FETVA EMİNLİĞİ KATALOĞU MAA.FE

Transkript

1 K.K.T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI MİLLİ ARŞİV ve ARAŞTIRMA DAİRESİ İngiliz İdaresi Dönemi Belge Katalogları Katalog : 1 FETVA EMİNLİĞİ KATALOĞU MAA.FE Girne 2009

2 FETVA EMĐNLĐĞĐ (MAA.FE) KATALOĞU HAKKINDA Kıbrıs adası Osmanlı döneminden itibaren zengin bir arşiv malzemesine sahip olmuştur de Osmanlılar tarafından fethedilmesinin ardından Beylerbeyi idaresi altında adada iskan faaliyetlerinin başlamasıyla birlikte bir anlamda iskan, vergi ve nüfus sayımı olarak düşünebileceğimiz tahrir defterleri meydana getirilmiş, adli açıdan ise mahkeme kararlarının yazıldığı sicil defterleri oluşturulmuştur. Şeriye Sicillerinin çoğu bir dizi halinde günümüze intikal etmiştir. Kıbrıs adası 1839 yılında Tanzimat Fermanı nın ilanıyla başlayan yeni dönemde oluşturulan idari sistemde mutasarrıflıkla yönetildi Osmanlı-Rus Savaşı nın ardından 1878 yılında yapılan devir anlaşması gereği Kıbrıs Đngiltere ye kiralandı. Aynı anlaşma ile Kıbrıs Mutasarrıflığı nın H /M yılları arasındaki evrakı, Sadaret yaveri Sami Paşa tarafından Đstanbul a götürülerek Hazine-i Evrak a teslim edilmiştir. Günümüzde bu belgeler Đstanbul da bulunan T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı nda TŞR.KB koduyla 268 dosya gömlek belge halinde dosya envanter sistemi (DES) ile tasnif edilmiş olup araştırmaya açıktır. KKTC Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi nde bulunan belgelerin büyük kısmı adanın Đngiliz idaresinde olduğu zaman dilimine aittir. Kısa ömürlü olan 1960 cumhuriyetinden sonra Cemaat Meclisi idaresi altındaki Türk toplumu 1971 yılında adadaki şahıslarda bulunan ve Evkaf Đdaresi ne ait bir kısım evrakı bir araya getirerek Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi ni kurmuştur. Zamanla gazete-yazma-basma çeşitli koleksiyonları bir araya getirerek birikimini zenginleştiren ve araştırmacılara hizmet sunmaya başlayan bu kurum bünyesinde barındırdığı Evkaf belge ve defterleri ile de KKTC için vazgeçilemez bir öneme sahiptir. Bu belgeler çeşitli fonlar ve kodlar altında araştırmaya açılacaktır. Bu çerçevede gerçekleştirilen tasnif faaliyetleri neticesinde ilk katalog olarak Fetva Eminliği Fonu katalogu hazırlanmıştır. Osmanlı toplumu içinde yer alan azınlık cemaatlerinin her devirde ferman ve yönetmeliklerle belirlenen özel hukuku cemaat reisleri ve diğer yönetim mekanizmaları eliyle yürütülüyordu. Osmanlı Devleti nin tanıdığı özel hukuk kuralları Đngilizler tarafından da kabul edildiğinden, Rum cemaati açısından Đngiliz yönetimi altında bulunmak aleyhlerine bir durum arz etmiyordu. Asli unsur olan Müslüman-Türk toplumunun ise bir başka bayrak altında yaşama tecrübesi olmadığından, azınlık olması durumunda nasıl bir mekanizma altında yönetileceği sorunu halledilmeden ada Đngiltere ye kiralanmıştı. Đngiliz yönetimi bu durumda Osmanlı tarafından tayin edilen Kadı nın, adadaki hakimiyet planlarına sekte vurmasından endişelenerek, ilk hamlede Türk vakıflarının idaresini biri Türk diğeri Đngiliz iki murahhasın emrine verdirmişti. Kadılık makamı ise evkaf ile dini müesseselerin (cami, mezarlık, okul vb.) kendileri tarafından idare edilmesi gerektiğini iddia ediyordu. Đngilizlerin böl ve yönet politikasına uygun bir ortam sağlayan Kadı ve Evkaf murahhasları arasındaki ihtilaf ve çatışmalar Türk cemaatinde de bölünmelere yol açtı. Rum vakıfları ve cemaati için belirlenen kurallar Osmanlı dönemindeki haliyle kabul edildiğinden Đngilizler, Rum cemaatinin içişlerine ve vakıflarının tasarrufuna asla karışamadılar. Zamanla Osmanlı Devleti nin gafletinden istifade ederek biri Đngiliz olan Evkaf Murahhaslarının Kadı nın yetkilerini gasp edeceği yönetmelikler çıkardılar ten sonra ilhak gerçekleştiğinde de kendi tayin ettikleri Kadı yı muhatap aldılar senesi Ekim ayında

3 Đngiliz idaresinin Kıbrıs Kadılığı nı ortadan kaldırıp Kıbrıs Müftülüğü makamını ihdası ve onu da Ocak 1929 da ilga etmesiyle Evkaf Đdaresi ne bağlı ve maaşı Evkaf tarafından ödenen Fetva Eminliği makamı oluşturuldu. Böylelikle adadaki Osmanlı idari sisteminden hiçbir iz bırakılmamış oldu senesinde ada Türklerinin kendi müftülerini seçmelerine kadar cemaat meselelerine Fetva Emini bakmış ve eski usul fetva vermeğe devam etmiştir lı yıllarda bile Osmanlı yazısı ile düzenlenmiş fetvalar bu fonda yer almaktadır. Aslında eski Kadılık Makamı evrakı olan bu belgeler muhtemelen Sir Münir in Evkaf Murahhası olduğu yıllarda Evkaf Đdaresi nde oluşturulan arşivde tasnifi yapılan belgelerdir. Böylelikle Kadılık makamı belgeleri iken Fetva Eminliği adı ile anılması yaygınlık kazandığından yeni tasnif çalışmamızda ismi üzerinde bir değişiklik yapılmamıştır. Bunu destekleyen belgeler Vakıflar Arşivi nde ve Milli Arşiv de mevcuttur. Rum J.C. Peristiani nin Nisan 1925 de Kıbrıs Kadılık Arşivi ndeki siciller üzerinde inceleme talebi olmuştur. O zamanlar Kadı dan izin alamayan Peristiani, sicil defterleri Evkaf a devredildiğinden, Evkaf ın başına getirilen Sir Münir e mektup yazarak yeniden inceleme izni talebinde bulunmuştur. Buna verilen cevapta görüleceği üzere bir tasnif çalışması tasavvuru vardır. M.Haşim Altan ın Belgelerle Kıbrıs Türk Vakıflar Tarihi eserinin sayfasında aşağıda bir kısmının tercümesi verilen belgenin orijinal Đngilizce görüntüsü mevcuttur. Azizim Bay Peristiani, Kıbrıs Kadısı ndan kayıtları devralan şahıs benim. Bu kayıtları hala daha tasnif edemedik. Bu biraz zaman alacaktır. Gerçekleştiği zaman kayıtları baştan aşağıya gözden geçirecek ve yayınlamak amacıyla Kıbrıs la ilgili her şeyi çıkaracağız, keza yayınlanan malzemeyi size de göndereceğiz. En iyi dileklerimi sunarım. Saygılarımla, 20/9/1928 M. Münir (Çeviri; Hakan Çaydamlı) Bu tasnif zamanla karışmış ve orijinal hali epeyce bozulmuştur. Kayıp dosyalar bulunmuş ve dosya içlerindeki düzensizlik mümkün olduğunca giderilmiştir. Her gömlek içindeki belge grubunun özetleri yapılmış, orijinal dosya kapaklarındaki özetler yetersiz geldiğinde ayrıntılı özetlemeye gidilmiştir. Arşivin dağınık dosyalarında bulunabilen gerçek Fetva Eminliği belgeleri de ait oldukları dosyalara ilave edilmişlerdir. Katalog haricinde araştırma salonundaki

4 bilgisayarlarda MAA Katalog Veritabanı ndan Tarih, Belge Cinsi, Belgenin Dili gibi değişik sorgu imkanları da sağlanacaktır. Fetva Eminliği belgeleri orijinal olarak her dosyaya bir konu başlığı verilmek suretiyle tasnif edilmişlerdir. Milli Arşiv de geçmiş dönemlerde numaralanan ve 75 adet olan bu dosyalara Müze, Müsteşarlık -7- ve Müftülük dosyaları diğer evrakın arasından bulunarak tarafımızdan ilave edilmişlerdir. Elinizdeki kataloğun muhtevasını oluşturan Fetva Eminliği belgeleri ana eksen olarak yılları arasını kapsamaktadır. Abdullah Paşa Vakfı na ait 1748 tarihli iki belge sureti dışında 1856 senesine ait Değirmenlik nahiyesinde Kesriye karyesindeki Korsadi nam-ı diğer Süryan isimli bir göz değirmenin ferağ temessükü fonun en eski tarihli belgesidir tarihli Đngiliz Yayın Kurumu (BBC) nun Müftü Dânâ Efendi'nin -Kıbrıs Türkleri ve Enosishakkındaki konuşmasının kayıt bandını gönderdiklerini bildirdiği mektubu. ise fonun en yeni tarihli belgesidir. Katalogda parantez içinde verilen tarihler kesin tarihi tespit edilemeyen belgelere verilen tahmini tarihleri göstermektedir. Fonun envanteri 11 Kutu - 78 Dosya Gömlek Belge ve 3732 Varak tan oluşmaktadır. Bu fondan belge talep eden sayın araştırmacılarımızın Belge Talep Fişi ndeki KUTU NO- DOSYA NO-GÖMLEK NO-BELGE NO hanelerini doldurmaları gerekmektedir. Araştırmacılarımız Katalog Sıra Numarası ile belge istememeli ve referans numarası olarak kullanmamalıdırlar. KATALOG HAZIRLAMA GRUBU Sinan ÇULUK Ayhan ÖZYURT Belgin BARDAK Fatma DOĞAÇ -T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi -T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi -K.K.T.C. Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi -K.K.T.C. Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi

5 KONU BAŞLIKLARINA GÖRE DOSYALAR VE ADET MUHTEVALARI NO KONU BAŞLIĞI GÖMLEK BELGE VARAK 1. Bank-ı Osmani Emîn-i Umûmilik Başpiskoposhâne Matba'a Zirâat Dâiresi Mahbeshâne Polis Polis Defter-i Hâkânî Đnşaat-ı Umûmiyye Kıbrıs Kadısı Ali Rif'at Efendi tarafından mahall-i muhtelifeye yazılan evrak dosyası Sıhhiye Dairesi Defterdarlık Sadaret Mâliye Nezâreti Müteveffa Ali Fâik Keleş Hacı Hüseyin'in verâset davası hakkında Evkâf-ı Hümâyun Evkâf dosyası Evkâf dosyası Evkâf dosyası Maârif-i umûmiyye Maârif (Mekteb-i Đdâdi, Sultanî, Lise hakkında tahrirât dosyası) Maârif Maârif Đlâm, vakfiye, vekâletnâme asıl ve sûretlerini muhtevî dosyadır. 26. Kıbrıs Kadısı Ali Rif'at Efendi tarafından mahall-i muhtelifeye yazılan evrak dosyası Orman Dairesi Müfettişlik Komiserlik Komiserlik Komiserlik

6 NO KONU BAŞLIĞI GÖMLEK BELGE VARAK 32. Müdde'î-i Umûmilik Tuzla ve Mağusa Niyâbeti için istidâlar Larnaka ve Leymosun Mahkeme-i Şer'iyyelerinin teftîşâtına dair. 35. Mecâlis-i Belediye, Evkâf ve mesâlih-i şer'iyye hakkında Vilâyet'e yazılan evrak dosyası Vilâyât-ı Şâhâne Teşrîn-i Sâni 88 tarihinden 1 Nisan 916 tarihine değin Kıbrıs Mahkeme-i Şer'iyyesi'nde tevcîh-i cihât hakkında ısdâr olunan i'lâmâtın tarih ve kayıt numerosu ve sicil numerolarını hâvî liste 38. Hala Sultan Tekye-i Şerifesi imâmet cihetinin tevcîhi hakkında Donanma-yı Osmânî Umûm mütekâidîn ve eytâm ve erâmil-i askeriye Yıldız Sarây-ı Hümâyûn Harbiye Müftü Efendi'nin Amerika seyahati Dersaadet'te muhtelif devâir Elde edilen bazı Cerîde-i Resmiyye Meşîhat Hala Sultan imâmetine dair Seyyid Mehmed Ağa Vakfı mütevelliye vekili Hâfız Şefik Efendi'nin vekâlet hüccetiyle evrak-ı müteferriası dosyası Müsteşarlık ve Sadâret vakıf kayıtları Dâhiliyye Abdullah Paşa Vakfı dosyası Cafer Paşa Vakfı hakkında Lefkoşa Suyu dosyası Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık Müsteşarlık

7 NO KONU BAŞLIĞI GÖMLEK BELGE VARAK 64. Müsteşarlık Menteşzâde Vakfı hakkında, Hacı Hamid Bey'in yaptırdığı mekâtib ve mesâcid hakkında beyân-ı memnuniyet, Mehmed Münir Bey'in vekâletnâmesi, Kadı Ali Rıf'at Efendi'nin bir mesele hakkında mütâlaası Lefkoşa ve Girne kazaları niyâbeti Larnaka ve Mağusa kazaları niyâbeti Larnaka ve Mağusa kazaları niyâbeti Larnaka Niyâbeti Larnaka Niyâbeti Leymosun ve Baf kazaları niyâbeti Leymosun ve Baf kazaları niyâbeti Leymosun ve Baf kazaları niyâbeti Leymosun ve Baf kazaları niyâbeti Leymosun ve Baf kazaları niyâbeti Müze ile ilgili dosya ve evrak Müsteşarlık Müftülük TOPLAM

8 BELGESĐ ZUHUR ETMEYEN GÖMLEKLER Tasnif çalışmaları esnasında zuhur etmeyip, orijinal tasnif dosya kapaklarındaki özetlerine göre muhtevaları yazılan belgelerin listesidir. Araştırıcıların dosya-gömlek numaralarına dikkat ederek eksik olan bu belgeleri talep etmemeleri gerekmektedir. Diğer fonlarda süren tasnif çalışmaları esnasında bu belgelere rastlanırsa kayıtlı oldukları dosyagömlek numarası altındaki yerlerine konacaklardır. Kutu Dosya Gömlek Özeti Mirât-i Zaman gazetesinde Evkâf-ı Đslamiye hakkında Bodamyalızâde Mehmed Münir tarafından Vilayet'e takdim edilen lâyıha sûretine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Sarayönü Mektebi muallim-i evvelliğine Kaleburunlu Mehmed Remzi Efendi'nin tayin edilmesiyle vazife-i mezkureyi maaliftihar kabulüne dair. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Ortaköy'den gelen bazı talebenin Sarayönü Mektebi'ne alınıp alınmayacağına dair. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Sarayönü mektebine bir sancak tedarik edilmesine dair Remzi Efendi'nin istidası. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] 27 Nisan'da icrası mukarrer oyunların adem-i icrası meselesine dair "Muallim Remzi Efendi tarafından yazılmıştır." [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Sarayönü Mektebi'ne üçüncü bir muallim tayinine dair. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Sarayönü Mektebi'nin tamire ihtiyacı hakkında. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Ahmed Cemaleddin Bey ibn-i Veliyyüddin Efendi'nin isbat-ı veraset sureti. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mehmed Arif Bey ibn-i Ata Bey ile Daniş'in nesep davasının mesmua olduğuna dair ısdar edilen ilam sureti. [Belgesi zuhur etmemiştir] Beliğ Paşa'nın Köşklü Çiftlik'de ve Karamanzade mahallesindeki konakların vakfiye sureti. [Belgesi zuhur etmemiştir] Trablusşam mahkemesinden sadır olan nafaka hücceti. [Belgesi Zuhur Etmemiştir] Muhabere defterinden kopya edilmiş bazı muhabere suretleri. [Belgesi zuhur etmemiştir] Verilen malumata teşekkür. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mehmed Münir Bey'in Başkadı'ya tarziye vermesi lazım geldiği hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Türkiye'ye akrabanıza gönderilmek üzere irsal olunan mektup iade kılındığına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir]

9 Kutu Dosya Gömlek Özeti Platres'de bulunduğunuz müddetde katibinizle muhaberenin postada masrafsız geçebileceği hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mevsim-i sayfi Platres'de geçirmek ve mahkeme işlerinin oradan sevk etmek hususunda valinin itirazı olmadığına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Bazı kimselerin taht-ı tevkife alınmasına dair tahriratın alındığına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir.] Lefkoşa'da başkatip tarafından ve Platres'de kadı tarafından gönderilecek mektupların zarfları mahkemenin resmî mührüyle bit-tasdik posta ücretinden muaf tutulacağına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] "Mecalis-i Belediye Layihası" na dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Kıbrıs kadısı ledelhace kuyud ve sicillat-ı mahkeme ile isbatı hakkındaki tahriratın alındığına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mahremane bir tahriratın vilayet tarafından kaydedildiğine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Müteveffa Kadı Mehmed'in terekesine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Leymosun ve Baf kadısından alınan mektupta mahkemenin bir ay kapatılarak tatil olunması hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mehmed Reşad Efendi'nin isminin karye hakimliklerinden bir münhal vukuunda nazar-ı mütalaaya alınacağı hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Maarif mütehassıslarının Đngiltere'den hareket ettiklerine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mahkeme-i şeriye katibi Ahmed Hulusi Efendi'nin senevi altmış lira maaşla tayinine dair emirname. [Belgesi zuhur etmemiştir] Kadı katibi Hulusi Efendi'nin mahkeme-i şeriye kitabetine tayini hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Tuzla ve Mağusa kadılığına Hürremzade Hakkı Efendi'nin tayinine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mahremane ve müstacel tahriratın alındığı idare-i zabıta ile muhabere edildiği hakkında [Belgesi zuhur etmemiştir] Rakkaselerin Đslam düğünlerinde teganni ve raks etmekten men'i hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Yunan ordusu için ester iştirasına dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Leymosun ve Baf niyâbetine Mehmed Ziyai Efendi'nin tayini hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Hüccacın Mekke-i Mükerreme'den Kıbrıs'a avdetleri zamanlarının ihbarı hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Müstemlekat Nezareti'nin gönderilen tahriratın alındığının iş'arına

10 Kutu Dosya Gömlek Özeti dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Kadı'nın Vali'nin emri tahtına bir otomobil vaz'ından dolayı valinin memnuniyetini mucib ve maatteessüf otomobilden istifadeye mümkün olamadığı hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Hükûmet-i Osmaniye memurininden Halil Efendi'ye: Hükûmetin kendisine bir miktar akçe ita eylemesi hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Kadı'nın temennisi üzere Girne mahkeme-i şeriyesinin mesalih-i umumiyesini tedkik etmek elden gelen muaveneti ibkaya himmet etmeleri zımnında Lefkoşa ve Girne kadılığına yazılan tahrirat hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Tecil-i tediyat meselesine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mahkeme-i şeriye katib muavinine bir miktar maaş verilmesi hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Tuzla ve Mağusa ve Leymosun ve Baf kadılarına iki kıta tahriratın gönderildiği. [Belgesi zuhur etmemiştir] Devlet-i Aliyye Hariciye Nezareti'nden sudur edip Đngiltere'nin Dersaadet sefiri vasıtasıyla vilayete vusul bulan varakanın sureti kadılığa gönderilip arzu buyurulduğu surette mahkemenin ilanına ilsakı hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir] Gönderilen arizanın hulasa-i meali Đngiltere Kralı'na telgrafla bildirildiğine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Zat-ı vilayetpenahinin beyanat ve mütalaatının bir doğru tercüme edilmiş olduğunun belirtilmesine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Eski tımarhane müştemilatı maddesine dair. [Belgesi zuhur etmemiştir] Tuzla ve Leymosun mehakim-i şeriyelerinin mesalih-i umumiyesini tedkik ve devr-i teftişlerinin netayicini rapor ve hin-i hareketlerinde kadılara hitaben mektuplar verileceğine ve Leymosun müderrisi Mustafa Fahri Efendi'nin şikayeti. [Belgesi zuhur etmemiştir] Mahkeme-i şeriye katibi Hulusi Efendi'nin ruhsatı hakkında. [Belgesi zuhur etmemiştir]