KOCAELİ İLİ NDE TIBBİ ATIK YÖNETİMİ

Transkript

1 KOCAELİ İLİ NDE TIBBİ ATIK YÖNETİMİ Bilge Özbay*, Şenay Çetin Doğruparmak, Savaş Ayberk Kocaeli Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü, Kocaeli. Özet: Ünitelerden kaynaklanan patolojik, enfeksiyöz atıklar ile kesici, delici atıklar olarak tanımlanan tıbbi atıklar, uygun olarak bertaraf edilmediklerinde başta Hepatit ve HIV gibi bulaşıcı hastalıklar olmak üzere pek çok sağlık riskine neden olmaktadırlar. Bu atıkların çevre sağlığına zarar vermeden kaynağında toplanması, taşınması, depolanması ve bertaraf edilmesi toplum sağlığının korunması açısından büyük önem taşır. Bir milyonun üzerinde nüfusa sahip Kocaeli nde, sağlık hizmetlerini karşılayabilmek amacıyla kurulu olan 3 araştırma ve uygulama hastanesi, 23 hastane, 22 poliklinik, 106 sağlık ocağı, pek çok laboratuar ve sağlık merkezinde her yıl tonlarca tıbbi atık oluşmaktadır. Sağlık kuruluşlarında ayrı toplanan tıbbi atıklar lisanlı firmalar tarafından taşınarak İzmit Atık ve Artıkları Arıtma, Yakma ve Değerlendirme Anonim Şirketine (İZAYDAŞ) gönderilmektedir. Klinik atıklar İZAYDAŞ ta Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak yakma veya sterilizasyon işlemleri ile bertaraf edilmektedir. Bu çalışmada Kocaeli İli nde tıbbi atıkların oluşumlarından nihai bertaraflarına kadar geçen süreç incelenmiştir yılında Kocaeli nden toplam kg tıbbi atığın toplandığı bu atıkların yakılarak ya da sterilize edilerek bertaraf edildikleri belirlenmiştir. Çalışma kapsamında tıbbı atık yönetimindeki uygulamalarda karşılaşılan yaygın hatalar saptanarak konuyla ilgili çözüm önerileri sunulmuştur. Anahtar kelimeler: Atık yönetimi, sterilizasyon, tıbbı atık, Kocaeli, yakma. MEDICAL WASTE MANAGEMENT IN KOCAELI Abstract: Pathological, infectious, sharp and penetrative wastes sourced from units are defined as medical wastes and they cause important health risks such as hepatitis and HIV in case of improper disposal. Collection, transport, storage and disposal of these wastes carry importance for protection of public health. Tones of medical wastes form in Kocaeli with population over one million having 3 research and application hospitals, 23 hospitals, 22 policlinics, 106 village clinics, many laboratories and health centers. These medical wastes are collected separately in sources and transported to Izmit Waste and Residue Treatment Incineration and Recycling Co. by licensed companies. Medical wastes are disposed by incineration and sterilization methods according to the Clinical Waste Control Act. In this study, period lasting between formation and disposal of clinical wastes was investigated for Kocaeli kg of clinical waste was collected in 2009 they were disposed by sterilization and incineration processes. In this content expensive faults of clinical waste management were determined and suggestions were developed. Key words: Clinical wastes, incineration, sterilization, waste management, Kocaeli.

2 1.GİRİŞ Gelişen ekonomik koşullar ve tüketim alışkanlıkları tüm dünyada oluşan katı atık miktarlarını sürekli olarak artırmaktadır. Bu duruma bağlı olarak da katı atıklarla ilgili kirlilik sorunları giderek artan önem kazanmakta ve konuyla ilgili çalışmalara olan ilgi yoğunlaşmaktadır (Oweis vd., 2005, La Grega vd., 1994). Katı atık kompozisyonlarındaki klinik diğer adıyla tıbbi atıklar ciddi sağlık risklerine neden olabilecek yapılarıyla özel öneme sahiptir. Tıbbi atıkların içeriğinde sağlık kurumlarında kullanılan çeşitli kesici, delici aletler, insan organ ya da beden parçaları ve diğer enfekte edici maddeler bulunabilir (Baveja et al., 2000). Dünya Sağlık Örgütü (WHO, 1999) tarafından yapılan sınıflandırmada tıbbi atıklar kendi içlerinde 9 ana gruba ayrılmaktadır. Bu gruplar aşağıdaki gibi sıralanabilir: Bulaşıcı atıklar Patolojik atıklar Kesiciler Ecza atıkları Genotoksik atıklar Kimyasal atıklar Yüksek miktarda ağır metal içeren atıklar Basınçlı konteyerler Radyoaktif atıklar Bulaşıcı atıkların yeterli miktarlarda veya konsantrasyonlarda patojenler (bakteri, virüs, parazit veya mantar) içermesinden kuşku duyulan atıklardır. Pek çok hastalığın nedeni olabilecek bu atıklar laboratuar çalışmalarında oluşan bulaşıcı numuneler veya kültürleri, bulaşıcı hastalığa yakalanmış hastaların teşhis ve teşhis ve tedavisinde oluşan tıbbi malzemelerini, karantina hastalarının atıklarını, diyaliz makinesine bağlı bulaşıcı hastalıklı kişilerin atıklarını, laboratuarlarda bulaşıcı hastalığa yakalanmış hayvanlar ile bulaşıcı hastalığa yakalanmış olan insan veya hayvana temas etmiş olan diğer her çeşit malzeme veya ekipmanı içerir. Patolojik atıklar, doku, organ, vücut parçaları, insan cenini ve hayvan leşi, kan ve vücut sıvılarından. oluşur. Kesici aletler, sıyrıklara veya delinme şeklinde yaralanmalara yol açabilecek olan ve iğneler, hipodermik iğneler, bistüriler ve diğer jiletler, bıçaklar, aşı setleri, testereler, kırık camlar ve çivilerin dahil olduğu malzemelerdir. Ecza atıkları, kullanma günü geçmiş, kullanılmayan, dökülmüş ve kirlenmiş ecza ürünlerini, ilaçları, artık kullanılamayacak durumda ve neredeyse atılması gereken aşıları ve serumları içerir. Jenotoksik atıklar, yüksek derecede zehirli olup mutajenik, teratojenik veya karsinojenik özellikler taşıyan atıklardır. Kimyasal atıklar, ıskartaya çıkan katı, sıvı ve gaz fazında olan kimyasalları içerir. Bu atıklar zehirleyici, korozif, alevlenebilir, reaktif ya da gen zehirleyici özellik taşımaları durumunda tehlikeli atık olarak gruplanabilirler. Yüksek miktarda ağır metal içeren atıklar sağlık kurumlarında kullanılan piller,kırık termometreler; tansiyon ölçme aletleri gibi malzelemerden oluşur. Gaz silindirleri; gaz kartuşları; aerosol kutuları basınçlı konteynerler grubunda değerlendirilirken radyoterapi veya laboratuar araştırmalarından arta kalan atıklar ise radyoaktif atıklar olarak gruplanır. Yapılan araştırmalarda tıbbi atıkların ağırlıkça yaklaşık %15-25 oranında enfekte edici maddelerden oluştuğu ortaya konmuştur (Shinee vd., 2008). Dolayısıyla uygun yöntemlerle bertaraf edilmeyen tıbbi atıklar pek çok bulaşıcı hastalığın kaynağı olabilirler (Abdulla vd., 2008).

3 Tıbbi atıkların bertarafında kullanılan yöntemler yakma, kimyasal dezenfeksiyon, ıslak kuru termal işlemler, mikrodalga ile ışınlama, depolama ile bertaraf etme ve inert hale getirme olarak sıralanabilir. Bertaraf için yöntem seçiminde dezenfeksiyon, sağlık ve çevresel sorunlar, hacim azaltma, bertaraf edilecek atık miktarı, uygulanacak yöntem için uygun sahanın seçimi, ilk yatırım ve işletme maliyetleri gibi pek çok faktör göz önüne alınmaktadır. Kocaeli nde tibbi atık bertarafında yakma ve sterilizasyon sonrası depolama yöntemleri tercih edilmiştir. Bu çalışmada Kocaeli ilinde mevcut tibbi atık yönetimi irdelenmiştir. Bu amaçla belirlenen bölgeler bazında toplanan tıbbi atık miktarları belirlenmiş, bu atıkların kaynağında toplanması ve taşınması ve bertarafı içeren süreçler incelenmiştir. 2.MATERYAL METOT Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarihli ve 04-4 no lu meclis kararı ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu nun 7. maddesine göre tıbbi atıklara ilişkin hizmetleri yürütmek, gerekli tesisleri kurmak ve işletmek ile görevlendirilmiştir. Büyükşehir Belediyesi bu görevi tarihli protokol ile İzmit Atık ve Artıkları Arıtma, Yakma ve Değerlendirme A.Ş. ne (İZAYDAŞ) devretmiştir. Kocaeli il genelinde üretilen tüm tıbbi atıkların toplanması ve taşınması işlemleri tarihli sözleşme ile 10 yıllık süre boyunca lisanslı özel bir firmaya (SAS GRUP Çamur Susuzlaştırma Dış Ticaret Ltd. Şti) devredilmiştir. Bu firma ayrıca İZAYDAŞ sahasında kurulu bulunan sterilizasyon ünitesi işletme ile de sorumludur. İZAYDAŞ a getirilen atıklar yakılarak ya da sterilize edilerek bertaraf edilirler. Yakma sonrası oluşan küller ve sterilizasyon ürünleri son olarak depolama ünitelerine gönderilir. Süreç şematik olarak Şekil 1 de gösterilmektedir.

4 Çevre ve Orman Bakanlığı Tıbbi atıklarla ilgili yasal düzenlemeleri belirler. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kocaeli nde tıbbi atıkların yönetiminden sorumludur. İZAYDAŞ Tıbbi atıkların bertarafından sorumludur. Lisanslı Firma (SAS Ltd. Şti.) İZAYDAŞ tarafından tıbbi atıkların toplanması ve taşınması için yetkilendirilmiştir Yakma Sterilizasyon Sağlık Kuruluşları Tıbbi atıkların kaynaklarıdır. Bu kuruluşlarda oluşan tıbbi atıklar ayrı toplanırlar. Depolama Şekil 1. Kocaeli İli için Tıbbi Atık Yönetim Şeması 3.BULGULAR 3.1.Tıbbi Atıkların Kaynakları Kocaeli İli tıbbi atık yönetimi çerçevesinde belirlenen bölgeler Başisikele, Çayırova, Darıca, Derince, Dilovası, Gebze, Gölcük, İzmit, Kandıra, Karamürsel, Kartepe ve Körfez olmak üzere toplam 12 tanedir. Bu bölgelerde kurulu olan sağlık kuruluşlarının türlere göre dağılımı Tablo 1 de verilmektedir. Yasal düzenlemelere uygun olarak bu kuruluşlarda oluşan kentsel katı atıklar siyah, geri dönüşebilir özellikteki atıklar mavi, patolojik ve enfekte atıklar kırmızı renkli özel poşetlerde (minimum 10 μm kalınlık ve 10 kg taşıma kapasiteli) toplanır. Kesici malzemelerin toplanması için ise sarı renkli özel plastik kaplar kullanılır. Taşıma sırasında oluşabilecek risklerin engellemesi için bu torbalar dönüşümlü tıbbi atık bidonlarında toplanmaktadır. Büyük ve orta ölçekli tıbbi atık üreticileri ile küçük ölçekli tibbi atık üreticileri için sırasıyla 20 ve 70 lt kapasiteli olarak üretilen polietilen bidonlar delinme ve patlamalara karşı dayanıklıdırlar. Bölgelerden toplanan bidon sayıları ile toplam tıbbi atık miktarları Tablo 1 de gösterilmiştir.

5 Tablo 1. Kocaeli nde Bölgelerdeki Tıbbi Atık Kaynaklarının Türleri ve Oluşan Atık Miktarları (2009) BÖLGE ADI KURULUŞ TÜRÜ BİDON SAYILARI ATIK MİKTARLARI (kg) BAŞİSKELE Sağlık Ocağı (12) ÇAYIROVA DARICA DERİNCE DİLOVASI GEBZE GÖLCÜK İZMİT 1 Özel Tıp Merkezi (1), Sağlık Ocağı (5), Firma (3), Poliklinik Diş (1), Evde Bakım (1) Devlet Hastanesi (1), Özel Hastane (1), Diyaliz Merkezi (2), Sağlık Ocağı-Merkezi-Birimi (10), Özel Tıp Merkezi (2), Muayene Diş (5), Evde Bakım (3), Firma (5) Devlet Hastanesi (1), Askeri Hastane (1), Özel Hastane (1), Diyaliz Merkezi (2), Sağlık Ocağı- Evi-Birimi (10), Acil Yardım (1), Muayene (2), Firma (3) Sağlık Ocağı-Evi (5), Özel Tıp Merkezi (1), Poliklinik Diş (1), Firma (7) Devlet Hastanesi (1), Özel Hastane (3), Diyaliz Merkezi (2), Sağlık Ocağı-Merkezi-Birimi-Evi (19), Özel Tıp Merkezi (4), Dispanser (1), Laboratuar (4), Acil Yardım (3), Muayene Diş (6), Poliklinik Diş (7), Evde Bakım (1), Kurum (2), Firma (19) Devlet Hastanesi (1), Askeri Hastane (1), Diyaliz Merkezi (1), Sağlık Ocağı-Evi-Birimi (17), Dispanser (1), Laboratuar (2), Acil Yardım (1), Poliklinik (1), Görüntüleme Merkezi (1), Özel Tıp Merkezi (1), Poliklinik Diş (3), Evde Bakım (1) Üniversite Hastanesi (1), Devlet Hastanesi (3), Özel Hastane (4), Diyaliz Merkezi (4), Kurum (1), Sağlık Ocağı-Merkezi-Birimi-Evi (36), Poliklinik (4), Diş Hastanesi (3), Özel Tıp Merkezi (8), Görüntüleme Merkezi (2), Laboratuar (3), Dispanser (1), Acil Yardım (2), Evde Bakım (8), Kurum (4), Revir (1), Firma (22) KANDIRA Devlet Hastanesi (1), Sağlık Ocağı-Evi (12), Kurum (1) KARAMÜRSEL Devlet Hastanesi (1), Sağlık Ocağı-Evi (7) KARTEPE KÖRFEZ Diş Hastanesi (1), Sağlık Ocağı-Evi-Merkezi (15), Poliklinik (2), Acil Yardım (1), Evde Bakım (1), Kurum (1), Firma (2) Devlet Hastanesi (1), Özel Hastane (1), Sağlık Ocağı-Evi (15), Poliklinik (2), Poliklinik Diş (1), Muayenehane (1), Firma (7) Kocaeli ilinde oluşan tıbbi atıkların bölgelere göre dağılımı ise Şekil 2 de gösterilmektedir. Bölgelerde oluşan tıbbi atıkların yüzde dağılımları incelendiğinde % 47.9 pay ile merkez ilçe İzmit ilk sırada yer alırken, onu % 15.5 lik pay ile Gebze ve %11.9 luk pay ile Derince izlemektedir. Bu dağılım üzerinde bölgelerin nüfus ve gelişmişlik düzeyleri en etkili faktörlerdir.

6 DİLOVASI 0,4% GEBZE 15,5% GÖLCÜK 8,1% İZMİT 47,9% DERİNCE 11,9% DARICA 10,4% ÇAYIROVA 0,3% BAŞİSKELE 0,1% KÖRFEZ 2,3% KART EPE 0,8% KARAMÜRSEL 1,2% KANDIRA 1,1% Şekil 2. Kocaeli nde Toplanan Tıbbi Atıkların Bölgelere Göre Dağılımı (2009) 3.2. Tıbbi Atıkların Toplanması ve Taşınması Farklı bölgelerdeki sağlık kuruluşlarında oluşan tıbbi atıklar önceden belirlenen program uyarınca lisaslı araçlar ile İZAYDAŞ a taşınmaktadır. Kocaeli nde bu amaçla 1080 kg taşıma kapasiteli 10 kamyon kullanılmaktadır. Tıbbi atık toplama programında sağlık kuruluşlarından atıkların alınacağı günler ve taşıma araçlarının izlediği güzergahlar belirlenmiştir. Tıbbi atıkların toplanması ve taşınması sırasında görevli olan personeller deri ve nitril eldiven, tek kullanımlık toz maskesi, yarım yüz maskesi, iş gözlüğü, iş ayakkabısı tıbbi atık elbisesi gibi koruyucu giysi ve ekipmanlar kullanmaktadır. 3.3.Tıbbi Atıkların Bertarafı Tesise getirilen tıbbi atıklar Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak yakma veya sterilizasyon işlemleri ile bertaraf edilmektedirler. Enfekte olan tıbbi atıklar sterilizasyon işlemi ile bertaraf edilirken genotoksik ve kimyasal atıklar ise yakılarak bertaraf edilmektedir. Sterlizasyon işleminde öncelikle tıbbi atıklar otoklav kazanı konteynerine yerleştirilir ve konteyner dolu halde sterilizasyon ünitesi kantarında tartılır. Dolu konteyner otoklav kazanına yüklenir ve burada su buharı ile yüksek sıcaklıkta (yaklaşık C) ve basınçta (yaklaşık 5 bar) belirli süre (yaklaşık 45 dakika) bekletilir. Böylelikle tıbbi atıkların enfekte özellikleri giderilir ve bu atıklara evsel atık niteliği kazandırılır. Bekletme süresi sonunda otoklav kazan basıncı düşürülür ve emniyetli bir şekilde açılarak konteyner dışarı alınır. Soğuma için bir süre beklendikten sonra hacim küçültmesi amacıyla bantlı konveyör ya da asansör ile kırıcıya beslenir. Kırıcıdan çıkan atıklar vidalı konveyör ile atık taşıma aracına yüklenerek tartılır ve belediye atıklarının bertaraf edildiği düzenli depo sahasına aktarılır. Sterilizasyon işleminin doğruluğu kimyasal ve biyolojik indikatörlerle kontrol edilir. Patolojik ve genotoksik atıklar ise yüksek sıcaklıkta yakılarak bertaraf edilir. Laboratuar ortamında hazırlanan günlük yakma menülerine katılan tıbbi atıklar laboratuvar tarafından hazırlanan Günlük yakma menülerinde belirtilen atıklar, döner fırında C sıcaklık aralığında ve ortalama dakika kalış süresinde; son yakma odasında ise C sıcaklık aralığında ve minimum 2,5 saniye kalış süresinde yakılmaktadır. Yakma işlemi, döner fırında propanla başlatılmakta ve fuel-oil

7 beslemesi ile devam etmektedir. Döner fırın sıcaklığı 921 C ye ulaştığında, atık beslemesi başlatılmaktadır. Yakma havası fanlar aracılığı ile bunker kasetlerinin üstünden veya atmosferden alınmaktadır. Yakmanın optimum sıcaklıkta gerçekleşebilmesi için gerektiğinde günlük yakma menüsü fuel-oil ile zenginleştirilmektedir. İZAYDAŞ hem Kocaeli nden hem de çevre illerden toplanan tıbbi atıkları bertaraf etmektedir. Tesiste bertaraf edilen toplam atık miktarlarının yıllara göre dağılımı Şekil 3 te görülmektedir. Toplam Tıbbi Atık Miktarı (kg) Yıllar Şekil 3. İZAYDAŞ ta bertaraf edilen toplam tıbbi atık miktarları ( ) 2009 yılında tesiste bertaraf edilen toplam kg tıbbi atığın kg ı Kocaeli nde toplanmıştır. Tesiste sterilizasyon ünitesi 2009 yılında devreye alınmıştır yılından önce tüm tıbbi atıklar yakma işlemi ile bertaraf edilirken 2009 yılında kg tıbbi atık sterilizasyon ile bertaraf edilmiştir. Toplam tıbbi atık miktarının %22 sini oluşturan bu oranın ilerleyen yıllarda artırılması planlanmaktadır. 4. SONUÇLAR ve TARTIŞMA Kocaeli ili ndeki tıbbi atık yönetimi incelendiğinde kaynağında toplama ve taşıma konularında karşılaşılan temel sorunları aşağıdaki gibi sıralayabiliriz: Tıbbi atıkların kaynağında ayrı toplaması konusunda hastane personelinde ait sorumluluklarda belirsizlik ve konuya ilgisizlik, Ünite içinde özel araçlarla ayrı taşınması gereken tıbbi atıkların diğer atıklarla beraber taşınması, taşıma personelindeki bilinçsizlikten evsel atık sahasına bırakılmaları, Tıbbi atıkların uygunsuz torba-kaplarda biriktirilmesi ve taşınması, Toplama ve taşımada görevli personelin gerekli koruyucu ekipman ve giysileri kullanmadaki bilinçsizliği,

8 Tıbbi atıkların bertarafı konusunda sorumluluklar ve izlenecek yöntem kesin olarak belirli olduğundan bu aşamada daha az sorunla karşılaşılmaktadır. Bertaraf konusunda dikkat edilecek unsurlar şöyle sıralanabilir: Tesiste çalışanları yapılan işe uygun olarak koruyucu ekipman kullanması sağlanmalı, Kaza anında ilgili personele en kısa sürede gerekli tıbbi müdahalenin yapılması sağlanmalı Sterilizasyon işleminde kullanılan tıbbi atık araçları, bidonlar ve makineler düzenli olarak dezenfektanlı su ile yıkanmalı, Dökülme ve yayılmaların çevreye yayılması emici toz, talaş ve kum ile engellenmeli, Acil durumlarda ilgili bölüm (buhar kazanı, kırıcı, konveyör vs.) uygun şartlar sağlanarak derhal devre dışı bırakılmalıdır. Tıbbi atıkların günlük menülerle yakılması işleminde ise Tesisin bakımları düzenli olarak yapılmalı, Fırın ve yakma odalarındaki sıcaklıklar sürekli kontrol edilmeli, Yanma sırasında oluşan emisyonlar (gaz ve toz kirleticiler) izlenmeli Yanma sonrası oluşan külde gerekli analizler (ağır metal, dioksin, vs.) düzenli olarak yapılmalıdır. KAYNAKLAR Abdulla, F., Qdais, H.A., Rabi, A., Site investigation on medical waste management practices in Northern Jordan, Waste Management, 28, Baveja, G., Muralidhar, S., Aggarwal, P., Medical waste management an overview, Hospital Today, 5 (9), , La Grega, M., Buckinham, P., Evans, J., Hazardouss Waste Management, McGraw-Hill, New York, USA, Oweis, R., Al-Widyan, M., Al-Limoon, O., Medical waste management in Jordan: a study at the King Hussein medical center, Waste Management, 25, , (2005). Shinee, E., Gombojav, E., Nishimura, A., Hamajima, N., Ito, K., Healthcare waste management in the capital city of Mongolia, Waste management, 28, , World Health Organization, In: Pruss, A., Giroult, E., Rushbrook, P. (Eds.), Safe Management of Wastes from Health-Care Activities, Geneva, Switzerland, Türkiye Çevre ve Orman Bakanlığı, Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Resmi Gazete No: Ankara.