ANKARA DOĞAL ELEKTRİK ÜRETİM VE TİCARET AŞ (ADÜAŞ)

Transkript

1 ANKARA DOĞAL ELEKTRİK ÜRETİM VE TİCARET AŞ (ADÜAŞ) 2012 YILI RAPORU TÜRKİYE TAŞKÖMÜRÜ KURUMU ÜZÜLMEZ TAŞKÖMÜRÜ İŞLETME MÜESSESESİ 2012 YILI RAPORU

2 Bu rapor, tarih, 6085 sayılı Kanun ile 233 sayılı KHK uyarınca düzenlenmiş, Rapor Değerlendirme Kurulunun tarih ve 42 sayılı oturumunda kabul edilmiştir.

3 Müessesenin Ünvanı : Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi Merkezi : Zonguldak Bağlı Olduğu Kuruluş : Türkiye Taşkömürü Kurumu Esas Sermayesi : TL Ödenmiş Sermayesi : TL Ödenmemiş Sermayesi : TL KARAR ORGANI (YÖNETİM KOMİTESİ) Yönetim Komitesindeki Görevi Adı ve Soyadı Kuruluştaki Görevi Görevde Bulunduğu Süre Başlama Tarihi Ayrılma Tarihi 1- Başkan Recep DANACIOĞLU Müessese Müdürü Devam ediyor 2- Üye Ali HEKİM Müessese Müdür Yrd Devam ediyor 3- Üye Muzaffer GÜMÜŞEL Müessese Müdür Yrd Üye Gültekin KARA Müessese Müdür Yrd Devam ediyor 4- Üye Ferit AVCI Müessese Müdür Yrd Devam ediyor 5- Üye Nuri ÇİLEK Müessese Müdür Yrd Üye İlyas KAYALI Müessese Müdür Yrd Devam ediyor (*) Müessesenin sermayesi TTK Yönetim Kurulunun tarih ve 43 sayılı kararı ve YPK' nın tarih ve 2012/T-2 kararı ile TL' ye yükseltilmiştir.

4 Raporda yer alan kısaltmalar AB AID AKÇT COP ÇATES DPT DLF ECSC EKİ ESD ETKB EÜAŞ GSMH GSYİH IEA İDT İSO KHK KİK KİT KYSK MİGEM MKE MTA MTEP PAÜİ PCI PDKS TBMM TEP TİM TİS TKİ TTK TÜİK USBM YKK YPK : Avrupa Birliği : Alt Isıl Değeri : Avrupa Kömür Çelik Topluluğu : İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi : Çatalağzı Termik Santralı : Devlet Planlama Müsteşarlığı : Devolopment Loan Fund : Avrupa Kömür Çelik Topluluğu : Ereğli Kömür İşletmeleri : Eşik Sınır Değer (TWA) : Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı : Elektrik Üretim Anonim Şirketi : Gayri Safi Milli Hasıla : Gayri Safi Yurt İçi Hasıla : Uluslararası Enerji Ajansı : İktisadi Devlet Teşekkülü : Uluslararası Sınıflandırma Sistemi : Kanun Hükmünde Kararname : Kamu İhale Kurumu / Kanunu : Kamu İktisadi Teşekkülü : Karadon Yeni Servis Kuyusu : Maden İşleri Genel Müdürlüğü : Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu : Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü : Milyon Ton Eşdeğer Petrol : Pano Ayak Üretim İşçisi : Pulverize Kömür Enjeksiyonu : Personel Devam Kontrol Sistemi : Türkiye Büyük Millet Meclisi : Ton Eşdeğer Petrol : Taşkömürü İşletme Müessesesi : Toplu İş Sözleşmesi : Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu : Türkiye Taşkömürü Kurumu : Türkiye İstatistik Kurumu : Amerikan Jeolojik Teknikler : Yönetim Kurulu Kararı : Yüksek Planlama Kurulu

5 İÇİNDEKİLER Sayfa No I. TOPLU BAKIŞ... I II. İDARİ BÜNYE... 1 A- Mevzuat... 1 B- Teşkilat... 2 C- Personel durumu... 4 III. MALİ BÜNYE A- Mali durum B- Mali sonuçlar IV. İŞLETME ÇALIŞMALARI A- Giderler B- Tedarik işleri C- Üretim ve maliyetler D- Pazarlama E- Sigorta işleri F- İşletme sonuçları G- Yatırımlar V. BİLANÇO Aktif Pasif VI. GELİR TABLOSU VII. EKLER

6

7 I I.TOPLU BAKIŞ Zonguldak havzasındaki taşkömürünün 1829 yılında bulunmasını müteakip 1848 yılında Sultan Birinci Abdülmecit bir fermanla Ereğli Taşkömürü Havzasını kendi Hazine-i Hassa Vakıflarına dâhil etmiş, döneminde sadece insan ve hayvan gücüne dayalı ve ağırlıklı olarak açık ocak işletmeciliğiyle yılda ortalama bin ton taşkömürü üretimi yapılmış, Kırım savaşının çıkması ile havza denetimi 1854 yılında Muvakkat İngiliz İdaresi ne bırakılmış, bu yıldan itibaren artan üretim miktarı savaşın bitmesi ile 35 bin ton seviyelerine düşmüştür yılında havzanın idaresini alan Bahriye Nezareti 1865 yılında madencilik faaliyetlerini yapılandırmak üzere Dilaver Paşa yı Padişah Abdülaziz in emriyle Ereğli Livası Kaymakamı ve Maadin Hümayun Nazırı sıfatıyla tayin ederek Ereğli ye göndermiştir. Dilaver Paşa, bir harabeyi andıran havzada hukuki, idari, teknik ve sosyal bir düzen kurmuştur. Üzülmez-Asma ve Karadon-Gelik bölgelerinde havzanın en zengin damarlarını işleten Eseyan ve Karamanyan Şirketleri, padişahın izni ile 1893 yılında Zonguldak Limanı nı inşa etmişlerdir. Ereğli Şirketi Zonguldak ta Çaydamar ocağını Karamanyan Şirketi nden, İkinci Makas ocağını Ahmet Ali ve şürekasından ve Pavli (Dilaver) ocağını da Pavleki den satın almış, 40 bin ton/yıl olan üretimi 100 bin ton/yıla çıkararak nakliyatı temin etmek üzere Üzülmez den limana kadar, Bahriye İdaresiyle ortaklık yaparak dar hatlı bir demiryolu hattı kurmuştur senesine kadar Üzülmez Bölgesinde 9 u Türklere ait toplam 45 ocakta taşkömürü üretiminin yapıldığı bilinmektedir yılında TBMM Hükümeti havzanın kontrolünü ele almış, mevcut ocaklar 1926 yılından sonra Türkiye İş Bankası tarafından kurulan Kömür-İş Şirketi ile Fransız sermayeli Ereğli Şirketi tarafından işletilmiştir. İş Bankası Üzülmez ve Kilimli de birer lavvar inşa etmiş, Üzülmez de tesis edilen Türk Antrasit (Sömikok) ve Briket Fabrikası nın açılışı tarihinde yapılmıştır tarih ve 3146 Sayılı Kanunla Ereğli Şirketi, Hükümet tarafından satın alınarak tüm varlıklarıyla Etibank a devredilmiştir. Havzadaki ocaklar Etibank tarafından kurulan Ereğli Kömür İşletmeleri T.A.Ş. (EKİ) tarafından işletilmeye başlanmıştır tarih ve 3867 Sayılı Kanunla havzadaki tüm ocaklar kamulaştırılarak Devlet eliyle işletilmesi sağlanmıştır. Etibank ın EKİ Müessesesi tarafından işletilen ocaklar tarih ve 6974 Sayılı Kanunla kurulan Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu na (TKİ) devredilmiştir. KİT lerin yeniden düzenlenmesi kapsamında çıkarılan tarih ve 96 sayılı KHK ile Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) kurulmuş ve havza TTK ya devredilerek taşkömürü rezervinin işletilmesi hakkı tüm hukuku ile TTK ya

8 II Sayıştay verilmiştir. TTK Yönetim Kurulu nun tarih ve 445 sayılı kararıyla tarihi itibariyle Müessese haline getirilen Üzülmez Bölgesi halen Zonguldak ilinin yaklaşık 5 km doğusunda ve 28 km² lik bir alanda faaliyetlerini sürdürmektedir. Üzülmez Müessesesinin jeolojik rezervi TTK bünyesindeki toplam rezervin % 23 ünü teşkil etmektedir ve 307 milyon ton olan bu rezervin 139 bin tonu görünür rezerv kategorisindedir. Üzülmez Müessesesinin son 5 yıla ilişkin toplu bilgileri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

9 III Toplu bilgiler Ölçü Son iki Artış veya azalış yıl farkı % Sermaye Bin TL Ödenmiş sermaye Bin TL Öz kaynaklar Bin TL Yabancı kaynaklar Bin TL Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar Bin TL Finansman giderleri Bin TL Maddi duran varlıklar (edinme değeri) Bin TL Maddi duran varlıklar (birikmiş amortismanı) Bin TL Yatırımlar için yapılan nakdi ödemeler Bin TL Yatırımların gerçekleşme oranı (nakdi) % (7) (8) Tüm alım tutarı(hizmet alımları dahil) Bin TL (1.864) (8) Üretim miktarı (satılabilir kömür) Bin ton (69) (20) Tüm üretim tutarı (üretim maliyeti) Bin TL Üretim verimliliği (veya randıman) Kg/Yev (119) (16) Satış miktarı : -Mües. üretimi kömür Bin ton (73) (21) -Emtia kömür Bin ton Net satış tutarı Bin TL (14.970) (23) Stoklar: -İlk madde ve malzeme Bin TL Yarı mamuler Bin TL Mamuller Bin TL Ticari mallar Bin TL Diğer stoklar Bin TL (1.042) (100) Memur (ortalama) Kişi Sözleşmeli (ortalama) Kişi İşçi (ortalama) Kişi (136) (6) Personel için yapılan tüm giderler Bin TL Cari yıla ilişkin: -Memurlar için yapılan giderler Bin TL Memur başına aylık ortalama gider TL (77) (2) -Sözleşmeliler için yapılan giderler Bin TL Sözleşmeli başına aylık ortalama gider TL İşçiler için yapılan giderler Bin TL İşçi başına aylık ortalama gider TL Dönem kârına ilişkin vergi ve diğer yasal yük. Bin TL Tahakkuk eden vergiler Bin TL (2.191) (31) GSYİH'ya katkı (üretici fiyatlarıyla) Bin TL (13.531) (52) GSYİH'ya katkı (alıcı fiyatlarıyla) Bin TL (15.722) (47) GSMH'ya katkı (alıcı fiyatlarıyla) Bin TL (15.722) (47) Zararlılık (öz kaynak yitirilişi) % Faaliyet karı veya zararı Bin TL (80.525) (86.945) (91.420) (86.528) ( ) (21.399) 25 Dönem karı veya zararı Bin TL (89.909) (90.394) (93.182) (91.436) ( ) (26.388) 29 Bilanço karı veya zararı Bin TL ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 10

10 IV Sayıştay Üzülmez Müessesesi üretimini Asma İşletmesi nden gerçekleştirmektedir. Üretilen koklaşabilir nitelikteki tüvanan kömür hizmet alımı yoluyla Üzülmez Modüler Lavvarı nda yıkanmakta ve sonucunda elde edilen yüksek küllü filtrasyon ürünü kömür 2x150 MW gücündeki Çatalağzı Termik Santralı na(çates), düşük küllü kömür ise başta demir-çelik fabrikaları ve Çay-Kur olmak üzere piyasaya arz edilmektedir. Kurum tarafından hazırlanan TTK Yeniden Yapılanma Ön Hazırlık Çalışmaları isimli raporda da Üzülmez Müessesesi için üretimin kademeli olarak artırılması ve 2014 yılından itibaren de bin ton/yıl tüvanan kömürden 920 bin ton/yıl satılabilir kömür elde edilmesi öngörülmektedir. Geçmiş yıllarda satılabilir kömür üretim miktarı yılda bin ton düzeyinde bulunan Müessesede, emekli olan işçilerin yerine yeni işçi alınmaması ve hazırlık yatırımlarının zamanında yapılamaması nedeniyle üretim miktarı yıldan yıla düşmüş, son olarak 2008 yılında 304 bin ton olan üretim, 2012 yılında 277 bin ton seviyesine gerilemiştir. Müessesenin 2012 yılı işletme faaliyetleri sonucunda ton satılabilir üretim gerçekleşmiş, bu miktarın tonluk kısmı satılmış, karşılığında ,9 bin lira tutarında net satış hasılatı elde edilmiştir. Bu tutardaki net satış hasılatına bin lira tutarındaki diğer faaliyetlerden sağlanan gelir ve karların ilave edilmesiyle toplam gelirler ,9 bin lira olmuş, toplam giderlerin ,5 bin lira tutarında gerçekleşmesi sonucunda ,6 bin lira tutarında dönem zararı meydana gelmiştir yılında yapılan hazırlık, üretim, kömür yıkama faaliyetlerine ve bu faaliyetler sonucu oluşan üretim maliyetlerine etki eden hususların genel bir değerlendirilmesi yapılacak olursa; - Ocakların derinleşmesi ve genişlemesi sonucu aktarma noktalarının artması, ana nakliyat yollarının uzaması, galerilerde taban kabarması ve kesit daralması nedeniyle etkin bir nakliyat sistemi oluşturulamaması, bu galerilerde kesit daralması nedeniyle devamlı tamir tarama çalışması yapılmak zorunda kalınması, - Özellikle pano ayak üretimine hizmet veren nakliye, elektro-mekanik işçiliklerinin kritik seviyesinin bile altına inmiş olması, - Ayaklarda tam ve/veya yarı mekanizasyona gidilememesi nedeniyle emek yoğun klasik çalışma sistemine devam edilmesi, - İş disiplininin bozulması, devamsızlıklar ve hastane izinlerinin ve raporların artması, emekliliklerin devam etmesi, bazı sanatlardaki işgücü noksanlığının kazı işgücünden karşılanması bu nedenle boşta gruplu çalışma yönteminden beklenen verimin alınamaması, -Azalan işçi sayısının optimum bir seviyede tutulamaması, - Çok sayıda işçinin bankalara ve piyasaya olan borçları nedeniyle icra takibi altında bulunmaları, böylesine bir borç sarmalı içinde olan bu işçilerin içinde

11 V bulundukları psikolojinin çalışma devamlılığına ve verimliliğine olumsuz etki yapıyor olması, Gibi sebepler, Müessese de üretim maliyetlerinin yükselmesine neden olan ve üretimin artmasını engelleyen başlıca sorunlar olarak görülmektedir. Yukarıda özetlenen sorunların çözümlenebilmesi ve Müessesenin taşkömürü üretiminin artırılabilmesi amacıyla; - İş disiplininin geliştirilmesi, üretim yönetimine daha fazla ağırlık verilmesi suretiyle işgücü ve tesis verimliliklerinin artırılması, ocaklardan daha temiz kömür elde edilmesine yönelik önlemler alınması, - Üretimin arttırılmasına yönelik hazırlık yatırımlarının planlanan sürede tamamlanması, - Hazırlık ve üretim çalışmalarında otomasyon ve mekanizasyona gidilmesine çalışılması, - Emekli olan yeraltı üretim işçilerinin yerine zamanında yeni işçi alınması ve işçi sayısındaki yetersizlik nedeniyle üretimde darboğaz oluşmasının önlenmesi, Gerekmektedir. Öneriler: Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesinin 2012 yılındaki çalışmaları üzerinde T.C. Sayıştay tarafından yapılan incelemeler sonunda getirilen öneriler aşağıdadır. 1- Müessesede işgücü kayıplarının önlenmesi, iş verimliliğinin artırılması ve işyeri disiplini sağlanması amacıyla; - İzinsiz ve mazeretsiz işe gelmemeyi, hastane izni kullanmayı alışkanlık haline getiren, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine ve arkadaşlarına karşı uygunsuz ve fiili davranışlarda bulunan, işyeri moralini ve disiplinini bozarak üretimi aksatan işçilere 4857 Sayılı İş Kanununun ilgili hükümlerinin uygulanması konusunda Kurum yöneticileri tarafından gösterilen kararlılığın tavizsiz olarak sürdürülmesi, - Personel Devam Kontrol Sistemiyle ilgili olarak TTK Genel Müdürlüğünce çıkarılan genelge ve talimatlarla ilgili uygulamanın Kurum Teftiş Kurulunca yapılan denetimler sırasında izlenmesi, sonucuna göre işlem yapılması, - PDKS kayıtları ile lambahane kayıtları ve kamera görüntülerinin ilgili birim amirlerince aylık olarak kontrol edilmesi, vergi kayıplarına ve kamu zararına yol açan haksız ödemelerin önüne geçilmesi ( Sayfa: 9), 2- Üzülmez Müessesesi işletmelerindeki ocaklardan çıkarılan kömürün taşınmasında kullanılan vagonlar ile yine kömür taşınması için kullanılan ve westfail oluk olarak adlandırılan malzemelerin tamir, bakım ve onarımıyla ilgili hizmet alımlarında; 2005 yılından beri gerçekleştirilen hatalı işlemlere son verilmesi, bu

12 VI Sayıştay hizmetlerin rekabet ortamında ve daha uygun fiyatlarla temin edilebilmesi amacıyla TTK Genel Müdürlüğü Mal, Hizmet Alımları ve Yapım İşleri Yönetmeliği nin 16 ncı maddesinde sayılan ihale usulleriyle ihaleye çıkılması ( Sayfa:26, 27 ), 3- Redevans sözleşmelerinde her türlü kontrol imkânının bulunduğu göz önüne alınarak; -Redevans sahaları ve işletmelerinin daha sık ve sağlıklı bir şekilde yerinde ölçüme dayalı kontrol ve denetimlerinin yapılabilmesi ile bu sahalardan kaçak ve kayıt dışı kömür üretim ve satışının önlenebilmesi için Sözleşmeli Sahalar ve Hizmet Alımları Şube Müdürlüğü nün personel sayılarının yeterli düzeye çıkarılması, -Her müessesenin üç vardiya çalışan kantarı olduğundan hareketle; redevans sahalarından satışa sevk edilen kömürlerin uygun yerlere konulacak kantarlarda Müessese personeli tarafından tartılmasının sağlanması ve limanda tek vardiya çalışan kantarın üç vardiyaya çıkartılması ile kantarlara kameralar konulması da dahil tüm hususlar incelenerek, İlgili merciler nezdinde girişimlerde bulunulması ( Sayfa: 54-55), 4- Raporun ilgili bölümlerinde yer alan ve Ek 12 de listelenen diğer öneri ve tavsiyelerinde yerine getirilmesi. Sonuç: Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi nin 2012 yılı bilânçosu ve ,31 Türk Lirası dönem zararı ile kapanan gelir tablosu tasvibe sunulur.

13 1 A-Mevzuat : II. İDARİ BÜNYE Kamu İktisadi Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında tarih ve 60 sayılı KHK ile; Ereğli Kömürleri İşletme Müessesesi yerine (EKİ) Armutçuk, Kozlu, Üzülmez, Karadon ve Amasra Taşkömürü İşletme Müesseselerini bünyesinde toplayan Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) kurulmuştur tarih, 60 sayılı Kamu İktisadi Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında KHK, tarihli sayılı Resmi Gazetede yayımlanan tarih, 2929 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Bu düzenlemeden sonra Türkiye Taşkömürü Kurumunun Kuruluşu Hakkında tarih ve 96 sayılı KHK yayımlanmış ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinin tarih ve 912 sayılı nüshasında tescil ve ilanı yapılmıştır. Daha sonra Kamu İktisadi Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında KHK ile yeniden düzenlenmiş ve 2929 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. 233 sayılı KHK gereğince hazırlanan, Ekonomik İşler Yüksek Koordinasyon Kurulu tarafından kabul edilen Türkiye Taşkömürü Kurumu Ana Statüsü tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kamu İktisadi Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşlarının 233 sayılı KHK çerçevesinde kuruluşlarının tamamlanması ve Ana Statülerinin Resmi Gazete de yayımlanmasından sonra, tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanan tarih ve 3743 sayılı Kanunla, diğer kuruluşlar yanında Türkiye Taşkömürü Kurumu Kuruluşu hakkında tarih ve 96 sayılı KHK yürürlükten kaldırılmıştır. Türkiye Taşkömürü Kurumu 233 sayılı KHK ve Türkiye Taşkömürü Kurumu Ana Statüsü hükümlerine göre faaliyetini sürdürmektedir. Türkiye Taşkömürü Kurumunun faaliyete geçmesinden sonra; Türkiye Taşkömürü Kurumu Yönetim Kurulunun tarih ve 85 sayılı kararı ile Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesinin kurulmasına karar verilmiş, Türkiye Ticaret sicil Gazetesinin gün ve 1417 sayılı nüshasında tescil ve ilanı yapılmıştır. Türkiye Taşkömürü Kurumu Yönetim Kurulunun tarih ve 231 sayılı kararı ile; Amasra ve Armutçuk Müesseselerinin işletme haline dönüştürülerek, Amasra İşletmesinin Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessese Müdürlüğüne, Armutçuk

14 2 Sayıştay İşletmesinin Karadon Taşkömürü İşletme Müessese Müdürlüğüne bağlanmasına karar verilmiştir. Daha sonra; Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesine bağlı olarak faaliyette bulunan Amasra Taşkömürü İşletme Müdürlüğü, Türkiye Taşkömürü Kurumu Yönetim Kurulunun tarih ve 192 sayılı kararı ile tarihinden itibaren Amasra Taşkömürü İşletme Müessesesi unvanı ile tekrar Müesseseye dönüştürülmüş, buna ait karar Türkiye Ticaret Sicili gazetesinin tarihli 4449 sayılı nüshasında yayınlanmıştır. Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi; 3346 sayılı Kanun ile 8065 sayılı Sayıştay Kanunu ve 233 sayılı KHK gereğince T.C. Satıştay ın mali, idari, hukuki ve teknik olarak sürekli denetime tabi olup, 233 sayılı KHK de saklı tutulan hususlar dışında özel hukuk hükümlerine göre faaliyette bulunmaktadır. Memur ve sözleşmeli personel statüsünde çalışan personelin özlük hakları, 399 sayılı KHK ve 657 sayılı Kanun a göre, İşçi statüsündeki personelin özlük ve sosyal hakları; 4857 sayılı İş Kanunu, 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi grev ve Lokavt Kanunu na göre yürütülmektedir. Tüm personel sosyal güvenlik bakımından 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigotası Kanunu ile oluşturulan mevzuata tabi bulunmaktadır. B-Teşkilat : 1-Teşkilatın yapısı : TTK Taşkömürü İşletme Müessese Müdürlüklerinin teşkilat yapısı; 233 sayılı KHK gereğince hazırlanan tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Türkiye Taşkömürü Kurumu Ana Statüsü ile düzenlenmiştir. Türkiye Taşkömürü Kurumu Yönetim Kurulu nun tarih ve 240 sayılı kararı ile kabul edilen Türkiye Taşkömürü Kurumu Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları Yönetmeliği ne göre; Yönetim Komitesi; Müessese Müdürü, üretim, etüttesis, idari ve elektro-mekanikten sorumlu 4 müessese müdür yardımcısı ve bunlara bağlı servis müdürlükleri ve şeflikleri ile yönetim komitesine bağlı özel büro şefliği ve doğrudan müessese müdürüne bağlı sivil savunma amir ve uzmanlığı birimlerinden oluşmaktadır tarihi ve 240 sayılı TTK Yönetim Kurulu Kararı ile kabul edilen Türkiye Taşkömürü Kurumu Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları Yönetmeliği nde muhtelif Yönetim Kurulu Kararları ile değişiklik yapılmış, söz konusu Yönetmelik TTK Yönetim Kurulu nun tarih ve 49 sayılı kararı ile yürürlükten kaldırılarak yerine Türkiye Taşkömürü Kurumu Teşkilat Yapısı, Görev ve Çalışma Esasları Yönergesi yürürlüğe konmuştur.

15 3 2-Karar organı : 233 sayılı KHK ve TTK Ana Statüsüne göre; Müessesenin karar organı Yönetim Komitesidir. 233 sayılı KHK nin 18 inci maddesine göre Yönetim Komitesi bir başkan dört üyeden oluşmakta olup, Yönetim Komitesinin üyeleri Müessesenin üst seviyedeki yöneticileri arasından, TTK Yönetim Kurulunca atanmaktadır tarih ve 49 sayılı TTK Yönetim Kurulu kararı ile yürürlüğe konulan Türkiye Taşkömürü Kurumu Teşkilat Yapısı, Görev ve Çalışma Esasları Yönergesi ne göre; Yönetim Komitesi, TTK Genel Müdürlüğü tarafından tespit edilen esaslara, işletme bütçesi ve programlarına uygun olarak verimlilik ve kârlılık ilkeleri doğrultusunda müessesenin yönetimini sağlayacak kararları almakla görevli ve yetkili bulunmaktadır. Yönetim Komitesi başkan ve üyeleri raporun giriş bölümünde yer almaktadır. Yönetim Komitesi Başkanı Müessese Müdürüdür ve Yönetim Komitesi Üyeleri Müessese Müdür Yardımcılarından oluşmaktadır. Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi İdari Müdür Yardımcısı tarihinde görevden alınmış, yerine tarihinde yeni bir atama yapılmıştır. 3-Yürütme organı : 233 sayılı KHK nin 17 nci maddesi, TTK Ana Statüsünün 13 üncü maddesine göre; müessesenin yetkili ve sorumlu yürütme organı müessese müdürlüğüdür. Müessese Müdürü; üretim, etüt-tesis, idari, elektro-mekanikten sorumlu 4 müessese müdür yardımcısı ile birlikte yürütme organını oluşturmakta, müessese müdürü ve müessese müdür yardımcılarına bağlı; işletme müdürlükleri, şube müdürlükleri ve başmühendislikler bulunmaktadır. Müessese Müdürü; müesseseyi kanun, tüzük ve yönetmelik hükümleri ile TTK Yönetim Kurulu ve Müessese Yönetim Komitesi kararları doğrultusunda yönetmekle görevli olup, idare ve yargı mercilerine ve üçüncü kişilere karşı müesseseyi temsil etmektedir. Müessese Müdürü, müdür yardımcıları, işletme müdürleri, şube müdürleri ve başmühendisler başta olmak üzere, personel atamaları TTK Yönetim Kurulu Kararı ile gerçekleştirilmektedir. Üzülmez Müessese Müdürlüğünde TTK Yönetim Kurulu Kararı ile yapılan diğer atamalara raporun C-Personel Durumu bölümünde yer verilmiştir. - Hukuk servisi : tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanan tarih ve 2008/14269 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile TTK Genel Müdürlük ve Müesseselerinde yapılan kadro iptal ve ihdas işlemleri sonucunda TTK ya bağlı

16 4 Sayıştay Müesseselerin Hukuk Müşavirliği birimleri iptal edilmiş, bu görevler Genel Müdürlük Hukuk Müşavirliği bünyesine alınmıştır. Müessese aleyhine açılan davalar genellikle, iş kazaları, maluliyet, meslek hastalıkları ve kıdem tazminatlarıyla ilgili iş davalarıdır. Müesseselerin leyh ve aleyhinde açılan davalara Genel Müdürlük denetim raporunda yer verilmiştir. - Teftiş ve kontrol servisleri: Müessesenin teftiş işlemleri; TTK Teftiş Kurulu Yönetmeliğine göre Kurum Teftiş Kurulu Başkanlığınca yürütülmektedir. Müessesenin 2011 yılı hesap ve işlemlerinin teftişi, TTK Teftiş Kurulu nca 2012 yılında gerçekleştirilmiş, gerekli öneri ve tavsiyelerde bulunulmuştur. Teftiş faaliyetleriyle ilgili ayrıntılı açıklamalara Genel Müdürlük raporunda yer verilmiştir. C- Personel durumu: 1-Personel kadroları ve personele ilişkin işlemler: Üzülmez Müessesesinin 2012 yılı personel kadroları ile çalışan personel, önceki yıl verileriyler birlikte aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Personel Çalışan personel Norm Program Çalışan personel Ortalama Yıl sonu kadro kadro Ortalama Yıl sonu kişi kişi sayı sayı Kişi Kişi A - Memurlar: -Genel idare hizmetleri Teknik hizmetler Toplam (A) B - Sözleşmeliler: sayılı KHK'ye göre çalışanlar Toplam (B) C - İşçiler: - 1-Sürekli işçiler: Geçici işçiler - Toplam (C) Genel toplam (A+B+C) Üzülmez Müessesesinin 2012 yılı bütçe ve iş programında 30 u memur, 380 i sözleşmeli, si de işçi olmak üzere toplam personel çalışması programlanmıştır yılsonu itibarıyla ise, Müessesede 16 memur, 220 sözleşmeli, 1884 de işçi olmak üzere toplam personel çalışmıştır. Müessese de çalışan

17 5 toplam personele bakıldığında, memur sayısı aynı kalırken, sözleşmeli, personel sayısı 8 kişi artmış, işçi sayısı ise 207 kişi azalmıştır. Bakanlar Kurulu nun 2012/3777 sayılı Kararıyla gerçekleştirilen, kadro ihdas ve iptalleri sonunda TTK Genel Müdürlüğü ne tahsis edilen kadroların, teşekkül merkezi ve bağlı müesseselere dağılımı, tarih, 40/371 sayılı TTK Yönetim Kurulu Kararıyla yapılmıştır. Bu düzenleme sonucunda 3 bilgisayar işletmeni Üzülmez Müessesesine atanmıştır. Personelin müessese içinde servislere dağılımı ve yıllık hareketlerini gösterir çizelgeler raporun 2,3,4 ve 5 numaralı eklerinde yer almıştır yılı sonu itibarıyla Üzülmez Müessesesinde 220 sözleşmeli personel çalışmaktadır. Yılı içinde, 9 emeklilik, 1 istifa, 9 u da diğer müesseselere tayin olmak üzere toplam 19 kişi ayrılırken, 8 sözleşmeli personel açıktan atanmış, 19 da naklen tayin olmak üzere 27 kişi işe başlamıştır. Sözleşmeli personelin hareketini gösterir çizelge rapor ekinde (EK:3) yer almıştır. Müessesede 2012 yılında Kamu İşletmeleri İşveren Sendikası ile Genel Maden İşçileri Sendikası arasında imzalanan ve tarihlerini kapsayan 24. Dönem Toplu İş Sözleşmesi hükümleri uygulanmıştır. Müessesede 2012 yılında 22 işçi girişine karşılık 190 ı emekli olmak üzere toplam 229 işçi çıkışı olmuş, yıl sonu itibarıyla işçi sayısı 207 kişi azalmak suretiyle den kişiye düşmüştür yıl sonu itibarıyla çalışan işçinin si yeraltı, 234 ü de yerüstünde çalışmaktadır. Kurumda açıktan atamalar; Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıklarının yıllık Genel Yatırım ve Finansman Programları çerçevesinde Kurumdan bir önceki yıl ayrılan personel sayısına bağlı olarak Yönetim Kuruluna tanınan yetki ile yapılmaktadır. Kamu İktisadi Teşebbüsleri 2012 yılı Genel Yatırım ve Finansman Programının Uygulanmasına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararının eki Kararın Açıktan ve naklen atama ile ilgili 4 üncü maddesi gereğince 2012 yılında 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında 57 işçi ile 399 Sayılı KHK kapsamında 43 sözleşmeli personelin işe alınması Hazine Müsteşarlığı nca uygun görülmüş, bu çerçevede işe alınanlardan 8 sözleşmeli personel ile 6 işçi Üzülmez Müessesesinde göreve başlamışlardır. 2-Personele yapılan harcamalar : 2012 yılında personele yapılan harcamalar önceki yıl sonuçlarıyla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

18 6 Sayıştay Personele yapılan Toplam Harcamalar Harcam a Harcanan Harcanan Kişi başına Ödeneğin son Ayda düşen Durumu Esas ücretler Ek ödemeler Sosyal giderler Cari yıl toplamı Geçmiş yılla ilgili Toplam Ödeme ve geri alışlar Harcama Kişi başına Ayda düşen Bin TL TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL TL A-Memurlar B-Sözleşmeliler C-İşçiler Genel toplam(a+b+c) Geçen yıl toplamı Fark

19 7 Üzülmez Müessesesinin 2012 yılı personel giderleri toplamı önceki yıla göre % 13 oranında artmak suretiyle bin lira tutarında gerçekleşmiştir. Bu tutarın bin lirası cari yıla, bin lirası da geçmiş yıllara ilişkindir yılında gerçekleşen toplam personel harcamalarının % 0,5 oranında 775 bin lirası memurlara, % 7,8 oranında bin lirası sözleşmeli personele, % 91,7 oranında bin lirası da işçilere ilişkindir yılında cari yılla ilgili personel harcamalarının % 40,3 ü oranında bin lirası esas ücretler, % 30 oranında bin lirası ek ödemeler, % 29,7 oranında bin lirası da sosyal giderlerden oluşmuştur. Memur ve sözleşmeli personel ücretlerinde 2012 yılının ilk altı ayında uygulanacak artışlar ve ücret tavanları, 6260 sayılı 2012 yılı Bütçe Kanunu nun 21 inci maddesinde belirlenmiş, aynı maddede yılın ikinci yarısında yapılacak zamlar için de Bakanlar Kuruluna yetki verilmiştir. 399 sayılı KHK nin eki (II) sayılı cetvelde yer alan sözleşmeli personele 2012 yılında ödenecek ücret tavanları, 2012/1 Sayılı Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararıyla belirlenmiştir. Buna göre 2012 yılının ilk yarısında lira olarak belirlenen KİT sözleşmeli personeline uygulanacak en yüksek ücret tavanı yılın ikinci yarısında % 4 oranında artırılmak suretiyle liraya yükseltilmiştir. İşçi personele Kamu İşletmeleri İşveren Sendikası ile Genel Maden İşçileri Sendikası arasında imzalanan tarihlerini kapsayan 24. Dönem Toplu İş Sözleşmesi uygulanmıştır tarihlerini kapsayan 24. Dönem Toplu İş Sözleşmesinde; yeraltında çalışan tüm işçi ve nezaretçilere verilen % 15 oranındaki maden tazminatına ilave olarak, pano ayak üretimi işçileri, usta ve uzmanları ile üretimde çalışan nezaretçi, tekniker ve mühendislerine, ayrıca hazırlık işçiliği sanatının işçi, usta ve uzman ehliyet dereceleri ile yeraltında çalışan diğer nezaretçi, tekniker ve mühendislerine iyileştirme yapılmıştır. Üzülmez Müessesesine ait 2011 yılı Sayıştay Raporunun 3 numaralı önerisinde; Müessese de işgücü verimliliklerinin artırılması ve işyeri disiplini sağlanması amacıyla; - İzinsiz ve mazeretsiz işe gelmemeyi, hastane izni kullanmayı alışkanlık haline getiren, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine ve arkadaşlarına karşı uygunsuz ve fiili davranışlarda bulunan, işyeri moralini ve disiplinini bozarak üretimi aksatan işçilere 4857 Sayılı İş Kanununun ilgili hükümlerinin tavizsiz uygulanması konusunda Kurum yöneticileri tarafından gerekli kararlılığın gösterilmesi,

20 8 Sayıştay - Personel Devam Kontrol Sisteminin anlamı ve önemi açısından PDKS uygulamalarına ilişkin olarak TTK Genel Müdürlüğünce çıkarılan Genelge ve Talimatların titizlikle uygulanması ile Müessese çalışanlarının ikaz edilerek bu hükümlere uymalarının sağlanması, - PDKS kayıtları, lambahane kayıtları ile kamera görüntülerinin silsile halinde ilgili birim amirlerince aylık olarak kontrol edilerek vergi kayıplarına ve kamu zararına yol açan haksız ödemelerin önüne geçilmesi, Konularında Kurum tarafından gerekli tedbirlerin alınması talep edilmiştir. Denetimler sırasında yapılan incelemelerde; Kuruma bağlı işyerlerinde çalışan işçilerin disiplinsiz davranışları nedeniyle ortaya çıkan işgücü kayıplarının önlenmesi amacıyla Disiplin Cezaları konusunda tarih, 679 sayılı bir Genelge yayımlandığı ve sözkonusu Genelgede yer alan kuralların taviz verilmeden uygulanması gerektiğinin bütün müesseselere bildirildiği, PDKS uygulamaları konusunda daha titiz davranıldığı görülmekle birlikte, beklenen olumlu sonuçların henüz bütünüyle sağlanamadığı tespit edilmiştir. Özellikle hastane izni ve rapor kullanmayı alışkanlık haline getiren işçilerin işyerlerinde işyeri hekimi bulunmamasının yarattığı boşluktan da yararlanmak suretiyle bu alışkanlıklarını sürdürdükleri görülmektedir. Bilindiği üzere, TTK Genel Müdürlüğüne bağlı müesseselerde önceki yıllardan beri işyeri hekimi bulunmaması nedeniyle çevredeki sağlık kuruluşlarına muayene veya kontrol için giden işçilerin yol açtığı işgücü kayıpları ciddi boyutlara ulaşmaktadır. Müesseselere gereken sayıda işyeri hekimi ve sağlık personeli alınması halinde iş gücü kayıplarının önemli ölçüde azalacağını ve bu soruna bir an önce çözüm bulunması gerektiğini dikkate alan TTK Genel Müdürlüğü, tarih, sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 6331sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu nun getirdiği yükümlülükler çerçevesinde, sonuncusu 2013 yılı Mart ayında olmak üzere üç kez ihaleye çıkmasına rağmen bu konuda henüz olumlu bir sonuç alınamamıştır. Son olarak, TTK Genel Müdürlüğü nün tarih, 1360 sayılı yazısıyla; 6331 Sayılı Kanun kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı nca yetkilendirilen Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) gibi tüzel kişiliklerin yanında Bakanlıkça aranılan yetkilere sahip gerçek kişi tıp hekimlerinden de hizmet alınıp alınamayacağı konusunda Bakanlık görüşü sorulmuştur. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve İş Güvenliği Genel Müdürlüğü nün tarih, 7667 sayılı yazısıyla TTK Genel Müdürlüğü ne cevap verilmiş ve sadece OSGB lerden hizmet alımı zorunluluğu bulunmadığı,

21 9 gerçek kişilerden de iş sözleşmesi yapılmak suretiyle hizmet satın alınabileceği yolunda uygun görüş bildirilmiştir. Denetim tarihinde (Ağustos 2013) yapılan incelemelerde Bakanlıktan alınan uygun görüş çerçevesinde TTK Genel Müdürlüğü nce işyeri hekimliği hizmeti satın alınması konusunda açılacak ihalelere gerçek kişilerin de katılımını sağlayacak şekilde hazırlıkların sürdürüldüğü görülmüştür. Müessesede işgücü kayıplarının önlenmesi, iş verimliliğinin artırılması ve işyeri disiplini sağlanması amacıyla; - İzinsiz ve mazeretsiz işe gelmemeyi, hastane izni kullanmayı alışkanlık haline getiren, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine ve arkadaşlarına karşı uygunsuz ve fiili davranışlarda bulunan, işyeri moralini ve disiplinini bozarak üretimi aksatan işçilere 4857 Sayılı İş Kanununun ilgili hükümlerinin uygulanması konusunda Kurum yöneticileri tarafından gösterilen kararlılığın tavizsiz olarak sürdürülmesi, - Personel Devam Kontrol Sistemiyle ilgili olarak TTK Genel Müdürlüğünce çıkarılan genelge ve talimatlarla ilgili uygulamanın Kurum Teftiş Kurulunca yapılan denetimler sırasında izlenmesi, sonucuna göre işlem yapılması, - PDKS kayıtları ile lambahane kayıtları ve kamera görüntülerinin ilgili birim amirlerince aylık olarak kontrol edilmesi, vergi kayıplarına ve kamu zararına yol açan haksız ödemelerin önüne geçilmesi, önerilir. 3-Sosyal konular ve giderleri : Müessese personeli için 2012 yılında yapılan sosyal giderler geçen yılla mukayeseli olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

22 10 Sayıştay Sosyal giderler Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam Fark Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL A- Cari yılla ilgili: - 1- Aile ve çocuk yardımı Evlendirme, doğum ve ölüm yardımı Sosyal yardım Barındırma giderleri 5- Yedirme yardımı Giydirme yardımı 8- Taşıma giderleri Sosyal güvenlik ve genel sağlık sigortası primi işveren payı ve ek karşıl Emekli ikramiyesi, işten ayrılma tazminatı İşsizlik sigortası ve işveren payı Sağlık giderleri Eğitim giderleri Personel dernek ve vakıflara yardımlar Ayni ve nakdi başka sosyal giderler Toplam( A ) B- Geçmiş yılla ilgili: 1- Emekli ikramiyesi, işten ayrılma tazminatı Diğer ödemeler - Toplam ( B ) Genel toplam ( A+B )

23 11 Üzelmez Müessesesi personeli için 2012 yılında gerçekleşen sosyal giderler toplamı önceki yıla göre % 7,3 oranında artmak suretiyle bin lira olmuştur. Bu tutarın % 0,4 ü memurlara, % 5,6 sı sözleşmeli personele, % 94 ü de işçilere ait bulunmaktadır. Cari yılda işçi, memur ve sözleşmeli personele yapılan sosyal giderlerin ağırlıklı tutarını; sosyal güvenlik kurumu primleri işveren ve çalışan paylarına, sosyal yardımlar, yedirme ve işsizlik sigortası primi işveren payı tutarlarına aittir. Cari yılda işçi personele yapılan sosyal giderler; Genel Maden İşçileri Sendikası ile imzalanan Toplu İş Sözleşmesi gereğince yapılan ödemelerden oluşmakta, işsizlik sigortası primi işveren payı sosyal giderler içinde yer almaktadır. İşçi personele 24. Dönem Toplu İş Sözleşmesinin 62 nci maddesinde, yemek bedeli, evlenme, doğum, ölüm, hastalık yardımı, taşıt yardımı, ayni ve nakdi sosyal giderler olarak verilen kömür yardımı düzenlenmiştir. Geçmiş yılla ilgili sosyal giderleri; emekliler için SSK ya ödenen sosyal yardımlar ile emekli ikramiyesi ve işten ayrılma tazminatının geçmiş yıllarla ilgili kısmı oluşturmaktadır.

24 12 Sayıştay III. MALİ BÜNYE A- Mali durum : Müessesenin analize elverişli hale getirilen varlıkları ile bunların finansman kaynaklarının ayrıntısı aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir Fark Mali durum Bin Bin Bin % % TL TL TL Varlıklar (aktif) : 1 - Dönen varlıklar: a ) Hazır değerler (13) b ) Kısa sürede paraya çevrilebilir Değerler Toplam (1) Duran varlıklar a ) Uzun sürede paraya çevrilebilir Değerler b ) Bağlı değerler Toplam (2) Varlıklar toplamı Kaynaklar ( pasif ) : 1 - Yabancı kaynaklar b ) Kısa vadeli a ) Uzun vadeli Toplam (1) Öz kaynaklar Yabancı kaynaklara sirayet Eden zarar Kaynaklar toplamı Müessesenin varlık ve kaynakları geçen yıla göre %13 oranında bin TL artarak bin TL olarak gerçekleşmiştir. Müessesenin bilançosunda yer alan varlıklar ve yabancı kaynaklar rapor ekleri arasına (Ek:6, 7) yer almaktadır. Bu çizelgelerden hareketle hazırlanan, yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi; varlıkların %20'si dönen varlıklardan, %80'i duran varlıklardan oluşmuştur. Kaynaklarının ise %57'si kısa vadeli yabancı kaynaklar, %43'ü ise öz kaynaklardır. Kuruluşun temel mali tablolarının kalemleri arasındaki oransal ilişkiler aşağıda değerlendirilmiştir.

25 13 1- Mali yapı oranları : a) Mali kaldıraç : Yabancı kaynaklar x x 100 = Varlıklar toplamı % % = Müessesenin varlıklarının hangi oranda yabancı kaynaklarla finanse edildiğini gösteren yukarıdaki orantı sonucundan görüldüğü gibi 2012 yılı sonu itibariyle müessesenin toplam varlıkların %57 sini yabancı kaynaklar teşkil etmektedir. Yani Müessesenin her 100 liralık varlığına karşılık 57 TL borcu bulunmaktadır. Ancak, mali kaldıraç rasyosundan elde edilen sonuç, Müessesenin gerçek durumunu yansıtmamaktadır. Müessese satış hasılatları ile maliyetlerini ve işçi ücret ve giderlerini bile karşılayamadığından, öz kaynak oluşturulamamakta, dönem zararları nedeniyle oluşan kaynak açıkları Genel Müdürlük tarafından finanse edilmektedir. b) Mali yeterlilik (finansman) : Öz kaynaklar x x 100 = Yabancı kaynaklar % % = Bu rasyoya göre Müessesenin yabancı kaynaklarının %76'sı kadar öz kaynağı bulunmaktadır. Ancak müessesenin sahip olduğu öz kaynakları, faaliyet sonucu yaratılan öz kaynak unsurları olmayıp, Hazine yardımına dayalı olarak Genel Müdürlükçe aktarılan tutarlardır. Kurumun öz kaynakları gerçek anlamda öz kaynak özelliklerini taşımadığından, mali kaldıraç rasyosunda olduğu gibi müessesenin gerçek durumunu yansıtmamaktadır. c) Oto finansman (iç kaynaklar) : Müessese ana faaliyetini zararla kapatmakta, başka bir deyişle her yıl faaliyet zararı oluşmakta, ayrıca olağan ve olağan üstü giderlerin etkisiyle de dönem zararı önemli boyutlara ulaşmaktadır. Müessesede dönem zararları nedeniyle kaynak yaratılamadığı gibi, sermaye artırımı suretiyle Genel Müdürlük tarafından tahsis olunan kaynaklar da büyük oranda yıl içinde tüketilmektedir. Müessesenin zarar etmesi nedeniyle, dönem kârından ayrılan herhangi bir kanuni ve olağanüstü yedeği bulunmamaktadır. Bu nedenle Müessesenin kârdan ayrılacak yedeği olmadığı için oto finansman yaratılamamıştır.

26 14 Sayıştay d) Bağlı değerlerin finansmanında kullanılan kaynaklar ve bu değerlerin kaynaklar içindeki yeri: % % Bağlı değerler x 100 = x 100 Öz kaynaklar Bağlı değerler x 100 = x 100 Varlıklar toplamı Maddi duran varlıklar(net) x x100 = Öz kaynaklar = = = Maddi duran varlıklar(net) x x100 = = Varlıklar toplamı Müessesenin her 100 TL tutarındaki öz kaynağına karşılık, 185 TL tutarında bağlı değerleri, 167 TL tutarında da maddi duran varlığı bulunmaktadır. Ayrıca varlıklarının her 100 TL sinin 80 TL si bağlı değerlerde, 72 TL'si ise maddi duran varlıklarındadır. Müessese, varlıklarının sadece %43 ünü öz kaynaklarla karşılayabilmiş olup, bağlı değerlerinin finansmanının dahi yaklaşık %71 ini yabancı kaynaklarla finanse etmek durumunda kalmıştır. Ancak, Müessese faaliyetleri sonucunda öz kaynak yaratamadığından ve tüm öz kaynağı Hazine tarafından sermaye artırımı suretiyle oluştuğundan, yukarıdaki oranlara ilişkin sonuçların bu kapsamda anlaşılması gerekmektedir. e) Hazır değerlerin varlıklar içindeki yeri : Hazır değerler x x 100 = Varlıklar toplamı % % = 0,03 0,06 İşletme faaliyetlerini zararla sonuçlandıran Müessesenin varlıkları içindeki hazır değerler yok denebilecek seviyededir.

27 15 2- Likidite oranları : Cari oran = Dönen varlıklar x 100 = x 100 Kısa vadeli yab. kaynaklar % % = ( ) x (Dönen varlıklar-stoklar ) 100 = Likidite = x100 = 11 8 Oranı Kısa vadeli yab. kaynaklar Müessesenin dönen varlıkları ve kısa sürede paraya çevrilebilecek olanakları ile kısa vadeli borçlarını karşılayabilme kabiliyetini ifade eden bu rasyolara göre, söz konusu olanakların %12-36'sı oranında kısa süreli borçlar ödenebilmektedir. Kaynak yaratamayan ve sağladığı hasılat ile üretim maliyetini karşılamayan Müessesenin, Genel Müdürlüğün hazine kaynaklı finansman katkısı olmadan işletme faaliyetini yürütmesi mümkün bulunmamaktadır. Bu da sürekli olarak sermaye artırımı anlamına gelmektedir. 3- Varlıkların kullanım oranları : Dönen varlık devir hızı : Net satışlar = Dönen varlıklar = 4 6 Net satışlar = Ortalama ticari alacaklar = Satışların maliyeti = Ortalama mamul stokları 180 Net satışlar Varlıklar toplamı = = = 0,8 1,2

28 16 Sayıştay Net işletme sermayesi devir hızı : Net satışlar = Net işletme sermayesi ( ) = - - Öz kaynak devir hızı : Net satışlar = Öz kaynaklar (ortalama) = 2 - Aktif kıymetlerin işletme faaliyetlerinde kullanımlarındaki etkinlik ya da verimliliklerini gösteren devir hızı oranlarından görüleceği üzere, Müessesenin 2012 yılı faaliyet döneminde, ortalama ticari alacakları 22 kez, dönen varlıkları 4 kez, toplam varlıkları 0,8 kez, ortalama mamul stokları ise 732 kez devretmiştir. Bu rasyolarda yer alan ortalama değerler, Müessesenin yılbaşı ve yılsonu sonuçlarının aritmetik ortalamaları alınarak bulunmuştur. B- Mali sonuçlar : 1- Zararlılık : a) Öz kaynak yitirilişi : Dönem zararı x x 100 = Öz kaynaklar % % = Müessesenin faaliyet dönemi zararı, öz kaynağını %479 oranında aşmasına rağmen öz kaynak yitirilişine ilişkin oran gerçek durumu yansıtmamakta olup, fikir vermesi açısından hesaplanmıştır. Zira, yukarıda da bir çok defa belirtildiği gibi Müessesenin öz kaynakları sadece sermaye artırımı yoluyla oluşturulabilmektedir. Öz kaynak yitirilişinin görülebilmesi için, orantısal ilişkiler öz kaynakların dönem başı durumu dikkate alınarak hesaplanmış olup, önceki yıl dönem başında Müessesenin öz kaynağı bulunmadığından orantısal ilişki kurulamamıştır. 2- Mali sonucu ilgilendirilen etkenler : Müessesenin ortalama maliyetler ile ortalama satış fiyatı arasındaki olumsuz fark, faaliyet zararı oluşmasına neden olmakta ve sağlanan hasılat ile satılan malın maliyeti dahi karşılanamamaktadır. Nitekim faaliyet döneminde satılan çeşitli boyutlardaki kömürün ortalama ticari maliyeti 625,27 TL/ton olarak gerçekleşirken, satış fiyatı 186,84 TL/ton olduğundan, ton başına 438,43 TL zarar edilmiştir.

29 17 İşçi ücret ve giderleri x 100 = Net satışlar % % = Satışların maliyeti x 100 = = Net satışlar Faaliyet dönemi sonu itibariyle, her 100 liralık net satışa karşılık 216 TL işçi ücreti yapıldığı, 262 TL de satış maliyetinin oluştuğu görülmektedir. Müessese geçmiş yıllarda olduğu gibi, net satışlarıyla maliyetlerin, ancak %43 ünü karşılayabilmektedir. Bu durum, Müessesenin geleceği için olumlu düşünülmesini ortadan kaldırmaktadır. İşgücü ağırlıklı derin yeraltı madenciliğinin özelliği nedeniyle işçilikler dahil üretim maliyeti giderlerinin tamamına yakını sabit nitelik taşımaktadır. Bu nedenle üretim miktarı azaldıkça sabit giderlerden birim üretim başına düşen pay artmakta üretim maliyetleri yükselmektedir. Artan maliyeti satış fiyatlarına yansıtma imkanı bulunmadığından sabit giderler doğrudan zarara dönüşmektedir. Üretim miktarı azaldıkça buna bağlı olarak satış miktarı da azalmakta satışlardan elde edilen hâsılat işçi ücretlerini bile karşılayamamaktadır. Zararın azaltılması ve mali yapının iyileştirilebilmesi için, işyeri disiplinine önem verilmesi ile işgücü verimliliğinin yükseltilmesi, üretim ve satış miktarlarının artırılması gerekmektedir.

30 18 Sayıştay IV- İŞLETME ÇALIŞMALARI TTK Üzülmez Müessesesi tarafından hazırlanan 2012 yılı İşletme Bütçesi ve İş Programı Müessese Yönetim Komitesinin tarih, 64 sayılı kararı ile kabul edilmiş, TTK Yönetim Kurulunun tarih, 38/445 sayılı kararıyla onaylanmıştır. Müessesenin 2012 yılı iş programında; 30 u memur, 380 i sözleşmeli, si de işçi olmak üzere toplam personel ile çalışılacağı programlanmıştır. Bu dönemde Müessese işletmelerinde ton satılabilir kömür üretileceği, bu miktarın tonunun iç tüketimde sarf edieceği ve kalan tonun satışa sunulacağı öngörülmüştür. Satışa arz edilecek ton taşkömüründen bin lira tutarında satış hasılatı elde edileceği ve 2012 yılı sonunda Müessese faaliyetlerinin 101,5 milyon lira zararla sonuçlanacağı tahmin edilmiştir. Müessesenin 2012 yılı işletme faaliyetleri sonucunda ise; ü işçi, 220 si sözleşmeli ve 16 sı da memur olmak üzere toplam personel çalışmış, ton satılabilir üretim gerçekleşmiş, bu miktarın tonu iç tüketimde kullanıldıktan sonra ton satılabilir taşkömürü üretimi gerçekleşmiş, bu miktarın tonluk kısmı satılmış, kalan 564 ton kömür stoku da ertesi yıla devredilmiştir. Müessesenin 2012 yılında kömür satışından elde ettiği ,9 bin lira tutarındaki net satış hasılatına ilave olarak diğer faaliyetlerden sağladığı gelir ve karların toplam tutarı ,9 bin lira olmuş, toplam giderlerin ,5 bin lira tutarında gerçekleşmesi sonucunda ,6 bin lira tutarında dönem zararı meydana gelmiştir. İşletme faaliyetlerini oluşturan unsurlar, raporun ilgili bölümlerinde değerlendirilmiştir. A-Giderler: 2012 yılı işletme bütçesi ile ödeneği verilen gider türleri ve gerçekleşen harcamalar aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

31 Yılı Ödeneğin Ödeneğe Gerçekleşen Ödenek Gerçekleşen Son Göre sapma Giderler Durumuna İlk Son Göre fark İlk Son Durum Durum Duruma Duruma Göre Göre Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL % % 0-İlk madde ve malzeme (1.173) (8) (7) 1-İşçi ücret ve giderleri Memur ve sözleşmeli personel Ücret ve giderleri (360) (14) (3) 3-Dışarıdan sağlanan fayda hizmetler (3.921) (29) (18) 4-Çeşitli giderler (335) (10) (21) 5-Vergi resim ve harçlar (208) (54) (38) 6-Amortisman ve tükenme payları (226) 35 (6) 7-Finansman giderleri Toplam (6.837) (4) (4) Üzülmez Müessesesinin 2012 yılı işletme bütçesinde faaliyet giderleri için başlangıçta toplam bin lira tutarında ödenek tahsis edilmiş, yıl sonu itibarıyla bu ödeneğin % 96 oranında bin liralık kısmı harcanmıştır. Yıl içinde işletme bütçesinin tamamını etkileyecek ölçüde revize işlemi yapılmamış, bazı fasıllar arasında küçük tutarlı aktarmalar yapılmış ve bütçe büyüklüğü yıl sonu itibariyle aynı kalmıştır. Toplam harcamaların, % 75,5 i işçi, memur ve sözleşmeli personel giderlerinden, %9,8 i ilk madde ve malzeme, %11,1 i dışarıdan sağlanan fayda ve hizmet giderlerinden, kalan % 3,6 sı da diğer harcamalardan oluşmaktadır. B-Tedarik işleri : TTK Yönetim Kurulu nun tarih ve 174 sayılı kararı ile ihtiyaç duyulan mal ve hizmetleri en ekonomik şekilde tedarik edebilmek amacı ile tüm kuruluşun mal ve hizmet alım işlerinin tek elden Genel Müdürlük adına Makine ve İkmal Dairesi ile işbirliği içinde Satınalma Dairesi Başkanlığı tarafından gerçekleştirilmektedir. Satınalma Dairesi, maden direği alımlarında İşletmeler Dairesi ile diğer özellikli mal gruplarına ait alımlarda ilgili daireler ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Kuruluşta tedarik işleri; 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ile bu kanunun istisnalara ilişkin 3/G maddesi kapsamındaki alımlar için hazırlanan ve

32 20 Sayıştay tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan TTK Hizmet Alımları ve Yapım İşleri ile ilgili Yönetmelik hükümlerine göre yürütülmektedir. Genel Müdürlükçe tek elden yapılan toplu alımlar dışında, çok acil olup ambarlarda bulunmayan malzemeler, TTK Yönetim Kurulunun tarih ve 124 sayılı kararı ile yeniden düzenlenen Küçük Kasalar Yönergesi hükümleri çerçevesinde tanınan limitlere göre Müesseselerce satın alınmaktadır. 1-Alımlar: a) İlk madde ve malzeme alımları: 2012 yılında öngörülen ve gerçekleştirilen malzeme alımları aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir Yılı Alımlar Ödeneğin Yılında Program Ödeneği ilk İlk Son Durumuna Gerçekleşen Gerçekleşen Durum Durum göre Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Sapma % 1-Maden Direği Demir tahkimat malzemesi Patlayıcı maddeler (3) 4-Akaryakıt ve yağlar (19) 5-İş makine lastikleri 6-Demir ve çelikler (7) 7-Alet, edevat ve idari teçhizat (16) 8-Sosyal işler malzemesi (32) 9-Kırtasiye ve matbua (55) 10-Sair malzeme İç (46) - Dış Toplam ( ) (10) 11-Yedekler -İç (43) -Dış Genel Toplam ( ) (24) Verilen Sipariş Avansları Müessesenin 2012 yılı alım programında bin lira tutarında işletme malzemesi alımı yapılacağı tahmin edilmiş, yılsonunda gerçekleşen toplam alım tutarı ise bin lira olmuştur. Toplam alımların; % 29,4 oranında bin liralık kısmını maden direkleri, % 17 oranında bin liralık kısmını demir tahkimat malzemesi, % 14,3 oranında bin liralık kısmını sair malzemeler, % 23 oranında bin liralık kısmını yedekler, % 7 oranında bin liralık kısmını patlayıcı maddeler, % 9,3 oranındaki kalan kısmı da diğer malzemeler oluşturmaktadır.

33 21 Tüm alımların tamamı iç piyasadan gerçekleştirilmiş, 2012 yılında dış alım yapılmamıştır. TTK Genel Müdürlüğü ve bağlı müesseselerde satınalma faaliyetinin topluca planlanıp izlenebilmesi amacıyla satınalma programı, önceki yıllardan beri yapılmakta olan yatırımlarda kullanılacak malzemeleri de kapsayacak şekilde hazırlanmaktadır. Yatırımlar için satınalınan malzemeler, yapılmakta olan yatırım hesaplarına aktarılarak tüketildiğinde, ilgili maddi duran varlığın veya özel tükenmeye tabi varlığın maliyetine girdiğinden, bünyesine girdiği varlıkla birlikte amortisman veya özel tükenme payı olarak tabi olduğu itfa süresine göre gelecek yıllarda üretim maliyetine yansıtılmaktadır. İşletme malzemeleri ise tüketildiğinde doğrudan cari yıl üretim maliyetlerine yansıtılmaktadır. Bu uygulama, yatırımlara ilişkin malzeme ödeneklerinin hem satınalma ödeneği, hem de yatırım ödeneği içinde yer almasına ve ödeneklerde mükerrerliğe yol açmakta, kaynak ihtiyacının olduğundan fazla görünmesine neden olmaktadır. Sayıştay ın TTK Genel Müdürlüğü ne ilişkin 2010 yılı Denetim Raporunda; Tedarik işleri konusunda görülen uyumsuzluk ve belirsizliklerin giderilmesine yönelik önlemler almak üzere, kurum bazında tüm mal ve hizmet alım program ve uygulamaları ile muhasebeleştirmelerine ilişkin usul ve esasların TTK Teftiş Kurulunun katılımı ile oluşturulacak bir komisyon tarafından ayrıntılı şekilde incelenmesi, 7 numaralı öneri olarak yer almıştır. Bu önerideki hususların yerine getirilmesi amacıyla TTK Genel Müdürlüğü nün tarih, 7832 Sayılı oluru ile bir komisyon oluşturulmuştur. Söz konusu Komisyonun çalışmaları sonucunda hazırlanan tarihli raporda; -Kurumun Tedarik faaliyetleriyle görevli olan satınalma, makine ikmal ve muhasebe birimleri arasında işbirliği ve koordinasyon sağlanarak özellikle yıl sona erdikten sonra yapılan envanter çalışmaları sırasında Kurum ve müesseselere ait satınalma bilgi ver tablolarının tüm alım ve tedarik giderlerini ayrıntılı olarak gösterecek şekilde stok giriş-çıkışları ve maliyet tabloları ile uyumlu şekilde hazırlanması, -Muhasebe kayıtları ile Satınalma Dairesi kayıtları arasında tutarlılık sağlanması amacıyla aralık ayının 20 sinden sonra fatura kesilmemesi ve ödeme yapılmaması, -İşletme, yatırım ve hizmet alımlarına ilişkin tablolarda yer alan ödenek ve harcamalarda mükerrerlik görüntüsü veren karışıklıkların giderilmesi, - Bedeli ödenmiş ve mülkiyeti TTK ya geçmiş olmasına rağmen henüz teslim alınmamış ve müesseselere sevk edilmemiş maden direklerine ait tutarların, muhasebe hesap planında Yurt İçi Yoldaki Direkler hesabında izlenmesi, Konularında TTK Genel Müdürlüğü tarafından önlemler alınması ve gerekli düzenlemelerin yapılması önerilmiştir.

34 22 Sayıştay Denetim tarihinde (Mayıs 2013) yapılan incelemelerde; yukarıda özetlenen hususların yerine getirilmesi amacıyla TTK Genel Müdürlüğü Malzeme Hareketleri, Stok Kontrol Ve Ambarlama Yönergesi adıyla yeni bir düzenleme yapıldığı ve diğer konularda da gerekli önlemlerin alındığı görülmüştür. b) Hizmet alımları: 2012 yılında öngörülen ve gerçekleştirilen hizmet alımları aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir Program ödeneği Ödeneğin İlk Hizmet alımları 2011 Durumuna Gerçekleşen İlk Son Göre Gerçekleşen Durum durum sapma Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL % İnşaat İşleri Makine-teçhizat onarımı Taş ve kömür nakli (28) Lavvar yıkama hizmetleri Yakımlık kömürün torbalattırılması Demir bağ atölyesi Demiryolu bakım onarımı Taban yolu üretim galerileri Toplam Kuruluşun ihale konusu hizmet alımları Genel Müdürlükçe yapılmakta, işlerin takibi ve yürütülmesi Müessese tarafından gerçekleştirilmektedir yılında hizmet alımları için bütçeye başlangıçta 4,2 milyon lira tutarında ödenek konulmuş, daha sonra yıl içinde yapılan revizyon sonucunda bu ödenek 4,6 milyon liraya yükseltilmiş, yıl sonunda ise 4,4 milyon lira tutarında hizmet alımı harcaması gerçekleşmiştir. Hizmet alımları toplamının % 61,3 oranında bin liralık kısmını kömür yıkama ve zenginleştirme ( Lavvar) tesisleriyle ilgili harcamalar oluşturmaktadır. - Lavvar hizmet alımı: Üzülmez ve Kozlu TİM üretimi tuvönan kömürler önceki yıllarda Zonguldak Liman sahasında kurulu bulunan lavvarda yıkanarak zenginleştirilmekte ve satışa sunulmakta idi. Bu lavvarın; eski, yüksek maliyetli ve düşük verimli olması nedeniyle hizmet dışı bırakılması ve sökülmesi, bu iki müessesede üretilen kömürlerin hizmet alımı yoluyla üçüncü kişiler tarafından kurulacak lavvarda yıkattırılması kararlaştırılmıştır. Konuya ilişkin ihale yılında yapılmış, ihaleyi kazanan Park Enerji ekipmanları Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile tarihinde

35 23 sözleşme imzalanmıştır. Bu firma tarafından Kozlu TİM ve Üzülmez TİM için yapılan modüler lavvar Nisan 2006 ayında tamamlanmış ve hizmete girmiştir. İmzalanan sözleşmeye göre işin süresi lavvarların hizmete girmesinden itibaren 5 yıl olup, ödenek tahsis etmeye yetkili Hazine Müsteşarlığının izin vermesi halinde sözleşmenin 5 er yıllık sürelerle uzatılması kabul edilmiştir. Lavvarların hizmete alındığı tarih itibarıyla mevcut sözleşme Nisan 2011 tarihinde sona ermiştir. Eski sözleşmede torbalama 6,77 Amerikan Doları/ton, yıkama Amerikan Doları 2,45 Amerikan Doları/ton torbalama ücreti alınırken, yeni yapılan süre uzatımı ile ilgili sözleşmede bin ton kömürün 4,90 TL/ton fiyattan yıkanması ve 20 bin ton parça kömürün torbalattırılması 13,00 TL/tondan hizmet sözleşmesinin uzatılması konusunda taraflar anlaşarak; tarihinden geçerli olmak üzere 1 yıl süre ile tarih ve 4270 sayılı sözleşme imzalanmıştır. Tüvenan yıkama ücreti 5,73 TL/ton ve torbalama ücreti de 15,95 TL/ton olmak kaydıyla sözleşme yeniden bir yıl uzatılmış, yapılan ihale ile tespit edilen işletmeci de eski lavvar tesisini kiralayamamış, yeni inşaata da başlayamamıştır. Müessesenin lavvar hizmet alımı konusunda geçici olarak anlaşma sağlanmakla birlikte bu konuda 5 yıllık sınırlama olduğu sürece bu sorunun devam edeceği anlaşılmış ve Sayıştay ın 2011 Yılı Denetim Raporunda; Ana üretim birimi olan lavvarlarda hizmet alımı konusunda oluşacak risklerin üretimin durmasına, kuruluşun gayri faal duruma gelmesine yol açabileceği göz önüne alınarak, özellikli bir iş olan lavvar hizmet alımında sürenin 5 yılla sınırlı olmasından kaynaklanan sorunların ortadan kaldırılması amacıyla, ilgili mevzuatta gerekli düzenlemenin yapılabilmesi için biran önce yetkili merciler nezdinde girişimde bulunulması, 4 numaralı öneri olarak yer almıştır. Bu önerinin gereğini yerine getirmek ve lavvar hizmet alımı süresinin 15 yıla çıkarılmasını sağlamak üzere TTK Genel Müdürlüğü tarafından Hazine Müsteşarlığı ve Kalkınma Bakanlığı nezdinde girişimlerde bulunulmuştur. Hazine Müsteşarlığı nın tarih, 3047 sayılı yazısının sonuç bölümünde; maliyetlerin düşürülmesi ve sağlanan faydanın artırılmasını teminen ileri yıkama tekniklerini de içeren lavvarların TTK tarafından kurulması, tesis kurulduktan sonraki aşamada işletme faaliyetlerinin hizmet alımı yoluyla gerçekleştirilmesi şeklinde görüş bildirmiş, Kalkınma Bakanlığı ise tarih, 2029 sayılı yazısında; bu konudaki nihai kararın Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı nca verilmesinin uygun olacağı doğrultusunda görüş bildirmiştir. Denetim tarihinde (Haziran 2013) yapılan incelemelerde; Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı nın tarih, 147 sayılı Bakan Oluru ile TTK Genel

36 24 Sayıştay Müdürlüğüne bağlı müesseselerdeki lavvar tesislerinin hizmet alımı suretiyle kurulması ve bu ihalelerde sözleşme süresinin 15 yıl olması konusunda uygun görüş bildirildiği görülmüştür. Küçük Kasa Alımları: TTK Genel Müdürlüğü ve bağlı müesseselerin küçük tutarlı ve acil ihtiyaçlarının mahalli piyasadan teminiyle ilgili olarak TTK Yönetim Kurulu nca yürürlüğe konulan Küçük Kasalar Yönergesi uygulanmaktadır yılı denetim çalışmaları sırasında yapılan incelemelerde; Üzülmez Müessesesi işletmelerindeki ocaklardan çıkarılan kömürün taşınmasında kullanılan vagonlar ile yine kömür taşınması için kullanılan ve westfail oluk olarak adlandırılan malzemelerin tamir, bakım ve onarım işleriyle ilgili hizmet alımlarında, Kurumun kendi İhale Yönetmeliğine uygun olarak ihaleye çıkılmadığı, bunun yerine 4734 Sayılı Kamu İhale Kanununun Doğrudan Temin başlıklı 22 nci maddesi (d) fıkrası ile Müessesede küçük tutarlı acil alımlar için uygulanan Küçük Kasalar Yönergesi nin hatalı şekilde uygulanmak suretiyle hizmet alımları yapıldığı tespit edilmiştir. Vagon tamiri ile oluk tamiri için hizmet alınan firmalar birbirinden farklıdır. Başka bir ifadeyle hatalı şekilde gerçekleştirilen hizmet alımları iki ayrı firmadan yapılmıştır. Konuyla ilgili incelemelerde tespit edilen hususlar aşağıda açıklanmıştır; Sayılı Kamu İhale Kanununa tabii iktisadi devlet teşekküllerine, bu Kanunun İstisnalar başlıklı 3 üncü maddesi (g) fıkrasında belirlenen parasal limitin altında kalan ihtiyaçlar için Kamu İhale Kurulu nca uygun görülen ve kendi düzenleyecekleri yönetmelikler çerçevesinde alım yapma imkânı tanınmıştır yılı için bu limit; TL (altımilyonyediyüz doksanbirbinbeşyüzaltmışsekiz lira) olarak belirlenmiştir. 2- Bu maddeye dayanılarak hazırlanan Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü Mal, Hizmet Alımları ve Yapım İşleri ile İlgili Yönetmelik tarih, sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Yönetmeliğin 16 ncı maddesinde Kurumun ihale usulleri; açık ihale, belirli istekliler arasında ihale ve pazarlık usulü olarak sayılmıştır. 3- Bu düzenleme sonucunda, TTK ve bağlı müesseselerin, 4734 sayılı Kanunun 3/g maddesiyle her yıl belirlenen parasal limitin altında kalan her türlü mal ve hizmet alımları için anılan Yönetmeliğin uygulanması yasal zorunluluk haline gelmesine rağmen, Müessesenin 2005 yılından beri yaptırdığı vagon ve oluk tamiri, bakımı ve onarımı işlerinde Kurumun kendi Yönetmeliği çerçevesinde herhangi bir ihaleye çıkılmamış, bunun yerine 4734 Sayılı Kamu İhale Kanununun Doğrudan Temin başlıklı 22 nci maddesi (d) fıkrası ile Müessesede küçük tutarlı acil alımlar için uygulanan Küçük Kasalar Yönergesi hatalı şekilde uygulanmıştır.

37 Sayılı Kamu İhale Kanununun Doğrudan Temin başlıklı 22 nci (d) fıkrası ile TTK ve bağlı Müesseselerde uygulanan Küçük Kasalar Yönergesi nin hangi hallerde uygulanacağını gösteren Kapsam başlıklı ikinci maddesi aşağıdaki gibidir; Doğrudan Temin Madde 22- Aşağıda belirtilen hallerde ihtiyaçların ilan yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temini usulüne başvurulabilir: a).. d) Büyükşehir belediyesi sınırları dâhilindeki idarelerin on beş milyar*, diğer idarelerin beş milyar* Türk Lirasını aşmayan ihtiyaçları ile temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar. *Bu tutarlar KİK Tebliğleri ile her yıl yeniden düzenlenmektedir yılı için sırasıyla TL ve TL dir. Küçük kasalar Yönergesi Kapsam Madde 2- Genel Müdürlük ve Müesseselerin kodlu ambarlarında mevcudu bulunmayan işletme malzemeleri ile misafirhane, tabldot ve yemekhanelere ait acil ihtiyaçların mahalli piyasadan veya hiçbir şekilde il dışına eleman göndermemek şartıyla haberleşme ve iletişim araçlarıyla temin edilecek bilgiler çerçevesinde mahalli piyasa dışından en seri şekilde alımının sağlanmasına ilişkin, bir veya birkaç mutemet aracılığıyla yürütülen Küçük Kasaların işleyiş biçimi ile ilgili alım, kayıt, ödeme ve muhasebe işlerini kapsar. *Acil alımların parasal tutarı 2006 yılından itibaren 6 bin TL olarak uygulanmaktadır. Müessesenin vagon ve oluk tamiri, bakım ve onarımı hizmetleri, niteliği itibarıyla kesintisiz ve sürekli bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla Küçük Kasalar Yönergesi kapsamında ortaya çıkan acil bir alım söz konusu değildir. Ayrıca, bu hizmetlerin parasal tutarları, hem 4734 Sayılı Kanunun 22/d maddesinde, hem de Küçük Kasalar Yönergesinde belirlenen parasal limitleri aşmaktadır. Bu nedenle, bu tür hizmet alımlarında 4734 Sayılı Kamu İhale Kanununun Doğrudan Temin başlıklı 22 nci maddesi (d) fıkrası ile Müessesenin Küçük Kasalar Yönergesinin uygulanması mümkün değildir. Bu çerçevede söz konusu alımlarda ne şekilde hatalar yapıldığı aşağıda özetlenmiştir; - İlk iş olarak fiyat teklifi almak amacıyla piyasaya çıkılmış, oluk tamiri için bir firma, vagon tamiri için de başka bir firmadan alınan teklifler uygun bulunarak bu firmalarla Kamu İhale Kanununun 22/d maddesine göre Mal ve Hizmet Alımlarına Ait Doğrudan Temin Tip Sözleşmesi imzalanmıştır. Bu sözleşmeyi, Kurum adına Müessesenin Materyal Şube Müdürlüğü nde çalışan bir başmühendis ile bir tekniker, firma adına da bir firma yetkilisi imzalamıştır.

38 26 Sayıştay - Firmayla imzalanan Doğrudan Temin Tip Sözleşmesi nin ekinde yer alan şartnamede arızalanan vagonlar üzerinde yapılacak işlemler şöyle sayılmıştır; 1- Şase değişimi ve komple revizyonu, 2- Yan ayna değişimi ve komple revizyonu, 3- Baş ayna değişimi ve komple revizyonu, 4- Revizyonu bitmiş arabaların komple astar boya ile boyanması, Not: 1- Şase, yan sac, baş ayna Müessesemiz tarafından verilecektir. 2-Revizyon ve bakım esnasında kullanılacak tüm malzemeler firma tarafından karşılanacaktır. 3-Nakliyeler yüklenici firma tarafından yapılacaktır. 4-Birim fiyat 2012 yılı için geçerli olacaktır. Revizyon olacak araba sayısını işyeri tespit edecek, küçük kasa limitlerini aşmayacak şekilde partiler halinde yaptırılacaktır yılı içinde en az 120 ocak arabası revizyon yapılacaktır. İşyerinin ihtiyacına göre talep ettiği miktara göre artırım yapılacaktır. - Yukarıda aktarılan şartnamede 2012 yılı içerisinde en az 120 vagonun tamir edileceği öngörülmüş, firma ile yapılan anlaşma sonucunda her bir vagon için KDV Hariç 750 TL üzerinden birim fiyat tespit edilmiştir. Ayrıca, Kamu İhale Yasasının temel prensiplerine açıkça aykırı şekilde işin toplam tutarının parçalara bölünerek partiler halinde yaptırılacağı şartnameye açıkça yazılmıştır. - İmzalanan sözleşmelerde vagon tamir ve bakımını yapan firmayla her vagon için sabit bir fiyat üzerinde anlaşılmış, farklı vagonlarda yapılan tamir işleri birbirinden farklı olmasına rağmen her vagonda yapılan işin bedeli eşit sayılarak sabit bir rakam üzerinden fiyatlandırılmıştır. Örneğin, sadece şase değişimi yapılan vagonla sadece yan ayna değişimi ya da baş ayna değişimi yapılan vagonlar için 2012 yılında vagon başına 750 TL ( KDV Hariç), 2011 yılında 550 TL, 2010 yılında da 390 TL ödeme yapılmıştır. - Müessesenin 2009 yılı öncesine ait küçük kasa alımlarıyla ilgili kayıtlar bilgisayar ortamında tutulmadığı için 2009 yılı öncesine ait sağlıklı verilere ulaşılamamış, ancak 2009 yılı sonrasında tamire gönderilen vagon ve oluklara ait veriler aşağıdaki şekilde tespit edilmiştir.

39 27 5 Tonluk Vagon Tamiri ve Bakımı Yılı Vagon sayısı Yüklenici Firma Birim Fiyat TL Toplam Ödeme (KDV Hariç) PANSAN PANSAN PANSAN PANSAN PANSAN Toplam Westfail Oluk Tamiri ve Bakımı Yılı Westfail oluk sayısı Yüklenici Firma Birim Fiyat TL Toplam Ödeme (KDV Hariç) ZESOB AŞ 23, , ZESOB AŞ 33, , ZESOB AŞ 43, , ZMS 33,00 2,475, Toplam ,30 Tablolardan izleneceği üzere vagon tamiratıyla ilgili olarak 2009 yılından itibaren toplam TL, oluk tamiratıyla ilgili olarak da ,3 TL harcama yapılmıştır. Acil alım niteliğinde olmayan ve yıllar itibarıyla parasal tutarları Küçük Kasalar Yönergesinde belirlenen 6 bin liralık limiti aşan bu tür hizmet alımlarında uygulanan hatalı işlemlerden vazgeçilmesi ve Müessesede sürekli olarak ortaya çıkan bu ihtiyaçlar için TTK nın kendi Yönetmeliğine uygun olarak ihaleye çıkılması gerekmektedir. Yukarıda açıklanan gerekçelerle; Üzülmez Müessesesi işletmelerindeki ocaklardan çıkarılan kömürün taşınmasında kullanılan vagonlar ile yine kömür taşınması için kullanılan ve westfail oluk olarak adlandırılan malzemelerin tamir, bakım ve onarımıyla ilgili hizmet alımlarında; 2005 yılından beri gerçekleştirilen hatalı işlemlere son verilmesi, bu hizmetlerin rekabet ortamında ve daha uygun fiyatlarla temin edilebilmesi amacıyla TTK Genel Müdürlüğü Mal, Hizmet Alımları ve Yapım İşleri Yönetmeliği nin 16 ncı maddesinde sayılan ihale usulleriyle ihaleye çıkılması önerilir.

40 28 Sayıştay 2- Taşıma ve gümrükleme: Müessese adına yapılan alımlara ilişkin şartname ve sözleşmelerde teslim yeri Müessese olarak belirtildiğinden maden direği dışındaki iç alımlarda taşıma işleri satıcılar tarafından yapılmaktadır. Maden direği ve diğer yurt içi taşımalar Genel Müdürlükçe yapılan ihalelerle gerçekleştirilmektedir. Dış alımlara ilişkin taşıma ve gümrükleme işleri doğrudan Genel Müdürlük tarafından yürütülmektedir. 3-İlk madde ve malzeme stokları: Üzülmez Müessesenin 2012 yılındaki malzeme hareketi ve yılsonu stok durumu aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

41 Giren Çıkan Stoklar 2011 Sayım Kuruluş Satılan 2013 Yılından Alım Kuruluş içi İmalattan Fazlası ve Toplam İşletmede Yatırıma İçi İade ve Sayım Yılına Devir Suretiyle Nakil Gelen Düzeltme Kullanılan Verilen Nakil Düzeltme Noksanı Toplam Devreden Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL A-İlk madde ve malzeme: 1-Maden direği Demir tahkimat malzemesi Patlayıcı maddeler Akaryakıt ve yağlar Demir ve çelikler Alet-edevat ve teçhizatı Sosyal işler malzemesi Kırtasiye ve matbua Sair malzeme Yedekler Toplam (A) B-Diğer stoklar: * Elden çıkarılacak stoklar * Yoldaki mallar ve tedarik Giderleri * Ödünç ve imalata verilen Malzemeler Toplam (B) C-Verilen sipariş avansları Genel Toplam (A+B+C)

42 30 Sayıştay TTK da malzeme yönetimi, 2012 yılında güncel gelişmelere göre yeniden düzenlenen Malzeme Hareketleri, Stok Kontrol ve Ambarlama Yönergesi ne göre yürütülmektedir. Müessesenin önceki yıldan devreden bin lira tutarındaki ilk madde ve malzeme stok hesaplarına 2012 yılında bin lirası piyasadan alım suretiyle bin lirası da kuruluş içinden olmak üzere alım yoluyla bin liralık giriş yapılmıştır. 918 bin lira tutarındaki yoldaki mallar tedarik giderleri ve 7 bin lira tutarındaki sayım fazlasıyla birlikte 2012 yılında stok hesaplarına toplam lira tutarında giriş kaydı yapılmıştır yılında bin lira tutarına ulaşan toplam stokların bin liralık tutarı üretimde kullanılmış, 575 bin liralık kısmı diğer müesseselere devredilmiş, 7 bin liralık kısmı da düzeltme kaydı yoluyla stok hesaplarından düşülmüştür. Bu şekilde yılsonunda gerçekleşen bin lira tutarındaki çıkış kaydından sonra ertesi yıla bin lira tutarında ilk madde ve malzeme stoku devredilmiştir yılına devredilen bin lira tutarındaki stokların % 19,2 sini maden direği, % 36,7 sini demir tahkimat malzemeleri, % 18,2 sini sair malzemeler, % 12,9 unu yoldaki mallar tedarik giderleri, kalan % 13 ünü de diğer malzemeler oluşturmaktadır. C Üretim ve maliyetler: 1 Üretim: Zonguldak ilinin 7 km güneyinde yer alan ve 28 km² lik alanda üretim faaliyetlerini sürdüren Üzülmez Müessesesi nin 2012 yılında gerçekleştirdiği taşkömürü üretimi, program ve geçen yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Üretim türü Tuvönan Satılabilir İç tüketim Satılabilir Tuvönan % 2012 yılı Gerçekleşme oranı 2011 yılı gerçekleşen Program Gerçekleşen Programa Geçen göre yıla göre (ton) (ton) (ton) (%) (%) ,6 61,0 57, Üzülmez Müessesesi üretimini Asma İşletmesi nden gerçekleştirmektedir. Üretilen koklaşabilir nitelikteki tuvönan kömür hizmet alımı yoluyla Üzülmez Modüler Lavvarı nda yıkanmakta ve sonucunda elde edilen yüksek küllü filtrasyon

43 31 ürünü kömür 2x150 MW gücündeki Çatalağzı Termik Santralı na(çates), düşük küllü kömür ise başta demir-çelik fabrikaları ve Çay-Kur olmak üzere piyasaya arz edilmektedir. Üzülmez Müessesesi nin 2012 yılı İşletme Bütçesi Yönetim Komitesi nin tarih ve 64 sayılı Kararı ile kabul edilmiş, TTK Yönetim Kurulu nun tarih ve 447 sayılı Kararı ile de uygun görülerek tarihi itibarıyla uygulamaya konulmuştur. Müessese 2012 yılında tuvönan olarak; 2011 yılı fiili üretiminin %11 üzerinde ton, satılabilir olarak da; 2011 yılı fiili üretiminin %12 üzerinde ton üretim yapmayı programlamış, ancak; tuvönan olarak programın %76 sı oranında ton, satılabilir olarak da programın %71 i oranında ton üretim gerçekleştirebilmiştir yılında yapılan üretim geçen yıla göre değerlendirildiğinde ise, tuvönan üretimde %15 oranında, satılabilir üretimde ise %20 oranında eksik bir gerçekleşme olduğu görülmektedir yılında üretilen tuvönan kömürden %62,4 i oranında satılabilir kömür elde edilmiş iken bu oran, 2010 yılında %61 e, 2011 yılında %60 a, 2012 yılında da %57 ye düşmüştür yılında satılabilir kömürün %29 u oranında elde edilen ve demir-çelik sektöründe kullanılan düşük küllü (%10) 0-10 mm. boyutlu ince-lave kömür, 2012 yılında ton satılabilir kömürün yine %29 u oranında ton olarak elde edilmiştir. Üzülmez Müessesesi nin gerçekleştirdiği üretim TTK toplam üretiminin; 2011 yılında tuvönan bazda %21,9 unu ve satılabilir bazda %21,7 sini oluşturmuş iken, 2012 yılında tuvönan bazda %20 sini ve satılabilir bazda %19 unu oluşturmuştur. Müessese nin 2012 yılı programlarının oluşturulmasında 2011 yılı fiili üretim değerlerine göre yaklaşık %11 gibi bir oranda artış öngörülmüş, ancak; 2012 yılı fiili üretimleri, tüvönan üretimde programın %24 ü oranında, satılabilir üretimde de programın %28 i oranında altında gerçekleşmiştir. Tuvönan üretimin programa göre %24 eksik gerçekleşmesinde, Müessese de; İçeri-A yevmiyesi programlanmasına rağmen fiili olarak %17 eksiğiyle İçeri-A yevmiyesinin gerçekleşmiş olması ve yeraltı iş gücü verimliliğinin de programın %8 altında kalması etken olmuştur. Geçen yıla göre karşılaştırıldığında ise, tuvönan üretim %15 oranında( ton), satılabilir üretim ise %20 oranında( ton) az gerçekleşmiştir. Tamamen insan gücüne dayalı üretim yapılan Müessese de geçen yıla göre, İçeri-A fiili yevmiye sayısındaki %6 ve iş gücü verimliliğindeki (A+B) %10 oranında bir azalmanın da üretimin düşmesine yol açtığı görülmektedir. İş gücü verimliliğinin azalmasında çalışılan damarların ortalama kalınlığının 2,93 metreden 2,76 metreye düşmüş olmasının etkisi olmuştur. Pano-ayak üretim işçiliği yevmiye sayısının geçen yıla göre %11, bir önceki yıla göre de %20 gibi ciddi bir azalma göstermesi üretim miktarının düşmesinin bir başka nedenidir.

44 32 Sayıştay Üzülmez Müessesesi nde üretilen koklaşabilir nitelikteki tuvönan kömür hizmet alımı yoluyla Üzülmez Modüler Lavvarı nda yıkanmaktadır. Lavvar verimliliği geçen yıla göre %6 oranında azalmış ve üretilen tuvönan kömürün %57 si satılabilir olarak elde edilmiştir. Oysa hedeflenen satılabilir/tuvönan oranı %61 seviyeleridir. Satılabilir kömür oranının artırılması her ne kadar lavvar faaliyetlerinin performansı ile yakından ilgili de olsa, üretilen tuvönan kömür kalitesinin lavvar verimliliğine etkisi öncelikli olarak değerlendirilmelidir. Diğer yandan, düşük küllü metalurjik kömür üretimine ağırlık verilmesi sonucu satılabilir/tuvönan oranının düşmesiyle birlikte sağlanan hasılat artışı göz önüne alındığında, değerlendirmenin buna göre yapılması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bilindiği üzere; tuvönan kömür kalitesi, kömür içindeki karbon içermeyen maddelerin miktarıyla ilgilidir. Kömürün yanması sonucu kömür dışı empürüteler kül olarak kalırlar. Son 3 yıl içinde üretilen tuvönan kömürün kül oranları sırasıyla; %57,6, %58,8 ve %59,1 olmuştur. Diğer yandan, 2003 ile 2009 yılları arasında ortalama 2,07-2,46 m. damar kalınlıklarında çalışılmış iken, 2010 yılında 2,8 m., 2011 yılında 2,93 m. ve 2012 yılında da 2,76 m. olmak üzere nispeten daha kalın damarlarda çalışılmıştır. Bakanlar Kurulu nun tarihli Kararı doğrultusunda Kurum a alınan yeraltı üretim işçisinden Üzülmez Müessesesi ne tahsis edilen 450 yeraltı işçisi, eğitimlerini tamamlamalarını müteakip, Ocak-2009 tarihinde işbaşı yapmış, ancak; aynı yıl içinde üretime katkıları sınırlı olmuştur. Bu işçilerin mesleki tekamül eğitimlerini tamamlayıp zaman içerisinde tecrübe kazanmalarıyla birlikte işgücü verimliliklerinin ve buna paralel olarak da üretim miktarının artması bekleniyordu. Ancak; Müessese de devam eden emeklilikler nedeniyle, özellikle üretime yardımcı sanatlarda oluşan eksikliklerin boşta gruplu çalıştırma yöntemi ve geçici sanat değişiklikleri ile kazı işgücünden karşılanması sonucunda 2010, 2011 ve 2012 yıllarında bu işçilerden beklenen üretim katkısı olumsuz yönde etkilenmiştir. Geçen yıla göre %81 oranında artarak ton olarak gerçekleşen iç tüketimin tonu(%90 ı) toplu iş sözleşmesi gereği işçilere dağıtılan kömürlerdir. Sınai ve sosyal tesislerde kullanılan kömürler ise 775 ton olmuştur. Müessese nin, 2003 yılında yapılan norm kadro çalışmasına esas üretim kapasitesi satılabilir bazda ton olmasına karşın 2010 yılında üretim kapasitesinin %55 i oranında, 2011 yılında %53 ü oranında ve 2012 yılında da %43 ü oranında üretim yapılabilmiştir. Bu oranların üretim kapasitesi düzeyine erişilebilmesi için; - yeni alınan işçilerin tecrübelerinin artması ile birlikte optimum çalışma ve çalıştırma düzeninin sağlanması, - 1 vardiyadan istenilen iş miktarının ve efektif çalışma saatlerinin artırılması, - daha kalın, daha temiz ve daha verimli damarlardan yapılacak üretimin toplam üretim içindeki payının artırılarak daha temiz kömür üretilmek suretiyle satılabilir/tuvönan oranının programlandığı şekilde %61 oranına çıkarılması,

45 33 - ayak gerisi nakliye ve elektro-mekanik işçiliklerindeki nitelikli eleman açığının giderilmesi, - mazeretsiz işe gelmeyen işçilere ilgili mevzuat hükümlerinin tavizsiz uygulanarak iş disiplininin sağlanması, - satılabilir bazdaki A+B işgücü verimliliğinin 748 kg/yevmiye den kg/yevmiye nin üzerine çıkarılması, - emekli olanların yerine 2003 yılında yapılan norm kadro çalışmalarında belirlenen sayılarda yeni personel alımının yapılabilmesini teminen ilgili merciler nezdinde girişimlerde bulunulması, ile mümkün olacağı görülmektedir. Ayrıca; tüm bunların gerçekleştirilebilmesinin gerekli AR-GE faaliyetlerinin yapılması ile olabileceği aşikardır. Kurum tarafından hazırlanan TTK Yeniden Yapılanma Ön Hazırlık Çalışmaları isimli raporda da Üzülmez Müessesesi için üretimin kademeli olarak artırılması ve 2014 yılından itibaren de bin ton/yıl tuvönan kömürden 920 bin ton/yıl satılabilir kömür elde edilmesi öngörülmektedir. Ayrıca; TTK Genel Müdürlüğü tarafından Şubat-2009 da hazırlanan yıllarını kapsayan kısa ve orta vadeli iyileştirme programında; son yıllarda Kurum a sağlanan yatırım imkanları ile ana altyapı hazırlıklarından derin kuyu ihtiyacının önemli bir kısmının giderildiği, ana kat hazırlıklarının önemli bir kısmının da hizmet alımlarıyla sürdürülmeye başlandığı, diğer taraftan işgücünün rehabilitasyonu, makine ve teçhizat modernizasyonu, iş güvenliği teçhizatlarının iyileştirilmesine yönelik çalışmalarda adımlar atılmış olduğu ve bu çalışmaların sürdürülmesi gerekliliği belirtilerek, havzanın kurulu kapasitesi olan 5 milyon ton/yıl satılabilir üretim seviyelerine kademeli olarak ulaşılması ve düşünülen bu hedef doğrultusunda Üzülmez Müessesesi nde de üretimin kademeli olarak artırılarak, 2014 yılından itibaren ise ortalama ton/gün olmak üzere ton/yıl tuvönan üretimden ton/yıl satılabilir ürün elde edilmesi şeklinde planlandığı görülmüştür. Diğer yandan, Şubat-2009 tarihli kısa ve orta vadeli iyileştirme programında; Üzülmez TİM de üretim çalışmaları -150/200 katları arasında sürdürülmektedir. Mevcut durumda derin kuyu ihtiyacı bulunmamaktadır. Müessese üretiminin idamesinin sağlanması ve hedeflenen üretim seviyelerine ulaşılması amacıyla Asma- Dilaver -250 kat hazırlığı projesi hazırlanmış ve Kasım-2008 de ihale edilmiştir. Bu projenin tamamlanması ile 11,5 milyon ton rezerv üretime hazır hale getirilecektir. Kurum yapısının rasyonalitesinde esas alınması gereken kriter verimlilik ve verimliliğin temel bileşeni de işgücü olduğundan, Kurum un rasyonel bir yapıya kavuşturulmasında anahtar aktivite işgücünün iyileştirilmesidir. İşgücü sayısının gerçek ihtiyaç düzeyine çekilmesi, niteliğinin yeni kadrolarla takviye edilerek yükseltilmesi, ticari maliyet içindeki payının düşürülmesi ve çalışma ortamının iyileştirilmesi olarak belirlenmiştir. Bu programla norm kadroya göre fazlalıkların

46 34 Sayıştay eritilmesi ve işgücündeki açıkların da bir program dahilinde giderilmesi planlanmıştır. Sürdürülen ana altyapı hazırlıklarının büyük bir kısmı süratle tamamlanmıştır. Bu şekilde yeraltında üretim dışı işgücünde önemli tasarruflar sağlanmaya başlanmıştır. denilmektedir. Aynı programda, son dönemde Kurum daki üretim darboğazının başlıca nedenleri olarak; - ana alt yapı yatırımlarının zamanında ve yeterince yapılamaması, - iş gücünün yenilenememesi, - üretimde tam mekanizasyona gidilememesi, gösterilmektedir. Ancak; 2011 yılına kadar üretimde tam mekanizasyona gitmeye yönelik olarak ciddi bir AR-GE yatırımı yapılmadığı da aşikardır. Kurum yetkililerinin 2011 yılı içinde yaptıkları yurtdışı gezisinde uygulamasını gördükleri Dik Damar Mekanize Ayak Sistemi nin TTK ocaklarında da uygulanabilirliğini gündeme getirmişlerdir. Son yıllarda ilk defa tam mekanizasyona gitmeye yönelik olarak AR-GE projesi niteliğinde bir sistemin Amasra Müessesesi ocaklarında denenmesi ve başarılı olması halinde teçhizat satın alınarak Kurum un başta Kozlu Müessesesi olmak üzere diğer ocaklarında da kullanılması planlanmıştır. Bu ve buna benzer olarak Kurum ihtiyaçlarına ilişkin araştırmaların ve sonuçlara göre de Kurum şartlarına göre geliştirmenin yapılmasının Kurum un geleceği açısından vazgeçilmez olduğu göz ardı edilmemeli ve tam hızla planlı AR-GE yapılmasına devam edilmelidir. Ayrıca, Kurum a ilişkin olarak tarihinde Hazine Müsteşarlığı nda yapılan Genel Yatırım ve Finansman Programı ön hazırlık çalışmaları toplantısında; Kurum yetkilileri tarafından 2010 yılı için Kurum bazında 2,5 milyon ton olarak belirlenen satılabilir üretim programının 1,950 milyon ton olarak gerçekleşmesinin beklendiği, yılları için Kurum bazında üretim programının ton/yıl tuvönan kömür, ton/yıl satılabilir kömür üretilmesi şeklinde olacağı belirtilmiştir. Ön hazırlık çalışmaları kapsamında Kurum bazında belirlenen programda, Üzülmez Müessesesi nde yıllarında yıllık ton tuvönan kömür üretiminden, ton satılabilir kömür elde edilmesi öngörüldüğü halde, 2011 yılında ton tuvönan kömürden ton satılabilir kömür, 2012 yılında ise ton tuvönan kömürden, ton satılabilir kömür üretilebilmiştir. Yapılan ve yapılmakta olan yeni ana kat galerileri, tamir tarama ve eski açma hazırlıkları ile 2009 yılında işe alınan pano ayak üretim işçilerine (450 işçi) rağmen; - ocakların derinleşmesi, genişlemesi, nakliyat ve ana nakliyat yollarının uzaması, - aktarma nokta ve sayılarının artması, personel ve malzeme nakil sürelerinin uzaması,

47 35 - ayaklarda tam ve/veya yarı mekanizasyona gidilememesi nedeniyle emek yoğun klasik çalışma sistemine devam edilmesi, - galerilerde taban kabarması ve kesit daralması nedeniyle etkin bir nakliyat sistemi oluşturulamaması, bu galerilerde kesit daralması nedeniyle devamlı tamir tarama çalışması yapılmak zorunda kalınması, - iş disiplininin bozulması, devamsızlıklar ve hastane izinlerinin ve raporların artması, emekliliklerin devam etmesi, bazı sanatlardaki işgücü noksanlığının kazı işgücünden karşılanması bu nedenle boşta gruplu çalışma yönteminden beklenen verimin alınamaması, - hazırlık işlerinde çalışan yüklenici firma nedeniyle personel, malzeme, posta ve kömür naklinde aksaklıkların ortaya çıkması, neticesinde Üzülmez Müessesesi nde 2013 yılı için ton/yıl satılabilir kömür üretimi hedefi afakidir. Ayrıca; gerekli ve alternatifli hazırlık çalışmalarının zamanında yapılarak, üretimde tam veya yarı mekanizasyona, nakliyat sisteminde revizyon ve/veya rehabilitasyona (mekanizasyon ve otomasyon) gidilerek, fiili çalışma süreleri ve işgücü verimlilikleri artırılamadığı sürece tamamen kazı işgücüne dayalı faaliyet gösteren Müessese nin üretimde artış sağlaması da mümkün görülmemektedir. Müessese de Asma-Dilaver işletme sahası içinde kalan ve kalınlıkları (0,6 m.- 4,0 m.) itibarıyla rezerv hesaplamalarına dahil edilen 18 adet kömür damarı mevcut olup 2012 yılında bu damarlardan kömür kalınlıkları 0,80-3,30 m. arasında değişen 4 adedinde üretim ve 1 adedinde de hazırlık faaliyetleri sürdürülmüştür. Damar kalınlıkları itibarıyla, tuvönan üretimin %43 ü (209 bin ton) kalınlığı 2,5 metreden fazla olan damarlardan, %57 si (277 bin ton) kalınlığı 1,5-2,5 m. olan damarlardan üretilmiş olup çalışılan ortalama damar kalınlığı geçen yıla göre 17 cm azalarak 2,76 m. olmuştur. Tahkimat olarak ağaç tahkimatın yanı sıra hidrolik direk-çelik sarma tahkimatı kullanılmakta, kazı aracı olarak martopikör ve kazmaya ilaveten sert kömür aynaları dinamit ile gevşetilmektedir. Baş-dip taban tahkimatlarında rijit bağlara ilaveten ağaç tahkimatlar kullanılmakta, ayak içi ve ayak dibi kömür nakliyatında yoğun olarak çift zincirli konveyörlerden, ana nakliyatta tonluk ve 5 tonluk vagonlar ile zincirli ve bant konveyörlerden, malzeme nakliyatında ise kurulu 15 adet shunting trolley den istifade edilmektedir. Ayak içinde 95 adet çift zincirli konveyör ve 4 adet Mepo, yaklaşık 1,8 kilometre uzunluğunda 7 adet bant konveyör kullanılmaktadır. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibarıyla 114 adet martopikörün 112 adedinin, 80 adet martoperfaratörün ise 65 adedinin faal olarak kullanıldığı görülmüştür yılı için siparişi verilen 2000 adet döküm kayıtlı çift zincirli konveyör oluğunun 1200 adedi denetim tarihi olan Nisan-2013 itibariyle teslim alınmıştır. Merkez tipi çift zincirli konveyör oluğundan döküm kayıtlı çift zincirli konveyör oluğuna geçilme sebepleri olarak, Müessese yetkilileri; kayıtların döküm yolu ile imal edilmesinden dolayı, üst ve alt kayıtların et kalınlığı artmasına bağlı olarak da olukların mukavemet değeri artırılmış olup

48 36 Sayıştay kullanım ömürlerinin uzadığını, yeni tip oluklarda herhangi bir şekil değişikliği ve deformasyon görülmez iken, aynı zaman diliminde takılan merkez tipi oluklarda şekil değişikliği ve deformasyon gözlendiğini, yeni tip oluklarda deformasyon zamanının uzun olmasından dolayı oluk yırtılması, alt ve üst kayıtların bozulmasının daha geç vuku bulacağından dolayı, arıza olma ihtimalinin azalmış olduğunu, olukların arıza yapma süresi uzadığından üretim aksamalarının azaldığını belirtmişlerdir. Kısa sürede oluk değişimi olmayacağından işçilik maliyetlerinin de azalması sağlanacaktır. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibariyle ocaklarda kullanılan toplam döküm kayıtlı çift zincirli konveyör oluğu sayısı 4127 dir. Asma-Dilaver İşletmesi nde 2012 yılı üretim faaliyetleri, -50/-250 kotları arasında, 4 farklı katta; (-50/-100), (-100/-150), (-150/-200) ve (-200/-250) katlarında, biri hazırlık olmak üzere 5 üretim ocağında, ortalama 5 ayakta dönümlü-göçertmeli uzun ayak yöntemi ile yapılmıştır yılı üretiminin tamamı ( ton) ağaç maden direği kullanılarak elde edilmiş olup formasyon ve şartlar uygun olmadığından hidrolik direk-çelik sarma tahkimat sistemi ile üretim yapan ayak bulunmamaktadır. Müessese ocaklarında üretim yapılan panoların senklinal tabanında olması nedeniyle damar eğimleri hidrolik direk tahkimat sistemi için uygun şartlar oluşturmaktadır. Gerek ağaç maden direği sarfiyatını azaltması gerekse yarattığı emniyetli çalışma koşulları sayesinde güvenilir üretim yapılmasını sağlayan bu tahkimatların şartların elverdiği ölçüde yaygın kullanılması gerekmektedir. Zira; Müessese tarafından önceki yıllarda yapılan hesaplamalara göre hidrolik direk-çelik sarma uygulaması yapılan ayaklarda, ağaç tahkimatlı ayaklara göre, yaklaşık olarak, ağaç malzeme tüketiminin %25 oranında ve üretim maliyetinin %15 oranında azaldığı, kazı randımanında da %25 oranında artış söz konusu olduğu, bu avantajlarının yanı sıra iş güvenliği açısından da daha emniyetli bir çalışma ortamı sağlandığı bilinmektedir. Uygun damarların bulunmaması nedeniyle son 2 yıldır damar boyu 1 metre olmasına rağmen sadece 1. ocak Hacımemiş damarında kullanılabilen hidrolik direklerin 2010 yılının ikinci yarısında 2.ocağa ait -90/-160 piç batı panosunda kullanıldığı, ancak; tavan şartlarının uygun olmaması nedeniyle İş Güvenliği Daire Başkanlığı nın raporu üzerine hidrolik direklerin sökülerek ağaç tahkimata dönüldüğü görülmüştür. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibarıyla Müessese yetkililerinden alınan bilgiye göre, 2013 yılı ikinci yarısında -50/-140 Kurul taban piçinde 1 ayak hidrolik direk-çelik sarma olarak çalışmaya başlanacak, toplam üretimin de yaklaşık %15 i buradan sağlanacaktır. Bu nedenlerle; Uygun şart ve formasyonlarda mutlaka hidrolik direk-çelik sarma tahkimat sistemi kullanılarak üretim yapılması ve dolayısıyla kazı randımanında artış, ağaç malzeme kullanımında tasarruf ve üretim maliyetlerinde düşüş sağlanması önerilir. Dik damarlardan yapılacak üretimin artırılmasını teminen tarihli Pnömatik Patlatmalı Kazı Yönergesi ne uygun olarak güney kanat damarlarında uygun projeler üretilmek suretiyle yeni pnömatik patlatma panolarının hazırlıklarına başlanılması gerekmektedir. Mevcut katlarda uygun damarlarda da Pnömatik Patlatma

49 37 Kazı Yönergesi ne uygun hazırlıkların yapılarak bu yöntemin uygulanmasına tekrar başlanılması ve sonucunda da işçilikten tasarruf ve üretim verimliliğinde artış ve dolayısıyla üretim maliyetlerinin düşürülmesi anlamında Müessese nin hedefi olmalıdır. Bu kapsamda; mevcut katlarda bulunan, tavan ve taban şartlarının uygun olduğu dik damarlarda Pnömatik Patlatma Kazı Yönergesi ne uygun hazırlıkların yapılarak Basınçlı Havalı (pnömatik) Kazı Yöntem i uygulanmasına tekrar başlanılarak, üretim verimliliğinde artış, işçilikte tasarruf ve üretim maliyetinde düşüş sağlanması şeklinde 2009 yılı Denetim Raporu nda yer alan öneriye Müessese, Müessese imkanlarıyla yapılan -205 kat hazırlıkları paralelinde taşeron firma tarafından yapılması beklenen -50 kat hazırlıklarının tamamlanmasına müteakip 2012 yılının ikinci yarısından itibaren üretim çalışmalarına başlanılacağı şeklinde cevap vermiştir. Dik damarlarda Basınçlı Havalı(Pnömatik) Kazı Yöntemi ile üretim yapılabilmesi için söz konusu hazırlıkların süresi içinde tamamlanması gerekmektedir. -50/-200 kotları arasında piç II damarındaki kömür üretimi için kullanılması programlanan pnömatik kazı faaliyeti programı çerçevesinde hazırlık faaliyetleri devam etmekte olup, -205/-50 ana baş yukarıda bugüne kadar 100 m. baş yukarı galerisi sürülmüştür. Kurum yetkililerinin 2011 yılı içinde yaptıkları yurt dışı gezisinde uygulamasını gördükleri Dik Damar Mekanize Ayak Sistemi nin TTK ocaklarında da uygulanabilirliğinin gündeme gelmesi üzerine geliştirilen proje kapsamında ilk olarak Amasra Müessesesi ocaklarında sistemin denenmesi ve başarılı olması halinde teçhizatın satın alınarak Kurum un başta Kozlu Müessesesi olmak üzere diğer ocaklarında da kullanılması planlanmıştır yılında çalışılan ayaklardan yapılan üretimin %100 ü dönümlü ayaklardan elde edilmiştir yılında %12 olan dönümlü ayak oranı yıllar içinde artarak 2012 yılında %100 e yükselmiştir. Denetim tarihi olan Nisan 2012 itibarıyla, toplam 5 ayağın tamamı dönümlü çalışıldığı, 1. ocağa ait -200/-230 Sulu panosunun ise baştan dönümlü ve dipten ilerletimli olarak çalışıldığı, hazırlık çalışmalarının bitirilmesini müteakiben bu panonun da tam dönümlü hale getirileceği, mevcut 250 hazırlık işçisinin yeterli olmadığı, ihtiyaç duyulan 100 hazırlık işçisinin temini doğrultusunda Genel Müdürlüğe tarihinde yazı yazıldığı görülmüştür. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibariyle Müessese bünyesindeki 5 adet ayağın tamamı dönümlü olarak çalışılmaktadır.2012 yılında -200/-230 kotları arasında bir kısmı ilerletimli olarak çalışan Sulu panosunda üretim tamamlanmış olup Sulu ana baş yukarı, güney kanat Sulu hazırlıkları için açık tutulmaktadır. İlerletimli yöntemde; yangın riskinin arttığı, ayak arkasında kalan taban yollarının daha fazla bakım gerektirdiği, üretime geçilmeden önce taban yollarının tamamı sürülmediği için pano ilerlemesi yönündeki jeolojik şartlar hakkında tam bilgi sahibi olunamadığı ve bu nedenle üretime başlandıktan sonra karşılaşılan beklenmedik olumsuz şartlarla pano ömrünün planlanandan daha az olacağı bilinmektedir. Bu nedenlerle;

50 38 Sayıştay Ayakların tamamının dönümlü olarak çalışılması uygulamasının sürdürülmesi, bu doğrultuda yeterli sayıda hazırlık işçisinin alınmasını teminen Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmasına, bu süre içinde gruplu olup da boşta olan işçilerden pano ayak işçiliği dışında hazırlık işçiliğinden de yararlanılması hususlarında her türlü çabanın sarf edilmesine devam edilmesi önerilir. Müessese de 2012 yılında toplam ayak boyu ortalama 1008 m., ortalama ayak sayısı 5, ortalama ayak boyu ise 202 m. olmuştur. Ortalama ayak boyu, 2006 yılından bu yana, 133 metreden 202 metreye ulaşmıştır. Müessese de ana katların 50 şer m. aralıklarla sürülmüş olması ve senklinal tabanında çalışılıyor olması sonucu ayak boyları bu süreç içinde giderek artış göstermiştir senesinde %43 olan ayak çalışma boyu oranının 2012 yılında ortalama %24 e düştüğü görülmektedir. Pano ayak işçi sayısındaki azalmanın sonucu olarak ayak boyu çalışma oranı Kurum hedefi olan %50 oranının çok altında kalmıştır. Yeraltı işletmeciliği şartları göz önünde tutularak yedek ayak oluşturma zorunluluğu bulunmakla birlikte, önceki yıllarda sürdürülebilir bir üretim miktarını gerçekleştirebilmek maksadıyla, sürekli azalma eğiliminde olan yeraltı işçisi sayısı dikkate alınmadan, toplam ayak boyunun %18 artışla metreden metreye çıkartılması sonucu 2009 yılında iş başı yaptırılan 450 yeraltı pano ayak üretim işçisine rağmen, ayak çalışma boyu oranı %24 seviyelerine düşmüştür. Esas itibarıyla mevcut pano ayak işçi sayısı dikkate alınarak optimum ayakta çalışılmak suretiyle ayak çalışma oranlarının artırılarak günde bir have (bir üretim vardiyasındaki bir adım ilerleme)ilerlemenin yapılması mümkün olmakla birlikte, Müessese de çalışılan damarların yatımlarının düşüklüğü ve katlar arası mesafenin 50 m. olması nedeniyle ayak boyları uzun oluşturulmak zorunda kalınmış (ortalama ayak boyu 254 m.), ayak boyları uzadıkça da tüm ayak boyunu çalışacak ekip kurulamadığı için ayak boyu çalışma oranları %24 e düşmüştür. Diğer yandan ayak içi nakliye teçhizatında meydana gelen arızalar da bu düşüşte etken olmuş ve üretimi olumsuz yönde etkilemiştir. Ayak arınının tümünün bir üretim vardiyasında kazılamamasının ayak içindeki tavan basınçlarının kazılamayan bölümler üzerine yoğunlaşmasına, ayak arkasının düzgün bir hat halinde kırılamamasına ve tavan tahkimatına gelen yük dengesinin bozulması gibi yeraltı madenciliğinde arzulanmayan durumlara neden olduğu bilinen bir gerçektir. Tavan taşının, damar kalınlığının ve damar meyillerinin (35º nin altı) müsait olduğu şartlarda, 1 takım kazmacıya 4 m. yerine 6 m. iş verip 1 sarmanın ortak atılması, hatta tavanı sağlam ve 1,5 m. ye kadar kalınlığa sahip damarlarda 1 takım kazmacıya 8 m. iş verilmesini teminen pilot çapta bir uygulamanın yapılarak sonuçlarının üretim, verimlilik ve maliyet açısından değerlendirilmesi, diğer yandan işçi tertiplerinin ayakların en az %50 sinin çalıştırılmasına imkân verecek şekilde yapılması, bunu teminen de ayak sayısının optimum seviyeye indirilerek toplam ayak boyunun azaltılması, işçilere çalışma süresinin tamamını dolduracak şekilde iş

51 39 verilmesi durumunda üretim miktarının yanı sıra iş gücü verimliliğinin de artırılması ve dolayısıyla da üretim maliyetlerinin azaltılması mümkün olabilecektir. Bu nedenlerle; ocaklarda konsantrasyona giderek, ayaklarda uygun kalınlık ve uygun meyillerde 1 takım kazmacıya verilen iş miktarlarının artırılarak ayak boyu çalışma oranlarının artırılması da dahil her türlü çabanın sarf edilmesi önerilir. Müessese de 2012 yılında üretim yapılan en üst kat kot -50, en alt kat kotu ise olup dikey olarak 200 m. lik mesafede, 4 üretim katında ve ortalama kömür kalınlığı 2,76 m. olan 4 damardan üretim yapılmıştır. Dengelenmiş ortalama üretim derinliği -181 m. olmuştur. Kömürün giderek daha derin kotlardan üretilmesi ile birlikte kömür-taş-insan-malzeme nakil yollarının uzaması sonucunda, havalandırma ve su atımı şartlarının ağırlaşmasına paralel olarak enerji giderleri, nakliyat süreleri ve aktarmaları artmış olup neticesinde de fiili çalışma süreleri azalmış, tavan baskısının artması ile de çalışma koşulları daha da zorlaşmıştır yılı tuvönan üretiminin %97 si( ton) yatımı 30º den küçük damarlardan, kalan tonu ise ortalama yatımı 10º olan baca ve hazırlıklardan elde edilmiştir. Ortalama yatımın 10º olması, başta iş güvenliği olmak üzere bazı avantajlar getirmekle birlikte nakliyatta kullanılan işçi sayısı ve enerji tüketimi açılarından da dezavantaj oluşturmaktadır. Dönümlü/İlerletimli-Göçertmeli Uzun Ayak Yöntemi nde arın gerisinde tahkimat sistemi olarak ağaç domuz damı kullanılmaktadır. Tahkimat sisteminin güvenilirliğinin artırılması ve kullanılan ahşap malzemenin daha fazla miktarda geri kazanımının sağlanması ile birlikte söküm ve montajının daha hızlı ve güvenle yapılmasını sağlamak üzere Kurum tarafından tasarlanan, ahşap malzemeler ile bunların arasına şişme yastık konulması şeklindeki tahkimat sisteminin (ön gerilmeli ahşap domuz damı veya şişme hava yastıklı pnömatik domuz damı) uygulamasına, Kurum bazında ilk kez Mayıs-2007 tarihi itibarıyla pilot çapta başlanılmış olup elde edilen ilk veriler olumlu olmuştur. Göçertmeli uzun ayaklarda ön gerilmeli ahşap domuz damı olarak da adlandırılan şişme hava yastıklı pnömatik domuz damı tahkimatının uygulama alanlarının yaygınlaştırılmasıyla; ağaç malzeme kayıplarının en aza indirgenmesinin yanı sıra, özellikle montaj-demontaj süresinin kısaltılması ve bu aşamada ortaya çıkan iş kazalarının da azaltılması ve en önemlisi ayakta çalışan işçilerin kendilerini daha güvende hissetmelerinin getireceği uygun çalışma düzeni ile verimliliğin de artırılması sağlanmış olacaktır. Denetim tarihi Nisan-2013 itibariyle kullanımının devam ettiği görülen ön gerilmeli ahşap domuz damı tahkimat sisteminde tavan yükü eşit bir şekilde karşılanmakta ve tavan daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte olup, ayak arkasının düzgün bir hat şeklinde kesilerek göçertilmesi sağlanmaktadır. Diğer yandan, ayakta her an domuz damı yükünün ölçülebilmesi, bu yükün (basınç değerinin) bilgisayardaki yazılım programına girilmesi ile domuz damı mekanik davranışının (kesme, eğilme ve ezilme) görülebilmesi, ayak yük diyagramının çizilebilmesi, damar kalınlığına ve tavan/taban şartlarına göre ortalama yük yoğunluğunun hesaplanabilmesi, sistemin diğer avantajları olarak görülmektedir.

52 40 Sayıştay 2007 yılı içinde 2 etapta 200 adet pnömatik hava yastığı temin edilmiş, bilahare Kozlu, Karadon ve Armutçuk müesseselerinden alınan 130 adet yastık ile bu sayı 330 a yükseltilmiştir yılında ise Müessese ye girişi yapılan 335 adet pnömatik şişme domuz damından beklenilen faydanın alınamadığı tespit edilmiştir tarihi itibarıyla temin edilen toplam 665 adet yastığın; 330 adedinin tamir edilemez şekilde hasarlanarak veya göçük altında kalmak suretiyle ıskat edilmiş, 160 adedinin bir kısmının tamir olabilecek durumda hasarlı olduğu, tarihi itibarıyla da 80 tanesinde balon yapma (imalat hatası), 32 tanesinde valf hasarının olduğu, 84 tanesinin ocakta fiilen kullanıldığı, 23 adedinin de ambarda hazır bulunduğu tespit edilmiştir. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibarıyla ise göçükte kalan ve tekrar kullanılması mümkün olmayacak derecede hasarlanan şişme domuz damı sayısının 439 a ulaştığı görülmüştür. Bir başka ifadeyle Müessese ye tahsis edilen 665 adet hava yastığının %66 sı oranında 439 tanesi muhtelif hasarlar nedeniyle tekrar kullanılamaz hale gelmiş, büyük bir kısmı da göçükte kalarak zayii olmuştur. Kurum un bu hava yastıklarını Üzülmez Müessesesi kadar sık kullanmayan diğer müesseselerindeki arıza durumlarına bakıldığında, göçükte kalan ve hasarlanan hava yastıklarının oranlarının Amasra Müessesesi nde %49, Kozlu Müesseses inde %36, Karadon Müessesesi nde %38 ve Armutçuk Müessesesi nde ise %19 gibi düşük oranlar da olduğu görülmüştür. Pnömatik hava yastıklarının ocak içinde fiziki darbelerden korunması amacıyla, önlerine hareketli bant perdeler asılmak suretiyle taş kesmesi ve kapsül teli batması nedeniyle lastik bağlantı hortumlarında meydana gelen arızalar, lastik bağlantı hortumlarının çelik zırhlı hortumlarla değiştirilmesi suretiyle önlenmiş olmakla birlikte, özellikle ilk alımdan farklı olarak başka bir firmadan ikinci etapta alınan domuz damlarının, dam sökme esnasında baloncuklar oluşturduğu, bağlantı nipellerinin (metal boru bağlantı elemanları) çok zayıf olması nedeniyle de kısa zamanda kırılarak kullanılmaz hale geldikleri tespit edilmiştir. Hava yastıklarının bağlantı hortumlarındaki problemlerin giderilmiş olduğu, Kurum bazında kurulan bir komisyonun hasarlanan yastıklara ilişkin gerekli tespitlerde bulunup yaptığı değerlendirmeler sonrası 32 adedinin balonlama, manşon çatlağı ve kenar yırtılması şeklinde hasarlanmış olmaları nedeniyle firma tarafından özel olarak imal edilen 10 adet yastığın uygun bulunması halinde söz konusu 32 yastığın değiştirilmesi konusunda mutabakata vardıkları görülmüştür. Ön gerilmeli ahşap domuz damı olarak adlandırılan tahkimat sisteminde kullanılan pnömatik hava yastıklarının patlatma sonunda darbeye maruz kalan yüzeylerin güçlendirilerek renkli bir malzeme ile takviye edilmesi hususunda görüşleri alınan üretici firmalar, bu yastıkların onarımının hiçbir şekilde mümkün olmadığını beyan etmişlerdir. Diğer yandan, hava yastıklarının lastik hortumları da sıkça arızalanmaktadır. Bu lastik hortumların yerine çelik zırhlı hortumların kullanılması halinde arıza oranının azaldığı tespit edilmiştir. Bir adedi yaklaşık ABD dolarına mal olan bu yastıkların kullanılması her ne kadar çok sayıda avantaj sağlamakta ise de, bu hızda hasarlanmaları ve tamirlerinin mümkün olmaması maliyetlerinin artmasına neden olmaktadır. Ancak; tahkimat sisteminde domuz damlarındaki ön gerilmeyi almak ve ayak arkasında düzgün kırılma hattı

53 41 oluşturup arın havesine gelmesi muhtemel yüklerin önüne geçmek amacıyla başarı ile kullanılan pnömatik hava yastıklarının arızalanmadan kullanımlarının sağlanması amacıyla, Kozlu Müessesesi nde hizmet içi eğitimlerinin yapıldığı, bu paralelde sistemin benimsenme sürecinin tamamlanarak bu uygulamanın tamamen yerleştiği, şartları uygun olan ayakların tümünde pnömatik hava yastığı kullanımının yaygınlaştırıldığı tespit edilmiştir. Söz konusu kauçuk hava yastıklarının uzun ömürlü olabilmelerinin stoklanma koşulları ile yakinen ilgili olduğu bilinmektedir. Kauçuk yastıkların, uygun sıcaklık ve rutubet altında, yağmur-güneş vb. atmosfer şartlarından uzak, birbirlerine temas etmeksizin ve deforme olmayacakları koşullarda muhafaza edilmesi gerekmektedir. Tahkimat sisteminde domuz damlarındaki ön gerilmeyi almak ve ayak arkasında düzgün kırılma hattı oluşturup arın havesine gelmesi muhtemel yüklerin önüne geçmek amacıyla kullanılan pnömatik hava yastıklarının arızalanmadan kullanımlarının sağlanması amacıyla hizmet içi eğitimlerini de yaparak, sistemin Müessese de benimsenme sürecinin tamamlanmasını müteakip, şartları uygun olan ayakların tümünde pnömatik hava yastığı kullanımının yaygınlaştırılması hususunda her türlü çabanın sarf edilmesi önerilir. Kurum un Kozlu Müessesesi nde ilk defa taban yollarında klasik demir bağlara ve ağaç tahkimata alternatif olarak kullanılan T-H bağların, kullanılabilir galeri kesitini artırması, dayanımlarının yüksek ve ömürlerinin uzun olmasının yanı sıra uzun vadede bakım-onarım giderlerini de önemli ölçüde azaltacağından hareketle, Üzülmez Müessesesi ne Ocak-2010 da adet T-H bağ alınmıştır. Aynı yıl içinde bu bağları kullanacak elemanların Kozlu Müessesesi ndeki eğitimleri de tamamlanmıştır. T-H bağlar kullanılarak bugüne kadar; -205 kontur Çay geçiş lağımında 120 m., -100/-170 Nazifoğlu havalandırma silosunda 30 m. tahkimat yapılmış, ayrıca -205 katı 2. kuzeybatı lağımında T-H bağları kullanılarak tarama yapılmıştır. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibarıyla hazırlık çalışmaları galeri ilerlemelerinde B10 ve B14 kesitli T- H bağ uygulamalarının devam ettiği görülmektedir. Müessese de kullanılan TH demir bağların pabuç cıvataları başlangıçta tork anahtarıyla sıkılmakta ve cıvata sayısının çokluğu nedeniyle bu işlem fazla zaman almakta olduğundan, zaman kaybını en aza indirmek için tork tabancası alınmış olup son sıkılama yine ayarlı tork anahtarı ile yapılmaktadır. Bağlar arasında lama demirden fırçalar kullanmakta, tavan ve yanal basınçlar nedeniyle yük altında lama demirler çok kolay deforme olmakta ve cıvataları deforme olan fırçalar görev yapamaz hale gelmektedir. Bunun yerine demir fırçalar imal edilerek kullanılmaya başlanmış ve olumlu netice alınınca da 2013 programına demir fırça alımı dahil edilmiştir. Kullanılmakta olan TH29 bağlar yerine basınçlara daha dayanıklı ve işletme koşullarına daha uygun TH34 bağlar 2013 programına konulmuştur. Deforme olan TH bağların düzeltilmesi için TH bağ presi alındığı ve montaj işlemi tamamlandığında kullanılmaya başlanılacağı yerinde denetimlerde öğrenilmiştir. Nisan-2013 e kadar Müessese de kullanılan klasik rijit demir bağ yerine 2013 yılından itibaren galeri, taban, desantre, baş yukarı ve taramalarda TH bağlar kullanılacağından rijit demir bağ talep edilmediği görülmüştür.

54 42 Sayıştay Söz konusu T-H bağların Üzülmez Müessesesi nde kullanımlarının yaygınlaştırılarak sürdürülebilmesi, bu konuda sürekli çalışarak deneyim sahibi olacak işçilerle mümkündür. Hazırlık işçiliğindeki sayısal yetersizlik, T-H bağların tahkim edilmesinin dışında, İşletme Müdürlüğü ne bağlı hazırlık ekipleri için de geçerli olup mevcut kadro ile çalışılan arınlarda 3 vardiya tertip yapılamadığı görülmüştür. Senelik izinde olanlar, iş kazaları nedeniyle istirahatlı olanlar ve doktor vizitesine çıkanların yerine boş gruplu pano ayak üretim işçileri çalıştırılmak suretiyle hazırlık faaliyetlerinin aksamaması sağlanmaktadır. Ancak; bu gruplu işçilerden yapılan takviyelerle oluşturulan ekiplerin iş gücü randımanları beklenenin altında kalmaktadır. Müessese nin 2012 yılı sonu itibarıyla kaydı açık toplam işçi sayısı geçen yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Kaydı açık toplam işçi sayısı Pano ayak-üretim Yeraltı Gruplu Daimi Yerüstü Toplam Yeraltı/Yerüstü oranı Yeraltı/Toplam oranı 2010 yılı 2011 yılı 2012 yılı Son iki yıl farkı Kişi % (83) (11) (224) (12) (71) (11) (153) (12) (207) (10) 7,43 8,63 7, % 88,1 89,6 87, yılı sonu itibarıyla ise; yeraltında 224 kişi azalma, yerüstünde de 17 kişi artma olmak üzere 207 kişilik bir azalmanın sonucu bir önceki yıla göre işçi sayısı %10 oranında bir düşüş ile kişi olmuştur. Müessese de, yeraltı/yerüstü işçi sayısı oranı geçen yılki seviyesinin %18 altında 7,05 olarak gerçekleşmiştir. Yeraltı/yerüstü işçi sayısı dengesinin kurulması ve yeraltı pano ayak kazı işçiliği yaş ortalamasının düşürülmesi yönünde yeni işgücüne sağlanacak uygun çalışma düzeninin kurulması ve kısa zaman içinde tecrübelerinin artmasıyla, artmaya başlayan üretim miktarı ile birlikte iş gücü verimliliklerinin de yükseltilmesi imkanı doğması 2009 yılında alınan 450 işçi ile beklenmekteyken, 2011 ve 2012 yılı işçilik verileri değerlendirildiğinde, mazeretsiz işe gelmeyenlerin ve doktor vizitesine çıkanların sayılarının arttığı, bunun sonucu olarak üretimin program değerleri doğrultusunda gerçekleştirilemediği görülmüştür Ancak, mevcut işçilerin programlanan işgünü sayısının %10 altında işe geldikleri göz önüne alındığında, Müessese de devamsızlıkların önlenerek mevcut işgücünden azami ölçüde verim alma imkanlarının araştırılması gerekmektedir. Ayrıca; üretimin program hedefleri doğrultusunda gerçekleştirilmesi, işgücü verimliliklerinin artırılması, maliyetlerin daha da aşağılara çekilmesi, tamamen emek yoğun işletme modeline sahip Müessese nin pano ayak üretim (kazı) işçiliğinin toplam

55 43 yeraltı işçiliği içindeki payının %50 nin üzerine çıkarılması ile mümkün olacaktır yılı sonu itibarıyla bu oran %41 seviyelerindedir. Emeklilik nedeniyle, özellikle nakliyat işçiliğinde doğan eksikliğin, ayda yaklaşık kişi ile boşta gruplu çalışma ve geçici sanat değişiklikleri ile kazı işçiliğinden giderildiği görülen Müessese nin, öncelikle nakliyat sistemini gözden geçirerek sistemde işgücü ihtiyacını azaltmaya yönelik bir çalışma yapması yararlı olacaktır yılından bu yana sadece pano ayak üretim işçisinin alınıyor olması yeraltında sürdürülmesi zorunlu olan hazırlık, bakım-onarım, nakliyat ve elektromekanik işçiliklerinde daralmayı paralelinde getirmiştir. Hazırlıkların giderek artan oranda hizmet alımları ile yapılmaya başlanması üretimin sürdürülebilirliği açısından önem arz etmekle birlikte, halihazır hizmet alımlarında yaşanan olumsuzluklar ve ocağın her noktasında hizmet alımı yapılmasının imkânsızlığı göz önüne alındığında, ayrıca Kurum un hazırlıklardan tamamen çekilmesinin bu geleneğin tamamen kaybolmasına yol açacağından hareketle, bakım-onarım ve tamir-tarama işlerinin yapılamayacağı da düşünülürse, Kurum un sahip olduğu hazırlık kültürünün ve deneyiminin yaşatılabilmesini için belirli sayıda hazırlık işçisinin de Kurum a kazandırılması şarttır. Diğer yandan, ocak içi nakliyesinde ve belirli bir eğitim alt yapısı ve deneyim gerektiren elektro-mekanik işçiliğinde de benzeri durum söz konusudur. Son senelerde bu işçiliklerde yaşanan daralma, yeni kazı işçilerinin alınması ile az miktarda da olsa, yaşı ilerlemiş veya sağlık nedenleriyle ayrılan kazı işçileriyle giderilmeye çalışılmış olmakla birlikte bu durum söz konusu işçiliklerdeki yaş ortalamasını artırdığından verimlilik açısından da aleyhte bir durum yaratmıştır. Bu nedenlerle; Üretimin sürdürülebilirliği için, üretim (kazı), hazırlık, nakliyat ve elektro-mekanik işçiliklerinde doğan açığın giderilmesini teminen Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulması şeklinde 2008 yılı Denetim Raporu nda yer verilen öneri üzerine Müessese nin müteaddit defalar Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunduğu, ancak; Genel Müdürlüğün Hazine Müsteşarlığı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı nezdindeki girişimlerinin henüz sonuçlanmadığı görülmüştür. İTÜ-İşletme Fakültesi nce 2003 yılında hazırlanan, ancak uygulamasına geçilememekle birlikte bilimsel bir veri olarak hala kabul gören Türkiye Taşkömürü Kurumu Norm Kadro Projesi ne göre, Üzülmez Müessesesi nin yeraltı/yerüstü işçi sayısı oranının 13,7 olması hedeflenmiştir. Tabi ki hazırlanmış bu norm kadro çalışmasının revize edilmesi gerekir, ancak; bu revizenin anlamlı bir şekilde yapılabilmesi için ilgili mercilerin TTK Kurumu nun ülkenin kısa ve orta ve hatta uzun vadedeki planlamasında almasını düşündükleri pozisyonunu ortaya koymaları ve buna göre oluşturulacak reel değerlere ilişkin, norm kadro revizyonunu da kapsayan, teferruatlı bir planlama yapmaları gerekmektedir. Zira bölgedeki karmaşık jeolojik yapı nedeniyle derin yeraltı madenciliği yapmak zorlaşmakta ve mekanizasyonu bazen imkansız kılmakta bunun sonucunda da emek yoğun derin yeraltı kömür üretimi maliyetleri dünyadaki halihazır benzer kömür fiyatlarının çok çok üstüne çıkabilmektedir. Bu durum ise bu madenlerin sadece devlet eliyle işletilebileceği

56 44 Sayıştay gerçeğini de beraberinde getirmektedir. Bu anlamda maliyetler devlet tarafından üstlenildiğinden reel ve etkin bir planlamanın acilen yapılması ve uygulamaya konulması gerekliliği izahtan varestedir. Aksi takdirde kontrol edilemez üretim maliyetleri oluşumunun sürekliliği kaçınılmazdır. Müessese nin 2012 yılında yapılan fiili yevmiye adetleri program ve geçen yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. İşçilikler I. Ana üretim A. İçeri (yeraltı) 1. Nezaret Kazı Hazırlık Bakım - onarım Nakliyat Elektro - mekanik Muhtelif A. İçeri (yeraltı) toplam B. Dışarı (yerüstü) I. Ana üretim (A+B) II. Yardımcı üretim III. Yardımcı hizmetler IV. İdari servisler V. Yatırımlar Genel toplam Kazı / A-İçeri A-İçeri / Genel toplam 2011 yılı gerçekleşen yevmiye adedi Program yevmiye adedi 2012 yılı Gerçekleşme oranı Gerçekleşen yevmiye adedi Programa göre % Geçen yıla göre % % 31,7 33,0 30, % 86,3 88,0 85, yılı yevmiye adetlerinde; kazı işçiliğinde, programa göre %25 oranında, geçen yıla göre %11 oranında, hazırlık işçiliğinde, programa göre %22 oranında önceki yıla göre %5 oranında, nakliyat işçiliğinde, programa göre %22 oranında, geçen yıla göre de %6 oranında düşüş olduğu görülmektedir. Buna karşılık, bakımonarım işçiliğinde, programa göre %22 oranında düşüş, geçen yıla göre %5 oranında artış olduğu, elektro-mekanik işçiliğinde programa göre %56 oranında ve geçen yıla göre %2 oranında artış olduğu, muhtelif adı altında gösterilen üretime yardımcı diğer sanatlarda ise, programa göre %7 oranında düşüş meydana gelmişken, geçen yıla göre ise %4 oranında artış olduğu görülmektedir. Ancak, özellikle mazeretsiz işe gelmeyenlerin sayısındaki artış nedeniyle pano ayak kazı (üretim) işçiliği yevmiyesi programın %25 oranında, geçen yılın da %11 oranında gerisinde kalmıştır. Sanatlar itibarıyla bakıldığında ise; elektro-mekanik adı altında toplanan işçilik yevmiyesinde, dışarı (yerüstü) yevmiyesinde ve idari servislerdeki işçilik yevmiyelerinde program

57 45 değerleriyle fiili değerler arasındaki %56 oranlarını bulan uyumsuzluk dikkati çekmektedir. Programa göre en önemli artışın, %84 oranında artışla dışarı (yerüstü) ve %56 artışla elektro-mekanik (kuyu bakım) işçiliği yevmiye sayılarında olduğu, ancak; bu sanat dallarına ait yevmiye sayılarının önceki yıl rakamları ile uyumlu olduğu görülmektedir. Bu nedenle, program değerlerinin belirlenmesinde önceki yıllar fiili değerleri dikkate alınmak suretiyle daha gerçekçi yaklaşımların kullanılması, iş programlarının program yapım tekniklerine ve disiplinine uygun olarak yapılması hususuna özen gösterilmesi gerekmektedir. Diğer yandan, son yıllarda, mazeretsiz ve izinsiz olarak işe gelmeyen işçilerin sayısında ve bunların işe gelmedikleri gün sayısında belirgin bir artış olduğu gözlenmektedir. Her ne kadar Müessese de işyeri disiplininin sağlanarak, işgücü verimliliklerinin ve buna bağlı olarak da üretim miktarlarının arttırılması kapsamında izinsiz ve/veya mazeretsiz olarak işe gelmemeyi alışkanlık haline getiren işçilerden 2011 yılında 16 işçinin, 2012 yılında ise 8 işçinin 4857 Sayılı İş Kanunu nun 25/II-g maddesine göre iş akitlerinin fesih edildikleri (İş Kanunu nun 17. maddesine göre iş akitleri fesih edilenler hariç), çok sayıda işçiye de mazeretsiz devamsızlıkları nedeniyle yevmiye veya saat kesimi cezası verildiği görülse de, bazı işçilerin fesih işlemleri başlatılmadan, bazı işçilerden de fesih işlemleri başlatıldıktan sonra pişmanlık ve mazeret dilekçeleri alınarak tekrar işe döndürüldükleri ve bunlardan bazılarının izinsiz ve mazeretsiz olarak devamsızlık yapmaya devam ettikleri görülmüştür. Ayrıca bu işçilerden bazılarının da izinsiz ve mazeretsiz devamsızlıklarının yanı sıra, hayatın doğal akışı içerisinde olağan olması mümkün olmayacak şekilde hastane izni ve ücretsiz istirahat izni kullandıkları ve bir kısmının ücretsiz mazeret izinlerinin de tamamını kullanarak iş düzenini ve disiplinini olumsuz yönde etkiledikleri görülmektedir sayılı İş Kanunu na tabi görev yapan işçilerin, yıl içinde kullanabilecekleri ücretsiz izinleri hangi şekilde kullanacakları 23. dönem Toplu İş Sözleşmesi nin 48. maddesinde belirtilmektedir. İşçilere istekleri halinde mazeretine dayalı olarak ve işin aksatılmaması koşuluyla senede, daimi işçilere 60 günü, münavebeli işçilere 30 günü geçmemek üzere amiri tarafından ücretsiz mazeret izni verilebilmektedir. Ancak bazı birimlerce, düzenlenen mazeret izin evraklarının, ücretsiz mazeret iznine başlamadan önce değil de, ilgili işçinin iznini bitirip işe başlamasından sonra imzalanarak gönderildiği görülmektedir. Bu uygulama, onaysız izin kullanımı anlamına geldiğinden, mevcut mevzuat çerçevesinde Teftiş Kurulu nca değerlendirilmesi gerekir yılı için işçi puantajlarına ilişkin olarak yapılan incelemelerde; bir ve birden fazla gün devamsızlığı olan 365 adet işçi olduğu, 20 gün daha fazla izinsiz mazeretsiz devamsızlığı olan 22 adet işçi olduğu, bu işçilere ait sicil dosyalarının sondaj usulü incelenmesinden, mazeretsiz işe gelmemeleri nedeniyle birkaç defa birer yevmiye ceza ile tecziye edildikleri, bunların bir kısmının cari yılda veya önceki

58 46 Sayıştay yıllarda iş akitlerinin fesih işlemleri başlatılsa da sonuçlandırılmadığı, mazeret ve pişmanlık dilekçeleri alınarak tekrar iş başı yaptırıldıkları görülmüştür. Ayrıca, 2012 yılında Müessese de mevcut, kaydı açık işçinin yaklaşık %9 u oranında 173 işçinin temlik, icra ve/veya nafaka kesintisi olduğu, 200 bin TL nin üzerinde borcu olanların bulunduğu, yüklü miktarda icra borcu bulunan işçilerin maaş bordroları üzerinde yapılan incelemede hiç maaşlarının çıkmadığı veya ellerine cüzi miktarda bir para geçtiği görülmektedir. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibarıyla bu işçilere ait toplam borcun yaklaşık 9 milyon lira tutarında olduğu, bu işçilerin arasında devamsızlık yapma, hastane izni kullanma ve istirahat alma oranlarının yüksek olduğu, önemli bir kısmının da iş kazası geçirdikleri ve iş kazası istirahati kullandıkları görülmüştür. Bu işçilerin, iş yerlerinde dikkatsiz ve tedbirsiz davrandıkları aşikardır. Bu durum iş güvenliği açısından kabul edilemez. Öte yandan yapılan incelemelerde; Müessese de işyeri hekim/hekimlerinin bulunmaması sonucu ortada bir kontrol mekanizması oluşturulamamasından dolayı, son yıllarda hastane izni ve istirahat raporlarındaki artış olduğu görülmektedir sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu nun 18. maddesine göre işverenlerce düzenlenmesi gereken vizite kağıdı uygulaması tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sosyal Güvenlik Kurumu Uygulama Tebliği ile yürürlükten kaldırılmış olup Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı nın İş Göremezlik Programları ve çalışılmadığına dair bildirim girişi hakkındaki tarih ve 66 sayılı genelgesi ile İş Göremezlik Belgesi ile hizmet akdiyle çalışanlar için Çalışabilir Kağıdı uygulamasına devam edileceği hüküm altına alınmıştır. Bu durumun, Kurum işyerlerinde uygulamada karmaşaya yol açtığı, işçilerin sağlık sunucusuna müracaatlarında Kurum un kontrol imkanının zorlaştırdığı, çalışabilir kağıtlarının değerlendirilmesinde farklı işyerlerinde farklı uygulama yapılabilmesine neden olduğu görülmektedir. Kurum un, konuya ilişkin kapsamlı bir çalışma yaparak ilgili mevzuat hükümleri doğrultusunda yeni bir düzenleme oluşturmasında fayda vardır yılı içerisinde hastane izni sayısı 20 günden fazla olan 22 işçi toplam 514 gün hastane izni kullanmış, toplam 249 işçi 20 gün ve üzerinde rapor almıştır. Bunların arasında 9 gün hastane izni, 107 gün istirahat izni (rapor), 83 gün ücretsiz mazeret izni kullanan işçi bulunmakta olup aynı işçinin ayrıca 22 gün de devamsızlık yaptığı görülmüştür. Yıl içerisindeki normal yeraltı çalışması 50 günden az olan çok sayıda örnek mevcuttur. Bu ve benzeri işçilerin çalışabilir kağıtları tetkik edildiğinde; çalışabilir kağıtlarının bir kısmında viziteye giriş çıkış saatinin bulunmadığı, viziteye giriş çıkış saatleri bulunanlarda ağırlıklı olarak öğlen saatlerinin bulunduğu, büyük bir kısmının o güne ilişkin yevmiyelerini tam olarak aldıkları, teşhis ve tedaviye ilişkin bilgi bulunmadığı, aynı kişinin aynı rahatsızlık ve şikayet nedeniyle aynı sağlık sunucusundan ve aynı hekim tarafından olağan olmayacak sıklıkta muayene edilerek istirahat verildiği, bir üst sağlık kuruluşuna sevk edilmedikleri ve bu konuda belirli sağlık sunucularında belirli hekimlerin ön plana çıktıkları görülmektedir.

59 47 Ayrıca; 2012 yılı içerisinde devamsızlıklar nedeniyle 2.008, ücretsiz mazeret izinleri nedeniyle , istirahat izinleri(sağlık kuruluşundan alınan raporlar) nedeniyle , hastane izinleri nedeniyle 4.504, refakat izinleri nedeniyle 874 ve iş kazaları nedeniyle gün olmak üzere toplam kayıp iş günü sayısı olmuştur. Öte yandan, Kurum içi diğer müesseselerden naklen gelen işçilere ait dosyalar incelendiğinde; bir kısmının uygulanan toplu iş sözleşmesi kapsamında, işçi disiplin kurulları kararına istinaden cezalandırılmak maksatlı başka müesseseye gönderildiği anlaşılmaktadır yılında diğer müesseselerden 6 işçinin bu şekilde nakil geldiği, 9 işçinin de bu şekilde nakil gittiği görülmektedir. Diğer müesseselerden Üzülmez Müessesesi ne gönderilen bazı işçilerin sicil dosyalarından daha önce çalıştıkları müesseselerde devamsızlık ve disiplinsizlik nedeniyle defalarca ceza aldıkları, disiplin kurulu kararıyla veya devamsızlık nedeniyle birkaç kez iş akitlerinin feshi yoluna gidildiği, ancak bu işçilerden pişmanlık ve mazeret dilekçeleri alınması sonucu tekrar işe döndürüldükleri görülmüştür. Bu işçiler arasında, amiri durumundaki kişileri darp eden, sözlü saldırıda bulunanlar da bulunmaktadır. İzinsiz ve mazeretsiz devamsızlık yapan, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine karşı gelen ve hatta müessir fiil de bulunan işçilere hoşgörülü davranılması, yeraltında ağır işlerde, güç koşullarda ve riskli ortamlarda kurallara uyarak düzgün çalışan işçilere ve amirlerine haksızlık mahiyeti taşımaktadır. Ayrıca bu ve benzeri uygulamaların iş yeri disiplinini, huzurunu ve moralini olumsuz yönde etkilediği de açıktır. Bu nedenlerle; izinsiz ve mazeretsiz işe gelmemeyi ve olağan olamayacak şekilde hastane izni kullanmayı alışkanlık haline getiren, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine ve arkadaşlarına karşı uygunsuz ve fiili davranışlarda bulunan, işyeri moralini ve disiplinini bozarak üretimin aksamasına neden olan işçiler hakkında 4857 Sayılı İş Kanunu nun ilgili hükümlerinin tavizsiz uygulanması hususu Müessese yöneticilerinin görevidir. Diğer yandan, işyerlerine giriş çıkışların güvenli bir ortamda yapılmasını sağlanmasının yanında, çalışanların işe devamının bilgisayar ortamında izlenmesini esas alan Personel Devam Kontrol Sistemi(PDKS) ayrıca, personelin işyerlerine giriş çıkış saatlerinin bilgisayar ortamında takip edilmesini, maaş tahakkuklarını, fiili yeraltı çalışma sürelerini, SGK prim ödeme gün sayılarının tespitini, yeraltı çalışma süresi vergi muafiyetlerini, fiili hizmet süresini ve zammını hesaplamayı da mümkün kılmaktadır. Yeraltı sanatlarında çalışan işçiler ile işi ve görevi gereği yeraltına giren teknik personelin yeraltında geçen süreleri gelir vergisinden muaftır. TTK Genel Müdürlüğünün PDKS uygulamalarına ilişkin tarih 670 No.lu Genelgesi nin 2. maddesinde çalışanların kart okutma cihazları ile puantajlarının nasıl yapılacağı alt maddeler halinde verilmiştir. PDKS konulu 670 No.lu TTK Genel Müdürlüğü Genelgesi nde;

60 48 Sayıştay.PDKS nin sağlıklı çalışmasından, kontrol ve denetiminden birinci derecede birim amirleri sorumludur. hükmü yer almaktadır. Ancak, TTK Genel Müdürlüğü ne muhatap bir şikayet dilekçesinde bahsi geçen ve Üzülmez Müessesesi Asma İşletme Müdürlüğü nde çalışan bazı işçiler ile teknik elemanlar hakkında ileri sürülen iddialara ilişkin olarak yürütülen inceleme sonucu düzenlenen gün 59 sayılı Tetkik Raporu na istinaden hazırlanan gün 252 sayılı TTK Teftiş Kurulu Başkanlığı müzekkeresinde; Müessese de bahse konu 670 No.lu Genelge hükümlerine ve yine Kurum Teftiş Kurulu Başkanlığı nca Müessese nin 2008 ve 2009 yılı faaliyetlerinin incelenmesi sonucu hazırlanan PDKS uygulamalarına ilişkin olarak 2008 yılı cevaplı rapor madde 13 de, 2009 yılı cevaplı rapor madde 33 de, tarihli müzekkere ile tarihli müzekkerede belirtilen hususlara uyulmadığı belirtilmektedir. Öte yandan, 2011 yılı faaliyetlerine ilişkin olarak Mayıs-2012 ayında Müessese de yapılan denetim çalışmaları sırasında Müessesese Müdürlüğü ve İşletme Müdürlüğü binalarında bazı birim amirleri ve teknik personel ile yapılan birebir görüşmeden sonra, görüşmenin yapıldığı gün ve saatlere ait yeraltı puantajlarının incelenmesinden o saatlerde yeraltı puantajlarının olduğu görülmüştür. Buradan birim amiri pozisyonunda bulunanlarda dahil olmak üzere pek çok teknik personelin yeraltına inmeden kuyu başında giriş kartlarını okutarak bürolarına döndükleri bu şekilde günlük 5-6 saat karşılığı hak etmeden vergi iadesi ve fiili hizmet zammı aldıkları anlaşılmaktadır. Yeraltı giriş kartını bastıktan sonra yeraltına inmeden kuyu başından ayrılan teknik personel o esnada kuyu başında görevli olan ve ocağa inmek üzere kafes bekleyen işçiler tarafından da görülmekte olup, iş disiplinini, güvenilirliğini ve otoriteyi etkileyen bir tablo ortaya çıkmaktadır. Müessese de 2012 yılında çalışanlara ödenen toplam yeraltı vergi iadesi tutarının TL, bu kapsamda SGK na ödenen fiili hizmet tutarının da TL olduğu görülmüştür. İş verimliliği ve iş güvenliğinin sağlanmasında iş disiplininin önemi çerçevesinde; teknik personel, nezaretçi ve işçilerin yeraltı giriş kartlarını fiilen yer altına inerken, yeraltı çıkış kartlarını da yeraltından çıktıkları anda okutmalarının ve tüm birim amirlerinin konu ile ilgili genelge ve talimatlara uymalarının sağlanması yönünde tedbirlerin alınması gerekmektedir. Yukarıda aktarılan sorunların giderilmesi ve yürürlükteki mevzuatın gereklerine uyulmasının sağlanması açısından Müessese yöneticileri daha kararlı davranmalıdır. Bilindiği üzere; 657 Sayılı Kanun, 4857 sayılı İş Kanunu ve mer i mevzuatta görevlerinin gereğini yerine getirmeyen yöneticiler ve işveren vekilleri hakkında idari, mali ve cezai hükümler bulunmaktadır. Bu nedenlerle; Müessese işletmelerinde iş gücü verimliliğinin artırılması ve işyeri disiplini sağlanması amacıyla;

61 49 - İzinsiz ve mazeretsiz işe gelmemeyi, olağan olamayacak şekilde hastane izni kullanmayı alışkanlık haline getiren, disiplinsiz hareket eden, iş amirlerine ve arkadaşlarına karşı uygunsuz ve fiili davranışlarda bulunan, işyeri moralini ve disiplinini bozarak üretimi aksatan işçilere 4857 Sayılı İş Kanunu nun ilgili hükümlerinin tavizsiz uygulanması konusunda Kurum yöneticileri tarafından gerekli kararlılığın gösterilmesi, -TTK Genel Müdürlüğünün bu konuda yayımladığı talimatların Teftiş Kurulu nca izlenmesi sağlanarak, tespit edilen sonuçlara göre işlem yapılması, - PDKS kayıtları, lamba hane kayıtları ile kamera görüntülerinin silsile halinde ilgili birim amirlerince aylık olarak kontrol edilerek vergi kayıplarına ve kamu zararına yol açacak haksız ödemelerin önüne geçilmesi, hususunda her türlü çabanın sarf edilmesi gerekmektedir. Müessese nin 2012 yılındaki ortalama işçi sayıları program ve geçen yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. İşçilikler 2011 yılı gerçekleşen ortalama işçi adedi Program ort. işçi adedi 2012 yılı Gerçekleşen ort. işçi adedi Gerçekleşme oranı Programa göre % Geçen yıla göre % I. Ana üretim A. İçeri (yeraltı) 1. Nezaret Kazı Hazırlık Bakım - onarım Nakliyat Elektro - mekanik Muhtelif A. İçeri toplam B. Dışarı (yerüstü) I. Ana üretim (A+B) II. Yardımcı üretim III. Yardımcı hizmetler IV. İdari servisler V. Yatırımlar Genel toplam Kazı / A-İçeri % A-İçeri / Genel toplam % yılında, ortalama kazı işçi sayısında programa göre %16, önceki yıla göre %13 oranında 77 kişilik bir düşüş olduğu, hazırlık işçi sayısında da programa göre

62 50 Sayıştay %14, önceki yıla göre de %6 oranında 17 kişilik bir düşüş olduğu görülmektedir. Buna karşılık, bakım onarım işçi sayısında programa göre %13 oranında bir azalma, önceki yıla göre de %4 oranında 3 kişilik bir artış olmuştur. Bu artışın nedeni, iş güvenliği ve verimlilik açısından yapılması zorunlu olan galeri tamir tarama işlerinin yapılabilmesi amacıyla boş gruplu kazı işçilerinden geçici sanat değişiklikleri yapılmasıdır yılında toplam işçilik yevmiyesinin %85 i yeraltı işçiliğinde oluşmuştur. Kazı yevmiyesinin toplam yeraltı yevmiyesine oranı da 2012 yılında % 30 olarak gerçekleşmiştir. Redevanslı sahalar: Müessese nin imtiyaz sahası içinde 7 adet kömür ve 1 adet boksit sahası ile Kurum un 4 büyük sahasından biri olan ve tarihinde yer teslimi yapılan Bağlık-İnağzı sahası bulunmaktadır tarihinde yapılan ihale sonucu Küçükburun Tepesi boksit sahası tarihli sözleşme hükümleri çerçevesinde redevans karşılığı işletmeye verilmiştir tarihinde üretime başlamış ve 2012 yılında da ton tuvönan boksit üretimi yapılmıştır. Müessese imtiyaz sınırları içerisinde bulunan 11, 13 ve 19 no. lu sahalar tarihinde, 5, 7, 9 ve 18 no. lu sahalar ise tarihinde yapılan ihaleler ile redevans karşılığı işletmeye verilmiş olup söz konusu 7 adet taşkömürü sahası toplam hektarlık bir alanı kapsamaktadır. Bu sahalarda üretim yapan firmaların 2012 yılı asgari üretim taahhütleri ton ile ton arasında değişmekte olup, toplamı tondur. Buna karşılık bu sahalardan yapılan sevkiyatlar ton ile ton arasında olup toplam üretim taahhütlerinin %147 oranında üzerinde ton olmuştur. Redevans sözleşmelerinin tahakkuk ve ödemelere ilişkin 7/b maddesinde, redevans payı tutarlarının izleyen ayın içinde ödenmesi öngörülmekte ancak süresi içinde ödenmeyen borçlara uygulanacak faiz tutarının tahakkuk tarihi itibarıyla mı yoksa takip eden 1 aylık süre sonu itibarıyla mı uygulanacağına dair bir açıklık bulunmamaktadır. Ödemenin tanınan 1 aylık süre içinde yapılmaması halinde faiz uygulaması tahakkuk tarihi olan dönem sonu itibarıyla yapılmakta iken, bir firmanın talebi ve bu talebin Hukuk Müşavirliği nin görüşü doğrultusunda Genel Müdürlük Makamı nca da uygun bulunmasını sonucu tarihinden bu yana gecikme faizinin 1 ay ötelenmesi suretiyle yapıldığı görülmektedir. Bu uygulamayla, her dönemde bir ay olmak üzere toplamda yılda dört aylık bir süre için faiz tahakkuk ettirilmediği görülmektedir. Müessese nin sınırları içerisinde yer alan Bağlık-İnağzı sahasının, hukuku Kurum uhdesinde kalmak kaydıyla şartnamesi ve sözleşmesi esaslarında 36 yıl süre ile redevans karşılığı işletilmek üzere ihaleye çıkılması Yönetim Kurulu nun tarih ve 154 sayılı Kararı ile uygun görülmüş ve tarihinde ihaleye çıkılmıştır.

63 51 Bağlık-İnağzı redevanslı saha ihalesine müddeti içersinde Soma K.İ.A.Ş., Zontaş Zonguldak Taşkömürü Madencilik San. ve Tic.A.Ş., Kardemir Karabük Demir- Çelik San. ve Tic.A.Ş., Hema Endüstri A.Ş., Demir Madencilik Petrol Ürünleri İnşaat Liman Gemi-Yat Yapım Turizm Nak. San. ve Tic.A.Ş. ve Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş. olmak üzere 6 firma katılmıştır. Ancak; Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş. ve Zontaş Zonguldak Taşkömürü Madencilik San. ve Tic.A.Ş. teklif vermemiştir. Bu arada, Kardemir Karabük Demir-Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş.den alınan tarih KDÇ-1020 sayılı yazıda; ihalenin değerlendirilmesi ile ilgili olarak özetle; çok büyük bir önem vermiş oldukları bu projede herhangi bir şekilde zaman kaybedilmemesi, ileride onarılması ve çözümü daha karmaşık hukuki problemler ile karşılanmaması, telafisi mümkün olmayan zararların oluşmaması bakımından, tekliflerin değerlendirilmesi ile ihale konusu sahanın rezerv durumu hakkında bazı açıklamalarda bulunarak bu aşamada akla gelebilecek yasal hakları saklı kalmak koşulu ile gereğini talep etmişlerdir. İşletmeler Daire Başkanlığı nca firmanın görüşlerinde belirtilen hususlar tetkik edildiğinde; ihale dosyalarının değerlendirilmesinin devam ettiği bir sırada, ihalenin Kardemir Karabük Demir-Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş.ne verilmemesi halinde 350.milyon ABD dolarlık bir kamu zararının oluşacağını ileri süren yaklaşımlarının ihale sürecine müdahale olarak değerlendirilebileceği gibi hukuki/teknik bir temele dayanmayan taleplerinin dikkate alınmasının söz konusu olamayacağı firmaya bildirilmiştir. Diğer yandan, Müessese sınırları içerisinde Bağlık-İnağzı Sahası nın redevans karşılığı işlettirilmesine yönelik tarihinde yapılan ihale neticesi kazanan firma ile tarihinde sözleşmenin imzalandığı ve tarihinde de yer tesliminin yapıldığı görülmüştür. Sözleşmenin süresi 36 yıl olup, bunun ilk 2 yılı, söz konusu sahanın şehir ve denizaltında bulunması nedeniyle, kömür üretimi sonucunda meydana gelebilecek olası tasman etkilerinin tetkik edilmesi ve detaylı etütlerin yapılabilmesini ve işletme projesinin hazırlanabilmesini teminen, sahanın etüt edilmesi ve proje hazırlanması süresini kapsamaktadır. Sonraki 4 yılı ise teklif mektubunda belirtilen hazırlık dönemidir. Firma, hazırlık döneminin bittiği tarihi takip eden günden başlamak üzere, 15,50 TL/ton bedelle 30 yıl içinde 92 milyon ton kömür üretmeyi taahhüt etmiştir. Birinci ve 2. üretim yıllarında 2 milyon ton kömür üretmeyi taahhüt eden firmanın, sonraki yıllarda üretimi kademeli olarak artırarak 7. üretim yılından itibaren 3 milyon ton/yıl, 11. üretim yılından itibaren de 3,3 milyon ton/yıl üretim yapmayı taahhüt ettiği görülmektedir. Sözleşmede, ilk üretim yılı için işletme projesi hazırlama dönemi ve hazırlık süresinde geçen yıllardaki toplam Türkiye İstatistik Kurumu Üretici Fiyatları endeksindeki genel endeks sayısına göre artış uygulanmak suretiyle redevans bedeli uygulanması, takip eden üretim yılları için ise, Türkiye İstatistik Kurumu Üretici Fiyatları endeksindeki genel aylık endeks sayısının bir önceki yılın aynı ayının endeks sayısına göre değişim oranı (%) kadar artış uygulanmak suretiyle her üretim yılı başında yeniden tespit edilmesi belirtilmiştir. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibariyle Bağlık-İnağzı sahasında etüt ve proje

64 52 Sayıştay hazırlama döneminin bir yılı tamamlanmış olup bu süreç içinde sahanın jeolojik, jeoteknik ve hidrojeolojik verilerinin elde edilmesi ve kömür damarlarının metan içeriği hakkında etüt amaçlı galeri sürülme işine başlanılmıştır. Bu galerilerden batı galerisi +43,64 kotundan başlayarak 14 eğimle Bağlık -10m. sondajını hedefleyerek 787,55 m. ilerlemiş ve -148,40 kotuna inmiştir. Doğu galerisi ise +43,39 kotundan başlayarak aynı eğim açısıyla 819,25 m. ilerleyerek -156,60 kotuna inmiştir. Her iki arama galerisi de tarihinde sondaj çalışmalarının sonucu beklenmek üzere işletmeci firma tarafından durdurulmuştur. Firma halen sondaj çalışmalarına devam etmektedir. Ayrıca; Asma-Dilaver -250 Kat Hazırlığı ile Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı işinin toplam süresi 1095 gün olup tarihinde yer teslimi yapılmıştır. İşin devamı sırasında verilen ilave işler ve Kurum dan kaynaklanan aksaklıklar nedeniyle verilen 386 gün ek süreyle birlikte 11 Ocak 2012 olan işin tamamlanma tarihi 31 Ocak 2013 e ötelenmiştir. Firma nın, kendisine verilen ilave işlerle ilgili ek süre talebi ve Kurum un değerlendirmesi sonucu; birinci ilave iş olarak verilen taramalarda en uzun iş kalemine karşılık olarak 3,5 aylık süre uzatımı daha verilmiş olup ve işin tamamlanma tarihi 15 Mayıs 2013 olarak belirlenmiştir. Ancak, Haziran-2013 itibarıyla işin tamamlanmadığı yerinde denetimlerde görülmüştür. Asma-Dilaver -250 Kat Hazırlığı İle Havalandırma Ve Nakliyat Galerilerinin Islahı İşi kapsamında yüklenici tarafından işin başlangıcından son hakedişin düzenlendiği tarihine kadar yapılan işler değerlendirildiğinde; m. olan yeni galeri işinin metresinin (%75,55), m. olan tarama işinin 922 metresinin (%82,27) tamamlandığı, 220 m. olan galeri betonlama işinde ise hiçbir iş yapılmadığı, m. olan kanal açma ve betonlama işinin metresinin (%53,39), m. olan demiryolu tesisi işinin ise metresinin (%64) gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Toplam işin bedeli üzerinden değerlendirildiğinde ise %73,04 oranında gerçekleşme sağlandığı ve firmaya ABD doları hak ediş ödemesi yapıldığı görülmüştür. Sözleşmeli Sahalar ve Hizmet Alımı Şube Müdürlüğü nde; 1 şube müdürü, 1 başmühendis, fiili olarak 3 maden mühendisi yapı denetim görevlisi olarak çalışmakta olup redevanslı sahaların denetiminde ise 2 maden mühendisi ile 1 maden teknikeri görev yapmaktadırlar. Redevans usulüyle işletmeciliği verilen 7 adet kömür sahasında toplam 63 adet projeli ocak bulunmaktadır. Bu ocaklar, denetim elemanlarının sayıca yetersiz kalması nedeniyle ancak proje bazında denetlenebilmektedir. Müessese merkezine olan uzaklıkları 3-9 km. arasında değişen bu sahalar ortalama olarak 2 haftada bir defa olmak üzere yerinde denetim yapılabilmektedir. Sözleşme sayısı 7 adet olmakla birlikte her bir sözleşme kapsamında çok sayıda ocak girişi bulunmaktadır ve bir ocak yıl içinde sadece iki kez denetlenebilmektedir. Yapılan denetimin, çalışmaların işletme projesine uygun olup olmadığının ve firmaca satışı yapıldığı beyan edilen ve denetim elemanlarına sunulan irsaliye fişleri ile kantar kartelalarının kontrolüne yönelik olarak ve ağırlıklı olarak yer üstünde yapıldığı, firmaların taşeron kullanarak çok sayıda ocak açmaları nedeniyle sayıları 63 e varan yeraltı ocaklarındaki üretim faaliyetlerinin yeterli sıklıkla denetlenemediği

65 53 görülmüştür. Sahalardaki kaçak ocakların güvenlik güçleri tarafından da kolayca ayırt edilebilmesi amacıyla her ocak için bilgi levhaları düzenlenerek TTK tarafından soğuk damga vurulmaktadır. Projeli ocakların nefeslik ya da projenin bir parçası olarak yerüstüne bağladıkları her galeri ağzına, bir adet tanıtım plakası konulmaktadır. Bu sahalarda 2012 yılı sonu itibariyle 2027 kişi çalışmaktadır. Redevanslı sahalardan 2012 yılında üretilen kömür miktarı bir önceki yıla göre ton artarak ton olarak gerçekleşmiştir. Buna bağlı olarak redevans gelirleri %22,6 artışla KDV hariç TL olmuştur. Taahhüt edilen üretimin %20 den fazla aşılması nedeniyle uygulanan indirimler TL, ölümlü iş kazası olmaması nedeniyle uygulanan iş güvenliği indirimi de TL olmuştur. Fazla üretim indirimi toplam redevansın %14,6 lık kısmını oluşturmaktadır. İş güvenliği indirimiyle birlikte toplam indirim tutarı %15,46 dır. Yeni yapılan sözleşmelerde fazladan yapılan üretim ve iş güvenliği indirimlerine yer verilmemektedir. Kaçak ocaklarla mücadelede işlem yapılan ocak sayısı 2010 yılında 49, 2011 yılında 70 iken 2012 yılında 144 yükselmiştir. Kaçak ocak imhası için 2012 yılında kullanılan dinamit sayısı bir önceki yıla göre % 58, kapsül sayısı %61 oranında artmıştır. Kaçak ocakların imhası için yapılan masraflar ise 2012 yılında % 85 lik artışla TL olmuştur. Masrafların artış sebebi; kaçak ocak imhasında ele geçirilen makine ve teçhizatın, savcılık talimatıyla yerinden sökülerek muhafaza edilmesi için Müessese ambarlarına taşınması ile ilgilidir. Müessese imtiyaz sahasında, 2012 yılında 12 adet kaçak ocak mühürlenmiş, 132 adet kaçak ocak, 3784 adet dinamit ve 1895 adet kapsül kullanılarak imha edilmiştir. Diğer yandan, redevans sözleşmelerinde, satışı yapılan kömürün TTK nun göstereceği kantarlarda tartılması yer almakta iken, firmaların talepleri doğrultusunda kendi kantarlarında tartılmasına Kurum tarafından izin verilmesi Müessese nin denetimini güçleştirmektedir. Redevans uygulaması bir anlamda özel sektörün kamuya ait sahalarda faaliyet göstermesinin önünü açmaktadır. Ancak bu uygulamanın, ruhsat sahibi olan Kurum tarafından yeterince denetlenerek kontrollü bir şekilde sürdürülmesi gerekmektedir. Esas itibarıyla redevans karşılığı kömür sahalarının 3. şahıslarca işlettirilmesi fikri 1980 lerin ikinci yarısında ortaya çıkmış olup bunun gerekçesi olarak; Kamuda planlanan küçülme paralelinde özel sektörün dinamizminden, verimliliğinden, girişimciliğinden yararlanılarak düşük maliyette ve yüksek kalitede üretimin yapılmasıyla ülke ekonomisine katkıda bulunulmasının yanı sıra bu firmaların kendilerine tahsis edilen koordinatlar dâhilinde yapacakları denetimler ile havzada yoğun olarak yaşanan kömür kaçakçılığının da bir ölçüde önüne geçilmesinin sağlanması gösterilmiştir. Gelinen nokta itibarıyla, üçüncü şahısların kömür madenciliğine yeni bir üretim yöntemi, mekanizasyon vb. yenilik getirmedikleri, buna karşılık uyguladıkları istihdam ve ücret politikaları ile sağladıkları maliyet avantajını kullanarak önemli miktarlarda üretim gerçekleştirdikleri, ancak bu oranda işçi sağlığı

66 54 Sayıştay ve iş güvenliğinin sağlanmasına yönelik yeterli yatırımları da yapmadıkları görülmektedir. Havzada çok fazla sayıda ocak girişi mevcut olup bunların bir kısmı redevanscı firmaların kontrolünde firma taşeronu olarak gösterilmekte, bu kategoriye giremeyen önemli sayıdaki ocaklar ise ancak yapılan ihbarlar üzerine kapatılmaktadır. Hakkında bir ihbar olmadan Kurum elemanlarınca tespit edilip kapatılan ocak sayısı ise çok az sayıdadır. Böyle bir ocak tespit edilse bile kaçak ocak işleten şahsın kimlik tespitinin Kurum elemanlarınca yapılamaması, oluşturulmaya çalışılan suç dosyalarının tekamül etmemesine neden olmakta ve bu durum adli makamlar nezdinde netice alımını güçleştirmektedir. Geçmişte, yani redevans uygulamasına başlanılmadan önce havzada münferiden gerçekleşen, ticari amaçlar güdülmesinden ziyade, kaçak ocak çalıştıranların ve yakınlarının günlük kömür ihtiyaçlarının giderilmesi amaçlarıyla yapılan bu kaçak üretim, havzanın redevans uygulamasına açılmasından sonra bazı redevansçı firmaların kaçak ocaklarda üretilen kömürü satın alması, üretim için kaçak ocaklara göz yumulması, hatta sigortasız, düşük ücretli işçi ile yapılan bu üretim şeklinin teşvik edilmesi ile üretilen kömürlerin tüketiciye ulaşmasının ardından iş münferit olmaktan çıkmış ve hesabı tam olarak yapılamayan ticari faaliyet şekline dönerek üzerinden rant sağlanan bir yapı oluşmuştur. Havzada kaçak kömür üretiminin artmasının nedenleri olarak; redevansçı firmaların kaçak ocaklarda üretilen kömürü satın almaları ve bu kömürler için sevk fişi sağlamaları, ayrıca Zonguldak daki tüketicilerin ucuz olduğu gerekçesiyle bu kömüre olan talebi gösterilebilir. Bu durum kaçak ocakçıyı pazar bulabilen üretici konumuna getirmiş ve böylece kömür kaçakçılığının geçmişteki münferit olma özelliğini kaybetmesine neden olmuştur. Böyle bir ortamda sadece redevans karşılığı işletilen ocakların değil, tüm havzadaki kömür varlığının da denetimi ve korunması gerekmekte olup, bu denetimin başta TTK Kurumu olmak üzere Kamunun diğer yetkili organlarının da asli görevi olması, bu konuda gerekli görülen istihdamdan ve yaptırımdan kaçınılmaması, kaçak kömür üretiminde sosyal güvenlikten, can ve iş güvenliğinden yoksun olarak çalıştırılan işçilerden dolayı ortaya çıkan mağduriyetler ile kaçak üretimden alınamayan kanuni yükümlülük payları, redevans bedelleri ve vergiler nedeniyle oluşan kamu gelir kayıplarının önlenmesi, devletin hüküm ve tasarrufu altında milli servet olan taşkömürünün teknik gereklere göre üretilerek ekonomiye en yüksek katkının sağlanabilmesi için, TTK imtiyaz sahasında kaçak üretim ve satışın önlenebilmesi amacıyla şehir giriş ve çıkışları ile üretim sahalarında ana yollara bağlanan güzergahlar üzerinde Valiliklerce kurulması kararlaştırılan kontrol noktalarının bir an önce gerçekleştirilmesine yönelik çalışmaların sonuçlandırılması, diğer yandan redevanslı saha sınırları içinde kaçak ocaklarda üretilen kömürlerin pazarlanmasına kolaylık sağlayan kömür depolarının kontrol altında tutulması gerekmektedir.

67 55 Müessesenin kendi ocaklarından gerçekleştirdiği satılabilir üretime yakın ve/veya üzerinde üretimin yapıldığı, hazırlık çalışmalarına başlayan Bağlık-İnağzı Sahasında da üretimin başlamasıyla üretimin daha da artacağı, redevanslı sahalarda açılan 60 adedin üzerinde maden ocağı ile birlikte hizmet alımı yoluyla sürdürülen ana kat hazırlığı faaliyetlerinin denetimlerinin daha sık aralıklarla ve daha sağlıklı yapılabilmesini teminen, Sözleşmeli Sahalar ve Hizmet Alımları Şube Müdürlüğü nün mevcut boş başmühendis ve/veya mühendis kadrolarına gerekli atamaların yapılmasının yanı sıra yeterli sayıda mühendis kadrosu ihdası için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulması gerekmektedir. Redevans sözleşmelerinde her türlü kontrol imkanının bulunduğu göz önüne alınarak; -Redevans sahaları ve işletmelerinin daha sık ve sağlıklı bir şekilde, yerinde ölçüme dayalı kontrol ve denetimlerinin yapılarak bu sahalardan kaçak ve kayıt dışı kömür üretim ve satışının önlenebilmesi için Sözleşmeli Sahalar ve Hizmet Alımları Şube Müdürlüğü nün personel sayılarının yeterli düzeye çıkarılması, -Her müessesenin üç vardiya çalışan kantarı olduğundan hareketle; redevans sahalarından satışa sevk edilen kömürlerin uygun yerlere konulacak kantarlarda Müessese personeli tarafından tartılmasının sağlanması ve limanda tek vardiya çalışan kantarın üç vardiyaya çıkartılması ile kantarlara kameralar konulması hususlarının değerlendirilmesi, Konularında Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulması önerilir. Arama, hazırlık ve sondaj çalışmaları: Müessese nin 2012 yılında gerçekleştirmiş olduğu arama, sondaj ve hazırlık çalışmaları, program ve geçen yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

68 56 Sayıştay 2012 yılı Gerçekleşme oranı 2011 yılı Hazırlık ve arama Program Gerçekleşen Programa Geçen gerçekleşen çalışmaları göre yıla göre metre metre metre % % Taş içi hazırlık A. Kredili Kuyu Düz (yatay) galeri Meyilli galeri Toplam kredili (A) B. Cari harcamalardan Kuyu Düz (yatay) galeri Meyilli galeri Toplam cari (B) C. Yüklenici firma Kuyu Düz (yatay) galeri Meyilli galeri Toplam yüklenici (C) Toplam ( A+B+C ) Kuyu Düz (yatay) galeri Meyilli galeri Toplam taş içi hazırlık Yüklenici / toplam (%) ton satılabilir üretim için taş içi hazırlık 3,53 5,68 5, ton tuvönan üretim için taş içi hazırlık 2,14 3,46 2, Kömür içi hazırlık Düz galeri (taban yolu) Meyilli galeri (başyukarı) Toplam kömür içi hazırlık ton satılabilir üretim için kömür içi hazırlık 10,03 10,83 10, ton tuvönan üretim için kömür içi hazırlık 6,23 6,61 6, Müessese 2012 yılında cari harcamalardan 765 metre programa karşılık %49 oranında gerçekleşme ile geçen yılın %116 oranında üzerinde, 378 m. taş içi hazırlık galeri ilerlemesi gerçekleştirmiştir. Müessese 2012 yılında kendi imkânlarıyla; yatırım (kredili) harcamalarından program öngörmemiş, bugüne kadar ilk önceleri cari harcamalardan, sonraları yatırım kaleminden Müessese imkanlarıyla sürdürülen -250 kat hazırlıkları projesinin süresi

69 57 içinde bitmeyeceğinin anlaşılması üzerine bu proje ihale edilerek yüklenici firma marifetiyle gerçekleştirilmeye devam edilmiştir. Kredili olarak yüklenici firma tarafından m. olan programın %75 i oranında ve toplam müessese hazırlıklarının %26 sı oranında m. taş içi hazırlık ilerlemesi yapılmıştır. Kömür içi hazırlığında ise m. programa karşılık %72 oranında gerçekleşme ile m. ilerleme yapılarak geçen yılın %86 oranında 516 m. altında hazırlık yapılmıştır. Müessese de hazırlık faaliyetlerinin sürdürüldüğü en üst kat kotu -100 m., en alt kat kotu ise -320 m. olmuştur. Hazırlık yapılan diğer katlar ise -170 ve -205 kotları olup; -170/-200 kotlarındaki kömür damarların faylarla kesilmiş olması nedeniyle süreklilik arz etmemesi, üretimde belirli darboğazlara neden olmaktadır. Bu nedenle yeni üretim panolarının kısa sürede hazırlanması gerekmektedir. Gelecek yıllarda üretimin kesintiye uğramaması için; +50/-200 kotları arasındaki rezerv tüketilmeden -200/-260 kotları arasındaki 11,5 milyon ton rezervin üretilebilir hale getirilmesi amacıyla 1979 yılından bu yana sürdürülen -250 Kat Hazırlığı Projesi 2006 yılında yeniden yatırım programı kapsamına alınmış, ancak; 2006 yılında programlanan ilerlemenin sadece %39 u oranında 241 m., 2007 yılında programın %43 ü oranında 383 m., 2008 yılında ise programın %63 ü oranında 375 m. olmak üzere toplam 999 m. ilerleme yapılabilmiş, ilerleme hızları cm/yevmiye düzeylerinde kalmıştır. Ocak içi nakliyatını rahatlatacak ve üretim esnekliği sağlayacak olan, Müessese nin geleceği için büyük öneme haiz olan bu projenin, giderek azalan hazırlık işçisi sayısı dikkate alınarak Müessese imkânlarıyla süresi içinde bitirilmesi mümkün görülmemiş, bu amaçla söz konusu -250 Kat Hazırlığı Projesi, -50/-200 katındaki 380 bin ton rezervin askıya alınmasını sağlayacak Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projesi ile birleştirilerek, hizmet alımı yoluyla yapılmasına karar verilmiştir tarihinde yapılan ihale sonucu, m. taş içi hazırlık işine ilaveten +38 ve -50 kotları tamir ve tarama işleri ile birlikte 9,8 milyon ABD doları bedel üzerinden kazanan firma ile tarihli sözleşme imzalanmıştır. Firmaya yer teslimi tarihinde yapılmıştır. Söz konusu işin süresi takvim günü (36 ay) olup, bu proje ile m. galeri sürülmesi, 895 m. galeri ıslahı (tarama) yapılması, 150 m. galeri betonlaması, m. su kanalı yapımı ve m. demiryolu döşenmesi işleri gerçekleştirilerek 11,5 milyon ton rezervin üretime hazır hale getirilmesi planlanmıştır. Askıya alınacak olan rezerv 11,5 milyon ton olmakla birlikte kalınlıkları ve süreklilikleri itibarıyla üretim dışı bırakılacak rezerv düşüldüğünde -200/-250 katındaki işletilebilir rezerv 7,1 milyon tona düşmektedir. Askıya alınacak rezerv kavramı tamamen jeolojik rezervi ifade etmektedir. Bu nedenle, hazırlanan kredi dosyalarında işin maliyeti kadar bu maliyet karşılığında elde edilecek kömürün

70 58 Sayıştay miktarının ve bundan elde edilecek satış hasılatının da değerlendirileceği göz önüne alındığında, işletilebilir rezerv miktarının da belirtilmesi kredi keşif dosyalarının daha sağlıklı değerlendirilmesine olanak sağlayacaktır. İşin başlangıcından son hakedişin düzenlendiği tarihine kadar yapılan işler değerlendirildiğinde; m. olan yeni galeri işinin metresinin (%75,55), m. olan tarama işinin 922 metresinin (%82,27) tamamlandığı, 220 m. olan galeri betonlama işinde ise hiçbir iş yapılmadığı, m. olan kanal açma ve betonlama işinin metresinin (%53,39), m. olan demiryolu tesisi işinin ise metresinin (%64) gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Toplam işin bedeli üzerinden değerlendirildiğinde ise %73,04 oranında gerçekleşme sağlandığı ve firmaya ABD doları hak ediş ödemesi yapıldığı ve denetim tarihi olan Haziran-2013 itibariyla işin tamamlanamadığı görülmüştür. İşin gerçekleşme oranlarının düşük olma nedenleri arasında, firmanın düşük ücret politikası nedeniyle kalifiye işçi bulamaması, finansal sorunlar ve işin yapılabilmesi için gerekli makine ve teçhizatın ve sarf malzemelerinin firma tarafından zamanında temin edilememesi gösterilebilir. Kurumdan kaynaklanan nedenler ise, boş vagon temin edilememesi, nakliyat sistemi arızaları ve pervane teminindeki eksiklik olarak söylenebilir. Bu sebeplerden ve firmaya verilen ilave işlerden ve proje değişikliklerinden dolayı ihale bitim tarihinden itibaren YKK ile verilen ek sürelere ilişkin özet bilgi aşağıdaki gibidir: Kurum Yönetim Kurulu nun gün 216 sayılı kararı ile firmaya ek iş verilmesi, aynı gün 217 sayılı kararı ile de yükleniciden kaynaklanmayan nedenlerden dolayı 7 takvim günü süre uzatımı verilmesi kabul edilmiş ve iş bitim tarihi olarak değiştirilmiştir. Bilahare, işin devamı sırasında tarihinde -250 katı kuzeybatı galerisinde 110 m. B14 kesitte galeri açma işi ilave iş olarak verilmiştir. Firma işi kabul edip aylık 35 m. ilerleme yapabileceğini bildirmiştir. Sonuç olarak verilen ilave iş nedeniyle firmaya 95 takvim günü süre uzatımı olarak verilmesi, Kurum Yönetim Kurulu nun gün 226 sayılı Kararı ile kabul edilmiş ve iş bitim tarihi olarak değiştirilmiştir. Ancak; firmanın verilen sürede işi bitirememesi üzerine Sözleşme nin 10.maddesi ve 26. maddesi hükümlerine göre 20 gün cezalı çalışmak üzere tarihinde noter kanalıyla ihtarname çekilerek bu sürenin sonunda işin fesih edileceği firmaya bildirilmiştir. Firma tarihli yazı ile ihtarnameye cevabında; kendisine verilen süre uzatımlarının eksik verildiğini, ve tarihli Yönetim Kurulu Kararı ile verilen ilave işler karşılığında tarihli Yönetim Kurulu Kararı ile verilen 99 günlük süre uzatımının tekrar değerlendirilmesini talep etmiştir. Üzülmez Müessesesi nin tarih ve 938/106 sayılı Genel Müdürlüğe muhatap yazısında, firmanın değerlendirme talebi ile ilgili olarak Bahsi geçen ilave işlerle ilgili olarak Kurumumuzca yapılan uygulamada; verilen ilave işlerin toplam işe

71 59 oranı ile süre hesabı yapılmıştır. Firmanın talebi ise; ilave işlerden en uzun süreli olan 250 metrelik galeri sürme işinin 35 m/ay üzerinden hesap edilerek süre verilmesi gerektiği yönündedir. Verilen ilave işin toplam işe oranı hesabıyla 99 gün, 250 metrelik işin 35 m/ay ile değerlendirmesinde 214 günlük süre hesaplanmaktadır denilmektedir. Bunun sonucunda, ve tarihlerinde firmaya iş artışları nedeniyle verilen 99 takvim günü Müessesece hesaplanan 214 takvim günü süreden düşülerek 115 takvim günü sürenin firmaya süre uzatımı olarak ve işin tamamlanma tarihinin olarak değiştirilmesinin tarih ve 360 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile uygun görülmüştür. Daha sonra; firma tarihli yazısında, işin başlangıcından Ocak-2013 tarihine kadar yapılan işler değerlendirildiğinde, proje değişikliklerinden ve idareden kaynaklanan nedenlerden dolayı süre uzatımı talep etmiştir. Sonuç olarak; yükleniciden kaynaklanmayan nedenlerden dolayı (4 işgünü) 4 takvim günü firmaya süre uzatımı olarak verilmesi ve işin tamamlanma tarihinin olarak değiştirilmesi Yönetim Kurulu nun tarih ve 16 sayılı Kararı ile uygun bulunmuştur. Firmanın yine işleri bitirememesi üzerine Kurum, tarihinde firmaya faks ve noter kanalıyla ihtarname çekerek işin süresinin tarihinde biteceği ve bu tarihten itibaren Sözleşme nin İşe Başlama ve Bitirme Tarihi ve Gecikme Halinde Alınacak Cezalar başlıklı 10. maddesi ve yine Sözleşme nin Taahhüdün Yerine Getirilmemesi başlıklı 26. maddesine göre den başlamak üzere tarihine kadar 20 gün süreli cezalı çalışma sürecine girdiklerini bildirilmiştir. Firma bu ihtarnameye tarihli yazı ile cevap vererek özetle; yılında faaliyetlerini etkileyen ve yapı denetim grubu raporlarında yer alan tespitlerine göre 78 gün ek süre verilmesini, tarih ve 417 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile 20 m. galeri, toplam 215 m. tamir-tarama, 1200 m. demiryolu ve 70 m. galeri betonlanması işlerinin kendilerine ek iş olarak verildiği ve bu işlerden dolayı kendilerine ek süre verilmediğini, bunun için toplamı 215 m. olan tarama işleri için 2 ekiple ve aylık 15 m. baz alınarak kendilerine 215 gün ilave süre verilmesini, tarih ve 131 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile 250 m. yeni galeri sürme ve 55 m. tarama işi olarak verilen ilave işler karşılığında verilen 214 günlük süre içerisinde oluşan arızalar ve aksaklıklardan dolayı 34 gün sürenin kendilerine süre uzatımı olarak verilmesini, yılında 110 m. ilave iş için verilen 99 günlük süre içerisinde oluşan 51 günlük sürenin daha önce 13 gününün verilmiş olması nedeniyle kalan sürenin kendilerine süre uzatımı olarak verilmesini, 5- Tüm sözleşme süresince oluşan arıza ve aksaklıklardan dolayı ise 68 gün sürenin kendilerine süre uzatımı olarak verilmesi gerektiğini

72 60 Sayıştay belirterek toplamda, arıza ve aksaklıklardan dolayı 189 gün ilave işlerden dolayı ise 214 gün süre uzatımı talebinde bulunmuştur. Firmanın bu yazısına istinaden ilgili Genel Müdür Yardımcısının şifai talimatı üzerine kendi Başkanlığında, Etüt, Plan- Proje ve Tesis Daire Başkanlığı ve Üzülmez TİM yetkililerinin katılımı ile yapılacak bir toplantıda görüşülmek üzere gerek ilave işler karşılığında verilen süreler ve gerekse idareden kaynaklanan nedenlerden dolayı verilen sürelerin sözleşme hükümleri çerçevesinde tekrar değerlendirilmesine yönelik ilgili Müessese ile birlikte çalışma yapılmasını istemiştir. Bu talimat doğrultusunda tekrar değerlendirilmiş olan ilave süre toplam 309 gündür. İdareden kaynaklanan nedenlerden dolayı olan süre uzatımları ilgili olarak Müessese tarafından konu tekrar değerlendirilmiş ve firmanın talep ettiği sürelerle ilgili daha önce verilen toplam 77 gün sürenin dışında herhangi bir sürenin tespit edilemediği bildirilmiştir. Söz konusu süre uzatımları 309 günü ilave işler karşılığında olmak üzere toplam 386 gündür. İlgili Genel Müdür Yardımcısı Başkanlığı nda yapılan toplantılarda; Firmaya 1. ve 2. ilave işlerle ilgili verilen süre uzatımlarının tarihli ve tarihli Yönetim Kurulu Kararları birlikte değerlendirilerek verildiği, bu değerlendirmeler yapılırken ilk Yönetim Kurulu Kararı nın sözleşme bedeli üzerinden hesaplanmış şekliyle, 2. Yönetim Kurulu Kararı nda ise 2. ilave işte en uzun galerinin aylık ilerlemesi esas alınarak hesaplandığı, ancak; 1. ilave işlerin ağırlıklı olarak tamir-tarama işlerinden oluştuğu 2. ilave işlerin ise ağırlığını yeni galerilerin oluşturduğu, verilen süre uzatımlarında her ne kadar 1. Yönetim Kurulu Kararı nda işin bedeli üzerinden süre hesabı yapıldıysa da bunun 2. Yönetim Kurulu Kararı ile aylık ilerleme üzerinden yapılarak aradaki fark firmaya süre uzatımı olarak verildiği ve bu sürelerin birlikte değerlendirilmesindeki amacın söz konusu işlerin gerek firma tarafından sunulan ilk termin planına göre tarama işini sözleşme süresinin ilk bir yılında bitirmeyi taahhüt etmesi ve gerekse toplam iş kapsamındaki tarama işi miktarının %9,6 olması olduğu belirtilmiştir. Bununla birlikte firma ihtarnameye itiraz yazısında; 1. ilave işlerdeki taramalar için ek süre talep etmektedir.sonuç olarak; 1. ilave iş olarak verilen tamir tarama işlerinden en uzun iş kalemi esas alınarak firmaya 3,5 ay daha bir sürenin süre uzatımı olarak verilmesi ve işin tamamlanma tarihinin tarihinden başlatılarak olarak değiştirilmesi Yönetim Kurulu nun tarih ve 47 sayılı Kararı ile uygun görüldüğü anlaşılmaktadır. Esas itibarıyla, ihaleyi kazanan firma bir inşaat firması olup bugüne kadar herhangi bir kömür madeninde, taş içi galeri açma faaliyetinde bulunmadığı bilinmektedir. Kömür havzasının ve özellikle taşkömürü havzalarının, kömürleşme sürecinin bir sonucu olarak yüksek oranlarda metan gazı içerdiği, bu şartlarda faaliyet göstermek ise ancak iş güvenliği standartlarına titizlikle uyulması ile mümkündür. Firmanın özellikle iş güvenliğine yönelik alınması gereken önlemler konusunda da yetersiz kaldığı iş güvenliği denetim raporlarından anlaşılmaktadır. Bu bakımdan, güvenlik şartlarına uyulması, gereken sıklıkta kontrol (pilot) ve degaj sondaj yapılmak

73 61 suretiyle arın gerisinde olması muhtemel zonlardaki gazın sık sık boşaltılması, ortamda istenmeyen gazların konsantrasyonlarının alarm seviyelerine gelmesi halinde çalışmaların durdurulması ve nihayetinde ocağın terk edilmesi gerekmektedir. Doğal olarak iş güvenliğine yönelik alınacak bu tür tedbirler galeri maliyetini artıran, ilerleme hızını düşüren bir sonuç doğurduğundan, iş güvenliğine yönelik bu tür önlemlerin alınmasına yönelik denetimlerin sıklaştırılarak etkinleştirilmesi önem kazanmaktadır. Sonuç olarak, mevcut durum itibarıyla yüklenici firmanın; hiçbir yatırım yapmadan, örneğin galeri açma makinesi, delik delme makinesi, hatta kaynak makinesi bile almadan, atölye kurmadan, galerileri yeterli topoğrafik ölçü almaksızın standartlara uygun olmayan bir şekilde ilerleterek, ihtiyaç duyulan sayıda sondaj yapmaktan imtina ederek ve iş güvenliği standartlarını aksatarak maliyetlerini düşürmeyi ön planda tutarak, ihtiyaç duyulan sayıda ve yüksek ücretli tecrübeli işçi çalıştırmaksızın, Müessese elemanlarınca çok daha zor şartlarda elde edilen ilerleme hızlarının bile altında gerçekleştirdikleri metre/ay gibi düşük ilerleme hızları ile sözleşme konusu işi zamanında ve istenilen kalitede bitirmesinin mümkün olmadığı 2009 ve 2010 yılı denetim raporlarında benzer şekilde; Müessese nin üretim faaliyetlerinin program hedefleri doğrultusunda kesintisiz olarak sürdürülmesinde büyük önemi olan -250 Kat Hazırlığı ile Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projesi kapsamında ihale edilen işin, istenilen kalitede ve süresi içinde bitirilebilmesi için, sözleşme hükümleri çerçevesinde eksik görülen işlerin tespit edilerek bu eksikliklerin giderilmesini teminen firmaya nihai bir tebligat çekilmesi, bu eksikliklerin verilecek süre içinde tamamlanmaması halinde izlenecek yolun belirlenmesi konusunda Genel Müdürlük Makamı nezdinde girişimde bulunulması önerisi ile ifade edilmiştir. Firmadan tarih ve 938/058 sayılı yazı ile yeterli sayıda işçi çalıştırılmaması sonucu tertip edilemeyen iş yerleri ile personel ve makine eksikliği konularında uyarı yapılarak gerekli önlemlerin alınmasının istendiği, diğer yandan işin zamanında bitirilmesinin güçleştiği hususunda tarih ve 938/136 sayılı yazı ile Genel Müdürlük Makamı nın da bilgilendirildiği, firmaya muhatap tarih ve 938/2-5 sayılı yazı vb. müteakip yazılar ile de sözleşme konusu işin zamanında gerçekleştirilmesinin gittikçe güçleştiğinden bahisle ivedilikle önlem alınması gerektiği konusunda firmanın defalarca uyarıldığı görülmektedir. Esas itibarıyla hazırlık işlerinin ihale ile üçüncü şahıslara verilmesindeki amaç, Müessese imkanlarıyla çok yavaş ilerleyen ve maliyetleri yüksek olan hazırlık işlerinin daha kısa sürede, daha kaliteli ve daha düşük maliyette tamamlanması iken, firma tarafından sürülen galerin ilerleme hızlarının oldukça düşük olması nedeniyle yaşanan gecikmeler ve hatta işi bitirilememesi durumu projeden beklenen faydayı azaltmaktadır. Üzülmez Müessesesinin üretim faaliyetlerinin program hedefleri doğrultusunda kesintisiz olarak sürdürülmesinde büyük önemi olan -250 Kat Hazırlığı ve -50/-200

74 62 Sayıştay katındaki rezervin askıya alınmasını sağlayacak Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projeleri kapsamında ihale edilen işle ilgili olarak yüklenici firmanın, Kurum ile imzaladığı sözleşme ve şartnameler doğrultusunda yapılan işi; -İstenilen kalitede ve süresi içinde bitiremediği, -İşin yapımı esnasında iş güvenliği ve işçi sağlığına ilişkin mevzuat hükümlerine uymadığı Görülmüştür. Üzülmez Müessesesi -250 Kat Hazırlığı ve -50/-200 katındaki rezervin askıya alınmasını sağlayacak Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projeleri işiyle ilgili olarak tespit edilen noksan ve kusurlu işlerin öncelikle tamamlatılması, gerektiğinde sözleşme ve eki şartnameler ile ilgili mevzuat hükümleri doğrultusunda sözleşmenin feshi de dahil işlem yapılması, feshi halinde de yapılmayan işlerin sözleşme ve mer i mevzuat çerçevesinde Müessese tarafından bitirilmesinin sağlanması önerilir. Hizmet alımına yönelik şartnamelerde; bu hususların yanısıra iş güvenliği ve işçi sağlığına uygun olarak, sözleşmede belirtilen şekil ve kalitede işin yüklenici tarafından yapılabilmesi için yüklenici seçim kriterlerinin gözden geçirilmesi gerekmektedir. Kurum un oluşturacağı kontrol ve yerinde denetim ekiplerinin, sözleşmeye konulan denetime tabii konuların uygulanmasını aksatmadan yerine getirecek nicelik ve nitelikte olması sağlanmalıdır. Diğer yandan, yüklenici firmalar yeni işe aldıkları işçileri kendi mühendislerince eğittiklerine dair bir belgeyi çoğu zaman vermeyerek bu konudaki yükümlülüklerini tamamladıklarını ifade etmektedir. Oysa işçilerin eğitimi esas itibarıyla yüklenici açısından sadece yerine getirilmesi zorunlu olan bir husus olarak değerlendirilmekte, bu eğitimin işçi sağlığına ve işin kaliteli yapılmasına verdikleri önemden çok sadece sözleşme şartlarının yerine getirilmesi amacıyla yapıldığı görülmektedir. Bu nedenle, yüklenici firma işçilerinin eğitimlerinin TTK tarafından yapılması daha sağlıklı olacaktır. Hazırlık faaliyetleri sonucu 2012 yılına devreden hazır kömür miktarı 1,08 milyon tondur yılından bu yana devir eden hazır kömür miktarları artarak 3,4 milyon ton seviyelerine çıkmış iken bu miktarın 2006 yılında 3,0 milyon tona, 2007 yılında, 2,2 milyon tona, yıllarında ise 1,5 1,6 milyon tona, 2010 yılında 1,4 milyon tona, 2011 yılında da 1,08 milyon tona düşmesi hazırlıkların yetersizliğini ortaya koymaktadır. Müessese nin 2006 yılından bu yana hazırlık ilerleme randımanları ve 2012 yılı ilerleme randımanının bir önceki yıla göre ve 2012 yılı TTK ortalaması ile karşılaştırılması aşağıdaki çizelgede gösterilmektedir.

75 63 Hazırlık ilerleme randımanları 2012 TTK Geçen yıla yılı Ortalamasına yılı yılı yılı yılı yılı yılı göre TTK gerçekl gerçekl gerçekl gerçekl gerçekl gerçekl gerçekleşm göre Ortalam eşen eşen eşen eşen eşen eşen e oranı gerçekleşm ası e oranı cm/yev. cm/yev. cm/yev. cm/yev. cm/yev. cm/yev. cm/yev. % % Kredili galeriler 12,31 10, , Hazırlık galerileri 10,36 11,28 6,55 6,53 6,6 6,00 6, Müteferrik galeriler 9,13 8,52 7,55 6,52 6,56 6,24 10, Galeriler toplamı 10,74 9,32 7,27 6,52 6,66 6,17 11, Tabanlar 11,14 10,50 9,88 7,25 7,85 7,29 13, Galeri ilerlemelerindeki randımanları yükseltmek ve hazırlıkları hızlandırmak için kurum bazında 1993 yılında kullanılan Dünya Bankası kredisi ile havzaya basınçlı hava ile çalışan delici ve yükleyicilerin yerine elektro-hidrolik (E-H) delici ve yükleyiciler alınmıştır. Bu delici-yükleyicilerin kullanılmasıyla arınlardaki günlük ilerlemelerin 3 m./gün, randımanların da 30 cm./yevmiye düzeyine çıkarılması hedeflenmiştir. Zaman içerisinde bu deliciler için yeni delik düzenlerinin oluşturulması ve delme-patlatma sisteminin tümüyle değiştirilmesine yönelik araştırma projeleri yapılmıştır. Bu amaçla havzada ilk çalışma Karadon Müessesesi nde yapılmış olup, yılları arasında E-H delici ve yükleyicilerin beraber kullanıldığı lağımlarda Kurum ortalamasının %48 altında 6,17 cm./yevmiye, tabanlarda da Kurum ortalamasının %47 altında 7,85 cm./yevmiye değerlerine düşmüştür. Elde edilen bu değerler TTK ortalamalarının altında kaldığı gibi, Kurum tarafından öngörülen 20 cm./yevmiye hedefinin de çok gerisindedir. Geçmiş yıllardaki denetim raporlarında da konuya dikkat çekilerek birim ilerleme hızlarını artırıcı önlemlerin alınması önerilmiş ve öneriye verilen cevapta emeklilikler, tamir tarama işlerindeki yoğunluk ve elektro-hidrolik delicilere verimli çalışabilecekleri kesit ve uzunlukta galeri açma işi verilemediğinden ve destek nakliye sistemindeki aksaklıklardan dolayı ilerleme hızlarının istenilen seviyeye çıkarılamadığı belirtilmiştir. Bu konuda herhangi bir AR-GE çalışmasına da rastlanmamıştır. Dünya Bankası kredisi ile alınan 2 adet elektro-hidrolik delici ve 6 adet yükleyici için en uygun çalışma ortamı -250 kat hazırlığı projesi kapsamındaki galeri hazırlıkları olduğu halde 2006 yılında elektro-hidrolik delici+yükleyici kombinizasyonu ile -250 katında elde edilen ilerleme hızları, normal deliciler ile elde edilen; 20 metre/ay ve cm/yevmiye gibi klasik ilerleme hızlarının bile gerisinde kalmıştır. Projelendirildikleri dönemde aylık m. ilerleme yapılması öngörülen ancak, bugüne kadar çok düşük kapasitelerde çalıştırılabilen bu makinelerin yaygın ve verimli kullanılabilmelerinin bu şartlarda mümkün olmadığı görülmektedir. Bu makinelerin asgari B18 kesitli galerilerin açılmasında kullanılması, arın gerisinin

76 64 Sayıştay zincirli konveyör, kırıcı ve monoray ile teçhiz edilmesi ve paletler üzerinde çok kısa mesafelerde manevra ve seyahat etmesi gerekmektedir. Dünya Bankası kredisi ile alınan ve havzada belirli ölçüde kullanım alanı sağlanabilen elektro-hidrolik delici ve yükleyicilerin daha verimli çalıştırılabilmesine yönelik geniş kapsamlı bir etüt çalışmasının yapılarak, ihalesi yapılacak -250 kat hazırlıklarında kullanılmak üzere üçüncü şahıslara kiralanması hususunun da dikkate alınarak bu makinelerin geleceğine yönelik nihai bir karara varılması şeklindeki 2007 yılı Denetim Raporu nda yer alan öneri üzerine, tarihinde -250 Kat Hazırlığı ve Galeri Islahı işini alan firmaya tarihinde 1 adet elektro-hidrolik delici ve 1 adet yükleyicinin kiralandığı tespit edilmiştir. Firma bu deliciyi 2012 yılında Müessese ye iade etmiştir. Daha sonra, 2 adet elektro-hidrolik delicinin tarihi itibarıyla Bağlık-İnağzı sahasında çalışmaya başlayan firmaya kiralandığı görülmüştür. Denetim tarihi olan Nisan-2013 itibariyla, Müessese nin elinde elktro-hidolik delici bulunmamaktadır. Hazırlık çalışmalarının hizmet alımı yöntemiyle yapılmaya başlanması, üretimin sürdürülebilirliği açısından, son derece önemli olmakla birlikte ocağın her noktasında hizmet alımı yapılmasının imkânsızlığının yanı sıra Kurum un hazırlık işlerinden tamamen çekilmesi bu geleneğin tamamen kaybolmasına yol açacağı gibi Kurum un rekabet gücünü de kaybetmesine neden olup daha sonraki ihalelerde yüksek teklif fiyatlarının oluşumunu kaçınılmaz kılacaktır. Bu durumda Kurum un sahip olduğu hazırlık kültürünün ve deneyiminin yaşatılabilmesi için, belirli sayıda hazırlık işçisinin Kurum a kazandırılmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Böyle bir ihtiyacın giderilebilmesi için, son altı senedir havzada üçüncü şahıslara yaptırılan hizmet alımı işlerinden edinilen tecrübeler ışığında, müessese/yüklenici firma faaliyetlerinin mukayesesinin yapılarak bir değerlendirme yapılmasının gerekliliği ortaya çıkmıştır. Aralık-2006 sonu itibarıyla m. olan ocak açıklığı 2012 yılında metreye çıkmış olup bu açıklığın 46,4 bin metresi aktif olarak kullanılmaktadır.mart-2013 itibariyle, ocak açıklığı m., aktif olarak metresi kullanılmaktadır yılında 194 m., 2011 yılında ise program hedefi doğrultusunda 358 m., 2012 yılına ilişkin işlerde ise 1106,5 m. galeride söküm işleri yapıldığı görülmüştür. Yapılan hazırlıklar neticesinde yeraltından çıkarılan taş miktarı, yeraltından çıkarılan tuvönan kömürün ocak çıkışındaki rulo elekten elenerek atılan taş miktarıyla, yıkama sonrası lavvardan atılan şist (taş) miktarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Yıllar Üretilen satılabilir kömür Hazırlık galerilerinde n çıkan taş Ocak çıkışı rulo elekte ayıklanan taş Toplam -I- Toplam (I) taş / Satılabilir Lavvardan atılan taş (şist) Toplam -II- Toplam (II) taş / Satılabilir (ton) (ton) (ton) (ton) (%) (ton) (ton) (%) , , , , , ,1

77 yılında ton satılabilir üretimin yanı sıra yapılan hazırlık çalışmalarının neticesinde; lağım ve tabanlardan çıkan ton ile rulo elekten ayrılan ton olmak üzere, satılabilir üretimin %55,3 ü oranında toplam ton taş yeraltından çıkarılmış, lavvarda yıkama faaliyetleri sonrası atılan taş (şist) miktarı ise ton olmuştur. Yapılan hazırlık ve üretim faaliyetlerinin yanı sıra, 2012 yılında, üretilen tuvönan kömürün ağırlığının 15 katı oranında yaklaşık 7,5 milyon ton yeraltı suyu da deşarj edilerek yer üstüne çıkarılmıştır. Su tahliyesinde -170 katında bulunan 2 adet havuzdan yararlanıldığı görülmüş olup, su tahliyesi, mevcut 29 adet elektrikli, 6 adet dalma ve 25 adet nargile tipi tulumbalarla yapılmaktadır yılı içerisinde tulumbaların toplam çalışma süresi saat olarak gerçekleşmiştir. Elektrik fiyatlarının ucuz olduğu saatlerde su atımı yapılmasına dikkat edildiği görülmektedir. Sondaj faaliyetleri 2008 senesinde 903 metresi yeraltında olmak üzere m. olarak gerçekleşmiş, Kozlu Müessesesi ne ait sondaj ekipmanları ile Midi fayının güneyinde yer alan Namuriyen serisini araştırmak amacıyla gerçekleştirilen toplam m. uzunluğundaki 4 adet sondajla -50/-300 kotları arasında 2 adet işletilebilir kömür damarı tespit edilerek ton muhtemel rezerv hesaplanmıştır. 2010, 2011 ve 2012 yıllarında ise yerüstü sondajı yapılmamış, kısa metrajlı yeraltı sondajları toplam metre olmuştur. Müessesenin ve 2008 model 5 adedi pnömatik, 1 adedi elektrikli olmak üzere toplam 6 adet çalışır sondaj makinesi mevcuttur yılında yeraltında m. sondaj yapılmıştır. Yapılan bu yeraltı sondajları programda olmayan; hazırlık veya kömür üretimi sırasında meydana gelen problemleri çözmek veya kömür damarları içerisindeki metan gazını boşaltmak için degaj amaçlı yapılmıştır. Müessese nin üretim ocakları ile ana bağlantısı 2 kuyu ile sağlanmaktadır. 1 No.lu kuyunun +38 kotundaki girişi ile -170 ve -320 kotlarına bağlantısı mevcut olup 150 ton/saatlik kapasiteye sahiptir. 2 No.lu kuyu ise +38 kotundan giriş ile sadece -170 kotuna 750 ton/saatlik kapasite ile hizmet vermektedir. 1 No.lu kuyunun -320 katında bulunan toplam 1500 m³ kapasiteli 2 adet su havuzunda toplanan yer altı suları tulumba dairesindeki 2 adet tulumba ile -170 kotundaki 1900 m³ kapasiteli 2 adet su havuzuna basılmakta, tulumba dairesindeki 6 adet santrifüj tulumba ile +38 katına basılmakta oradan Asma deresine akıtılmaktadır. Müessese de ana nakliyat yolları -100, -170 ve -205 katlarında olup nakliyatta tonluk ve 5 tonluk vagonlar ile zincirli ve bant konveyörler kullanılmaktadır. Ocak içi nakliye araçları olarak mevcut 429 adet 5 tonluk arabanın 420 adedi faal olarak kullanılmakta, buna ilaveten 120 adet triko ve 36 adet faytondan istifade edilmektedir. Akülü lokomotiflerin 7 adedi geniş hatta çalışmakta olup 17 tonluk güce sahiptir. 6 ton gücündeki 11 adet lokomotif yine geniş hatta hizmet vermekte, 6 adedi ise dar

78 66 Sayıştay hatta çalışmakta olup arızalı lokomotifin bulunmadığı görülmüştür. Diğer yandan 7 ayrı katta, toplam 1,2 kilometre uzunluğunda tesis edilmiş varagel ve 1,5 kilometre uzunluğunda bant tesisi ocağın nakliye sistemini oluşturmaktadır. Asma işletmesinde karo sahasında bulunan 4 adet komprasör ile yer altı ve yerüstü tesislerindeki basınçlı hava ihtiyacı karşılanmakta, ocakların havalandırması ise 1000 kw gücünde ve 6300 m³/dakika fiili debiye sahip elektrik tahrikli aspiratör ile sağlanmaktadır. Elektrik enerjisi kesildiğinde dizel motor tahrikli yedek aspiratör devreye girmektedir. Kömür yıkama-zenginleştirme: Demir-çelik sektörüne yönelik düşük küllü metalurjik taşkömürü üretim politikası doğrultusunda, Müessese nin ürettiği taşkömürü tarihinden itibaren, üçüncü şahıslar tarafından kurulan ve işletilen Üzülmez Modüler Lavvarı nda yıkanarak piyasaya sunulmaktadır. Müessese tarafından 2012 yılında üretilip ton taşı ayıklandıktan sonra Üzülmez Modüler Lavvarı nda yıkanan ton kömürün yıkama-zenginleştirme değerleri, program ve bir önceki yılla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgelerde gösterilmiştir. Üzülmez Kömürleri Yıkama Değerleri Ayıklanan taş Üretilen tuvönan satılabilir tuvönan Lavvara verilen tuvönan Lavvardan atılan taş Yıkamaya giren Program Gerçekleşen Gerçekleşme oranları Programa göre % Geçen yıla göre % Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Lavvardan çıkan satılabilir Lave Ton ince lave Ton rekompoze Ton Filtrasyon ürünü Şist Toplam satılabilir Lavvar verimliliği Yıkama verimliliği Satılabilir / tuvönan Lave / Yıkamaya giren 0-10 Lave / Yıkamaya giren Lave / Satılabilir 0-10 Lave / Satılabilir Ölçü 2011 yılı gerçekleşen 2012 yılı Ton Ton Ton % 60,64 61,00 57, % 60,64 61,00 57, % 60,64 61,00 57, % 21,6 18,1 20, % 17,8 12,9 16, % 35,6 29,7 35, % 29,3 21,1 29,

79 67 Üzülmez Kömürleri Kül ve Rutubet Değerleri Ölçü 2011 yılı gerçekleşen 2012 yılı Program Gerçekleşen Gerçekleşme oranları Programa göre % Geçen yıla göre % Tuvönan külü % 58,80-59, Yıkamaya giren külü % 58,80-59, Satılabilir külü % 33,20-33, külü % 10,00-10, külü % 13,40-13, Filtrasyon külü % 45,90-45, Şist külü % 88,30-88, Tuvönan nemi % 6,10-5,90-97 Yıkamaya giren nemi % 6,10-5,90-97 Satılabilir nemi % 12,40-12, nemi % 5,60-5, nemi % 3,30-3, Filtrasyon nemi % 16,20-16,10-99 Esas itibarıyla Müessese nin, ocak arınlarından kazılarak yerüstüne çıkarılan ve literatürde tuvönan kömür olarak tanımı yapılan kömür üretimi 2012 yılında ton olup, bu kömür ocak çıkışındaki 50x80 mm. boyutlu rulolu eleklerde elenmiş ve elek üstünde kalan ton taş ayıklanmak suretiyle lavvar ameliyesine gelinmeden tuvönan kömür kalitesinde önemli bir iyileştirme sağlanmış, geri kalan ton kömür yıkamaya tabi tutulmuştur. Elek üstünde kalan ve atılan bu taşın yerüstüne çıkarılıp elenmesi süreci içinde oluşan maliyet, taşın ayıklanması sonrası kalan tona verilmek suretiyle tuvönan kömür üretim maliyetinin olması gerekenden yüksek, tuvönan bazlı verimlilik değerlerinin de olması gerekenden küçük çıkmasına neden olmaktadır. Üretim esnasında kömür damarı içerisinde bulunan ara kesmeler yanında fay zonlarından, süreksizliklerden, tavan ve taban taşlarından çeşitli miktar ve ebatta taş tuvönan kömür içerisine karışmaktadır. Diğer bir ifadeyle elek üstü taşı oluşturan etkenler sadece damar içerisindeki ara kesmelerden değil, tavan ve taban taşı gibi değişik kaynaklardan da gelebilmektedir. Bu husus dikkate alınarak üretimin her aşamasında tavan ve taban taşının tuvönan kömür içine karışmasını engelleyecek her türlü tedbir alınmalıdır yılında lavvara giren ton tuvönan kömürün tonu(%37) %45,8 kül içeren filtrasyon ürünü(düşük fiyatlı santral yakıtı) olarak, tonu da(%20) yüksek fiyatlı lave kömür olarak elde edilmiş ve tonu da(%43) ise %88,1 küllü şist olarak atılmıştır yılından bu yana yıkamaya verilen kömürün kül oranları ile lavvar ve lave kömür verimlilikleri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

80 68 Sayıştay Üzülmez lavvarı yılına göre (%) 2012 Programa göre (%) Yıkamaya verilen kömür kül'ü % 57,2 57,6 58,8 59, Lavvar verimliliği Lave kömür verimliliği 0-10 Lave verimliliği Satılabilir / Tuvönan Lave kömür / Yıkamaya verilen Lave kömür / Satılabilir 0-10 Lave / Yıkamaya verilen 0-10 Lave / Satılabilir % 62, , % 25, ,6 20, ,1 % 40,6 39,4 35,6 35, ,7 % 19,8 19,7 17,8 16, ,9 % 31,7 32,3 29,3 29, ,1 Yukarıda verilmiş tablodan; lavvara çekilen tuvönan kömür külü değerinin 2009 yılından itibaren artış göstererek %57,2 değerinden 2012 yılında %59,1 değerine ulaştığı, lavvar verimliliğinin ise 2009 yılındaki %62,4 değerinden %57 değerine düştüğü görülmektedir. Tuvönan kömür külünde son yıllarda görülen artışın lavvar verimliliğinde düşüşe neden olduğu anlaşılmaktadır. Diğer yandan, yüksek fiyatlı lave kömürün yıkanan kömür içindeki payının da son yıllarda sürekli düşüş göstererek 2009 yılında %25,4 oranında iken 2012 yılında %20,3 değerine düştüğü görülmektedir yılı verilerinin 2009 yılı verileri ile karşılaştırması yapıldığında; yıkamaya verilen kömür külünde %3 lük artış, lavvar verimliliğinde %9 luk azalma ve lave kömür verimliliğinde ise %20 lik bir azalış dikkati çekmektedir. Hizmet alımı yolu ile yaptırılan yıkama faaliyetleri için tuvönan/ton başına 2,45 ABD doları ödeme yapıldığından ve bu meblağın yeni yapılan ihale ile daha da artacağı dikkate alındığında, Müessese tarafından üretilerek lavvara verilen tuvönan kömürün kalitesi önem kazanmaktadır yılında yerüstüne çıkarılan 648,6 bin ton tuvönanın içinden %11,9 u oranında taş ayıklanarak %58,8 küllü tuvönan kömür yıkamaya verilmiş iken, 2012 yılında yeraltından çıkarılan 552,9 bin ton kömür içinden %12 si oranında taş ayıklanmış, buna rağmen lavvara verilen kömür külü oranının %59,1 e çıkmasının önüne geçilememiştir. Bu nedenle, üretim aşamasında taban ve tavan taşının kömüre karışmasının önlenmesinin yanısıra, ocak çıkışı tuvönan kömürden taş ayıklanması işleminin de yeterli sayıda personelle titizlikle sürdürülmesi ve burada yapılan işlerin önemi açısından sıklıkla denetlenmesi gerekmektedir yılında filtrasyon ürünü kömür neminin %16,1 olduğu görülmüştür. Öte yandan, 2012 yılında Kurum bazında santrala verilen kömürün rutubetinden ,03 TL prim kazanılmasına mukabil ,09 TL ceza ödendiği görülmektedir. Esas itibarıyla filitrasyon ürünü kömür neminin ÇATES ile yapılan protokollerle %16 olarak belirlendiği göz önüne alındığında, Üzülmez Müessesesi nde üretilen kömürlerin nem oranının düşürülmesini teminen, elek açıklıklarının artırılarak ince

81 69 malzemenin tutulmamasının sağlanması, numunenin alındığı nokta ve öncesindeki lavvar bantlarının üzerinin kapatılarak kömürün yağış etkisinden korunarak nem artışının önüne geçilmesi gibi tedbirler alındığı bilinmektedir. Öte yandan, Müessese den zaman zaman ÇATES e %50 nin üzerinde kül içeren kömür gönderildiği bu nedenle de cezaya girildiği görülmüştür. Çatalağzı Termik Santrali ne(çates) satılmak üzere lavvar yıkama faaliyetleri ile elde edilen filtrasyon ürünü kömürün, gerek santralin daha verimli çalışması, gerekse cezaya girilmemesi açısından, kül içeriğinin %47 oranının altında tutulması, nem içeriğinin de program hedefleri doğrultusunda %16 seviyelerinde tutulması hususlarına yönelik olarak her türlü tedbirin alınması gerekmektedir. Diğer yandan, Kurum un önemli müşterilerinden olan ÇAYKUR a gönderilen mm parça kömüre karışan pet şişe, konserve kutusu, eldiven, odun, poşet, patlamış, patlamamış kapsül gibi yabancı maddeler nedeniyle yıllardır şikayetler alındığı, ancak; sorunun bir türlü çözülemediği görülmektedir. Bu yabancı maddelerin büyük çoğunlukla üretim ayaklarından kömüre karıştığı dikkate alınarak üretim arınlarından başlayarak üretimin her aşamasında bu tür maddelerin kömüre karışmasını engelleyecek her türlü tedbirin alınması gerekmektedir. Üretilen kömürün koklaşabilme özelliğine sahip olması ve Dünya daki koklaşabilir taşkömürü fiyatlarındaki artış göz önüne alınarak, demir-çelik ürünü metallurjik kömür üretiminin artırılması amacıyla daha düşük küllü kömür üretiminin yanı sıra kurulan yeni lavvarın uygun rejimde çalıştırılarak daha fazla 0-10 lave ürün elde edilmesi, satış hasılatının artmasını ve dönem zararlarının azalmasını sağlayacaktır. Bu nedenlerle; Lavvara verilen tuvönan kömür kalitesinin artırılması ile demir-çelik sektörüne satılan, ekonomik getirisi yüksek olan 0-10 düşük küllü lave kömürün program hedefleri doğrultusunda, daha fazla miktarda ve istenilen özelliklerde elde edilmesine yönelik olarak AR-GE faaliyetleri de dahil her türlü çabanın harcanması önerilir. Kozlu ve Üzülmez TİM tuvönan kömürlerinin hizmet alımı ile yıkattırılmasına ilişkin olarak Hazine Müsteşarlığı nın tarih ve sayılı yazısı ile 5 yıllık süre için izin alınmış ve tarihinde ihalesi yapılmıştır tarihinde PARK Enerji Madencilik San. ve Tic. AŞ ile imzalanan sözleşmeye göre tuvönan kömür yıkama birim fiyatı 2,45 ABD doları/ton olarak, torbalama birim fiyatı ise 6,77 ABD doları/ton olarak belirlenmiştir. Şirketin sözleşme süresi tarihinde sona ermiştir. Kozlu ve Üzülmez Müesseselerinde üretilen tuvönan kömürlerin hizmet alımı yoluyla yıkattırılması ve torbalanması işleri tarihinde yeniden ihale edilmiş olup, ihale sürecinde; - İhaleye katılan bir firmanın itirazı sonucu Kamu İhale Kurumu nca iptal edilmiş olması nedeniyle önceden öngörülemeyen bir durum ortaya çıkmış olması,

82 70 Sayıştay - Nisan-2011 tarihi itibarı ile Kozlu ve Üzülmez Müesseselerindeki tüm üretim faaliyetlerinin durdurulması ve dolayısıyla üretimin kesintiye uğrayacak olması, sayılı Kamu İhale Kanunu nun 21.b maddesi kapsamında ihale yapılması halinde bile, ihalenin sonuçlanması ve tesislerin kurularak hizmete başlanmasının önceki sözleşmenin bitim tarihine yetiştirilemeyecek olması, gibi nedenlerden bahsedilerek acil çözüm gerektiren süreçte Kurumca yapılacak hususlar belirlenmiştir sayılı Kamu İhale Kanunu na göre Açık İhale Usulü ile ayrı ayrı yapılacak olan Kozlu ve Üzülmez Müesseseleri kömürlerinin yıkattırılması işi ihalelerinin sonuçlandırılarak, yıkama tesislerinin kurulması ve performans testlerinin sonuçlandırılmasını takiben işletmeye alınmasına kadar geçecek süre içerisinde; bu hizmetlerin aksamadan gerçekleştirilmesi ve buna bağlı üretim faaliyetlerinin de durmasını engelleyici, gerekli yatırımın ekonomik hacmi, mevcut tesislerin sökülerek yerine yenisinin montajı işlemleri de göz önüne alındığında, geçiş dönemi için bu hizmeti mevcut hizmetlerle uyumunu sağlayacak ve hizmetlerde ve buna bağlı olarak üretim faaliyetlerinde herhangi bir aksamaya meydan vermeyecek gerçek veya tüzel tek kişinin halihazırda kömür yıkama işini yürüten PARK Enerji Madencilik San. ve Tic. AŞ olduğu hususu gözetilerek 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu nun 22/c maddesine göre PARK Enerji Madencilik San. ve Tic. AŞ. ne yaptırılmasına karar verilmiştir. Alınan bu karara göre söz konusu işin PARK Enerji Madencilik San. ve Tic. AŞ ile Kurum arasında tarihinde imzalanan sözleşme hükümlerine dayalı olarak, Kamu İhale Kanunu nun Doğrudan Temin başlıklı 22.maddesinin c bendine göre yapıldığı anlaşılmaktadır. Madde 22/c bendinde Mevcut mal, ekipman, teknoloji veya hizmetlerle uyumun ve standardizasyonun sağlanması için zorunlu olan mal ve hizmetlerin, asıl sözleşmeye dayalı olarak düzenlenecek ve toplam süreleri üç yılı geçmeyecek sözleşmelerle ilk alım yapılan gerçek veya tüzel kişiden alınması denilmektedir. Söz konusu işin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu nun 22/c maddesine göre Doğrudan Temin Yolu ile yapılmak üzere PARK Enerji Madencilik San. ve Tic. AŞ ile Kurum arasında tarihinde 1 (bir) yıl süreli sözleşme imzalanmıştır. Kömür yıkama birim fiyatının 5,73 TL/ton, torbalama birim fiyatının da 15,95 TL/ton olarak belirlendiği görülmüştür. Kozlu TİM ve Üzülmez TİM tuvönan kömürlerinin yıkattırılması işi ile ilgili olarak yüklenici Park Enerji Ekipmanları Mad. San. ve Tic. A.Ş tarih ve 844 sayılı yazısı ile söz konusu Park Enerji Ekipmanları Mad. San. ve Tic. A.Ş. nin faaliyetlerine son verilerek kapatılmasını kararlaştırıldığından bahisle mevcut sözleşmesini sözleşme kapsamındaki tüm ekipmanları ile birlikte Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş. ye devretmek istediklerini bildirmişlerdir.

83 71 Konuyla ilgili olarak yapılan değerlendirme toplantısında gerek işi devredecek gerekse işi devir alacak şirketlerin KİK sorgulamaları yapılmış olup, devir edecek ve devir alacak şirketlerin ayrı ayrı şirket devrine engel durumlarının olmadığı ve Hizmet İşleri Genel Şartnamesinin Sözleşmenin Devri başlıklı 52. maddesi doğrultusunda, işi devir almak isteyen firmanın vermiş olduğu belgelerden iş deneyim belgesinin de şartnamelerde belirtilen benzer iş kapsamında olduğu hususları tespit edilmiştir. Yönetim Kurulu nun tarih ve 17 No.lu Kararı ile bu taleplerin kabul edilmesi sonucunda söz konusu sözleşme, aynı şart ve esaslarda olmak koşuluyla tarihinde Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. AŞ.ne devredilmiştir. İmzalanan sözleşme 1 yıl süreli olup tarihinde sona ermiştir. Kurum un Kozlu ve Üzülmez Taşkömürü İşletme Müesseselerince üretilen tuvönan kömürlerin yıkattırılması ve torbalanması işlerini halen yürüten Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş. olduğu gözetilerek 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu nun 22 c maddesine göre kömür yıkama ve torbalama işini 1 yıl daha yapılması konusunda Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş.den doğrudan teklif istenmesine dair Yönetim Kurulu ndan tarih ve 57 sayılı Karar alınmıştır. Buna istinaden tarih ve 95 sayılı YKK ile Kozlu ve Üzülmez Müesseselerince üretilen tuvönan kömürlerin yıkattırılması(5,73tl/ton) ve torbalanması(15,95tl/ton) işleri tarihinden tarihine kadar Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş.ne bir yıl süreyle yaptırılması kabul edilmiştir. Ancak bu süreçte Kozlu ve Üzülmez Taşkömürü İşletme Müesseselerinde üretilen tuvönan kömürlerin yıkattırılması ve torbalanması işlerinin 3. şahıslara yaptırılmak üzere yapılan ihalelerinin sonlandırılarak, lavvarların kurulmasının ve dolayısıyla işletmeye alınmasının mümkün olamayacağı ortaya çıkmıştır. Şöyle ki; İlk kez tarihinde ihaleleri yapılan ve Kurum dan kaynaklanmayan ancak yasal zorunluluklar nedeniyle bugüne değin sonlandırılamayan Kozlu ve Üzülmez kömürlerinin yıkattırılması ve torbalanmasına ilişkin açık ihalelerin hukuki süreçlerin Üzülmez Müessesesi ne ilişkin kısmı aşağıda özetlenmiştir: 1- Üzülmez TİM Tuvönan Taşkömürlerinin Yıkattırılması İşi ilk olarak tarihinde ihale edilmiş, ancak ihale sonucuna firmalardan birinin itirazı üzerine ihale Kamu İhale Kurumu tarafından iptal edilmiştir. 2- İkinci ihale tarihinde yapılmıştır. Bu süreç devam ederken önceki ihaleye yapılan itiraz nedeniyle Kamu İhale Kurumu nun tarih ve 2011/MK-110 sayılı Kararı ile iptal edilmiş olan ihale işlemlerine devam edilmesi yönünde karar vermiştir. Bunun üzerine Yönetim Kurulu tarih ve 260 No.lu Karar ile ikinci ihalenin iptaline ve birinci ihalenin kaldığı yerden devamına karar vermiştir. 3- Kamu İhale Kurulu nun tarih ve 211 sayılı kararında Ankara 5. İdare Mahkemesi nin tarihli Kararı uyarınca tarihinde yapılan ihalenin Lotus ve Acarlar firması tekliflerinin değerlendirme dışı bırakılarak ihale

84 72 Sayıştay işlemlerine devam edilmesi hususunda karar verildiği belirtilmiştir. Bu doğrultuda yapılan işlemler sonucunda tarihinde Yertaş & Karbomet ortaklığı ile Kurum arasında Üzülmez TİM Tuvönan Taşkömürlerinin Yıkattırılması İşi ne ait sözleşme imzalanmıştır. Sözleşmeye göre yer teslimi süresi 60 gün olup tarihinde firmaya yer teslimi yapılmıştır. Lavvarın kurulum süresi yer tesliminden itibaren 240 gündür. Montaj çalışmalarını takiben 45 günlük deneme süresi vardır. 4- Lavvar sahasının güvenlik ihatası ve zemin tesviye çalışmalarının başlatılması üzerine Zonguldak Belediyesi tarihinde çalışmaları durdurmuştur. Üzülmez Müessesesi nin İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığı na muhatap tarih ve 154 sayılı yazısı ile Kurum mülkiyetinde bulunan Baştarla Mahallesi 33 pafta 125 ada 2 parselin lavvar tesisi kurmak üzere yüklenici firmaya teslim edildiği belirtilerek iş yeri güvenlik ihatasının ve zemin tesviyesinin yapılabilmesi için ilgili Makam Olur unun alınması istenmiştir. Yazılı olarak konu İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığınca Kurum mülkiyetinde bulunan 125 ada 2 parselde kayıtlı taşınmazın bulunduğu alan imar planı değişikliği ile terminal yeri olarak ayrılmasına rağmen Belediye tarafından bu alana terminal yapımından vazgeçilerek mevcut terminal binasının onarıldığı hususu da belirtilerek Zonguldak Belediyesi ne iletilmiştir. Zonguldak Belediyesi konuyla ilgili cevabi yazısında; söz konusu alanda izinsiz kazı çalışması yapıldığının belirlendiğini ve tarihinde kazı çalışmasının durdurulduğunu belirterek 3194 sayılı İmar Kanunu nun 59.maddesindeki imar planlarında o maksada tahsis edilmiş olmak, plan ve mevzuata aykırı olmamak şartlarını sağlamadığından ruhsat verilemeyeceğini; ancak imar planında terminal yeri olarak ayrılmış olmasına rağmen terminal binası yapımından vazgeçildiği ifade edilerek mevcut alanın lavvar yeri olacak şekilde imar tadilatının TTK tarafından hazırlattırılarak Belediyeye gönderilmesi halinde konunun yeniden değerlendirilmeye alınacağı belirtilmiştir. Söz konusu imar planı değişikliği Kurumca hazırlattırılarak tarih ve 7116 sayılı yazı ile Zonguldak Belediyesi ne sunulmuştur. Belediye Meclisi nin tarih ve 144 sayılı kararı ile imar planı değişikliğinin kabul edilmediği Zonguldak Belediyesi tarafından Kurum a bildirilmiştir. Bunun üzerine Kurum tarih ve sayılı yazı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na Zonguldak Belediyesi ile ihtilaflı durumdaki söz konusu alan için İmar Kanunu nun 9. maddesine istinaden değerlendirme yapılarak imar planı değişikliği önerisinin onaylanması hususunu istemiştir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Kurum a muhatap yazısında Kurum a ait 125 ada 2 parselin belediye hizmet alanı kullanımından resmi kurum alanına dönüştürülmesine yönelik hazırlanan ve yaklaşık m 2, lik alanı kapsayan 1/5000 ve 1/1000 ölçekli Nazım ve Uygulama İmar Planı değişikliğini Bakanlık Makamı nın tarih ve sayılı Olur ları doğrultusunda 644 sayılı KHK hükümleri ve 3194 sayılı İmar Kanunu nun 9. maddesi uyarınca onaylandığını bildirmiştir. Bunun üzerine Kurum Zonguldak Belediyesi ne muhatap yazında söz konusu plan değişikliğinin ilgili Bakanlık Makamı nın tarih ve sayılı Olur ları doğrultusunda onaylandığını ve mülkiyete ilişkin belgelerin gönderilerek söz konusu alanda lavvar

85 73 tesisinin yapımına başlanacağını bildirilmiştir. Zonguldak Belediyesi ise Kurum a muhatap tarih ve 15 sayılı cevabi yazısında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yapılan imar planı değişikliğinin mevzuat gereğince 1 ay boyunca askıda kalması gerektiğinden bahisle imar tadilatına ilişkin sürecin tamamlanmamasından dolayı lavvar tesisi yapımına başlanılamayacağını bildirmiştir. Bilahare söz konusu askı süreci içerisinde plan tadilatına itiraz olması nedeniyle Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü yapılan bu itirazları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na bildirmiştir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın alacağı nihai kararın Kurum a bildirilmesini takiben sürece kaldığı yerden devam edilecektir. Kömür yıkama işleminin kesintiye uğratılmadan sürekliliğinin sağlanması üretim zincirinin vazgeçilmez bir halkasını oluşturmaktadır. Her 5 yılda bir yapılan ihalelerde, söz konusu üretim sürecini önemli ölçüde aksatacak ve hatta durmasına neden olacak sorunlarla karşılaşılmaktadır. Şöyle ki; yeni yapılan ihalenin mevcut yüklenici tarafından kazanılmaması durumunda ihaleyi kazanmış olan firmaya lavvar tesisi için yeni bir alan gösterilmesi gerekmektedir. Ancak kent merkezinin içinde kalan ve yerleşim birimleri tarafından kuşatılmış olan Kozlu ve Üzülmez Müesseseleri kömür ihraç tesislerinin bulunduğu alanda çalışmakta olan lavvar dışında ikinci bir lavvar alanı için uygun bir yer bulunmaması büyük sorunlar yaratmaktadır. Ayrıca; ihale süreciyle ilgili olarak, beş yıl için yapılmış bir lavvar ihalesinde; ihale sürecinin hazırlıklarına başlanıldıktan sonra sonuçlandırılması için en az 8 aylık bir süreye ihtiyaç duyulmaktadır. İhalenin sonuçlandırılıp sözleşmenin imzalanmasından sonra da yaklaşık bir yıllık tesis kurma sürecine ihtiyaç bulunmaktadır. Bu süreler göz önünde tutulduğunda, ilk ihale döneminin 3. yılından itibaren yeni ihale hazırlıklarına başlanılması zorunluluk arz etmektedir. Ancak; bu durumda dahi yeni sorunlara engel olunamamaktadır. Zira ihaleye katılan firmaların çeşitli gerekçelerle konuyu yargıya taşımaları durumunda yıllarca sürebilen yargılamalar nedeniyle 5 yıllık süresi dolmuş olan mevcut lavvar işletmecileriyle doğrudan temin yoluyla anlaşma yapmaktan başka çözüm kalmamaktadır. Tüm bu nedenlerle ihale sürelerinin yıllık bir dönemi kapsayacak şekilde düzenleme yapılması zorunluluk arz etmektedir. Bununla ilgili olarak Kurum tarih ve 9000 sayılı ve yazıları ile Bakanlıktan talepte bulunmuştur. Bu talep kapsamında istenilen ek ihale bilgileri tarih ve sayılı yazı ile Hazine Müsteşarlığı na, tarih ve sayılı yazı ile de Kalkınma Bakanlığı Yıllık Programlar ve Konjunktür Değerlendirme Genel Müdürlüğü ne iletilmek üzere ETKB na gönderilmiştir. ETKB lığının tarih ve 147 sayılı Bakan Oluru ile TTK Genel Müdürlüğü nün lavvar tesislerinin firma tarafından kurulması ve işletilmesini kapsayan tuvönan taşkömürlerinin hizmet alımı yolu ile yıkattırılması ihalelerinde sözleşme süresi 15 yıl olarak alınabilecektir sayılı Kamu İhale Kanunu na göre Açık İhale Usulü ile ayrı ayrı yapılacak olan Kozlu ve Üzülmez Müesseseleri kömürlerinin yıkattırılması ihalelerinin sonuçlandırılarak, yıkama tesislerinin kurulması ve performans testlerinin bitirilmesini

86 74 Sayıştay takiben işletmeye alınmasına kadar geçecek süre içerisinde, bu hizmetlerin aksamadan ifası ve buna bağlı üretim faaliyetlerinin de durmasını engelleyici, gerekli yatırımın ekonomik hacmi, mevcut tesislerin sökülüp, yerine yenisinin montajı işlemleri de göz önüne alındığında geçiş dönemi için bu hizmeti, mevcut hizmetlerle uyumunu sağlayacak ve hizmetlerde, buna bağlı olarak üretim faaliyetlerinde herhangi bir aksamaya yada durmaya meydan vermeyecek şekilde sağlayabilecek gerçek veya tüzel tek kişinin halen kömür yıkama işini yürüten Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş. olduğu hususu gözetilerek 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu nun 22/c maddesine göre Park Teknik Elektrik Madencilik Turizm San. ve Tic. A.Ş.ne yaptırılması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Konuyla ilgili olarak Kozlu ve Üzülmez Müesseselerinde kömür üretiminin aksamadan devamlılığının sağlanması açısından kömür yıkama işleminin kesintiye uğramadan yapılmasının zorunlu olduğunu içeren anılan Müessese Müdürlüklerinin yazıları da bulunmaktadır. Yönetim Kurulu nun tarih ve 58 No.lu Kararı ile kabul edilen Şartname esaslarında işin süresi tarihinden itibaren 18 aydır (548 gün). Her iki Müessese tuvönan kömürlerinin yıkattırılması için ayrı ayrı yapılan ihaleler sonrası kurulacak lavvarların ayrı ayrı tarihlerde işletmeye alınması işinin daha önce sonuçlandırılması halinde her bir lavvar için işletmeye alınma tarihine göre İdare sözleşmeyi 18 aydan önce fesih edebilecektir. Yıkanacak kömür miktarı ton/18 ay, torbalanacak kömür miktarı ton/18 aydır. İş kazaları: Müessese nin 2012 yılı iş kazaları ile ilgili değerler, bir önceki yılla birlikte, aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

87 75 İşyeri Yeraltı Geçen yıla göre Yerüstü Geçen yıla göre Müessese toplam Geçen yıla göre Yıllar Kaza adedi Ölü sayısı Yaralı sayısı Kayıp iş günü sayısı adet yevmiyeye düşen kaza adedi ton tuvönan üretime düşen kaza adedi ,51 8, ,31 7, ,49 9, ,00 10,23 % , , , ,28 - % ,21 8, ,47 7, ,09 9, ,59 10,39 % Yapılan incelemelerde; Müessese de 2012 yılında bir önceki yıla göre iş kazası sayısında %10 gibi dikkat çekecek bir oranda azalma olduğu ve bu kazalardan birinin 1 işçinin ölümüyle sonuçlandığı görülmektedir yılındaki kazalar incelendiğinde, meydana gelen 506 kazanın 378 inin(%75) üretim aşamasında yani ayaklarda, 37 si(%8) hazırlık aşamasında, 46 sı(%10) nakliyat işlerinde, 24 ü(%5) tamir tarama işlerinde, 9 u(%2) muhtelif işlerde meydana geldiği görülmektedir yılında Müessese ocaklarında baca, ayak ve tabanlardan toplam 102 toz örneği alındığı, 102 örnek üzerinde yapılan ölçüm sonuçlarına Müessese yeraltı toz konsantrasyonu ortalamasının 1,73 mg/m³ olduğu ve bunun Kurum ortalamasının(2,42 mg/m³) altında olduğu görülmüştür. Müessese ocaklarında ayaklardan alınan 20 adet örneğe ait toz konsantrasyonu ortalamasının 2,40 mg/m³ değerinde olduğu, özellikle ayak ve bacalar ile taban yollarında su enjeksiyonu ile gerekli önlemlerin alınmaya çalışıldığı görülse de solunabilir tozla mücadele konusunda kullanılan ekipmanların ve fisketelerin(yeraltında basınçlı hava veya basınçlı suyu püskürtmek üzere hortum veya boru ucuna takılan lüle şeklinde hazırlanmış özel uçlar) sürekli çalıştırılabilir durumda tutulabilmelerinde ve yeni toz oluşum noktalarının belirlenerek hemen önlem alınması hususlarında sorun yaşanmadığı anlaşılmaktadır.

88 76 Sayıştay Müessese yeraltı işyerlerinde İş Güvenliği ve Eğitim Daire Başkanlığı nca düzenlenen 2012 yılı toz ölçüm sonuçlarına ilişkin çizelgeler incelendiğinde; Müessese nin bazı yeraltı işyerlerinde bazen solunabilir toz miktarı açısından 5mg/m³ olarak belirlenen eşik sınır değere yaklaşıldığı görülmektedir. Örneğin; tarihinde -140/33405 desandre bacada sağlı sollu kilit çekilip fırçalar vurulurken alınan numunede 4,34 mg/m³, tarihinde -205/33505 bant lağımında pasta alınıp bağ tahkimatı yapılırken alınan numunede 4,71 mg/m³, tarihinde - 205/33505 kontur tabanda patar alınıp bağ ve tahkimat yapması esnasında alınan numunede 4,95 mg/m³, tarihinde -210/-220/33505 sulu üst ayakta makas sarması atılıp noksan direklerin tahkimatı sırasında alınan numunede 4,70 mg/m³ toz konsantrasyonu ölçüldüğü görülmüştür. Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadele ile ilgili Yönetmeliğin 16. maddesi gereği Müessese işyerlerine ilişkin uyulması gereken eşik sınır değeri 5mg/m³ dür. Eşik sınır değer (ESD; TWA) uzun süre ve olağan çalışma saatlerinde sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayan günlük aşılmaması gereken değeri gösterir. Bahse konu yönetmeliğin(esd ne göre işyerlerinde çalışma) 17. maddesinde; toz yoğunluğu ESD nin üstünde olan işyerlerinde üretime yönelik olarak işçi çalıştırılamaz, bu gibi işyerlerinde toz oluşumunun önlenmesi veya tozun bastırılması yöntemleri ile toz yoğunluğunun ESD nin altına düşürülmesi çalışmaları yapılır. Toz bastırma çalışmaları sonucunda toz ölçümü yenilenir, toz yoğunluğu ESD nin altına düştüğü tespit edildiğinde çalışmalara izin verilir. denilmektedir. Müessese işyerlerinde özellikle taşda delik delme, kazı işlemleri, yükleme ve aktarma noktalarında ve kazı işlerinde kimi zaman ESD değerine oldukça yaklaşıldığı ve/veya bu değerin aşıldığı görülmektedir. Pnömokanyoz çizelgesinde I. kategoriye giren işçiler toz yoğunluğu 2 mg/m³ ün altında olan işyerlerinde çalıştırılmak zorundadır. Bu işçilerin de yılda en az bir kez meslek hastalıkları hastanesinde kontrollerinin yaptırılması gerekmektedir. Diğer yandan, yeraltında tozlu sahalarda, tozun oluşmaması, oluşan tozun bastırılması ve ortamdan uzaklaştırılması, oluşan tozun askıda kalmaması ve hareket etmemesi yönünde çalışmalar yapılmakla birlikte yer altı işyerlerinde özellikle kömür kazısı ve nakli sırasında oluşan kömür tozları havalandırma, hava akımı ile bütün ocağı dolaşarak galeri yüzeylerinde birikmektedir. Tane boyu 20 mesh den(840 mikron) iri tozlar olası bir patlamaya ender olarak katılır. 200 mesh den(76 mikron) ince tozların %80 i olası bir patlamada patlamaya iştirak ederek patlamanın etkisini ve büyüklüğünü artırır. Bir m³ hava içerisinde kömür tozu alt patlama sınırının gram olduğu ve ortamda metan gazının bulunması ile metan gazı miktarına bağlı olarak bu patlama sınırının değiştiği ve içinde %65 den fazla yanmaz madde veya %20 nem ihtiva eden kömür tozlarının patlamaz olduğu kabul edilmektedir. Tane boyutu çok küçük olan ve havalandığı zaman çökmesi uzun süren kömür tozları havalandırma akımı ile bütün ocağı dolaşırlar. Hem çalışanların sağlığı açısından hem de infilak edebilmeleri nedeni ile tehlikeli ortam yaratırlar.

89 77 Patlayıcı nitelikteki tozların nötralize edilmesi ve olası patlamaların yayılmasını önlemek amacıyla kömür tozu olan yerlere taş tozu serpilmektedir. Ayrıca su barajları ve taş tozu barajlarıyla da önlem alınmaktadır. Üzülmez Müessesesi nde 2011 ve 2012 yılında mevcut su barajı sayısının 4 adet, tekne sayısının 80 adet, kullanılan su miktarının da litre olduğu görülmüştür. İş Güvenliği ve Eğitim Daire Başkanlığı nca yapılan değerlendirmelerde Üzülmez Müessesesi nde baraj sayısının 12, tekne sayısının 288 ve su miktarının da litre olması gerektiği belirtilmektedir. Su barajları konusunda baraj, tekne sayısı ve su miktarında görülen eksikliğin en kısa sürede giderilmesi gerekmektedir. Müessese de 2012 yılı itibarıyla taş tozu barajı bulunmamakta olup, serpmede kullanılacak taş tozu miktarı ise müessese işyerlerinin %90 ının sulu olması nedeniyle satılabilir kömürün her tonu için 0,10 kg/ton taş tozu esas alınarak hesap edilmiştir. Buna göre 2012 yılı için serpilmesi gereken taş tozu miktarının, satılabilir kömür üretim miktarı ton olduğu dikkate alındığında kg olması gerekirken kg. olduğu görülmüştür. Yılbaşında üretim programı ile orantılı taş tozu siparişi verildiğinden, programın altında kalınması bu sonucu doğurmuştur. Öte yandan, Müessese işçileri arasında toplam 6 kişinin meslek hastası(pnömokonyoz) olduğu, 3 işçinin ise henüz tam teşhis konulamadığından bu hastalık açısından şüpheli durumda bulunduğu görülmüştür. Ayrıca, Kurum aleyhine gerek iş kazaları gerekse meslek hastalıkları nedeniyle açılan dava sayılarında artış olduğu ve yüklü kaza tazminatı ödendiği görülmektedir. Solunabilir ve patlayabilir tozla mücadelede, -Toz oluşumunun engellenmesi ve kaynağında tozun bastırılması için kurulan tesisat, fisketeler ve alınan diğer önlemlerin hareketli ortamda sürekli kontrol edilerek güncellenmeleri ve bunların sürekli çalışır durumda tutulmaları, -Patlayabilir tozla mücadele için yeterli miktarda taş tozu serpilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, -İş Kanunu ve Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzük ile diğer ilgili mevzuat hükümlerine titizlikle uyulması, bu doğrultuda gereken her türlü önlemin alınması, Önerilir. Müessese de diğer müesseselerde olduğu gibi emek yoğun çalışmanın yapılması nedeniyle kaza sayısı ve sıklığı yarı veya tam mekanize çalışan emsallerine göre yüksektir. İş kazalarının iş yeri amirleri tarafından titizlikle irdelenmesi, vardiyalarda özellikle ayak tahkimatı ve domuz damları olmak üzere teknik denetimlerin artırılarak kazaların önlenmesine yönelik her türlü tedbirin alınmasına ağırlık verilmesi, standartlara uygun kişisel koruyucuların temini, kullandırılması ve takibi, yeni işe alınan işçilerin eğitimlerine devam edilmesi, tamir-tarama işlerine

90 78 Sayıştay gereken önemin verilmesi, yeraltında kullanılan tüm elektrik motorları ile kablo ve bağlantılarının AlSz(alev sızdırmaz) özellikte olmasının sağlanması uygun kablo ve glendlerin kullanılması, gaz birikme ihtimali olan yerlerde elektrikle çalışan ekipmanlar yerine basınçlı havalı ekipmanlar kullanılması, solunabilir tozla ve patlayıcı tozla mücadeleye gereken önemin verilmesi, damar gaz içeriklerinin tespiti ve ocakların derinleşmesi ile artan degaj olasılığına karşı alınacak önlemler konusuna titizlikle önem verilmesi gerekmektedir. Diğer yandan, Çalışma Bakanlığı iş müfettişlerinin 2012 yılı içerisinde Müessese işyerlerinde yaptıkları kontrol amaçlı teftişlerde işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin tüzük ve yönetmelikler kapsamında bazı noksanlıklar tespit ettikleri ve bunların giderilmesini istedikleri görülmüştür. Öte yandan, tespit edilen bu noksanlıklar nedeniyle; 4857 sayılı İş Kanunu nun 81. maddesine muhalefetten ve 105-c maddesi uyarınca, 4857 sayılı İş Kanunu nun 78. maddesine muhalefetten değişik 105-a maddesi uyarınca Müessese ye idari para cezaları kesilmiştir. Çalışma Bakanlığı iş müfettişleri ile Kurum İş Güvenliği ve Eğitim Daire Başkanlığı denetim elemanlarının Müessese işyerlerinde yıl içerisinde yaptıkları genel ve kontrol amaçlı denetimlerde tespit ettikleri noksanlıkların TTK Teftiş Kurulu tarafından yapılan denetimler sırasında da izlenerek, sonucuna göre işlem yapılması gerekir. Müessese nin uzun zamandır İş Yeri Hekimi bulunmamakta ve bu nedenle işçilerin periyodik muayenelerinde aksamalar meydana gelmekte, vizite işlemlerinin Genel Müdürlük Sağlık İşleri Şube Müdürlüğü ne yönlendirilmesi sonucu zaman kaybı oluşmaktadır. Müessese de özellikle SGK dan yetkili işyeri hekim/hekimlerinin ve diğer ilgili sağlık çalışanlarının bulunmaması İş Kanunu ve ilgili mevzuat hükümlerine de aykırılık teşkil ettiği gibi yüksek seviyede iş günü kayıplarına da sebebiyet vermektedir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği nin 2.maddesinde; Bu yönetmelik tarihli ve 4857 Sayılı İş Kanunu kapsamında yer alan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştırılan işyerlerini kapsar. Aynı yönetmeliğin, 5. Maddesinde de; İşveren, işyerlerinde alınması gereken iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin belirlenmesi ve uygulanmasının izlenmesi, iş kazası ve meslek hastalıklarının önlenmesi, işçilerin ilk yardım ve acil tedavi ile koruyucu sağlık ve güvenlik hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla, İş Sağlığı Güvenlik Birimi oluşturmakla, bu birimde bir veya birden fazla işyeri hekimi ile gereğinde diğer sağlık personelini görevlendirmekle ve sanayiden sayılan işlerin yapıldığı işyerlerinde tehlike sınıfına uygun bir veya birden fazla iş güvenliği uzmanı görevlendirmekle yükümlüdür. denilmektedir.

91 sayılı İş Kanunu ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği nin ilgili maddeleri gereğince, en kısa sürede İş Sağlığı Güvenlik Birimi oluşturmak üzere bir veya birden fazla işyeri hekimi ile diğer sağlık personelinin temin edilmesi için ilgili merciler nezdinde girişimlerde bulunulması önerilir. Diğer yandan, 4857 sayılı İş Kanunu nun İşverenlerin ve İşçilerin Yükümlülükleri başlıklı 77. maddesinde; İşverenler işyerlerinde meydana gelen iş kazasını ve tespit edilecek meslek hastalığını en geç iki iş günü içinde yazı ile ilgili Bölge Müdürlüğü ne bildirmek zorundadır sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu nun 13. maddesinin ikinci fıkrası ile Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği nin 38. maddesinde; İş kazasının, Kanun un 13. maddesinin ikinci fıkrasının birinci alt bendinde belirtilen 4. maddenin (a) bendi kapsamındaki sigortalıların kazanın işveren tarafından (Sosyal Güvenlik İl Müdürlüklerine ve Sosyal Güvenlik Merkezlerine) en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde, doğrudan ya da taahhütlü posta ile bildirilmesi zorunludur. denilmektedir. İlgili mevzuat hükümleri doğrultusunda iş kazalarının ilgili mercilere yasal süresi içinde bildirilmesi hususuna, sorumlularına rücu edilmesi gerektiği dikkate alınarak, azami özenin gösterilmesi gerekmektedir. Malzeme tüketimi: Üretim faaliyetleri esnasında kullanılan ana tüketim malzemelerinin birim üretim miktarına karşılık gelen tüketim miktarları, üretim verimliliğinin ve maliyetlerin değerlendirilmesinde önemli bir faktördür. Müessese nin 2012 yılında tüketmiş olduğu başlıca malzemelerin satılabilir kömüre göre birim tüketimleri program ve geçen yılla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

92 80 Sayıştay Başlıca tüketim malzemeleri Birim 2008 yılı gerçekleşen 2009yılı gerçekleşen 2010 yılı gerçekleşen 2011 yılı gerçekleşen Program 2012 yılı Gerçekleşen Gerçekleşme oranı Programa göre Geçen yıla göre % % Maden direği dm 3 /ton 52,44 71,02 68,48 67,89 49,31 73, Demirbağ kg/ton - 3,24 6,53-4,36 4, Dinamit kg/ton 0,18 0,24 0,24 0,22 0,25 0, Kapsül adet/ton 0,75 0,94 0,91 0,81 0,91 1, Elektrik kwh/ton 84,45 77,78 81,22 84,54-103, Yeraltı kwh/ton 82,37 76,38 78,00 41,10-41, Yerüstü kwh/ton 2,08 1,40 3,22 43,44-61, Geçen yılla karşılaştırıldığında, satılabilir kömür üretimi bazında maden direği birim tüketimi %9, dinamit birim tüketimi %36 oranında, kapsül birim tüketimi de %25 oranında artmıştır. Programa göre ise maden direği birim tüketiminin %50 oranında, dinamit birim tüketiminin %20 oranında, kapsül birim tüketiminin ise %12 oranında fazla gerçekleştiği görülmektedir. Ağaç maden direği kullanımında büyük tasarruf sağlayan hidrolik direk-çelik sarma tahkimat sisteminden neredeyse tamamen uzaklaşılmasının ve bu sistemle yapılan üretimin payının son 9 yıl içindeki en düşük seviyesine ulaşmasının sonucu olarak satılabilir ton başına düşen maden direği birim tüketimi son üç senede artış göstermiştir. Hazırlık çalışmalarında ara kat tutulamaması nedeniyle baş dip taban yolları toplam uzunluğu m. yi bulan kılavuzlar şeklinde ağaç bağ ile sürülmektedir. Diğer yandan hazırlanan panoların ortalama damar kalınlığının 2.76 m. (maksimum 4 m.) olması nedeniyle kalın çaplı ahşap malzeme kullanılması ve iş güvenliği açısından riskli bir çalışma ortamı yaratmamak üzere ilave tahkimat malzemesi kullanılmasının ahşap maden direği tüketimini artırdığı bilinmektedir. Hidrolik-direk çelik sarma tahkimat sisteminin tekrar kullanılmaya başlanmasıyla bu tüketimin azalacağı beklenmektedir. Müessese Faaliyet Raporu nun sadece tablolar ve rakamlardan ibaret kalmaması, üretim, tüketim, maliyet, verimlilik, iş kazaları vb. değerlerde görülen artış ve azalışlara da yorum getirmesi gerekmektedir. Müessese Yıllık Faaliyet Raporu nun, Müessese bünyesindeki tüm birimlere ilişkin faaliyetleri kapsaması ve raporlarda yer verilen tablolarda; üretim miktarı, iş gücü verimlilikleri, yevmiye sayıları, kül ve rutubet değerleri, yüklenici firma faaliyetlerine ilişkin değerler, hazırlık çalışmaları ve ilerleme randımanları, lavvar performans değerleri, malzeme birim tüketim miktarları, iş kazaları ile redevans faaliyetlerine ilişkin tüm değerler program ve bir önceki yıl değerleriyle karşılaştırmalı

93 81 olarak yer alması ve bu karşılaştırmalar sonucu gerçekleşme oranlarında görülen artış ve azalışların da izahlarının yapılması yönünde her türlü çabanın sarf edilmesi önerilir. Rezervler: Zonguldak iline 7 km uzaklıkta bulunan Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi nin imtiyaz alanı; batıda Kozlu TİM, doğuda Karadon TİM, güneyde Midi fayı ve kuzeyde ise Karadeniz ile sınırlanmış olup, yaklaşık 28 km 2 lik bir alanda yer almaktadır. Başlangıçta Asma, Dilaver ve Çaydamar İşletmeleri ile faaliyet gösteren Müessese; 84 milyon toplam rezervi olan Çaydamar İşletmesini, bölgenin kentsel yerleşim alanı altında bulunması ve bir kısım binalarla birlikte tünel, köprü ve demiryollarının tasman nedeni ile zarar görebilmesi riskine karşı tarihinde kapatmıştır. Sürdürülen konsantrasyon çalışmaları neticesinde günümüzde imtiyaz alanının tamamında sadece Asma-Dilaver İşletmesi nde faaliyetlerini sürdürmektedir. Üzülmez Müessesesi nin rezerv sahası içinde, deniz orijinli Namuriyen kumtaşları, Westfalien-A (Kozlu formasyonu) yaşlı kömürlü formasyonlar ve güneydoğuda eski Dilaver İşletmesinin olduğu kısımlarda Westfalien-BCD (Karadon formasyonu) yaşlı kömürlü jeolojik formasyonlar bulunmaktadır. Bölgede namuriyen formasyonların tabanında karbonifer yaşlı Vizeen Kireçtaşları görülür. Müessese nin kuzeyinde ise Karadeniz e doğru Kretase yaşlı kalkerlerin oluşturduğu örtü formasyonları bulunmaktadır. Üzülmez ve Kozlu arasındaki sınır, batıya 30º eğimi olan ve derinlere gidildikçe eğimi azalan Damlar (Çaydamar) fayı ile oluşturulmuştur. Ahmet Ali ve Boyacıoğlu fayları da kömür serilerini bloklara ayıran en önemli faylardır. Güneyde Kerpiçlik fayı ve en güneyde de Westfalyen A (Kozlu serisi) ile Westfalyen A nın altı olan Kılıç serisini ayıran Midi fayı havzada Üzülmez, Kozlu ve Karadon müesseselerinin güney sınırını teşkil etmektedir. Müessese nin doğudaki Karadon sınırını ise 4 no lu fay oluşturur. Ayrıca diğer faylarda kömürlü serileri bloklara ayırmaktadır. Asma-Dilaver İşletmesi nde kömürlü seriler genelde bir senklinal teşkil eder. Senklinalin güney kanadında eğimler yüksek (damarlar dik), kuzey kanadında ise daha azdır. Senklinal, batıdan doğuya doğru dalma eğilimi gösterdiğinden, batı kısmında Sulu ve Kurul damarlarına kadar çok aşınmış, doğuda ise senklinal merkezi tamamen muhafaza olarak Karadon serisi üzerine normal olarak gelmiştir. Havzadaki kömür damarlarının jeolojik yönden iki ana problemi vardır. Damarların sedimantasyonu sırasında meydana gelen hızlı çökmeler genellikle damarların kalınlıklarında ani değişimlere neden olduğu gibi yanal ve düşey yönde devamlılıklarını da olumsuz yönde etkilemiştir. Ayrıca, damarların çökelmesi sırasında gelişen tektonik etkilerle oluşan çok sayıda fayın ve iki ayrı orojenezin meydana getirdiği antiklinaller ve senklinaller kömür damarlarının eğimli bir yapı kazanmasına neden olmuştur. Havzada etkili olan basınçlar konglomera ve kumtaşı gibi sert kayaçlar ile kil taşı, silt taşı ve kömür gibi yumuşak kayaçlar üzerinde farklı oranlarda sıkışma meydana getirmiştir. Havzanın yoğun olarak tektonizmaya maruz kalmış

94 82 Sayıştay olması, irili ufaklı çok sayıda fayın ve süreksizliklerin üretim alanlarını birçok parçaya ayırması gibi nedenler işletmecilik faaliyetlerini zorlaştırmaktadır. Damar meyillerinin 0-90 arasında değişmesi farklı üretim metotlarının uygulanmasını gerektirmektedir. Müessese nin toplam rezervi TTK bünyesindeki rezervin %23 ünü teşkil etmekte olup, 2012 yılı TTK toplam tuvönan ve satılabilir kömür üretimi içerisindeki Müessese üretiminin payı %19 seviyesindedir yılı sonu itibarı ile Müessese nin imtiyaz sahası içindeki toplam (jeolojik) rezervi 304,2 milyon ton olup, bu rezervin %45 i mertebesindeki, 136,3 milyon tonu (62,3 milyon ton muhtemel+74,0 milyon ton mümkün) henüz işletilmeyen Bağlık- İnağzı sahasına ve 168,9 milyon tonu da Asma-Dilaver İşletmesi ne aittir. Asma- Dilaver İşletmesi ne ait 84 milyon ton rezerv ise (32,1 milyon tonu muhtemel + 51,9 milyon tonu görünür) Çaydamar mevkiinde olup Çaydamar İşletmesi bölgenin kentsel yerleşim alanı altında bulunması ve bir kısım binalarla birlikte tünel, köprü ve demiryollarının tasman nedeni ile zarar görmesi riskine karşı tarihinde kapatılmıştır. Sonuç olarak, Müessese nin üretim faaliyetlerini sürdürebileceği rezerv Asma İşletmesi ndeki 84 milyon ton ile sınırlı kalmaktadır. Bağlık-İnağzı sahası tarihinde redevans karşılığı işletilmek üzere ihale edilmiş, kazanan firma ile tarihinde sözleşme imzalanmış, tarihinde de firmaya yer teslimi yapılmıştır. Firma hazırlık süresinin bitmesini takiben 30 yıllık sürede 92 milyon ton kömür üretimi taahhüt etmiştir. Müessese nin 2012 yılı sonu itibariyle, 304,7 milyon ton olan jeolojik taşkömürü rezervi kategorilerine göre aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Bölge Asma- Dilaver Çaydamar Bağlık- İnağzı Kategori Seviye Hazır rezerv Görünür rezerv Muhtemel rezerv Mümkün rezerv Toplam rezerv Ton Ton Ton Ton Ton Hazır -50/ Görünür Mostra/ Toplam Görünür Mostra/ Muhtemel Mostra/ Toplam Muhtemel Mostra/ Mümkün -800/ Toplam Müessese toplamı

95 83 Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, Müessese imtiyaz sahası içinde, kotuna kadar hesaplanan jeolojik rezerv toplamı 304,7 milyon tondur. Müessese nin uzun vadeli üretim programına alınmayan, 136,3 milyon ton rezerve sahip, Bağlık- İnağzı sahası tarihinde redevans karşılığı işletilmek üzere ihale edilmiştir. Ayrıca, mevcut durumda işletilme olasılığı bulunmayan 83,9 milyon tonluk Çaydamar sahası rezervinin de düşülmesi sonucu Asma-Dilaver İşletmesine ait rezerv 84,4 milyon ton ile sınırlı kalmıştır. Bu rezervin, 2004 yılında redevans karşılığı 10 yıl boyunca işletilmek üzere ihalesi, Şubat-2005 tarihi itibarı ile de saha teslimleri yapılmıştır. 5, 7, 9, 11, 13, 18 ve 19 No.lu sahaların rezervi ile +50 kotu üzeri rezerv de (19 milyon ton) düşüldüğünde, Müessese nin elindeki jeolojik rezerv miktarı 65,4 milyon ton olmaktadır. Jeolojik rezerv, kaynağın tamamını ifade eden bir kavram olup tamamının üretilebileceği anlamını taşımamaktadır. Uygun kalınlıkta olmayan, faylar arasında sıkışan, pano teşkil edilemeyecek alanlarda bulunan rezervlerle, topuk vb. üretim kaybı dikkate alınarak hesaplanan İşletilebilir Rezerv kuşkusuz Müessese nin geleceğe yönelik planlamalarında dikkate alacağı hedef olmalıdır. Müessese nin yaptığı bir çalışmada, +56/-50 ile -400/-450 katları arasındaki 506 m. lik dikey mesafedeki işletilebilir rezervin 36 milyon ton olduğu ifade edilmektedir. Bu miktarın, geçmiş tecrübelerin ışığında %60 ının üretilebileceği dikkate alındığında, sadece 21 milyon tonunun tuvönan olarak çıkarılabileceği söylenebilir. İşletilebilir rezerv kavramının geliştirilerek rezerv tablolarında jeolojik rezerv ile birlikte işletilebilir rezerve de yer verilmesi, redevans karşılığı işletmeye verilen ve verilmesi düşünülen sahaların rezervlerinin de ayrıca belirtilmesi, diğer yandan mevcut kuyu dip kotları baz alınarak yeni bir rezerv hesaplamasına gidilmesi havza hakkında yapılacak yorumlara ışık tutacaktır. Bu nedenle; Genel Müdürlüğe sunulan rezervlerin Sayıştay raporlarında yer verilmek üzere yukarıda belirtilen esaslar dahilinde revize edilmesi, varlığı bilindiği halde yangın-tesis topukları, göçükler gibi nedenlerle bir daha üretilmesi mümkün olmayan rezervlerin mevcut rezervlerden düşülmesi, ayrıca ekonomik olmayan ince damarlar ve işletme zayiatlarının da dikkate alınmasıyla işletilebilir rezervlerin yeniden hesaplanması, redevansa verilen ve verilmesi düşünülen saha rezervlerinin sunum tablolarında ayrıca belirtilmesi gerekmektedir. Bu nedenle; işletilebilir rezerv kavramının geliştirilerek rezerv tablolarında jeolojik rezerv ile birlikte işletilebilir rezerve de yer verilmesi, redevans karşılığı işletmeye verilen ve verilmesi düşünülen sahaların rezervlerinin de ayrıca belirtilmesi, diğer yandan mevcut kuyu dip kotları baz alınarak hesaplanacak rezervin ayrıca belirtilmesi şeklindeki 2009 yılı Denetim Raporu nda yer verilen öneri üzerine Müessese ve Genel Müdürlük Etüt Proje ve Tesis Daire Başkanlığı bünyesinde oluşturulan komisyon marifetiyle bir çalışmanın başlatıldığı görülmektedir. Verimlilik: İşletmecilikte bir üretim tesisinde belirli bir zaman dilimi süresinde gerçekleştirilen üretimin aynı zaman dilimi içerisinde bu üretimi gerçekleştirmek için

96 84 Sayıştay kullanılan fiili işçi yevmiye sayısına oranı (kg/yevmiye) işgücü verimliliği olarak tanımlanmaktadır yılında gerçekleştirilen işgücü verimlilik değerleri, program ve geçen yıl değerleriyle karşılaştırılmalı olarak ve 2008 yılından bu yana fiili gerçekleşmeler ile birlikte aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. İşçilik türleri 2008 yılı gerçekleşen 2009 yılı gerçekleşen 2010 yılı gerçekleşen 2011 yılı gerçekleşen Program 2012 yılı Gerçekle. Gerçekleşme oranı Programa göre Geçen yıla göre kg/yev kg/yev kg/yev kg/yev kg/yev kg/yev % % Tuvönana göre: Kazı (Pano ayak) İçeri (yer altı) A İçeri+dışarı (A+B) Satılabilire göre: Kazı (Pano ayak) İçeri (yer altı) A İçeri+dışarı (A+B) Toplam iş gücü Geçen yıla göre kıyaslama yapıldığında, tuvönana göre %4-%10, satılabilir kömüre göre de %10-%16 arasında değişen oranlarda tüm işgücü verimliliklerinde azalış gözlenmiştir. Genel değerlendirmelerde kabul gören, satılabilir üretime göre İçeri+Dışarı iş gücü verimliliğinde (629 kg/yevmiye) geçen yıla göre %16, program göre de %17 oranında bir azalma olmuştur. Elde edilen verimlilik değeri Müessese nin ve Kurum un uzun yıllardan bu yana hedef olarak gösterdiği kg/yevmiye değerinin %63 ü kadardır. İşe mazeretsiz gelmeme, vizite çıkma vb. devamsızlıkların son yıllarda artış göstermesi işgücü verimliliğini olumsuz yönde etkileyen faktörlerin başında gelmektedir. Öte yandan önceki yıllarda tamamen madenci geleneğinin sürdüğü çevre köylerinden işçi alımı yapılmakta iken, 2000 yılından bu yana yöntemin değiştirilmesi ve yeni alınan işçilerin çoğunun madenci geleneği olmaması, bu işçilerin yeraltı koşullarına adaptasyonlarında ve işe intibak etmelerinde sorunlar yaşanmasına neden olmuştur. Bu işçilerin yeraltı koşullarına intibak etmede yaşadıkları sıkıntının yanı sıra aynı işi yapan eski işçilerin yaklaşık olarak kendilerine göre %40 oranında fazla ücret alıyor olmalarının yarattığı ortam işe gelmeme eğilimlerini artırmaktadır. Müessese nin hedefi olan, satılabilir bazda kazı (pano ayak üretim) işgücü verimliliğinin ton/yevmiye'ye, İçeri verimliliğinin kg/yevmiye'ye çıkarılabilmesi için;

97 85 - işçilerin periyodik mesleki eğitimlerle yeraltı koşullarına adaptasyonlarının kısa sürede sağlanması ve işe devamlılıklarının sağlanarak bu işgücüne uygun çalışma ve çalıştırma düzeninin oluşturulması - çalışılan ortalama damar kalınlığının uygun üretim planlamaları ile yükseltilmesi, - damar eğimi ve tavan şartları uygun ayaklarda bir takım kazmacıya verilen iş miktarlarının artırılması, - ocakta konsantrasyonun sağlanması, - daha temiz kömür üretilerek lavvar verimliliklerinin artırılması, gerekmektedir. Mevcut durumun çok yönlü olarak analizinin yapılması suretiyle işgücü verimliliklerin artırılması ve işe devamlılığın sağlanması suretiyle üretimin artırılması Müessese nin hedefi olmalıdır. Esas itibarıyla işgücü verimlilikleri; havzanın jeolojik yapısına, kömür damarının eğimine, kalınlığına, sertliğine, uygulanan işletme yöntemine, üretim derinliğine ve aktif çalışma sürelerine bağlı olarak değişiklikler gösterebilmektedir. Bunların dışında, ocaklarda olması arzu edilmeyen grizu, göçük, su baskını, ocak yangını gibi beklenmeyen felaketlerin vuku bulması da verimlilik değerlerini olumsuz etkileyen unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Müessese de işçilerin esas iş alanlarına ulaşması için geçen süre (gidiş-dönüş) 90 dakika civarındadır. Bu sürenin azaltılmasına yönelik olarak ocak içi nakliye sistemlerinin rehabilite edilmesi önem kazanmaktadır. Ocakların giderek derinleşmesiyle ortaya çıkan üretim zorluklarının verimliliklerin artırılmasının önündeki en büyük engel olduğu bilinmekle birlikte, Müessese de işgücü verimliliklerinin ve dolayısıyla üretim miktarlarının artırılmasına yönelik olarak, - üretim alanlarının konsantrasyonu ile çalışır durumdaki kat sayısının ve ocak açıklıklarının azaltılması, - efektif çalışma saatlerinin artırılmasına yönelik ocak içi nakliye sistemlerinin rehabilitasyonu, - üretim arınlarından başlamak üzere daha temiz kömür elde edilmek suretiyle satılabilir/tuvönan oranının yükseltilmesi, - üretim arınlarının tamamının bir defada kazılabilmesi(diğer bir ifadeyle ayak çalışma boyu oranlarının artırılması), - ayaklarda uygun kalınlık ve uygun meyillerde 1 takım kazmacıya verilen iş miktarlarının artırılması, - pnömatik-şişme domuz damı uygulamasının yaygınlaştırılması,

98 86 Sayıştay - yeraltı işçilik dağılımının optimizasyonu ile en uygun çalışma ve çalıştırma düzeninin sağlanması, - iş yerinde çalışma düzenini bozan, izinsiz işe gelmeyen, üretimi aksatan, disiplinsiz hareket eden ve bunu alışkanlık haline getiren işçilere 4857 Sayılı İş Kanunu ve TİS hükümlerinin tavizsiz uygulanması, gerekmektedir yılı Denetim Raporu nda tarihinden bu yana uygulanan Prim Yönetmeliği nde, bu güne kadar görülen aksaklıkların tespiti ile primin makul ölçülere çekilmesini teminen yapılacak yeni düzenlemelerin belirlenerek Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulması hususundaki öneri üzerine Müessese tarih ve 354 sayılı yazısı ile Genel Müdürlüğe konuyu iletmiş, bilahare TTK Yönetim Kurulu nun tarih ve 68 sayılı kararı ile Prim Yönetmeliği nde son bir kez daha değişikliğin yapıldığı görülmüştür. Geçen süre içinde elde edilen veriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. 2011'a göre 2006'e göre % % Prim TL Üretim Tuvönan Ton S.bilir Ton Kül % 55,6 53,8 57,2 57,6 58,8 59, Hazırlık Taşta metre , Kömürde metre P.Ayak kg/yev A-İçeri kg/yev Genel kg/yev P.Ayak kg/yev A-İçeri kg/yev Genel kg/yev TL Verimlilik Üretim primi Birim Tuvönan S.bilir Toplam işçilere harcanan Prim / Toplam 2012 % 0,17 0,54 0,36 0,26 0,17 0, Söz konusu Prim Yönetmeliği nin tarihinde uygulamaya başlanmış olması nedeniyle, 2012 verilerinin 2006 yılı ile karşılaştırması yapıldığında; üretim tuvönan olarak %7 oranında artmış, satılabilir olarak sadece %1 oranında azalmış olmasına rağmen, işçilere ödenen üretim primi %49 oranında artmış, üretim priminin işçilere ödenen toplam tutar içindeki payı da %10 oranında azalmıştır. Dağıtılan prim ise bir önceki yıla göre %4 oranında artmıştır.

99 87 2- Üretim maliyetleri : Ocaktan tuvönan olarak çıkarılan kömürün hizmet alımı suretiyle yüklenici tarafından işletilen lavvarda yıkanması sonucu elde edilen 0-10 mm ebatlı düşük küllü ince lave metalurjik kömür(%30) demir-çelik sektörüne (Kardemir e), mm ebatlı kömür(%4) Çay-Kur a, mm. ebatlı parça kömür(%1) yakımlık olarak teshine ve filtrasyon ürünü(%65) de Çatalağzı Termik Santrali ne satılmaktadır. Satılabilir kömür maliyetleri tuvönan üretim aşaması dahil tüm safhaları kapsayacak şekilde belirlenmiş olup, tane büyüklüğüne ve kalori değeri ile diğer parametrelere göre birim maliyette farklılaştırmaya gidilmemektedir. Müessese nin 2012 yılına ilişkin faaliyet döneminde üretilen tuvönan taşkömürünün lavvarda zenginleştirilmesi sonucu satılabilir olarak elde edilen lave taşkömürünün üretim maliyetini oluşturan gider unsurları, program ve geçen yıl değerleri ile karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

100 88 Sayıştay Satılabilir Kömür Üretim Giderleri 2011 Yılı Gerçekleşen Program 2012 Yılı Gerçekleşen Gerçekleşm e Oranı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Program % 1- Üretimle doğrudan ilgili giderler: a) İlk madde ve malzeme b) Direkt işçilik giderleri , , ,0 91 c) Genel üretim giderleri - İlk madde ve malzeme , , , İşçi ücret ve giderleri , , , Memur ücret ve giderleri 14 0,0 23 0,0 - Amortisman ve tüken.payları , , , Dışarıdan sağ.fayda ve hizm , , , Diğer giderler Toplam (c) , , ,0 99 d) Ortak üretim giderleri - Üretim destek kartiyesi , , , Üretim destek kartiyesi 2 - İşletme emniyet , , , Kuyu bakım , , , Ana Nakliyat , , , Büyük Hazırlık , , , İşletme dışarı , , , İşletme dışarı 2 - Lavvar , , ,5 113 Toplam (d) , , ,7 101 Toplam (1) , , , Üretimle dolaylı ilgili giderler: - Enerji - Bakım onarım , , , Ambarlar 441 0, , , Sosyal servisler , , , Genel taşıma - Sağlık Toplam ( 2 ) , , ,2 128 Toplam ( 1+2 ) Yarı mamul değişmeleri (+,-) 4- Üretim giderlerinden indirim(-) 5- Maliyet giderleri toplamı Satılabilir üretim miktarı (ton) Birim maliyeti (5/6) (TL/ton) 372,4 346,3 489,9 141 Üretilen satılabilir kömür miktarı bir önceki yıla göre %20 oranında(69 bin ton) azalması, buna karşılık maliyet giderleri toplamı da bir önceki yıla göre %5 oranında(6,7 milyon TL) artması neticesinde birim üretim maliyeti geçen yıla göre %24 artışla ve 2012 yılı program hedefinin de %41 üzerinde olarak 490 TL/ton u bulmuştur.

101 yılında toplam üretim maliyetleri içinde en büyük payı; %20,2 si genel üretim giderleri içinde yer alan işçi ücret ve giderleri, %7 si direkt işçilik giderleri olmak üzere %27,2 ile işçilik giderleri teşkil etmektedir. Buna, ortak ve yardımcı üretim giderlerinde yer alan %51 oranındaki işçiliklerin ilavesi ile bu yıl 129 milyon TL olarak gerçekleşen tüm üretim giderlerinin %80 i oranında büyük bir kısmının işçilik giderlerine ait olduğu görülmektedir. Toplu sözleşmeden gelen ücret artışına rağmen bir önceki yıla göre ödenen toplam yevmiye sayısında %6 lık azalmanın etkisiyle işçilik giderleri 37,7 milyon TL den 37,4 milyon TL ye azalmıştır. Genel Üretim Giderleri bir önceki yıla göre, başta işçi ücret ve giderlerindeki 0,4 milyon TL lik, ilk madde ve malzeme giderlerindeki 0,2 milyon TL lik azalışla toplamda 0,4 milyon TL azalış göstermiş, toplam üretim maliyeti içindeki payı ise %29,0 dan %27,9 a düşmüştür. Ocakların güvenli koşullar altında tutularak üretilen tuvönan kömürün yeryüzüne çıkarılması, üretim için zorunlu olarak yapılması gereken hazırlık işlerinin yürütülmesi, kömürün yıkanarak satılabilir hale getirilmesi işlerini yürüten ortak hizmet birimlerinin toplam giderlerinin oluşturduğu Ortak Üretim Giderleri bir önceki yıla göre, 2,8 milyon TL artış göstermiş, toplam üretim maliyeti içindeki payı ise %56,5 ten %57,2 ye yükselmiştir. Üretimle Dolaylı İlgili Giderler de geçen yıla göre 0,8 milyon TL artmış, toplam üretim maliyeti içindeki payı da %6,3 ten %6,8 e yükselmiştir. Sonuç olarak; satılabilir kömür üretim giderleri toplamı geçen yıla göre %3 artış göstererek programın %2 gerisinde ve 129 milyon TL olarak gerçekleşmiş, ortalama üretim maliyeti de geçen yıla göre %6 artış göstererek programın da %22 üzerinde olarak 372 TL/ton olmuştur. Üretim maliyetlerine; üretim yöntemi, üretilen kömür damarlarının kalitesi, kalınlığı, eğimi, yeryüzüne yakınlığı/uzaklığı, ocak açıklığı, işletme yöntemi, hazırlık metrajlarındaki farklılıklar, dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetlerdeki değişkenlikler, nakliyat yollarının uzunluğu/kısalığı, yeraltından deşarj edilen su miktarındaki farklılıklar, ocak yangınları v.b birçok faktör etki etmektedir. Bu nedenle müesseseleri birbiri ile kıyaslamaktan ziyade belirli bir dönem içinde her bir müessesedeki üretim maliyetlerinin ne şekilde değiştiğine bakmak ve bunlara ilişkin AR-GE faaliyetlerinde bulunmak çok daha önemlidir. Kurum un en çok zarar eden üç müessesesinden biri olan Üzülmez Müessesesi nin üretim maliyeti %41 oranında artış göstermiştir. Müessese nin 2012 yılına ilişkin satılabilir kömür birim üretim ve satış maliyetleri, önceki yıl ve program değerleri ile karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

102 90 Sayıştay Satılabilir taşkömürü birim üretim maliyetleri Birim maliyet unsurları (TL/ton) Üretimle doğrudan ilgili giderler Üretimle İlave veya Genel dolaylı indirilmesi Direkt Ortak üretim üretim ilgili gereken işçilik giderleri giderleri giderler giderler Toplam birim maliyet 2012 Program 27,1 95,9 200,9 22,6-346, Gerçekleşen 34,4 132,6 282,7 40,4-489, Gerçekleşen 30,2 103,8 213,1 25,3-372,4 Programa göre fark 7,3 36,7 81,8 17,8-143,6 2011'a göre fark 4,2 28,8 69,6 15,1-117,5 Direkt işçilik maliyetinin 4,2 TL/ton, genel üretim giderlerinin 28,8 TL/ton, ortak üretim giderlerinin 69,6 TL/ton ve üretimle dolaylı ilgili giderlerin 15,1 TL/ton artış göstermesi ile toplam satılabilir kömür birim üretim maliyeti geçen yıla göre 117,5 TL/ton artış göstererek 490 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. Müessese nin gider yapısına göre, 2012 yılı işletme giderlerinin %80 i işçilik giderlerinden oluşmaktadır. Dolayısıyla işçi ücretlerine gelen şarjlar maliyetlerin artmasında en büyük etken olduğundan bu derece emek yoğun bir işletmede, işgücü verimliliğinin yükseltilmesine yönelik olarak alınacak her türlü tedbirin maliyetlerin azaltılmasında en önemli etken olacağı açıktır. Verimliliklerde artış sağlanmasında temel şart ise, işçilerin net çalışma zamanının artırılması, uygun çalışma ve çalıştırma ortamının sağlanmasıdır. Bu da ancak işçilerin ve malzemelerin çalışma alanlarına en yakın noktalara kadar kesintisiz olarak ve yüksek kapasite ile nakli ile mümkündür. Kurum da çalışan işçiler işlerine her gün hatta 60 kilometreye varan mesafedeki köylerinden gelip gitmekte, diğer yandan yeraltında çalışacakları üretim noktalarına uzun mesafeler yürüyerek hem zaman kaybetmekte hem de işe daha baştan yorgun başlamaktadır. Ayrıca, aynı uzun yolu iş bitiminde de kat etmek zorunda olan ekipler, işyerlerini erken terk etmekte ve iş başında kalınan net zaman yani aktif çalışma süreleri daha da azalmaktadır. Çalışma noktalarına gerekli malzemenin nakli de üretim verimliliğini düşürmektedir. Diğer yandan, her ne kadar çalışılan iş alanlarına gidiş-dönüş süreleri, damarın karakteristik yapıları (damar kalınlığı, ara kesmeler, kül içeriği, kazılabilirliği vb.) 1981 yılında yapılan geniş çaplı etüt sonuçları ile birlikte değerlendirilip prime esas program değerlerinin oluşturulduğu ifade edilmektedir. Ancak; 1 vardiyadan istenilen iş hacminin artırılmasına yönelik olarak 1978 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi ile yapılan İş Analizi, Zaman Etüdü çalışmalarının günümüzdeki iş standartları, koşulları ve damar özellikleri ile alt yapı imkanlarındaki gelişmeler baz alınarak, yeniden yapılması ve iş programları ile prim sistemlerinin buna göre belirlenmesi uygun olacaktır. İşgücü verimliliklerinde artış sağlanarak düşük küllü tuvönan üretiminin artırılması, lavvar yıkama verimliliklerinin program hedefleri doğrultusunda artırılarak satılabilir kömür miktarında da artış sağlanması ile satılabilir kömür üretim birim maliyetlerindeki artışın azaltılmasının mümkün olduğu değerlendirilmelidir.

103 yılında yapılan hazırlık, üretim ve kömür yıkama faaliyetlerinin ve bu faaliyetler sonucu oluşan üretim maliyetlerine etki eden hususların genel bir değerlendirilmesi yapılacak olursa; - Geçen yıla göre tuvönan kömür üretiminin %15, satılabilir kömür üretiminin ise %20 oranında azalmış olması, - Çok sayıda işçinin bankalara ve piyasaya olan borçları nedeniyle icra takibi altında bulunmaları, böylesine bir borç sarmalı içinde olan bu işçilerin içinde bulundukları psikolojinin çalışma devamlılığına ve verimliliğine olumsuz etki yapıyor olması, - A-İçeri iş gücü verimliliği geçen yıla göre %15 oranında düşerek 665 kg/yevmiye olması ve Kurumca hedeflenen kg/yevmiye değerinin %67 si seviyesinde kalması, - Belirli aralıklarla yeraltı işçisi alınmasına karşılık emeklilikler nedeniyle hızla azalan işçi sayısının optimum bir seviyede tutulamaması, - Özellikle pano ayak üretimine hizmet veren nakliye, elektro-mekanik işçiliklerinin kritik seviyesinin bile altına inmiş olması, - Başta Ana Nakliyat, Büyük Hazırlık ve Lavvar olmak üzere Bakım-Onarım ve Sosyal Servisler giderlerindeki %8-%20 lik artışlar, - Ayak boyu çalışma oranının %24 olması neticesinde 1 have ilerlemenin ancak 4 günde mümkün olması ve bu süre içinde artan tavan baskısının üretimi yavaşlatması, - Satılabilir kömür üretim maliyetinin geçen yıla göre %32 oranında 117,5 TL/ton artarak 2012 yılı program hedefinin de %41 üzerinde, 490 TL/ton a yükselmesi, yaşanan olumsuzluklar olarak görülmüştür. Elde edilen satış hasılatının işçi ücretlerini dahi karşılayamadığı, Müessese nin sürekli olarak zarar ettiği ve birikmiş zararların büyük tutarlara ulaştığı göz önüne alındığında, dönem zararlarının önlenebilmesi için üretim miktarlarının artırılması ve birim üretim maliyetlerinin düşürülmesini teminen etkin önlemler alınmasına yönelik olarak AR-GE faaliyetlerinin yapılması yönünde her türlü çabanın sarf edilmesi gerekmektedir. D-Pazarlama : Kurumda pazarlama satış faaliyetleri, Pazarlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca Genel Müdürlük Pazarlama ve Satış Şube Müdürlüğünce yürütülmektedir. Müessesenin, ürettiği kömürün pazarlanması ve satışı konusunda bir faaliyeti bulunmamakta, yerinde bir kararla Teşekkülün diğer Müesseselerince üretilen kömürlerin satış işlemleri de tek elden yürütülmektedir.

104 92 Sayıştay 1-Satışlar : Kurumca hazırlanan üretim programı doğrultusunda (İşletmeler Dairesi Başkanlığı) Pazarlama ve Satış Şube Müdürlüğünce her müessesenin ürettiği ve çeşitli boyutlarda tasnif olunan kömür bazında satış programı hazırlanarak Genel Müdürlük Y.K.K. ile ilgili cari yılın başından itibaren yürürlüğe konulmaktadır. Müessesenin 2012 yılı satış programı ve gerçekleşme değerleri önceki yıl verileriyle birlikte aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Satışlar Gerçekleşen Program Gerçekleşen Miktar Tutar Miktar Tutar Miktar Tutar Ton Bin TL Ton Bin TL Ton Bin TL 1-Esas Ürün mm (Parça) mm Filtrasyon Ürünü Toplam (a) Emtia kömür satışları Toplam (1) Hizmet satışları Genel Toplam Üzülmez Müessessesinin 2012 yılı iş programında ton satılabilir nitelikte taşkömürü üretileceği, üretilen kömürün tonunun iç tüketimde kullanılacağı, kalan ton kömür satışından bin lira tutarında net satış hasılatı elde edileceği tahmin edilmiştir. Dönem sonunda ise satılabilir kömür üretimi ton olarak gerçekleşmiş, bu miktarın bin tonu iç tüketimde kullanılmış, satışa sunulan ton kömürün tonu satılmış, kalan 564 ton kömür de mamul stoku olarak ertesi yıla devredilmiştir. Satışı gerçekleşen ton kömürden bin lira tutarında net satış hasılatı sağlanmış, Üzülmez Müessesesi nin 2012 yılı ortalama kömür satış fiyatı 186,8 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. Üzülmez Müessesesinin 2012 yılında satışa sunduğu ton kömürün; tonu santral yakıtı olarak ÇATES e satılan filtrasyon kömürüne, tonu 0/10 ebadında KARDEMİR e, tonu yoksul ailelere yardım kapsamında Valilik

105 93 emrine verilen kömürlere, tonu Müesssese ofislerinde ısınma amacıyla tüketilen kömüre, kalan tonu da teshin amaçlı olarak diğer müşterilere satılan kömürlere ait bulunmaktadır. Türkiye de TTK ya ait sahalar dışında taşkömürü rezervi bulunmadığından, TTK tek üretici durumundadır. TTK nın doğrudan ürettiği veya redevans işletmeleri eliyle üretilen taşkömürü miktarı yurtiçi tüketimi karşılamadığından yüksek kalorili kömür ihtiyacı ithal yoluyla karşılanmaktadır. Bu nedenle, TTK nın taşkömürü satış fiyatları, ithal kömür fiyatındaki gelişmelere göre TTK Yönetim Kurulu tarafından belirlenmektedir yılında Üzülmez Müessesesi tarafından satışa sunulan 0-10 ebadında santral kömürünün ortalama satış fiyatı 195 Dolar, paketlenmiş parça kömürlerin ortalama satış fiyatı 370 TL/ton, paketlenmemiş dökme kömürlerin ortalama satış fiyatı da 350 TL/ton seviyelerinde gerçekleşmiştir. Müşterilere göre değişik satış politikası uygulayan TTK nın; ÇATES e düzenlenen aylık faturaları, ÇATES İşletme Müdürlüğünce takip eden ayın ilk haftasında, Erdemir e satılan kömür bedelleri (KDV dahil) TTK tarafından tanzim edilecek fatura tarihini takip eden ayın 15. günü, Kardemir e yapılan satışlarda KDV peşin, mal bedeli ise 30 bin tonluk partilerde 60 gün, 10 bin tonluk partilerde 45 gün vade farksız yapılmakta, ÇAYKUR a gemi yükleme tarihindeki cari fiyat üzerinden, KDV fatura tarihini takip eden ayda 23 işgünü sonra, mal bedeli ise fatura tarihinden 120 gün sonra ödenmektedir. 2-Mamul, yarı mamul ve ticari mallar stokları : Müessesenin, mamul, yarı mamul ve emtia stoklarının 2012 yılı hareketleri önceki yıl verileriyle birlikte aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

106 94 Sayıştay Yılında Giren Çıkan 2013 Stoklar Önceki yıldan devir Üretilen Stok sayım fazlası Satılan Stok sayım noksanı İç tüketim Yılına devir Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Miktar TL/ Tutar Ton Ton TL Ton Ton TL Ton Ton TL Ton Ton TL Ton Ton TL Ton Ton TL Ton Ton TL 1-Esas ürünler (18/150 mm) (0/10 mm) Filtrasyon Toplam

107 95 Üzülmez Müessesesinde 2011 yılından devreden kömür stoku bulunmamaktadır yılında Müessese işletmelerinde ton satılabilir taşkömürü üretilmiş, bu miktarın tonu satışa sunulmuş, tonu iç tüketimde kullanılmıştır. Satışa sunulan ton kömürün tonu satılmış, kalan 564 ton kömür de ertesi yıla devredilmiştir. İç tüketimde kullanılan ton kömürün, tonu halen yürürlükte bulunan Toplu İş Sözleşmesi gereğince işçilere bedelsiz olarak dağıtılmış, tonu da müessese ofislerinde ve işyerlerinde ısınmak için kullanılmıştır. TTK nın 2012 Yılı Stok Sayım Genelgesine göre müesseselerin kömür stoklarında yıl sonunda tespit edilen stok fazlaları ve noksanlarının sebeplerinin araştırılması için TTK Genel Müdürlüğü nün tarihli Olur ları ile Teftiş Kurulu Başkanlığı na talimat verilmiştir. TTK Teftiş Kurulu nca yapılan inceleme sonucunda hazırlanan tarih, 113 sayılı raporun sonuç bölümünde; Müessese müdürlüklerinde meydana gelen stok sayım noksanlıklarıyla ilgili olarak herhangi bir personel hakkında idari işlem yapılmasına mahal olmadığı, sağlıklı bir stok takibi ve denetimde yeknesaklığın sağlanması için müessese müdürlüklerinin lavvar ve istatistik birimleri ile İşletmeler Dairesi ve APK Dairesinin daha koordineli çalışması şeklinde önerilerde bulunulmuştur. E-Sigorta işleri : Müessesenin varlık ve iktisadi kıymetleri TTK Sigorta İşleri Yönetmeliği gereğince ihale ile belirlenen harici sigorta şirketleri tarafından, iç sigorta kapsamındaki kıymetleri ise ilgili yönetmeliğine göre, fon ayrılarak güvence altına alınmaktadır. İhaleler, tüm müesseseler için Genel Müdürlükçe yapılmaktadır. Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesinin 2012 yılı sigorta uygulaması aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Sigorta türü Sigorta Kıymeti Ayrılan fon veya ödenen prim tutarı Mahsup veya tahsil edilen Fark Birikmiş iç sigorta fonu Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL A-2011'den devreden iç sigorta fonu 237 B-Yıl içinde yaptırılan: 1-İç sigorta Sigorta şirketine Toplam (B) C-Gelecek yıla devreden iç sigorta fonu 248

108 96 Sayıştay Müessesede 2012 yılında iç sigorta uygulaması ile toplam 894 bin TL tutarındaki kıymet sigorta kapsamına alınmış olup, tamamı yangın sigortasına ilişkindir. İç sigorta fonundan ayrılan 11 bin TL prime karşılık, cari yılda herhangi bir hasar oluşmamış, mahsup işlemi yapılmamıştır. Buna göre, önceki yıldan 237 bin TL olarak devreden sigorta fonu, 11 bin TL artarak 248 bin TL olmuş ve 2013 yılına devretmiştir. Harici sigorta ile güvence altına alınan bin TL lik sigorta kıymetinin, bin TL si nakliye, 640 bin TL si kaza, bin TL si yangın sigortası için olup, yıl içinde harici sigorta şirketlerine ödenen 51 bin TL tutarındaki prime karşılık, bir aracın hasarı nedeniyle sigorta şirketinden 24 bin TL tutarında tahsilat yapılmıştır. Ankara Sigorta Sigorta Şirketi A.Ş'den yapılan 24 bin TL tutarındaki tahsilatın 2 bin TL'si üç aracın hasarı, 22 bin TL'si ise, fırtına nedeniyle iki binanın çatılarında hasar oluşmasıyla ilgilidir. F-İşletme sonuçları: 1-Satışların zararlığı: Müessesenin faaliyet döneminde sağladığı hasılat, katlandığı maliyet ve giderler ile program ve bir önceki yıl değerleri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Satış Sonuçları Brüt satışlar Net satışlar Satışların maliyeti Faaliyet giderleri Satış maliyetleri toplamı Faaliyet zararı Satışların maliyetine göre kar veya zarar Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL (%) 1- Esas Ürün -10 mm (parça) ,5-10 mm (temiz kömür) filitrasyon Toplam (1) Hizmet satışları : Genel toplam Satış programı Programa göre fark Geçen dönem satış sonuçları Müessesenin iş programında bin TL tutarında satış hasılatı sağlanacağı, buna karşılık bin TL tutarında satışların maliyeti, bin TL tutarında

109 97 faaliyet giderlerinden sonra, satış maliyetleri toplamının bin TL olacağı ve faaliyet döneminin bin TL zararla kapanacağı öngörülmüştür. Müessesenin 2012 yılı faaliyet döneminde üretilen taşkömürünün satışından bin TL net satış hasılatı elde edilmiş, satışların maliyet tutarı bin TL olmuş, bin TL lik faaliyet giderinden sonra, satış maliyetleri toplamı bin TL olarak gerçekleşmiş ve sonuçta bin TL faaliyet zararı oluşmuştur. Önceki yıl ton olan satılabilir üretim miktarı, cari yılda tona, satılan kömür miktarı ise tondan tona inmiştir. Öteyandan, ortalama ticari maliyetlerin 625,27 TL/ton olmasına karşın, ortalama satış fiyatlarının 186,84 TL/tonda kalması nedeniyle, Müessese her yıl olduğu gibi, cari yıda da zarar açıklamıştır. Kaldıki, Müessese satış hasılatları ile işçi ve işçilikle ilgili giderlerini bile karşılayamamaktadır. Müessese giderlerinin önemli bir bölümü sabit giderler niteliğindedir. Hiç üretim yapılmasa bile giderleri azaltma imkânı bulunmamakta, üretim ve hasılata dönüştürülemeyen giderler zarar olarak ortaya çıkmaktadır. Üretim ve satış miktarı arttıkça sabit giderlerden ton maliyetine düşen pay azaldığından, satış maliyetindeki artışların belli bir düzeyde tutulması mümkün olabilmektedir. Raporun Mali Bünye bölümünde açıklandığı üzere, faaliyet dönemi sonu itibariyle, her 100 liralık net satışa karşılık 216 TL işçi ücretti yapıldığı, 262 TL de satış maliyetinin oluştuğu görülmektedir. Olumsuzluk ifade eden bu oranlar devam ettikçe müessese faaliyetlerinin kar ederek sonuçlanması olanağı bulunmamaktadır. Bu nedenle, piyasada oluşacak fiyatlar yeterince artmadan, üretim ve satış miktarı, maliyetleri karşılayacak düzeylere gelmeden ve üretimde tasarruf ve verimlilik olabildiğince sağlanmadan, Müessesenin zarar ortamından çıkabilmesi mümkün görülmemektedir. Elde edilen satış hasılatının işçi ücretlerini dahi karşılayamadığı, Müessesenin sürekli olarak zarar ettiği ve birikmiş zararların büyük tutarlara ulaştığı göz önüne alınarak, dönem zararlarının önlenebilmesi için işgücü verimliliği ile birlikte üretim miktarlarının artırılması ve birim üretim maliyetlerinin düşürülmesi yönünde etkin önlemler alınması gerekmektedir. Müessesenin 2012 yılı faaliyet sonuçlarına göre hesaplanan göstergeleri, önceki yıl sonuçları ile mukayeseli olarak aşağıda gösterilmiştir.

110 98 Sayıştay Göstergeler Gerçekleşen Program Gerçekleşen % % % 1-Maliyet giderleri göstergesi Satışların maliyeti x Net satışlar 2-Faaliyet giderleri göstergesi Faaliyet giderleri x Net satışlar 3-Satış göstergesi Satışların maliyetleri toplamı x Net satışlar 4-Faaliyet sonucu göstergesi Faaliyet zararı x Net satışlar Cari yılda, her 100 Liralık satış hasılatı için, 185 TL maliyet gideri, 54 TL faaliyet gideri yapılarak, satışların toplam maliyetinin 239 TL olacağı, 139 TL de zarar edileceği öngörülmüştür. Gerçekleşmeler ise, bin TL net satış hasılatına karşılık, bin TL satış maliyeti ve bin TL faaliyet gideri yapıldığından, yukarıdaki çizelgede görüleceği üzere, her 100 TL lik satış hâsılatı için 262 TL üretim maliyeti, 53 TL faaliyet gideri gerçekleşmiş, toplam satış maliyeti 315 TL, faaliyet zararı ise 215 TL olmuştur. Bu oran 2011 yılında 133 TL olarak gerçekleşmiştir. Başta demir-çelik sektörü olmak üzere sanayi için gerekli olan taşkömürü üretiminde, zararın azaltılması için verimliliklerin yükseltilmesi, üretim ve satış miktarının mümkün olan en üst düzeye çıkarılması gerekmektedir. a) Bünye içi faktörler : - Verimlilik: Verimlilikle ilgili ayrıntılı bilgi, raporun Üretim ve maliyetler alt bölümünde detaylı olarak incelenmektedir. - Maliyetler: Müessesenin en büyük darboğazı yüksek maliyetle üretim yapılması ve sağlanan hasılatın, gerek maliyetlerin gerekse işçilik giderlerinin çok altında kalmasıdır. Bu itibarla birim tüketimlerin kontrolü ile giderlerin azaltılması, buna karşılık verimlilik ve üretim miktarının arttırılması zorunludur. Maliyetlerle ilgili ayrıntılar Raporun Üretim ve Maliyetler bölümünde ayrıntılı olarak yer almaktadır.

111 99 b) Bünye dışı faktörler: Kuruluşun tüm pazarlama ve satış faaliyetleri Genel Müdürlük tarafından yürütüldüğünden bünye dışı faktörleri oluşturan işletmenin piyasa payı, piyasa gücü ve satış fiyatlarının oluşum ve gelişimi Genel Müdürlük Raporunda incelenip değerlendirilmiştir. 2-Milli ekonomiye katkı: a) Gayri safi yurtiçi hasılaya katkı: Müessesenin 2012 yılında üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurtiçi hasılaya (GSYİH) katkısı bin TL, alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurtiçi hasıla (GSYİH) ile alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasılaya (GSMH) katkısı ise bin TL olmuştur. Gayrisafi milli hasılaya katkının oluşumu (Ek:8) sayılı çizelgede gösterilmiştir. c) Hazine ile ilişkiler: Müessese nin Hazine ile ilişkileri, yükümlü ve sorumlu olarak tahakkuk ettirdiği ve ödediği vergilerle bağlantılı olarak (Ek:9) sayılı çizelgede gösterilmiştir. Buna göre, önceki yıldan müessesenin sorumlu oldukları da dahil, 600 bin TL vergi borcunun devrettiği, yıl içinde toplam bin TL vergi tahakkuk ettirildiği ve tahakkuk eden vergilerin bin TL si ödenerek, 2013 yılına 782 bin TL vergi borcu devrettiği görülmüştür. G- Yatırımlar : Türkiye Taşkömürü Kurumu nun 2012 yılı Yatırım Programı, tarih ve mükerrer sayılı Resmi Gazete de yayımlanan, gün ve 2011/2303 sayılı 2012 Yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesi ne dair Bakanlar Kurulu Kararı nın eki olarak, tarih ve mükerrer sayılı Resmi Gazete de, toplam yatırım tutarı 58 milyon TL olarak yayımlanmıştır. Uygulama Kararnamesi nin ilgili maddesi uyarınca hazırlanıp tarihinde ilgili Bakanlığa sunulan, Üzülmez Müessesesi ne ait; bin TL si dış para karşılığı olmak üzere toplam bin TL ödenek ve m. galeri programını içeren detay program, Kalkınma Bakanlığı nın uygun görüşünün alınmasına takiben ETKB nın tarih ve 374 sayılı Oluru nun alınmasını müteakip, Yönetim Kurulu nun tarih ve 69 sayılı Kararı ile uygulamaya konulmuştur. Müessese yatırım programı yıl içerisinde ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda üç defa Genel Müdürlük Makam Oluru ile revize edilmiş olup bu revizeler aşağıda özetlenmiştir: tarihli Makam Oluru ile, yıl içinde alınması zorunluluk arz eden malzemelerin alınması ve 2011 yılından sarkan malzemelerin programa dahil edilebilmesi için; Yurtiçi Makine Demirbaşları, Yurt Dışı Makine Demirbaşları ve Maden Makineleri Fabrikası İmali Makine Demirbaşları işleri ilave ve çıkarmalar

112 100 Sayıştay yapılmak suretiyle revize edilmiştir. Yurtiçi Makine Demirbaşları için gerekli olan 77 bin TL ek ödenek Yurt Dışı Makine Demirbaşları işinden aktarma yapılarak karşılanmıştır. Maden Makineleri Fabrikası İmali Makine Demirbaşları işinin ödeneği ise aynı kalmıştır tarihli Makam Oluru ile gerçekleştirilen revizede; Muhtelif İşler alt kalemlerinden Yurtdışı Makine Demirbaşları işine alınması zorunluluk arz eden malzemelerin dahil edilebilmesi için ilave ve çıkarmalar yapılmak suretiyle revize yapılmış olup, ödeneği kendi içinden karşılanmıştır tarihli Makam Oluru ile gerçekleştirilen revizede; Arama İhrazat Projesi alt kalemlerinden Asma-Dilaver -250 kat Hazırlığı işinin program ödeneği bin TL artırılarak bin TL sına çıkarılmış, Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı İşi'nin program ödeneği bin TL düşürülerek bin TL sına indirilmiş olup, program galeri iş miktarları aynı kalmıştır tarih ve 54 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile devreye giren Yatırım Programı Hazırlama, Uygulama, Koordinasyon ve İzleme Yönergesi nin 42. maddesine göre; Program, proje ve ödenek revizeleri ile ilgili olarak yürürlükteki mevzuat çerçevesinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Oluru ve Kalkınma Bakanlığı nın uygun görüşü sonucu uygulaması devam eden projelerde, yatırımcı ünitelerin yıllık yatırım tutarı ile ana proje ödenek değişiklikleri durumlarında Yönetim Kurulu Kararı alınır denilmektedir yılı yatırım programında gerçekleşen revizeler sonucu, yatırım programındaki ana projelerin başlangıç ödenekleri ile yıl sonu ödeneklerinde değişiklikler oluştuğundan, yatırımcı ünitelere tahsis edilen toplam ve ana proje ödenekleri de buna bağlı olarak değişmiş bulunmaktadır. Buna göre 2012 yılı yatırım programı revizeleri tarihinde Yönetim Kurulu na sunulmuş, tarih ve 430 sayılı Kararı ile kabul edilmiştir. Tüm bu ilave ve çıkarmalardan sonra tarih ve 430 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile son şeklini alan yatırım programına göre, Üzülmez Müessesesi nin 2012 yılı yatırım ödeneği; Arama-İhzarat Projesi bin TL (1.600 m. galeri), Muhtelif İşler Projesi bin TL si dış bin TL, olmak üzere toplam TL si dış toplam bin TL (1.600 m. galeri) olmuştur. Kurum un toplam satılabilir taşkömürü üretimi içindeki payı %21,7 olan Üzülmez Müessesesi nin 2012 yılı ödeneğinin TTK toplam yatırımları içerisindeki payı %14,15 dir. Müessesenin 2012 yılında bin TL ödeneğine karşılık %78,56 lık gerçekleşme ile bin TL nakdi ve %68,07 lik gerçekleşme ile5.585 bin TL fiziki yatırımı olmuştur. Müessesenin 2012 yılı yatırım harcamaları, projeler itibarıyla son ödenekleri ile birlikte aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

113 101 Projenin Başlangıçtan 2012 sonuna kadar 2012 yılı ödeneği 2012 yılı Gerçekleşme oranları Nakdi Fiziki Projeler Yıllar itibariyle süresi Son tutarı Nakdi harcama Fiziki yatırım İlk tutar Son tutar Nakdi harcama Fiziki yatırım Tüm projede 2012 yılında Tüm projede 2012yılında A- Etüt-Proje İşleri (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) % % % % B- Devam Eden Projeler C- Yeni Projeler a) 2012'de bitenler 1- Arama-İhzarat Pro , , , ,05 84,05 84,05 84,05 (2012 B ) 2- Muhtelif İşler Projesi , , , ,71 68,57 68,57 38,92 38,92 (2012 B ) Üzülmez TİM Toplam , , , ,13 78,56 78,56 68,07 68,07

114 102 Sayıştay -Arama İhzarat Projesi ( 2012.B ) : Proje için 2012 yılında öngörülen bin TL program ödeneğine karşılık; bin TL lik nakdi ve fiziki harcama ile %84 lük gerçekleşme sağlanmıştır. Projenin alt kalemleri itibariyle ödenekleri ve yapılan harcamalar aşağıda gösterilmiştir yılı Arama-İhzarat Projesi Kredi Nakdi Fiziki Ödeneği No: harcama yatırım (TL) (TL) (TL) a) "-250 Kat Hazırlığı" , ,10 Havalandırma ve Nakliyat b) Galerileri Islahı , ,41 Proje toplamı , ,51 a) Asma-Dilaver -250 Kat Hazırlığı (Kredi No: 40155); -250 Kat Hazırlığı Projesi ilk kez 1979 yılında gündeme gelmiş ve yılları arasında Kredi No.su ile ve yılları arasında da Kredi No.su ile yatırım programlarında yer almıştır yıllarında projeye ara verilmesinin nedeni üretimin azalması paralelinde projenin önemini kaybetmesi olmuştur ve 2001 yıllarında yeniden programa alınan proje bu kez ödenek yetersizliği nedeniyle takip eden döneminde yatırım projelerinde yer almamıştır yılları arasında proje kapsamında, metre ilerleme programının %54 ü oranında metre galeri ilerlemesi gerçekleştirilmiştir ve -205 kotlarında damarların faylarla kesilmesi ve düşünüldüğü şekilde süreklilik arz etmemesi sonucu üretimin kesintiye uğraması endişesi oluşması üzerine; +50/-200 kotları arasındaki rezerv tüketilmeden -200/-260 kotları arasındaki 11,5 milyon ton rezervin üretilebilir hale getirilmesi amacıyla 1979 yılından bu yana sürdürülen -250 Kat Hazırlığı Projesi 4 yıllık aradan sonra bu kez 2006 yılında Kredi No.su ile yeniden yatırım programı kapsamına alınmıştır tarihli Makam Olur u ile yatırım programına konulan projede m. olan galeri toplam metrajı, 2007, 2008 ve 2010 yıllarında üç kez revize edilerek nihayetinde metreye yükseltilmiştir yılında programlanan ilerlemenin %44 ü oranında 241m., 2007 yılında programın %43 ü oranında 383m., 2008 yılında ise programın %91 i oranında 375m. ilerleme yapılabilmiş, ilerleme hızları cm/yevmiye düzeylerinde kalmıştır. Ocak içi nakliyatına getireceği rahatlık ve üretim esnekliği sağlayacak olan ve Müessese nin geleceği için büyük öneme haiz olan bu projenin, giderek azalan hazırlık işçisi sayısı dikkate alınarak, Müessese imkânlarıyla süresi içinde bitirilmesi mümkün

115 103 görülmediğinden söz konusu -250 Kat Hazırlığı Projesi, -50/-200 katındaki 380 bin ton rezervin askıya alınmasını sağlayacak Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projesi ile birleştirilerek, hizmet alımı yoluyla yapılmasını teminen tarihinde yapılan ihale ile 5.812m. taş içi hazırlık işine +38 ve -50 kotları tamir ve tarama işleri ilave edilerek 9,8 milyon ABD doları bedel mukabilinde tarihli sözleşme hükümleri doğrultusunda 3.şahısa verilmiş olup tarihinde de yer teslimi yapılmıştır. Söz konusu işin süresi 36 ay olup bu proje ile 4.767m. galeri sürülmesi, 895m. tarama yapılması, 150m. galeri betonlaması, 6.460m. su kanalı yapımı ve 5.757m. demiryolu döşenmesi işleri gerçekleştirilerek 11,5 milyon ton rezervin üretime hazır hale getirilmesi sağlanmış olacaktır. Yalnız burada bir hususun gözden kaçırılmaması gerekmektedir. Şöyle ki; askıya alınacak olan rezerv 11,5 milyon ton olmakla birlikte kalınlıkları ve süreklilikleri itibarıyla üretim dışı bırakılacak rezerv düşüldüğünde - 200/-250 katındaki işletilebilir rezerv 7,1 milyon tona düşmektedir. Hazırlanan projelerde askıya alınacak rezerv olarak belirtilen jeolojik rezervin yanı sıra işletilebilecek rezervin de ayrıca belirtilmesi gerekmektedir. Böylelikle projenin; Genel Müdürlük Onayı, Yatırım Programı na konulması, Devlet Planlama Müsteşarlığı Onayı ve Hazine Müsteşarlığı ndan ödenek tahsisi aşamalarında, proje maliyetine karşılık projeden elde edilecek faydanın daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlayacaktır. Bu nedenle; Kat hazırlıkları projelerinde, yapılacak işlerin belirlenmesinin yanı sıra projenin ekonomik değerlendirmesinin daha sağlıklı yapılabilmesini teminen jeolojik rezerv miktarı ile birlikte işletilebilir rezerv miktarının da belirtilmesi önerilir. Firma 2012 yılında m. program ilerlemesine karşılık m. galeri ilerlemesi yapmış, bin TL program ödeneğine karşılık ,10 TL fiziki ve nakdi olarak % 90,55 gerçekleşme sağlanmıştır yılı sonu itibarıyla özetlenecek olursa, proje toplam boyu olan metrenin 998,50 metresi Müessese imkânlarıyla olmak üzere, toplam 4.410,50 metre (4.054 metresi B14 düz galeri, 81 metresi B14 meyilli galeri, 49 metresi B10 düz galeri, 226,5 metresi de B10 meyilli galeri) galeri sürülmüş olup galeri ilerlemesinde %80 oranında gerçekleşme sağlanmıştır. Proje kapsamında 2012 yılı sonuna kadar ,26 TL nakdi ve fiziki harcama yapılmış olup TL lik son masraf provizyonuna göre %68 oranında gerçekleşme sağlanmıştır. b) Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı (Kredi No: 40164); Müessese nin 60 km lik ocak açıklığının içinde yer alan havalandırma ve nakliyat galerilerinin tamir, tarama ve betonlama işlerinin yapılması amacıyla projelendirilen Havalandırma ve Nakliyat Galerilerinin Islahı Projesi tarihli Makam Olur u ile uygun görülmüş olup proje boyu m. olarak belirlenmiştir. Daha sonra, tarihinde yapılan revize ile proje boyu 4.197

116 104 Sayıştay metreye çıkarılmış, bu kez tarihli revize ile proje boyu metreye, tarihli nihai revize ile de proje boyu metreye indirilmiştir Projenin metrelik kısmı, -250 Kat Hazırlığı Projesi ile birleştirilerek ihale edilmiş olup, tarihinde yer teslimi yapılmıştır. İhale kapsamında, m. su kanalı yapımı ve m. nihai demiryolu yapımı işleri de yer almakta iken yapılan son değişikliklere göre; 2007 m. galeri ilerlemesi, tamir-tarama ve betonlama, m. su kanalı, m. nihai demiryolu yapımı işleri ihale kapsamına alınmıştır. Firma 2012 yılında, 71 m. galeri, 125 m. tamir tarama, m. su kanalı, 404 m. de nihai demiryolu yapımı gerçekleştirilmiştir bin TL program ödeneğe karşılık ,41 TL fiziki ve nakdi yatırım yapılarak %68 gerçekleşme sağlanmıştır. Proje kapsamında 2012 yılı sonu itibarıyla 144 m. (20 m. B14 düz, 33 m. B10 düz, 91 m. B10 meyilli) galeri ilerlemesi, 887 m. (149 m. B18 düz, 197 m. B14 düz, 8 m. B14 meyilli, 315 m. B10 düz, 218 m. B10 meyilli ) tamir tarama, m. su kanalı yapımı ve m. nihai demiryolu yapımı gerçekleştirilerek toplam ,28 TL fiziki ve nakdi yatırım yapılmıştır. İşin başlangıcından son hakedişin düzenlendiği tarihine kadar yukarıda (a) ve (b) maddelerinde detaylandırılmış yatırım projeleri ile ilgili olarak yapılan işler değerlendirildiğinde; m. olan yeni galeri işinin metresinin (%75,55), m. olan tarama işinin 922 metresinin (%82,27) tamamlandığı, 220 m. olan galeri betonlama işinde ise hiçbir iş yapılmadığı, m. olan kanal açma ve betonlama işinin metresinin (%53,39), m. olan demiryolu tesisi işinin ise metresinin (%64) gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Toplam işin bedeli üzerinden değerlendirildiğinde ise %73,04 oranında gerçekleşme sağlandığı ve firmaya ABD doları hak ediş ödemesi yapıldığı ve denetim tarihi olan Haziran-2013 itibariyla işin tamamlanamadığı ve konunun hukuki sürece taşınması gerekmektedir. -Muhtelif İşler Projesi ( 2012.B ) : Proje için 2012 yılında öngörülen bin TL si dış olmak üzere toplam TL program ödeneğine, % 68,57 oranında gerçekleşme ile ,77 TL nakdi, %38,92 oranında gerçekleşme ile ,65 TL fiziki yatırım yapılmıştır. Projenin alt kalemleri itibarıyla ödenekleri ve yapılan harcamalar aşağıda gösterilmiştir.

117 105 Kredi 2012 yılı Muhtelif İşler Projesi No: Ödeneği Nakdi Fiziki (TL) (TL) (TL) a) Yurtiçi makine demirbaşları b) Yurtdışı makine demirbaşları c) Maden Makineleri Fab. İmali D d) Boru İhtiyacı Proje toplamı a) Yurt içi Makine Demirbaşları Projesi kapsamında; 1 adet kalorifer kazanı (7.415,25 TL), 2 adet ıslak rotorlu devirdaim tulumbası (825 ve TL/adet), 80 m³/saat lik 1 adet tulumba (2.600 TL/adet), 50 m³/saat lik 1 adet tulumba (2.200 TL/adet), 1 adet kompresör ( TL), 2 adet asma pusula (3.629TL/adet), 4 adet 3-6 tonluk caraskal ( TL/adet), 1 adet 6-12 tonluk caraskal ( TL), 1 adet 5 tonluk tumba ( TL), 1 adet fotokopi makinesi (4.500 TL) alınmış, TL ödeneğe karşılık ,25 TL nakdi ve fiziki harcama yapılarak %77 oranında gerçekleşme sağlanmıştır. b) Yurtdışı Makine Demirbaşları Projesi kapsamında; 7,5 KW lık 5 adet tali ocak vantilatörü (13.763,52 TL/adet) 15 KW lık 2 adet tali ocak vantilatörü (28.226,88 TL/adet), 30 KW lık 7 adet tali ocak vantilatörü (33.592,32 TL/adet) alınmış, TL ödeneğe karşılık ,72 TL nakdi ve ,60 TL fiziki harcama yapılarak %61,3 nakdi, %18,08 de fiziki gerçekleşme sağlanmıştır. c) Maden Makineleri Fabrika İmali Demirbaşları Projesi kapsamında; 4 adet kömür delme makinesi (1.760 TL/adet), 6 adet 18,5 KW elektrik motoru ( TL/adet), 3 adet Nargile dalma tulumba (6.930 TL/adet), 4 adet el hızarı (2.090 TL/adet), 3 adet yol verici ( TL/adet), 2 adet devre kesici ( TL/adet), 20 adet 5 tonluk ocak arabası (8.289 TL/adet) alınmış, toplam TL ödeneğe karşılık TL nakdi ve fiziki harcama yapılarak %99,93 lük gerçekleşme sağlanmıştır. d) Boru ihtiyacı kapsamında, hazırlık ve üretim aşamalarında oluşan tozların çalışanlara olan zararlı etkilerini azaltmak ve basınçlı hava ile çalışan makinelerin hava ihtiyacını karşılamak üzere muhtelif çaplarda toplam metre uzunluğunda temin edilen flanşlı boru bedeli olarak, 138 bin TL ödeneğe karşılık ,80 TL nakdi ve fiziki yatırım yapılmıştır.

118 106 Sayıştay BİLANÇO Müessesenin 2012 yılı bilançosu, gelir tablosu ve diğer mali tabloları Müessese Yönetim Komitesinin tarih ve 14 sayılı kararı ile kabul edilmiş, TTK Yönetim Kurulunun tarih ve 110 sayılı kararıyla onaylanmıştır. Müessesenin 2012 yılı faaliyet dönemine ilişkin muhasebe işlem ve kayıtları üzerindeki inceleme ve denetimler, Tek Düzen Hesap Planı ile ilgili ikincil mevzuat çerçevesinde düzenlenmiş olan bilanço üzerinden yapılmıştır. Müessesenin varlık ve kaynaklarının ayrıntısı, Müessesece hazırlanan bilanço üzerinden ve bakiye veren hesaplar bazında aşağıda sırasıyla incelenmiştir. - Aktif (varlıklar) : Müessesenin varlıklarının ayrıntısı bir önceki yılla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

119 107 Aktif (Varlıklar) Önceki Dönem Cari Dönem Fark Bin TL % Bin TL % Bin TL I - Dönen Varlıklar : A - Hazır Değerler (13) B - Menkul Kıymetler C - Ticari Alacaklar D - Diğer Alacaklar (18) E - Stoklar F - Yıllara yaygın İnşaat ve ona.mal G - Gelecek aylara ait gid.ve gel. tah (54) H - Diğer dönen Varlıklar (20) Toplam (1) II - Duran Varlıklar : A - Ticari Alacaklar B - Diğer Alacaklar C - Mali duran varlıklar D - Maddi duran varlıklar E - Maddi olmayan duran varlıklar F - Özel tükenmeye tabi varlıklar G - Gelecek aylara ait gel.ve gid tah Toplam (2) Genel toplam (1+2) Nazım hesaplar Müessesenin 2012yılı aktif toplamı geçen yıla göre %13 oranında bin TL artarak bin TL olarak gerçekleşmiştir. Bu artışta, ticari alacaklar, stoklar ve maddi duran varlıklardaki artışlar etkili olmuştur. Aktifi; %20 oranında bin TL sini dönen varlıklar, %80 oranında bin TL sini duran varlıklar oluşturmuştur. I- Dönen varlıklar : Aktifin %20 sini teşkil eden dönen varlıklar, önceki yıla göre bin TL artarak cari yılda bin TL olmuştur. Müessesenin dönen varlıklarına ilişkin ayrıntılı bilgiler aşağıda sırasıyla incelenmiştir.

120 108 Sayıştay A- Hazır değerler : Toplam tutarı 18 bin TL olan hazır değerlerin 4 bin TL si kasa mevcudu, 14 bin TL si ise banka mevduatıdır. Müessesenin bankalardaki mevduatının 5 bin TL'si T.C. Ziraat Bankasında, 9 bin TL'si ise Vakıflar Bankasındadır. B-Menkul değerler: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. C- Ticari alacaklar : Önceki yıla göre % 78 oranında artarak net tutarı bin TL, brüt tutarı bin TL olan ticari alacakların ; 28 bin TL si Alıcılara, bin TL si diğer ticari alacaklara, 567 bin TL si şüpheli ticari alacaklara, 567 bin TL si şüpheli alacaklar karşılıklarına, ait bulunmaktadır. Diğer ticari alacaklar; müessese sahasında redevans işletmecisi olarak faaliyet gösteren şirketlerin redevans bedeli borcudur. Redevans bedelleri üçer aylık dönemler halinde tahsil edilmektedir. Şüpheli görülerek karşılığı ayrılan alacaklar ise, değişik şirketlerin müesseseye olan borçlarından ihtilaflı olup da, yasal süreci devam eden ve tahsilatı şüpheli görülen alacaklara aittir. Toplam tutarı 567 bin TL olan şüpheli alacakların; 255 bin TL si Ermenek Özkar Madencilik ten, 69 bin TL si Demir Madencilik ten, 1 bin TL si Pepa Madencilik ten, 242 bin TL si Pepa Madencilik ten, D- Diğer alacaklar : olan Müessese alacaklarıdır. Net tutarı önceki yıla göre 18 bin TL azalarak, cari yılda 294 bin TL olan diğer alacakların, brüt tutarı 424 bin TL olup, şüpheli durumda olanlar için da 128 bin TL karşılık ayrılmıştır. Söz konusu diğer alacakların; 1 bin TL si Personelden olan kira bedeli alacaklarına, 65 bin TL si personele taksitle satılan kömür bedellerine,

121 bin TL si personelden olan diğer alacaklara, 72 bin TL si geri alınacak vergilere, 129 bin TL si asgari geçim indirimi borçlularına, 12 bin TL si usulsüzlük cezalarından olan alacaklara, E- Stoklar : ait bulunmaktadır. Önceki yıla göre %15 oranında artış göstererek bin TL olan ve aktifin %14 ünü teşkil eden stoklarının; bin TL si ilk madde ve malzeme stoklarına, 361 bin TL si mamul stoklarına, aittir. Müessese stoklarının miktar ve tutar olarak yıl içi hareketleri ile artış ve azalışlarına ilişkin değerlendirmeler raporun işletme çalışmaları bölümünde yer almıştır bin TL olan ilk madde ve malzeme stoklarının, 33 bin TL si yurtiçi yoldaki mallara, bin TL si yurt dışı sipariş avanslarına, kalan bin TL si ise diğer ilk madde ve malzemelere aittir. Diğer ilk madde ve malzemelerin bin TL si işletme sahasındaki direk ambarı, bin TL si demir tahkimat malzemesi, bin TL si tel ve telden mamul eşyalar, 440 bin TL si patlayıcı maddeler, 662 bin TL si ise akaryakıtlar, yağlar, demir ve çelik malzemeler gibi çeşitli ilk madde ve malzemelerdir. F-Yıllara yaygın inşaat ve onarım maliyetleri: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. G- Gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkukları : Toplam tutarı 454 bin TL olan bu hesaptaki tutarın tamamı, personele 15 Aralık 2012 tarihinde ödenen aylıkların, 2013 yılına ilişkin bölümüdür. H- Diğer dönen varlıklar : Diğer dönen varlıklar hesabında yer alan 14 bin TL nin tamamı personel avansları kalıntısıdır. II- Duran varlıklar : Aktifin %80 ini oluşturan Duran varlıklar geçen yıla göre % 11 oranında bin TL artarak bin TL ye yükselmiştir. Duran varlıkların artmasına, maddi duran varlıklar ve özel tükenmeye tabi varlıklardaki artışlar etken olmuştur.

122 110 Sayıştay Duran varlıkların detayı aşağıda sırası ile incelenmiştir. A-Ticari alacaklar : Bir önceki yıla göre değişmeyen 4 bin TL tutarındaki ticari alacakların tamamı, Müessesenin çeşitli kurum ve kuruluşlara verdiği güvence paralarından oluşmaktadır. B-Diğer alacaklar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. C-Mali duran varlıklar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. D- Maddi duran varlıklar : Müessesenin maddi duran varlıklarının faaliyet dönemindeki hareketi, önceki yıldan devirlerle birlikte ele alınarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. 2012'den 2012 yılında 2013'e Maddi duran varlıklar devir Giren Çıkan devir Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Arazi ve arsalar Yeraltı ve yer üstü düzenleri Binalar Tesis, makine ve cihazlar Taşıtlar Demirbaşlar Diğer maddi duran varlıklar Toplam (brüt) Birikmiş amortismanlar (-) Toplam (net) Yapılmakta olan yatırımlar Yatırım avansları Yatırım toplamı Genel toplam Müessesenin 2011 yıl sonunda edinme değeri bin TL olan maddi duran varlıklarına, cari yılda hesap düzeltmeleri ile birlikte bin TL giriş olmuş, bin TL de çıkıştan sonra 2013 yılına bin TL maddi duran varlık devretmiştir. Brüt tutarı bin TL olan maddi duran varlıklar, bin TL olan birikmiş amortismanların etkisiyle, cari yıl sonu itibariyle bin TL olmuştur. Yıl içindeki girişlerin; bin TL sinin yapılmakta olan yatırımlardan sabit kıymet hesaplarına geçişler, 298 bin TL sinin nakiller, 105 bin TL sinin hesap

123 111 düzeltmeleri, 120 bin TL sinin hibeler olduğu, yıl içindeki çıkışların ise, bin TL sinin terkinler, 38 bin TL sinin nakiller, 105 bin TL sinin hesap düzeltmeleri olduğu görülmüştür. Hesaba önceki yıldan bin TL yapılmakta olan yatırım devretmiş, yıl içinde bin TL giriş ve bin TL çıkıştan sonra yapılmakta olan yatırımların tutarı bin TL, maddi duran varlıkların net tutarı ise, bin TL tutarındaki amortismanların tenzilinden sonra bin TL olmuştur. Müessesenin maddi duran varlıklarının edinme bedelleri, birikmiş amortismanları ve itfa oranları ile net değerleri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Edinme Birikmiş Amortismanlar Maddi duran varlıklar değeri Edinme Net değer Bin TL Bin TL Değerine göre Bin TL % Arazi ve arsalar Yeraltı ve yer üstü düzenleri Binalar Tesis, makine ve cihazlar Taşıtlar Demirbaşlar Diğer maddi duran varlıklar Ara toplam Yapılmakta olan yatırımlar (Yatırım avansları dâhil) Toplam Toplam Fark (9.070) 770 (9.840) Edinme değeri bin TL olan maddi duran varlıkların %63 oranında bin TL si amorti edilmiş, bin TL lik net değer 2013 yılına devretmiştir. Birikmiş amortismanların cari yıl içindeki hareketi aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

124 112 Sayıştay Birikmiş Amortismanlar 2011'den 2012 yılında 2013'e Devir Giren Çıkan Devir Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Arazi ve arsalar Yer altı ve yerüstü düzenleri Binalar Tesisler, makineler, cihazlar Taşıtlar Demirbaşlar Diğer maddi duran varlıklar Toplam Tablodan da görüleceği gibi, önceki yıl dönem sonu itibariyle bin TL amortisman ayrılmış iken, cari yılda bin TL giriş, 812 bin TL çıkıştan sonra dönem sonu birikmiş amortismanlar tutarı bin TL olmuştur. E-Maddi olmayan duran varlıklar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. F- Özel tükenmeye tabi varlıklar : Tamamı hazırlık ve geliştirme giderlerine ait olan ve brüt tutarı bin TL olan özel tükenmeye tabi varlıkların net tutarı, bin TL tutarındaki birikmiş amortismanların etkisi ile bin TL olmuştur. G-Gelecek aylara ait gelir ve gider tahakkukları: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. H-Diğer duran varlıklar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. - Pasif : Müessesenin kaynaklarının ayrıntısı bir önceki yılla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

125 113 Önceki Dönem Cari Dönem Fark Pasif (Kaynaklar) Bin TL % Bin TL % Bin TL I-Kısa vadeli yabancı kaynaklar: A-Mali borçlar B-Ticari borçlar C-Diğer borçlar D-Alınan avanslar E-Yıllara yaygın inşaat ve onarım hakedişler F-Ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler G-Borç ve gider karşılıkları H-Gelecek aylara ait gelirler ve gider tahak I-Diğer kısa vadeli yabancı kaynaklar Toplam (I) II-Uzun vadeli yabancı kaynaklar: A-Mali borçlar E-Borç ve gider karşılıkları Toplam (II) Toplam (I+II) IIl-Öz kaynaklar: A-Ödenmiş sermaye D-Geçmiş yıllar karları E-Geçmiş yıllar zararları (-) ( ) (2.030) ( ) (1.940) (91.436) F-Dönem net karı (zararı) (91.436) (168) ( ) (191) (26.388) Toplam (III) Genel toplam (I+II+III) Nazım hesaplar Müessesenin pasif toplamı geçen yıla göre %13 oranında bin TL artarak bin TL olmuştur. Toplam pasifin %57 si oranında bin TL si kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklardan, %43 ü oranında bin TL si öz kaynaklardan oluşmuştur. I- Kısa vadeli yabancı kaynaklar : Geçen yıla göre %18 oranında bin TL artarak cari yılda bin TL olmuştur. Kısa vadeli yabancı kaynakların ayrıntıları aşağıda incelenmiştir. A-Mali borçlar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir.

126 114 Sayıştay B-Ticari borçlar : Müessesenin kısa vadeli kaynakları kapsamındaki ticari borçları bir önceki yıla göre 116 bin TL artarak cari yılda 264 bin TL olmuştur. Bu meblağın 263 bin TL si alınan depozito ve teminatlar, bin TL si alınan mal ve hizmetlere ilişkin borçlardır. C- Diğer borçlar : Müessesenin diğer borçları önceki yıla göre bin TL artarak bin TL olmuştur. Toplam tutarı bin TL olan diğer borçların; bin TL si Genel Müdürlüğe cari hesap borcuna, 17 bin TL si personel istihkaklarından borçlara, 156 bin TL si diğer çeşitli borçlara, ilişkin bulunmaktadır. D-Alınan avanslar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. E-Yıllara yaygın inşaat ve onarım maliyetleri: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. F- Ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler : Toplam tutarı bin TL olan ödenecek vergi ve diğer yükümlülüklerin; 782 bin TL si Vergi ve fonlara, bin TL si 2012 de ödenecek SGK primleri tutarına, 34 bin TL si icra kesintileri, para cezaları gibi personel ücretlerinden kesilen ve ödenecek olan diğer yükümlülüklerin tutarıdır. G- Borç ve gider karşılıkları : Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. H- Gelecek yıllara ait gelirler ve gider tahakkukları : Bu hesapta izlenen gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkukları bin TL nin; 36 bin TL si Diğer gider tahakkuklarına, bin TL si çalışanların gelecek yıllara ilişkin ücret tahakkuklarına ilişkin bulunmaktadır.

127 115 I- Diğer kısa vadeli yabancı kaynaklar : 37 bin TL tutarındaki diğer kısa vadeli yabancı kaynakların tamamı Müessesenin mamul kömür stoklarında belirlenen sayım ve tesellüm fazlalıklarına ait olup durum Teftiş Kurulu Başkanlığına bildirilmiştir. II- Uzun vadeli yabancı kaynaklar : A-Mali borçlar: B-Ticari borçlar: C-Diğer borçlar: D-Alınan avanslar: Bu hesaplar cari yılda bakiye vermemiştir. E- Borç ve gider karşılıkları : Müessesenin 248 bin TL tutarındaki borç ve gider karşılıklarının tamamı dahili sigorta prim karşılıkları tutarıdır. F-Gelecek aylara ait gelir ve gider taahhütleri: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. G-Diğer uzun vadeli yabancı kaynaklar: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. III- Öz kaynaklar : Müessesenin öz kaynakları bin TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıntısı hesap grupları itibariyle aşağıda incelenmiştir. Nominal sermaye: Ödenmemiş sermaye: Ödenmiş sermaye: Geçmiş yıl zararları : Dönem zararı : Öz kaynak : A-Ödenmiş sermaye : bin TL (140) bin TL bin TL ( bin TL) ( bin TL) bin TL Müessesenin dönem sonu itibarıyla nominal sermayesi bin TL, ödenmemiş sermayesi ise 140 bin TL, olduğunda dönem sonu itibariyle ödenmiş sermayesi bin TL dir.

128 116 Sayıştay B-Sermaye yedekleri: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. C-Kar yedekleri: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. D-Geçmiş yıllar karları: Bu hesap cari yılda bakiye vermemiştir. E- Geçmiş yıllar zararları (-) : Müessese tüm faaliyet dönemlerini zararla kapatmaktadır. Bu nedenle cari yılda da geçmiş yıllar zararı 2011 yılı dönem zararı olan bin TL kadar artmış ve önceki yıl bin TL olan geçmiş yıllar zararları bin TL olmuştur. F- Dönem net zararı (-) : Müessesenin faaliyet dönemi zararı, bir önceki yıla göre bin TL artarak bin TL tutarında gerçekleşmiştir. -Nazım hesaplar: bin TL tutarındaki nazım hesaplar alınan teminat mektuplarına ilişkindir.

129 117 VI. GELİR TABLOSU Müessesenin 2012 yılı faaliyet dönemine ilişkin, bilançosu ve gelir tablosu; Müessese Yönetim Komitesinin tarih ve 14 sayılı kararı ile kabul edilmiş, TTK Yönetim Kurulunun tarih ve 110 sayılı kararıyla onaylanmıştır. Müessese önceki dönemde ton satılabilir kömür üretmiş ve bunun tonu satılmış iken, cari yılda ton satılabilir kömür üretiminin, tonu satılmıştır. Gerek üretimdeki gerekse satışlardaki düşüş, maliyetlerde artışa neden olmuş, müessese faaliyet dönemini her yıl olduğu gibi zararla sonuçlandırmıştır. Geçen yıl ortalama satış fiyatları ton başına 190,47 TL/Ton iken, cari yılda 3,63 TL/Ton azalarak 186,84 TL/Ton olmuş bu da, bir taraftan üretim ve satış miktarlarındaki azalış ve maliyet artışlarıyla birlikte, müessese zararının büyümesine yol açmıştır. Nitekim, geçen yıl ton başına ortalama zarar miktarı 267,17 TL/Ton iken cari yılda 171,26 TL/Ton artarak, 438,43 TL/Ton olmuştur Müessesenin 2012 yılı faaliyet dönemine ilişkin gelir ve gider hesaplarının ayrıntısı, önceki dönem verileri ile karşılaştırmalı olarak aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir.

130 118 Sayıştay Gelir ve giderler Önceki dönem Cari dönem Fark Bin TL Bin TL Bin TL A-Brüt satışlar Yurt içi satışlar Yurt dışı satışlar 3-Diğer gelirler B-Satış indirimleri (-) 1-Satıştan iadeler (-) 3-Diğer indirimler (-) C-Net satışlar D-Satışların maliyeti(-) Satılan mamuller maliyeti (-) Satılan ticari mallar maliyeti (-) 3-Satılan hizmet maliyeti (-) 4-Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış zararı E-Faaliyet giderleri (-) Araştırma ve geliştirme giderleri (-) 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) Genel yönetim giderleri (-) Faaliyet zararı F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar İştiraklerden temettü gelirleri 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri 3-Faiz gelirleri Komisyon gelirleri 5-Konusu kalmayan karşılıklar Menkul kıymet satış kârları 7-Kambiyo kârları Reeskont faiz gelirleri 10-Diğer olağan gelir ve kârlar G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) Komisyon giderleri (-) 2-Karşılık giderleri (-) Menkul kıymet satış zararları (-) 4-Kambiyo zararları (-) 2 5-Reeskont faiz giderleri 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) H-Finansman giderleri (-) 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) Olağan zarar I-Olağan dışı gelir ve kârlar Önceki dönem gelir ve kârları Diğer olağan dışı gelir ve kârlar J-Olağandışı gider ve zararlar (-) Çalışmayan kısım gider ve zararları (-) 2-Önceki dönem gider ve zararları (-) Diğer olağan dışı gider ve zararlar (-) Dönem zararı K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yük.karş. (-) Dönem net zararı

131 119 A-Brüt satışlar : Önceki yıl ton kömür satılmış iken cari yılda bu rakam ton azalarak ton olmuştur. Buna bağlı olarak, satışların tutarı da bin TL azalarak, bin TL den bin TL ye düşmüştür. - Satış indirimleri (-) : Cari yılda herhangi bir satış indirimi yapılmamıştır. C- Net satışlar : Cari yılda herhangi bir satış indirimi söz konusu olmadığından, bu hesap da brüt satışlar kadar bin TL tutarında gerçekleşmiştir. D- Satışların maliyeti (-) : Müessesenin 2012 yılı faaliyet döneminde, satılan kömürün maliyeti önceki yıla göre %4 oranında bin TL artarak bin TL den TL ye çıkmıştır. - Brüt satış zararı (-) : Müessesenin cari dönemde gerçekleştirdiği bin TL olan net satış tutarı, bin TL tutarındaki maliyetleri karşılayamamış ve brüt satış zararı bu nedenle bin TL olarak gerçekleşmiştir. E- Faaliyet giderleri (-) : Önceki yıla göre %8 oranında bin TL artarak bin TL olan faaliyet giderlerinin, bin TL si Pazarlama ve satış giderlerine, bin TL si Genel Yönetim giderlerine, ilişkin bulunmaktadır. Pazarlama ve satış giderlerinin 250 bin TL si kömür torbalama, bin TL si Genel Müdürlük demiryolu ve liman işletme masraflarından Müesseseye devredilen tutara aittir. Toplam tutarı bin TL olan genel yönetim giderlerinin; 151 bin TL sini Malzeme giderleri, bin TL snii işçi ücret ve giderleri, bin TL sini memur ve sözleşmeli personel ücret ve giderleri, 696 bin TL sini dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler, bin TL sini çeşitli giderler,

132 120 Sayıştay 343 bin TL sini vergi resim ve harçlar, 53 bin TL sini amortismanlar, bin TL sini yardımcı üretim masraf yerleri (atölye,garaj), bin TL sini Genel Md lük Yönetim giderlerine katılım payı, oluşturmaktadır. - Faaliyet zararı (-) : Müessesenin brüt satış zararı olan bin TL ye, faaliyet giderleri tutarı bin TL nin ilavesi ile cari yılda faaliyet zararı bin TL olarak gerçekleşmiştir. Bu durumda faaliyet zararı önceki yıla göre %25 oranında bin TL artmıştır. Ortalama ticari maliyetlerin 625,27 TL/Ton olmasına karşın, ortalama satış fiyatlarının 186,84 TL/Ton oluşu bu olumsuz tablonun gerçekleşmesine neden olmaktadır. F- Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar : Toplam bin TL tutarındaki olağan gelir ve kârların ayrıntısı aşağıda açıklanmıştır. - Faiz gelirleri: Toplam tutarı 165 bin TL olan faiz gelirlerinin tamamı kira gelirleri ile redovens gelirlerinin geç ödenmesi nedeniyle 3.şahıslara tahakkuk ettirilen faiz gelirlerine ilişkin bulunmaktadır. - Konusu kalmayan karşılıklar: Toplam tutarı 38 bin TL olan konusu kalmayan karşılıkların tamamı, geçmiş yıllarda karşılık ayrılan şüpheli alacaklardan yapılan tahsilalar nedeniyle iptal olunan şüpheli alacaklar karşılığının tutarıdır. - Kambiyo karları Toplam tutarı 2 bin TL olan kambiyo karları hizmet alımı kur farklarından oluşmuştur. - Diğer olağan gelir ve kârlar: Tamamı bin TL olan diğer olağan gelir ve kârların; bin TL si Tahsil olunan rödovans gelirlerine, bin TL si gayrimenkullerin kira gelirlerine, 17 bin TL si elektrik kullandırma bedeline,

133 bin TL si misafirhane gelirine, 6 bin TL si ölçü tartı gelirlerine, 27 bin TL si kömür nakil gelirlerine, 2 bin TL si personelden ve 3. şahıslardan yapılan tahsilatlara, 9 bin TL si ambarlara alınan hurda bedellerine, 696 bin TL si diğer olağan gelir ve karlara, ait bulunmaktadır. G- Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) : Tamamı bin TL tutarındaki diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararların ayrıntısı aşağıda açıklanmıştır. 1-Karşılık giderleri(-): Toplam tutarı TL olan karşılık giderleri şüpheli alacaklar karşılıklarından oluşmuştur. 2- Kambiyo zararları : Cari yılda kambiyo zararlarının tutarı 2 bin TL olmuştur. 7- Diğer olağan gider ve zararlar (-) : Diğer olağan gider ve zararlar tutarı bin TL nin; bin TL si Personele dava sonucu ödenen meslek hastalığı tazminatlarına, bin TL si iş kazaları tazminatlarına, 4 bin TL si ceza giderlerine, 549 bin TL si tenzil ve ihraç edilen MDV bedellerine, ilişkin tutarların gider kaydına aittir. Ceza ödemeleriyle ilgili olarak Kurum Teftiş Kuruluna bilgi verildiği görülmüştür. H- Finansman giderleri (-) : Müessese faiz ödeyerek herhangi bir kısa veya uzun vadeli yabancı kaynak kullanmadığından, finansman gideri bulunmamaktadır. - Olağan zarar (-) : Müessesenin faaliyet zararı olan bin TL den bin TL lik diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârların tenzili ve bin TL lik diğer faaliyetlerden

134 122 Sayıştay gider ve zararların ilavesinden sonra, Müessesenin olağan zararı bin TL olarak gerçekleşmiştir. I- Olağan dışı gelir ve kârlar : Müessesenin 529 bin TL tutarındaki olağan dışı gelir ve kârların ayrıntısı aşağıda açıklanmıştır. - Önceki dönem gelir ve kârlar : Toplam tutarı 237 bin TL olan önceki dönem gelir ve kârlarının; 4 bin TL si İşçi ve memur istihkaklarının iptallerinden, 19 bin TL si mamul sayım fazlalıklarından, 214 bin TL si diğer önceki dönem gelir ve kârlarından, oluşmaktadır. Mamul sayım fazlalıklarının Kurum Teftiş Kuruluna intikal ettirildiği görülmüştür. 2- Diğer olağandışı gelir ve kârlar: 292 bin tutarındaki diğer olağan dışı gelir ve kârların; 57 bin TL si Malzeme satış kârlarına, 96 bin TL si hurda ve atık malzeme satış kârlarına 18 bin TL si taahhütlerini yerine getirmeyen 3. şahıslara uygulanan gecikme cezalarına, 6 bin TL si hibe ve bağış kârlarına, 115 bin TL si diğer olağandışı gelir ve kârlara, ait bulunmaktadır. J- Olağan dışı gider ve zararlar (-) : Toplam tutarı bin TL olan önceki dönem gider ve zararların; 312 bin TL si Emekli olan memurların önceki yıllara ait istihkaklarına, bin TL si işçilerin geçmiş yıllara ait kıdem ve ihbar tazminatlarına, 14 bin TL si emekli olan memurların makam tazminatlarına, bin TL si önceki dönemle ilgili diğer giderlere ilişkin bulunmaktadır. Dönem Zararı (-) : Kuruluşun olağan zararı bin TL den 529 bin TL lik olağan dışı gelir ve karların tenzili, bin TL lik olağan dışı gider ve zararların ilavesi ile dönem zararı bin TL olarak gerçekleşmiştir. Müessesenin ortalama satış fiyatları ile ortalama maliyetler arasındaki olumsuz farkın zarar yazılması, kuruluşun faaliyetlerini etkilemekte olduğundan, Müessese faaliyet yılını bin TL zararla kapatmıştır.

135 123 K-Dönem karı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) : Müessesenin faaliyet dönemlerini zararla kapatması ve birikmiş geçmiş yıllar zararları nedeniyle kurumlar vergisi tahakkuk etmemiştir. Dönem net zararı (-) : Müessesenin faaliyet dönemlerini zararla kapatması ve 2012 yılında da safi kurum kazancı oluşmaması nedeniyle dönem net zararı da, dönem zararı kadar olmuştur. Sonuç: Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi nin 2012 yılı bilânçosu ve ,31 Türk Lirası dönem zararı ile kapanan gelir tablosu tasvibe sunulur.

136 124 Sayıştay VII. E K L E R 1-Personelin servislere dağılımı 2- Memur ve sözleşmeli personelin hareketini gösterir çizelgeler 3- İşçi hareketini gösterir çizelgeler 4- İşçilerin işyerlerine dağılımı 5- Mali bünyedeki varlıkların ayrıntısı 6- Mali bünyedeki kaynakların ayrıntısı 7- Kuruluşun gayri safi milli hasıla (GSMH) ya katkısı 8- Vergiler 9- Bilanço ve dip notları 10- Gelir tablosu ve dip notları 11- Raporun ilgili bölümlerinde yer alan diğer öneri ve tavsiyelerin listesi

137 Personelin Sevislere Dağılımı (Ek:1) Üniteler Memur Sözleşmeli İşçi Toplam Memur Sözleşmeli İşçi Toplam 1- Müessese Müdürlüğü Uzmanlar 3- Özel büro ve Yönetim Komitesi Şefliği Personel Şube Müdürlüğü Muhasebe Şube Müdürlüğü İdari ve Sosyal İşler Şefliği Materyal Şube Müdürlüğü İşçi Sağlığı ve Koruma Başhek Elektro Mekanik İşletme Müdürlüğü Kuyular Bakım Başmühendisliği Koruyucu Bakım Başmühendisliği 12-Etüd,Tesis,Proje Şube Müdürlüğü İnşaat İşleri Başmühendisliği Büyük Hazırlık Tesis Başmühendisliği 15-Nakliyat Başmühendisliği 16-Eğitim Başmühendisliği 17-Sivil Savunma Uzmanlığı Bilgi İşlem Şube Müdürlüğü Üretim İşletme Müdürlüğü İşgüvenliği ve Eğitim Şube Müdürlüğü Lavvar Şube Müdürlüğü Alev Sızdırmazlık Şube Müdürlüğü 23-Hukuk Müşavirliği 24-Yazı İşleri Şefliği Sözleşmeli Sah.ve Hizmet Alımı Şb.Md Muayene Komisyonu Başkanlığı 27-Direk ve Harici İşler Başmühendisliği Genel toplam

138 Memur ve sözleşmeli personelin hareketini gösterir çizelge (Ek:2) Memurlar Sözleşmeli Personel Giriş ve Çıkış Yılbaşı mevcudu Yıl içinde giren Yıl içinde çıkan (-) Yıl sonu mevcudu Memurlar Sözleşmeli Personel Giriş Şekli Kişi Kişi Kişi Kişi Açıktan tayin 2 8 Naklen tayin Göreve iade 1 Memuriyetten sözleşmeli statüye geçiş Askerlik dönüşü Sözleşmeliden memuriyete geçiş 1 Müesseseler arası nakil İşçilikten nakil Başkaca nedenler Toplam Memurlar Sözleşmeli Personel Ayrılış Nedenleri Kişi Kişi Kişi Kişi Emeklilik Başka kuruluşa nakil Müesseseler arası nakil 7 9 Memuriyetten sözleşmeli statüye geçiş Sözleşmeliden memuriyete geçiş 1 Askerlik durumu İşten çıkarma 1 Sözleşmenin yenilenmemesi İstifa 1 Ölüm Başkaca nedenler Toplam

139 İşçi Hareketini Gösterir Çizlege (Ek:3) Giriş ve Çıkış 2011 Kişi 2012 Kişi Yılbaşı mevcudu Yıl içinde giren Yıl içinde çıkan ( - ) Yılsonu mevcudu Giriş Şekli 2011 Kişi 2012 Kişi Açıktan tayin 4 6 Geçici ve mevsimlik işçilerin başlatılması Naklen tayin (Müesseselere) Askerlik dönüşü Göreve iade Başka nedenler 6 Toplam Ayrılış Nedenleri 2011 Kişi 2012 Kişi Askere alma Emeklilik (Y.K.K.) Ölüm 4 2 Kendi isteği ile ayrılma Geçici ve mevsimlik işçilerin ayrılması Memur ve sözleşmeli statüye geçme İşten çıkarma 16 8 Başka nedenler Toplam

140 İşçilerin İşyerlerine Dağılımı İ Ş Y E R L E R İ Norm Kadro Sayısı Program Sayısı Yıl Sonu Kişi Program Sayısı (Ek:4) Yıl Sonu Kişi A - Esas İşletmeler : Asma-Dilaver Ürt. İşl. Müd Toplam (A) B - Yardımcı İşletmeler : Elektro Mekanik İşletmeMüdürlüğü Kuyu Bakım Başmühendiliği Etüd,Proje Şube Müdürlüğü İş güvenliği Şube Müdürlüğü Asma-Dilaver Üretim İşletme Müdürlüğü Direk ve Harici İşler Başmühendisliği Materyal Şube Müdürlüğü Toplam (B) C - İdari Servisler : Müessese Büro Personeli Bilgi İşlem Şube Müdürlüğü Savunma Uzmanlığı Sosyal ve İdari İşler Şefliği İşçi Sağlığı ve Koruma Başhekimliği Toplam ( C ) Genel Toplam

141 Mali bünyedeki varlıkların ayrıntısı (EK:5) Dönen Duran Toplam Varlık türleri Kod Bin TL Bin TL Bin TL 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Diğer 4 Hazır değerler toplamı 5 18 Kasa ve bankalar toplamı 6 18 Menkul kıymetler: Hisse senetleri 7 Tahvil, senet ve bonolar 8 Diğer 9 Menkul kıymetler toplamı 10 Alacaklar: Ticari alacaklar: Kamu iktisadi teşebbüslerinden 12 Resmi dairelerden Bağlı ortaklıklardan 14 İştiraklerden 15 Yurt dışından 16 Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden 19 Kamu iktisadi teşebbüslerinden/ana ortaklık 20 Resmi dairelerden Bağlı ortaklıklardan (Konsolidasyon dışı) 22 İştiraklerden 23 Yurt dışından 24 Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı 27 Stoklar: İlk madde ve malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar 31 Diğer 32 Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler toplamı Hazır ve paraya çevrilebilir değerler toplamı (1) Bağlı değerler: İştirakler 37 Bağlı ortaklıklar (Konsolidasyon dışı) 38 Maddi duran varlıklar: Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) 40 (51.395) (51.395) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) 42 Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler 44 Bağlı değerler toplamı (2) Varlıklar toplamı (1+2)

142 Mali bünyedeki kaynakların ayrıntısı (EK:6) Kısa vadeli Uzun vadeli Toplam TL TL TL Kaynak türleri Kod 1-Yabancı kaynaklar: Mali borçlar: Hazineye kredi ve kredi niteliğinde borçlar 4 Hazine aracılığıyla sağlanan dış krediler 5 Banka kredileri 6 Diğer krediler 7 Çıkarılmış menkul kıymetler, taksit ve faizleri 8 Diğer 9 Mali borçlar toplamı 10 Ticari borçlar: Kamu iktisadi teşebbüslerine 11 Resmi dairelere 12 Bağlı ortaklıklara 13 İştiraklere 14 Yurt dışına 15 Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: Kamu iktisadi teşebbüslerine 18 Resmi dairelere 19 Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara İştiraklere 22 Yurt dışına 23 Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem tazminatı karşılıkları 27 Dönem kârından Hazineye ödenecek kar payı 28 Dönem kârından diğer ortaklara ödenecek kâr payı 29 Dönem kârından ödenecek vergi ve yasal yüküm. 30 Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynaklar toplamı Yabancı kaynaklar toplamı (1) Öz kaynaklar: Sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 (140) Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları (+) 39 Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 Sermaye yedekleri: 42 Kâr yedekleri 43 Geçmiş yıllar kârları 44 Geçmiş yıllar zararları (-) 45 ( ) Dönem kârının öz kaynaklarda kalacak kısmı (+), 46 Dönem net zararı (-) 47 ( ) Öz kaynaklar toplamı (2) Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 49 Kaynaklar toplamı (1+2+4) - (3+5)

143 Kuruluşun gayri safi milli hâsılaya (GSMH) katkısı (Gelir yoluyla) (EK:7) Firma ölçeğinde, katma değerin oluşumu Sıra No Bin TL A-Pozitif etkiler Personel giderleri (yevmiyeliler dahil) Verilen faizler (yurt içi ) 2 - Verilen bina ve arazi kiraları 3 58 Karşılık giderleri Mevzuat gereğince katılma payları 5 - Dernek ve benzeri yerlere bağışlar 6 - Geçmiş yıllara ait gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri 8 11 Amortisman ve tükenme payları Dış aleme ödenen giderler 10 Diğer pozitif etkiler 11 Dönem kârı 12 Toplam (A) B-Negatif etkiler (-): Alınan faizler (yurt içi) Alınan bina ve arazi kiraları Karşılıklardan kullanılmayan kısım 16 - Geçmiş yıllara ait gelir ve kârlar Bağlı orta. ve işti. den alınan kâr payları 18 - İç sigorta fondan yapılan tahsilât 19 - Dış alemden sağlanan gelirler 20 - Diğer negatif etkiler Dönem zararı Toplam (B) Üretici fiyatlarıyla gayri safi yurtiçi Hâsıla (GSYİH)ya katkı (A-B) Sübvansiyonlar (-) 25 - Hazine yardımları (-) 26 - Diğer yardım ve bağışlar (-) 27 - Vergi iadeleri (-) 28 - Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar Alıcı fiyatlarıyla gayri safi yurtiçi hasıla (GSYİH)ya katkı Dış aleme ödenen giderler (-) 31 - Dış alemden sağlanan gelirler 32 - Alıcı fiyatlarıyla gayri safi yurtiçi hasıla (GSMH)ya katkı

144 Vergiler (EK: 8) Geçen yıldan Tahakkuk Ödenen veya Yılsonu Sıra Devir Bin TL Mahsup edilen Kalıntısı Vergi türleri no Bin TL Bin TL Bin TL A-Kuruluşun yükümlü olduğu Vergi, resim, harç ve fonlar: 1-Gelirlerden alınan: Kurumlar vergisi 1 Diğer 2 Toplam ( 1 ) 3 2-Servetten alınan: Motorlu taşıtlar vergisi Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) Diğer Toplam ( 2 ) Mal ve hizmetten alınan: KDV Özel tüketim vergisi 9 Banka ve sigorta muameleleri vergisi 10 Damga vergisi 11 Dış ticarette ödenen vergi 12 Harçlar 13 Belediyelere ödenen vergi, resim ve harçlar (Emlak vergisi dışında) 14 Özel iletişim vergisi 15 Belediye payı Özel idare payı Toplam ( 3 ) Toplam ( 2+3 ) Toplam ( A ) B-Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, Resim, harç ve fonlar: Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi Yüklenici, üretici ve ortaklardan stope edilen Gelir, kurumlar ve damga vergisi Tevkif edilen KDV Elektrik ve havagazı tüketim vergisi 25 Diğerleri 26 Toplam ( B ) Genel toplam ( A+B )

145 TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi 2012 yılı bilânçosu Önceki dönem Cari dönem (Ek:9/a) TL TL TL TL Aktif ( Varlıklar ) Ayrıntısı Tümü Ayrıntısı Tümü I-Dönen varlıklar A-Hazır değerler , ,76 1-Kasa 7.345, ,96 2-Alınan çekler 3-Bankalar , ,80 4-Verilen çekler ve ödeme emirleri(-) 5-Diğer hazır değerler B-Menkul kıymetler 1-Hisse senetleri 2-Özel kesim tahvil, senet ve bonoları 3-Kamu kesimi tahvil, senet ve bonoları 4-Diğer menkul kıymetler 5-Menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılığı (-) C-Ticari alacaklar , ,36 1-Alıcılar 105, ,74 2-Alacak senetleri 3-Alacak senetleri reeskontu (-) 4-Kazanılmamış finansal kiralama faiz gelirleri (-) 5-Verilen depozito ve teminatlar 6-Diğer ticari alacaklar , ,62 7-Şüpheli diğer alacaklar , Şüpheli ticari alacaklar karşılığı (-) ( ,47) ( ) D-Diğer alacaklar ,90 1-Ortaklardan alacaklar 2-İştiraklerden alacaklar 3-Bağlı ortaklıklardan alacaklar 4-Personelden alacaklar , ,85 5-Diğer çeşitli alacaklar , ,05 6-Diğer alacak senetleri reeskontu 7-Şüpheli diğer alacaklar , ,59 8-Şüpheli diğer alacaklar karşılığı (-) ( ,85 ) ( ,59) E-Stoklar , ,71 1-İlk madde ve malzeme , ,57 2-Yarı mamuller 3-Mamuller ,14 4-Ticari mallar 5-Diğer stoklar 195,00 6-Stok değer düşüklüğü karşılığı (-) 7-Verilen sipariş avansları F-Yıllara yaygın inşaat ve onarım maliyeti 1-Yıllara yaygın inşaat ve onarım maliyetleri 2-Yıllara yaygın inşaat enflasyon düzeltme hesabı 3-Taşeronlara verilen avanslar G-Gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkukları , ,74 1-Gelecek aylara ait giderler , ,74 2-Gelir tahakkukları H-Diğer dönen varlıklar , ,19 1-Devreden KDV 2-İndirilecek KDV 3-Diğer KDV 4-Peşin ödenen vergiler ve fonlar 5-İş avansları 6-Personel avansları , ,19 7-Sayım ve tesellüm noksanları ,71 8-Diğer çeşitli dönen varlıklar 9-Diğer çeşitli dönen varlıklar karşılığı (-) Dönen varlıklar toplamı , ,66

146 TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi 2012 yılı bilânçosu Önceki dönem Cari dönem (Ek:9/b) TL TL TL TL Aktif ( Varlıklar ) Ayrıntısı Tümü Ayrıntısı Tümü II-Duran varlıklar A-Ticari alacaklar 4.207, ,96 1-Alıcılar 2-Alacak senetleri 3-Alacak senetleri reeskontu (-) 4-Kazanılmamış finansal kiralama faiz gelirleri (-) 5-Verilen depozito ve teminatlar 4.207, ,96 6-Şüpheli ticari alacaklar karşılığı (-) B-Diğer alacaklar 1-Ortaklardan alacaklar 2-İştiraklerden alacaklar 3-Bağlı ortaklıklardan alacaklar 4-Personelden alacaklar 5-Diğer çeşitli alacaklar 6-Diğer alacak senetleri reeskontu (-) 7-Şüpheli diğer alacaklar karşılığı (-) C-Mali duran varlıklar 1-Bağlı menkul kıymetler 2-Bağlı menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılığı (-) 3-İştirakler 4-İştirakler sermaye taahhütleri (-) 5-İştirakler sermaye payları değer düşüklüğü karşılığı (-) 6-Bağlı ortaklıklar (konsolide dışı) 7-Bağlı ortaklıklara sermaye taahhütleri (-) 8-Bağlı ortaklık sermaye payları değer düşüklüğü karş.(-) D-Maddi duran varlıklar , ,48 1-Arazi ve arsalar , ,56 2-Yer altı ve yer üstü düzenleri , ,59 3-Binalar , ,25 4-Tesis, makine ve cihazlar , ,99 5-Taşıtlar , ,69 6-Demirbaşlar , ,14 7-Diğer maddi duran varlıklar , ,13 8-Birikmiş amortismanlar (-) ( ,11) ( ,81) 9-Yapılmakta olan yatırımlar , ,82 10-Verilen avanslar ,12 E-Maddi olmayan duran varlıklar 1-Haklar 2-Şerefiye 3-Kuruluş ve örgütlenme giderleri 4-Araştırma ve geliştirme giderleri 5-Özel maliyetler 6-Diğer maddi olmayan duran varlıklar 7-Birikmiş amortismanlar (-) 8-Verilen avanslar F-Özel tükenmeye tabi varlıklar , ,00 1-Arama giderleri 2-Hazırlık ve geliştirme giderleri , ,38 3-Diğer özel tükenmeye tabi varlıklar 4-Birikmiş tükenme payları (-) ( ,66) ( ,38) 5-Verilen avanslar G-Gelecek yıllara ait giderler ve gelir tahakkukları 1-Gelecek yıllara ait giderler 2-Gelir tahakkukları H-Diğer duran varlıklar 1-Gelecek yıllarda indirilecek KDV 2-Diğer KDV 3-Peşin ödenen vergiler ve fonlar 4-Diğer çeşitli duran varlıklar Duran varlıklar toplamı , ,44 Aktif (varlıklar) toplamı , ,10

147 TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi 2012 yılı bilançosu Önceki dönem Cari dönem (Ek:9/c) TL TL TL TL Pasif (Kaynaklar) Ayrıntısı Tümü Ayrıntısı Tümü I-Kısa vadeli yabancı kaynaklar A-Mali borçlar 1-Banka kredileri 2-Finansal kiralama işlemlerinden borçlar 3-Ertelenmiş finansal kiralama borçlanma maliyetleri (-) 4-Uzun vd. yabancı kredilerin anapara taksitleri ve faizleri 5-Tahvil, anapara borç taksitleri ve faizleri 6-Çıkarılmış bonolar ve senetler 7-Çıkarılmış diğer menkul kıymetler 8-Menkul kıymetler ihraç farkı 9-Diğer mali borçlar B-Ticari borçlar , ,15 1-Satıcılar ,62 681,96 2-Borç senetleri 3-Borç senetleri reeskontu (-) 4-Alınan depozito ve teminatlar , ,19 5-Diğer ticari borçlar C-Diğer borçlar , ,03 1-Ortaklara borçlar 2-İştiraklere borçlar 3-Bağlı ortaklıklara borçlar , ,48 4-Personele borçlar , ,22 5-Diğer çeşitli borçlar , ,33 6-Diğer borç senetleri reeskontu (-) D-Alınan avanslar E-Yıllara yaygın inşaat ve onarım hak edişleri 1-Yıllara yaygın inşaat ve onarım hak ediş bedelleri 2-Yıllara yaygın inşaat enflasyon düzeltme hesabı F-Ödenecek vergi ve yükümlülükler , ,56 1-Ödenecek vergi ve fonlar , ,78 2-Ödenecek sosyal güvenlik kesintileri , ,52 3-Vadesi geçmiş ertelenmiş veya taksitlendirilmiş vergi ve diğer yükümlülükler 4-Diğer yükümlülükler 9.015, ,26 G-Borç ve gider karşılıkları 1-Dönem karı vergi ve diğer yasal yükümlülükler karş. 2-Dönem karının peşin ödenen vergi ve diğer yüküml.(-) 3-Kıdem tazminatı karşılıkları 4-Diğer borç ve gider karşılıkları H-Gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkukları , ,32 1-Gelecek aylara ait giderler 2-Gider tahakkukları , ,32 I-Diğer kısa vadeli yabancı kaynaklar , ,81 1-Hesaplanan KDV 2-Diğer KDV 3-Sayım ve tesellüm fazlaları , ,81 4-Diğer çeşitli yabancı kaynaklar Kısa vadeli yabancı kaynaklar toplamı , ,87

148 TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi 2012 yılı bilançosu Önceki dönem Cari dönem (Ek:9/d) TL TL TL TL Pasif (Kaynaklar) Ayrıntısı Tümü Ayrıntısı Tümü II-Uzun vadeli yabancı kaynaklar A-Mali borçlar 1-Banka kredileri 2-Finansal kiralama işlemlerinden borçlar 3-Ertelenmiş finansal kiralama borçlanma maliyetleri (-) 4-Çıkarılmış tahviller 5-Çıkarılmış diğer menkul kıymetler 6-Menkul kıymetler ihraç farkı 7-Diğer mali borçlar B-Ticari borçlar 1-Satıcılar 2-Borç senetleri 3-Borç senetleri reeskontu (-) 4-Alınan depozito ve teminatlar 5-Diğer ticari borçlar C-Diğer borçlar 1-Ortaklara borçlar 2-İştiraklere borçlar 3-Bağlı ortaklıklara borçlar 4-Diğer çeşitli borçlar 5-Diğer borç senetleri reeskontu (_) 6-Kamuya olan ertelenmiş veya taksitlendirilmiş borçlar D-Alınan avanslar E-Borç ve gider karşılıkları , ,91 1-Kıdem tazminatı karşılıkları 2-Diğer borç ve gider karşılıkları , ,91 F-Gelecek yıllara ait gelirler ve gider tahakkukları 1-Gelecek yıllara ait gelirler 2-Gider tahakkukları 3-Negatif konsolidasyon şerefiyesi G-Diğer uzun vadeli yabancı kaynaklar 1-Gelecek yıllara ertelenen veya terkin edilecek KDV 2-Diğer uzun vadeli yabancı kaynaklar Uzun vadeli yabancı kaynaklar toplamı , ,91 Yabancı kaynaklar toplamı , ,78 III-Öz kaynaklar A-Ödenmiş sermaye Sermaye Ödenmemiş sermaye (-) ( ) ( ) 3-Sermaye düzeltmesi olumlu farkları 4-Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) B-Sermaye yedekleri 1-Hisse senedi ihraç primleri 2-Hisse senedi iptal karları 3-Diğer sermaye yedekleri C-Kar yedekleri 1-Yasal yedekler 2-Statü yedekleri 3-Olağanüstü yedekler 4-Diğer kar yedekleri 5-Özel fonlar D-Geçmiş yıllar karları E-Geçmiş yıllar zararları (-) ( ,60) ( ,60) ( ,37) ( ,37) F-Dönem net zararı ( ,77) ( ,77) ( ,31) ( ,31) 1-Teşebbüsün net zararı 2-Azınlık payları net karı (zararı) Öz kaynaklar toplamı , ,32 IV-Azınlık payları Pasif (kaynaklar) toplamı , ,10

149 BİLANÇO DİPNOTLARI (Ek:9/e) 1- Kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş bulunan ortaklıklarda kayıtlı sermaye tavanı TL. 2- Yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile Genel Müdür, Genel Koordinatör, Genel Müdür Yardımcıları ve Genel Sekreter gibi üst yöneticilere : a) Cari dönemde verilen her çeşit avans ve borcun toplam tutarı...tl. b) Cari dönem sonundaki avans veya borcun bakiyesi...tl. 3- Aktif değerlerin toplam sigorta tutarı ,66 TL. 4- Alacaklar için alınmış ipotek ve diğer teminatların toplam tutarı...tl. 5- Yabancı kaynaklar için verilmiş ipotek ve diğer teminatların toplam tutarı...tl. 6- Pasifte yer almayan taahhütlerin top.tutarı...tl. 7- Kasa ve bankalardaki döviz mevcutları : Döviz cinsi Miktarı TL kuru Toplam tutar tl tl. 8- Yurt dışından alacaklar (avanslar dahil) : Döviz cinsi Miktarı TL kuru Toplam tutar tl tl. 9- Yurt dışına Borçlar (Avanslar dahil) : Döviz cinsi Miktarı TL kuru Toplam tutar tl tl. 10- Tedavüldeki tahvil ve finansman bonolarından banka garantili olanları tutarı...tl. 11- Cari ve gelecek dönemlerde yararlanılacak yatırım indiriminin toplam tutarı...tl. 12- Tedavüldeki tahvillerden hisse senedine dönüştürülebilir niteliktekilerin tutarı...tl. 13- Sermayeyi temsil eden hisse senetlerinin dökümü : Türü Tertibi Adedi Üsleri Toplam Tutar TL TL. 14- Cari dönemde ihraç edilmiş hisse senedi tutarı...tl. 15- Stok değerleme yöntemi a. Cari dönemde uygulanan yöntem... b. Önceki dönemde uygulanan yöntem... c. Varsa, cari dönemdeki yöntem değişikliğinin stoklarda meydana getirdiği artış (+ ) veya azalış tutarı (-)...TL. 16- Cari dönemdeki maddi duran varlık hareketleri a. Satın alınan, imal veya inşa edilen maddi duran varlıkların maliyetler ,10 TL. b. Elden çıkarılan veya hurdaya ayrılan maddi duran varlıkların maliyeti ,77 TL. c. Cari dönemde ortaya çıkan yeniden değerleme artışları...tl. Varlık maliyetlerinde (+)...TL. Birikmiş amortismanlarda (-)...TL Ana kuruluş, bağlı ortaklık ve iştiraklerin ticari alacak ve ticari borçlar içindeki payları

150 Ticari Alacak Ticari Borç 1- Ana Kuruluş Bağlı Ortaklık İştirakler Cari dönemdeki ortalama toplam personel sayısı kişi. 19- Bilanço tarihinden sonra ortaya çıkan ve açıklamayı gerektiren hususlara ilişkin bilgi. 20- Belli bir döneme sahip olan, ancak tutarları tahmin edilemeyen şarta bağlı zararlar ile her türlü şarta bağlı kazançlara ilişkin bilgi, (işletmeyi borç altına sokacak ve dönem sonucunu etkileyebilecek hukuki ihtilafların mahiyetleri bu bölümde açıklanır.) 21- İşletmenin gayri safi kar oranları üzerinde önemli ölçüde etkide bulunan muhasebe tahminlerinde değişikliklere ilişkin bilgi ve bunların parasal etkileri, 22- Bankalardaki mevduatın bloke olanına ilişkin tutarlar...tl. 23- Menkul kıymetler ve bağlı menkul kıymetler grubu içinde yer alıp,işletmenin ortakları, iştirakleri ve bağlı ortaklıklar tarafından çıkarılmış bulunan menkul kıymet tutarları ve bunları çıkaran ortaklıklar...tl. 24- İştiraklere bağlı ortaklıklarda içsel kaynaklardan yapılan sermaye artırımı nedeniyle elde edilen bedelsiz hisse senedi tutarları...tl. 25- Kısa ve uzun vadeli kredilerle ilgili olarak alınan kredilerin ve çıkarılmış menkul kıymetlerin (katılma intifa senedi dahil) kredi ve menkul kıymet türleri itibariyle tahakkuk etmemiş gelecek döneme ilişkin faiz borçları tutarları...tl. 26- Ortaklar, iştirakler ve bağlı ortaklıklar lehine verilen garanti, taahhüt, kefalet, aval, ciro gibi yükümlülüklerin tutarı...tl. 27- Mali tabloları önemli ölçüde etkileyen ya da mali tabloların açık, yorumlanabilir ve anlaşılabilir olması açısından açıklanması gerekli olan diğer hususlar, 28- Bilançonun onaylanarak kesinleştiği: tarih ve 110 sayılı kararı.

151 TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi 2012 yılı gelir tablosu Önceki dönem TL (Kuruşlu) Cari dönem TL (Kuruşlu) (EK:10) Gelir ve giderler A-Brüt satışlar , ,94 B-Satış indirimleri (-) C-Net satışlar , ,94 D-Satışların maliyeti (-) , ,37 Brüt satış kârı veya zararı ( ,45) ( ,43) E-Faaliyet giderleri (-) , ,50 Faaliyet kârı veya zararı ( ,51) ( ,93) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar , ,56 G-Diğer faaliyetlerden olağan , ,26 gider ve zararlar (-) H-Finansman giderleri (-) Olağan kâr veya zarar ( ,16) ( ,63) İ-Olağan dışı gelir ve kârlar , ,52 J-Olağan dışı gider ve zararlar (-) , ,20 Dönem kârı veya zararı ( ,77) ( ,31) K-Dönem kârı vergi ve diğer Yasal yükümlülük karşılıkları (-) - - Dönem net kârı veya zararı ( ,77) ( ,31)

152 (Ek:10/a) F- GELİR TABLOSU DİPNOTLARI : Gelir Tablosunda ek bilgi olarak aşağıdaki açıklamalar yer alır. 1- Dönemin tüm amortisman giderleri ile itfa ve tükenme payları TL a) Amortisman giderleri ,87 TL aa) Normal amortisman giderleri ,87 TL bb) Yeniden değerlemeden doğan amortisman giderleri...tl. b) İtfa ve tükenme payları ,47 TL c) Diğer çıkışlar... TL 2- Dönemin karşılık giderleri...tl. 3- Dönemin finansman giderlerinden ana kuruluş, ana ortaklık, müessese bağlı ortaklık ve iştiraklerle ilgili kısmın tutarı ( Toplam tutar içindeki payları % 20 yi aşanlar ayrıca gösterilecektir)...tl. 4- Ana kuruluş, ana ortaklık, müessese, bağlı ortaklık ve iştiraklerle yapılan satışlar. (Toplam tutar içindeki payları % 20 yi aşanlar ayrıca gösterilecektir.)...tl. 5- Ana kuruluş, ana ortaklık, müessese, bağlı ortaklık ve iştiraklerden alınan ve bunlara ödenen faiz, kira benzerleri. (Toplam tutar içindeki payları %20 yi aşanlar ayrıca gösterilecektir.)...tl. 6- Maliyet hesaplama sistemleri ( safha veya sipariş ) ve stok değerleme yöntemleri (ağırlıklı ortalama maliyet, ilk giren ilk çıkar, hareketli ortalama maliyet v.s. gibi ) 7- Varsa tamamen veya kısmen fiili stok sayımı yapılmamasının gerekçeleri...tl 8- Yurtiçi ve yurtdışı satışlar hesap kalemi içinde yer alan yan ürün, hurda,döküntü gibi maddelerin satışları ile hizmet satışlarının ayrı,ayrı toplamlarının brüt satışların % 20 sini aşması halinde bu madde ve hizmetlere ilişkin tutarları...tl. 9- Önceki döneme ilişkin gelir ve giderler ile önceki döneme ait gider ve zararların tutarlarını ve kaynaklarını gösteren açıklayıcı not Önceki Dönem Gelir ve Karları ,60 TL Mamul Sayım Fazlalıkları ,92 TL Diğer Önceki Dönem Gelir ve Karları ,68 TL Önceki Dönem Gider ve Zararlar ,20 TL Memur İkramiyeleri ,72 TL İşten Ayrılma Tazminatları ,04 TL Emek. Memur Makam Tazminatı ,50 TL Önceki Dön. İlgili Gider ve Zararlar ,94 TL 10- Adi ve imtiyazlı hisse senetleri için ayrı,ayrı gösterilmek koşuluyla, hisse başına kar veya kar payı oranları TL

153 Üzülmez TİM Raporunun ilgili bölümlerinde yer alan diğer öneri ve tavsiyeler listesi (Ek:11) Bölüm Konu Sayfa İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) Uygun şart ve formasyonlarda mutlaka hidrolik direkçelik sarma tahkimat sistemi kullanılarak üretim yapılması ve dolayısıyla kazı randımanında artış, ağaç malzeme kullanımında tasarruf ve üretim maliyetlerinde düşüş sağlanması, 36 İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) Ayakların tamamının dönümlü olarak çalışılması uygulamasının sürdürülmesi, bu doğrultuda yeterli sayıda hazırlık işçisinin alınmasını teminen Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmasına, bu süre içinde gruplu olup da boşta olan işçilerden pano ayak işçiliği dışında hazırlık işçiliğinden de yararlanılması hususlarında her türlü çabanın sarf edilmesine devam edilmesi, 38 İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) Ocaklarda konsantrasyona giderek, ayaklarda uygun kalınlık ve uygun meyillerde 1 takım kazmacıya verilen iş miktarlarının artırılarak ayak boyu çalışma oranlarının artırılması da dahil her türlü çabanın sarf edilmesi, 39 İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) Tahkimat sisteminde domuz damlarındaki ön gerilmeyi almak ve ayak arkasında düzgün kırılma hattı oluşturup arın havesine gelmesi muhtemel yüklerin önüne geçmek amacıyla kullanılan pnömatik hava yastıklarının arızalanmadan kullanımlarının sağlanması amacıyla hizmet içi eğitimlerini de yaparak, sistemin Müessese de benimsenme sürecinin tamamlanmasını müteakip, şartları uygun olan ayakların tümünde pnömatik hava yastığı kullanımının yaygınlaştırılması hususunda her türlü çabanın sarf edilmesi, Lavvara verilen tuvönan kömür kalitesinin artırılması ile demir-çelik sektörüne satılan, ekonomik getirisi yüksek olan 0-10 düşük küllü lave kömürün program hedefleri doğrultusunda, daha fazla miktarda ve istenilen özelliklerde elde edilmesine yönelik olarak AR-GE faaliyetleri de dahil her türlü çabanın harcanması, Solunabilir ve patlayabilir tozla mücadelede, -Toz oluşumunun engellenmesi ve kaynağında tozun bastırılması için kurulan tesisat, fisketeler ve alınan diğer önlemlerin hareketli ortamda sürekli kontrol edilerek güncellenmeleri ve bunların sürekli çalışır durumda tutulmaları, -Patlayabilir tozla mücadele için yeterli miktarda taş tozu serpilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, -İş Kanunu ve Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzük ile diğer ilgili mevzuat hükümlerine titizlikle uyulması, bu doğrultuda gereken her türlü önlemin alınması,

154 İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) İşletme Çalışmaları (Üretim ve maliyetler) İşletme Çalışmaları (Yatırımlar) Çalışma Bakanlığı iş müfettişleri ile Kurum İş Güvenliği ve Eğitim Daire Başkanlığı denetim elemanlarının müessese işyerlerinde, yıl içerisinde yaptıkları genel ve kontrol amaçlı denetimlerde tespit ettikleri noksanlıkların en kısa sürede giderilmesi, 4857 sayılı İş Kanunu ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği nin ilgili maddeleri gereğince, en kısa sürede İş Sağlığı Güvenlik Birimi oluşturmak üzere bir veya birden fazla işyeri hekimi ile diğer sağlık personelinin temin edilmesi için ilgili merciler nezdinde girişimlerde bulunulması ( sayfa:86), Müessese yıllık faaliyet raporlarının, müessese bünyesindeki tüm birimlere ilişkin faaliyetleri kapsaması, raporlarda yer verilen tablolarda; üretim miktarı, iş gücü verimlilikleri, yevmiye sayıları, kül ve rutubet değerleri, yüklenici firma faaliyetleri, hazırlık çalışmaları ve ilerleme randımanları, lavvar performans değerleri, malzeme birim tüketimleri, iş kazaları, redevans faaliyetlerine ilişkin tüm değerlerin program ve bir önceki yıl değerleriyle karşılaştırmalı olarak hazırlanması, bu karşılaştırmalar sonucu görülen gerçekleşme oranlarındaki artış ve azalışların izahlarının yapılması, Kat Hazırlıkları Projelerinde, yapılacak işlerin belirlenmesinin yanı sıra, projenin ekonomik değerlendirmesinin daha sağlıklı yapılabilmesi için, jeolojik rezerv miktarı ile birlikte İşletilebilir Rezerv miktarının da belirtilmesi,