ise arıcılığı büyük bir oranda engellemektedir. Bir yıllık ya da iki yıllık bitkilerde toz bitkilerin döllenmesinde olumsuz bir rol oynamaktadır. Fakat çok yıllık ağaç ya da çalı türlerinde bu durum biraz daha tolere edilebilmektedir. Çok yıllık bitkilerin adaptasyonu bir ya da iki yıllık bitkilere göre daha kolay olmaktadır. SONUÇ; Doğal bir alanda, özellikle de yoğun orman ağırlıklı bir ortamda gerçekleştirilmesi planlanan her türlü faaliyetin bölgenin doğal bitkisel formasyonu üzerine olumsuz etkileri olması kaçınılmazdır. Bu durum karasal vejetasyon yanında sucul vejetasyon için de geçerlidir. Bu durumda üzerinde durulması gereken en önemli nokta, faaliyet nedeniyle ortaya çıkacak dönüşümlerin değerlendirilmesi süreciyle ilgilidir. Bazı kesimlerde, özellikle de proje kapsamında tesis edilecek kalıcı yapıların yer alacağı kesimlerde meydana gelecek dönüşümün geriye dönme şansı bulunmamaktadır. Bu nedenle çalışmalar öncesi burada bulunan meyve, tohum, kozalak, çiçek soğanı gibi bitkisel materyalin canlı olarak veya ağaçların en azından kereste olarak değerlendirilmesi düşünülmelidir. Geriye kalan kesimlerde ortaya çıkacak tahribat daha sonra, inşaat faaliyetlerinin tamamlanması sonrasında gerçekleştirilecek rehabilitasyon çalışmaları, peyzajla ilgili düzenlemeler ve doğal süreç içerisinde kendiliğinden de düzelebilecek ve bu kesimler eski haline gelebilecektir. Bu durum özellikle kozmopolit bitkisel bileşenler açısından geçerlidir. Fakat nadir, koruma altında olan ve endemik bitkiler açısından durum biraz daha farklıdır. Gerek kalıcı, gerekse de geçici dönüşümlerin meydana geleceği kesimlerde bulunan söz konusu bitki türlerinin alandaki, bölgedeki hatta ülkedeki devamlılığının sağlanması şansa bırakılamayacak kadar önemlidir. Bu nedenle bu konuya yönelik olarak bazı uygulamalar yapılması gerekecektir. Bu uygulamalar içerisinde en önemlileri tohumların toplanarak saklanması veya nadir bitkisel formların müdahale edilecek kesimlerden toplanarak yakın coğrafyada, faaliyetten etkilenmeyecek kesimlerde, söz konusu bitki türlerinin tercih ettikleri ortamlara taşınmalarıdır. Söz konusu uygulamanın doğru zamanda, uygun yöntemler kullanılarak, deneyim sahibi kişilerce yapılması önemlidir. Bu tip bir uygulamada başarı şansı oldukça yüksektir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında gerçekleştirilecek çalışmalar öncesinde yukarıda vurgulanan noktalara özen gösterilmesi; koruma altında yer alan Heracleum platytaenium Boiss. türüne yönelik olarak vurgulanan koruma önlemlerinin alınması; çalışmaların tamamlanması sonrasında rehabilitasyon ve peyzaj çalışmalarına ağırlık verilmesi; bu süreçte yörenin doğal bitki türlerinin tercih edilmesi gibi noktalara özen gösterilmesiyle meydana gelebilecek dönüşümlerin kabul edilebilir düzeyde olacağını göstermektedir. Karasal Fauna açısından; Proje alanı civarında Fındık, Gürgen ve Kızılağaç formlarının baskın olduğu geniş yapraklı ağaç formları ile çalı formları öne çıkmaktadır. Projenin gerçekleştirilmesi aşamasında, söz konusu bina ve tesislerin kurulacağı kesimlerde, özellikle de bitkisel formasyonun mevcut olduğu alanlarda az sayıda da olsa kesim, tıraşlama ve işleme faaliyeti gerçekleştirilecektir. Proje sahasında gerçekleştirilen gözlem ve incelemeler esnasında kuşlar ve sürüngenler başta olmak üzere bazı karasal omurgalı hayvan türlerinin bu bitki formasyonunu ve bu formasyonun bulunduğu kesimlerdeki habitatları çok yoğun olmasa da değişik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanabildikleri belirlenmiştir. Bu kesimlerdeki 277

294 ağaç ve çalı formlarının kesilmesi sürecinde bu kesimleri kullanan fauna bileşenleriyle ilgili olarak bazı önlemlerin alınması gerekecektir. Yabanıl formlar arasında ulusal ve uluslararası koruma statülerine sahip türlere ait bireyler bulunmaktadır. Nadir veya koruma altındaki türlere ait bireylerin zarar görmesine ek olarak bu formlara zarar verilmesi ulusal ölçekli koruma önlemleri dışında uluslararası sözleşmelere de ters düşmektedir. Bu durum ülke bazında değişik yaptırımları gündeme getirebilecektir. Her iki yönüyle de istenmeyen bu durumun önüne geçilebilmesi amacıyla, kesim/tıraşlama öncesinde yabanıl fauna bileşenlerinin alanda bulunmadığına, bu kesimlerden uzaklaşmış olduklarına emin olunmalıdır. Kesim öncesi gerçekleştirilecek görsel kontrollerde rastlanan hayvanların kendiliklerinden kaçarak uzaklaşmaları beklenmektedir. Aksi takdirde, yani herhangi bir nedenden dolayı bu kesimlerden uzaklaşmamış bireylerin söz konusu olduğu durumlarda bu bireylerin zarar görmemeleri için bu kesimlerden uzaklaştıracak yöntemler kullanılmalıdır. Genellikle kaçırmaya yönelik olarak seslerden yararlanılmaktadır. Alışılmadık ve yüksek tondaki seslerden meydana gelecek rahatsızlık sonucu bitkilerin içine, arasına veya altına saklanan formlar ortaya çıkarak yakın alanlarda, kendilerini daha güvenli hissedecekleri habitatlara uzaklaşmak zorunda kalacaklardır. Eğer kaçırma uygulamasından sonuç alınamazsa uygun yakalama kepçeleri kullanılarak yakalanan yabanıl formlar eldivenlerle dikkatlice tutularak alan dışında, zarar görmeyecekleri uygun habitatlara taşınarak uzaklaştırılması gerekmektedir. Bu uzaklaştırma uygun yakalama yöntemleri ve donanımları kullanılarak deneyimli bir kişi ya da ekip tarafından gerçekleştirilebilir. Bu amaçla faaliyet alanına yakın çevredeki ilgili kişi ve kuruluşlardan uzman desteği talep edilebilir. Yabanıl formların bu kesimlerden uzaklaştığına emin olunduktan sonraki aşama kesimi gerçekleştirilen tek ve çok yıllık bitkisel materyalin bu kesimlerden uzaklaştırılmasıdır. Taşıma aşamasının hemen öncesinde bu malzeme yeniden gözden geçirilmelidir. Çıplak elle dokunmaksızın, doğrudan gözle yapılacak kontrollerde kesilmiş materyalin üzerinde, altında veya içerisinde bulunması olası yılan, kertenkele veya kemirgenler gibi omurgalı hayvanlar, yukarıda değinildiği şekilde uygun yakalama donanımı ve yöntemleriyle zarar verilmeden yakalanacak ve basit bez torbalara konularak faaliyetten etkilenmeyecek komşu alanlara taşınarak bu kesimlerde dikkatli bir şekilde doğal ortamlarına bırakılacaklardır. Bitkisel formasyon içerisinde barınması olası türler yanında zeminde, toprak altında da yaşamakta olan yabanıl türler söz konusudur. Bu türler arasında koruma altında olmayan türler bulunduğu gibi koruma altında olan birçok tür de söz konusudur. Çalışmalar öncesinde çalışma yapılacak kesimler dikkatlice gözden geçirilecektir. Bu kontroller esnasında, zeminde yaşayan ve toprak altına barınan yabanıl formlara ait yuva giriş delikleri ve zemin üzerindeki tümseklerin yerleri belirlenecektir. Bu kesimlerde yapılacak çalışmalarda özellikle dikkatli olunacaktır. Çünkü toprak içerisinde, yüzeye yakın kesimlerde bazı kemirgenler, kurbağa, kertenkele, yılan ve diğer memeli formların bulunması olasılığı vardır. Bu kesimlerde bu yabanıl formların mevcut olduğu durumlarda iş makinelerinin faaliyeti esnasında açığa çıkabilecek, hatta bu esnada çeşitli derecelerde zarara uğrama riski söz konusudur. İstenmeyen bu durumun önüne geçebilmek, yani hayvanların iş makinelerinden olumsuz etkilenmesinin önüne geçebilmek için ya kendiliklerinden kaçmalarına müsaade edilecek ya da yine uygun donanım ve yöntem ile yakalana bireyler alan dışında uygun ortamlara taşınacaklardır. 278

295 Santral yeri olarak seçilen kesimde genellikle tek yıllık bitkiler baskın durumdadır. Bu kesimde çok yıllık bitkilerin çok yoğun olmaması bitki örtüsüne, özellikle de ağaçlara verilebilecek olası zarar riskini azaltmaktadır. İnşaat faaliyetine başlanılmasıyla birlikte birçok kaynaktan, farklı düzeylerde gürültüler ortaya çıkacaktır. Bilindiği gibi birçok hayvan türü insanlara göre daha düşük desibeldeki sesten olumsuz etkilenmektedir. Etkilenme sonucunda ya o kesimlerdeki habitatlarını terk ederler ya da, başta üreme olmak üzere beslenme, dinlenme, barınma gibi değişik faaliyetlerine ara verirler veya tamamen vazgeçebilirler. İstenmeyen bu durumun önüne geçebilmek amacıyla inşaat sezonunun kuluçka/üreme dönemine rastlayan dilimlerinde gürültünün tamamen önlenmesi söz konusu olamayacağına göre en azından minimuma indirilmesini sağlayacak önlemler alınarak bu durumun önüne geçilebilir. Faaliyet alanı sınırları içerisinde farklı gereksinimlerini karşılayabilmek amacıyla doğal olarak bulunan yerel fauna bileşenlerinin bazıları inşaat aşamasında iş makinelerinden ortaya çıkan gürültüden rahatsızlık duyabileceklerdir. Bu rahatsızlık nedeniyle bazı türler alandan geçici veya sürekli olarak uzaklaşabileceklerdir. İnşaat faaliyetinin başladığı zaman diliminde yörede kuluçka faaliyetine başlamış türler ile daha sonra başlayacak türler söz konusu olabilecektir. Araçlardan kaynaklanan gürültü seviyesinin yüksek olması durumunda üreme faaliyeti içerisinde olan türler arasından kuluçkayı, hatta yavru bakımını bile yarıda bırakma riskleri söz konusu olabilecektir. Alınacak önlemler ile bu gürültü düzeyinin, faaliyet alanını yurt olarak kullanan yabanıl fauna bileşenlerini bu kesimlerden göç etmeye zorlayan bir düzeyde olmamasına özen gösterilecektir. Bu yapılamadığı durumlarda, faaliyet takviminde gerçekleştirilecek düzenleme ile tür listelerinde yer alan türler arasından faaliyet alanında kuluçkaya yatan türlerin kuluçka döneminde yüksek düzeyde gürültü çıkaran araçların çalışmalarına ara verilebilir. Bu amaçla faaliyet döneminde konunun uzmanlarından yardım alınabilecektir. Bu konuda üzerinde durulması gereken nokta kuluçka dönemi başladıktan sonra, yani türler üreme faaliyetine başladıktan sonra ortaya çıkabilecek yüksek desibeldeki gürültüye izin verilmemesidir. Üreme dönemi başında ortaya çıkabilecek rahatsızlık sonucunda bazı bireyler yakın çevrede aynı özellikteki habitatlara göç ederek oralarda üreme faaliyetlerine devam edebilirler. Bu türler için herhangi bir kayıp söz konusu olmayabilecektir. Fakat yumurta bırakmış, hatta yavru çıkarmış türler bu tip bir rahatsızlıkla karşılaştıkları zaman yumurta ya da yavruları terk edebileceklerdir. Bu da istenmeyen bir durum olarak karşımıza çıkacaktır. Bu nedenle inşaat faaliyetlerinin türü ve üreme takvimi arasında bir korelasyon sağlanabildiği takdirde inşaat faaliyeti sırasında ortaya çıkabilecek sesten hayvanların olumsuz etkilenmesini önüne geçilebilecektir. Bu korelasyonun sağlanabilmesine yönelik olarak en yakın ilgili kurum ya da kuruluştan bu alanda deneyim sahibi bir uzman desteğine de gereksinim duyulabilecektir. Faaliyetle bağlantılı olarak yararlanılacak ulaşım yollarının yakınındaki kesimlerde sürekli olarak yaşayan veya geçici süreler için buralarda bulunan hayvanlar, araçlardan kaynaklanabilecek risklerle karşı karşıya kalacaklardır. Araç çarpmasıyla meydana gelebilecek rahatsızlık, stres, yaralanma ve hatta ölüm gibi olumsuz etkiler dışında bunlardan en önemlileri kontaminasyon ve eksoz ürünlerinin meydana getirebileceği öldürücü olmayan zehirlenme riskidir. Bilindiği gibi lastik kaplama maddeleri, motorun hareketli parçaları, gövdenin diğer parçaları, fren izleri ve yağlama yağlarının yanma ürünleri kontaminasyona yol açan bileşenlerdir. Bu risk sadece yaban hayvanları için değil hali hazırda kullanılmakta olan yolların civarında yaşayan, yöre sakinleri dâhil çevredeki tüm canlılar için de geçerlidir. 279

296 Gün geçtikçe çevreye daha az emisyon bırakan araçların üretilmesi ve kullanılması zorunluluğu ile ağır vasıtalar gibi gürültü ve çevre kirliliğine yol açan araçların belli zaman dilimleri içerisinde kullanımına izin verilmesi gibi gelişen teknolojinin kullanımı ve yönetimlerce alınan tedbirler ile düzenlemeler karayolu kökenli kirliliğin en aza indirilmesi amacına yöneliktir ve ne derece titizlikle uygulanırsa amaca o derece yaklaşılmış olacaktır. Koruma Statüsüne Sahip Lokal Fauna Bileşenleriyle İlgili Olarak Dikkat edilmesi Gereken Noktalar Proje sahası içerisinde ve yakın çevrede yaşadığı belirlenen fauna bileşenleri arasında ulusal ve uluslararası koruma statülerine sahip formlar söz konusudur. Söz konusu türlerle ilgili olarak taraf olunan sözleşmelerden doğan bazı zorunluluklar ve dikkat edilmesi gereken noktalar söz konusudur. Bu noktalar aşağıda verilmektedir. a) Bern Sözleşmesi Listelerinde Yer Alan Fauna Bileşenleriyle İlgili Olarak Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Proje alanı içerisinde Bern Sözleşmesi ek listelerinde (Ek-II ve Ek-III) yer alan türler bulunmaktadır. Bern Sözleşmesinin II. Bölümünde tüm taraf ülkelerin EK-II ve EK-III e giren göçmen türler açısından önem taşıyan alanlara özel önem vermek zorunda oldukları vurgulanmaktadır. Proje alanı bu açıdan da değerlendirilmiş ve alanın göçmen türler açısından beslenme, dinlenme gibi amaçlarla kullanılmadığı belirlenmiştir. Bern Sözleşmesi nin 6. Maddesine göre, özellikle EK-II de bulunan yabanıl fauna türleri için yakalama, tutsak etme ve öldürme fiilleri yasaklanmıştır. Ayrıca bu listede yer alan fauna bileşenlerine ait dinlenme ve üreme alanlarının bozulması veya tahrip edilmesi de yasaklanmıştır. Yabanıl fauna türlerinin özellikle üreme, beslenme, kışlama periyotlarında rahatsız edilmesi yanında bu türlere ait yumurtalara zarar verilmesi, bu yumurtaların boş bile olsa toplanmaması da gerekmektedir. Proje alanında gerçekleştirilecek her türlü faaliyet esnasında, özellikle Bern Sözleşmesi ekleri EK-II ve EK-III e giren ve bu kesimlerde karşılaşılan yabanıl hayvan türleri ve habitatlarıyla ilgili olarak yukarıda değinilen önlemlere titizlikle uyulacaktır. Bern Sözleşmesi nin EK-III e giren yabani fauna türleriyle ilgili olarak getirdiği düzenlemeler aynı sözleşmenin 7. Maddesinde belirtilmiştir. Buna göre sözleşmeye taraf olan tüm ülkeler Liste EK-III e giren yabani fauna bileşenleri için uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri almak zorundadır. Bu önlemler öncelikle EK-III te yer alan fauna türleriyle ilgili her türlü işletme faaliyetinin yabanıl hayvan türlerinin populasyonlarını tehlikeye düşürmeyecek şekilde düzenlenmesini şart koşmaktadır. b) Merkez Av Komisyonu (MAK) Listelerinde Yer Alan Türler Yabanıl fauna bileşenlerinin korunmasına yönelik olarak alınan önlemler ise Merkez Av Komisyonu tarafından her sezon için yenilenen Komisyon kararları içerisinde yer almaktadır.alanda belirlenen ve bu listelerde yer alan türlere bağlı bireyler için MAK kararlarına yönelik değerlendirmeler de yapılmıştır. Faaliyetlerin hayata geçirilmesi sürecinde Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu kararları doğrultusunda hazırlanan koruma listelerinde yer alan yaban hayvanları için bu komisyon kararlarında belirtilen koruma tedbirlerine kesinlikle uyulması gereklidir. Buna göre EK-I listesinde yer alanyaban hayvanları, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu nun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince Bakanlıkça koruma altına alınmış olup bu türleri avlamak, ölü ya da canlı bulundurmak ve nakletmek yasaktır. 280

297 Ek olarak Bakanlık, Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince EK-II ve EK-III listelerinde yer alan türlerin tamamından oluşan av hayvanlarını belirlemiştir. Bakanlıkça belirlenen av hayvanlarından bu kararın ekindeki EK LİSTE-II de belirtilen kuşlar ve memeli hayvanlar Kanunun aynı maddesi ve aynı fıkrasının verdiği yetki çerçevesinde Merkez Av Komisyonu tarafından koruma altına alınmıştır. EK LİSTE-II de yer alan ve koruma altına alınan bu av hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasaktır. Buna göre faaliyet sahalarında görülen yabanıl formlara ve bu yabanıl formları çeşitli şekillerde destekleyen ve düzenli olarak kullanılmakta olan yaşam alanlarına herhangi bir zarar verilmesi kesinlikle yasaklanmıştır. Ayrıca yabanıl formların zarar görmemeleri için taşınması haricinde herhangi bir nedenle yakalanmaları veya tutsak edilmesi; yumurtalarını toplanması veya ölü bile olsa bulundurulmaları yasaklanmıştır. Faaliyet kapsamında çalışacak elemanların çalışma öncesinde bu konuda bilgilendirilmesi, önlem ve yasakların hatırlatılması, gerekli bilgi notlarının dağıtılması veya görsel materyalin yer alacağı afişlerle yapılacak bilgilendirmeler mutlaka yarar sağlayacaktır. c) Avrupa Kırmızı Listesinde Yer Alan Türler Proje alanı ve yakın çevresinde var olduğu belirlenen yaban hayvanları arasında Avrupa Kırmızı Listesi nde LC (=Least Concern) yani En Düşük Derecede Tehdit Altında kategorisinde yer alan birçok tür bulunmaktadır. Söz konusu türlerle ilgili olarak özel koruma önlemleri alınmasına gerek bulunmamaktadır. Diğer sözleşmeler, örneğin Bern Sözleşmesi eklerinde veya Merkez Av Komisyonu listelerinde yer alan türlerle ilgili olarak alınması gereken önlemler ile dikkat edilmesi gereken noktalar bu kategoride yer alan türlerin korunması açısından da yeterli olacaktır. Proje sahasında ve komşu kesimlerde yaşadığı belirlenen yabanıl formlar arasında Avrupa Kırmızı Listesinde (ERL) VU (=Vulnerable) yani Hassas, Zarar Görebilir kategorisine giren 1 omurgalı türü bulunmaktadır. Bu tür Kafkas semenderi (Mertensielle caucasica) dir. Avrupa Kırmızı Listesi nde VU kategorisine giren türler için orta vadeli bir gelecekte nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türler tanımlaması yapılmaktadır. Bu kategoriye giren türler konusunda diğer türlere göre çok daha dikkatli ve özenli olunması gerekmektedir. Bilindiği gibi Semender türleri narin yapıları, hassas yaşam ortamları ve çevresel değişikliklerden kolayca olumsuz etkilenebilmeleri nedeniyle özel koruma önlemlerine gereksinim duyan formlardır. Ayrıca semenderler genel habitat kaybı riskinden dolayı yayılım gösterdiği kesimlerde giderek azalmaktadır. Her ne kadar ülkemizde son dönemlerde alınan etkili koruma önlemleri söz konusu olsa da koruma çabalarının sürdürülmesine hala gereksinim bulunmaktadır. Bu türe ait bireylerle ilgili olarak özellikle üreme dönemlerinde rahatsızlık verilmemesine; üreyebilmek amacıyla akarsu kıyısına gelmek suretiyle faaliyet sahasına girebilecek bireylerin proje kapsamında görev yapacak personel tarafından zarar görmemesine özen göstermesine, ayrıca araç sürücülerinin bu türlerin yollara çıkabilme olasılığına karşı dikkatli olmalarının sağlanması gerekmektedir. Proje ile ilgili kesimlerde tespit edilen yabanıl formlar arasında Avrupa Kırmızı Listesinde NT (=Near Threaten) yani Tehlikeye Yakın kategorisine giren 1 tür söz konusudur. Avrupa Kırmızı Listesi nde bu kategoride yer alan yabanıl formlar için yakın vadeli bir gelecekte nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türler tanımlaması yapılmaktadır. Bu türlerle ilgili olarak koruma önlemlerinin alınması ve uygulanması aşamasında öncelikler söz konusudur. VU kategorisine giren yabanıl formlarla ilgili olarak dikkat edilmesi gereken noktalar bu kategoriye giren türler için de geçerlidir. Ek olarak bu 281

298 kategoriye giren fauna bileşenlerine yönelik olarak proje çalışanlarının tamamını kapsayacak bilgilendirme çabalarının koruma çabalarına katkı sağlaması beklenmektedir. Proje Alanı ve Civarında Yaşayan Av Hayvanlarıyla İlgili Değerlendirme Bilindiği gibi Türkiye gerek flora, gerekse de fauna bileşenleri açısından zengin olarak tanımlanabilecek bir konumdadır. Faunanın zenginliği kaynağını fauna olan av ve avcılık faaliyetlerini de doğrudan ilgilendirmektedir. Bilindiği gibi av hayvanlarının tamamına yakının karasal fauna bileşenlerinden olan kuşlar ve memeli hayvanlar sınıflarına bağlı türlerdir. Ülkemizde av hayvanlarının belirlenmesi ve avcılık ile ilgili düzenlemeler Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından düzenlenmektedir. Bakanlık tarafından her av sezonu için av hayvanları yeniden belirlenmektedir. İşte bu listeler esas alınarak yapılan değerlendirme sonucunda proje alanı sınırları içerisinde kaydedilen av hayvanları ile ilgili bir değerlendirme de yapılmıştır. Bu değerlendirme Kuşlar ve Memeli Hayvanlar sınıflarıyla ilgili olarak hazırlanmış olan envanter tablolarında ilgili sütunlarda verilmiştir. Bu sütunlarda av hayvanı konumundaki yabanıl türler için Bakanlık tarafından belirlenmiş düzenlemeler ışığında gereken bilgilendirmeler yapılmış, türler Ek-I, Ek-II ve Ek-III gibi kategoriler aracılığıyla tablolarda, ilgili sütunlarda değerlendirilmiştir. Tablo 104: Proje Alanı Sınırları İçerisinde ve Yakın Çevrede Kaydedilmiş Olan Türler Arasından Av Hayvanı Statüsüne Sahip Olan Türler TÜRÜN BİLİMSEL ADI TÜRKÇE ADI 282 MAK Kategorisi ( ) Populasyon Durumu KUŞLAR AVES Columba livia Kaya güvercini EK-III Bol Garrulus glandarius Kestane kargası EK-III Bol Corvus frugilegus Ekin kargası EK-III Az Corvus corone Leş kargası EK-III Bol Passer domesticus Ev serçesi EK-III Bol Turdus merula Karatavuk EK-III Az MEMELİ HAYVANLAR MAMMALIA Vulpes vulpes Kızıl tilki Ek-III Az Martes foina Kaya sansarı Ek-III Az Sus scrofa scrofa Yabani domuz Ek-III Bol Çamlı-HES Proje Alanı ve Kuş Göç Yollarıyla İlişkisi Proje alanına çok uzak olmayan ve Doğu Karadeniz Bölgesi üzerinden geçen göç güzergahı, proje alanına yakın değildir. Bu nedenle bu kesimden geçiş yapan göçmen formlar bu kesimleri kullanmamaktadır. Bu açıdan herhangi bir riskte söz konusu değildir. Diğer taraftan, özellikle kış döneminde kuzey enlemlerinden güney enlemlerine doğru düzensiz bir göç hareketi şekillenmektedir. Bu göç hareketini yapan poülasyon ise başta ördekler ve kazlardır. Göç sırasında Karadeniz Bölgesi nde denize dik uzanan akarsu vadilerinin büyük bir kısmı kullanılmaktadır. Sonbahar mevsiminde de Çamlı Regülatörü ve HES projesinin hayata geçirileceği kesimlerde sınırlı büyüklükte ve az sayıda tür tarafından gerçekleştirilen lokal göç hareketlerine sahne olmaktadır. Bu göç hareketlerinde genellikle yırtıcı kuş türleri, nadiren de su kuşları bulunmaktadır. Bölge üzerinden gerçekleşen göç

299 hareketleri daha çok kıyıya yakın kesimlerde, Karadeniz kıyı hattı boyunca meydana gelmektedir. Bu süreçte göçmen formların bazen vadiye kısa süreli olarak beslenme veya dinlenme gibi amaçlarla uğrayabildikleri de belirlenmiştir. Buna göre proje alanı üzerinden düzenli bir göç güzergahının geçtiği söylenemez. Sucul Flora-Fauna açısından; Teroik olarak akarsular üzerinde tesis edilecek regülatörlerin tesis ediliş ve işletilme şekilleri yöredeki doğal yaşamın korunması ve sürekliliği açısından büyük önem taşımaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında yer alan regulator, Fol deresinden suyu alacak olsa da gerek konumu, gerekse de işletiliş şekli akarsu yatağında sürekli olarak su bulunacak şekilde olacaktır. Sadece inşaat süresinde değil santralden enerji üretimine geçilmesinden sonraki süreçte de regülatör ve HES arasındaki mesafede Fol deresinin yatağındaki doğal su akışını tamamen engellemeyecek şekilde işletilecektir. Yani klasik baraj tiplerinde olduğu gibi akarsuyun önü tamamen kesilerek büyük bir rezervuar gölü meydana getirilmeyecektir. Bu durum, planlanmış olan proje nedeniyle akarsu ekosisteminin durgun su (göl) ekosistemine dönüştürülmeyeceği anlamına gelmektedir. Yani büyük ve kalıcı çevresel dönüşüme neden olan bir uygulama söz konusu olmayacaktır. Aksine en az miktarı, yılın en sıcak döneminde akarsu yatağında bulunan su miktarından daha az olmayacak düzeyde ve bu kesimde yaşayan yabanıl formların rutin yaşamsal faaliyetlerini olumsuz etkilemeyecek miktardaki su, Fol deresi yatağına bırakılacaktır. Beslenme amacıyla su kıyısına gelen omurgalı hayvan türleri yanında üreme amacıyla zorunlu olarak akarsu kıyısına gelen ikiyaşamlılar yumurtalarını bırakacak ve başkalaşım süreci tamamlayıncaya kadar, hatta erginler karaya çıktıklarında bile akarsuların yatağında yeterli miktarda su bulabilecektir. Akarsu ortamlarının en önemli faunal formu balık türleridir. Bu türlerden sonra akarsu ortamını yaşam alanı olarak seçen gruplar ise sırasıyla ikiyaşamlılar, bazı sürüngenler, bazı kuş türleri ve az sayıda da memeli hayvan türüdür. Bu nedenle akarsu yatağına bırakılacak suyun miktarı ve sürekliliği bu gruplar açısından da önem taşımaktadır. Örneğin İkiyaşamlıların yaşam döngülerinde, özellikle de üreme döneminde mutlaka suya gereksinimleri bulunmaktadır. Bu nedenle en azından ilkbahar döneminde akarsu yatağında mutlaka su bulundurulmalıdır. Diğer gruplar açısından ise suyun bulunması yıl boyunca su gereksinimlerini bu sulardan karşılayan diğer fauna bileşenleri açısından önemlidir. Balık türleri için hesaplanan ve akarsu yatağına bırakılacak su miktarının diğer fauna bileşenlerinin su gereksinimlerini karşılamak açısından yeterli olacaktır. Çevresel akış miktarı ya da can suyu olarak adlandırılan, akarsuyun yıllık rejimi yanında bölgesel yağışlı ve yağışsız dönemlerin de göz önünde bulundurulmasıyla aylara göre belirlenen miktarlardaki suyun akarsu yatağına bırakılması durumunda bu habitat tipindeki doğal yaşamın kesintiye uğramayacağı düşünülmektedir. Proje sahası sınırları içerisinde dört Amfibi türünün yaşadığı tespit edilmiştir. Tespit edilen amfibi türleri arasında Kuyruklu (Urodela) ve Kuyruksuz Kurbağalar (Anura) gruplarına ait formlar söz konusudur. Bu türlerin suya olan bağımlılığı öncelikle üreme dönemiyle ilişkilidir. Üreme döneminde mutlaka suya gereksinim duyarlar. Bu türlere bağlı bireyler yumurtalarını ilkbahar döneminde durgun sulara bırakırlar. Yumurtalardan çıkan yavruların başkalaşım sürecinin tamamlanmasına kadar suya gereksinimleri vardır. Yavrular, türün ekolojik gereksinimlerine bağlı olarak, başkalaşım sürecini tamamladıktan sonra ya karasal ortamlara geçmekte ya da su ortamında yaşamaktadırlar. Diğer taraftan; sürüngen türleri arasında karasal ve sucul formlar da söz konusudur. Proje alanı içerisinde yaşadığı tespit edilen su yılanı karasal fauna bileşeni olmasına karşılık niş seçimlerini sucul ortamlardan yana gerçekleştirmiştir. Gerektiğinde karasal 283

300 ortamlarda da bulunabilen bu formlar beslenme veya barınma amacıyla sucul ortamlara geçiş yaparak akciğer solunumuna sahip olmalarına karşılık uzun süre su altında kalabilmektedirler. Bu türler için gereken su miktarı ve seviyesi ilkbahar döneminde yumurtaların bırakılması; yumurtadan çıkan larvaların erginleşebilmesi ve karaya çıkacak hale gelinceye kadar geçecek zaman diliminde önemlidir. Bundan sonraki süreçte sadece Su Yılanı (Natrix tesellata) türü için suya gerek duyulabilecektir. Bırakılacak su miktarı nedeniyle regülatörden sonraki kesimde, akarsu yatağındaki suyun durgun, çok sığ ve çok az miktarda olması bile bu türe bağlı bireylerin devamlılığı açısından yeterli olacaktır. Hatta yılanların da besin olarak tercih ettikleri kurbağalar bile predasyondan kaçabilmek amacıyla balıkların yüzemeyeceği sığlıkta ve yine gerektiğinde balıklar ile tatlısu yengeçlerinden kaçabilmeyi sağlayan yoğunluktaki alglerin bulunduğu, oldukça sığ su ortamlarını tercih ederler. Bu durum yavru sucul yılanlar için de önemlidir. Hızlı akan ve derin kesimler yerine gerektiğinde tutunabilecekleri ve beslenebilecekleri sığ, taşlı ve bitkili kesimlerde bulunmayı tercih edeceklerdir. Bu noktalardan hareketle akarsuyun daimi sakinleri olan balıklar için bırakılması önerilen ve hesaplamalar sonucunda ortaya konan minimum su miktarı bile ikiyaşamlılar dışında aynı akarsudaki diğer omurgalı canlı türleri olan yarı sucul yılanların bile söz konusu kesimlerdeki devamlılığı açısından fazlasıyla yeterli olacaktır. SONUÇ Fol deresi üzerinde yapımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES, bölgedeki lotik habitat (dere, kaynak, nehir) yerine küçük bir lentik habitat (göl, gölet)'ın oluşmasına neden olacaktır. Bu durum alglerin mevcut habitatlarının azalması ve yeni habitat yapısının oluşması anlamına gelmektedir. Akarsu ortamında, bağlı olarak yaşayan türler, su birikimi oluşumu ile serbest yaşayan planktonik formlar halinde görülmeye başlayacaklardır. Lentik ortamlarda yine sedimen, taş ve bitkiler üzerinde bağlı yaşayan formlar mevcudiyetlerini sürdüreceklerdir. Ancak su kütlesinin durgunlaşması ile akarsu ortamında az bulunan fitoplanktonik formlar oldukça artacaktır. Durgunlaşan su askıdaki partiküllerden kurtulacağı için ışığın derinlere kadar inmesi de sağlanabilecektir. Taşlara, bitkilere ve sedimene bağlı yaşayan türler yaşamlarını, göl kenarlarında ve ışığın derinlere girebildiği yere kadar devam ettireceklerdir. Artan fitoplanktonik (serbest hareket edebilen algler) organizmalar rezervuar alanı içerisinde zooplanktonik organizmalara besin kaynağı olacaklardır. Genel anlamı ile bölgenin tatlısu alg florasını olumsuz yönde etkileyebilecek bir durum söz konusu olmayacaktır. Çünkü tatlısu algleri mevcut durumlarını göl sistemi içerisinde de devam ettirebileceklerdir. Zooplanktonik organizmaların yaşam ortamlarının durgun sular olduğu dikkate alınacak olunursa, yapımı düşünülen baraj alanında oluşacak durgun su kütlesi bu canlıların önemli oranda artışı ile sonuçlanacaktır. Suyun mekanik etkisinin ortadan kalkması ve bu canlıların besinlerini oluşturan fitoplanktonik organizmaların rezervuar alanlarındaki artışları zooplankton açısından olumlu sonuç doğuracak ve gerek yoğunluk gerekse de tür çeşitliliğinde bir artış olacaktır. Bölgede tür çeşitliliği ve populasyon yoğunluğu oldukça az olarak bulunan zooplanktonik organizmalar, rezervuar oluşmasından sonra oldukça fazla tür ve yoğunlukla temsil edilmeye başlanacaktır. Yani planlanan faaliyet gerçekleştikten sonra, zooplanktonik organizmalar için optimum koşulları sağlayacaktır. Akıntılı suya adaptasyon gösteren bentik canlıların yoğunlukları, su tutma alanında azalacaktır. Ancak bu türlerin yerine durgun suya adapte olan, derin ve balçıklı alanları tercih eden bentik türler yoğunluk bakımından artacaklardır. Ayrıca sürüklenme davranışı gösteren türlerin dağılımında değişiklik ortaya çıkabilecektir. Çamlı regülatörü yapımı, bentik tür kompozisyonunu nitelik ve nicelik açısından değiştirecektir. Akıntının azalması ve 284

301 hatta yok olması ile birlikte dip yapısı da değişecektir. Çakıllı ve büyük kayalıklı zemin yapısı yerine, geniş olarak çamur ve balçıklı alanlar oluşacaktır. Bu alanlar önceden mevcut olmayan bazı türler için uygun özellik taşıyabilecektir. Özellikle balçıklı ve çamurlu alanları seven Oligoceata ve bazı Diptera türleri (Chrinomus ve Tipulidae) rezervuarın derin bölgelerinde baskın duruma geçeceklerdir. Akıntılı ortama adapte olmuş mevcut türler ise, rezervuar öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını devam ettirebileceklerdir. Proje alanında belirlenmiş balıklar yaygın ve genellikle durgun su ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türlerin ise regülatör öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını sürdüreceklerdir. Regülatör oluşumu sonrasında, balıkların besinlerini oluşturan fitoplanktonik ve zooplanktonik türlerin nitel ve nicel artışlarının beklenmesi nedeniyle, bu durumun balık populasyonlarını da olumlu olarak etkileyeceği düşünülmektedir. Ayrıca oluşacak durgun su kütlesi su kuşları açısından da beslenme, barınma ve konaklama imkanı sağlayacağından dolayı bölgenin faunal tür sayısında olumlu bir etki olacaktır. Bölgedeki çeşitliliğin artmasını sağlayacak bir diğer etkende, durgun su habitatı ve akıntılı ortamların çeşitliliğindeki artış olacaktır. Çünkü her iki sisteminde barındığı tür kompozisyonu farklıdır ve sucul canlı çeşitliliği artış gösterebilecektir. Suların altında kalacak olan bitki topluluklarının su toplanmaya başlanmadan önce temizlenmesi gerekmektedir. Aksi taktirde kısa sürede ayrışmaya başlayacak olan bu bitki toplulukları aşırı besin maddesi birikimine neden olabilmektedirler. Bu durum doğal göllerde görülen ötrofikasyon sürecini hızlandırır. Besin maddesinin artışı fitoplanktonik organizmaların belli zamanlarda patlama düzeyinde artışlarına neden olabilir ve bu durum sistemin ekolojik dengesinin tamamen bozması anlamına gelmektedir. Bu tür gelişmeler bu tür su tutma yapılarının ömrü ve rekreasyon amaçlı kullanımı için olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Regülatör yapımından sonra, akış aşağıda taşkın alanlarındaki doğal besin döngüsünde değişimler olacaktır. Regülatör gövdeleri, derelerdeki su akışının doğal miktarını ve süresini ciddi olarak değiştirmektedirler. Doğal sistemlerinde yaşayan türlerin mevcudiyetleri akıntının miktarı ile yakından ilişkilidir. Nehir sistemi boyunca hareketli olan sedimen, nehrin dip ve kıyı yapısını şekillendirmektedir. Bu materyallerin özellikleri sucul canlılar için hayati öneme sahiptir. Çamlı Regülatörü yapımından sonra bu materyal gövde alanında toplanacak ve alt sistemlere ulaşamayacaktır. Bu durum, akış aşağıdaki sistem için gerekli organik materyalin eksilmesine ve dolayısı ile alt kısımdaki sucul ekosistemde belli habitat kayıplarına yol açabilecektir. Regülatör gövdesinde sediment ve besin maddelerinin tutulması aşağı kısımlardaki dere yatağı ve taşkın alanlar için bir sorundur. Bu durum başta balık olmak üzere birçok türün habitatının da kaybı anlamına gelmektedir. Su tutma yapıları yoluyla azaltılan sediment taşınması, nehrin alt kısımlarında kıyıların bozulmasına ve balıkların doğal habitatlarının ve durgun su vejetasyonun azalmasına, sucul kuşların ve diğer sedimana bağlı türlerin (bentik macroin vertabrates) olumsuz etkilenmesine neden olabilmektedir. Dünyadaki tüm su tutma yapılarında bu durum kaçınılmaz bir olgudur. Bu materyal birikimi, yapının ömrünü kısaltmakta ve işletme niteliğini bozabilmektedir. Proje alanı için de bu beklenen bir durumdur ve rezervuarın akış aşağısında meydana gelebilecek bu olumsuzluk için tatmin edici etkin bir önlemin alınması söz konusu değildir. Ancak regülatör 285

302 gövdesindeki çakıl geçitlerinden zaman zaman bırakılacak sediman alt kesimlerde kısmi bir habitat iyileşmesine katkıda bulunabilecektir. Regülatör sonrası Fol deresi ekosisteminin akış hızındaki değişimlerin biyolojik yaşama ve çeşitliliğine olan etkileri çok önemli bir unsurudur. Akıntı miktarının zamanı, süresi ve sıklığı bitki ve hayvan kommüniteleri için kritik öneme sahiptir. Doğal sistem içerisinde küçük nitelikteki akıntılar balık ve omurgasız göçleri için biyolojik bir sinyal niteliğindedir. Akıntı miktarının artması durumunda ise aşındırma ya da sedimanın taşınması yoluyla habitatlar düzenlenir ve muhafaza edilirler. Regülatör gövde inşası aşamasında gövde inşaatlarının yapılacağı bölümlerde, yıkıcı bir takım etkiler olabilirse de bu durum kalıcı olmayıp sistem kendisini kısa sürede toparlayacaktır. Bununla birlikte Çamlı regülatörü işletme ve planlama sistemine göre, gövde alanı ile santral alanı arasında uzun bir mesafe bulunmaktadır. Bu mesafe boyunca tünel ile taşınacak olan su santrale getirilecek ve enerji üretimi gerçekleştirilecektir. Bu çalışma sistemine göre regülatör gövde alanı ile santral alanı arasındaki kısımda (suyun tünele alınması nedeni ile) nehir yatağının susuz kalması gibi bir risk oluşabilecektir. Bunun giderilmesi için regülatör gövdesinden nehir yatağına, sucul yaşamın devamlılığını sağlayabilecek yeterlilikte suyun bırakılması kaçınılmazdır. Regülatör inşaatı sırasında oluşacak fiziksel ve mekanik çalışmalar (patlatma, nehir sistemine partikül karışımı gibi) sucul canlıları olumsuz etkiler yapabilecektir. Özellikle balıklar bu alandan uzaklaşacak ve gövde inşaatının gerçekleşeceği alandaki balık yumurtlama alanları tahrip olacaktır. Ancak inşaat aşamasından sonra sistem kendini kısa sürede toparlayabilecek bir dinamik etkileşim potansiyeline sahiptir. Bununla birlikte inşaat çalışmalarının balıklar açısından önemli olan yumurtlama dönemlerinde minimum düzeyde yürütülmesi önem taşımaktadır. Alanda yakalanan balık türlerinin biyolojilerine bakıldığında Nisan ve Temmuz ayları arasında yumurta bıraktıkları bilinmektedir. Bu süre içerisinde sucul sisteme verilecek maddeler balıkların yumurtlama faaliyetlerini olumsuz etkileyecektir. Fiziksel bir engel olarak regülatör yapıları nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Bölgede yaşayan bazı türler derenin alt ve üst kotlarına göç etmektedirler. Su Ürünleri Kanunu kapsamında su sistemleri üzerini kurulacak her türlü yapı üzerinde balık geçidi bulunma zorunluluğu bulunmaktadır. Bu nedenle regülatör gövdesine kurulacak balık geçitleri bu canlıların alandaki mevcudiyetleri açısından büyük önem taşımaktadır. Akıntılı su sistemlerindeki fiziksel koşullar ile durgun sistemlerdeki koşullar birbirinden farklıdır. Bu nedenle su kalitelerinde de farklılık görülür. Örneğin akıntılı ortamların su sıcaklığı düşük ve çözünmüş oksijen değerleri ise yüksektir. Durgun alanlarda ise bu durum tersi olabilir. Regülatör yapımından sonra akıntılı su sistemi yerine durgun bir göl alanı olacak ve su kalitesi bir miktar değişebilecektir. Bununla birlikte üst havzadaki bazı yerleşim bölgelerinden gelen kirletici besin maddeleri de regülatör gövdesinde toplanarak ortamın su kalitesi değerlerini düşürebilir. Çamlı Regülatörü Balık Geçidi Projesinin Değerlendirilmesi Regülatörlerdeki balık geçitleri, projelendirme yapılırken mutlaka düşünülmesi gereken oluşumlardır. Fiziksel bir engel olarak bu yapılar nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Balıkların göçlerini engelleyen bir yapı olarak görülen regülatörlerdeki bu olumsuzluklar, balık geçitleri ile kısmen 286

303 çözümlenebilmektedir. Balık geçitleri, yapımı gerçekleştirilen regülatörün konumuna ve özelliklerine göre düzenlenmektedir. Fiziksel bir engel olarak regülatörler nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Bölgedeki balık türleri içinde belirgin olarak göç etme davranışı sergileyen bir tür yoktur. Ancak bazı türler beslenmek için ya da dolaşma amaçlı olarak küçük göçler sergileyebilmektedir. Bu nedenle regülatör üzerine kurulacak balık geçitleri bu canlıların alandaki mevcudiyetleri açısından önem taşımaktadır. İlgili kanun ve yönetmelikler gereği regülatör gövdesine balık geçidi yapılmalıdır Sayılı Su Ürünleri Kanununun 22. maddesi ve gün ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa dayalı olarak hazırlanan Su Ürünleri Yönetmeliğinin 8. maddesi gereği; baraj ve regülatör gibi yapıların bulunduğu yerlere su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. Bölgede yumurtlama döneminde ya da beslenmek için kendilerine uygun yer alan türlerin hareketlerini sürdürebilmeleri için balık geçidi yapılarak devamlı olarak işler durumda bulundurulmalıdır Sayılı Su Ürünleri kanunun 20. maddesi ve 1380 Sayılı Su Ürünleri Yönetmeliğinin 11. maddesi gereğince de "Su ürünlerine veya bunları tüketenlerin veya kullananların sağlığına veya istihsa vasıtalarına zarar veren maddelerin iç sulara ve denizlerdeki istihsal yerlerine veya civarlarına dökülmesi ve dökülecek şekilde tesisat yapılması yasaktır. Dökülmesi yasak olan zararlı maddeler ve alıcı ortama ait kabul edilebilir değerler, Su Ürünleri yönetmeliğinin: sayılı EK inde gösterilmiştir" hükmü bulunduğundan, ilgili kanun maddesi gereğince inşaat aşamasında ve Çamlı regülatörü işletme aşamasında Su Ürünleri Yönetmeliği Ek-5 ve Ek-6 ya uygunluğu da sağlanmalıdır. DSİ tarafından yapılan regülatör ve barajlarda balık geçidinin, bu proje kapsamında yapılması gerekmektedir. Bu nedenle balık geçidi planı yapılırken, bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özelliklerinin dikkate alınarak düzenlenmesi gerekmektedir. Balıkların geçide yönlendirilmesi, basamaklar arasındaki mesafe ve genel eğimleri açısından yönlendirici ve uygun özelliklere sahip olmalıdır. Ayrıca balık merdivenlerinin derinliği ve basamakların alt ve üst kesimlerindeki geçiş deliklerinin büyüklükleri ve konumlarına da dikkat edilmelidir. Balıklar, çabuk bir şekilde geçit yapılarını bulabilmelidir ve geçitten gelen akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Balıklar, genellikle, taban kısmındaki güçlü türbülanslı bölgelerden dolayı sürüklenip uzaklaşmaktadır. Böyle zonlara ulaşmadan hemen önce balıkların düzenli bir akıntı tarafından yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilememeli ve toplam akıntı oranının % 1-5 arasında olmalıdır. Erişebilirlilik önemli bir etkidir. Birçok balık geçidinin başarısız olması giriş yapılarının yetersizliğindendir. Balık geçitlerinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan regülatörlerin alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitlerinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olmalıdır. Balık geçitleri su alan yapılardan uzak yerlerde konumlandırılmalıdırlar. Aksi halde mansaptan memba kısmına çıkan balıklar türbülansa kapılarak türbin ya da kanallara gidebilirler. Balık geçitlerinde yılın tüm zamanı su bulundurulmalıdır. Bunun için dere yatağına bırakılacak olan can suyu balık geçitlerinden bırakılmalıdır. Bununla birlikte bırakılacak olan 287

304 su mevcut kanallardaki havuz bölmelerini dolduracak ve düzenli bir akıntı oluşturacak yeterlilikte olmalıdır. Balık geçitlerinin eğimi % 10 dan büyük olmamalıdır. Eğimin fazla olması, akıntı hızını arttıracağından dolayı olumsuz koşullar yaratabilecektir. Havuzlar arasında su geçişleri için oluşturulan bölmelerin ortalama büyüklüğü 20 cm den küçük olmamalıdır. Ayrıca havuzlarda suyun toplanabilmesi için yeterli derinlik olmalıdır, bu sayede balıkların dinlenebilecekleri durgun bölümler oluşabilecektir. Balık geçitleri ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunmalı ve balıkçılık bu zonlarda yasaklanmalıdır. Balık geçitleri, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen materyaller gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir ve yapım aşamasında göz ardı edilmemelidir. Buna göre Çamlı regülatörü balık geçit projesi, FAO nun ve DSİ nin öngördüğü yukarıda verilen koşulları taşıyacak ve DSİ nin onaylayacağı niteliklerde bölge balıklarının biyolojik ve ekolojik özellikleri açısından yeterli teknik özelliklere sahip olacak şekilde tasarlanmıştır. V Yeraltı suyuna etkiler, Proje kapsamında 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında oluşacak atık yağlar ve tehlikeli atıklar, ilgili Yönetmeliklere uygun olarak şantiye alanı içerisinde, lisanslı kuruluşlara teslim edilinceye kadar geçici olarak depolanacaktır. Geçici depolama için gerekli sızdırmazlık önlemleri alınacaktır. Atık yağ ve tehlikeli atıkların dere yatağına ve yeraltı sularına karışmasına olanak verilmeyecektir. Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. İnşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atık sular için, sızdırmasız fosseptik inşa edilecektir. Sızdırmasız fosseptikte toplanacak evsel atıksular Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili olarak Vakfıkebir Belediyesinden alınan yazı rapor ekinde (Bkz. Ek-13) verilmiştir. Bunun dışında; proje alanı mevkiindeki yeraltı suları, etkileri ve bu kapsamda DSİ 22. Bölge Müdürlüğünden alınmış görüş yazısına Bölüm IV.2.3 de değinilmiştir. 288

305 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilmesi, olası etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Çamlı Regülatörü ve HES projesi; - Arazi Kullanım Haritasına göre mera-kuru tarım (nadassız)-fındık-orman alanlarında yer almakta olup, arazi kullanım sınıfı ise IV, VI ve VII. sınıf kullanıma sahiptir. - Çevre Düzen Planına göre bölgeye özel ürün alanları (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) ve orman arazilerinde kalmaktadır. - Meşcere Haritasına göre ziraat alanı ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. Proje ünitelerinin çevre düzeni, arazi kullanım ve meşcere haritasına göre arazi bilgileri Bölüm II.1. ve Bölüm IV.2.6. da ayrıntılı şekilde verilmiştir. Diğer taraftan; proje komisyon üyesi Trabzon İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nün görüş yazısında da belirtildiği üzere; ÇED Olumlu Belgesinin alınmasına müteakip 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu çerçevesinde İl Müdürlüğü ne başvuru yapılarak gerekli izinlerin alınması sağlanacaktır. Bu kapsamda gerekli olması halinde, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanununun12. Maddesi ve kanuna ait uygulama yönetmeliğinin 12. Maddesi gereğince ilgili alanlarda Etüt Raporu hazırlanacak ve Toprak Koruma Projesi hazırlanarak toprak muhafaza tedbirleri alınacaktır. İlgili kanunun 21. Maddesi (a) bendi gereğince, yasal izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmayacaktır. Elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklükleri kamulaştırma çalışmaları sırasında netlik kazanacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında;1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 20 inci Su Ürünleri Yönetmeliğinin 11. ve 12. maddeleri çerçevesinde alıcı ortama zararlı maddeler dökülmeyecek ve su kirliliğine sebebiyet verilmeyecektir. Proje kapsamında 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu nun ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca Su Ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve bunu tadil eden 3288 sayılı Kanun, buna dair Yönetmelik ve 35/1 nolu Su Ürünleri sirküleri hükümlerine uyulacaktır sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında; Devletin hüküm ve tasarrufu altında ve Hazinenin özel mülkiyetinde olan araziler ile kamu kurumlarına, gerçek ve tüzel kişilere ait olan arazilerin mülkiyet hakkı kullanılırken toprağın; bitkisel üretim fonksiyonu, endüstriyel, sosyo-ekonomik ve ekolojik işlevlerinin tamamen, kısmen veya geçici olarak engellenmemesi amacıyla faaliyetler sırasında, bu kanunun öngördüğü tedbirler alınacaktır. Ayrıca, proje uygulama aşamasında tarımsal veya tarım dışı faaliyetlerden kaynaklanan toprağı kirletici ve bozucu olumsuzlukların giderilmesi için gerekli önlemlerin de alınması sağlanacaktır. Dolayısıyla projenin inşaat ve işletme 289

306 aşamalarında toprakta herhangi bir kirliliğe sebebiyet verilmeyecektir. Ancak olası bir sızıntı döküntü durumunda Bölüm VIII.1. de belirtilen Sızıntı-dökülme Acil Durum Müdahale Planı na uyulacaktır. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, orman yangınları karşı alınacak önlemler projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Proje alanı, Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü nün, Tonya Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde kalmaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi sınırları içerisinde yer alan orman alanları, meşcere türleri, kapalılık durumları ve miktarları Orman Yüksek Mühendisi Mustafa Yaşar İNAN tarafından yapılan çalışmalar ile tespitlenmiş ve Bölüm IV.2.8 de irdelenmiştir. Diğer taraftan; arazide kesilecek ağaç türleri ve miktarları da yine Orman Yüksek Mühendisi Mustafa Yaşar İNAN tarafından belirlenmiş olup, aşağıda verilmiştir. Buna göre; Tonya Orman İşletme Şefliğindeki Kesilecek Ağaçlar Tablo 105: Proje Kapsamında Kesilecek Ağaç Türleri ve Miktarları 6061 m 2 verimli koru ormanlarından; Meşçere Tipi Ağaç Türü Hektardaki Kullanılacak alandaki Adet servetm 3 Alan m 2 Adet servetm 3 LKzcd2 GnKnDybc2 KzDybc2 Ladin , ,532 Kızılağaç , ,953 Toplam , ,485 Kayın 66 17, ,554 Gürgen , ,778 Kızılağaç 77 14, ,821 Kestane 20 6, ,015 Toplam , ,168 Kayın 17 10, ,551 Gürgen 28 6, ,361 Kızılağaç , ,276 Kestane 46 7, ,409 Toplam , ,597 TOPLAM , m 2 verimli koru ormanlarından, 16 adet Ladin ağacı kesilerek 12,532 m 3 32 adet Kayın ağacı kesilerek 9,105 m 3 98 adet Gürgen ağacı kesilerek 17,139 m 3 64 adet Kızılağaç ağacı kesilerek 12,050 m 3 290

307 13 adet Kestane ağacı kesilerek 3,424 m 3 TOPLAM 223 adet orman ağacı kesilerek 54,250 m 3 orman emvali alınabilecektir. ÇALIŞMA ALANINDA KESİLECEK AĞAÇLARDAN; VERİMLİ KORU ORMANLARINDAN 223 adet orman ağacı kesilerek 4,250m 3 AMENAJMAN PLANI VERİLERİNE GÖRE 54,250 m 3 PROJENİN ÇALIŞMA ALANINDAN ORMAN EMVALİ ALINABİLECEĞİ HESAPLANMIŞTIR. Proje çalışma alanında ve çevresinde tohum meşceresi, tohum bahçesi ve gen koruma ormanı yoktur. Orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığından bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince gerekli izinler alınacaktır. Orman arazisi olmayan alanlar için kamulaştırma yoluna gidilecektir. Proje alanında, orman arazileri için Orman Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alındıktan sonra faaliyete başlanacaktır. Proje alanını içerisine alan meşçere haritası ve proje alanına ait orman inceleme değerlendirme formu rapor ekinde (Bkz. Ek-4, Ek-15) verilmiştir. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında proje sahalarında çalışacak iş makinelerinden kaynaklı emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışacak iş makinelerinde yakıt olarak motorin kullanılacaktır. Motorinin genel özellikleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 106:Motorinin Özellikleri ÖZELLİKLER MOTORİN ÖZELLİKLER MOTORİN Kıvam Çok Akıcı Karbon Artıkları (%) Eser Tip Damıtılmış Kükürt (%) Renk Amber Oksijen-Azot (%) 0.2 Yoğunluk (15oC-gr/cm 3 ) Hidrojen (%) 12.7 Viskozite (38 o C) 2.68 Karbon (%) 86.4 Akma Noktası ( o C) -18 Su ve Çökelti (%) Eser Atomizasyon Sıcaklığı ( o C) Atmosferik Kül (%) Eser Pompalama Sıcaklığı ( o C) Atmosferik Isı Değeri (Kcal /Lt) Kaynak: Hava Kirliliği Kontrol ve Denetim, Kimya Müh. Odası, Mayıs,1999. İnşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri proje alanı boyunca farklı alanlarda farklı yoğunlukta çalıştırılmış olacaktır. Ancak aşağıda hesaplamalarına yer verilen çalışma yapılırken, en kötü durum değerlendirmesi yapılarak ekipmanların aynı anda aynı yerde çalışma durumları göz önüne alınmıştır. Söz konusu proje kapsamında inşaat işlemlerinde kullanılacak makine listesi aşağıda verilmiştir. 291

308 Tablo 107:İnşaat Aşamasında Kullanılması Öngörülen İş Makineleri ve Ekipmanlar Makine Cinsi Adedi Ekskavatör 2 Greyder 2 Kamyon 5 Silindir 2 Arazöz 1 Mikser 2 Yükleyici 2 Beton pompası 2 Kaya delici 2 Jeneratör* 1 *Jeneratör ihtiyaç halinde ve sabit alanda kullanılacağı için hesaplamalarda yer verilmemiştir. Çalışacak her bir araç için gerekli motorin ihtiyacı için; Harcanacak yakıt = HP(Motor gücü) x Çalışma Süresi x 0,15 formülünden yaralanılmıştır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarında kullanılacak araçlardan kaynaklanacak emisyon faktörleri ve işletme saatleri için kütlesel debi değerleri aşağıdaki tabloda sırasıyla verilmiştir. Tablo 108: Dizel Taşıt Araçlarından Kaynaklanan Emisyon Faktörleri (kg/ton) KİRLETİCİ DİESEL Karbonmonoksitler 9,7 Hidrokarbonlar 29 Azot Oksitler 36 Kükürt Oksitler 6,5 Toz 18 Kaynak: Hava Kirliliğinin Kontrolü Esasları, Tablo 109: Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İşgünlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler Kirletici Kütlesel Debi (kg/saat) Emisyonlar Bacadan Baca Dışındaki Yerlerden PM 10 1 CO SO NO Kaynak: Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği,

309 İnşaat Faaliyetleri Sırasında Çalışacak İş Makinelerinin Yakıt Harcamaları Projenin arazi hazırlık çalışmalarında kullanılacak araçların bir gündeki çalışma saatine göre harcayacağı yakıt miktarı; Tablo 110: İnşaatta Çalışacak İş Makinelerinin Yakıt Miktarı Kullanılacak Ekipman Adet Hp Çalışma Süresi* Harcanacak Yakıt Ekskavatör gün 31,5 Greyder gün 31,5 Kamyon gün 75 Silindir gün 33 Arazöz gün 15 Mikser gün 30 Yükleyici gün 34,5 Beton pompası gün 31,5 Kaya delici gün 33 Toplam harcanacak yakıt miktarı Toplam (lt/gün) 315 Toplam (lt/saat) 20 *Sahada günde 16 saat çalışma yapılacaktır. İnşaat çalışmalarında kullanılması öngörülen ekipmanların aynı anda çalışma durumuna göre saatte harcayacağı yakıt miktarı 21,94 litredir. Buna göre kütlesel debi hesaplaması aşağıda verilmiştir (Mazotun yoğunluğu 0,8654 kg/lt). Tablo 111: İş Makinelerinden Kaynaklanması Beklenilen Kirletici Değerler Karbonmonoksit Hidrokarbonlar Azot Oksitler Kükürt Oksitler Toz 9,7 kg/t on x 20 lt/saat x 0,8654 kg/lt/1000 = 0,17 kg/saat 29,0 kg/ton x 20 lt/saat x 0,8654 kg/lt/1000 = 0,50 kg/saat 36,0 kg/ton x 20 lt/saat x 0,8654 kg/lt/1000 = 0,62 kg/saat 6,5 kg/ton x 20 lt/saat x 0,8654 kg/lt/1000 = 0,11 kg/saat 18,0 kg/ton x 20 lt/saat x 0,8654 kg/lt/1000 = 0,31 kg/saat tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve tarihinde değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde baca dışından atmosfere verilen emisyonlar için maksimum kütlesel debiler Ek-2 Tablo 2.1 de belirtilmiştir. Söz konusu değerler, Tablo 109 da verilmiştir. Proje kapsamında çalışacak tüm araçların, çalışacakları sahada aynı anda ve aynı yerde çalışması durumu göz önüne alınarak yapılmış olan hesaplamalara göre tespit edilen kütlesel debi değerlerinin Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Tablo-2.1 de verilen değerlerin altında kaldığı belirlenmiştir. Dolayısıyla mevcut hava kalitesine olumsuz etki söz konusu olmayacaktır. 293

310 Diğer taraftan; proje kapsamında kullanılacak iş makinelerinin egzoz gazı emisyonları düzenli olarak yetkili kuruluşlar tarafından ölçülecek ve egzoz gazı emisyonları için belirlenmiş olan sınır değerleri sağladıkları belgelendirilecektir. Ayrıca araçların egzoz gazları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kullanılacak iş makinelerinin yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri ruhsatlı akaryakıt istasyonlarında yapılacaktır. V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak gerekli görüşler, izinler), Su Kullanımı; Projenin inşaat ve işletme aşamalarında çalışacak personel için gerekli olacak içme suyu damacanalarla piyasadan temin edilecek olup, kullanma suyu ise şebeke suyundan sağlanacaktır. Projenin inşaat aşamasında kullanılacak kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde gerekli olacak sular ise Fol deresinden karşılanacaktır. Çalışma alanlarının toza karşı alanın nemlendirilmesi için gerekli olacak kullanma suyu yine Fol deresinden alınacaktır. İnşaat Aşaması: 1. Personelin Su İhtiyacı: Proje kapsamında inşaat sürecinde yaklaşık 45 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ortalama kişi başı su tüketim miktarının 150 L/kişi-gün olacağı kabulüyle; ihtiyaç duyulacak su miktarları inşaat aşaması için aşağıda verilmiştir. Çalışacak kişi sayısı : 45 kişi Kişi başına düşen günlük kullanım : 150 lt kişi/gün Günlük Su Tüketimi : 6,75 m 3 /gün Oluşacak Atıksu Miktarı* : 6,75 m 3 /gün (*Tüketilen suyun tamamının atıksuya dönüşeceği varsayımı yapılmıştır.) Proje kapsamında inşaat aşamasında çalışacak personeller kurulacak şantiye alanında kalacaktır. Proje kapsamında atıksu arıtma tesisi bulunmamaktadır. İnşaat aşamasında çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular için sızdırmasız fosseptik inşa edilecektir. Sızdırmasız fosseptik; Sağlık Bakanlığı nın tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşaası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine uygun olarak dizayn edilecektir. 294

311 YANDAN GÖRÜNÜŞ Havalandırm a Bacası 60 cm 60 cm 3000 cm cm cm 20 ÜSTTEN GÖRÜNÜŞ 3000 cm cm cm 20 Şekil 100: Sızdırmasız Fosseptik Planı Sızdırmasız fosseptikte toplanacak evsel nitelikli atıksular, Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili olarak Vakfıkebir Belediyesinden alınan yazı rapor ekinde (Bkz. EK-27) verilmiştir. Diğer taraftan Tonya Belediyesi tarafından Atıksu Arıtma Tesisi çalışmaları tamamlanmış olup, kanalizasyon hattı çalışmaları devam etmektedir. Bu bağlamda ÇED 295

312 süreci tamamlandıktan sonra atıksuların bertarafı için İlgili Belediye ile görüşülerek, kanalizasyon hattına bağlantı hususunda gerekli işlemler yapılacaktır. İnşaat aşamasında Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu na ve bu kanuna bağlı çıkartılan, Su Ürünleri Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. 2. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Su İhtiyacı: Projenin inşaat aşamasında kullanılacak kırma-eleme-yıkama tesisinde malzemenin yıkanması ve hazır beton tesisinde beton üretimi ve mikserlerin yıkanması işlemi için su kullanımı olacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesislerinde; 1 m 3 kum-çakıl için 0,5 m 3 suya ihtiyaç olurken; 1 m 3 beton imalatı için yaklaşık 150 lt su ve beton imalatı esnasında kullanılacak araçların, bunkerlerin ve agrega malzemenin yıkanması için ise yaklaşık 130 lt su kullanımına ihtiyaç olmaktadır. (Kaynak: S.Abdol Chini ve William. J.Mbwambo, Envıronmentally Friendly Solutıons For The Disposal Of Concrete Wash Water From Ready Mixed Concrete Operatıons, Gaiseville/Florida, 1996) Buna göre kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton üretim tesislerinde kullanılması söz konusu olabilecek su miktarları yukarıdaki kabuller dikkate alınarak tesis kapasiteleri üzerinden hesaplanmıştır. Kırma-eleme-yıkama tesisi için gerekli olacak su miktarı; 50 m 3 /saat x 0,5 m 3 = 25 m 3 /saat=400 m 3 /gün. Hazır beton tesisinde beton imalat için gerekli olacak su miktarı; 60 m 3 /saat x 150 lt = 9 m 3 /saat=144 m 3 /gün. Hazır beton tesisinde yıkama suyu: 60 m 3 /saat x 130 lt = 7,8 m 3 /saat=124,8 m 3 /gün. İnşaat çalışmaları sırasında gerekli olacak kullanma suyu Fol deresi yüzey suyundan karşılanacaktır. Yüzey suyunun kullanılması ile ilgili olarak gerekli izinler ilgili kurum ve kuruluşlardan alınacaktır. Kırma eleme yıkama tesisinde kullanılacak suyun ünite içerisinde tekrardan kullanılacağı planlanmakta olup atıksu oluşumu söz konusu olmayacaktır. Betonlarını boşaltan mikser araçların, bunkerlerin ve agrega malzemenin yıkanması sonucu inşaat süresince; askıda katı madde (AKM) konsantrasyonu ve bulanıklığı yüksek olan atıksu oluşacaktır. Bu atıksular yapılacak çökeltme havuzunda çökeltildikten sonra geri dönüşümlü olarak bu sistemlerde tekrar kullanılacaktır. Çökeltme havuzunda çöken dip çamuru da daha sonra arazi ıslahında dolgu amaçlı olarak kullanılacaktır. Çökeltme havuzundan çıkan suyun sistemde tekrar kullanılmaması halinde ise Çevre Kanununca Alınması Gereken izin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereğince deşarj izni alınacak ve deşarj standartlarını sağladıktan sonra Fol deresine deşarj edilecektir. Hazır Beton Tesisi Mikser ve Karıştırıcıların Yıkama Suları İçin Çökeltim Havuzu Hazır beton tesisinde, mikserlerin ve karıştırıcıların yıkanması gibi işlemler sonucu ortaya çıkan atık sudaki askıda katı madde (AKM) konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksektir. Bu nedenlerle çökeltim havuzu inşa edilecektir. Fiziksel olarak çökeltim havuzunda arıtılan sular geri dönüşümlü olarak bu sistemlerde tekrar kullanılacaktır. 296

313 450 ATIKSU 200 c m 50 cm 150 c Φ 60 SamanBalyası 60 cm 180 c m 25 cm ATIKSU cm c 50 c c 25 cm 100 c 50c m 50 c m Şekil 101: Hazır Beton Üretim Tesisi Çökeltim Havuzu Akış Şeması Bu sistem tamamen fiziksel arıtma şeklinde tasarlanmıştır. Tesis için 3 gözlü bir çökeltim havuzu planlanmıştır. Arıtma sırasında herhangi bir kimyasal kullanılmamaktadır. Çöktürülen malzeme mil olarak adlandırılmakta olup, belirlenmiş kazı fazlası alanlarında alanında depolanacaktır. 3. Arazi Nemlendirme İşlemleri Sırasında Kullanılacak Su Miktarı: Projenin inşaat aşamasında, havanın sıcak ve kuru olduğu zamanlarda çalışma alanlarının toz oluşumuna karşı nemlendirilmesi sağlanacaktır. Buna göre iklim koşullarına bağlı olarak bu iş kapsamda günlük 5 m 3 su kullanılması söz konusu olabilecektir. 4. Yağ Tutucu; Şantiye alanında makine bakım atölyesine yağ tutucu konulacaktır. Makine bakım atölyesi giderinde yağından ayrılan sular, sızdırmaz fosseptiğe verilecektir. Yağ tutucuda, sudan hafif olan yağın yoğunluk farkıyla birbirinden ayrılması sağlanmaktadır. Herhangi bir kimyasal kullanılmamaktadır. Söz konusu yağ tutucu dört hazneden oluşmaktadır. 1. hazneden boru ile verilen yağlı su alttan ikinci, üçüncü, dördüncü hazneye doğru akmaktadır. Her haznede sudan hafif olan yağ yukarıya çıkmaktadır. 3 haznede yağ %100 e yakın bir oranda tutulmuş olur. 4. hazne yüzeyinde hala yağ görülüyorsa hazne sayısının arttırılmasında fayda vardır. U kaidesi gereği su 4. haznedeki borudan çıkmaktadır. Bu durumda 1., 2., 3. haznede suyun üst tabakasında yağ tutulmakta ve periyodik olarak biriken yağ, haznenin üst kapağını açmak suretiyle kepçe yardımıyla alınmaktadır. Ayrıca birinci hazneden ikinci hazneye geçiş kısmına tel kafes konularak katı madde artıklarının 1. haznede kalması sağlanacaktır. Yağ tutucudan alınan atık yağlar ve katı maddeler atık deposuna konulacak ve bu atıklar Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak bertaraf edilecektir. Yağ tutucudan çıkacak temiz atıksular evsel nitelikli atıksular için yapılacak sızdırmaz fosseptiğe verilecektir. Yağ Tutucu Boyutları; C (cm.) D (cm.) E(cm.) F(cm.) G(cm.) Boru lük 297

314 Şekil 102: Yağ Ayırıcı Akış Şeması Söz konusu projenin inşaatı sırasında su kullanım yerleri, miktarları, nereden karşılanacağı, oluşacak atıksu miktarı ve deşarj yerine dair bilgiler Tablo 112 de verilmiştir. 298

315 Tablo 112: Su Temini Sistemi ve Bu Suların Kullanım Amaçlarına Göre Miktarları, Oluşacak Atık Suların Cins ve Miktarları Kullanılacağı Yer Personelin içme ve kullanma suyu Çalışma alanında oluşan tozu engellemek için arazöz ile nemlendirme (Özellikle kuru, rüzgarlı ve sıcak havalarda) Kırma-eleme-yıkama tesisinde malzemenin yıkanması için su kullanımı Kırma-eleme-yıkama tesisinde (Pulvarize toz bastırma sistemi) Miktarı (m 3 /gün) 6,75 Nereden Karşılanacağı Hazır su ve şebeke suyu Oluşacak Atık Su Miktarı (m 3 /gün) 6,75 5 Fol deresi - Buharlaşacaktır. 400 Fol deresi - 25 Fol deresi - Buharlaşacaktır. Atık Suyun Nereye Deşarj Edileceği Evsel nitelikli atıksular sızdırmasız fosseptikte toplanarak Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. Çöktürme havuzundan geçirildikten sonra buradan çıkan dinlendirilmiş sular geri dönüşümlü olarak sistemlerde tekrar kullanılacaktır. Hazır beton üretimi için gerekli su miktarı 144 Fol deresi - Malzeme bünyesinde kalacaktır. Hazır beton mikserlerinin ve beton karıştırıcının yıkanması için su kullanımı Yağ tutucudan çıkan atıksu 124,8 Fol deresi 124,8 20 Atölye kısmında oluşacak yüzey suları drenaj sistemi ile yağ tutucuya yönlendirilecektir 20 Çökeltim havuzu yapılacak ve buradan çıkan dinlendirilmiş sular geri dönüşümlü olarak sistemlerde tekrar kullanılacaktır. Suyun tekrar kullanımı söz konusu olmadığında da arazöz ile sahanın nemlendirilmesinde kullanılacaktır. Sistemde tekrar kullanılması veya sahanın nemlendirilmesinde kullanılmaması durumunda ise deşarj standartları sağlandıktan sonra Fol deresine deşarj edilecektir. Yağ tutucuda yağından temizlenen su, evsel nitelikli atıksu için yapılacak fosseptiğe verilecektir. Tünel Açılması sırasında çıkacak sular: Tünel açılması sırasında tünel içerisinden çıkacak sular drenaj sistemi ile alınarak tünel dışına çıkartılacaktır. Bu sularda askıda katı madde fazladır. Bu nedenle çöktürme havuzu inşa edilecek ve burada dinlendirildikten sonra Fol çayına deşarj edilecektir. 299

316 İşletme Aşaması: Personelin Su İhtiyacı: Projenin işletme aşamasında yaklaşık 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ortalama kişi başı su tüketim miktarının 150 L/kişi-gün olacağı kabulüyle; ihtiyaç duyulacak su miktarları inşaat aşaması için aşağıda verilmiştir. Çalışacak kişi sayısı : 10 kişi Kişi başına düşen günlük kullanım : 150 lt kişi/gün Günlük Su Tüketimi : 1,5 m 3 /gün Oluşacak Atıksu Miktarı* : 1,5 m 3 /gün (*Tüketilen suyun tamamının atıksuya dönüşeceği varsayımı yapılmıştır.) İşletme aşamasında çalışacak personeller her türlü teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçlarını, HES binasından sağlayacaklardır. HES binası içerisinde soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye, idari ve teknik büro yer alacaktır. İşletme aşamasında çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular Tonya Belediyesinden izin alınabilmesi halinde şehir alt yapısına verilecektir. İlgili belediyeden gerekli izinlerin çıkmaması halinde söz konusu atıksular sızdırmasız fosseptik inşa edilerek burada toplanacaktır. Evsel nitelikli atıksular sızdırmasız fosseptikte toplanarak Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilmeye devam edecektir. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Evsel Nitelikli Katı Atıklar; Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesi inşaat aşamasında oluşacak katı atıklar, çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atıklarla, inşaat sırasında çıkacak tahta, demir vb. atıklardan oluşacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların miktarı ile ilgili tahminler ve kabuller aşağıda verilmiştir. Çalışacak kişi sayısı : 45 kişi Kişi başına günlük oluşacak katı atık : 1,14 kg/gün (TUİK,2010) Günlük oluşacak toplam katı atık : 51,3 kg/gün Oluşacak evsel nitelikli katı atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak şantiye alanı içerisinde ağzı kapaklı, sızdırmasız bidonlarda biriktirilecek ve günlük olarak Tonya Belediyesi nin hizmet verdiği şehir içi çöp konteynırlarına bırakılacaktır. Katı atıkların taşınması, depolanması ve bertarafı konusunda Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ekonomik değere sahip olan kağıt, plastik, cam, metal vb. atıklar ise ayrı ayrı biriktirilecek ve bunları toplayan lisanslı firmalara verilecektir. Kazı Fazlası Malzeme; Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat aşamasında kazı fazlası malzemeler oluşacaktır. İnşaat aşamasında çıkacak kazı fazlası malzemenin uygun kısımları inşaat 300

317 işlerinde, yol yapım ve onarım işlerinde kullanılacaktır. Kazı fazlası malzeme miktarları Bölüm V.1.1 de ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Proje inşaat süresi boyunca m 3 kazı fazlası malzeme çıkacak olup, bu miktarın m 3 ü çalışmalar sırasında dolgu amacıyla kullanılmış olacaktır m 3 ü ise arazide yeri belirlenmiş olan ve DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmış kazı fazlası malzeme alanında depo edilecektir m 3 kazı fazlası malzemenin ise m 3 ü kırma-eleme-yıkama tesislerinde ve hazır beton tesislerinde işleme tabi tutulacaktır. DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden alınan onay yazısı ÇED raporu ekinde (Bkz. EK-27) sunulmuştur. Bu bağlamda arazide tespiti yapılmış olan kazı fazlası malzeme alanları için dikkat edilecek hususlar aşağıda sıralanmıştır. - Yüzey sularına karşı önlem alınması sağlanacaktır. - Dere yataklarına kesinlikle kazı fazlası malzeme dökülmeyecektir. - Akmalara karşı ve çevreye zarar vermesini önlemek için topuk vb. gerekli önlemlerin alınması sağlanacaktır. - Sahalarda şev stabiliteleri sağlanacaktır. - Söz konusu sahalarda yapılacak faaliyetler sırasında ve sonrasında yeraltı suları ve derelerin kirletilmemesine dikkat edilecektir. - Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkındaki Yönetmeliğin ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili maddelerine uyulması sağlanacaktır. - Kazı fazlası malzemeler, belirlenen alan dışında depolanmayacaktır. İnşaat bittiğinde kazı fazlası malzeme alanı ve bitkisel toprak alanı düzeltilecek ve yeşillendirilerek terk edilecektir. Kazı fazlası malzeme alanı ve bitkisel toprak depolama alanı rapor ekinde verilen haritalar üzerinde (Bkz. EK-1) gösterilmiştir. Çalışmalar sırasında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve 27533sayı ile değişiklik yapılan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık Pil ve Akümülatörler; Proje kapsamında çalıştırılacak iş makinelerinden ve taşıtlardan çıkacak atık aküler, yenisi satın alınırken yetkili satıcıya iade edilecektir. Atık akülerin bertarafı konusunda, Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun hareket edilecektir. Piller, atık pil kabında biriktirilecek ve Taşınabilir Pil Üreticileri ve İth. Derneği İkt. İşl.(TAP) ne gönderilecektir. Tehlikeli Atıklar; İş makinelerinin bakımları şantiye alanında kurulacak atölyede yapılacaktır. Proje kapsamında yağ, yakıt, boya vb. kimyasallar ile bulaşan üstüpü, eldiven, bez vb. her türlü malzeme, yağ-yakıt filtreleri, yağ-yakıt ve boya kapları, floresan lambalar, elektrik kabloları ve yağ-yakıt dökülerek kirlenmiş toprak tehlikeli atıktır. Bu tür atıklar Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği gereğince şantiye yeri merkezi atık depo alanında, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, üzerlerinde Tehlikeli Atık ibaresi yazılı olan kaplarda biriktirilerek lisanslı taşıyıcı firmalar vasıtası ile lisanslı geri kazanım/bertaraf tesislerine gönderilecektir. 301

318 Bu kapsamda Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne 3 yıllık Tehlikeli Atık Yönetim Planı verilecek, tehlikeli atıklardan sorumlu kişi bildirimi yapılacak, koçan halinde Ulusal Atık Taşıma Formları satın alınacak ve kullanılacaktır. Ayrıca Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden Tehlikeli Atık Beyan Sistemi kullanıcı adı ve şifresi alınacak, her yıl sisteme girilerek atık beyanı yapılacaktır. Tehlikeli atıklar ulusal atık taşıma formu kullanılarak yetkili taşıyıcı firmalar aracılığı ile bertaraf/geri kazanım tesislerine gönderilecektir. Doldurulan her formun ilgili nüshası Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulacaktır. Atık Madeni Yağlar; Şantiye alanında makine bakım atölyesine yağ tutucu konulacaktır. Araç bakımlarının yapılacağı alan beton zeminli ve drenajlı olacak ve burada biriken yüzey suları, yapılacak yağ tutucuya yönlendirilecektir. Makine bakım atölyesi giderinde yağından ayrılan sular, fosseptiğe verilecektir. Yağ tutucudan alınan atık yağlar atık deposuna konulacak ve Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak bertaraf edilecektir. Bu hususta detaylar Bölüm V.1.17 de verilmiştir. Atık madeni yağlar, Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği kapsamında, geçici depolanacak ve lisanslı taşıyıcı kuruluşlar vasıtası ile lisanslı geri kazanım/bertaraf tesislerine gönderilecektir. Taşıma sırasında Ulusal Atık Taşıma Formu doldurulacak ve her taşıma sonrası Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne verilecektir. Her yıl bir önceki yıla ait Atık Yağ Beyan Formları doldurulup, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulacaktır. Kullanılacak madeni yağların Türkçe Malzeme Güvenlik Bilgi Formları temin edilecek ve bu formlardaki bilgiler, ilgili personele anlatılacaktır. Bu çalışmalar esnasında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 14/06/2013 tarih ve sayılı Resmi Gazete de son değişiklik yapılan Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik" hükümlerine uygun olarak hareket edilecektir. Bitkisel Atık Yağlar; Proje kapsamında çalıştırılması planlanan personelin yemek ihtiyacı şantiye alanı içerisinde kurulacak yemekhaneden karşılanacaktır. Şantiye alanı mutfağında oluşacak atık kızartma yağları, Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği gereğince sızdırmaz plastik kaplarda biriktirilecek ve yapılacak anlaşma çerçevesinde lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Teslimler sırasında lisanslı taşıyıcı kuruluş tarafından doldurulan Ulusal Atık Taşıma Formu nun ilgili nüshası taşıyıcıdan alınacak, aslı Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderilecektir. Bir fotokopisi ise kayıt olarak saklanacaktır. Tıbbi Atıklar; Faaliyete ilişkin yürütülecek çalışmalar sırasında tıbbi yardım gerektiren durumların oluşması halinde, Tonya ilçesindeki sağlık ocağı ve/veya hastane imkanlarından yararlanılacaktır. Bunun dışında ilk yardım gereçleri şantiyede bulundurulacak ve çalışanlara acil durumlar için ilk yardım eğitimi verilecektir. Yine işletme aşamasında HES binasında ilk yardım dolabında ihtiyaç duyulacak ilkyardım malzemeleri bulundurulacaktır. Faaliyetler sırasında çıkacak tıbbi atıklar kırmızı renkli, özel tıbbi atık torbalarında, ayrı bir kapta biriktirilecektir. Proje kapsamında Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. Yönetmeliğin belirlediği standartlar doğrultusunda toplanacak tıbbi atıklar, 302

319 yapılacak bir protokol çerçevesinde bir sağlık kuruluşuna veya en yakın Belediyeye teslim edilecektir. Ömrünü Tamamlamış Lastikler; Proje kapsamında araçların bakımları sırasında atık lastikler merkezi atık deposunda geçici depolanacak ve Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği gereğince lisanslı kuruluşlara verilecektir. Bitkisel Toprak; Proje kapsamında yer alan ünitelerin inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen diğer alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, ulaşım yolu, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Alanlar üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak bitkisel toprak depolama alanına nakledilerek mevzuatlar çerçevesinde depolanması sağlanacaktır. Akabinde ünitelerin inşaat çalışmaları sırasında arazi vasfına göre yüzeyde bulunacak bitkisel toprak sıyrılarak, daha sonra kazı fazlası malzemelerin sahadan alınması sağlanacaktır. Bitkisel toprağın depolanması için belirlenen sahanın alanı m 2 dir. Araziden sıyrılacak bitkisel toprağın, nebati özelliğini yitirmemesi amacıyla depolamasının 1,5 m. yüksekliği geçmemesi öngörülmüştür. Kapalı olarak inşa edilecek 85 m. lik iletim kanalı ise çizgisel bir hat olup yapılacak arazi çalışmaları sırasında bitkisel toprak ve kazı fazlası malzeme alınırken bir yandan da kanalın yapımına başlanacaktır. Dolayısıyla buradan çıkacak bitkisel toprağın ve kazı fazlası malzemenin taşınması ve depolanması söz konusu olmayacaktır. Ambalaj Atıkları; İnşaat çalışmaları sırasında plastik, cam, kağıt ve hurda demir atığı çıkacaktır. Bu atıklar (cam, plastik, kağıt, hurda vb. atıklar) ayrı ayrı biriktirilerek Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak değerlendirmek için toplayan lisanslı firmalara verilecektir. Bu atıkların yağ, boya, vb. inşaat malzemesi ile kontamine olması durumunda Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne göre bertarafı sağlanacaktır. Merkezi Geçici Atık Depo Alanı; Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında şantiye alanı içerisinde tüm atıkların geçici depolanacağı bir merkezi atık deposu yapılacaktır. Bu deponun tabanının sızdırmazlığı sağlanacak ve drenajı yapılacaktır. Üzeri yağmura karşı kapatılacak ve etrafı da yağmur suyu almaması için duvar ve/veya sac ile örülecektir. Atık deposunda atık türleri için ayrı bölümler yapılacak ve yazılar ile tanımlanacaktır. Merkezi atık deposunda atıkların konulacağı bölmelerin etrafı 2,5 metrelik duvarlarla veya sac ile örülü, tabanı betonlanmış, drenajı yapılmış ve yağmur sularını engellemek için üzeri sundurma ile kapatılmış olacaktır. 303

320 Kapalı alanın etrafına tel örgü içerisinde atık lastik, atık metaller ile atık elektronikler için ayrıca yer ayrılacaktır. Tel örgü içerisinde kalan alanın da zemini betonlanacak ve drenajı kapalı alanın içerisine yönlendirilecek ve kapalı alanın üzerindeki sundurma çatı, tel örgünün tamamını kapsayacak büyüklükte olacaktır. Merkezi atık depo alanında depolanacak atık türleri; Tehlikeli atık özelliğinde olanlar o o o o o o o o o Kontamine atıklar Kontamine toprak Kontamine variller Ömrünü tamamlamış lastikler Atık pil ve aküler Atık floresan lambalar Atık bitkisel yağlar Atık kablolar Atık motor yağları Geri dönüştürülebilen inert atıklar o o o o Cam Plastik Kağıt Hurda, metal atıklar Evsel nitelikli katı atıklar Elektronik atıklar (Kartuş, CD, monitör, klavye, elektronik devre bordları) Çamlı Regülatörü ve HES şantiyesi için 2 yıllık atık yönetim planı hazırlanarak Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulacaktır. 304

321 Şekil 103: Örnek Merkezi Atık Depo Alanı 305

322 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, Projenin inşaat aşamasında ana gürültü kaynağı inşaatta kullanılacak iş makineleri ve ekipmanlardan kaynaklanacak gürültü olacaktır. Bu kapsamda Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 25 de verilen hususlara uyulacaktır. Ancak proje kapsamında kurulması planlanan Hazır Beton Tesisi ile Kırma Eleme-Yıkama Tesisinin kurulum aşamasının kısa süreli olmasından dolayı yalnızca işletilmesi aşamasında gürültü meydana geleceği varsayılmış ve bu tesisler ayrı olarak değerlendirmeye alınmıştır. Söz konusu projenin inşaat aşamasında kullanılacak makine ve ekipman listesi aşağıda verilmiştir. Tablo 113: Projenin İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri ve Ekipmanları Makine Cinsi Adedi Ekskavatör 2 Greyder 2 Kamyon 5 Silindir 2 Arazöz 1 Beton Mikseri 2 Yükleyici 2 Beton pompası 2 Kaya delici 2 Jeneratör 1 Kırma-Eleme Tesisi 1 Hazır Beton Üretim Tesisi 1 İnşaat Aşamasında Kullanılacak Makine ve Ekipmanlar Tablo 114: İnşaat Aşamasında Ünitelerde Çalışacak Iş Makineleri Ses Gücü Düzeyleri Gürültü kaynakları Kaynağın ses gücü düzeyi, Lw, db Adedi Ekskavatör Greyder Kamyon 94 4 Silindir Arazöz 94 1 Beton Mikseri Yükleyici Beton Pompası Kaya Delici Jeneratör

323 Gürültü hesaplamaları yapılırken en kötü durum göz önüne alınarak araçların hepsinin aynı anda ve aynı yerde çalıştığı kabul edilmiştir. Her bir ekipmanın ses gücü düzeyi bilgileri ve bu bilgilerin temin edildiği referans kaynak, tüm kaynakların ses gücü düzeyleri ise Soundplan veri bankasından temin edilmiştir. İnşaat faaliyeti sonucu oluşabilecek toplam gürültü düzeyinin hesaplanması, sesin açık alanda yayılım prensibine göre; mesafe ve atmosferik yutuşun hesaba katılmasıyla belirlenmiştir. Ayrıca yapılan hesaplamalar, Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğine uygun olarak proje alanına en yakın yerleşim yerleri dikkate alınarak yapılmıştır. Tablo 114 de verilen gürültü kaynaklarının ses gücü düzeyleri ile ses gücü düzeylerinin Hz arasındaki 4 oktav bandına dağılımı hesaplanmış ve dağılım verileri Tablo 115 de verilmiştir. Tablo 115: İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Gürültü Kaynakları Ses Gücü Düzeyleri (db)* Toplam 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Ekskavatör Greyder Kamyon Silindir Arazöz Mikser Yükleyici Beton Pompası Kaya Delici Jeneratör *Toplam ses gücü düzeylerinin 4 oktav banda da eşit olarak dağıldığı varsayılmaktadır. Tablo 116:İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Basınç Düzeyleri Gürültü Kaynakları Ekskavatör L p Q Lw 10 x log x 2 4 r Ses Basınç Düzeyi (db) Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 10 71,00 71,00 71,00 71, ,98 64,98 64,98 64, ,46 61,46 61,46 61, ,96 58,96 58,96 58, ,02 57,02 57,02 57, ,43 55,43 55,43 55, ,10 54,10 54,10 54, ,94 52,94 52,94 52,94 307

324 Gürültü Kaynakları Greyder Kamyon Silindir Mesafe L p Q Lw 10 x log x 2 4 r 308 Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 90 51,91 51,91 51,91 51, ,00 51,00 51,00 51, ,48 47,48 47,48 47, ,04 43,04 43,04 43, ,46 41,46 41,46 41, ,12 40,12 40,12 40, ,96 38,96 38,96 38, ,93 37,93 37,93 37, ,00 72,00 72,00 72, ,98 65,98 65,98 65, ,46 62,46 62,46 62, ,96 59,96 59,96 59, ,02 58,02 58,02 58, ,43 56,43 56,43 56, ,10 55,10 55,10 55, ,94 53,94 53,94 53, ,91 52,91 52,91 52, ,00 52,00 52,00 52, ,48 48,48 48,48 48, ,04 44,04 44,04 44, ,46 42,46 42,46 42, ,12 41,12 41,12 41, ,96 39,96 39,96 39, ,93 38,93 38,93 38, ,00 60,00 60,00 60, ,98 53,98 53,98 53, ,46 50,46 50,46 50, ,96 47,96 47,96 47, ,02 46,02 46,02 46, ,43 44,43 44,43 44, ,10 43,10 43,10 43, ,94 41,94 41,94 41, ,91 40,91 40,91 40, ,00 40,00 40,00 40, ,48 36,48 36,48 36, ,04 32,04 32,04 32, ,46 30,46 30,46 30, ,12 29,12 29,12 29, ,96 27,96 27,96 27, ,93 26,93 26,93 26, ,00 78,00 78,00 78, ,98 71,98 71,98 71, ,46 68,46 68,46 68, ,96 65,96 65,96 65, ,02 64,02 64,02 64, ,43 62,43 62,43 62, ,10 61,10 61,10 61, ,94 59,94 59,94 59, ,91 58,91 58,91 58,91

325 Gürültü Kaynakları Arazöz Mikser Yükleyici Mesafe L p Q Lw 10 x log x 2 4 r 309 Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,00 58,00 58,00 58, ,48 54,48 54,48 54, ,04 50,04 50,04 50, ,46 48,46 48,46 48, ,12 47,12 47,12 47, ,96 45,96 45,96 45, ,93 44,93 44,93 44, ,00 60,00 60,00 60, ,98 53,98 53,98 53, ,46 50,46 50,46 50, ,96 47,96 47,96 47, ,02 46,02 46,02 46, ,43 44,43 44,43 44, ,10 43,10 43,10 43, ,94 41,94 41,94 41, ,91 40,91 40,91 40, ,00 40,00 40,00 40, ,48 36,48 36,48 36, ,04 32,04 32,04 32, ,46 30,46 30,46 30, ,12 29,12 29,12 29, ,96 27,96 27,96 27, ,93 26,93 26,93 26, ,00 76,00 76,00 76, ,98 69,98 69,98 69, ,46 66,46 66,46 66, ,96 63,96 63,96 63, ,02 62,02 62,02 62, ,43 60,43 60,43 60, ,10 59,10 59,10 59, ,94 57,94 57,94 57, ,91 56,91 56,91 56, ,00 56,00 56,00 56, ,48 52,48 52,48 52, ,04 48,04 48,04 48, ,46 46,46 46,46 46, ,12 45,12 45,12 45, ,96 43,96 43,96 43, ,93 42,93 42,93 42, ,00 82,00 82,00 82, ,98 75,98 75,98 75, ,46 72,46 72,46 72, ,96 69,96 69,96 69, ,02 68,02 68,02 68, ,43 66,43 66,43 66, ,10 65,10 65,10 65, ,94 63,94 63,94 63, ,91 62,91 62,91 62, ,00 62,00 62,00 62, ,48 58,48 58,48 58, ,04 54,04 54,04 54,04

326 Gürültü Kaynakları Beton Pompası Kaya Delici Jeneratör L p Q Lw 10 x log x 2 4 r Ses Basınç Düzeyi (db) Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,46 52,46 52,46 52, ,12 51,12 51,12 51, ,96 49,96 49,96 49, ,93 48,93 48,93 48, ,00 75,00 75,00 75, ,98 68,98 68,98 68, ,46 65,46 65,46 65, ,96 62,96 62,96 62, ,02 61,02 61,02 61, ,43 59,43 59,43 59, ,10 58,10 58,10 58, ,94 56,94 56,94 56, ,91 55,91 55,91 55, ,00 55,00 55,00 55, ,48 51,48 51,48 51, ,04 47,04 47,04 47, ,46 45,46 45,46 45, ,12 44,12 44,12 44, ,96 42,96 42,96 42, ,93 41,93 41,93 41, ,00 74,00 74,00 74, ,98 67,98 67,98 67, ,46 64,46 64,46 64, ,96 61,96 61,96 61, ,02 60,02 60,02 60, ,43 58,43 58,43 58, ,10 57,10 57,10 57, ,94 55,94 55,94 55, ,91 54,91 54,91 54, ,00 54,00 54,00 54, ,48 50,48 50,48 50, ,04 46,04 46,04 46, ,46 44,46 44,46 44, ,12 43,12 43,12 43, ,96 41,96 41,96 41, ,93 40,93 40,93 40, ,00 68,00 68,00 68, ,98 61,98 61,98 61, ,46 58,46 58,46 58, ,96 55,96 55,96 55, ,02 54,02 54,02 54, ,43 52,43 52,43 52, ,10 51,10 51,10 51, ,94 49,94 49,94 49, ,91 48,91 48,91 48, ,00 48,00 48,00 48, ,48 44,48 44,48 44, ,04 40,04 40,04 40, ,46 38,46 38,46 38, ,12 37,12 37,12 37, ,96 35,96 35,96 35, ,93 34,93 34,93 34,93 310

327 Çalışacak olan iş makinelerinin ses düzeyleri, Tablo 117 de verilen düzeltme faktörleri kullanılarak hesaplanmıştır. Tablo 117: Frekanslara Göre Düzeltme Faktörleri Merkez Frekansı (Hz) Düzeltme Faktörü 500-3, , , ,0 Tablo 117 de verilen düzeltme faktörlerine göre yapılan hesaplama sonucunda her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki ses düzeyleri Tablo 118 de verilmiştir. Tablo 118: İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Düzeltilmiş Ses Düzeyleri Gürültü Kaynakları Ekskavatör Greyder Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 10 67,80 71,00 72,20 72, ,78 64,98 66,18 65, ,26 61,46 62,66 62, ,76 58,96 60,16 59, ,82 57,02 58,22 58, ,23 55,43 56,63 56, ,90 54,10 55,30 55, ,74 52,94 54,14 53, ,71 51,91 53,11 52, ,80 51,00 52,20 52, ,28 47,48 48,68 48, ,84 43,04 44,24 44, ,26 41,46 42,66 42, ,92 40,12 41,32 41, ,76 38,96 40,16 39, ,73 37,93 39,13 38, ,80 72,00 73,20 73, ,78 65,98 67,18 66, ,26 62,46 63,66 63, ,76 59,96 61,16 60, ,82 58,02 59,22 59, ,23 56,43 57,63 57, ,90 55,10 56,30 56, ,74 53,94 55,14 54, ,71 52,91 54,11 53, ,80 52,00 53,20 53, ,28 48,48 49,68 49, ,84 44,04 45,24 45, ,26 42,46 43,66 43, ,92 41,12 42,32 42,12 311

328 Gürültü Kaynakları Kamyon Silindir Arazöz Mikser Mesafe 312 Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,76 39,96 41,16 40, ,73 38,93 40,13 39, ,80 60,00 61,20 61, ,78 53,98 55,18 54, ,26 50,46 51,66 51, ,76 47,96 49,16 48, ,82 46,02 47,22 47, ,23 44,43 45,63 45, ,90 43,10 44,30 44, ,74 41,94 43,14 42, ,71 40,91 42,11 41, ,80 40,00 41,20 41, ,28 36,48 37,68 37, ,84 32,04 33,24 33, ,26 30,46 31,66 31, ,92 29,12 30,32 30, ,76 27,96 29,16 28, ,73 26,93 28,13 27, ,80 78,00 79,20 79, ,78 71,98 73,18 72, ,26 68,46 69,66 69, ,76 65,96 67,16 66, ,82 64,02 65,22 65, ,23 62,43 63,63 63, ,90 61,10 62,30 62, ,74 59,94 61,14 60, ,71 58,91 60,11 59, ,80 58,00 59,20 59, ,28 54,48 55,68 55, ,84 50,04 51,24 51, ,26 48,46 49,66 49, ,92 47,12 48,32 48, ,76 45,96 47,16 46, ,73 44,93 46,13 45, ,80 60,00 61,20 61, ,78 53,98 55,18 54, ,26 50,46 51,66 51, ,76 47,96 49,16 48, ,82 46,02 47,22 47, ,23 44,43 45,63 45, ,90 43,10 44,30 44, ,74 41,94 43,14 42, ,71 40,91 42,11 41, ,80 40,00 41,20 41, ,28 36,48 37,68 37, ,84 32,04 33,24 33, ,26 30,46 31,66 31, ,92 29,12 30,32 30, ,76 27,96 29,16 28, ,73 26,93 28,13 27, ,80 76,00 77,20 77, ,78 69,98 71,18 70, ,26 66,46 67,66 67, ,76 63,96 65,16 64,96

329 Gürültü Kaynakları Yükleyici Beton Pompası Kaya Delici Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 58,82 62,02 63,22 63, ,23 60,43 61,63 61, ,90 59,10 60,30 60, ,74 57,94 59,14 58, ,71 56,91 58,11 57, ,80 56,00 57,20 57, ,28 52,48 53,68 53, ,84 48,04 49,24 49, ,26 46,46 47,66 47, ,92 45,12 46,32 46, ,76 43,96 45,16 44, ,73 42,93 44,13 43, ,80 82,00 83,20 83, ,78 75,98 77,18 76, ,26 72,46 73,66 73, ,76 69,96 71,16 70, ,82 68,02 69,22 69, ,23 66,43 67,63 67, ,90 65,10 66,30 66, ,74 63,94 65,14 64, ,71 62,91 64,11 63, ,80 62,00 63,20 63, ,28 58,48 59,68 59, ,84 54,04 55,24 55, ,26 52,46 53,66 53, ,92 51,12 52,32 52, ,76 49,96 51,16 50, ,73 48,93 50,13 49, ,80 75,00 76,20 76, ,78 68,98 70,18 69, ,26 65,46 66,66 66, ,76 62,96 64,16 63, ,82 61,02 62,22 62, ,23 59,43 60,63 60, ,90 58,10 59,30 59, ,74 56,94 58,14 57, ,71 55,91 57,11 56, ,80 55,00 56,20 56, ,28 51,48 52,68 52, ,84 47,04 48,24 48, ,26 45,46 46,66 46, ,92 44,12 45,32 45, ,76 42,96 44,16 43, ,73 41,93 43,13 42, ,80 74,00 75,20 75, ,78 67,98 69,18 68, ,26 64,46 65,66 65, ,76 61,96 63,16 62, ,82 60,02 61,22 61, ,23 58,43 59,63 59, ,90 57,10 58,30 58, ,74 55,94 57,14 56, ,71 54,91 56,11 55, ,80 54,00 55,20 55, ,28 50,48 51,68 51, ,84 46,04 47,24 47, ,26 44,46 45,66 45, ,92 43,12 44,32 44, ,76 41,96 43,16 42,96 313

330 Gürültü Kaynakları Jeneratör Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,73 40,93 42,13 41, ,80 68,00 69,20 69, ,78 61,98 63,18 62, ,26 58,46 59,66 59, ,76 55,96 57,16 56, ,82 54,02 55,22 55, ,23 52,43 53,63 53, ,90 51,10 52,30 52, ,74 49,94 51,14 50, ,71 48,91 50,11 49, ,80 48,00 49,20 49, ,28 44,48 45,68 45, ,84 40,04 41,24 41, ,26 38,46 39,66 39, ,92 37,12 38,32 38, ,76 35,96 37,16 36, ,73 34,93 36,13 35,93 Mesafeye bağlı olarak her frekanstaki atmosferik yutuş değerleri aşağıda verilen formüle göre ayrı ayrı hesaplanmıştır. Tablo 119:Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Frekans (Hz) Mesafe (m) A atm 7,4 x10 Atmosferik Yutuş Değeri f x r x Q Frekans (Hz) Mesafe (m) Atmosferik Yutuş Değeri 10 0, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0054

331 Frekans (Hz) Mesafe (m) A atm 7,4 x10 Atmosferik Yutuş Değeri -8 2 f x r x Q Frekans (Hz) Mesafe (m) Atmosferik Yutuş Değeri 300 0, , , , , , , ,2097 Atmosferik yutum değeri çıkartılarak yukarıdaki formüle göre hesaplanan net ses düzeyleri aşağıda verilmiştir. Tablo 120 : İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Net Ses Düzeyleri L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Ekskavatör Greyder Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 315 Toplam Ses Seviyesi (dba) 10 67,80 70,99 72,16 71,84 77, ,77 64,96 66,10 65,66 70, ,25 61,43 62,54 61,97 67, ,75 58,92 60,00 59,32 64, ,81 56,97 58,02 57,22 62, ,22 55,37 56,39 55,47 61, ,88 54,03 55,02 53,97 59, ,72 52,86 53,82 52,65 58, ,69 51,82 52,75 51,47 57, ,77 50,90 51,80 50,40 56, ,24 47,33 48,07 46,07 52, ,78 42,79 43,24 40,03 47, ,18 41,15 41,45 37,65 45, ,83 39,77 39,91 35,51 44, ,66 38,56 38,55 33,55 43, ,62 37,48 37,33 31,72 41, ,80 71,99 73,16 72,84 78, ,77 65,96 67,10 66,66 71, ,25 62,43 63,54 62,97 68, ,75 59,92 61,00 60,32 65, ,81 57,97 59,02 58,22 63, ,22 56,37 57,39 56,47 62, ,88 55,03 56,02 54,97 60, ,72 53,86 54,82 53,65 59, ,69 52,82 53,75 52,47 58, ,77 51,90 52,80 51,40 57, ,24 48,33 49,07 47,07 53, ,78 43,79 44,24 41,03 48, ,18 42,15 42,45 38,65 46, ,83 40,77 40,91 36,51 45, ,66 39,56 39,55 34,55 44, ,62 38,48 38,33 32,72 42,87

332 L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Kamyon Silindir Arazöz Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Toplam Ses Seviyesi (dba) 10 56,80 59,99 61,16 60,84 66, ,77 53,96 55,10 54,66 59, ,25 50,43 51,54 50,97 56, ,75 47,92 49,00 48,32 53, ,81 45,97 47,02 46,22 51, ,22 44,37 45,39 44,47 50, ,88 43,03 44,02 42,97 48, ,72 41,86 42,82 41,65 47, ,69 40,82 41,75 40,47 46, ,77 39,90 40,80 39,40 45, ,24 36,33 37,07 35,07 41, ,78 31,79 32,24 29,03 36, ,18 30,15 30,45 26,65 34, ,83 28,77 28,91 24,51 33, ,66 27,56 27,55 22,55 32, ,62 26,48 26,33 20,72 30, ,80 77,99 79,16 78,84 84, ,77 71,96 73,10 72,66 77, ,25 68,43 69,54 68,97 74, ,75 65,92 67,00 66,32 71, ,81 63,97 65,02 64,22 69, ,22 62,37 63,39 62,47 68, ,88 61,03 62,02 60,97 66, ,72 59,86 60,82 59,65 65, ,69 58,82 59,75 58,47 64, ,77 57,90 58,80 57,40 63, ,24 54,33 55,07 53,07 59, ,78 49,79 50,24 47,03 54, ,18 48,15 48,45 44,65 52, ,83 46,77 46,91 42,51 51, ,66 45,56 45,55 40,55 50, ,62 44,48 44,33 38,72 48, ,80 59,99 61,16 60,84 66, ,77 53,96 55,10 54,66 59, ,25 50,43 51,54 50,97 56, ,75 47,92 49,00 48,32 53, ,81 45,97 47,02 46,22 51, ,22 44,37 45,39 44,47 50, ,88 43,03 44,02 42,97 48, ,72 41,86 42,82 41,65 47, ,69 40,82 41,75 40,47 46, ,77 39,90 40,80 39,40 45, ,24 36,33 37,07 35,07 41, ,78 31,79 32,24 29,03 36, ,18 30,15 30,45 26,65 34, ,83 28,77 28,91 24,51 33, ,66 27,56 27,55 22,55 32, ,62 26,48 26,33 20,72 30,87 316

333 L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Mikser Yükleyici Beton Pompası Kaya Delici Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Toplam Ses Seviyesi (dba) 10 72,80 75,99 77,16 76,84 82, ,77 69,96 71,10 70,66 75, ,25 66,43 67,54 66,97 72, ,75 63,92 65,00 64,32 69, ,81 61,97 63,02 62,22 67, ,22 60,37 61,39 60,47 66, ,88 59,03 60,02 58,97 64, ,72 57,86 58,82 57,65 63, ,69 56,82 57,75 56,47 62, ,77 55,90 56,80 55,40 61, ,24 52,33 53,07 51,07 57, ,78 47,79 48,24 45,03 52, ,18 46,15 46,45 42,65 50, ,83 44,77 44,91 40,51 49, ,66 43,56 43,55 38,55 48, ,62 42,48 42,33 36,72 46, ,80 81,99 83,16 82,84 88, ,77 75,96 77,10 76,66 81, ,25 72,43 73,54 72,97 78, ,75 69,92 71,00 70,32 75, ,81 67,97 69,02 68,22 73, ,22 66,37 67,39 66,47 72, ,88 65,03 66,02 64,97 70, ,72 63,86 64,82 63,65 69, ,69 62,82 63,75 62,47 68, ,77 61,90 62,80 61,40 67, ,24 58,33 59,07 57,07 63, ,78 53,79 54,24 51,03 58, ,18 52,15 52,45 48,65 56, ,83 50,77 50,91 46,51 55, ,66 49,56 49,55 44,55 54, ,62 48,48 48,33 42,72 52, ,80 74,99 76,16 75,84 81, ,77 68,96 70,10 69,66 74, ,25 65,43 66,54 65,97 71, ,75 62,92 64,00 63,32 68, ,81 60,97 62,02 61,22 66, ,22 59,37 60,39 59,47 65, ,88 58,03 59,02 57,97 63, ,72 56,86 57,82 56,65 62, ,69 55,82 56,75 55,47 61, ,77 54,90 55,80 54,40 60, ,24 51,33 52,07 50,07 56, ,78 46,79 47,24 44,03 51, ,18 45,15 45,45 41,65 49, ,83 43,77 43,91 39,51 48, ,66 42,56 42,55 37,55 47, ,62 41,48 41,33 35,72 45, ,80 73,99 75,16 74,84 80, ,77 67,96 69,10 68,66 73, ,25 64,43 65,54 64,97 70, ,75 61,92 63,00 62,32 67, ,81 59,97 61,02 60,22 65,78 317

334 L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Jeneratör Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Toplam Ses Seviyesi (dba) 60 55,22 58,37 59,39 58,47 64, ,88 57,03 58,02 56,97 62, ,72 55,86 56,82 55,65 61, ,69 54,82 55,75 54,47 60, ,77 53,90 54,80 53,40 59, ,24 50,33 51,07 49,07 55, ,78 45,79 46,24 43,03 50, ,18 44,15 44,45 40,65 48, ,83 42,77 42,91 38,51 47, ,66 41,56 41,55 36,55 46, ,62 40,48 40,33 34,72 44, ,80 67,99 69,16 68,84 74, ,77 61,96 63,10 62,66 67, ,25 58,43 59,54 58,97 64, ,75 55,92 57,00 56,32 61, ,81 53,97 55,02 54,22 59, ,22 52,37 53,39 52,47 58, ,88 51,03 52,02 50,97 56, ,72 49,86 50,82 49,65 55, ,69 48,82 49,75 48,47 54, ,77 47,90 48,80 47,40 53, ,24 44,33 45,07 43,07 49, ,78 39,79 40,24 37,03 44, ,18 38,15 38,45 34,65 42, ,83 36,77 36,91 32,51 41, ,66 35,56 35,55 30,55 40, ,62 34,48 34,33 28,72 38,87 Tablo 121:İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin L gündüz Değerleri Mesafe ( m ) L gündüz (dba) 10 92, , , , , , , , , , , , , , , ,64 318

335 Leşdeğer 100,00 Gürültü Seviyesi (dba) 50,00 0, Mesafe (m) Şekil 104: İnşaat Aşaması Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Hesaplama sonucu elde edilen değerlerin ÇGDY Yönetmeliği Madde 23 çerçevesinde değerlendirilmesi, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-VII Tablo-5 e göre sınır değerler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 122:Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Faaliyet Türü (yapım, yıkım ve onarım) Lgündüz (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer Kaynaklar 70 İnşaat aşamasında, proje alanına en yakın yerleşim yerleri için hesaplanan Lgündüz değerleri ve sınır değerler ile karşılaştırması Tablo 123 de verilmiştir. Tablo 123: Hesaplanan Değerler ile Sınır Değerin Karşılaştırılması Aşama Tesis Yerleşim Yeri İnşaat Aşaması Çamlı Regülatörü Çamlı İletim Tüneli-1 Kazı Fazlası Malzeme Alanı ve Bitkisel Toprak Depolama Alanı Çamlı Yükleme Havuzu 319 Mesafesi (m) Hesaplanan Lgündüz Değerleri (dba) Sınır Değer (dba) Kaleönü Mahallesinde meskun konut ,94 70 Karşılar Mahallesinde tünelin 135. km sine en yakın meskun konut Orta mahallede en yakın meskun konut Çamlı köyünde en yakın meskun konut 50 78, , ,71 70

336 Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat alanında yürütülecek faaliyetlere ilişkin kullanılacak makine ve ekipmanlar için gürültü değerlendirmesi, tüm araçların aynı anda aynı yerde bulunması durumu göz önüne alınarak yapılmıştır. Elde edilen L gündüz değerleri, ünitelere en yakın yerleşim yerleri için (Bkz. Tablo 123) değerlendirilmiştir. En yakın yerleşim yerlerinde oluşması muhtemel en yoğun gürültü düzeyinin, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-VII Tablo-5 de verilen sınır değerlerine yakın ve biraz üzerinde seyredeceği görülmüştür. Diğer taraftan; gürültü seviyesinin yönetmelik sınır değerlerini sağlayacağı mesafe ise 130 m. olarak tespit edilmiştir. Ancak yukarıda yapılan hesaplamalarda gerçekleşme ihtimali neredeyse ihmal edilebilecek en kötü durum senaryoları irdelenmiş olup, araçların hepsinin aynı anda ve aynı yerde çalıştığı kabulü yapılmıştır. Reel durumda söz konusu iş makinelerinin hepsinin aynı anda ve aynı noktada çalışması söz konusu olmamaktadır. Bu nedenle oluşacak gürültü seviyesinin hesaplamalarla belirlenen değerden çok daha düşük olacağı aşikardır. Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi İşletilmesi Tesislerin inşaatı aşamasında işletilecek Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin oluşturacağı gürültü, Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğine uygun olarak aşağıda hesaplanmıştır. Aşağıda gürültü hesaplamalarına yer verilen Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin oluşturacağı olası gürültü etkisi en yakın yerleşim yeri dikkate alınarak yapılmıştır. Tablo 124: Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi Çalışma Alanında Çalışacak Iş Makineleri Ses Gücü Düzeyleri Gürültü kaynakları Kaynağın ses gücü düzeyi, Lw, db Adedi Kırma-Eleme Tesisi Hazır Beton Üretim Tesisi Beton Mikseri Yükleyici Kamyon 94 1 Her bir ekipmanın ses gücü düzeyi bilgileri ve bu bilgilerin temin edildiği referans kaynak, tüm kaynakların ses gücü düzeyleri ise Soundplan veri bankasından temin edilmiştir. İnşaat faaliyeti sonucu oluşabilecek toplam gürültü düzeyinin hesaplanması, sesin açık alanda yayılım prensibine göre; mesafe ve atmosferik yutuşun hesaba katılmasıyla belirlenmiştir. Ayrıca yapılan hesaplamalar, Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğine uygun olarak proje alanına en yakın yerleşim yerleri dikkate alınarak yapılmıştır. 320

337 Tablo 124 de verilen gürültü kaynaklarının ses gücü düzeyleri ile ses gücü düzeylerinin Hz arasındaki 4 oktav bandına dağılımı hesaplanmış ve dağılım verileri Tablo 125 de verilmiştir. Tablo 125: İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Gürültü Kaynakları Ses Gücü Düzeyleri (db)* Toplam 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Kırma-Eleme Tesisi Hazır Beton Üretim Tesisi Beton Mikseri Yükleyici Kamyon *Toplam ses gücü düzeylerinin 4 oktav banda da eşit olarak dağıldığı varsayılmaktadır. Tablo 126:İnşaat Aşamasında Çalışacak Iş Makinelerinin Ses Basınç Düzeyleri Gürültü Kaynakları Kırma-Eleme Tesisi Hazır Beton Üretim Tesisi L p Q Lw 10 x log x 2 4 r Ses Basınç Düzeyi (db) Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 10 84,00 84,00 84,00 84, ,98 77,98 77,98 77, ,46 74,46 74,46 74, ,96 71,96 71,96 71, ,02 70,02 70,02 70, ,43 68,43 68,43 68, ,10 67,10 67,10 67, ,94 65,94 65,94 65, ,91 64,91 64,91 64, ,00 64,00 64,00 64, ,48 60,48 60,48 60, ,04 56,04 56,04 56, ,46 54,46 54,46 54, ,12 53,12 53,12 53, ,96 51,96 51,96 51, ,93 50,93 50,93 50, ,00 66,00 66,00 66, ,98 59,98 59,98 59, ,46 56,46 56,46 56, ,96 53,96 53,96 53, ,02 52,02 52,02 52, ,43 50,43 50,43 50, ,10 49,10 49,10 49, ,94 47,94 47,94 47, ,91 46,91 46,91 46, ,00 46,00 46,00 46, ,48 42,48 42,48 42,48 321

338 Gürültü Kaynakları Beton Mikseri Yükleyici Kamyon L p Q Lw 10 x log x 2 4 r Ses Basınç Düzeyi (db) Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,04 38,04 38,04 38, ,46 36,46 36,46 36, ,12 35,12 35,12 35, ,96 33,96 33,96 33, ,93 32,93 32,93 32, ,00 76,00 76,00 76, ,98 69,98 69,98 69, ,46 66,46 66,46 66, ,96 63,96 63,96 63, ,02 62,02 62,02 62, ,43 60,43 60,43 60, ,10 59,10 59,10 59, ,94 57,94 57,94 57, ,91 56,91 56,91 56, ,00 56,00 56,00 56, ,48 52,48 52,48 52, ,04 48,04 48,04 48, ,46 46,46 46,46 46, ,12 45,12 45,12 45, ,96 43,96 43,96 43, ,93 42,93 42,93 42, ,00 82,00 82,00 82, ,98 75,98 75,98 75, ,46 72,46 72,46 72, ,96 69,96 69,96 69, ,02 68,02 68,02 68, ,43 66,43 66,43 66, ,10 65,10 65,10 65, ,94 63,94 63,94 63, ,91 62,91 62,91 62, ,00 62,00 62,00 62, ,48 58,48 58,48 58, ,04 54,04 54,04 54, ,46 52,46 52,46 52, ,12 51,12 51,12 51, ,96 49,96 49,96 49, ,93 48,93 48,93 48, ,00 60,00 60,00 60, ,98 53,98 53,98 53, ,46 50,46 50,46 50, ,96 47,96 47,96 47, ,02 46,02 46,02 46, ,43 44,43 44,43 44, ,10 43,10 43,10 43, ,94 41,94 41,94 41, ,91 40,91 40,91 40, ,00 40,00 40,00 40, ,48 36,48 36,48 36, ,04 32,04 32,04 32, ,46 30,46 30,46 30, ,12 29,12 29,12 29, ,96 27,96 27,96 27, ,93 26,93 26,93 26,93 322

339 Çalışacak olan iş makinelerinin ses düzeyleri, Tablo 127 de verilen düzeltme faktörleri kullanılarak hesaplanmıştır. Tablo 127: Frekanslara Göre Düzeltme Faktörleri Merkez Frekansı (Hz) Düzeltme Faktörü 500-3, , , ,0 Tablo 127 de verilen düzeltme faktörlerine göre yapılan hesaplama sonucunda her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki ses düzeyleri Tablo 128 de verilmiştir. Tablo 128: İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Düzeltilmiş Ses Düzeyleri Gürültü Kaynakları Kırma-Eleme Tesisi Hazır Beton Üretim Tesisi Ses Basınç Düzeyi (db) Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 10 80,80 84,00 85,20 85, ,78 77,98 79,18 78, ,26 74,46 75,66 75, ,76 71,96 73,16 72, ,82 70,02 71,22 71, ,23 68,43 69,63 69, ,90 67,10 68,30 68, ,74 65,94 67,14 66, ,71 64,91 66,11 65, ,80 64,00 65,20 65, ,28 60,48 61,68 61, ,84 56,04 57,24 57, ,26 54,46 55,66 55, ,92 53,12 54,32 54, ,76 51,96 53,16 52, ,73 50,93 52,13 51, ,80 66,00 67,20 67, ,78 59,98 61,18 60, ,26 56,46 57,66 57, ,76 53,96 55,16 54, ,82 52,02 53,22 53, ,23 50,43 51,63 51, ,90 49,10 50,30 50, ,74 47,94 49,14 48, ,71 46,91 48,11 47, ,80 46,00 47,20 47, ,28 42,48 43,68 43, ,84 38,04 39,24 39, ,26 36,46 37,66 37, ,92 35,12 36,32 36,12 323

340 Gürültü Kaynakları Beton Mikseri Yükleyici Kamyon Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz ,76 33,96 35,16 34, ,73 32,93 34,13 33, ,80 76,00 77,20 77, ,78 69,98 71,18 70, ,26 66,46 67,66 67, ,76 63,96 65,16 64, ,82 62,02 63,22 63, ,23 60,43 61,63 61, ,90 59,10 60,30 60, ,74 57,94 59,14 58, ,71 56,91 58,11 57, ,80 56,00 57,20 57, ,28 52,48 53,68 53, ,84 48,04 49,24 49, ,26 46,46 47,66 47, ,92 45,12 46,32 46, ,76 43,96 45,16 44, ,73 42,93 44,13 43, ,80 82,00 83,20 83, ,78 75,98 77,18 76, ,26 72,46 73,66 73, ,76 69,96 71,16 70, ,82 68,02 69,22 69, ,23 66,43 67,63 67, ,90 65,10 66,30 66, ,74 63,94 65,14 64, ,71 62,91 64,11 63, ,80 62,00 63,20 63, ,28 58,48 59,68 59, ,84 54,04 55,24 55, ,26 52,46 53,66 53, ,92 51,12 52,32 52, ,76 49,96 51,16 50, ,73 48,93 50,13 49, ,80 60,00 61,20 61, ,78 53,98 55,18 54, ,26 50,46 51,66 51, ,76 47,96 49,16 48, ,82 46,02 47,22 47, ,23 44,43 45,63 45, ,90 43,10 44,30 44, ,74 41,94 43,14 42, ,71 40,91 42,11 41, ,80 40,00 41,20 41, ,28 36,48 37,68 37, ,84 32,04 33,24 33, ,26 30,46 31,66 31, ,92 29,12 30,32 30, ,76 27,96 29,16 28, ,73 26,93 28,13 27,93 Mesafeye bağlı olarak her frekanstaki atmosferik yutuş değerleri aşağıda verilen formüle göre ayrı ayrı hesaplanmıştır. 324

341 Tablo 129: Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Frekans (Hz) Mesafe (m) A atm 7,4 x10 Atmosferik Yutuş Değeri -8 2 f x r x Q Frekans (Hz) Mesafe (m) Atmosferik Yutuş Değeri 10 0, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,2097 Atmosferik yutum değeri çıkartılarak yukarıdaki formüle göre hesaplanan net ses düzeyleri Tablo 130 da verilmiştir. 325

342 Tablo 130 : İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Net Ses Düzeyleri L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Kırma-Eleme Tesisi Hazır Beton Üretim Tesisi Beton Mikseri Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 326 Toplam Ses Seviyesi (dba) 10 80,80 83,99 85,16 84,84 90, ,77 77,96 79,10 78,66 83, ,25 74,43 75,54 74,97 80, ,75 71,92 73,00 72,32 77, ,81 69,97 71,02 70,22 75, ,22 68,37 69,39 68,47 74, ,88 67,03 68,02 66,97 72, ,72 65,86 66,82 65,65 71, ,69 64,82 65,75 64,47 70, ,77 63,90 64,80 63,40 69, ,24 60,33 61,07 59,07 65, ,78 55,79 56,24 53,03 60, ,18 54,15 54,45 50,65 58, ,83 52,77 52,91 48,51 57, ,66 51,56 51,55 46,55 56, ,62 50,48 50,33 44,72 54, ,80 65,99 67,16 66,84 72, ,77 59,96 61,10 60,66 65, ,25 56,43 57,54 56,97 62, ,75 53,92 55,00 54,32 59, ,81 51,97 53,02 52,22 57, ,22 50,37 51,39 50,47 56, ,88 49,03 50,02 48,97 54, ,72 47,86 48,82 47,65 53, ,69 46,82 47,75 46,47 52, ,77 45,90 46,80 45,40 51, ,24 42,33 43,07 41,07 47, ,78 37,79 38,24 35,03 42, ,18 36,15 36,45 32,65 40, ,83 34,77 34,91 30,51 39, ,66 33,56 33,55 28,55 38, ,62 32,48 32,33 26,72 36, ,80 75,99 77,16 76,84 82, ,77 69,96 71,10 70,66 75, ,25 66,43 67,54 66,97 72, ,75 63,92 65,00 64,32 69, ,81 61,97 63,02 62,22 67, ,22 60,37 61,39 60,47 66, ,88 59,03 60,02 58,97 64, ,72 57,86 58,82 57,65 63, ,69 56,82 57,75 56,47 62, ,77 55,90 56,80 55,40 61, ,24 52,33 53,07 51,07 57, ,78 47,79 48,24 45,03 52, ,18 46,15 46,45 42,65 50, ,83 44,77 44,91 40,51 49, ,66 43,56 43,55 38,55 48, ,62 42,48 42,33 36,72 46, ,80 81,99 83,16 82,84 88,01

343 L L p L atm L eq 10 x log n i 1 10 Lw( i ) 10 Gürültü Kaynakları Yükleyici Kamyon Mesafe Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Toplam Ses Seviyesi (dba) 20 72,77 75,96 77,10 76,66 81, ,25 72,43 73,54 72,97 78, ,75 69,92 71,00 70,32 75, ,81 67,97 69,02 68,22 73, ,22 66,37 67,39 66,47 72, ,88 65,03 66,02 64,97 70, ,72 63,86 64,82 63,65 69, ,69 62,82 63,75 62,47 68, ,77 61,90 62,80 61,40 67, ,24 58,33 59,07 57,07 63, ,78 53,79 54,24 51,03 58, ,18 52,15 52,45 48,65 56, ,83 50,77 50,91 46,51 55, ,66 49,56 49,55 44,55 54, ,62 48,48 48,33 42,72 52, ,80 59,99 61,16 60,84 66, ,77 53,96 55,10 54,66 59, ,25 50,43 51,54 50,97 56, ,75 47,92 49,00 48,32 53, ,81 45,97 47,02 46,22 51, ,22 44,37 45,39 44,47 50, ,88 43,03 44,02 42,97 48, ,72 41,86 42,82 41,65 47, ,69 40,82 41,75 40,47 46, ,77 39,90 40,80 39,40 45, ,24 36,33 37,07 35,07 41, ,78 31,79 32,24 29,03 36, ,18 30,15 30,45 26,65 34, ,83 28,77 28,91 24,51 33, ,66 27,56 27,55 22,55 32, ,62 26,48 26,33 20,72 30,87 Tablo 131:İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Lgündüz Değerleri Mesafe ( m ) L gündüz (dba) 10 92, , , , , , , , , , , , , , , ,45 327

344 Leşdeğer 100,00 Gürültü Seviyesi (dba) 50,00 0, Mesafe (m) Şekil 105: İnşaat Aşaması Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği Projenin inşaatı tamamlandığında kırma-eleme-yıkama tesisi ve beton santrali kaldırılacaktır. Bu nedenle bu tesisler, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-VII Tablo 4 e göre değil, Tablo 5 te verilen alan kategorilerine girmektedir. Buna göre Tablo 5 te verilen şantiye alanı için çevresel gürültü sınır değeri L gündüz = 70 dba dır. Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisine en yakın yapı Peynir ve Süt Fabrikası olup, yaklaşık 80 metre mesafede yer almaktadır. Bu mesafede hesaplanan gürültü seviyesi ise 74,10 dba olarak belirlenmiştir. Bu değer yönetmelik gürültü sınır değerini biraz aşmakta olup, bu değerin etkisini azaltmak üzere aşağıda belirtilen bir takım önlemlerin alınması sağlanacaktır. Ayrıca bu önlemler proje alanındaki diğer çalışma alanlarında da uygulanabilecektir. Gürültü denetiminde en etkili çözüm gürültünün kaynakta kontrol altına alınmasıdır. Buradaki temel amaç ses kaynağından yayılan ses gücünün düşürülmesidir. Bunun için; -Gelişen teknoloji imkanlarından yararlanılarak faaliyet alanında kullanılacak olan iş makine ve ekipmanlarının ses gücü düzeylerinin minimuma indirilmiş özellikte olmasına dikkat edilecektir. - Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanında çalışma süresince alıcı ile kaynak arasına ses perdeleri, bariyerler ve doğal engeller yerleştirilmesi (Bkz. Şekil 106) sağlanacaktır. -Kırıcılar ve elekler, gürültü emisyonunu azaltmak için kapalı bir mahfaza (korunak) içine alınacaklardır. - Tesis ekipmanlarına susturucu ve ses giderici parçaların takılması sağlanacaktır. 328

345 Şekil 106: Kaynak Ile Alıcı Arasına Uygulanabilecek Gürültü Kontrol Tedbirinin Şematik Gösterimi Bunun dışında gerçek çalışma koşulları altında sınır değerin aşılması durumunda aşağıdaki kontrol tedbirlerinin de uygulanması sağlanacaktır. Susturucu ve ses giderici parçaları olmadan iş makinelerinin çalışmasına izin verilmemesi, İş makineleriyle çalışırken korna veya ses çıkaran başka bir cihazın gereksiz yere kullanılmaması, Hız sınırlarına uyulması, Yüksek viteste ve düşük devirde sürme şeklinin benimsenmesi, Söz konusu proje kapsamında yukarıda sıralanan kontrol tedbirlerine ek olarak şantiye çalışma saatlerinin azaltılması vb. kontrol tedbirleri de uygulanabilecektir. Sahada oluşması muhtemel her türlü gürültü kaynağına önlem alınacak olup Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Gürültü konusunda İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği nin ilgili maddeleri uyarınca önlem alınacak, yine aynı yönetmeliğin ilgili maddelerinde belirtildiği gibi faaliyet alanında çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulaklık, kask ve iş elbisesi vb. kullanmaları sağlanacak ve belirtilen hükümlere uyulacaktır. İşletme aşamasında türbin ve jeneratör gibi aksamlar kapalı ortamlarda bulunduklarından dolayı HES inşaatı tamamlandıktan sonra gürültü oluşmayacaktır. Söz konusu proje işletmeye geçtikten sonra yapılacak çevresel gürültü ve titreşim ölçümleri dikkate alınarak, sınır değerlerin sağlanmaması halinde ÇGDY Yönetmeliğinde belirtilen standartlar esas alınarak gerekli kontrol tedbirlerinin yerine getirilmesi yatırımcı firma tarafından sağlanacaktır. Gerçek çalışma koşulları altında sınır değerin aşılması durumunda belirtilen kontrol tedbirlerinin uygulanmasıyla bu sorunlar ortadan kalkacaktır. 329

346 Vibrasyon; Tünel kazı çalışmaları sırasında gerçekleştirilecek patlatma ve açık yüzey çalışmaları sırasında sert zemine rastlanılması halinde gerçekleştirilecek yüzey patlamaları için titreşim etkisine yönelik hesaplamalar aşağıda verilmiştir. Çamlı Regülatörü ve HES proje alanına ait tünellerin yapımı sırasında ve sert zemin çalışmaları sırasında kazı çalışmalarına bağlı gerçekleştirilecek patlatma sonucu oluşacak vibrasyon aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmıştır. (CLZIA,1969) Şiddet etki zonu : D< 5 W Orta Şiddete etki zonu : 5 W<D<10 W Hafif Şiddete etki zonu : 10 W<D<15 W D : Etkili zon aralığı (m) W : Bir gecikme aralığında atılan dinamit miktarı =Anlık şarj (kg) Vibrasyon hesaplamaları maksimum anlık şarj dikkate alınarak yapılmıştır. Şiddet etki zonu : 0-32 m Orta Şiddete etki zonu : m Hafif Şiddete etki zonu : m Patlatma ile oluşan titreşimin çevre yapılara etkisi Devine bağıntısı (Devine et al,1966) ile tespit edilmektedir. V = k(d/ W) -1,6 (Devine Bağıntısı) V : Kayaç İçinde Yayılan Titreşim Hızı (inç/sn) k : Kayaç Türüne Bağlı Katsayı (26-260) D : Patlatma Noktası ile Çevre Yerleşim Birimleri Arasındaki Etkili Mesafe (feet) W : Bir Gecikme Aralığındaki Patlayıcı Miktarı (libre) Çevrimler; 1 feet = 0,3048 m; 1 libre = 0,4536 kg; 1 inç = 25,4 mm k katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesi olarak alınmaktadır. Patlatma kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişkenliği, kırık, fay, çatlak gibi süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını etkilemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260 sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı 26 sayısına yaklaştırmaktadır. Hesaplamalarda k katsayısı en kötü durum senaryosu dikkate alınarak 260 olarak alınmıştır. Yapılacak patlatmaların etkisi değerlendirilirken en yakın yapı göz önüne alınmıştır. 330

347 1. Tünel Patlatmalarında Oluşacak Vibrasyon 1.a) Sahada yürütülecek faaliyetler sırasında sert-orta sert formasyon için uygulanacak patlatmalarda bir gecikme aralığında atılacak maksimum dinamit miktarı 19,62 kg dır. Tablo 132: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 19,62 kg) D (m) K (sabit) W (kg) V (mm/sn) Vo (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2V (mm/sn) ,62 166,50 33,30 83, ,62 87,03 17,41 43, ,62 54,92 10,98 27, ,62 38,43 7,69 19, ,62 28,71 5,74 14, ,62 22,43 4,49 11, ,62 18,12 3,62 9, ,62 15,01 3,00 7, ,62 12,68 2,54 6, ,62 4,18 0,84 2,09 V= mm/sn mesafeye göre değişen titreşim hızı Vo= Bina temelindeki titreşim hızı Yukarıda tabloda verilen V (mm/sn) mesafeye göre değişen titreşim hızını, V 0 ise bina temelinde meydana gelen titreşim hızını temsil etmektedir. Kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2-1/5 i Vo değeri olarak kabul edilmektedir. (Forssbland,1981) 180,00 160,00 140,00 120,00 100,00 80,00 60,00 V (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2 V (mm/sn) 40,00 20,00 0, Şekil 107: Sert-Orta Sert Formasyon İçin Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı 331

348 1.b) Sahada yürütülecek faaliyetler sırasında zayıf formasyon için uygulanacak patlatmalarda bir gecikme aralığında atılacak maksimum dinamit miktarı 16,35 kg dır. Tablo 133: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 16,35 kg) D (m) K (sabit) W (kg) V (mm/sn) Vo (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2V (mm/sn) ,35 143,90 28,78 71, ,35 75,22 15,04 37, ,35 47,47 9,49 23, ,35 33,22 6,64 16, ,35 24,81 4,96 12, ,35 19,39 3,88 9, ,35 15,66 3,13 7, ,35 12,97 2,59 6, ,35 10,96 2,19 5, ,35 3,61 0,72 1,81 V= mm/sn mesafeye göre değişen titreşim hızı Vo= Bina temelindeki titreşim hızı Yukarıda tabloda verilen V (mm/sn) mesafeye göre değişen titreşim hızını, V 0 ise bina temelinde meydana gelen titreşim hızını temsil etmektedir. 160,00 140,00 120,00 100,00 80,00 60,00 V (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2 V (mm/sn) 40,00 20,00 0, Şekil 108: Zayıf Formasyon İçin Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı 332

349 2. Açık Yüzey Patlatmalarında Oluşacak Vibrasyon Sahada yürütülecek faaliyetler sırasında sert zemine rastlanılması halinde gerçekleştirilecek açık yüzey patlamaları için uygulanacak patlatmalarda bir gecikme aralığında atılacak maksimum dinamit miktarı 22,2 kg dır. Tablo 134: Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri (W = 22,2 kg) D (m) K (sabit) W (kg) V (mm/sn) Vo (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2V (mm/sn) ,2 183,79 36,76 91, ,2 96,07 19,21 48, ,2 60,63 12,13 30, ,2 42,43 8,49 21, ,2 31,69 6,34 15, ,2 24,76 4,95 12, ,2 20,00 4,00 10, ,2 16,56 3,31 8, ,2 14,00 2,80 7, ,2 4,62 0,92 2,31 V= mm/sn mesafeye göre değişen titreşim hızı Vo= Bina temelindeki titreşim hızı Yukarıda tabloda verilen V (mm/sn) mesafeye göre değişen titreşim hızını, V 0 ise bina temelinde meydana gelen titreşim hızını temsil etmektedir. 200,00 180,00 160,00 140,00 120,00 100,00 80,00 60,00 V (mm/sn) 1/5 V (mm/sn) 1/2 V (mm/sn) 40,00 20,00 0, Şekil 109: Açık Yüzey Patlatmalarında Vibrasyon Hızının Mesafelere Göre Dağılımı 333

350 ÇGDY Yönetmeliği Madde 25 kapsamında çeşitli titreşim kaynaklarının sebep olacağı çevresel titreşimin kontrol altına alınmasına ilişkin esaslar belirtilmektedir. Madde 25 (a) bendinde belirtildiği üzere Maden ve taş ocakları ile benzeri faaliyette bulunulan alanlardaki patlatmaların çevredeki çok hassas ve hassas kullanımlarda oluşturduğu zemin titreşim seviyesi bu Yönetmeliğin ekindeki Ek-VII de yer alan Tablo-6 da verilen sınır değerleri aşamaz denilmektedir. Buna bağlı olarak işletme aşamalarında yapılacak olan patlatmalar esnasında meydana gelecek olan titreşim ÇGDY Yönetmeliği EK-VII Tablo 6 da verilen sınır değerleri aşmaması için gerekli önlemler alınacaktır. Tablo 135: ÇGDYY, EK-VII: Tablo 6: Maden ve Taş Ocakları ile Benzeri Alanlarda Patlama Nedeniyle Oluşacak Titreşimlerin En Yakın Çok Hassas ve Hassas Kullanım Alanının Dışında Yaratacağı Zemin Titreşimlerinin İzin Verilen En Yüksek Değerleri İzin Verilen En Yüksek Titreşim Hızı Titreşim Frekansı (Hz) (Tepe Değeri-mm/s) (1 Hz- 4 Hz arasında 5 mm/s den 19 mm/s ye; 10 Hz- 30 Hz arasında 19 mm/s den 50 mm/s ye, logaritmik çizilen grafikte doğrusal olarak yükselmektedir) Tablo 136: Bina Temeli Titreşim hızı (V0) Değerlerine Bağlı Olarak Patlatma Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland,1981) Bina Türü V0(mm/sn) Yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar 2 Sıvalı briket, kerpiç, yığma tuğla evler 5 Betonarme binalar 10 Fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar Faaliyetten kaynaklanacak olan darbe gürültüleri ÇGDY Yönetmeliği Madde 23 (d) bendinde belirtilen Şantiye faaliyeti sonucu oluşabilecek darbe gürültüsü, LCmax gürültü göstergesi cinsinden 100 dbc yi aşamaz gereğince 100 dbc değeri geçilmeyecektir. Proje kapsamında yapılacak patlatma ile birlikte bir şok dalgası açığa çıkacaktır. Hava şoku, patlatmadan kaynaklanan hava basınç dalgaları olarak tanımlanmaktadır. Bu şok dalgalar kaya ve havada belirli bir hız, frekans ve genlikte yayılmaktadır. Yayılan bu şok dalgalar patlatma yerinden uzaklaştıkça sönme eğilimi gösterirler. Şok dalgaların çevrede bulunan yapılara hasar verebileceği mesafe için yukarıda verilen Devine Formülü ile patlatma sırasında meydana gelebilecek olan vibrasyon hesaplanmıştır. Yukarıda yapılan hesaplamalara göre, ÇGDY Yönetmeliği Ek-VII Tablo-6 da verilen 5 mm/sn değeri, tünel alanındaki sert formasyonda yapılacak patlatmalar için 180 metreden sonra titreşim etkisini kaybedecek olup, zayıf formasyonlarda ise 165 metreden sonra titreşim etkisini kaybedecektir. Açık yüzey patlamalarında titreşim etkisi 190 metreden sonra Ek-VII Tablo-6 da verilen 5 mm/sn değerin altına düşebilecektir. 334

351 Diğer taraftan proje alanı çevresinde yer alan yerleşimlerin en yakınının 40 metre mesafede olması dikkate alınacak olursa, patlatmaya bağlı etkileşimin azaltılması ve minimum düzeye indirilmesi gerekliliğini ortaya çıkmaktadır. Ancak yukarıda yapılan hesaplamalar en yakın yerleşim yerinin yatay izdüşüme göre değerlendirilmiştir. Gerçek durumda hissedilecek titreşimlerin, hesaplamalarda dikkate alınmayan tabaka kalınlığına ve dolayısıyla dikey izdüşüme bağlı olarak hesaplanan değerlerden daha az olması beklenmektedir. Bu kapsamında inşaat çalışmaları sırasında yapılacak patlatmaların etkisini azaltmak amacıyla aşağıdaki kontrol tedbirlerinin alınması sağlanacaktır. - Patlatma işlemlerinde şok etkisini en aza indirecek KONTROLLU patlatma yöntemleri uygulanacaktır. - Elektriksiz kapsüller kullanılacaktır. - Ön kesme, son kesme gibi yöntemler kullanılarak olası etki çok azaltılacaktır. - Patlatma işlemlerinin en son teknik ve uzman kadrolarla (Ateşlemelerde ateşçi ehliyetine sahip kişiler görevlendirilecektir.) yapılması sağlanacaktır. Ayrıca; - Patlatma yapılacağı zaman anons veya duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacaktır. - Planlanan açık yüzey patlatma çalışmaları sadece gündüz çalışma saatlerinde yapılacaktır. - Patlatma anında oluşacak ses gücü düzeyinin belirlenmesi için Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 23 d bendinde belirtildiği üzere L Cmax 100 dbc değerini aşmaması sağlanacaktır. - Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük hükümlerine uyulacaktır. - Patlatmalarda 30 milisaniye gecikmeli kapsül kullanılacaktır, böylece bir gecikme aralığındaki patlayıcı madde miktarı da (anlık şarj) düşürülerek, ateşleme sonucu oluşacak yer vibrasyon seviyeleri önemli ölçüde azaltılacaktır. - Patlatma çalışmalarına bağlı olarak evlerde herhangi bir hasar oluşması halinde gerekli onarım ve bakım çalışmaları faaliyet sahibi tarafından yaptırılacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, Projenin inşaat aşamasında 45 kişi çalışacak olup, çalışanların ihtiyaçlarını karşılamak için prefabrik şantiye kurulacaktır. Şantiye alanında, çalışacak olan personelin her türlü teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları için yemekhane, soyunma yeri, duş, tuvalet, 335

352 lavabo, ardiye, idari ve teknik bürolar yer alacaktır. İnşaat çalışmaları bittikten sonra şantiye kaldırılacak ve arazi eski durumuna getirilecektir. İşletme aşamasında ise 10 kişi çalışacak olup, çalışanların ihtiyaçları HES binasından karşılanacaktır. Çalışacak personel için lojman vb. yapılmayacak ve personel yakın yerleşimlerde kendi evlerinde kalacaktır. Çalışacak olan personelin her türlü teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları HES binasından karşılanacaktır. Burada soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye, idari ve teknik büro yer alacaktır. Personelin yemek ihtiyacı dışarıdan karşılanacaktır ve mutfak kurulmayacaktır. V Çevre ve Sağlık, arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, sağlık koruma bandı mesafesi, Projenin inşaat aşamasından başlayarak işletme aşamasına dek, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili tüm mevzuat hükümleri yerine getirilecek ve olası tüm kaza ve risklerin mümkün olan en alt düzeye indirilmesi için gerekli önlemler alınacaktır. Çalışacak personele işe girişlerinde oryantasyon, Temel İş Sağlığı ve Güvenliği ile Çevre Bilinçlendirme eğitimleri verilecektir. İnşaat aşamasında çalışacak makinelerin kullanımından kaynaklı iş kazalarının olma olasılığı vardır. Bu aşamada her türlü iş kazasının önlenmesi için çalışma alanlarına uyarıcı levhalar konulacak ve çalışanlara kişisel koruyucu ekipmanlar verilecektir. Projenin inşaatı boyunca yapılacak çalışmalar için Risk Analizi yapılacaktır. Çalışma süreleri içerisinde kısa molalar verilerek konsantrasyon azalmasına bağlı iş kazalarının oluşma riskinin önüne geçilecektir. Kullanılacak araç ve gereçler insan anatomi ve fizyolojisine uygun, ergonomik özelliklerde olanlardan seçilecektir. Malzeme taşınırken yola dökülmelerin denetlenmesi için inşaat alanı dışında malzeme üstü naylon branda ile kapatılacaktır. Böylece olası bir malzeme dökülmesi sonucu nakliye yolu olumsuz olarak etkilenmemiş olacaktır. Patlatmalarda milisaniye gecikmeli kapsül kullanılacak, böylece bir gecikme aralığındaki patlayıcı madde miktarı da (anlık şarj) düşürülerek, ateşleme sonucu oluşacak hava ve yer vibrasyon seviyeleri, taş fırlaması önemli ölçüde azaltılacaktır. Patlatma yapılacağı önceden duyurulacak, patlatma yapılacak alana kimse alınmayacaktır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ndeki; Kanun ve Yönetmelik İlgili maddesi - Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için (İSGT madde 22 ve 78) - İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimleri (İş Kanunu madde:77) Alınacak önlemler İşçi sağlığı yönünden gürültü ölçümleri yaptırılacak gürültü değerleri 80 desibeli geçmeyecektir. Geçmesi durumunda işçilere kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Çalışan tüm personel ilgili yönetmelik gereği Oryantasyon, İş Sağlığı ve Güvenliği, Acil Durum, İşyeri Riskleri hakkında eğitilecek, bu eğitimler belirli periyotlarla tekrarlanacak, verilen eğitimler kayıt altına alınacak ve eğitimler sonunda değerlendirme testleri yapılacaktır. 336

353 - Risk Analizleri (İş Kanunu madde:77) - İş Sağlığı ve Güvenliği İlgili Tüzükler (İş Kanunu madde:78) - İş Sağlığı ve Güvenliği Tüzüğü ve İlgili Yönetmelik - Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği - Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği - İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik şartları Yönetmeliği - Elektrik Tesisat Yönetmeliği - İş Sağlığı ve Güvenliği Tüzüğü - Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu'nun 126. ve 127. maddeleri - Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği İşyeri faaliyetleri, proses, iş makine, araç ve ekipmanlar ile dışarıdan gelebilecek tehlikeler dikkate alınarak risk analizleri hazırlanacak, hazırlanan risk analizleri güncellenecek ve alınacak önlemlerle bu riskler asgari seviyeye indirilecektir. Risk analizi çalışmalarına çalışan personelin katılımı sağlanacak, riskler ve önlemler hakkında çalışanlar bilgilendirilecektir. İşyerinde yapılan faaliyet, iş makine ve ekipmanları ile işyeri bina ve eklentilerinde ilgili mevzuat hükümlerine tamamen uyulacaktır. İşyeri bina ve eklentilerinde yangın tehlikesine karşı önlemler alınacak, yangın söndürücü cihazların periyodik kontrolleri gerçekleştirilecek, oluşturulacak ekiplerle acil durum tatbikatları yapılarak personelin bu tür durumlara hazırlıklı olması sağlanacaktır. İşyerindeki tehlikeler ile ilgili uyarı levha ve sistemleri uygun yerlere kurulacak ve bunların hangi anlamlara geldiği verilecek eğitimlerle personele öğretilecektir. Çalışan personele ilgili yönetmelik gereği, yaptıkları işin nevi ve ortam koşullarında iş kazası ve meslek hastalıkları riskini önleyecek şekilde uygun kişisel koruyucu donanımlar, zimmet tutanağı karşılığı verilecek ve kullanımları sağlanacaktır. İş makine, araç ve ekipmanları ilgili yönetmelik gereği, sertifika sahibi uzman personelce amacına uygun olarak kullanılacak, periyodik test ve bakımları süresinde yetkili kurum ve kişilerce yapılarak dosyalarına kaydedilecektir. Makine, araç ve ekipmanlarda iş güvenliği ile ilgili standart donanım eksiklikleri ile arızaların giderilmesi sağlanacaktır. Tüm elektrik tesisat ve ekipmanlarında ilgili yönetmelik hükümleri doğrultusunda önlemler alınacaktır. Herhangi bir yaralanma durumunda ilk müdahalenin yapılabilmesi için şantiye alanında, iş makinelerinde, tüm araçlar ve çalışma alanlarında ilkyardım çantaları olacaktır. Yasal yükümlülük ve personelin sağlık durumlarının tespit edilebilmesi amacıyla her personel için Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışabilir raporu alınacaktır. Mutfakta yemekten zehirlenme ve bulaşıcı hastalıkların oluşmasının engellenmesi için, mutfak personelinin portör muayeneleri olmalıdır. Maddi veya bedensel kazalara neden olmaması için iş makinesi ve araçların periyodik bakımları yapılmalı ve bakımlar kayıtlı olmalıdır. 337

354 Çalışma alanında aşağıdaki önlemler alınacaktır. Yol kenarlarına işaret levhaları konulacaktır. Her 100 metrede bir fosforlu plakası (kedigözü) olan çubuk yere çakılacaktır. Keskin virajlara bariyer konulacaktır. Araçlara hız sınırlaması getirilecektir (20 km/saat). Çalışma alanının da belirlenecek yerlerde yangın söndürme cihazı ve yangın eğitimi almış personel bulundurulacaktır. Tüm personele iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri verilecektir. Acil müdahale planları hazırlanacak ve personellere görevleri bildirilecek ve gerekli eğitimler verilecektir. Çalışan iş makinesi operatörlerinin kişisel maruziyet titreşim ölçümleri yaptırılacaktır. Çalışanların, Gürültü Yönetmeliği gereği kişisel maruziyet gürültü ölçümleri yapılacaktır. Çalışanlara, baret, iş elbisesi, eldiven, çelik burunlu bot veya çizme, toz maskesi, kulak tıkacı vb. kişisel koruyucu donanımları verilecek ve kullanılması denetlenerek sağlanacaktır. Çalışanların Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışabilir raporlarının yanı sıra, akciğer grafileri çektirilecek, odyometrik işitme ölçümleri yapılacak ve periyodik sağlık kontrolünden geçirilecektir. Lastik tekerlekli yükleyici ve kamyonların gösterge, far sinyal, geri vites sesli ikaz alarmı, emniyet kemeri, dikiz aynası, yangın söndürme cihazı, ilkyardım çantası vb. standart donanımı olacaktır. Lastik tekerlekli yükleyici ve kamyonlar, uygun ehliyetli ve sertifikalı personel tarafından kullanılacaktır. Bu personele, yaptıkları işin riskleri ile ilgili eğitim verilecektir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında hem inşaat hem de işletme sırasında oluşabilecek acil durumlar için acil eylem planı hazırlanmıştır. Acil eylem planı hakkında ayrıntılı bilgi Bölüm VIII.1 de verilmiştir. Proje kapsamında uygulanabilecek acil müdahale planlarının şematik gösterimi rapor ekinde (Bkz. Ek-22) verilmiştir. Yapılması planlanan projede, faaliyetlerin çevreye vereceği zararlar (atıklar, emisyon, gürültü vs.) göz önüne alınarak İlgili İnceleme Kurulu tarafından Sağlık Koruma Bandı Mesafesi belirlendiğinde, işletmede bu mesafelere riayet edilecektir. İnşaat faaliyetlerine başlamadan önce sağlık koruma bandı mesafesi belirlenmesi için ilgili kuruma başvuru yapılarak gerekli izinler alınacaktır. İnceleme kurulu tarafından belirlenecek sağlık koruma bandı mesafesine projenin inşaat ve işletme aşamasında riayet edilecektir. V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, ekolojik peyzaj onarım planının hazırlanarak Rapora eklenmesi, Çamlı Regülatörü ve HES Projesi'nin inşaat ve işletme aşamalarında doğal ve kültürel çevrede yaratabileceği olumsuz etkilerin tespit edilerek, etkilerin azaltılması için dikkat edilecek konuları, alınacak önlemleri ve koruma eylemlerini tanımlanmak üzere Peyzaj Onarım Planı Raporu hazırlanmıştır. Söz konusu rapor ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-15) sunulmuştur. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında hazırlanmış olan Peyzaj Onarım Planı Raporu Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuş olup, uygunluk yazısı (Bkz. EK-14 ve EK-27) alınmıştır. 338

355 İnşaat sürecinde ve işletim aşamasında doğal çevrede oluşabilecek tahribat ve zararları öngörerek gerekli tedbirlerin alınmasını sağlamak amacıyla hazırlanan raporda, arazinin morfolojik, hidrolojik, toprak yapısı ve bitki örtüsü üzerinde oluşabilecek tahribatlar ve bunun sonucunda etkilenecek habitatlar, bitki, hayvan varlığı, artabilecek erozyon riski değerlendirilmiştir. Yapılması öngörülen peyzaj çalışmaları ile tahrip edilen/edilebilecek alanların rehabilitasyonu ve kaybedilebilecek habitat, bitki ve hayvan varlığının biyorestorasyon, uygun habitat alanlarının, beslenme alanlarının oluşturulması gibi araçlarla alan içerisinde korunması ve yaratılacak olası etkilerin proje sahası içerisinde çözülmeye çalışılması amaçlanmaktadır. Söz konusu projede öncelikle alanın inşaat öncesine ait doğal ve kültürel varlıkları ortaya konulmuş, ünitelerin inşaatı sırasında doğal ve kültürel yapıda oluşabilecek olası tahribatlar, santralin işletimi aşamasında ortaya çıkabilecek etkiler öngörülmüştür. Bu öngörüler doğrultusunda alınabilecek tedbirler tanımlanmıştır. Ayrıca söz konusu raporda proje alanında onarım çalışmaları kapsamında kullanılabilecek bitki türlerine yer verilmiştir. Diğer taraftan proje alanı çevresindeki peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanlarına ise Bölüm IV.2.15 de değinilmiştir. V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Planlanan yatırım kapsamında; proje alanında ve yakın çevresinde yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarını tespit etmek amacıyla; Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Tabiat Varlıklarını Koruma Şube Müdürlüğü ile Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü ne başvuruda bulunularak görüşleri alınmıştır. Söz konusu kurumlardan alınan görüş yazılarına aşağıda değinilmiş olup ilgi yazılar ÇED raporu ekinde (Bkz. EK-27) verilmiştir. Trabzon Valiliği, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün 07/11/2013 tarih ve 9484 sayı ile gelen görüş yazısında;.müdürlük arşivlerinde yapılan incelemelerde söz konusu alanda, tescilli tabiat varlığı veya doğal sit alanı olmadığı tespit edilmiş olup, söz konusu proje alanında Tabiat Varlığına rastlanması durumunda Müdürlüğe bilgi verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü nün 21/11/2013 tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında; proje alanının, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca ilan edilen herhangi bir Turizm Merkezi veya Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi kapsamında kalmadığı ve söz konusu alana ilişkin Bakanlığın Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü nce yürütülen bir çalışmasının bulunmadığı belirtilmiştir. Diğer taraftan; proje komisyon üyesi Kültür ve Turizm Bakanlığı, Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü tarafından verilen görüş yazısında;..kurulması planlanan sahaların 5226 ve 3386 sayılı yasalarla değişik 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamı dışında kaldığı belirtilmiştir. İnşaat sırasında yapılacak kazılarda herhangi bir taşınmaz kültür varlığına rastlanılması halinde 2863 sayılı Kanunun 4. Maddesi gereğince en yakın Mülki İdare Amirliğine ve/veya ilgili Müze Müdürlüğüne haber verilecektir. V Diğer özellikler. Bu bölümde ayrıca anlatılacak bir husus bulunmamaktadır. 339

356 V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek mal ve/veya hizmetler, nihai ve yan ürünlerin üretim miktarları, Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde planlanmaktadır. Çamlı Regülatör yerinde dere yatağı kotu m dir. Normal işletme seviyesi m olan Çamlı Regülatörü, 100 yıl tekerrürlü taşkın esnasında gelen debiyi kontrolsüz savağından suyu m kotuna kadar yükselterek mansaba deşarj edecek şekilde tasarlanmıştır. Fol deresi üzerinde elektrik enerjisi üretmek amacıyla planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Projesi için önerilen tesisler: Kret kotu m, savak eşik kotu m olan beton gövdeli, kontrolsüz dolu savak, Su yüzü itibariyle 3.3 m x 1.9 m ebatlarında sepet kulpu kesitli, 4450 m (3350 m m.) uzunluğunda iletim tünelinden, 3 m x 1.9 m ebatlarında, dikdörtgen kutu kesitli, 85 m uzunluğunda iletim kanalı, (Tünel ve kanalın kazı boyutları 4 m. x 4 m. olacaktır.) m x m ebatlarında, 7.50 m derinliğinde bir yükleme havuzu, 267 m uzunluğunda, 1.30 m iç çapında cebri boru ve Toplam 8,04 MW m / 7,72 MW e kurulu gücünde 2 adet yatay eksenli pelton türbin barındıran bir santral binasından oluşacaktır. Optimizasyon çalışmaları sonucunda belirlenen proje debisi 5 m 3 /sn olup, ortalama debi 2,21 m 3 /sn dir. Santralde yılda toplam 22,1 GWh enerji (0,0 GWh firm enerji, 22,1 GWh i sekonder enerji) üretilmesi öngörülmektedir. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri Bölüm I. Tablo 1 de verilmiş olup, detayları Bölüm II.2 de sunulmuştur. Yatırımı planlanan projeye bağlı olarak üretilecek hizmet, enerji üretiminin sağlanmasıdır. Projede nihai ürün olan enerji üretimi dışında; yapılacak faaliyet başka bir amaçla kullanılmayacaktır. HES projelerinde türbinlenebilecek debi miktarını arttırdıkça projeden elde edilecek üretim artmaktadır. Belirli bir debi miktarına kadar bu üretim artışları maliyetteki artışları karşılamakta ve projenin rantabilite ve iç karlılığını artırmaktadır. Ancak, belirli bir debiden sonra üretim artışları maliyet artışlarını karşılamamaktadır. Ülkemizdeki akarsuların yağış, jeolojik ve topografik özellikleri dolayısı ile zamanın yaklaşık % 8~%15 i arasında yatakta mevcut olan sularda maksimum debi seçildiği taktirde optimum çözüme yaklaşılmaktadır. Bu proje kapsamında seçilen debi aralığı zamanın % sında görülen 3.60 m 3 /s ile başlamakta olup, zamanın %7.70 sinde görülen 5.60 m 3 /s ile sonlanmaktadır. 340

357 Yukarıda bahsedilen ilkelere ve projenin karakteristiklerine göre detaylı bir optimizasyon çalışması yapılmış ve proje debisi zamanın % 9.50 sinde dere yatağında gözlenen 5.00 m 3 /s seçilmiştir. Bunun yanı sıra, seçilen proje debisi için optimum cebri boru çapı 1.30 m. ve optimum iletim tüneli taban eğimi olarak tespit edilmiştir. Su temini çalışması sonucu elde edilen debi süreklilik eğrisinden çıkarılan firm debi değeri ile optimum tasarım debisi incelendiğinde, türbin kavitasyonu sorunu yaşanmayacak şekilde boyutlandırılmış iki türbinli bir sistem kurulması sonucuna varılmıştır. Şekil 110: Çamlı HES Optimizasyon Grafiği V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, Yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesi Fol deresi üzerinde planlanmaktadır. Söz konusu su kaynağının mansap akiferi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 137: Fol Deresi Mansap Akiferi Akarsuyun Adı Fol deresi Yeri Fol deresi mansabı Uzunluğu 5000 m. Genişliği m. Kalınlığı Mansapta 32 m. Menbada 18 m. YAS Rezervi 5 hm3/yıl Açılan Kuyu Adedi 6 341

358 Projeye konu su kaynağı üzerindeki hidroelektrik amaçlı enerji projeleri; Kayacan (Kösecik Reg.) HES (kurulu gücü 8,60 MW), Ortaköy-Foldere Reg. ve HES (kurulu gücü 1,61 MW), Varlık Reg. ve HES (kurulu gücü 3,73 MW) dir. Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından master planı hazır olan projeler, Fol deresi üzerinde henüz yatırım planlamasına alınmış değildir. Bu konuda bilgiler ve krokiler Bölüm II.2 de sunulmuştur. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi için hazırlanan onaylı Su Kullanım Hakları Raporu rapor ekinde (Bkz.EK-14) verilmiştir. Söz konusu raporda; proje sahasında sulanan arazi miktarları hesaplanmıştır. Su Kullanım Hakları Raporu nda belirtildiği üzere; proje güzergahı boyunca basit toprak kanallar ile sulanan ve sulanabilecek konumda olan yaklaşık 2 ha. lık tarım arazisi varlığının ihtiyaç olacak mevsimde sulanması ve yapılan arazi çalışmaları sırasında tespit edilmiş olan 3 adet değirmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi amacıyla regülatörden can suyu dışında kullanım sularının da bırakılması gerekmektedir. Buna göre tarımsal sulama için Temmuz ayında 0,21 lt/sn, Ağustos ayında 0,80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması, değirmenler için ise her ay 80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması sağlanacaktır. Bunun dışında Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere; Çamlı Regülatörü için çevresel akış miktarı olarak Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400m 3 /s; Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s çevresel akış miktarının bırakılacaktır. Bu konuda Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nden tarih sayılı yazı ile uygunluk (Bkz. EK-27) alınmıştır. Bırakılacak çevresel akış miktarının ölçümü için regülatöre akımölçer (debimetre) konulacak ve yapılan ölçümler 6 aylık periyotlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. 342

359 V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslararası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10'u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Ekosistem Değerlendirme Raporu Formatı doğrultusunda hazırlanacak Raporun, ÇED Raporu ekinde sunulması, Raporda belirlenen miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10'undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, su değirmeni, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır. İlgili kurum ve kuruluşlar ile irtibata geçilerek ve arazide gerekli çalışmalar/araştırmalar yapılarak Su Hakları Raporunun hazırlanması ve ilgili bölgesine müracaat edilerek Raporun onaylatılması.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanma bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] Su Temini: Su temini çalışmalarında 2228 No. lu Fol deresi Bahadırlı Akarsu Gözlem İstasyonunun (AGİ) günlük akım değerleri yağış alanı oranı ile Fol deresi üzerinde 755 m. kotunda yapılması tasarlanan regülatör yerine taşınarak hesaplanmıştır No lu AGİ nin gözlem süresi , ve yıllarıdır. (2228 No. lu AGİ nin akımları 1962 yılından başlamasına rağmen arasının kullanılması yeterli görülmüştür. Çünkü, seçilen periyot proje çalışması için gerekli olan en az 25 yıl şartını sağlamakta, aynı zamanda son yıllardaki kurak periyodu içine almaktadır. Yine 1960 lı ve 1970 li yılların sulak periyodunun dışında kalınması, projenin akımlarının emniyeti açısından uygun görülmüştür). Eksik olan 1990, 1991 ve 1992 su yıllarına ait günlük akım değerleri çevrede bulunan No. lu Görele D.-Cücen Köprü AGİ den yararlanılarak hesaplanmaya çalışılmıştır ve AGİ lerin günlük doğal akımlarından ortak olan yıllardaki akımları kullanılarak günlük korelasyon çalışması yapılmıştır. Net akımlar kullanılarak oluşturulan Debi Zaman grafiği aşağıda verilmiştir. 343

360 Şekil 111: Çamlı Regülatörü Günlük Ortalama Net Akım Değerleri İle Oluşturulmuş Debi-Zaman Grafiği Akım Verileri: Çamlı Regülatörü ve HES projesi için akım değerlendirmeleri yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden alınan onaylı aylık verilerini içermektedir. Bu veriler Orman ve Su İşleri Bakanlığı, DSİ Genel Müdürlüğü, Etüt Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı tarafından (Bkz. EK-17) onaylanmıştır. Çamlı Regülatör yeri Fol deresi kesit alanında yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait gözlenen uzun yıllar aylık ortalamalar ile gözlenen aylık ortalama akım değeri m 3 /s dir. Buna göre Fol deresi akarsu kesit alanında gözlenen uzun yıllar aylık ortalama akım miktarları aşağıdaki grafikte verilmiştir. 344

361 Akım(m 3 /s) Ortalama Akım = m 3 /s Şekil 112: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Gözlenen Uzun Yıllar Aylık Ortalama Akım Miktarı Grafiği Proje alanı için aylık ortalama, aylık en düşük ve aylık en yüksek akım değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait gözlenen uzun yıllar aylık ortalama değeri m 3 /s, en düşük aylık ortalama akım değerinin yıllık ortalaması m 3 /s ve en yüksek aylık ortalama akım değerinin yıllık ortalaması ise m 3 /s olarak belirlenmiştir. Tablo 138: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Akarsu Kesit Alanında Yılları Arasında Gözlenen Aylık Akım Verileri Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akımlar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama (m 3 /s) Ortalama 1,793 2,470 3,815 4,203 2,141 1,797 0,911 0,697 1,196 2,074 2,977 2,272 2,196 Minimum 0,330 1,140 1,580 1,620 0,830 0,390 0,250 0,210 0,140 0,770 0,410 0,290 0,663 Maksimum 3,850 5,350 7,360 8,710 5,430 4,860 2,100 1,620 3,600 6,970 8,030 8,010 5,491 Akım değerlerinden elde edilen aylık ortalama akım değerlerinin, Ağustos ayı ortalaması m 3 /s ile Nisan ayı ortalaması m 3 /s arasında değişmektedir. Bu sonuçlar ise en düşük akımın gözlendiği Ağustos ayı ile en yüksek akımın gözlendiği Nisan ayı içerisindeki farkın 6 katı olduğunu ortaya koymaktadır. Kasım, Aralık, Şubat, Mart ve Nisan aylarındaki aylık ortalama değerler yıl ortalaması olan 2,196 m 3 /s nin üzerinde; Ocak, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül ve Ekim aylarında ise yıl ortalamasının altında kalmaktadır. 345

362 Çamlı Regülatörü Aylık Ortalama Akım ,793 2,470 3,815 4,203 2,141 1,797 0,911 0,697 1,196 2,074 2,977 2,272 0 Ocak Şubat Mart Nisan Aylık Ortalama Akım (m 3 /s) Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Aylar Şekil 113: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Ortalama Akım Miktarları Grafiği Şekil 114: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Aylık Akım % Grafiği 346

363 Şekil 115: Çamlı Regülatör Yeri Fol Deresi Mevsimlik Akım % Grafiği Yukarıda verilen grafikten de görüleceği üzere, aylık ortalama akımların en düşük olduğu Ağustos ayı tüm yıl akımlarının % 2.65 ini; aylık ortalama akımların en yüksek olduğu Nisan ayı ise tüm yıl akımlarının % ini oluşturmaktadır. Akımları tüm yıl içinde mevsimsel olarak dağılımlarında ise en yüksek dönem % ile ilkbahar mevsimi, en düşük akım dönemi % ile yaz mevsimidir. Tüm akım değerlendirmeleri göz önüne alındığında Çamlı Regülatör yeri Fol deresi için yüksek akım dönemini Kasım, Aralık, Şubat, Mart ve Nisan aylarını içeren 5 aylık dönem; düşük akış dönemi için ise ortalama değerlerin altında kalan Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak aylarını içeren 7 aylık dönem belirlenmiştir. Fol deresinin yatak kesiti ve akarsu parametreleri Bölüm IV.2.12 de verilmiştir. Su Kullanım Hakları: Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında, arazide yapılmış çalışmalar ve tespitler doğrultusunda Ziraat Yüksek Mühendisi tarafından hazırlanan Su Kullanım Hakları Raporu DSİ Genel Müdürlüğü 22. Bölge Müdürlüğü ne (Bkz. EK-14) sunulmuştur. Oman ve Su İşleri Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, 22. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanan raporda; a) Projenin ana su kaynağı olan Fol deresi ve yan derelerin havzalarındaki mevcut durumda sulanmakta olduğu tarım arazilerini ve bu arazileri sulayan yapıları tespit etmek, b) Mevcut durumda proje sahasında sulanan arazilerdeki bitki desenini tespit ederek, bu alanların ihtiyaç duydukları su miktarlarını aylara göre belirlemek, 347

364 c) Proje sahasında var ise sulama yapıları ve kapasitelerini belirlemek, daha önceki yıllarda inşa edilmiş olan yıkılmış veya faaliyette olan değirmenlerin varlığı tespit edip, bu değirmenlerin çalışabilmesi için mansaba bırakılması gerekli olan su miktarını tespit etmek, d) Proje sahasında var ise balık üretim çiftlikleri, tarım ve hayvancılık faaliyeti amaçlı yapılmış tesisler ve sanayi yatırımları var ise bunlara ait su kullanım hakkı olup olmadığını tespit etmek, e) Proje alanındaki arazilerin toplam su ihtiyaçlarını tespit ederek aylara göre gereksinim duyulan debilerini belirlemek, üzere gerekli değerlendirmeler yapılmış ve proje güzergahı boyunca basit toprak kanallar ile sulanan ve sulanabilecek konumda olan yaklaşık 2 ha. lık tarım arazisi varlığının ihtiyaç olacak mevsimde sulanması ve yapılan arazi çalışmaları sırasında tespit edilmiş olan 3 adet değirmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi amacıyla regülatörden can suyu dışında kullanım sularının da bırakılması öngörülmüştür. Buna göre tarımsal sulama için Temmuz ayında 0,21 lt/sn, Ağustos ayında 0,80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması, değirmenler için ise her ay 80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması sağlanacaktır. Su Kullanım Hakları raporunda detayları verilen çalışmalara ayrıca Bölüm IV.2.5 de de değinilmiştir. Mansap Su Hakları kapsamında değerlendirilmiş olan ve ilgili derelere bırakılacak kullanım suyu ihtiyacına ilave olarak; deredeki doğal hayatın idamesine yönelik olarak bırakılacak can suyu da hazırlanmış olan Hidroelektrik Santral Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu nda değerlendirilmiş ve bırakılması önerilen miktarlar tespit edilmiştir. Buna göre; Çamlı Regülatöründen sonra bırakılacak çevresel akış miktarı (can suyu) Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400 m 3 /s, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s olarak öngörülmüştür. Projenin ekolojik ihtiyaç debisinin belirlenmesi amacıyla Hacettepe ve Van Yüzüncüyıl Üniversitesi Öğretim Görevlileri tarafından Hidroelektrik Santral Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış ve Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün onayı (Bkz. EK-27) alınmıştır. Tablo 139: Çamlı Regülatör Mansabından Bırakılacak Toplam Su Miktarları ve Enerji Üretiminde Kullanılacak Su Miktarı Aylar Çamlı Regülatörü Aylık Ortalamaların Değeri (l/s) Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) (Değirmen+Balık Tesisi+Sulama suyu için) Çevresel/ ekosistem suyu (l/s) Toplam bırakılacak su miktarı (l/s) Ocak , Şubat , Mart , Nisan , Mayıs , Haziran , Temmuz , ,21 Ağustos , ,80 348

365 Aylar Çamlı Regülatörü Aylık Ortalamaların Değeri (l/s) Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) (Değirmen+Balık Tesisi+Sulama suyu için) Çevresel/ ekosistem suyu (l/s) Toplam bırakılacak su miktarı (l/s) Eylül , Ekim , Kasım , Aralık , Elektrik üretimi için türbinlenen sular; herhangi bir kimyasal değişikliğe uğramadan, aynı yerde ve aynı miktarda olmak üzere su kaynağına iade edilecektir. DSİ tarafından belirlenen su hakkı miktarı can suyu miktarından ayrı tutulacaktır. DSİ tarafından belirlenen miktar, su hakkı olarak uygulanarak, dereye bu miktarda su akışı sağlanacaktır. Fol deresinden canlı hayatın devamlılığı açısından, çevresel akış suyu olarak bırakılan suyun debisi sürekli olarak bir debimetre ile ölçülerek 6 aylık periyotlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı (Doğa Koruma ve Milli Parklar) Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. Doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için, Akım Gözlem İstasyonu yerleri (AGİ) istasyonu kurulacak ve uygun olarak dizayn edilecek (istasyonun, kesiti DSİ tarafından belirlenen beton kanal içerisine alınacak) enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilecek ve ölçüm istasyonu yerlerinin arazide tespitinin yapılması, AGİ istasyonunun GPRS modemli cihazla donatılması ve AGİ istasyonlarının online olarak DSİ Bölge Müdürlüğü ile bağlantısı sağlanacaktır. Dere yatağında uygun akış koşulları sağlanacak, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmeyecek, yatak kesiti daraltılmayacak ve doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarları bırakılacak ve kontroller yapılacaktır. V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine, varsa alabalık yetiştirme çiftliğine, değirmene ve su ortamındaki diğer canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, alınacak izinler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile asansörleri ile ilgili bilgi ve buna ait çizim, mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim, Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere; Çamlı Regülatörü için çevresel akış miktarı olarak Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400 m 3 /s, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s çevresel akış miktarının Çamlı Regülatöründen bırakılacaktır. Bırakılacak çevresel akış miktarının ölçümü için regülatöre akımölçer (debimetre) konulacak ve yapılan ölçümler 6 aylık periyotlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. Proje güzergahı boyunca basit toprak kanallar ile sulanan ve sulanabilecek konumda olan yaklaşık 2 ha. lık tarım arazisi varlığının ihtiyaç olacak mevsimde sulanması ve yapılan 349

366 arazi çalışmaları sırasında tespit edilmiş olan 3 adet değirmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi amacıyla regülatörden can suyu dışında kullanım sularının da bırakılması sağlanacaktır. Buna göre tarımsal sulama için Temmuz ayında 0,21 lt/sn, Ağustos ayında 0,80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması, değirmenler için ise her ay 80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması sağlanacaktır. Detaylarına Su Kullanım Hakları Raporunda yer verilen diğer tespitler (Bkz. EK-14) şöyledir: Proje sahasında su hakkı tesisini gerektirecek başka bir tesis varlığı gözlenmemiştir. Regülatör, Tonya ilçe merkezinin hemen memba bölümlerinde yer almakta olup, bu bölümde dere güzergahında DSİ tarafından taşkın koruma amaçlı inşa edilmiş olan tesisler mevcuttur. Proje sahasından tahsisi alınmış veya fiili olarak kullanım amaçlı su alınmadığı gibi DSİ tarafından tanımlanmış olan akifer sahaları ile bir ilgisi de yoktur. Proje alanında, içme suyu temin edilen kaptajların varlığı gözlenmediği gibi alınan kurum görüşlerinde de içme suyu temini amaçlı bir tahsisin olmadığı tespit edilmiştir. Proje alanından pompaj yolu ile su çekildiğine dair herhangi bir faaliyete rastlanmadığı gibi DSİ den izni alınmış / alınmadan işletilen derin ve keson kuyu yoktur. Proje sahasında halen faaliyette olan veya balıkçılık amaçlı su kullanma hakkı alınmış herhangi bir projede yoktur. Yine içme suyu temin amaçlı alınmış herhangi bir tahsis bulunmamaktadır. Çamlı regülatörünün kurulacağı Fol deresinde tespit edilmiş balık türleri için, balıkların geçebileceği yükseklikte balık geçidi projelendirilecektir sayılı Su Ürünleri Kanunun 22. Maddesi ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa dayalı olarak hazırlanan Su Ürünleri Yönetmeliğinin 8. Maddesi gereği; regülatörlerin ve hidroelektrik santrallerin kurulduğu yerlere su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. Yine ilgili yönetmeliğin 8. Maddesi ile de, her türlü kanal ve arkların başlangıç kısımlarına uygun bir ızgara veya kafes konulması zorunludur. denilmektedir. Buna göre; Çamlı Regülatörü ve HES kapsamında, yapımı planlanan regülatörün gövde yüksekliği de göz önüne alınarak en kullanışlı balık geçidi seçilmiş olup, balık geçidi kesiti ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-19) sunulmuştur. Regülatör yapısı balıkların hareket kabiliyetlerini sınırladıklarından dolayı, hayatta kalabilmek için göç etmek zorunda kalan bazı türleri etkileyebilmektedir. Bundan dolayı bazı düzenlemelerin yapılması gerekmektedir ve birçok durumda balık göçleri için uygun balık geçiş yapıları inşa edilir. Geçtiğimiz yüzyılda, birçok ülkede oldukça fazla sayıda balık geçitleri inşa edilmiştir. Son yirmi yılda, elde edilen bilgiler birçok tür için uygun balık geçitlerinin dizayn edilmesini sağlayacak yeterliliktedir. Balık geçitlerinin seçimini içeren bazı genel düzenlemeler aşağıda belirtilmiştir: Balıkların yalnızca nehrin üst kısımlarına gidilmesine değil nehir aşağıya inişlerine de izin verebilecek bir yapı düşünülecektir. Balık geçitini kullanacak olan türün büyüklüğü ve performansına göre düzenlenecektir. Türün biyolojik değeri ya da ekonomik önemi göz önüne alınarak bir değerlendirme yapılacaktır. 350

367 Balıklar çabuk bir şekilde geçiş yapılarını bulabilmelidir. Bundan dolayı akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Balıklarının düzenli bir akıntı tarafından geçide yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilemeyecek güçte olması gerekmektedir. Erişebilirlilik önemli bir etkidir. Birçok balık geçidinin başarısız olması giriş yapılarının yetersizliğindendir. Balık geçitlerinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan HES yapılarının alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitlerinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olacaktır. Balık geçitleri ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunacak ve balıkçılık bu zonlarda tamamen yasaklanacaktır. Balık geçitleri, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen objeler gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir yapım aşamasında göz ardı edilmeyecektir. Balıkların Nehrin Alt Kısımlarına Olan Göçleri Balık türleri dere ve nehir sistemlerinin üst kısımlarına geçebilmek için balık geçitlerini kullanırlar ancak geriye dönüşler için her zaman bu geçitleri kullanmayabilirler. Aşağı doğru göçün sağlandığı yollardan birisi dolu savaktan olmaktadır. Ancak bu durum suyun oldukça bol olarak bulunduğu durumlarda gerçekleşmesi durumunda mümkündür. Balıklar bu kısımdan geçerek nehrin alt kısımlarına ulaşabilmektedir. Dolu savağın konumu balık geçişleri için oldukça önemlidir. Buradan geçerken suyun çok hızlı akması ve dik olması balıkların ölümüne neden olabilmektedir. Ayrıca buradan geçmiş olan ve yaralanan balıklarda diğer karnivor balıklar açısından besin oluşturacaklarından ayrı bir risk faktörü yaratabilmektedir. Balıkların türbinlerden geçme olasılığı olmakla birlikte çok zayıftır. Bu tür bir durumda balıklardaki ölüm oranı oldukça artmaktadır. Bu durumda iletim hattına girişinden önce konulan perdeler balıkların iletim hattına ve oradan türbin içerisine girmesini önlemekte ve başarılı olabilecek sonuçlar alınmaktadır. Çamlı Regülatörü alanında su alma yapısına geçerken bu ızgara ve perdelerin konulması gerekmektedir. Aksi taktirde balıkların iletim hattına ve oradan da türbinlere ulaşması ve teknik sorunların yanı sıra balık ölümlerine neden olabilecektir. Türbinlere girmeyen balıklar bir by-pass sistemi ile nehrin alt kısımlarına iletilebilecektir. Proje kapsamında yapılması planlanan balık geçidine ait plan çizimi rapor ekinde (Bkz. EK-19) verilmiştir. Buna göre söz konusu balık geçidi merdiven tipte ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ve FAO nun Tasarım, Boyutlandırma ve İzleme adlı yayınındaki değerler göz önünde bulundurularak planlanmıştır. Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanter detaylarına Hidroelektrik Santral Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu nda yer (Bkz. EK-13) verilmiştir. 351

368 V.2.5. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, Çamlı Regülatörü ve HES projesi ile ilgili olarak, kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri için tesise Akım Gözlem İstasyonu (debimetre) konulacak ve ölçümler çevrimiçi (online) olarak ilgili kurumlara gönderilecektir. Akım Gözlem İstasyonu yerleri (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilecektir, AGİ kurulma aşamasında DSİ 22. Bölge Müdürlüğüne müracaat edilecek ve söz konusu istasyonun yatırımcı firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması sağlanacaktır. Enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 22. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilecek ve ölçüm istasyonu yerlerinin arazide tespiti yapılacaktır. Fol deresinden canlı hayatın devamlılığı açısından, çevresel akış suyu olarak bırakılacak suyun debisi sürekli olarak bir debimetre ile ölçülerek 6 aylık periyotlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. Tespit edilen debi miktarının düşmesi durumunda kontrol sağlanarak canlı hayatın devamı için gerekli su miktarı dereye bırakılacaktır. V.2.6. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Trabzon ili, Tonya içesi sınırları içerisinde yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES projesi bünyesinde tesis edilmesi planlanmış olan farklı yapıların yer alacağı değişik kesimlerin herhangi bir koruma alanı içerisinde bulunup bulunmadığı; ayrıca söz konusu kesimlere yakın, projeden etkilenebilecek herhangi bir korunan alan bulunup bulunmadığıyla ilgili inceleme ve değerlendirmeler yapılmıştır. Bu değerlendirme ve incelemeler sonucunda proje sahasının tamamının ya da bir kısmının herhangi bir korunan alanın sınırları içerisinde yer almadığı; ayrıca proje sahasına yakın kesimlerde Çamlı Regülatörü ve HES projesi bünyesinde gerçekleştirilecek çalışmalardan olumsuz etkilenebilecek bir korunan alanın bulunmadığı da belirlenmiştir. V.2.7. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler, Söz konusu proje alanı ve çevresinde içme ve kullanma suyu amaçlı kullanılan yeraltı suyu kaynaklarının olup olmadığı, olması halinde söz konusu yeraltı su kaynaklarının projeden etkilenip etkilenmeyeceğini irdelemek üzere Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, 22. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuştur. Bu bağlamda 22. Bölge Müdürlüğü nden tarih ve sayı ile gelen görüş yazısında konuya ilişkin değerlendirmeler yapılmış olup, proje alanı mevkiindeki yeraltı suları, etkileri bu kapsamda alınması gerekli tedbirlere Bölüm IV.2.3 de değinilmiştir. Bunun dışında Su Kullanım Hakları Raporunun hazırlanması sürecinde, uzmanlar tarafından arazide yapılan incelemede proje sahasının, DSİ tarafından Fol deresi akiferi olarak tanımlanmış sahaların dışında olduğu, yeraltı suyu temin edilen sahalarda kalmadığı tespitlenmiştir. Yine proje sahasında izinli-izinsiz açılmış işletilen derin kuyu, keson kuyu varlığı tespit edilmemiştir. 352

369 Projenin uygulanması ile ilgili akarsu ile civar jeolojik birimlerin su seviyeleri arasındaki yük gradyanında önemli değişim olması beklenmemektedir. Türbinlenen sular aynen dereye geri bırakılacaktır. Bu nedenle mevcut yüzey suyuna da bir etkisi söz konusu değildir. Regülatör ile HES arasındaki dere yatağına canlı hayatın devamı için gerekli olacak miktarda su ayrı ayrı bırakılacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atık sular, sızdırmasız fosseptik toplanacaktır. Fosseptikte toplanan evsel nitelikli atıksular vidanjör ile çekilip Vakfıkebir Belediyesi tarafından çekilerek bertaraf edilecektir. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin yapılacağı Fol deresinden alınan yüzey suyu numunesine Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre (radyoaktivite değerleri hariç) analizler yapılmıştır. Analiz sonuçları ve değerlendirmelere Bölüm IV.2.17 de yer verilmiş olup, analiz raporu ise ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-18) sunulmuştur. Bunun dışında yüzey suyunun inşaat aşamasında kalitesini izlemek ve gerekli kontrollerin yapılmasına referans oluşturması amacıyla inşaat öncesinde, memba ve mansap dikkate alınarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre (tüm parametreler dahil olmak üzere, radyoaktivite değerleri hariç) bir defaya mahsus çevre iznine esas su kalitesi ölçümleri yapılacaktır. Ayrıca 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik ile Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği kapsamında Fol deresine hiçbir şekilde katı ve sıvı atık boşaltılmayacak, dere yataklarına kesinlikle malzeme dökülmeyecek ve yatak kesiti daraltılmayacaktır. Proje kapsamında oluşacak atık yağlar ve tehlikeli atıklar, ilgili Yönetmeliklere uygun olarak şantiye alanı içerisinde, lisanslı kuruluşlara teslim edilinceye kadar geçici olarak depolanacaktır. Geçici depolama için gerekli sızdırmazlık önlemleri alınacaktır. Atık yağ ve tehlikeli atıkların dere yatağına ve yeraltı sularına karışmasına olanak verilmeyecektir. Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. V.2.8. Orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje alanına ait meşcere haritası rapor ekinde (Bkz. EK-4) verilmiştir. Meşcere haritasına göre proje alanı, ziraat ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. Meşcere haritasına göre proje ünitelerinin arazi kullanım durumları ise Tablo 5 de verilmiştir. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş ve işlemleri Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. 353

370 Orman Yüksek Mühendisi Mustafa Yaşar İNAN tarafından yapılan çalışmalar sonucunda proje alanının girdiği Orman İşletme Şeflikleri, meşcere tipleri Bölüm IV.2.8 de verilmiş olup, kesilecek ağaç türleri ve miktarları ise V.1.15 de verilmiştir. Proje alanı ve çevresinde Tohum Meşceresi, Tohum Bahçesi ve Gen Koruma Ormanı yoktur. Olası orman yangınları için gerekli teçhizat bulundurulacaktır. Çıkarılması gereken ağaçlar dalları budandıktan sonra kesilecektir (Dalları kesilmeyecek ağaçlara zarar vermemek için). Kesim yapılacak sahada eğim durumuna gerekli şevler açılacaktır. Çalışmalar sırasında toprak akmalarını önlemek ve buradan kaynaklanacak devrikleri önlemek için gerekli tedbirler alınacaktır. İnşaat işlemleri sırasında yapılacak kazı, doldurma, boşaltma ve taşıma işlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonunu minimuma indirmek için tedbirler alınacaktır. İnşaat alanında kullanılacak yollar özellikle sıcak ve rüzgarlı havalarda sürekli arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir. Böylece nakliye sırasında oluşacak toz emisyonu minimuma indirilecektir. İnşaat aşaması süresince Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Özellikle ormanlık alanlar yangına hassas bölge olması nedeniyle, inşaat ve işletme aşamasında, özellikle kurak mevsimlerde şantiye alanı/proje alanı dışında ateş yakılmayacak ve yapılacak çalışmalarda yangın çıkmaması için gerekli tedbirler alınacaktır. Bununla beraber yangın çıkmaması ile ilgili tedbirlerin yanı sıra, muhtemel yangınların en kısa sürede söndürülmesi amacıyla gerekli tedbirler alınacaktır. Olası bir yangına karşı çalışma alanında gerekli yerlere yangın söndürücü alet ve ekipman konulacaktır. İşletme aşamasında santral binasında 1 adet su deposu halihazırda bekletilecektir. Proje kapsamında yangın olasılığına karşı alınacak önlemler ayrıca Bölüm VIII.1 de verilmiştir. İşletme aşamasında orman alanlarına olumsuz bir etki söz konusu olmayacaktır. Olası orman yangınları için gerekli teçhizat bulundurulacaktır. Proje alanı, Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü nün, Tonya Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde kalmaktadır. Söz konusu proje kapsamında Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü ne ÇED süreci içerisinde 2 kez müracaat yapılmıştır. İlk müracaat, ÇED Başvuru Dosyasının Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulduğu dönemde yapılmış olup, bu aşamada projeye konu üniteler ile birlikte toplam 9 adet kazı fazlası malzeme alanı ve 2 adet şantiye alanının da değerlendirilmesi talep edilmiştir. Müracaat konumuza ilişkin yapılan ilk değerlendirme sonucunda; Fol deresinin kuruyacağı, inceleme alanlarının heyelan bölgesinde bulunduğu, ormanlık alanlara denk gelen kesimlerde halkın projeye karşı çıktığı ve bu durumun ormancılık faaliyetlerini etkileyebileceği konularına bahisle projeye uygunluk verilmemiştir. Akabinde çevrede yapılan arazi çalışmaları ve jeolojik çalışmalar sonrasında; kazı fazlası malzeme alanları 9 adetten 3 adete indirilmiş ve şantiye alanı 1 e indirilmiştir. Halkın Katılımı Toplantısı öncesinde yapılan saha çalışmaları sonrasında konunun tekrar değerlendirilmesi amacıyla Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü ne müracaat yeniden yapılmıştır. 354

371 Yapılan müracaata ilişkin gelen görüş yazısında ise santral binası, cebri borunun büyük kısmı, yükleme havuzu, tünel 2 nin çıkışı, yaklaşım tüneli giriş ünitelerinin ormanlık alana denk gelmesi sebebiyle, bu sahalara ileride orman izni verilmesi halinde halkın şiddetle karşı çıkmasının ve ormancılık faaliyetlerinin olumsuz etkileneceği sebeplerinden, ayrıca yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasının planlanmış şekliyle yapılması halinde heyelan olasılığı gerekçeleri ile uygun görüş verilmediği belirtilmiştir. Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü nün yukarıda bahsi geçen çekincelerinden ötürü, ÇED sürecinde aşağıda bahsedilen çalışmalar yürütülmüştür. Orman Bölge Müdürlüğü görüşünde bahsi geçen Fol deresine bırakılacak su miktarı konusunda akademik çalışmalar yapılmıştır. Bu kapsamda ekolojik ihtiyaç debisinin belirlenmesi amacıyla; Hacettepe ve Van Yüzüncüyıl Üniversitesi Öğretim Görevlileri tarafından Hidroelektrik Santral Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış ve Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün onayı (Bkz. EK-13 ve EK-27) alınmıştır. Bunun dışında Ziraat Yüksek Mühendisi tarafından hazırlanan ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Trabzon 22. Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanan Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanarak tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları(bkz. EK-14 ve EK-27) belirlenmiştir. Tüm bu tespitleri yapılan su miktarlarının Fol deresi kaynağını ve yaşayan canlı popülasyonunu tehlikeye düşürmemek ve çevre halkın ihtiyaçları kapsamında dereden sağladıkları ihtiyaçlarını korumak üzere bırakılması sağlanacaktır. Diğer taraftan; ÇED sürecine ilişkin gerçekleştirilen halkın katılımı toplantısına halkın katılmak istememesi ve sınırlı sayıda katılımcının toplantıya iştirak etmiş olması nedeniyle yöre sakinleri proje hakkında bilgilendirilememiştir. Dolayısıyla, söz konusu proje halkın gözünde, mahkeme kararı ile iptal edilen projenin aynısı olduğu izlenimini yaratmış ve eski formulasyonun tekrar hayata geçirildiği düşünülmüştür. Ancak eski formulasyonda heyelanlık bölgeden geçen iletim hattı, heyelanlık bölgeden tamamen alınmış ve proje akışı dere sağ sahiline alınarak yeniden tasarlanmıştır. Bu konuda da revize fizibilite çalışmaları yapılmış ve DSİ Genel Müdürlüğü olur görüşleri alınarak fizibilite (Bkz. EK-11) onaylatılmıştır. Ayrıca heyelan konusunda proje ünitelerini kapsayan ve sondaj çalışmaları ile desteklenen Mühendislik Jeoloji Raporu hazırlanmış ve ünitelerin yer alacağı alanlarda heyelan riskinin bulunmadığı belirlenmiştir. Ayrıca MTA dan alınan heyelan haritası üzerinde de ilgili değerlendirmeler yapılmış ve risk oluşturacak bir problem olmayacağı ortaya konulmuştur. Hazırlanan Mühendislik Jeoloji Raporu da Jeoloji Mühendisleri Odası na onaylattırılarak uygunlukları (Bkz. EK-16) alınmıştır. Doğanın tahrip olmaması adına Peyzaj Onarım Planı raporu hazırlanmış ve Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün onayı (Bkz. EK-15 ve EK-27) alınmıştır. Bu kapsamda bölgede mesire yeri yapılması adına düzenleme ve çalışmalar da hazırlanmıştır. Yine proje alanı ve çevresinde akademisyenler tarafından sosyal çalışmalar yürütülmüş, halkın istek ve beklentileri, geçim durumları ve yaşam döngüleri ve alınacak önlemler belirlenmiştir. Yukarıda bahsi geçen konular ise ÇED Raporu içerisinde ilgili format başlıkları altında detaylı olarak irdelenmiştir. 355

372 Projenin tüm aşamalarında söz konusu raporda belirtilen hususlara hassasiyet gösterilecektir. Dolayısıyla halk-orman münasebetlerinin etkilenmemesi amacıyla yatırımcı tarafından gerekli çalışmalar yerine getirilmeye çalışılacaktır. Söz konusu proje doğaya ve ormanlık sahalara en az zararı vererek yürütülecektir. Bu süreçte toplumun proje hakkında bilinçlendirilmesi de sağlanacaktır. Gerektiğinde ormanlık faaliyetler gösterilen alanların etkilenmemesi amacıyla koruma sistemi oluşturulacaktır. Yatırımı planlanan projenin ÇED sürecine takiben; orman sınırlarının tespitine ilişkin kadastro çalışmaları 6831 sayılı Orman Kanunu ve 3402 sayılı Kadastro Kanunu hükümlerine göre yapılacaktır. Orman alanı üzerinde 6831 Sayılı Orman Kanununun 16,17,18,115 nci maddelerine göre verilecek muvafakat, izin ve irtifak haklarının uygulanması, usul ve esasların belirlenmesi Orman Genel Müdürlüğünce yapılmaktadır. Bu kapsamda gerekli izinlerin alınması sağlanacaktır. V.2.9. Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, Hidroelektrik santraller çevresel açıdan genelde gürültülü faaliyetler olarak görülmemekle birlikte, bu santrallerin mevcut gürültü potansiyelleri değerlendirilerek, azaltılması yönündeki görüşler proje ve işletme aşamasında değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, işletme aşamasında hidroelektrik santralde gürültü kaynakları çok çeşitli olabilir. Bunlar ağırlıklı olarak hidroelektrik üniteden ve kullanılması durumunda hızlandırıcılardan gelir. Projede 2 adet yatay eksenli pelton türbin kullanılması planlanmaktadır. Türbin karakteristikleri incelendiğinde; kurulu gücün toplamda 8,04 MWm/7,72 MWe olması, her bir türbinin yatay eksende çalışabilecek şekilde tasarlanmışlardır. Çamlı Regülatörü ve HES nin işletilmesiyle türbinlerin ve jeneratörlerin çalışması sırasında gürültü oluşacaktır. Ancak bu ekipmanlar HES binası içerisinde, kapalı ortamda bulunacağı için çevresel gürültü yaratmayacaktır. Türbinlerin inşa edileceği santral binası ve tasarımı (yapısal özellikleri, geometrisi, gürültü kaynaklarının yerleşimleri, kullanılan malzemeler vb.) dikkate alındığında bu seviyelerdeki gürültünün dışarıdan algılanabilmesi mümkün görülmemektedir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde-8 c bendi doğrultusunda; işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında ve/veya yapılacak denetimlerde yetkili idarenin talebi doğrultusunda Çevresel Gürültü Seviyesi Değerlendirme Raporu hazırlanacaktır. V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, Proje kapsamında işletme aşamasında 10 kişi çalışacak olup, personelin her türlü teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları HES binasından sağlanacaktır. Burada soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye, idari ve teknik büro yer alacaktır. Personelin yemek ihtiyacı dışarıdan karşılanacaktır ve mutfak kurulmayacaktır. 356

373 Çalışacak personel için lojman vb. yapılmayacak ve personel yakın yerleşimlerde kendi evlerinde kalacaktır. V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği, Yatırımı planlanan projenin inşaat ve işletme aşamalarında kullanılacak su miktarlarına, su temin alanlarına, atıksu miktar ve bertaraf yöntemlerine Bölüm V.1.17 de yer verilmiştir. Proje kapsamında atıksu arıtma tesisi yapımı öngörülmemiştir. İnşaat ve işletme aşamalarında oluşacak atıksular için sızdırmaz fosseptik planlanmıştır. Sızdırmaz fosseptikte toplanacak atıksular, Vakfıkebir Belediyesi tarafından çekilerek bertaraf edilecektir. Gerek inşaat, gerekse işletme aşamalarında Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa ve bu kanuna bağlı çıkartılan, Su Ürünleri Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. V İdari ve sosyal tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, İşletme aşamasında herhangi bir kazı-dolgu işlemi yapılmayacaktır. Bu nedenle hafriyat atığı oluşumu da söz konusu olmayacaktır. İşletme aşamasında oluşacak katı atıklar, çalışacak personelin günlük ihtiyaçları sonucunda ortaya çıkacak evsel nitelikli katı atıklar ile işletmede oluşacak kağıt, plastik, metal, cam vb. geri kazanımı mümkün olan atıklardır. İşletme Aşamasında; Çalışacak kişi sayısı : 10 kişi Kişi başına günlük oluşacak katı atık : 1,14 kg/gün* Günlük oluşacak toplam katı atık : 11,4 kg/gün * Katı Atık İstatistikleri, 2010 Evsel nitelikli katı atıklar, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak torbalarında biriktirilecek ve en yakındaki çöp konteynırlarına (Belediyelerin hizmet verdiği yerleşim yerlerindeki) bırakılarak bertaraf edilecektir. Ayrıca Ambalaj atıkları hususunda Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uyulacaktır. Bu atıkların boya, vb. inşaat malzemesi ile kontamine olması durumunda Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne göre bertarafı sağlanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar ise ayrı kaplarda biriktirilerek, bu atıkları geri kazanım sağlamak üzere toplayan lisanslı kuruluşlara verilecektir. 357

374 V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, Projenin işletme aşamasında, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili tüm mevzuat hükümleri yerine getirilecek ve olası tüm kaza ve risklerin mümkün olan en alt düzeye indirilmesi için gerekli önlemler alınacaktır. İşletme aşamasında çalışan personele işe girişlerinde oryantasyon, Temel İş Sağlığı ve Güvenliği ile Çevre Bilinçlendirme eğitimleri verilecektir. Bunun dışında; işletme aşamasında da insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olabilecek hususların önlemini almak üzere Bölüm V.1.21 de bahsi geçen Kanun ve Yönetmelik hükümleri gereği alınacak önlemlere uyulacaktır. Jeneratörlerde Oluşacak Yangın Riskine Karşı Koruma Tedbirleri; Jeneratör bina ve tesislerden ayrı bir bölümde bağımsız olarak kenarları seddeli beton zemin üzerine konulacak, atmosferik koşullardan etkilenmemesi için üzeri sundurma ile kapatılacak ve etrafı tel kafes ile çevrilecek, kapısı kilitli tutulacaktır. Jeneratörün bakımından ve çalıştırmasından sorumlu eğitimli ve belgeli bir personel görevlendirilecektir. Jeneratörlere yağ-yakıt ihmali sırasında taşma tavaları kullanılacak yağ ve yakıtın yere dökülmesi önlenecektir. Dökülmesi durumunda çevre kilitli kullanılarak temizlik yapılacaktır. Jeneratörün bulunduğu ortamda kolay tutuşabilir malzemeler konulmayacak, yanına yeteri kadar yangın söndürme tüpü konulacaktır. Yer değişikliği ve arıza yapmaması halinde yılda bir defa makine mühendisleri odasından periyodik testleri yapılarak periyodik test raporu alınacak ve dosyasında saklanacaktır. Aynı şekilde topraklama testi de yapılarak topraklama test raporu alınacaktır. Egzoz borusu kişilerin zarar görmeyeceği şekilde uzatılacak ve egzoz gazından kişilerin etkilenmesi önlenecektir. Jeneratör binasına çalıştırma talimatı ve yangın söndürme talimatı asılacaktır. Santral Binasının Su Akar Kotunun Altında İnşa Edilmesinden Dolayı Alınması Planlanan Koruma Tedbirleri; Çamlı HES su taban kotunun altında kalacak şekilde dizayn edildiği için, santral binasının inşası tamamlandığında su için yalıtım ve drenaj sistemleri yapılacaktır. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, Proje kapsamında peyzaj amaçlı olarak, HES binasının olduğu yerlere ve şantiye alanı çevresine doğal yapıya uygun bitkiler ve ağaçlar dikilecek, bazı bölümler çimlendirilecektir. Bunun dışında Çamlı Regülatörü ve HES projesinin inşaat süreci tamamlandıktan sonra regülatör alanı çevresine, regülatör alanına yaklaşık 138 m. mesafede bulunan Canikdere şelalesi çevresi de dahil olmak üzere mesire alanı yapılması sağlanacaktır. Bu kapsamda projenin boyutları ve önerilen peyzaj planı, hazırlanan Peyzaj Onarım Planı raporunda irdelenmiştir. Söz konusu rapora Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğünden onay (Bkz. Ek-18) alınmıştır. V Diğer özellikler. Bu bölümde anlatılacak başka bir özellik bulunmamaktadır. 358

375 V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) Projenin ekonomik yapıya etkisi iki türlü olacaktır. İlk etki bölgeseldir. Tesisin yapım aşamasında bölge halkına iş imkanı sağlanacaktır. Bu imkan bölge halkının gelirini arttıracak, bir süreliğine de olsa göçü önleyecektir. Ekonomik yapıdaki olumlu etki dolaylı olarak sosyal hayatı da etkileyecektir. İkinci etki ise ulusaldır. Tesis enerji ihtiyacı açığının karşılanması ve üretim fazlasının ulusal sisteme bağlanması konuları ile Türkiye ekonomisine katkı sağlayacaktır. İnşaat aşaması; Projenin inşaatı sırasında yaklaşık 45 kişiye istihdam sağlanacaktır. Her kişinin evinde 4 kişiye baktığı düşünüldüğünde 180 kişinin bu proje ile 24 ay geçinmesi sağlanacaktır. Çalışacak olan personelin teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları, proje alanının yerleşim yerlerine yakın olması nedeniyle yerleşim yerlerinden karşılanması planlanmaktadır. Duş, tuvalet, lavabo ihtiyaçları için, regülatör alanı mevkiinde inşaat döneminde geçici olarak prefabrik şantiye kurulması planlanmaktadır. İnşaat süresince tüm şantiye gereksinimleri yerel imkanlarla karşılanacak ve bu da yöredeki gıda, giyim, yakacak, yerel ulaşım ve hizmet sektörleri ile genel ticari yaşamı hareketlendirecektir. Ayrıca inşaat aşamasında gerektiğinde proje alanı ve nakliye yolları iyileştirilecek, ayrıca yeni ulaşım yolu da yapılacaktır. İşletme aşaması; İşletme aşamasında 10 kişi çalışacaktır. Vasıfsız elemanlar bölgeden temin edilecektir. İşletme aşamasında görev yapması düşünülen personel devamlı istihdam edilmiş olacaktır. Diğer taraftan proje amacı gereği üretilecek enerji, elektrik üretiminde kullanılacağı için kamu yararı söz konusu olacaktır. Projenin bölgede yeni istihdam olanaklarını yaratması ile ekonomik yarar sağlayacağı öngörülürken, aynı zamanda bu durum köyden kente göçün engellemesini de destekleyecektir. Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile projenin sosyal etkilerinin irdelenmesi sürecinde görüşmeler yapılmıştır. Proje etki alanı ve çevresinde yer alan yöre halkı ile yapılan görüşme ve değerlendirmeler sonrasında Hacettepe Üniversitesi nden Prof. Dr. Suavi AYDIN tarafından Sosyal Etki Değerlendirme Raporu (Bkz. Bölüm IV.3.6) hazırlanmıştır. Bu raporun hazırlanmasına katkı sağlayan paydaşlar ise aşağıda verilmiştir: Trabzon Valiliği, Trabzon İl Özel İdaresi, Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 359

376 Trabzon İl Orman ve Su İşleri İl Müdürlüğü, DSİ 22. Bölge Müdürlüğü, Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü, Trabzon Orman İşletme Müdürlüğü, Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası, Tonya Kaymakamlığı, Tonya Belediye Başkanlığı, Tonya Tarımsal Kalkınma Kooperatifi Başkanlığı, Tonyalılar Kültür Dayanışma ve Kalkınma Derneği, Tonya ya Hizmet Derneği, Karaağaçlı Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti, Çamlı Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti, Melikşah Köyü Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti, Kaleönü Mahallesi Muhtarlığı ve ihtiyar heyeti. V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi. Yapılması planlanan faaliyet enerji üretim amaçlı olup, bölgedeki ihtiyacı karşılamak için gerçekleştirilecek olan önemli bir projedir. Hızlı bir şekilde sanayileşen ve buna bağlı olarak enerji ihtiyacı da hızlı artan ülkemizde hidroelektrik enerji potansiyelinin olabildiğince kullanılması gerekmektedir. Projenin inşaat aşamasında çevreye verilecek zararlar geçici olup, gerekli önlemler alınacak ve projenin tamamlanması ile bu etkiler sona erecektir. Bu kapsamda yatırımcı firma; çevre kirliliğini önlemek için ihtiyaç duyulan yatırımları yapacak ve Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Çevresel Gürültünün Kontrolü ve Yönetimi Yönetmeliği ve Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde verilen sınır değerlere ve kurallara uymakla yükümlü olacaktır. Gerekli kurum ve kuruluşlarla yazışmalar yapılarak gereken izinler alınacaktır. Projenin işletme aşaması ile proje alanında peyzaj ve rekreasyon alanları oluşturulacak ve ayrıca çevreye olumsuz bir etkisi yaratılmaması amacıyla deredeki doğal hayatın idamesine yönelik olarak Çamlı Regülatöründen sonra çevresel akış miktarı (can suyu) bırakılacaktır. Bunun dışında can suyu miktarından ayrı olarak Su Kullanım Hakları raporunda hesaplanan su miktarlarının mutlaka dereye bırakılması sağlanacaktır. Projenin uygulanması esnasında bölgede bir iş imkânı ortaya çıkacak ve ekonomide bir canlanma sağlanacaktır. Proje uygulamaları esnasında yapılacak olan yollar ve çevre düzenlemesi ile ulaşım imkânları da çevre halkının yararlanmasına açılacaktır. Sonuç olarak yapılması planlanan faaliyetin fiziksel, biyolojik ve sosyal çevreye olumsuz yönde bir etkisi olmayacak ve proje yörenin ekonomik ve sosyal yapısına büyük ölçüde canlılık getirecektir. 360

377 Projenin Çevresel Faydaları; Ülke ekonomisi ve enerji pazarının yanı sıra Türkiye nin ürettiği Yeşil Enerji miktarına yapılacak olan katkı, Bağlantı yolunun yapılması ve gerektiğinde yol ve köprülerde iyileştirme çalışmalarının sağlanması, Yerel iş imkanları sağlanması (inşaat aşamasında yaklaşık 45, işletme aşamasında ise 10 kişi çalışacaktır) ve Dolaylı istihdam ve yerel iş imkanlarını içeren faydalar (Yöredeki gıda, giyim, ulaşım ve diğer hizmet sektörlerinde canlanma). Başlıca Maliyetler; Proje maliyetleri (Regülatör, iletim tüneli, iletim hattı, yükleme havuzu, cebri boru, santral ve diğer teknik donanımın yapılması ile ilgili maliyetler), Ulaşım yolunun yapılması ile ilgili maliyetler, Çalışacak personel ve iş makinelerinin maliyetleri ve Kamulaştırma. Proje için yapılan çevresel fayda-maliyet analizi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Sıra No Tablo 140:Çevresel Fayda-Maliyet Analizi İnşaat öncesi İnşaat aşaması İşletme Aşaması 361 Açıklama Çalışanların yöre halkından seçilmesine özen gösterilecektir. Gerek yöreden temin edilen personele istihdam yaratılması, gerekse şehir dışından gelen personelin ihtiyaçlarının yöreden karşılanması dolayısıyla yerel ekonomiye de katkı sağlanacaktır. İnşaat sırasında inşaat malzemeleri alımı, araç ve iş makinesi kiralanması ile bunların servis hizmetleri yöreden sağlanacak ve bu yönden de yerel ekonomiye katkı sağlanmış olacaktır İnşaat alanında tabii bitki örtüsü ortadan kalkacak, ancak yeni bir ekolojik yaşam ortaya çıkacaktır Yatırımlarda alınan çevresel tedbirler ve uygulamalar daha sonra yapılacak yatırımlar için örnek teşkil edecektir. (Yerel otoriteler, müteahhit ve taşeronlar, çalışanlar için öğretici bir deneyim olacaktır.) Evsel atık suların vidanjör hizmeti ile bertarafı sağlanacağı için çevresel sorun olmayacaktır. Süreç içerisinde Tonya Belediyesi ile mutabık kalınması halinde alt yapı sisteminin de kullanılabilmesi sağlanabilecektir Evsel katı atıkların alınması konusunda, Belediye nin şehir içinde imkan sağladığı çöp konteynırları kullanılacaktır. Söz konusu atıklar dere yatağı, yol vb. yerlere kesinlikle atılmayacaktır HES in işletmeye geçmesi ile birlikte elektrik üretilecektir Tablodaki sembollerin açıklaması : + : Çevresel fayda sağlanacak - : Çevresel fayda sağlanmayacak İnşaat aşamasında kullanılacak ulaşım yollarının sürekli bakımları yapılacak ve rehabilite edilecektir. Böylece yöre halkı da bu durumdan yararlanmış olacaktır. Çamlı Regülatörü yalnızca enerji amaçlı olup, sulama faydası ya da taşkın koruma amacı bulunmamaktadır.

378 V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Tonya ilçe toprakları, akarsularla parçalanmış dağlık alanlardan meydana gelmiştir. İlçede kızılağaç, kayın, gürgen ve ladin ağaçlarıyla kaplı dağların yüksek kısımlarında hayvancılık ve sayfiye yönünden önemli yaylalar bulunmaktadır. Önemli akarsuları Fol deresi ve Kale deresi olup denize kıyısı olmayan ilçelerden biridir. İlçe ekonomisi hayvancılığa dayanmaktadır ve ilçede tarıma elverişli düzlük yoktur. Süt üretimi gayesiyle daha çok büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Projenin gerçekleştirilmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi amacıyla; Hacettepe Üniversitesi nden Prof. Dr. Suavi AYDIN tarafından, 2012 yılı Mayıs ayı içerisinde bölgede sosyal çalışma yapılmış ve projenin yöre halkı üzerindeki olası etkileri değerlendirilmiştir. Söz konusu rapor ve etki değerlendirmesi Bölüm IV.3.6 da verilmiştir. Etki altındaki Tonya ilçe merkezi ve Tonya ilçesine bağlı Kaleönü Mahallesi ile Karaağaçlı ve Melikşah köyleri sosyal açıdan analiz edilerek projeden dolayı etkilenme durumları tespitlenmiştir. Bu tespitler neticesinde olası olumsuzlukları önlemek ve projenin avantaj sağlayabilmesi amacıyla etki azaltıcı tedbirler geliştirilmiştir. Buna bağlı olarak bölge yaşamına uygun izleme prosedürleri oluşturularak detaylandırılmıştır. Bu bağlamda gerçekleştirilmiş sosyal çalışma dikkate alınarak; yatırımcı firma tarafından halkın yaşam ve geçim koşulları iyileştirilecek veya zarara sokmayacak çalışmaların yapılması sağlanacaktır. Diğer taraftan; Su Kullanım Hakları Raporu nun hazırlık sürecinde de bölgedeki halk ile görüşmeler yapılmış bölgenin yöre geçim kaynakları ve uygulama faaliyetleri (Bkz. EK-14) irdelenmiştir. 362

379 BÖLÜM VI: İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları, İnşaat alanında yapılacak kazılardan ve tünel kazısından çıkacak uygun malzeme inşaat işlerinde ve beton agregası olarak kullanılacaktır. Kullanılmayan kazı fazlası malzeme için proje alanı içerisinde kazı fazlası malzeme alanı belirlenmiştir. Kazı fazlası malzeme alanı için gerekli izinler alınmış olup, söz konusu alan, rapor ekinde verilen harita üzerinde (Bkz. Ek-1) gösterilmiştir. Arazide tespiti yapılmış olan depo alanı için; yüzey sularına karşı önlem alınması, dere yataklarına hafriyat dökülmemesi, akmalara karşı ve çevreye zarar vermesini önlemek için topuk vb. gerekli önlemlerin alınması, şev stabiliteleri sağlanacak olup, söz konusu sahalarda yapılacak faaliyetler sırasında ve sonrasında yeraltı suları ve derelerin kirletilmemesine dikkat edilecektir. Ayrıca Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkındaki Yönetmeliğin ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili maddelerine uyulması sağlanacaktır. Projenin inşaat sürecinde yüzeyden sıyrılacak bitkisel toprak ise, kazı fazlası malzemeden ayrı olarak belirlenmiş saha üzerinde Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak depolanacak ve inşaat sona erdikten sonra alanın rehabilite çalışmalarında peyzaj amaçlı kullanılacaktır. Peyzaj çalışmalarında kullanılmak istenen bitkisel toprak şu yönteme göre depolanacaktır. Kazı işlemleri sırasında bitkisel toprağın alt topraktan ayrı olarak toplanması sağlanacak olup, bitkisel toprağın depolanacağı yerin % 5 ten fazla eğimli olmamasına dikkate edilecektir. Depolanan toprağın hemen kullanılmayıp uzun süre saklanmasının gerektiği durumlarda, bitkisel toprak depolarının üzeri erozyona, kurumaya ve yabani ot sarmasına karşı korunacak ve toprağın canlılığını sürdürmesi amacıyla çim, çayır-mera bitkisi vb. bitki örtüsü ile kaplanacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi için Peyzaj Onarım Raporu (Bkz. EK-12) hazırlanmıştır. Peyzaj onarımının amacı; inşaat sonrasında bozulan peyzajın ve habitat alanlarının eski haline kavuşturulması ve/veya iyileştirilmesidir. Projenin peyzaj onarım hedeflerine ulaşılabilmesi amacıyla uygulanması gereken müdahale biçimleri peyzaj onarım raporunda ortaya konulmuştur. Buna göre alanda yapılacak müdahaleler; kıyı düzenlemesi, toprak yönetimi (rehabilitasyon), erozyon kontrolü, görüntü perdelemesi, geçici tesis alanlarında peyzaj onarımı, akarsu ve vadi iyileştirmeleri olarak altı grupta toplanabilecektir. Bu alanlara nasıl müdahale edileceği bitkisel ve yapısal boyutlarıyla söz konusu raporda irdelenmiştir. Çamlı Regülatörü ve HES projesinin, Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından inşa edilerek lisans süresince işletilmesi planlanmaktadır. Yapılması planlanan projenin ömrü 50 yıl olarak öngörülmüş olup, elektromekanik teçhizat için ise; tesisin işletmeye alınmasına müteakip 35. yılda yenileme yapılacağı kabul edilmiştir. 363

380 Projenin ekonomik ömrü boyunca kullanılabilirliğini sağlamak amacıyla, ekipmanların düzenli olarak bakımlarının yapılması ve su toplama alanında sediman oluşumunun engellenmesi gibi tedbirler alınacaktır. İşletme süresince proje kapsamında herhangi bir ünitenin sökülüp arazi ıslahı yapılması söz konusu olmayacaktır. Ancak tesisin olası bir nedenle işletmeye kapatılması söz konusu olursa, proje kapsamındaki binalar sökülecek, kazı fazlası malzeme alanındaki kazı fazlası malzeme, alan tesviyesinde kullanılacak ve akabinde kazı fazlası alanın dozerle geçilerek sıkıştırılıp düzleştirilmesi sağlanacaktır. İnşaat sırasında ayrılan bitkisel toprak araziye serilecek ve alanlar proje öncesindeki kullanım vasfına geri döndürülecek şekilde rehabilite edilecektir. Arazi ıslah çalışmaları sırasında yüzey drenajı kontrolü yapılacak olup, suyun birikmesini önlemek amacıyla uygun yerlere drenaj kuyuları ve hendekler açılacaktır. Böylece yağmur suyu birikimi kontrol altına alınmış olacaktır. VI.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, Regülatör ve HES işletmeye kapatıldığında elektrik üretilmeyecek ve su kaynağına herhangi bir etki olmayacaktır. VI.3. Olabilecek hava emisyonları, Projenin işletme aşamasında emisyon oluşumuna neden olacak herhangi bir işlem gerçekleştirilmemektedir. Diğer taraftan HES projeleri, sera gazı emisyonu yaratmamakta ve 25 Nisan 2012 tarih ve sayı ile Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmeliği Ek-1 listesinde belirtilen faaliyetler dışında kalmaktadır. Bu bağlamda projeye konu faaliyet işletmeye kapatıldıktan sonra da hava emisyonlarının oluşması gibi bir etki söz konusu olmayacaktır. 364

381 BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması belirtilecektir.) Enerji Tesisleri İle İlgili Alternatifler Çamlı Regülatörü ve HES Projesi; Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol dere üzerinde bulunmaktadır. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler; bir adet regülatör, iletim tüneli, kapalı iletim kanalı, cebri boru, yükleme havuzu ve santral binasıdır. Proje kapsamında, Fol deresinin 739 m talveg kotunda Çamlı Regülatörü, m. uzunluğunda iletim hattı (3.350 m. iletim tüneli m. iletim kanalı m. iletim tüneli-2), yükleme havuzu, 267 m. uzunluğunda cebri boru ve Fol deresinin 551 m. kotunda santral binası planlanmaktadır. Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesine yönelik 2009 yılında, 4,992 MWm/4,75 MWe kurulu güç için hazırlanan Proje Tanıtım Dosyasına verilen ÇED Gerekli Değildir kararının, 2011 yılında Trabzon İdare Mahkemesi nin kararı ile iptal edilmesi sonrasında, tekrar fizibilite çalışmaları başlatılmış ve projenin boyutları tekrar ele alınmıştır. Bu kapsamda yeniden değerlendirilen proje formülasyonu için arazide jeolojik, topoğrafik ve heyelan çalışmaları yapılarak, bölgenin doğal yapısının da bozulmaması için uygun alternatifler belirlenmiştir. Bu çalışmalar sonrasında, sol sahilde olan iletim hattı sağ sahile alınmış, kanal ile ilerlenecek iletim hattının tünel ile geçilmesi öngörülmüştür. Daha önce Tonya ilçesine ait yoğun yerleşim yerlerinden geçen iletim hattının, sağ sahile alınması ile söz konusu hattın yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması sağlanmıştır. Ayrıca daha evvel yoğun heyelan bölgesinde kalan iletim hattının sağ sahile alınması ile birlikte heyelan riski olmayan alana geçişi sağlanmıştır. Bu aşamada yapılan değişiklikler sonucunda ise, kurulu güç ve yılda üretilecek enerji miktarı artmıştır. Bu durumda projenin kurulu gücü, 4,992 MWm/4,752 MWe den, 8,04 MWm/7,72 MWe ye çıkarılmıştır. Ayrıca projeye ilişkin regülatör yeri, İlçe merkezinde bulunan Canikdere Şelalesi dikkate alınarak belirlenmiş ve söz konusu regülatör membadan mansaba doğru kuşuçuşu yaklaşık 100 m, dere boyunca ise yaklaşık 138 metre kaydırılmıştır. Bu kapsamda revize fizibilite raporu hazırlanılarak, DSİ Genel Müdürlüğü onayına (Bkz. EK-11) sunulmuştur. Depolama Tesisleri İle İlgili Alternatifler Fol dere vadisinde topoğrafik, jeolojik ve ekonomik nedenlerden dolayı depolamalı tesis yapmak uygun olmayacağı için Çamlı Regülatörü ve HES projesi, regülatörlü sistem olarak önerilmiştir. Bu bağlamda söz konusu proje, regülatörlü bir nehir santral projesi olarak planlanmıştır. 365

382 BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi, Projenin inşaat aşamasında, ÇED Raporu ndaki taahhütlere uyulup uyulmadığının denetimini ÇED Yeterlik Tebliği ne göre faaliyet sahibi tarafından belirlenecek yeterliliği olan bir firma yapacaktır. Bu kapsamda faaliyet sahalarında işletmeye geçene kadar Bakanlık tarafından belirlenecek periyotlarda izleme raporları hazırlanacak olup, ÇED Raporu İzleme Formu doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na bildirilecektir. İzleme programının amacı; projeyle ilgili etki azaltıcı önlemleri, izin, koşul ve gerekleri dikkate alarak hazırlanan ÇED raporundaki uyulması gerekli konular ve taahhütleri ile tam olarak uyum sağlamasını garanti etmektir. Projenin yapılacak izleme programları faaliyet sahibi tarafından yürütülecektir. İnşaat ve işletme süresi boyunca proje alanında yapılacak işlerin çevre mevzuatının ilgili yönetmelik ve tüzüklerine uygun olarak yürütülmesi sağlanacaktır. İZLEME PLANI; Projenin inşaat ve işletme aşamaları için bir çevresel izleme planı hazırlanmış olup, bu planda belirtilen parametreler izlenecektir. Proje için hazırlanan izleme planı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Aşama İnşaat öncesi İnşaat İnşaat İnşaat Tablo 141:İnşaat ve İşletme Aşamaları İçin Hazırlanmış İzleme Planı Hangi Parametrelerin İzleneceği Su kalitesi Tarihi, kültürel ve arkeolojik varlıklar Erozyon/Çamur sızıntısı Toz (PM10) Parametrelerin Nerede İzleneceği Memba ve mansap kısmında Arazi Çalışma alanında Alıcı ortamda ortam toz (PM10) ölçümü yapılacaktır. İnşaat Evsel Atık su Çalışma alanında İnşaat Tünel Çıkış Suları Tünel Çalışma Alanında 366 Parametrelerin Nasıl İzleneceği/ Hangi Tip Ekipmanla İzleneceği Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 de (radyoaktivite değerleri hariç) verilen parametrelerin analizi yapılacaktır. Gözlem -İndirgeyici önlemlerin tanzim edilip edilmediği kontrol edilmelidir. -Yüzeysel sular gözle kontrol edilmelidir. Toz ölçümü, Çevre ve Şehircilik Bakanlığından Ön Yeterlilik/Yeterlilik Belgesi almış kuruluşlara yaptırılacaktır. Evsel nitelikli sıvı atıklar sızdırmasız fosseptikte biriktirilerek Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. Tünel çıkış suları drenaj sistemi ile alınarak tünel dışına çıkarılacak ve çöktürme havuzuna aktarılacaktır. Sudaki AKM çöktürülerek Parametrelerin Ne Zaman Hangi Sıklıkta İzleneceği İnşaat başlamadan önce 1 kez Kültür varlığına rastlanıldığında -Her gün bir kez -Yağmurlu ve rüzgarlı havalarda ertesi gün Şikayet olduğunda Günlük Tünel çalışmaları sırasında ihtiyaç halinde

383 Aşama Hangi Parametrelerin İzleneceği Parametrelerin Nerede İzleneceği Parametrelerin Nasıl İzleneceği/ Hangi Tip Ekipmanla İzleneceği dinlenmiş su Fol deresine deşarj edilecektir. Parametrelerin Ne Zaman Hangi Sıklıkta İzleneceği İnşaat İnşaat ph, BOİ, yağ-gres Kazı fazlası malzeme Fol deresi çalışma alanının memba ve mansap kısmından numune alınarak analizi yaptırılacaktır. Çalışma alanında (yükleme-boşaltma-taşıma sırasında) İnşaat Katı Atıklar Çalışma ve şantiye alanında İnşaat Atık motor yağları ve bitkisel atık yağlar Sızıntının olabileceği şantiye ve çalışma alanındaki iş makinelerinin hepsinde, atölyede, yakıt depolarında, şantiye mutfağında İnşaat Tehlikeli Atıklar Çalışma ve şantiye sahaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığından Laboratuar Ön Yeterlilik/Yeterlilik belgesi almış laboratuvarlara analizler yaptırılacaktır. Kazı fazlası malzemenin depo alanları dışında bir yerlere dökülüp dökülmediği izlenecektir. Bununla ilgili kayıtlar tutulacaktır. Gözlemlerle tespit edilecektir. Tonya Belediyesinin çöp konteynerlerine katı atıkların aktarılması sağlanacaktır. Ayrıştırılan atıkların geri kazanım amaçlı kuruluşlara teslim edildiğine dair tutanaklar incelenecektir. Gözlemsel olarak bakılacaktır. Atık yağların geçici olarak depolanmasının kayıtları tutulacaktır. Günlük olarak sızıntı, döküntü olup olmadığı kontrol edilecektir. Sızıntı ve döküntü anında kayıt tutulacak ve şantiye şefine haber verilerek sızıntı-döküntü acil müdahale planı uygulanacaktır. Atık motor yağları üretici adına yağları toplayan lisanslı kuruluşa veya lisanslı geri kazanım tesislerine verilecektir. Bitkisel atık yağların çıkması halinde ise bu atıklar, sızdırmaz kaplarda biriktirilip, lisanslı geri kazanım tesislerine verilecektir. Ulusal atık taşıma formları İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğüne gönderilecektir. Yağ, yakıt, boya vb. bulaşmış eldiven, üstüpü, ambalaj vb. atıklar ayrı olarak biriktirilecek ve belirli miktara ulaşınca lisanslı taşıyıcılar vasıtası ile lisanslı bertaraf tesisine gönderilecektir. Ulusal atık taşıma formu İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğüne gönderilecektir. Çevresel kaza sonucu suya karışma olmuşsa Günlük Günlük Günlük Günlük Yıllık olarak Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği gereği Tehlikeli Atık Beyan sistemine atık beyanı yapıldığına dair belgelere bakılacaktır. 367

384 Aşama HEDA ELEKTRIK ÜRETIM LTD. ŞTI. Hangi Parametrelerin İzleneceği Parametrelerin Nerede İzleneceği İnşaat Tıbbi Atıklar İlk yardım odası İnşaat Gürültü Alıcı ortamlarda Parametrelerin Nasıl İzleneceği/ Hangi Tip Ekipmanla İzleneceği Tonya ilçesindeki sağlık ocağı ve/veya hastane imkanlarından yararlanılacaktır. Bunun dışında ilk yardım gereçleri şantiyede bulundurulacak ve ilk yardım yapmak için eğitilmiş olan bir çalışan bulundurulacaktır. Gürültü ölçüm cihazı ile Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne uygun olarak Ön Yeterlilik/Yeterlilik laboratuarlara ölçüm yaptırılacaktır. Parametrelerin Ne Zaman Hangi Sıklıkta İzleneceği Acil durumlarda Şikayet olması durumunda İnşaat Yerel ve ekonomik aktivitelerin zarara uğramaması Çalışma alanında Gözle kontrol edilecektir. Şikayet noktasında kontrol yapılacaktır. Günlük İnşaat İş Sağlığı ve Güvenliği Şantiye ve çalışma sahasında İş Kanunu ve Yönetmeliği gerekleri kontrol edilecektir. Günlük İnşaat Halkın Güvenliği Çalışma alanlarında İkaz panolarının yerinde olup olmadığı, reflektör lambalarının çalışıp çalışmadığı kontrol edilmelidir. Patlatma öncesinde halka duyuru yapılmalı ve patlatma sahasında kimsenin kalmaması sağlanmalıdır. Güvenlik personeli tarafından çalışma alanına görevliden başkasının girmemesi sağlanacaktır. Günlük İşletme Evsel Atık su Santral binası Sızdırmasız fosseptiğin Belediyeye verildiğine dair tutanaklara bakılacaktır. 6 Ayda bir İşletme Katı atıklar Santral binası İşletme Tehlikeli Atıklar Santral binası Gözlemsel olarak izlenecektir. Katı atıklar, Belediye çöp konteynırlarına bırakılacaktır. Bakım periyotlarında yağ, yakıt, boya vb. bulaşmış eldiven, üstüpü, ambalaj vb. atıklar ayrı olarak biriktirilecek ve belirli miktara ulaşınca lisanslı taşıyıcılar vasıtası ile lisanslı bertaraf tesisine gönderilecektir. Ulusal atık taşıma formu İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğüne gönderilecektir. Günlük Ekipman bakım periyotlarına bağlı İşletme Gürültü HES binasında ve en yakın konutta Gürültü ölçüm cihazı ile Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne uygun olarak yetkili laboratuarlara ölçüm yaptırılacaktır. Şikayet olması durumunda 368

385 Aşama Hangi Parametrelerin İzleneceği Parametrelerin Nerede İzleneceği Parametrelerin Nasıl İzleneceği/ Hangi Tip Ekipmanla İzleneceği Parametrelerin Ne Zaman Hangi Sıklıkta İzleneceği İşletme Halkın güvenliği Regülatör ve HES etrafı Güvenlik ekibi tarafından gözlemsel olarak izlenecektir. Proje kapsamında işletme aşamasında aşağıdaki yükümlülüklerin yapılması gerekmektedir. Sürekli İşletme İş Sağlığı ve Güvenliği Santral binasında -İSG Uzmanı/İşyeri Hekimi -Risk Analizi -Acil Durum Müdahale Planları ve Ekipleri -İş araçları/ekipmanlar periyodik kontroller -İSG izleme planı -Yıllık Çalışma Planı -İSG Eğitimleri -İSG Kurulu/Toplantıları -İSG Ölçümleri Günlük/Haftalık/ Aylık/Yıllık İşletme Balık geçinin çalışması Regülatörün Gövdesinde Balık geçidinin uygun işleyip işlemediği gözle kontrol edilecektir. Sürekli İşletme İşletme Canlı hayatın devamı için bırakılacak su miktarı Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) (Değirmen+Balık Tesisi+Sulama suyu için) Regülatör mansabında Regülatör mansabında Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere çevresel akış miktarları Çamlı Regülatöründen bırakılacaktır. Bırakılacak çevresel akış miktarının ölçümü için regülatöre akımölçer (debimetre) konulacak ve yapılan ölçümler 6 aylık periyotlarda DSİ Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. Tarım arazilerinin sulama ihtiyacı için regülatör mansabından tarımsal sulama suyu bırakılacaktır. Sürekli Sürekli Projesi kapsamında hem inşaat sırasında, hem de işletme sırasında oluşabilecek acil durumlar için acil eylem planı hazırlanmıştır. Proje kapsamında uygulanabilecek acil eylem planları şematik olarak da rapor ekinde (Bkz. EK-22) verilmiştir. ACİL EYLEM PLANI AMACI; Acil durum şartları doğal afetler (yangın, deprem, yıldırım düşmesi vb.), yolların kapanması, haberleşme kayıpları, tesis içi kazalar, yanlış işletme, düzensiz bakım, personel dalgınlığı, vb. sonucunda oluşabilir. Bu durumları önlemek amacıyla plan hazırlanmıştır. 369

386 ACİL EYLEM EKİBİ; Şantiye şefi tarafından bir acil müdahale ekibi görevlendirilecek ve bu personele eğitimler verilerek görevleri belirtilecektir. Mevcut personelin örgütlenmesi ve hareket planının hazırlanmasından kilit konumdaki idareciler sorumludur. Karmaşayı en aza indirecek planın başarıyla uygulanabilmesi için, her bir personelin acil durumda üstleneceği sorumluluğu bilmesi gerekmektedir. KAZALAR Proje inşaatında olabilecek kazalar yaralanmalara ve hatta ölümlere neden olabilmektedir. En yakın hastaneden olası yaralanma durumlarında yararlanılacaktır. Bu durumlar için şantiyede bir adet araç hazır bekletilecektir. Birisi yaraladığında aşağıdaki yol izlenecektir: İlk yardım uygulaması yapılır, Derhal acil/tıbbi yardıma başvurulur, Alanda daha fazla zararı önlemek için emniyete alınır, Yangın olasılığı araştırılır, Dökülen maddeler temizlenir, Tıbbi yardım ve kurtarma ekibi için alan temizlenir. Yakıt, yağ, benzin veya diğer zararlı sıvılar da, kaza sonucu yüzey sularına karışabilir. Yakıt veya diğer zararlı maddeler suda yüzer halde görüldüğünde itfaiye aranacak ve yardımı istenecektir. Yakıt, yağ, benzin ve diğer benzeri yüzen maddeler sıyırma yolu ile sudan ayrılacaktır. Bu maddeler toplanarak sızdırmasız kaplarda biriktirildikten sonra Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak bertaraf edilecektir. İlk Yardım ve Kurtarma Ekiplerinin Görev ve Sorumlulukları I. Acil Duruma Hazırlık 1. Ekip lideri, bölgesinde bulunan ekip üyelerini iyi tanımalı, ekip uygun aralıklarla bir araya gelmelidir. Toplanma işinin organizasyonunu ekip lideri yapar. 2. Bütün ekip üyeleri, bölgelerinde hangi bölgelerde hangi tür yaralanma riski bulunduğunu bilmelidir. II. Acil Durumda 1. Acil durumda, ekip üyeleri sorumluluk bölgelerinde yaralı araştırması yaparlar. Bu konuda gerekirse ekip lideri görev dağılımı yapabilir. 2. Yaralı tespit edildiğinde hemen ilkyardım faaliyetine başlarlar. Ancak ilkyardım konusunda tereddüde düşülürse, yetkili birinin gelmesini beklemek gerekir. Yaralının durumunu kötüleştirebilecek bir girişimde bulunulmamalıdır. 3. İlkyardım faaliyetleri esnasında liderin görevlendireceği bir üye ambulansın gelebileceği en uygun yol kavşağına giderek gelen aracı olay bölgesine yönlendirir. 4. Ambulans geldikten sonra, istenmesi halinde ekip üyeleri ilkyardım faaliyetlerine yardımcı olur. 370

387 5. İlkyardım işlemleri esnasında bölgeye ilgisiz kişilerin girişini engeller. 6. Acil durum sonrası yaralı tespit edilmemişse, ekip üyelerinin sayımı yapılır ve üyeler, ekip liderinin başkanlığında toplu olarak hazır bulunur. YANGIN İnşaat aşamasında, özellikle kurak mevsimlerde şantiye sahası dışında ateş yakılmayacak ve yapılacak çalışmalarda yangın çıkmaması için gerekli tedbirler alınacaktır. Bununla beraber yangın çıkmaması ile ilgili tedbirlerin yanı sıra, muhtemel yangınların en kısa sürede söndürülmesi amacıyla gerekli tedbirler alınacaktır. Olası bir yangına karşı çalışma alanında gerekli yerlere yangın söndürücü alet ve ekipman konulacaktır. Kamp alanında 1 adet su deposu halihazırda bekletilecektir. Yangın Mücadele Ekiplerinin Görev ve Sorumlulukları I. Acil Duruma Hazırlık 1. Ekip lideri bölgesinde bulunan ekip üyelerini iyi tanımalı, ekip uygun aralıklarla bir araya gelmelidir. Toplanma işinin organizasyonunu ekip lideri yapar. (Ayda bir gibi) 2. Bütün ekip üyeleri, bölgelerinde hangi bölgelerde hangi tür yangın riski bulunduğunu bilmelidir. Yine hangi tür yangında ne şekilde ve hangi tür söndürücü ile müdahale edileceği bilinmelidir. II. Acil Durumda 1. Acil durumda, ekip üyeleri sorumluluk bölgelerinde yangın araştırması yaparlar. Bu konuda gerekirse ekip lideri görev dağılımı yapabilir. 2. Yangın tespit edilirse veya acil durumun kendisi yangın ise ekip lideri kontrolünde, panik yapmadan söndürme faaliyetlerine başlar. 3. Söndürme faaliyetleri esnasında liderin görevlendireceği bir üye itfaiyenin gelebileceği en uygun yol kavşağına giderek, itfaiyeyi yangın alanına yönlendirir. 4. İtfaiye geldikten sonra, istenmesi halinde ekip üyeleri söndürme faaliyetlerine yardımcı olur. 5. Yangın söndürme işlemleri esnasında bölgeye ilgisiz kişilerin girişini engeller. 6. Acil durum sonrası yangın tespit edilmemişse, ekip üyelerinin sayımı yapılır ve üyeler, ekip liderinin başkanlığında toplu olarak hazır bulunur. DEPREM; Deprem sırasında ve sonrasında personelin alması gereken önlemler liste halinde aşağıda özetlenmiştir: 371

388 Deprem esnasında: İç mekanda iseniz, sağlam bir masa veya sıra altına girin. Pencere, kapı eşiği, ağır mobilya veya araçların uzağında durun. Bina sallanırken merdiveni kullanmayın. Dışarıda iseniz, açıklığa ilerleyin, bina ve enerji hatlarından uzaklaşın. Araba sürüyor iseniz, emniyetli bir yerde durun ancak dışarı çıkmayın. Köprü üzerinde, kavşakta veya tünelde durmayın. Mümkün olduğunca çabuk trafikten çıkın. Ağaç, elektrik lambaları, enerji hatları veya levhaların altında durmayın. Depremden sonra: Sakin kalmaya çalışın. Derhal amirinize haber verin. Tüm elemanları sayın, emniyette ve yaralanmamış olduklarından emin olun. Yaralıları bildirin. Kontrole çıkın. Bu aşamada öncelikler listesini izleyin. Yapısal hasarları denetleyin. Eğer emniyetli görünmüyor ise yanına yaklaşmayın. Denetleme ve kontrol tamamlandığında bulgularınızı derhal amirinize bildirin. ACİL DURUM EKİBİNİN GÖREVLERİ KURULAN SERVİSLER KONTROL MERKEZİ VE KARARGAH EMNİYET VE KLAVUZ KURTARMA İLKYARDIM SOSYAL YARDIM TEKNİK ONARIM GÖREVİ İkaz ve alarm haberlerini almak, yaymak, Üniteler arasındaki haberleşmeyi, sevk ve idareyi sağlamak Yangın söndürme alet ve araçlarının geçeceği yolları açık bulundurmak, asayişi bozacak ve panik yaratacak vakalara meydan vermemek Yangın anında can ve mal emniyetini sağlamak, yangın söndürme alet ve araçlarının geçeceği yolları açık bulundurmak Yanık ve yaralı varsa temiz havaya çıkartmak, yaralının durumuna göre gerekli müdahaleyi yapmak Tehlike sırasında personeli durum hakkında sık sık aydınlatmak, morallerini kuvvetlendirmek moral bozucu söylentilerin çıkmasını önlemek Teknik servislerde meydana gelecek kısa zamanda yapılması gereken basit bozuklukların acil bakım ve onarımlarını yapmak, faaliyetlerin devamlılığını sağlamaktır. SIZINTI-DÖKÜLME ACİL DURUM MÜDAHALE PLANI Yol veya Toprak Kirlenmesi Karayolu üzerine; yağ ve akaryakıt dışında, süt, kolalı içecekler, boya vb. maddeler de dökülebilir. Bu maddelerin karayolu üzerine dökülmesi sonrası ilk 30 dakika içinde yapılacaklar kirliliğin engellenmesi açısından önemlidir. 372

389 Kaza sonrasında herhangi bir sızıntı ve/veya dökülme durumunda yapılacaklar şunlardır: Sızıntı kaynağı belirlenip mümkünse sızıntı durdurulacaktır, Sızıntının yayılmasını önlemek amacıyla çevresine kum torbaları koyulacaktır, Büyük sızıntılarda, arazinin eğimine göre sızıntının alt ucunda küçük bir kanal açılacak ve içi emici malzeme ile doldurulup sızan malzemenin burada birikmesi sağlanacak, böylece sızıntının yeraltı suyuna karışması engellenecektir, Kirletici malzeme, kirlenen emici malzeme ve toprak, uygun büyüklük ve sağlamlıkta torbalara koyulup üzeri etiketlenecektir. Sızıntı ve döküntünün 50 litreden fazla olması durumunda, kaza derhal şantiye şefine rapor edilecektir. Karayolu üzerinde kaza yapan kamyon, iş makinesi vb. araç, mümkün olduğunca çabuk normal pozisyonuna getirilerek daha fazla sızıntı ve dökülmenin oluşması önlenecektir. Tıbbi atıklar, konulduğu kırmızı torbaların patlaması veya başka bir nedenle etrafa yayılması durumlarında dezenfekte edilecektir. Su Kaynaklarına Olan Sızıntılar Herhangi bir kaza sonucunda, su kaynaklarına olabilecek yağ-akaryakıt ve kimyasal madde sızıntılarında sızıntının yayılmasını engellemek ve toplamak üzere emici dubalar kullanılacaktır. Emici dubaların içleri emici lifli malzeme ile dolu olacaktır. Sızıntının büyüklüğü ve su kaynağının debisi dikkate alınarak, sızıntı tamamen toplanıncaya kadar gerektiğinde birkaç sıra duba kullanılacaktır. Su kaynağının su kalitesi, sızıntının meydana geldiği alanın mansap ve membasında izlenecektir. Kirliliği Önleyici Ekipman ve Malzemeler Kum: Yol ve toprak üzerinde oluşan kirliliği emdirmek ve yayılmasını önlemek için kum iyi bir malzemedir. Ancak kumun kuru olması gerekir. Talaş: Yola ve toprağa dökülen sıvı maddelerin yayılmasını önlemek amacıyla talaş da kullanılabilecek maddelerdendir. Teneke, varil vb. ambalajlardan oluşan sızıntılarda ise malzeme derhal sağlam bir teneke, varil vb.ne boşatılacaktır. Emici dubalar (en az 30 m). Emici yastık (10 m 2 ). Lastik eldiven, özel giysiler ve kişisel koruyucu ekipmanlar. Vakum pompası. Kimyasal maddeye dayanıklı varil (en az 100 lt). Sağlam plastik torba. VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği'nde "Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşları yükümlülükleri" başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program. Yeterlilik Tebliği nde "Yeterlilik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri" Başlığının 4. Maddesi gereği; Proje konusu yatırımın inşaat dönemlerine ait (yatırımın işletmeye geçişine kadar) ÇED Raporu nda verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini kontrol edebilmek için Bakanlık tarafından belirlenecek periyotlarda izleme raporları hazırlanarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. 373

390 Bölüm IX: Yukarıdaki Başlıklar Altında Verilen Bilgilerin Teknik Olmayan Bir Özeti (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması,) Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesinin yatırımı planlanmaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında yapımı önerilen tesisler; Regülatör ve Çökeltim Havuzu, İletim Tüneli,(İletim tüneli m., İletim tüneli m.) İletim Kanalı (85 m.) (kapalı), Yükleme Havuzu, Cebri Boru, Santral Binası dır. Ayrıca inşaat aşamasında proje alanında; kırma-eleme-yıkama tesisi, hazır beton tesisi, kazı fazlası malzeme alanı, bitkisel toprak depolama alanı ve şantiye alanı bulunacaktır. Projenin inşaat aşamasında 1 adet 130 ton/saat kapasiteli kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet 60 m 3 /saat kapasiteli hazır beton tesisi işletilecek olup, söz konusu tesisler inşaat sürecinin bitmesine müteakip alandan kaldırılacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin üretim miktarları aşağıda verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisinin kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Hazır beton tesisi kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Proje alanının ulaşımı; E 70 Trabzon Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmakta olup, Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16.Km sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. Km sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Bunun dışında proje alanında regülatör alanına ulaşımı sağlamak amacıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Tonya ilçe merkezi içerisindeki yoldan regülatör alanına ulaşımı sağlamak üzere 620 m uzunluğunda yol yapılacaktır. Söz konusu projenin inşaat aşamasında ilçe merkezi içerisindeki şehir içi yolun kullanılmaması planlanmıştır. Bu kapsamda yük kamyonlarının şehir içi trafiğini etkilememesi, toz ve gürültü etkileri yaratmaması için alternatif yol güzergahının kullanılması sağlanacaktır. Bağlantı yolunun yapılması ile birlikte şehir merkezinin doğusunda yer alan mevcut yolların kullanılması öngörülmüştür. Bunun dışında; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesine ait tesislerin yapım süresi 2 yıl olarak planlanmıştır. Buna göre inşaat süresince ünite yapılarının yılda 12 ay, ayda 25 gün, günde 374

391 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu ile tamamlanması öngörülmüş olup, tünel yapısının ise günde 24 saat 3 vardiya çalışma periyodu ile yapılması planlanmıştır. Projenin gerçekleşmesi ile burada üretilecek enerji ulusal enterkonnekte sisteme yapılacak bağlantı ile verilecektir. Üretilen enerjinin 31,5 kv, 3/0 AWG iletkenli Vakfıkebir-Tonya ENH nın altında belirlenecek dağıtım merkezi üzerinden Vakfıkebir TM ye iletilmesi planlanmaktadır. Ancak kesin proje aşamasında TEİAŞ ve TEDAŞ ın görüşleri dikkate alınarak, yeni bir planlama da yapılabilecektir. Gerçekleştirilmesi planlanan projenin yapılmasında ve işletilmesinde kullanılacak malzemelerin seçimi, montajı, işletmeye alınması ve çalıştırılması ulusal ve uluslararası standartlara ve ilgili mevzuata uygun olacaktır. Proje kapsamında inşaat çalışmaları sırasında 45 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışacağı öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaatında kullanılmak üzere bir adet şantiye alanı kurulacak olup, çalışacak personelin ihtiyacını karşılayacak şantiye binaları prefabrik yapılar olacaktır. İşletme aşamasında çalışacak personel proje çevresindeki yerleşim yerlerinde ikamet ettirilecek olup, tüm idari teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları bölgeden temin edilecektir. Bunun yanında personelin her türlü ihtiyacını karşılayabilmesi için yemekhane, mutfak, soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye ve idari büroları santral binası alanında oluşturulacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi nin toplam yatırım bedeli TL dir. Proje çerçevesinde kullanılacak finansmanın; % 25 inin öz kaynaklardan ve % 75 inin ise dış kaynaklardan karşılanması öngörülmektedir. Proje alanı arazi kullanım durumları; Arazi Kullanım Haritasına Göre; Arazi Kullanım Haritası na göre; proje alanı içerisinde büyük toprak grupları olarak gri kahverengi podzolik topraklar bulunmaktadır. Arazi kullanım kabiliyet sınıflarına göre IV, VI ve VII. sınıf arazilerin yer aldığı proje sahasında; arazi kullanımı bakımından mera-kuru tarım (nadassız)-fındık-orman alanları yer almaktadır. Meşcere Haritasına Göre; Meşcere haritasına göre proje alanı, ziraat ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. Proje alanını gösterir meşcere haritası rapor ekinde verilmiştir. Çevre Düzeni Planına Göre; Çevre Düzeni Planı na göre; Proje alanının bir kısmı bölgeye özel ürün alanlarında (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) bir kısmı ise orman arazilerinde kalmaktadır. ÇED sürecini takiben gerçekleştirilecek kamulaştırma ve izin sürecinde hazine, orman ve özel mülkiyete konu alanlarla ilgili çalışmalar tamamlanacaktır. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş 375

392 ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. Proje alanında şahıs arazileri çıkması durumunda ise kamulaştırma yapılacak, kamulaştırma ve izin işlemleri tamamlanmadan inşaata başlanılmayacaktır. Proje kapsamında 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu nun ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca su ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve bunu tadil eden 3288 sayılı Kanun, buna dair Yönetmelik ve 35/1 nolu Su Ürünleri Sirküleri hükümlerine uyulacaktır. Proje alanında yer alacak tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ve mera alanları için ise 4342 sayılı Mera Kanunu gereğince Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne başvurularak gerekli izinler alınacaktır. Planlanan faaliyete ilişkin yer alan ünitelerin arazi hazırlık ve inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Alanlar üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak bitkisel toprak depolama alanına nakledilerek mevzuatlar çerçevesinde depolanması sağlanacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel bitkisel toprak yaklaşık 3953 m 3 dür. Bitkisel toprak, kazı fazlası malzemeden ayrı olarak depolanarak inşaat sona erdikten sonra çalışma alanlarının eski haline getirilmesi sürecinde tekrar kullanılacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat aşamasında çıkacak kazı fazlası malzemenin ise uygun kısımları inşaat işlerinde, dolguda, yol yapım ve onarım işlerinde kullanılacaktır. Proje kapsamında çıkacak toplam kazı miktarının yaklaşık m 3 olacağı öngörülmüş olup, bu miktarın m 3 ü dolguda kullanılacaktır. Kazı fazlası malzeme alanına nakledilecek malzeme miktarı ise yaklaşık m 3 dür. Bu miktarın ise yaklaşık m 3 ü tünel çalışmaları sırasında çıkacak malzeme miktarı olup, bu malzemeler kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde işleme tabi tutularak inşaat faaliyetleri sırasında kullanılacaktır. Bu çalışmalar sürecinde Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. ÇED Raporu içerisinde hesaplamalarına yer verilen meteorolojik kayıtlara göre Proje alanı için 1. derecede hakim rüzgar yönü W (Batı), 2. derecede hakim rüzgar yönü WSW (Batıgüneybatı), 3. derecede hakim rüzgar yönü SW (Güneybatı) dir. Rüzgar yönü dikkate alınarak yapılan toz emisyon hesaplamalarında en yakın alıcı noktalarda toz etkisinin Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde verilen sınır değerleri aşmadığı tespit edilmiştir. Projenin inşaat ve işletme aşamalarında çalışacak personel için gerekli olacak içme suyu damacanalarla piyasadan temin edilecek olup, kullanma suyu ise şebeke suyundan sağlanacaktır. Projenin inşaat aşamasında kullanılacak kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde gerekli olacak sular ise Fol deresinden karşılanacaktır. Çalışma alanlarının toza karşı nemlendirilmesi için gerekli olacak kullanma suyu yine Fol deresinden alınacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular için sızdırmasız fosseptik inşa edilecektir. Sızdırmasız fosseptikte toplanacak evsel nitelikli atıksular, Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. 376

393 İnşaat ve işletme aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak şantiye alanı içerisinde ağzı kapaklı, sızdırmasız bidonlarda biriktirilecek ve günlük olarak Tonya Belediyesi nin hizmet verdiği şehir içi çöp konteynırlarına bırakılacaktır. Ayrıca proje güzergahı boyunca basit toprak kanallar ile sulanan ve sulanabilecek konumda olan yaklaşık 2 ha. lık tarım arazisi varlığının ihtiyaç olacak mevsimde sulanması ve yapılan arazi çalışmaları sırasında tespit edilmiş olan 3 adet değirmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi amacıyla regülatörden can suyu dışında kullanım sularının da bırakılması sağlanacaktır. Buna göre tarımsal sulama için Temmuz ayında 0,21 lt/sn, Ağustos ayında 0,80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması, değirmenler için ise her ay 80 lt/sn suyun dere yatağına bırakılması sağlanacaktır. Bunun dışında Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere; Çamlı Regülatörü için çevresel akış miktarı olarak Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400m 3 /s; Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s çevresel akış miktarının bırakılacaktır. Bırakılacak çevresel akış miktarının ölçümü için regülatöre akımölçer (debimetre) konulacak ve yapılan ölçümler 6 aylık periyotlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı Bölge Müdürlüğü ne gönderilecektir. Bunun dışında projenin inşaat çalışmalarının tamamlanması ile birlikte, peyzaj amaçlı olarak HES binasının olduğu yerlere ve şantiye alanı çevresine doğal yapıya uygun bitkiler ve ağaçlar dikilecek, bazı bölümler çimlendirilecektir. Çamlı Regülatör alanı çevresi ise, regülatör alanına yaklaşık 138 m. mesafede bulunan Canikdere şelale çevresi de dahil olmak üzere mesire alanı yapılarak rehabilitasyonu sağlanacak ve halkın kullanımına sunulacaktır. 377

394 Bölüm X: Halkın Katılımı (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde yapılması planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (8,04 MW m /7,72 MW e ), Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi, Hazır Beton Tesisi projesi kapsamında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan ÇED Yönetmeliği nin 9. maddesi gereğince ÇED sürecine halkın katılımını sağlamak, halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, görüş ve önerilerini almak amacıyla Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırlarında Tonya Kaymakamlığı, İlçe Özel İdare Müdürlüğü ne ait Konferans Salonu nda Halkın Katılımı Toplantısı yapılmıştır. Bu toplantının yeri ve tarihi aşağıda verilmiştir. Toplantı Tarihi : Toplantı Saati : 14:00 Toplantı Yeri : Tonya Kaymakamlığı, İlçe Özel İdare Müdürlüğü Konferans Salonu, Tonya/TRABZON Yapılan Halkın Katılımı Toplantısı öncesinde projenin halka duyurulması için ilan metinleri ve projeyi anlatan broşürler hazırlanmıştır. Toplantı tarihleri biri yerel diğeri ulusal gazetede olmak üzere, toplantı tarihinden en az 10 gün önceden (Bkz. Şekil ) yayımlanmıştır. Diğer taraftan; Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, yapılması öngörülen proje için ÇED Yönetmeliği gereği Halkın Katılımı Toplantısı nın yeri, amacı, tarihi vb. bilgilerini içeren duyuru metninin, projeden etkilenmesi muhtemel yerleşim yerlerinde duyurulmasını Yerel Kurum/Kuruluşlardan talep etmiştir. Bu kapsamda, Trabzon Kaymakamlığı ve Tonya Belediyesi nce gerekli görülen yerlerde duyurunun askıda ilan ettirilmesi sağlanmıştır. Toplantı günü, toplantı yapılan alana proje etki alanında kalan ilçe sakinleri, muhtarlar ve çevre platform üyeleri gelmiştir. Ancak, Halkın Katılım Toplantısı öncesinde, İlçe Özel İdare Müdürlüğü bina önünde Çevre Platform üyeleri tarafından proje için protesto gösterileri başlatılmıştır. Ayrıca Tonya Belediyesi tarafından belediye anonsunda, toplantıya Belediye Başkanının katılmayacağı bilgisi verilerek halkın da katılmamasına yönelik duyurular yapılmıştır. Toplantı binası önünde bulunan yöre sakinlerinin protestoyu yapan kişiler tarafından toplantıya alınmaması sağlanmıştır. SELİN İnşaat yetkilileri, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü yetkilileri, Kamu Kurum üyeleri ve yatırımcı firma polis ekipleri kontrolünde toplantı salonuna alınmıştır. Akabinde toplantı sırasında taşkınlık çıkmaması için polis kararı ile proje etki alanında yer alan Kaleönü mahalle muhtarının ve Tonya Çevre Platformu adına bir temsilcinin toplantıya katılımı sağlanmıştır. Halkın katılımı toplantısına katılanlara proje ile ilgili broşürler (Bkz. Şekil 116) dağıtılmıştır. Halkın katılım toplantısında katılımcılara projeye bağlı olarak sahada yapılacak çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca toplantıda projeden kaynaklanacak çevresel etkiler ve bu etkilere karşı alınacak önlemler hakkında bilgiler sunulmuştur. Çalışmalar sırasında çevresel etkilere karşı raporda da belirtilen önlemlere ve yürürlükte olan tüm mevzuat hükümlerine uyulması konusunda yasal bir zorunluluk olduğu bilgisi verilmiştir. 378

395 Toplantı sırasında katılımcılara, ÇED Başvuru Dosyası na konu olan proje ünitelerinin yapımı sırasında kullanılması öngörülmüş olan 9 adet kazı fazlası malzeme alanının 6 adedinden jeolojik ve topoğrafik gerekçelerle vazgeçilmiş olduğu bilgisi verilmiştir. ÇED Raporunu hazırlayan SELİN İnşaat yetkilisinin sunumu sonrasında, katılımcıların görüş ve önerileri alınmaya başlanmıştır. Bu süreçte, Kaleönü mahallesi muhtarı ve Tonya Çevre Platform üyesi, söz alarak projenin bu bölgede yapılmasını istemediklerini belirtmişlerdir. Ayrıca Tonya halkının da bu projeyi istemediklerini belirterek 9 sayfalık itiraz raporunu, toplantı başkanı Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne teslim etmişlerdir. Akabinde Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü adına kurum yetkilisi söz alarak, proje güzergahında yer alan yollar ve köprüler hakkında bilgi istemiştir. Konuya ilişkin SELİN yetkilisi tarafından güzergahlar hakkında bilgi verilerek kullanılacak yolların konumu haritalar, fotoğraflar ve uydu üzerinde gösterilerek açıklanmıştır. Ayrıca projeye ilişkin bir adet köprünün kullanılacağı bilgisi de verilmiştir. Daha sonra, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü adına katılan kurum yetkilisi söz alarak; bölgede tarihi köprülerin olduğunu ifade etmiş ve proje sahası için bu hususun araştırılıp araştırılmadığını sormuştur. Bunun üzerine SELİN yetkilisi tarafından açıklamalar yapılmış ve Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün proje alanında arazi çalışması yaparak projeye görüşlerini verdikleri belirtilmiştir. Söz konusu arazi çalışmaları sırasında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında herhangi bir bulguya rastlanmadığı da toplantıda ifade edilmiştir. Ayrıca SELİN İnşaat yetkilisi tarafından, yöre halkının geçim kaynaklarının ve yörenin tahrip edilmemesi adına her türlü önlemin yatırımcı firma tarafından alınacağı bilgisi verilmiştir. Bu kapsamda iş bu ÇED raporunda detayları verilen su miktarlarının hem sucul canlılar için can suyu olarak, hem de içme-kullanma veya diğer amaçlarla kullanımı olan tarım arazilerinin ve değirmenlerin ihtiyacı olacak su miktarlarının bırakılmasının sağlanacağı hususu da söz konusu toplantıda açıklanmıştır. Akabinde; katılımcıların görüşlerini beyan etmesinin ardından, Trabzon Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafından toplantı sona erdirilmiştir. 379

396 Şekil 116: Projeyi Tanıtıcı Broşür 380

397 Şekil 117: 12 Haziran 2013 Tarihli Yerel Gazete İlanı 381

398 Şekil 118: 13 Haziran 2013 Tarihli Ulusal Gazete İlanı 382

399 tarihinde, saat 14:00 de Tonya Kaymakamlığı, İlçe Özel İdare Müdürlüğü Konferans Salonu nda yapılan ÇED sürecine Halkın Katılımı Toplantısına ait fotoğraflar aşağıda sunulmuştur. 383

400 384

401 Şekil 119: Halkın Katılımı Toplantısına Ait Fotoğraflar 385

402 Bölüm XI: Sonuçlar (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri) Ülkemizdeki mevcut hidroelektrik potansiyelin değerlendirilerek Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunmak amacıyla, Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından, Doğu Karadeniz Bölgesinde, Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde, Fol deresi üzerinde Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesinin yatırımı planlanmaktadır. Doğu Karadeniz Havzasında yer alan Fol deresinin 745 m. ile 551 m. kotları arasındaki düşüsünün değerlendirilmesi planlanan projede; maksimum su kotu 745 m dir. Dolu gövdeli beton olarak planlanan regülatörden alınacak sular, m. uzunluğunda iletim hattı (3.350 m. iletim tüneli m. iletim kanalı m. iletim tüneli-2) ile yükleme havuzuna, oradan 267 m. uzunluğunda cebri boru ile Fol deresinin 551 m. su kotunda yer alan Çamlı Hidroelektrik Santrali ne iletilecektir. Planlanan proje ile santralin kurulu gücünün 8,04 MW m /7,72 MW e olması öngörülmektedir. Projenin inşaat aşamasında 1 adet 130 ton/saat kapasiteli kırma-eleme-yıkama tesisi ve 1 adet 60 m 3 /saat kapasiteli hazır beton tesisi işletilecek olup, söz konusu tesisler inşaat sürecinin bitmesine müteakip alandan kaldırılacaktır. Kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinin üretim miktarları aşağıda verilmiştir. Kırma-eleme-yıkama tesisinin kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Hazır beton tesisi kapasitesi m 3 /yıl ( ton/yıl) dır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi; 1/ ölçekli Trabzon G42-b1 No lu paftada yer almaktadır. Heda Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) projesine yönelik 2009 yılında, 4,992 MW m /4,75 MW e kurulu güç için Proje Tanıtım Dosyası hazırlanmış ve Mülga Trabzon Çevre ve Orman İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu projede yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonucunda, Mülga Trabzon Çevre ve Orman İl Müdürlüğü tarafından projeye ÇED Gerekli Değildir kararı (Bkz. EK-25) verilmiştir. Akabinde; 4,992 MW m /4,752 MW e kurulu güç ile kurulması planlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi için, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği gereğince verilen tarih ve 1099 sayılı ÇED Gerekli Değildir kararının iptali istemiyle Trabzon İdare Mahkemesine dava açılmıştır. Bu süreçte yapılan değerlendirmeler sonucunda, Trabzon İdare Mahkemesi nin 2011/1501 kararı ile hukuka uygunluğu bulunmadığı gerekçesi ile söz konusu ÇED Gerekli Değildir kararı iptal (Bkz. EK-26) edilmiştir. Trabzon İdare Mahkemesi nin tarihli ve 2011/1501 numaralı kararında; Çamlı Regülatörü ve HES projesinin çevreye vereceği olumsuz yöndeki etkilerinin önlenmesi ve/veya çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi gerektiği tespit 386

403 edilmiştir. Bu kapsamda hazırlanan Proje Tanıtım Dosyasının mahkeme kararında belirtilen tespitler doğrultusunda yeterli hazırlanmadığı, projenin uygulamasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalar için ÇED Raporu hazırlanması ve hazırlanacak raporda detaylı değerlendirmeler yapılarak teknoloji alternatiflerinin belirlenmesi gerektiği karara (Bkz. EK-26) bağlanmıştır. Projeye yönelik ÇED Gerekli Değildir belgesinin mahkeme kararı ile iptal edilmesi sonrasında, yatırımcı firma tarafından revize çalışmalar başlatılmış ve ilgili projenin mevcut formülasyonunda teknolojik alternatifler de dikkate alınarak değişiklikler yapılmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda söz konusu projeye yönelik olarak proje formülasyonu yeniden değerlendirilmiş ve sol sahilde olan iletim hattı sağ sahile alınmış, kanal ile ilerlenecek iletim hattının tünel ile geçilmesi öngörülmüştür. Dolayısıyla daha evvel Tonya ilçesine ait yoğun yerleşim yerlerinden geçen iletim hattının, sol sahile alınması ile söz konusu hattın yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması sağlanmıştır. Bu çalışmalar yapılırken arazide jeolojik, topoğrafik ve heyelan koşulları dikkate alınmış ve bölgenin doğal yapısının da bozulmaması için uygun formülasyonlar belirlenmiştir. Bu aşamada yapılan değişiklikler sonucunda, kurulu güç ve yılda üretilecek enerji miktarı artmıştır. Bu durumda projenin kurulu gücü, 4,992 MW m /4,752 MW e den, 8,04 MW m /7,72 MW e ye çıkarılmıştır. Ayrıca projeye ilişkin regülatör yeri, İlçe merkezinde bulunan Canikdere Şelalesi dikkate alınarak belirlenmiş ve söz konusu regülatör membadan mansaba doğru kuşuçuşu yaklaşık 100 metre, dere boyunca ise yaklaşık 138 metre kaydırılmıştır. Bu kapsamda revize fizibilite raporu hazırlanılarak, DSİ Genel Müdürlüğü onayına sunulmuştur. Revize fizibilite onay yazısı, ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-11) verilmiştir. DSİ Genel Müdürlüğü nden revize fizibilite onay yazısının alınmasına müteakip, Çamlı Regülatörü ve HES projesinin değişen formülasyonu dikkate alınarak, ÇED Yönetmeliği kapsamında izlenecek süreç hakkında görüş almak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na başvuruda (Bkz. EK-27) bulunulmuştur. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yapılan incelemeler neticesinde söz konusu projeye yönelik olarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Mülga ÇED Yönetmeliği nin ( tarih ve sayılı değişiklik işli) 8. maddesi gereğince Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinin başlatılması gerektiği (Bkz. EK-27) belirtilmiştir. Bu kapsamda ÇED sürecine ilişkin iş bu ÇED Raporu hazırlanmıştır. Proje alanının ulaşımı; E-70 Trabzon Giresun karayolundan Vakfıkebir ilçe merkezi ayrımındaki yol üzerinden sağlanmakta olup, Vakfıkebir ilçesinden Tonya ilçe merkezine ulaşımın sağlandığı karayolunun yaklaşık 16.Km sinde Çamlı HES ünite alanı yer alırken, yaklaşık 21. Km sinde Çamlı Regülatörü yer almaktadır. Bunun dışında proje alanında regülatör alanına ulaşımı sağlamak amacıyla bağlantı yolu yapılacaktır. Tonya ilçe merkezi içerisindeki yoldan regülatör alanına ulaşımı sağlamak üzere 620 m uzunluğunda yol yapılacaktır. Söz konusu projenin inşaat aşamasında ilçe merkezi içerisindeki şehir içi yolun kullanılmaması planlanmıştır. Bu kapsamda yük kamyonlarının şehir içi trafiğini etkilememesi, toz ve gürültü etkileri yaratmaması için alternatif yol güzergahının kullanılması sağlanacaktır. Bağlantı yolunun yapılması ile birlikte şehir merkezinin doğusunda yer alan mevcut yolların kullanılması öngörülmüştür. Diğer taraftan; DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmaları yürütülen taşkın koruma yapısının yanına yapılacak işletme (servis) yollarının kullanıma başlanması ile birlikte, şehir içindeki mahalle yollarının kullanılmasına da gerek kalmayacaktır. 387

404 Fol deresi üzerinde elektrik enerjisi üretmek amacıyla planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Projesi için önerilen tesisler: Kret kotu m, savak eşik kotu m olan beton gövdeli, kontrolsüz dolu savak, Su yüzü itibariyle 3.3 m x 1.9 m ebatlarında sepet kulpu kesitli, 4450 m (3350 m m.) uzunluğunda iletim tüneli, 3 m x 1.9 m ebatlarında, dikdörtgen kutu kesitli, 85 m uzunluğunda iletim kanalı, (Tünel ve kanalın kazı boyutları 4 m. x 4 m. olacaktır.) m x m ebatlarında, 7.50 m derinliğinde bir yükleme havuzu, 267 m uzunluğunda, 1.30 m iç çapında cebri boru ve Toplam 8,04 MW m / 7,72 MW e kurulu gücünde 2 adet yatay eksenli pelton türbin barındıran bir santral binasından oluşacaktır. Optimizasyon çalışmaları sonucunda belirlenen proje debisi 5 m 3 /sn olup, ortalama debi ise 2,21 m 3 /sn dir. Santralde yılda toplam 22,1 GWh enerji (0,0 GWh firm enerji, 22,1 GWh sekonder enerji) üretilmesi öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesine ait tesislerin yapım süresi 2 yıl olarak planlanmıştır. Buna göre inşaat süresince ünite yapılarının yılda 12 ay, ayda 25 gün, günde 16 saat (2 vardiya) çalışma periyodu ile tamamlanması öngörülmüş olup, tünel yapısının ise günde 24 saat 3 vardiya çalışma periyodu ile yapılması planlanmıştır. Projenin gerçekleşmesi ile burada üretilecek enerji ulusal enterkonnekte sisteme yapılacak bağlantı ile verilecektir. Üretilen enerjinin 31,5 kv, 3/0 AWG iletkenli Vakfıkebir-Tonya ENH nın altında belirlenecek dağıtım merkezi üzerinden Vakfıkebir TM ye iletilmesi (Bkz. EK-21) planlanmaktadır. Projeye yönelik hazırlanmış olan tek hat şeması ve planlarda söz konusu bağlantının yapılacağı ünite çıkış bölümlerine (Bkz. EK-20) yer verilmiştir. Ancak kesin proje aşamasında TEİAŞ ve TEDAŞ ın görüşleri dikkate alınarak, yeni bir planlama da yapılabilecektir. Gerçekleştirilmesi planlanan projenin yapılmasında ve işletilmesinde kullanılacak malzemelerin seçimi, montajı, işletmeye alınması ve çalıştırılması ulusal ve uluslararası standartlara ve ilgili mevzuata uygun olacaktır. Proje kapsamında inşaat çalışmaları sırasında 45 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışacağı öngörülmektedir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaatında kullanılmak üzere bir adet şantiye alanı kurulacak olup, çalışacak personelin ihtiyacını karşılayacak şantiye binaları prefabrik yapılar olacaktır. İşletme aşamasında çalışacak personel proje çevresindeki yerleşim yerlerinde ikamet ettirilecek olup, tüm idari teknik ve sosyal altyapı ihtiyaçları bölgeden temin edilecektir. Bunun yanında personelin her türlü ihtiyacını karşılayabilmesi için yemekhane, mutfak, soyunma yeri, duş, tuvalet, lavabo, ardiye ve idari büroları santral binası alanında oluşturulacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES Projesi nin toplam yatırım bedeli TL dir. Proje çerçevesinde kullanılacak finansmanın; % 25 inin öz kaynaklardan ve % 75 inin ise dış kaynaklardan karşılanması öngörülmektedir. 388

405 Yapılması planlanan tesislerin ekonomik işletme süreleri 50 yıl olarak öngörülmüştür. Bu süre boyunca gerekli bakım ve onarım çalışmaları ile hidroelektrik santrali faaliyetini sürdürebilecektir. Proje kapsamında ÇED sürecinin tamamlanmasına müteakip, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi, Hazır Beton Tesisi ve HES için İş Yeri Açma ve Çalışma Ruhsatları alınacaktır. Çamlı Regülatörü alanına en yakın yerleşim yeri; Kaleönü mahallesi sınırlarında bulunan meskun konut olup, ünitenin güneybatı istikametinde yaklaşık 115 m. mesafede yer almaktadır. Çamlı iletim tüneli-1 yapısına en yakın yerleşim yeri; Karşılar mahallesinde tünelin 135. km. ne denk gelen meskun konut olup, yaklaşık 50 m. kuzeybatı istikametinde bulunmaktadır. Çamlı iletim tüneli-2 yapısına en yakın yerleşim yeri; Yeni mahalle sınırları içerisinde tünelin 350. km. ne denk gelen meskun konut olup, yakaşık 40 m. doğu yönündedir. Yükleme havuzu yapısına en yakın yerleşim yeri; kuzeydoğu istikametinde yaklaşık 95 m. mesafede bulunan Çamlı köyü sınırlarındaki meskun konuttur. HES binasına en yakın yerleşim yeri ise; Çamlı köyü olup, doğu istikametinde yaklaşık 312 m. de bulunmaktadır. Çamlı Regülatörü ve HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi proje alanı Arazi Kullanım Haritası na göre; mera-kuru tarım (nadassız)-fındık-orman alanları (Bkz. Şekil 9 ve EK-2) içerisinde yer almaktadır. Büyük toprak grupları olarak gri kahverengi podzolik topraklar bulunan proje alanında, arazi kullanım kabiliyet sınıfları IV, VI ve VII. sınıf arazilerdir. Meşcere haritasına göre proje alanı, ziraat ve orman (Gürgen, Kızılağaç, Ladin, Kayın) alanları üzerinde kalmaktadır. Proje alanını gösterir meşcere haritası rapor ekinde (Bkz. Şekil 10 ve EK-4) verilmiştir. Çevre Düzeni Planı na göre; Proje alanının bir kısmı bölgeye özel ürün alanlarında (Bağcılık, Çay, Fındık vb.) bir kısmı ise orman arazilerinde (Bkz. Tablo 5, EK-3) kalmaktadır. Proje ünitelerine ait kadastral bilgiler, ÇED Raporu ekinde sunulan krokilerde (Bkz. EK-12) verilmiş olup, ÇED sürecini takiben gerçekleştirilecek kamulaştırma ve izin sürecinde hazine, orman ve özel mülkiyete konu alanlarla ilgili çalışmalar tamamlanacaktır. Orman alanlarında kamulaştırma söz konusu olmadığından, ormanlık alanlar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16 ve 17 nci maddeleri gereğince izin alınacak olup, izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. Proje alanında şahıs arazileri çıkması durumunda ise kamulaştırma yapılacak, kamulaştırma ve izin işlemleri tamamlanmadan inşaata başlanılmayacaktır. Proje kapsamında 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 4342 sayılı Mera Kanunu nun ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca su ürünlerinin korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve bunu tadil eden 3288 sayılı Kanun, buna dair Yönetmelik ve 35/1 nolu Su Ürünleri Sirküleri hükümlerine uyulacaktır. Proje alanında yer alacak tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ve mera alanları için ise 4342 sayılı Mera Kanunu gereğince Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne başvurularak gerekli izinler alınacaktır. 389

406 Trabzon ili, Tonya ilçesi sınırları içerisinde yatırımı planlanan Çamlı Regülatörü ve HES Proje alanının menbaında, Fol deresi üzerinde, yatırım programına alınmış herhangi bir proje bulunmamaktadır. Diğer taraftan; proje alanının mansabında Fol deresi üzerinde Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından geliştirilmiş master planı hazır olan 3 adet proje bulunmaktadır. Fol deresi üzerinde fizibilite aşaması master planı hazır olan projeler; Kayacan (Kösecik), Ortaköy-Foldere ve Varlık HES dir. Proje sahası ve yakın çevresi, Bakanlar Kurulu nun 18 Nisan 1996 tarih ve 96/8109 sayılı kanunu ile yürürlüğe girmiş Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 4. derece deprem bölgesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Ayrıca inceleme alanında Türkiye Diri Fay Haritası na (MTA-1992) göre proje yapılarını etkileyecek diri faylar ve yıkıcı özellikte deprem yapabilecek aktif faylar bulunmamaktadır. Bunun dışında; proje üniteleri Aktif Derin Heyelan ve Aktif Olmayan Derin Heyelan bölümlerinde de kalmamaktadır. Bu kapsamda heyelan konusunda proje ünitelerini kapsayan ve sondaj çalışmaları ile desteklenen Mühendislik Jeoloji Raporu hazırlanmış ve ünitelerin yer alacağı alanlarda heyelan riskinin bulunmadığı belirlenmiştir. Söz konusu Mühendislik Jeoloji Raporu, Jeoloji Mühendisleri Odası na onaylattırılarak uygunluk (Bkz. EK-16) alınmıştır. Çamlı Regülatör yeri Fol deresi kesit alanında yılları arasında kalan 33 yıllık döneme ait gözlenen uzun yıllar aylık ortalamalar ile gözlenen aylık ortalama akım değeri m 3 /s dir. Tüm akım değerlendirmeleri göz önüne alındığında Çamlı Regülatör yeri, Fol deresi için yüksek akım dönemini Kasım, Aralık, Şubat, Mart ve Nisan aylarını içeren 5 aylık dönem; düşük akış dönemi için ise ortalama değerlerin altında kalan Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak aylarını içeren 7 aylık dönem belirlenmiştir. Buna göre; deredeki doğal hayatın idamesine yönelik olarak Çamlı Regülatöründen sonra bırakılacak çevresel akış miktarı (can suyu) şu şekildedir: Şubat, Mart, Nisan, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,400 m 3 /s, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim ve Ocak ayları süresince 0,263 m 3 /s dir. Bu kapsamda hazırlanan Çamlı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuş (Bkz. EK-13) olup, sunulan rapor kapsamında Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nden alınan olumlu görüş yazısı ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-27) sunulmuştur. Proje kapsamında bırakılacak çevresel akış miktarlarının kayıt edilmesi için, debimetre takılacak ve yapılacak ölçümler altı aylık periyotlarla DSİ Bölge Müdürlüğü ne sunulacaktır. Ayrıca Proje kapsamında Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ile HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyetler Değerlendirme Raporunda belirtilen ve alınması gereken tüm önlemlerin alınması sağlanacaktır. Regülatörden mansap alanlara kadar proje sahası, Tonya ilçe merkezinin hemen memba bölümlerinden başlamaktadır. Bu bölümden Tonya ilçesi çıkışı olan ve Tonya Süt Fabrikası yanına kadar olan güzergah boyunca Fol deresi üzerinde su hakkı tesisini gerektirecek bir proje ve faaliyet tespit edilmemiştir. Proje sahası, DSİ tarafından Fol deresi akiferi olarak tanımlanmış sahaların dışında sahalar olup, yeraltı suyu temin edilen sahalardan değildir. Yine proje sahasında izinli-izinsiz açılmış işletilen derin kuyu, keson kuyu varlığı tespit edilmemiştir. 390

407 Diğer taraftan; proje sahasında halen faaliyette olan veya balıkçılık amaçlı su kullanma hakkı alınmış herhangi bir projede yoktur. Ayrıca içme suyu temin amaçlı alınmış herhangi bir tahsisde bulunmamaktadır. Etüt sahasında projeli bir sulama olmadığı gibi santrifüj ve motopomp vasıtası ile yapılan sulama gözlenmemiş olup, yapılan sulamalarında el ile açılan basit toprak kanallar vasıtası ile yapıldığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda; yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımını belirlemek amacıyla arazide yapılan çalışmalar ve Kurum Kuruluşlar ile yapılan yazışmalar neticesinde Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış ve Trabzon 22. Bölge Müdürlüğü tarafından (Bkz. EK-14 ve EK-27) onaylanmıştır. Arazide yapılan çalışmalar sırasında proje sahasında; biri Tonya ilçesi çıkışında derenin sol sahilinde, diğer ikisi de Karaağaçlı köyü sınırları içerisinde olmak üzere üç adet tek taşlı değirmenin var olduğu tespit edilmiştir. Tonya ilçe merkezi, Orta mahallede dere mevkiinde olan değirmen, hali hazırda işletilmese de basit onarımlar ile kullanılabilecek durumda olup, diğer iki değirmen ise Karaağaçlı köyündeki Yakıt İstasyonunun hemen yanındadır. Bu iki değirmen yan yana inşa edilmiş olup, iki ayrı kanal vasıtası ile su alarak çalıştırılmaktadır. Hoşarlı köyü dere mevkiinde bulunan biri derenin sağ sahilinde diğeri sol sahilinde karşılıklı konumdaki diğer iki değirmen proje sahası dışında yer almakta olup, tasarlanan faaliyetlerden etkilenmesi söz konusu değildir. Tek taşlı değirmenlerin bir tanesinin çalışması için gerekli su miktarı 40 lt/sn dir. Proje sahasındaki üç adet değirmenden ikisi santral sahasına yakın bir konumda, yan yana yer almaktadır. Bu iki değirmen bölgenin şu anda aktif olan değirmenlerinden olup, ilçe halkı tarafından yoğun olarak kullanılmaktadır. Karaağaçlı köyü içerisinde yer alan bu iki değirmenin sağlıklı olarak faaliyetlerini sürdürebilmesi için regülatörden her biri için 40 lt/s olmak üzere, toplamda 80 lt/s suyun bırakılması gerekli görülmektedir. Tonya ilçe merkezindeki diğer değirmen belirtilen bu değirmenlerin membasında kaldığından bırakılan bu suyu kullanacaktır. Bu sular Fol deresine bırakılacak can suyuna ilave olarak dereye bırakılacaktır. Yine proje alanı ve çevresinde akademisyenler tarafından sosyal çalışmalar yürütülmüş, halkın istek ve beklentileri, geçim durumları ve yaşam döngüleri ve alınacak önlemler belirlenmiştir. Proje sahası Orman İnceleme Değerlendirme Formunda belirtildiği üzere; muhafaza ormanları, gen koruma alanları, bilimsel çalışmalar için ayrılmış araştırma ormanı, araştırma istasyonu, kent ormanları, endemik ve korunması gereken nadir ekosistem alanları, tohum meşceresi alanlarında ve etki mesafesinde kalmamaktadır. Ayrıca proje alanı 6831 sayılı Orman Kanununun 18. maddesindeki yangın görmüş orman alanı, gençleştirmeye ayrılmış veya ağaçlandırılan sahalar ile baraj havzasında da kalmamaktadır. Diğer taraftan proje alanı ve çevresinde Tabiat Parkı, Tabiat Anıtı, Tabiat Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Arkeolojik, Tarihi, Kültürel Sitler, Turizm Alan ve Merkezleri, Özel Çevre Koruma Alanı ve Gen Koruma Alanları bulunmamaktadır. 391

408 Ayrıca Trabzon il sınırları içerisinde yer alan proje sahası "Av Dönemi MAK Kararıyla Yasaklanan Sahalar" içerisinde yer almamaktadır. Ancak yine de inşaat süresi boyunca ve işletme aşamasında proje alanında fauna türlerine müdahale edilmeyecek, yılı Merkez Av Komisyonu Kararlarına uyulacaktır. Proje kapsamında yer alan Regülatör, HES, Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisi için; Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek.2. faaliyet izni proje inşaatına başlanmadan önce alınacaktır. Yatırımı planlanan proje kapsamında inşaat çalışmalarının tamamlanmasına müteakip, regülatör alanı mevkiinde bulunan Canikdere şelalesinin de doğal güzelliğini korumak, yöre halkına bu alanı görsel olarak sunulabilmek ve peyzaj bütünlüğünü korumak amacıyla şelale çevresinde rekreasyon alanı oluşturulmasına karar verilmiştir. Regülatör ve şelale çevresinde yapılacak düzenlemelerle yöre halkının rekreasyonel ihtiyaçları karşılanmış olacaktır. Bu maksatla, gerek yörenin kültürel özelliklerine gerekse doğal yapıya uyumlu olacak şekilde mesire yeri, yaya ve yürüyüş yolları, pergola-kameriyeler, doğa balkonları ve çocuk oyun alanları yapılacaktır. Yapısal peyzaj düzenlemeleri yörenin bitki örtüsüne uygun ağaç, çalı ve mevsimlik çiçek gibi bitkisel materyallerle (Bkz. EK-15) desteklenecektir. Çamlı Regülatörü ve HES projesi kapsamında hazırlanmış olan Peyzaj Onarım Planı Raporu, Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuş olup, uygunluk yazısı (Bkz. EK-14 ve EK-27) alınmıştır. Projenin yer alacağı Fol deresindeki mevcut durumun tespit edilmesi amacıyla yüzey kaynağında su numuneleri alınarak, Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Ek-5 te yer alan parametrelere göre analizleri (Bkz. EK-18) yaptırılmıştır. Bunun dışında; inşaat öncesinde memba ve mansap dikkate alınarak Fol deresindeki su kalitesini tespit etmek amacıyla dereden alınacak su numunelerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre bir defaya mahsus olmak üzere çevre iznine esas ölçümler yaptırılacaktır. Planlanan faaliyete ilişkin yer alan ünitelerin arazi hazırlık ve inşaat aşaması öncesinde, arazide kullanılması öngörülen alanların hazırlığının yapılması gerekecektir. Bu bağlamda öncelikle kazı fazlası malzeme alanı, şantiye alanı ile kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisi alanındaki yüzey örtüsünün alınması sağlanacaktır. Alanlar üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak bitkisel toprak depolama alanına nakledilerek mevzuatlar çerçevesinde depolanması sağlanacaktır. Bu süreçte bir taraftan ünitelere ulaşımın sağlanması amacıyla bağlantı yolunun yapım çalışmaları başlatılacaktır. Proje ünitelerine ulaşım sıkıntısı bulunmayan projede sadece regülatör alanına bağlantı yolu yapılacak olup, bağlantı yolunun uzunluğu 620 m. olacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel bitkisel toprak yaklaşık 3953 m 3 dür. Bitkisel toprak, kazı fazlası malzemeden ayrı olarak depolanarak inşaat sona erdikten sonra çalışma alanlarının eski haline getirilmesi sürecinde tekrar kullanılacaktır. Bitkisel toprak depolama alanının konumunu gösterir harita, ÇED Raporu ekinde (Bkz. EK-1) sunulmuştur. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat aşamasında çıkacak kazı fazlası malzemenin ise uygun kısımları inşaat işlerinde, dolguda, yol yapım ve onarım işlerinde kullanılacaktır. Proje kapsamında çıkacak toplam kazı miktarının yaklaşık m 3 olacağı öngörülmüş olup, bu miktarın m 3 ü dolguda kullanılacaktır. Kazı fazlası 392

409 malzeme alanına nakledilecek malzeme miktarı ise yaklaşık m 3 dür. Bu miktarın ise yaklaşık m 3 ü tünel çalışmaları sırasında çıkacak malzeme miktarı olup, bu malzemeler kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde işleme tabi tutularak inşaat faaliyetleri sırasında kullanılacaktır. Bu çalışmalar sürecinde Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında kullanılacak kazı fazlası malzeme alanı ve bitkisel toprak depolama alanı için DSİ 22. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmıştır. Projenin inşaat çalışmaları sırasında Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkındaki Yönetmeliği ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili maddelerine uyulacaktır. Bu bağlamda; dere yatağında uygun akış koşulları sağlanacak olup, DSİ Genel Müdürlüğü nün bilgisi ve izni dışında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacaktır. Dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmemesine, yatak kesitinin daraltılmamasına azami özen gösterilmesi sağlanacaktır. Depolanan kazı fazlası malzemenin akarak yüzey suyuna karışmasını engellemek için erozyon önleyici tedbirlerden (riprap, teraslama, sedde çekme, drenaj, vb.) en uygun olanı seçilerek uygulanacaktır. Projeden kaynaklı toz emisyonlarının etkilerini görebilmek amacı ile toz dağılım modelleme çalışmaları kümülatif durumu göstermek üzere 2 senaryo uygulanarak yürütülmüştür. Bunlardan Senaryo A; inşaat çalışmaları öncesinde arazinin hazırlık aşaması olup, Senaryo B ise tüm ünite alanlarında aynı zamanda yürütülecek kazı çalışmalarını kapsamaktadır. Senaryo-A için hesaplanan toplam toz emisyon değeri; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin altında kaldığından toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Diğer taraftan Senaryo-B için hesaplanan toplam toz emisyonu değeri ise; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 de verilen 1 kg/saat sınır değerinin üzerinde kaldığından toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Yapılan modelleme çalışmaları sonucunda elde edilen veriler, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği EK-2 Tablo 2.2 de verilen Kısa Vadeli Sınır Değerler ile Uzun Vadeli Sınır Değerler ile karşılaştırılarak en yakın yerleşimlere olan etkisi irdelenmiştir. Yapılan hesaplamalar, Günlük Havada Aslı Toz, Aylık Çöken Toz, Yıllık Havada Asılı Toz ve Yıllık Çöken Toz emisyonlarına göre değerlendirildiğinde elde edilen sonuçların SKHKKY sınır değerlerini aşmadığı belirlenmiştir. Ancak projeden kaynaklı oluşması muhtemel tozun giderilmesine katkı sağlamak üzere aşağıdaki önlemlerin alınması da sağlanacaktır. Oluşacak bu toz emisyonunu en aza indirmek için Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen önlemler alınacaktır. Buna göre; Savurma yapmadan yükleme-boşaltma yapılacaktır, Çalışma alanı sıcak ve kuru havalarda arazöz ile sulanarak nemlendirilecektir, Kamyonların üzeri inşaat alanı dışındaki nakliye sırasında branda ile kapatılacaktır, 393

410 Kırma-eleme tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınacak ve bu ünitelere toz indirgeme sistemi kurulacaktır, Hazır beton üretim tesisinde karıştırma işlemi kapalı ortamda yapılacak, Hazır beton üretim tesisinde çimento silolarının üzerine toz tutucu filtreler konulacak, Açıkta depolanan malzemenin tozumasını engellemek için gerekli önlemler alınacaktır (yığının üzerinin örtülmesi veya nemlendirilmesi vb.) Ayrıca, nakliyeler sırasında hız limitinin aşılmamasına, asfalt yol kullanımına özen gösterilecektir. Diğer taraftan gerektiğinde ve/veya şikayet durumunda risk altındaki yerleşimlerdeki ortam hava kalitesinin izlemesi sağlanacaktır. Proje kapsamında çalışacak tüm araçların, çalışacakları sahada aynı anda ve aynı yerde çalışması durumu göz önüne alınarak yapılmış olan hesaplamalarda tespit edilen kütlesel debi değerlerinin, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Tablo-2.1 de verilen değerlerin altında kaldığı belirlenmiştir. Dolayısıyla kullanılacak araçlara bağlı olarak mevcut hava kalitesine olumsuz etki olmayacağı öngörülmektedir. Diğer taraftan; proje kapsamında kullanılacak iş makinelerinin egzoz gazı emisyonları düzenli olarak yetkili kuruluşlar tarafından ölçülecek ve egzoz gazı emisyonları için belirlenmiş olan sınır değerleri sağladıkları belgelendirilecektir. Ayrıca araçların egzoz gazları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kullanılacak iş makinelerinin yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri ruhsatlı akaryakıt istasyonlarında yapılacaktır. Projenin inşaat aşamasındaki ana gürültü kaynağı; inşaatta kullanılacak iş makineleri ve ekipmanlar olup, ayrıca inşaat süresince işletilecek olan Hazır Beton Tesisi ile Kırma-Eleme-Yıkama Tesisinden kaynaklanacak gürültü oluşumu da söz konusu olacaktır. Bu kapsamda Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği gereği gürültü hesaplamaları yapılarak olası gürültü düzeyleri belirlenmiştir. Madde 25 de verilen hususlara uyulacaktır. Çamlı Regülatörü ve HES projesi inşaat alanında yürütülecek faaliyetlere ilişkin kullanılacak makine ve ekipmanlar ile Kırma-Eleme-Yıkama Tesisi ve Hazır Beton Tesisinin işletilmesi sürecinde oluşacak gürültü değerlendirmesinde, tüm araçların aynı anda aynı yerde bulunması durumu göz önüne alınarak yapılmıştır. Elde edilen L gündüz değerleri, ünitelere en yakın yerleşim yerleri için (Bkz. Tablo 123) değerlendirilmiştir. En yakın yerleşim yerlerinde oluşması muhtemel en yoğun gürültü düzeyinin, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-VII Tablo-5 de verilen sınır değerlerine yakın ve biraz üzerinde seyredeceği görülmüştür. Diğer taraftan; gürültü seviyesinin yönetmelik sınır değerlerini sağlayacağı mesafe ise 130 m. olarak tespit edilmiştir. Ancak yapılan hesaplamalarda gerçekleşme ihtimali neredeyse ihmal edilebilecek en kötü durum senaryoları irdelenmiş olup, araçların hepsinin aynı anda ve aynı yerde çalıştığı kabulü yapılmıştır. Reel durumda söz konusu iş makinelerinin hepsinin aynı anda ve aynı noktada çalışması söz konusu olmamaktadır. Bu nedenle oluşacak gürültü seviyesinin hesaplamalarla belirlenen değerden çok daha düşük olacağı aşikardır. Bunun dışında; tünel kazı çalışmaları sırasında gerçekleştirilecek patlatma ve açık yüzey çalışmaları sırasında sert zemine rastlanılması halinde gerçekleştirilecek yüzey 394

411 patlamaları için titreşim etkisine yönelik hesaplamalar yapılmıştır. Yapılan hesaplamalarda, tünel alanındaki sert formasyonda yapılacak patlatmalar için 180 metreden sonra titreşim etkisini kaybedecek olup, zayıf formasyonlarda ise 165 metreden sonra titreşim etkisini kaybedecektir. Açık yüzey patlamalarındaki titreşim etkisinin 190 metreden sonra Ek-VII Tablo-6 da verilen 5 mm/sn değerin altına düşebileceği tespit edilmiştir. Ancak yapılan hesaplamalarda; en kötü durum dikkate alınarak kayaç türüne bağlı en yüksek katsayı değeri kullanılmıştır. Ayrıca yapılan vibrasyon hesaplamaları, en yakın yerleşim yerinin yatay izdüşüme göre değerlendirilmiştir. Gerçek durumda hissedilecek titreşimlerin, hesaplamalarda dikkate alınmayan tabaka kalınlığına ve dolayısıyla dikey izdüşüme bağlı olarak hesaplanan değerlerden daha az olması beklenmektedir. Bununla birlikte proje sahalarında yapılacak patlatmaların kontrollü ve gecikmeli olarak, ayrıca elektriksiz kapsüller kullanılarak uygulanması ile oluşacak etkinin çok daha düşük seviyerlerde seyredeceği öngörülmektedir. Normal işletme seviyesi m. olan Çamlı Regülatörü, 100 yıl tekerrürlü taşkın esnasında gelen debiyi kontrolsüz savağından suyu m. kotuna kadar yükselterek mansaba deşarj edecek şekilde tasarlanmıştır. Diğer taraftan; Çamlı Regülatörü ve HES proje alanı DSİ 22. Bölge Müdürlüğü tarafından çalışmalarına başlanılmış olan taşkın koruma alanı içerisinde kalmaktadır. Bu konuda DSİ Bölge Müdürlüğü görüşleri alınmış ve çalışmaları başlatılan taşkın koruma projesinin proje alanına tekabül eden kısmının tedariği sağlanmıştır. Proje kapsamındaki çalışmalarda bu husus göz önüne alınarak çalışmalar yürütülecektir. Ayrıca regülatörde dalgıç perdeli bir adet çakıl geçidi öngörülmüştür. Dolusavak gövdesi ile su alma yapısı arasına taban kotu 739 m. olan 2.50 m. x 2.00 m. ebatlarında, kapakla işletmesi sağlanacak olan çakıl geçidi yer alacaktır. Bunun dışında sucul ekosistemin bir parçası olan balıkların, akarsu içerisindeki hareketliliğinin devamlılığını sağlamak üzere 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 22. Maddesi gereğince balık geçidi yapılacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamalarında çalışacak personel için gerekli olacak içme suyu damacanalarla piyasadan temin edilecek olup, kullanma suyu ise şebeke suyundan sağlanacaktır. Projenin inşaat aşamasında kullanılacak kırma-eleme-yıkama tesisi ve hazır beton tesisinde gerekli olacak sular ise Fol deresinden karşılanacaktır. Çalışma alanlarının toza karşı alanın nemlendirilmesi için gerekli olacak kullanma suyu yine Fol deresinden alınacaktır. İnşaat aşamasında çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular için sızdırmasız fosseptik inşa edilecektir. Sızdırmasız fosseptikte toplanacak evsel nitelikli atıksular, Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili olarak Vakfıkebir Belediyesinden alınan yazı rapor ekinde (Bkz. EK-27) verilmiştir. Diğer taraftan Tonya Belediyesi tarafından Atıksu Arıtma Tesisi çalışmaları tamamlanmış olup, kanalizasyon hattı çalışmaları devam etmektedir. Bu bağlamda ÇED süreci tamamlandıktan sonra atıksuların bertarafı için İlgili Belediye ile görüşülerek, kanalizasyon hattına bağlantı hususunda gerekli işlemler yapılacaktır. İşletme aşamasında çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular ise; Tonya Belediyesinden izin alınabilmesi halinde şehir alt yapısına verilecektir. İlgili belediyeden gerekli izinlerin çıkmaması halinde söz konusu atıksular sızdırmasız fosseptik inşa edilerek 395

412 burada toplanacaktır. Evsel nitelikli atıksular sızdırmasız fosseptikte toplanarak Vakfıkebir Belediyesi tarafından vidanjörle çektirilerek bertaraf edilmeye devam edecektir. Projenin inşaat ve işletme aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak şantiye alanı içerisinde ağzı kapaklı, sızdırmasız bidonlarda biriktirilecek ve günlük olarak Tonya Belediyesi nin hizmet verdiği şehir içi çöp konteynırlarına bırakılacaktır. Proje kapsamında çalışanların sağlık ve güvenliklerini sağlamak için İş Kanununa istinaden hazırlanıp yayınlanmış olan ve halen yürürlükte bulunan Tüzük ve Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Bern sözleşmesinin 6. ve 7. Madde hükümlerine ve ilgili yönetmelik ve kanunlara uyulacaktır. Planlanan yatırım kapsamında, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanunda değişiklik yapılmasına dair 5491 sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile buna bağlı olarak çıkarılan/çıkarılacak olan tüm Yönetmeliklerin ilgili hükümlerine uyulacak ve diğer mer i mevzuat çerçevesinde ilgili kurum ve kuruluşlardan gerekli izinler alınacaktır. Ayrıca; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile son değişiklik yapılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve tarihinde değişiklik yapılan Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği, 396

413 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevre Denetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı değişiklik yapılan Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve tarihinde değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayı ile değişiklik yapılan Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği, yönetmeliklerinde yer alan ilgili hükümlere uyulacaktır. 397

414 NOTLAR VE KAYNAKLAR

415 NOTLAR VE KAYNAKLAR Dr. Nuran Talu, Sürdürülebilir Kalkınma Durum Değerlendirme Raporu, DPT. HES Projeleri Sorunları ve Çözüm Önerileri, EPDK, Sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun. Enerji Sektörü-Hidroelektrik Enerji, DSİ Vakfı. EPDK Faaliyet Raporu, İşletmedeki HES Tesisleriyle İlgili Sorunlar ve Çözüm Önerileri, DSİ Genel Müdürlüğü. Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu ( ), Türkiye Elektrik İletim A.Ş. Genel Müdürlüğü, Temmuz Çamlı Regülatörü Ve HES Revize Yapılabilirlik Raporu, Türkiye de Hidroelektrik Enerji ve HES Uygulamalarına Bakış, İMO Su Yapıları, TMH /1. Toprak ve Su Kaynakları, DSİ. Trabzon İlinin Çevre Jeolojisi ve Doğal Kaynakları, MTA Raporu, Rize İli nin Çevre Jeolojisi, YILMAZ B.S., MTA Raporu, / ölçekli Trabzon C28 ve D28 paftalarının Jeoloji Haritaları. Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mekansal Planlama Genel Müdürlüğü. Trabzon İli Arazi Varlığı, 1/ Ölçekli Arazi Kullanım Haritası, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Foldere Master Plan Raporu. Dirifay Haritası, MTA, Google Earth. Trabzon Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, 2012 Çalışma Raporu. Mülga Çevre Bakanlığı Mevzuatı, T.C. Çevre Bakanlığı Araştırma Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Trabzon (Vakfıkebir) Meteoroloji İstasyonu Rasat Verileri, , Ankara. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Akçaabat Meteoroloji İstasyonu Rasat Verileri, , Ankara. TUIK, 2012, 2013 Yıllarına Ait Veriler. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü- Trabzon İl Çevre Durum Raporu, Trabzon İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, Adrese Dayalı Nüfus Sayımı (ADNS) Verileri, TUIK. Yerel Yönetimler Portalı. Ziraat Yüksek Mühendisi Bekar Y., Su Kullanım Hakları Planlama Raporu, Prof. Dr. Turan L., Prof. Dr. Akbulut A., Yrd. Doç. Dr. Dişli Erkan, Çamlı Regülatörü ve HES ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu, Trabzon İli Afetselliğine Genel Bir Bakış, Trabzon Valiliği, İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, İl Sağlık Müdürlüğü Verileri, Hava Kirliliği Kontrol ve Denetim, Kimya Müh. Odası, Mayıs,1999. Otoyollar Ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası, KGM, Hava Kirliliğinin Kontrolü Esasları, Abdol Chini ve William. J.Mbwambo, Envıronmentally Friendly Solutıons For The Disposal Of Concrete Wash Water From Ready Mixed Concrete Operatıons, Gaiseville/Florida, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü,

416 NOTLAR VE KAYNAKLAR Öğr. Gör. Dr. Erdoğan M.A., Peyzaj Yüksek Mimarı Atik C., Peyzaj Onarım Planı Raporu, Prof. Dr. Aydın S., Çamlı-Tonya Sosyal Etki Değerlendirme Raporu, Tuna Y., Çamlı Regülatörü ve HES Projesi Mühendislik Jeolojisi Raporu, Katı Atık İstatistikleri, Taşkın, Heyelan ve Dere Yataklarının Korunması Konferansı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, 22. Bölge Müdürlüğü, EİE Tarafından Mühendislik Hizmetleri Yürütülen Hidroelektrik Santral Projeleri, Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü, Proje Dairesi Başkanlığı, İstikşaf Şube Müdürlüğü. Türkiye Heyelan Envanteri Haritası, 1/ Ölçekli Trabzon Paftası, MTA Genel Müdürlüğü, Diesener, G., Reichholf, J., 1986: Lurche und Kriechtiere. Mosaik Verlag GmbH, München, 287 pp. Kiziroğlu, İ., 1989: Türkiye Kuşları. OGM yayınları, Ankara, 314 s. Kiziroğlu, İ., 2008: The Birds of Türkiye. (Species List in Red Data Book). Ankara. Demirsoy, A., 1996: Amfibiler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü. Proje No: 90-K , 69 s. Demirsoy, A., 1996:Memeliler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü. Proje No: 90-K , 292 s. Demirsoy, A., 1997: Sürüngenler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü. Proje No: 90-K , 205 s. Council of Europe, 1999: Appendices to the Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats. Secretariat Memorandum prepared by the Directorate of Environment and Local Authorities. Strasbourg, 26 pp. Bezzel, E. 2000: Vögel. Sonderteil: Seltene Arten, Jungvögel, Nester, Eier.6. Aufl. BLV- Verlag, München, Wien, Zürich. Sterry, P. 2004: Die Vögel am Mittelmeer. Frankch. Kosmos Verlags-GmbH. Stuttgart, 192 S. Baran, İ. 2005: Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri. Tübitak Popüler Bilim Kitapları, Ankara, 165 s. IUCN IUCN Red List of Threatened Species. Version < Downloaded on 29 May Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu Av Sezonu Kararları. Jones, A.J.M., F.Moutou, J.Zima,P.Haffner, S. Aulagner, 2009: Mammals of Europe, North Africa and the Middle East. A & C Black Publishers Ltd. 272 pp. Svennson,L.,K.Mullarney, D.Zetterström. 2010: Collins Bird Guide: The Most Complete Guide to the Birds of Britain and Europe. Colins, 416 pp. Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and yhe East Aegean Islands. Vol. 1-9, (Edinburgh). Güner, A., Vural, M., Sorkun, K., Rize Florası, Vejetasyonu ve Yöre Ballarının Polen Analizi, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, Matematik, Fizik ve Biyoloji Bilimler Araştırma Grubu, Proje No: T.B.A.G. 650, 1987 (Ankara). Davis, P.H., Mill, R.R, Tan, K.(eds), Flora of Turkey and The East Aegean Islands, Vıl. 10, at the Universty Press, 1988, (Edinburgh). Güner, A., Özhatay, N., Ekim, T., Başer, K.H.C (eds.), Flora of Turkey and The East Aegean Islands, Vıl. 11, at the Universty Press, 2000, (Edinburgh). Tutin, T.G. et al. (ed.), Flora Europaea, Vol. 1-5,! (Londra). Balık, S., Ustaoğlu, R., 1992, Türkiye Tatlısu Balıklarını Tanımlama Esasları, E.Ü. Fen Fakültesi Kitaplar Serisi No:137, İzmir, 58 s. 2

417 NOTLAR VE KAYNAKLAR Bellmann, H., 1988, Leben in Bach und Teich. Pflanzen und Wirbellose der Kleingewsser. Steinbach Naturführer. 287 s. Biro, K., 1981, Kleiner Bestimmungsschlüssel für Zuckmückenlarven (Diptera: Chironomidae). Wien 329 s. Bold, H. C., Wynne, M. J., 1978, İntroduction to the Algae, Sutructure and Reproduction, 706 p., Prentice-Hall ed., USA. Cox, E.J., 1996, Identification of Freshwater Diatoms From Live Material, Chapman and Hall, 158 pp., London. Czernecki. D. B. and Blinn, D. W., 1978, Diatoms of Colarado River, J. Cramer, 181 p. Germany Foged, N., 1981, Diyatoms in Alaska, J. Cramer, 310 p., Germany. Dungan, P.J., 1990, Sulakalanların Korunması, IUCN-The World Conservation Union, DHKD Yayınları, 95 sf., İstanbul. Donald J. O., Maughan, O. E., 1981, Evaluatıon of The "Montana Method" For Recommending Instream Flows In Oklahoma Streams, Okla. Acad. Sci. 61: Edington, J. M., A. G. Hildrew (1981): Caseless Caddis larvae of the British Isles. Freshwater Biological Association Scientific Publication No:43, 92 p. Elliot, J. M., K. H. Mann (1979): A key to British Freshwater Leeches. Freshwater Biological Association Scientific Publication No: 40, 72 s. Elliot. W., Stoching, C. R., Barbour, M. G., Rost, T. L., 1992, Botany, An Introduction to Plant Biology, 6 nd. Ed., John Wiley and Sons, Singapure. Erdoğan, S., Güher, H., 2005, The Rotifera Fauna of Gala Lake (Edirne-Turkey), Pakistan Journal of Biological Sciences 8 (11): Foged, N., 1982, Diatoms in Bornholm, Denmark, J. Cramer, 174., Germany. Geldiay, R. ve Balık, S., 1999, Türkiye Tatlısu Balıkları, E.Ü. Su Ürünleri Fakültesi Yayınları No:46, İzmir, 532 s. Germain, H., 1981, Flora Des Diatomeés, Diatomophycées, 441 p., Paris. Glöer, P., Meier Brook, C., Ostermann O., 1992, Süsswasser mollusken: Ein Bestimmung-sschlüssel für die Bundesrepublic Deutchland. Hamburg. 111 s. Güher, H., Kırgız, T., 2007, Gala Gölü Milli Parkı nda Makrofıtler İle Mıkrocrustacea (Cladocera, Copepoda) İlişkisi Üzerine Bir Araştırma, Trakya Univ J Sci, 8(2): Huber Pestalozzi G (1941). Das Phytoplankton des Süswassers, 2. Teil, 1. Hälfte, Chrysophyceen. Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Huber Pestalozzi G (1955). Das Phytoplankton des Süswassers, 4. Teil, Euglenophyceen. Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Huber Pestalozzi G (1961). Das Phytoplankton des Süswassers, 5. Teil, Chrysophyceae (Ordung:Volvocales). Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Huber Pestalozzi G (1968). Das Phytoplankton des Süsswassers, 3. Teil, Cryptophyceae, Chloromonadophyceae, Dinophyceae. Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Huber Pestalozzi G (1982). Das Phytoplankton des Süswassers, 8. Teil, 1. Hälfte, Conjugatophyceae (Zynematales und Desmidiales). Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Hustedt, 1930, Die Süswasser-Flora Mitteleuropas, 466 pp. Jena. Hustedt, F., 1930, Die Süswasser-Flora Mitteleuropas, 446 p., Jena. Hutchinson, G.E., 1967, A Tereatise on Limnology, Department of Yale University, 1115 P. Illies, J., 1978, Limnofauna Europea. Gustav Fisher Verlag. 532 s. Kiefer, F., 1978, Das Zooplankton der Binnengewasser E. Schweizerbart'sche Vertagsbuchhandlung, Stuttgart, 378 P. Kolisko, R. A., 1974, Plankton Rotifers Taxonomy and Biology, Biological Station Lunz of the Austrian Academy of Science, Stuttgart, 274 p. 3

418 NOTLAR VE KAYNAKLAR Komárek J (1983). Das Phytoplankton des Süswassers, 7. Teil, 1. Hälfte, Chlorophyceae (Ordung: Chlorococcales). Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuehhandlung. Koste, W., 1978a, Die Radetiere Mitteleuropas 1. texband Berlin Stutgart 670 P. Koste, W., 1978b, Die Radertiere Mitteleuropas II. Tafelband Berlin Stutgart, 235 P. Krammer, K., Lange-Bertalot, H., 1986, Sußwasserflora von Mitteleuropa, Bacillariophyceae, Band 2/1, 1. Teil: Naviculaceae, Gustav Fischer Verlag, 876 pp., Stuttgart Krammer, K., Lange-Bertalot, H., 1988, Sußwasserflora von Mitteleuropa, Bacillariophyceae, Band 2/2, 2. Teil: Bacillariaceae. Epithemiaceae, Surirellaceae, Gustav Fischer Verlag, 584 pp., Stuttgart Krammer, K., Lange-Bertalot, H., 1991a, Sußwasserflora von Mitteleuropa, Bacillariophyceae, Band 2/3, 3. Teil: Centrales, Fragilariaceae, Gustav Fischer Verlag, 576 pp., Stuttgart Krammer, K., Lange-Bertalot, H., 1991b, Sußwasserflora von Mitteleuropa, Bacillariophyceae, Band 2/4, 4. Teil: Achnanthaceae, Kritische Ergänzungen zu Navicula (Lineolatae) und Gomphonema Gesamtliteraturverzeichnis, Gustav Fischer Verlag, 436 pp., Stuttgart Kuttikova, A., 1970, Rotatoria (The Rotifer fauna of SSCB), 670 P. Ludwig, H.W., 1993, Tiere in Bach, Fluss, Tümpel, See, Merkmale, biologie, Lebensraum Gefhrdung BLV Bestimmungsbuch 255 s. Macan, T.T A guide to Freshwater Invertebrate Animals. Longman. 118 p. Mann, K. H. (1962): Leeches (Hirudinea) Their Structure, Physiology, Ecology and Embryology. Pergamon Press. 201 p. Needham, J.G., Needham P.R., 1962, A guide to the study of Freshwater Biology. San Francisco 107 p. Patrick, R., Reimer, C. W., 1966, The Diatoms of the United States, Vol. 1-2, Part I, Philadelphia. Pejler, B., 1962, Taxonomic notes on some planktonic-freswater rotifers, zoologiska Bidrag Fran Uppsalla, Bond 35, Pennak, R. W. (1978): Freshwater Invertebrates of the United States. John Wiley and Sons Publication. 803 p. Prescott, G.W., 1982, Algae of Western Great Lake Area, Brown Comp. Pub., 977 p. Quigley, M., 1977, Invertebrates of Streams and Rivers. A key to Identification. London 874 p. Rider, M. de, 1981, Rotifera, Cercle Hydrobiologique de Bruxelles, 190 P. Round, F.E., 1973, The Biology of the Algae, Second Ed., Edward Arnold Pub., 278 pp., London Sennika, S.A.B. (1943): Contributions to the Ecology and Biology of the Danish Freshwater Leeches (Hirudirea). Københaum Denmark 109 p. Sreenivasa, M. R., Duthie, H. C., 1973, Diatom Flora of the Grand River Ontario, Canada, Hydrobiologia, 42: Şahin, Y. (1991): Türkiye Chironomidae Potomofaunası TÜBİTAK Proje No: TBAG-869. Ankara 88 s. Van Heurck, H., 1962, A Treatise on the Diatomaceae, J. Cramer, 555 p., London. Anşin, R., Doğu Karadeniz Bölgesi florası ve asal vejetasyon tiplerinin floristik içerikleri, Doçentlik tezi, 1980 (Trabzon). Davis, P.H., ve Cullen, J., The identification of flowering plant families, 1979 (Londra). Güner, A., Kaçkar Dağlarının Kuzey Yamacının Florası, TUBİTAK, TBAG-463 nolu proje raporu, 1983 (Ankara). Seyhan, Ş., Rize İlinin önemli zehirli ve şifalı bitkileri, Türk Vet. Hek. Derg. 23: , 1953 (Ankara). 4

419 ÇED RAPORUNU HAZIRLAYANLARIN TANITIMI

420

421 ÖZGEÇMİŞ FORMU Firma Adı : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Limitet Şirketi Personelin Adı : Arzu KARAAĞAÇ Mesleği : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : Mesleki Kuruluşlara Üyeliği : Çevre Mühendisleri Odası, Eğitim : 2006 : Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü 2001 : Afyon Kocatepe Üniversitesi Kimya Bölümü Mesleki Deneyim : (2008-Devam) : Selin İnşaat Müşavirlik San. ve Tic. Ltd. Şti. - ÇED Raporlarının hazırlanması - Çevre Yönetim Planlarının hazırlanması - Kalite Yönetim Sistemi Temsilcisi (ISO 9001) ( ) : NEO Mühendislik Müşavirlik İnş. ve Tic. Ltd. Şti. -ÇED Raporlarının hazırlanması ( ) : Topçuoğlu Madencilik Mühendislik Müşavirlik Ltd. Şti. -ÇED Raporlarının hazırlanması Arzu Karaağaç ın Mesleki Deneyimi; İşin Adı Proje Sahibi Tarih Pervari A Regülatörü ve HES ÇED Raporu ONK Elektrik Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş Pervari B Regülatörü ve HES ÇED Raporu ONK Elektrik Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş Pervari Barajı ve HES ÇED Raporu Pervari Elektrik Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş kv Aliağa RES Viking TM EİH ÇED Raporu TEİAŞ Genel Müdürlüğü kv Çamlıca III HES Çamlıca I HES Proje Tanıtım Dosyası 154 kv (Alaçatı-Urla) BRŞ - Mazı III RES Proje Tanıtım Dosyası AYDÖKÜM Makine San. ve Tic. A.Ş.- Döküm Fabrikası Proje Tanıtım Dosyası TEİAŞ Genel Müdürlüğü 2008 TEİAŞ Genel Müdürlüğü 2008 AYDÖKÜM Makine San. ve Tic. A.Ş. 2008

422

423

424

425

426

427 ÖZGEÇMİŞ FORMU Firma Adı Personelin Adı Mesleği : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Limitet Şirketi : Sevinç OFLİ : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : Mesleki Kuruluşlara Üyeliği : Çevre Mühendisleri Odası, 3092 / Projedeki Görevi Eğitim : : ÇED Yönetmeliği ne uygun olarak ÇED Raporları hazırlanması : Ondokuz Mayıs Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Mesleki Deneyim : ( ) : ENVY Enerji ve Çevre Yatırımları A.Ş., İnegöl O.S.B. Atıksu Arıtma Tesisi, İnegöl/BURSA - İşletme Mühendisi ( ) : EPA Endüstri Pazarlama Ltd. Şti., ANKARA - Satış ve Pazarlama Mühendisi - Kalite Yönetim Sorumlusu ( ) : Vadi Mühendislik İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti., - Proje Yöneticisi ve ÇED Raporlarının Hazırlanması - Kalite Yönetim Sorumlusu (2012-Devam) : Selin İnşaat Müşavirlik San. ve Tic. Ltd. Şti. -ÇED Raporlarının Hazırlanması Sevinç OFLİ nin Mesleki Deneyimi; İşin Adı Proje Sahibi Tarih Yumurta Üretimi İşletmesi Kapasite Artışı Projesi ÇED Raporu, Manisa/Turgutlu Uyum Tavukçuluk 2011 Afyonkarahisar Çay Projesi, Çay Barajı ve Sulaması ile Malzeme Ocakları Projesi ÇED Raporu, DSİ 18. Bölge Md Afyonkarahisar/Çay Tellikaya Regülatörleri ve Hidroelektrik Santralleri ile Kırma-Eleme Tesisi ve Beton Santralleri Projesi ERN Enerji Elekt. Ür. A.Ş., 2010 (72,946 MWm/70,757 MWe) ÇED Raporu, Van/Çatak Yeşilköy Regülatörü ve HES Projesi (3,96 MWm/3,72 Yeşilköy Elekt. Ür. Ve Tic. MWe) ÇED Raporu, Rize/Güneysu Ltd. Şti Bakır ve Molibden Zenginleştirme Tesisi ÇED Raporu, Balıkesir/Edremit Özdoğu İnşaat 2009 Sivas Yıldızeli Nevruz Barajı Sulaması ve Malzeme Ocakları ÇED Raporu, Sivas/Yıldızeli DSİ XIX. Bölge Md kv Kulp HES TM-Lice TM EİH ve Kulp HES TM ÇED Raporu, Diyarbakır/Kulp-Lice Adapazarı-Karasu Limanı-Ereğli-Zonguldak-Bartın Demiryolu Bağlantı Hattı Projesi ÇED Raporu, Sakarya/Bartın/Düzce/Zonguldak İlleri TEİAŞ 2009 DLH 2008 Artova Hayvancılık OSB ÇED Raporu, Tokat Tokat Tarım Md 2008 Aydın-Çine-Yatağan-Güllük Limanı Demiryolu Bağlantı Projesi ÇED Raporu, Aydın / Muğla İlleri Mersin Kojenerasyon Santrali II. Hat Projesi ÇED Raporu, Mersin Nevşehir - Kayseri Demiryolu Projesi ÇED Raporu, Nevşehir/Kayseri İlleri Kırşehir - Yozgat Demiryolu Projesi ÇED Raporu, Kırşehir/Yozgat İlleri DLH 2008 Şişecam 2008 DLH 2008 DLH 2008

428

429

430 ALİ USLU Jeoloji Mühendisi, UA ve CBS Uzmanı Doğum Tarihi : Doğum Yeri : Ankara Uyruğu :T.C. Medeni Hali : Evli Öğrenim Durumu:Üniversite mezunu Hacettepe Üniversitesi Ankara Meslek Yüksekokulu Harita ve Kadastro Bölümü Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü Deneyimler: Yılları arasında Bildes Bilgisayar da Teknik Servis ve Eğitim Bölümünde Yılları arasında Uğur Haritacılık ta Harita Teknikeri olarak Kasım 2005 Mayıs 2007 Safran Madencilik (Kavaklıdere-Ankara) Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemi Sentezi ile Maden Arama, Sayısal harita üretimi, Üç boyutlu arazi modelleme, Uydu görüntülerinin rektifiye edilmesi, uydu görüntülerinin zenginleştirme vb Eylül Ekim 2009 Çed raporlarının haritalarının hazırlanması ve jeolojik veriler toplanması, 3D arazi modelleme, sayısallaştırma, amenajman sayısallaştırması, cbs işeri vb konularda firmalara mühendis olarak danışmanlık hizmeti vermekteyim. Ekim Selin İnşaat Ltd.Şti. Jeoloji Mühendisi ve CBS Uzmanı. Bilgisayar Bilgisi: MS Windows XP/Vista/7 işletim sistemleri; MS Word; MS Excel; MS Powerpoint; Photoshop. Yabancı Dil Bilgisi: İngilizce (orta) Uzaktan Algılama(UA) ve Coğrafi Bilgi Sistemi(CBS) inde kullandığım programlar: TNT Mips 6.4/6.9; Er Mapper 6.4; ArcGIS 9.3(ArcCatalog, ArcMap, ArcScene) Global Mapper; NetCad; AutoCad; Geochemical Data Toolkit (GCDkit)

431

432

433

434

435

436

437

438

439 ÖZGEÇMİŞ FORMU Firma Adı Personelin Adı Mesleği Doğum Tarihi : : Selin ĠnĢaat Turizm MüĢavirlik Sanayi ve Ticaret Limitet ġirketi : Dr. M.Cemil SARIFAKIOĞLU : Ziraat Yüksek Mühendisi Mesleki KuruluĢlara Üyeliği : Ziraat Mühendisleri Odası, 7833 Projedeki Görevi Eğitim : : Tarımsal Proje Koordinatörü. ÇED Raporu ve Tarımsal Projeleri raporların hazırlanması. 1974/ġubat : Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi, 1976 : Temel Ġngilizce eğitim Kursu Lisans üstü Eğitim. Bari/ Ġtalya I.C.A.M.A.S. (International Centre For Advanced Mediterranean Agronomic Studies) 1994 :Utah State University,ABD Zirai Yayım Yönetimi :Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsün Toprak Ana Bilim dalında doktara çalışması Edinilen Diploma/Sertifikalar : Ġl eri seviye Ġngilizce eğitimi-ankara, Ġngiliz kültür Derneği Agronomi Eğitimi (Diploma) - Ġtalya Zirai Yayın Yönetimi (Sertifika) - ABD Toprak Ana bilim Dalında Doktara Ege üniversitesi

440

441

442 ÖZGEÇMİŞ FORMU Firma Adı Personelin Adı Mesleği : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Limitet Şirketi : Pelin Deniz ÖZALP : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : Mesleki Kuruluşlara Üyeliği : Çevre Mühendisleri Odası, 1096 Görevi Eğitim : : ÇED Koordinatörü : Orta Doğu Teknik Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Hazırlık Bölümü Mesleki Deneyim : (2011-Devam) : Selin İnşaat Müşavirlik San. ve Tic. Ltd. Şti. -ÇED Koordinatörü ( ) : Ata-Tek Enerji Ltd. Şti, ANKARA - Kurucu Ortak ( ) : Eltem-Tek A.Ş. - Proje, Etüt,Kamulaştırma ve Çevre Grup Başkanı ( ) : Devlet İstatistik Enstitüsü, Çevre İstatistikleri Şubesi -Geçici Personel, Çevre Mühendisi Mesleki Deneyim : İşin Adı Proje Sahibi Tarih Bin Beton Mad. İnş. Nak. Akar. San. ve Tic. A.Ş Devam Zeki Enerji Elektrik Üretim Dağıtım Paz. San. ve Tic Devam A.Ş ve Ruhsat Nolu Bazalt Ocağı ve Kırma-Eleme Tesisleri ÇED Çatak Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali, Hazır Beton Üretim Tesisi ve Kırma-Yıkama-Eleme Tesisi ÇED KENTSA II Doğal Gaz Kombine Çevrim Santrali ÇED ENERJISA Enerji Üretim A.Ş Devam Gökçeköy Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES), ELHES Elektrik Üretim Ltd. Kırma-Yıkama- Eleme Tesisi ve Hazır Beton Üretim 2012-Devam Şti. Tesisi ÇED Tufanbeyli Linyit ve Kireçtaşı Sahaları Kapasite Artışı ve Döküm Sahaları ÇED Çalıkobası I-II-III Regülatörü, Hidroelektrik Santrali I-II (HES), Kırma-Yıkama-Eleme ve Hazır Beton Üretim Tesisi ÇED Raporu 154 kv Çambaşı HES Çaykara HES TM EIH Proje Tanıtım Dosyası 380 kv 3B, 1272 MCM Arkun HES TM - Yeni Tortum TM EİH ÇED Raporu Memülü Regülatörü, 3,86 MWm/3,52 MWe Gücünde Hidroelektrik Santrali (HES) ve 34,5 kv Memülü HES- Bahar HES TM Enerji Nakil Hattı Nihai Proje Tanıtım Dosyası ENERJİSA Enerji Üretim A.Ş. H.H.K Enerji Elektrik Üretim A.Ş Devam 2012 TEİAŞ /ENERJİSA 2012 TEİAŞ / ENERJİSA 2012 H.H.K Enerji Elektrik Üretim Ltd. Şti. Suçatı HES Kapasite Artışı Nihai Proje Tanıtım Dosyası Karabük Enerji Elektrik Üretim A.Ş Doğançay Regülatörü ve HES Revize PTD ENERJİSA 2012 Doğalgaz Yakıtlı Enerji Üretim Tesisi Proje Tanıtım AGE Denizli Doğalgaz Dosyası Elektrik Üretim A.Ş kv Van Siirt- Batman EİH ÇED (270 km) TEİAŞ kv Van Ağrı EİH ÇED (184 km) TEİAŞ kv Van Başkale EİH ÇED (184 km) TEİAŞ

443

444

445 Firma Adı Personelin Adı Mesleği ÖZGEÇMİŞ FORMU : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. : Filiz SARIFAKIOĞLU Doğum Tarihi : Mesleki Kuruluşlara Üyeliği Projedeki Görevi : İnşaat Yüksek Mühendisi : İnşaat Mühendisleri Odası, : ÇED Yönetmeliği ne ve IFC ve Ekvator kriterlerine göre uygun olarak hazırlanan raporların kontrol edilmesi. Eğitim : ODTÜ İnşaat Mühendisliği Bölümü ODTÜ İnşaat Mühendisliği Bölümü Yapı Mekaniği Laboratuarı Master Japonya'da Tsukuba Uluslar arası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü'nce (IISEE) verilen bir yıllık Deprem Mühendisliği kursu, 1989 Frankfurt'ta "Asbest Söküm Uzmanlığı" kursu Sertifika Mesleki Deneyim: Turizm Bankası etüd proje ünitesinde proje mühendisi ODTÜ İnşaat Mühendisliği Bölümü Yapı Mekaniği Laboratuarı Araştırma Asistanı TÜBİTAK, Yapı Araştırma Enstitüsü'nde araştırmacı mühendis EMTA A.Ş. de proje müdürlüğü Devam Selin İnşaat Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Proje Müdürü Filiz SARIFAKIOĞLU nun Mesleki Deneyimi; İşin Adı Proje Sahibi Tarih - T.C. Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğünce yaptırılan Akdeniz Bölgesinde Çevre ile Uyumlu Mevcut ve alternatif kum ocaklarının tespiti Projesi (Proje; Antalya Burdur - Isparta- Adana Kahramanmaraş Mersin - Hatay illerini kapsamaktadır) T.C. Çevre Bakanlığı T.C. Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğünce yaptırılan Trakyada Toprak Sanayiinde Çevre ile Uyumlu Potansiyel Hammadde Alanlarının Belirlenmesi Projesi (Proje İstanbul-Tekirdağ Çanakkale - Edirne - Kırklareli illerini kapsamaktadır. T.C. Çevre Bakanlığı Kayaş Bayındır Barajı Havzası Planı Mühendislik Hizmetleri İşi DSİ V. Bölge Müdürlüğü Deniz Kaplumbağası ve Nil Kaplumbağası Çevre ve Orman Bakanlığı 2004 Populasyonlarının Araştırılması ve Korunması Projesi Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı - Melikom Regülatörü ve HES ÇED Raporu Melikom Elektrik Üretim A.Ş: Şirvan Barajı ve HES ÇED Raporu Fernas Çambaşı Barajı ve Darıca II HES ÇED Raporu Orya Enerji A.Ş Garzan Barajı Revize PTD Fernas Poryaz RES-Balıkesir II TM EİH ÇED Raporu TEİAŞ Genel Müdürlüğü Kozbeyli RES Ulucak TM EİH ÇED Raporu TEİAŞ Genel Müdürlüğü Samurlu RES-Alospi TM EİH PTD TEİAŞ Genel Müdürlüğü Kuşaklı Regülatörü ve HES ÇED Raporu EnerjiSA Taş Ocağı ve kırma-eleme tesisi ÇED Raporu Tokat Aryıl Madencilik Nekliyet İnş. Makine 2009 Turizm San. ve Tic. Ltd. Şti.

446

447

448 ÖZGEÇMİŞ Firma Adı : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Personelin Adı : Gülsüm CESUR Mesleği : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : Üyelikler : Çevre Mühendisleri Odası Üyeliği, Projedeki Görevi : ÇED Yönetmeliği ne uygun olarak ÇED Raporları hazırlanması Eğitim : 09/ /2011 Atatürk Üniversitesi 09/ /2005 Şehit Savaş Gedik Lisesi (yabancı dil ağırlıklı) Mesleki Deneyim : ( ) Enerji Çevre Yatırımları ve Danışmanlığı Haritacılık İmar İnşaat Ltd. Şti -ÇED Raporlarının Hazırlanması (09/2012 Devam) Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. -ÇED Raporlarının Hazırlanması Gülsüm CESUR un Mesleki Deneyimi; İşin Adı Proje Sahibi Tarih Omala Regülatörü ve HES Proje Tanıtım Dosyası Adsel Elektrik Enerji Üretim Ltd.Şti Akdağ RES Proje Tanıtım Dosyası Ahsen Enerji Üretim Ticaret ve Sanayi A.Ş Gana Regülatörü ve HES ÇED Raporu Gana Elektrik Üretim A.Ş Düzhanlar Regülatörü ve HES ÇED Raporu Ortur Elektrik Üretim Ticaret Ltd.Şti Çankırı Doğalgaz Kombine Çevrim Santrali ÇED Raporu Age Kızılırmak Doğalgaz Elektrik Üretim ve ticaret A.Ş 2012 Çorak Regülatörü ve HES ÇED Raporu Güngör Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. 2013

449

450

451 ÖZGEÇMİŞ Firma Adı : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Personelin Adı : Elif Bilge YURDAKUL Mesleği : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : Üyelikler : - Çevre Mühendisleri Odası Üyeliği - ODTÜ Mezunlar Derneği Üyeliği Eğitim : 09/ /2010 Orta Doğu Teknik Üniversitesi Lisans, Çevre Mühendisliği, Ankara, Türkiye 09/ /2004 Orta Doğu Teknik Üniversitesi Lisans öncesi İngilizce Hazırlık) 09/ /2003 Hacı Ömer Tarman Anadolu Lisesi Almanca (Ankara) Ortaöğrenim Mesleki Deneyim : 01/2011 devam Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. ediyor Çevre Mühendisi Lisan: Konuşma Okuma Yazma Türkçe Ana Dİl İngilizce Çok iyi Çok iyi Çok iyi Almanca Orta Orta Orta Deneyim: Projenin Adı Projenin Sahibi Tarih Çevre Projeleri: kv 2x1272 MCM Köprü HES 380/154 kv Kozan EnerjiSA 2011 (Havza) EİH, Adana İli, IFC Raporunun hazırlanması - Yedigöze HES-Kozan TM EİH, Adana İli, IFC Raporunun hazırlanması EnerjiSA Kozan Trafo Merkezi, Adana İli Çevre Yönetim Planının hazırlanması - Kuşaklı Regülatörü, HES ve Hazır Beton Santrali, Adana İli ÇED Raporunun hazırlanması TEİAŞ 2011 EnerjiSA 2011

452

453

454 ÖZGEÇMİŞ FORMU 1. Personel Adı Soyadı : Aysun OĞUZ 2. Doğum Tarihi : Firma Adı : Selin İnşaat Tur. Müş. San. Ve Tic. Ltd. Şti. 4. Eğitim Okul Hacettepe Üniversitesi, Hidrojeoloji Mühendisliği Tarih Dil Dil Gramer Konuşma Yazma İngilizce İspanyolca Üyelikler: TMMOB, Jeoloji Mühendisleri Odası 7. Diğer yetenekler (bilgisayar vb.): Microsoft Office 98, Excel, Word, Power Point, İnternet 8. Profesyonel Deneyim İşin Adı Proje Sahibi Tarih ÖSYM-İdari İşler MEB-İdari İşler Ali Rıza Onat Motorlu Araçlar A.ş.-Finans Koordinatörü İSG Danışmanlık Fernas-Horsunlu-Denizli Çevre Yolu İnş. İSG Danışmanlık Fernas-Çan Kalker Öğütme Tesisi İSG Danışmanlık Fernas-Çan-Kalker Ocağı İSG Danışmanlık Fernas-Çan-Çanakkale Yol İnşaatı İSG Danışmanlık Fernas-Gembos Derivasyonu ve Sulama Projesi İSG Danışmanlık Fernas Batman Çimento Fabrikası İSG Danışmanlık Fernas Batman Alçı Fabrikası İSG Danışmanlık Fernas Batman Üniversite İnşaatı İSG Danışmanlık Fernas-Sağ/Sol Sahil Sulama Projesi İSG Danışmanlık Eti Maden-Bigadiç Dekapaj Projesi İSG Danışmanlık NTF-Yamanlı HES Projesi İSG Danışmanlık CCLMK-Ankara-Sivas Hızlı Tren Projesi İSG Danışmanlık Age-Kavşakbendi HES Projesi İSG Danışmanlık NVS-Çambaşı HES Projesi İSG Danışmanlık Kol İnş. Toplu Konut İnşaatı ve İş Merkezi Projesi İSG Danışmanlık Fernas- Garzan Barajı 2011-

455

456

457 ÖZGEÇMİŞ Firma Adı : Selin İnşaat Turizm Müşavirlik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Personelin Adı : Özgür EVİRGEN Mesleği : Çevre Mühendisi Doğum Tarihi : 20/04/1984 Üyelikler : Çevre Mühendisleri Odası Üyeliği, 6754 Eğitim : 09/ /2008 Cumhuriyet Üniversitesi Mesleki Deneyim : EKİM TEMMUZ 2011-AGUSTOS 2012 SELİN İNŞAAT TUR. MÜŞ. SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Çevre Görevlisi-Çevre Mühendisi TOPÇUOĞLU MADENCİLİK Çevre Görevlisi HAZİRAN 2010-TEMMUZ 2011 MBS ÇEVRE ÖLÇÜM LABORATUVARI Ölçüm Personeli-Çevre Görevlisi Özgür EVİRGEN in Mesleki Deneyimi; FERNAS-METGÜN YOL ŞANTİYESİ TCC TUZ GÖLÜ YERALTI DOĞALGAZ DEPOLAMA PROJESİ. CCLMK ANKARA SİVAS HIZLI TREN PROJESİ FERNAS GÖKÇE SİGMA DEKAPAJ ŞANTİYESİ BİNBETON MADENCİLİK MEZGİT KALKER OCAĞI BİNBETON KIRMA-ELEME VE BETON SANTRALİ BİNBETON MADENCİLİK KANLIKUYU KALKER OCAĞI FERGÜN MADENCİLİK ASFALT PLENT TESİSİ. STATKRAFT KARGI HES BARAJI ŞANTİYESİ FERNAS KOZA ALTIN DEKAPAJ ŞANTİYESİ SHERATON HOTEL ANKARA LİMAK AMBRASSADORE OTEL ANKARA

458

459