MİKRO İKTİSAT. Erkan DEMİRBAŞ Doç.Dr.

Transkript

1 MİKRO İKTİSAT Erkan DEMİRBAŞ Doç.Dr. 1

2 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Talep &Arz PİYASA MEKANİZMASI Kamu Müdahalesi Tüketici Rantı &Üretici Rantı 2

3 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Mevcut üretim faktörleri ve üretim teknolojisi veri iken, belirli bir dönemde ekonominin maksimum düzeyde üretebileceği çeşitli çıktı (ürün) bileşimlerini gösteren eğridir. Kıtlığın sonuçlarını, ekonomideki tercihleri ve her tercihin fırsat maliyetini gösterir. 3

4 Üretim imkanları eğrisi bize neleri anlatır: 1. Etkinlik: 2. Ekonomik büyüme: 3. Değiş-tokuş: 4. Alternatif maliyet: 4

5 1- Etkinlik G noktasında üretim yapılabilir mi? Yapılabilir/yapıla maz (Neden) Yapılmalı mı? 5

6 etkinsizlik durumu sözkonusu olur Yapılabilir: 1-Kaynakların eksik kullanımı (atıl kaynaklar), 2-Kaynakların en düşük maliyetle üretim sağlayan biçimde doğru alanlarda kullanılmaması, arpa ve buğdayın Karadeniz bölgesinde ekilmesi. Çayın İç Anadolu da ekilmesi. Teknisyenin taksi şoförü olması. Böyle olursa, pasta olması gerekenden daha küçük olacaktır. 6

7 2- Ekonomik Büyüme H noktasında üretim yapılabilir mi? 7

8 Bir soru: Kıt kaynaklarla daha fazla üretimi nasıl elde edebilirim? (Üretim ) Yani üretim kapasitesinin artırılması nasıl sağlanır? İpucu: Türkiye ve Polonya nın sahip olduğu kaynakların (üretim faktörleri) eşit olduğunu ancak Polonya nın bizden çok daha fazla ürettiğini varsayalım? Neden acaba? 8

9 3.Üretim Kapasitesinin Artırılması Evet, 1. Yeni üretim teknolojisi, 2. Üretim faktörlerinin miktarının ve kalitesinin artması, 3. Eğitimli bireyler, 4. Yaparak öğrenme, 5. Ar-Ge, 9

10 3-Değiş-Tokuş A yerine B yi tercih edebilirim. Birini tercih edersem, diğerinden feragat ederim. Kıtlıklar beni bir tercihte bulunmaya sevk ediyor. 10

11 4- Fırsat (alternatif) maliyet Bir tercih yapılır. Üretim A damı yoksa B demi olsun. Bu tercih piyasa veya merkezi sistem tarafından alınır. A da olan üretimi B ye almış olalım. Alınan tercihlerin bir alternatif maliyeti var mıdır? 11

12 Arabayı 100 birim artırmakla, bilgisayar üretimini 200 birim düşürmek zorunda kalıyorum. Yani 1 araba fazla üretince 2 adet bilgisayardan feragat ediyorum. Öyleyse 1 arabanın alternatif maliyeti, 2 bilgisayardır. 12

13 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ F noktasında eğri düzleşmektedir (yataylaşmakta). Yani burada araba üretimini kısmakla, bilgisayar üretimi çok fazla artırılamamaktadır. Bunun nedeni nedir? 13

14 Otomobil üretiminde kullanılan işçilerin büyük çoğunluğu bilgisayar üretimine kaydırılmıştır. Bundan dolayı bilgisayar üretimi çok fazla değişmemektedir. (yani kaynakların dağılımı burada etkin değildir) 14

15 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Benzer şekilde E noktasında eğri düzleşmektedir (dikleşmekte). Yani burada bilgisayar üretimini kısmakla, araba üretimi çok fazla artırılamamaktadır. Bunun nedeni nedir? 15

16 Bilgisayar üretiminde kullanılan işçilerin büyük çoğunluğu araba üretimine kaydırılmıştır. Bundan dolayı araba üretimi çok fazla değişmemektedir. (yani kaynakların dağılımı burada etkin değildir) 16

17 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Üretim İmkanları Eğrisinde Kaymalar: Ekonomik Büyüme Üretim faktörleri miktarındaki artış ve teknolojik yenilikler üretim imkanları eğrisinin sağa doğru kaymasına neden olur. Yani ekonominin üretim kapasitesi artmış, büyümüş olur. 17

18 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Üretim İmkanları Eğrisinde Kaymalar: Ekonomik Büyüme Bu grafikte üretim faktörleri miktarındaki artış yoğunlukla bilgisayar üretimine yönelik olduğundan, bilgisayar üretimindeki artış tereyağı üretimindeki artışa göre daha fazla olacaktır. Bu grafikte ise üretim faktörleri miktarındaki artış yoğunlukla tereyağı üretimine yönelik olduğundan, tereyağı üretimindeki artış bilgisayar üretimindeki artışa göre daha fazla olacaktır. 18

19 ÜRETİM İMKANLARI EĞRİSİ Üretim İmkanları Eğrisinde Kaymalar: Ekonomik Büyüme Bu ülke tercihlerini daha çok Yatırım Malı üretiminde kullanmıştır. 19

20 TAM İSTİHDAM SORUNU Bir ekonomide üretim faktörlerinin tümünün üretime katılmasına tam istihdam denilmektedir. Bir ekonomideki mevcut üretim faktörlerinin bir kısmı, şu ya da bu nedenle üretime sokulamadığında toplam üretim azalmakta ve bunun sonucu olarak toplumun refah düzeyi düşmektedir. (A noktası-üretimde etkinlik sağlanmamıştır) Emeğin tam istihdamı sorunu diğer üretim faktörlerinin istihdamından çok daha önemli bir sorundur. Çünkü emeğin atıl kalarak gelir elde etmemesi beraberinde sosyal problemler de doğurur. (işsizlik, geçim sıkıntısı, boşanma, intihar vb.) Tam istihdam 20

21 Karar birimleri amaç Karar birimleri amaç Mikro???? makro???? SORU: Bu karar birimleri arasında etkileşim nasıldır? Birbirlerini nasıl etkilerler? Ör: bireyler, aldıkları kararlarla firmaları nasıl etkiler? Vice versa 21

22 Karar birimleri amaç Karar birimleri amaç Mikro Birey Max fayda makro hanehalkı Max fayda Firma işalemi Max kar Max kar SORU: Bu karar birimleri arasında etkileşim nasıldır? Birbirlerini nasıl etkilerler? Ör: bireyler, aldıkları kararlarla firmaları nasıl etkiler? Vice versa 22

23 TEMEL İKTİSADİ KAVRAMLAR Ekonomik Birimler (Aktörler) Hane Halkı: Aynı çatı altında yaşayan ve ortak finansal kararlar alan tüm insanlardır. Neyi, ne kadar tüketeceğin kararını verir. Hanehalkları işçi olarak Piyasada oluşan ücret düzeyinde ne kadar çalışacağının kararını verir. Firmalar: Üretim kaynaklarını kullanan ve ne üretileceğini kararlaştıran şahıs şirketinden devlete kadar bütün üretici birimlerdir. Neyin, nasıl, ne kadar üretileceği kararını verir. Devlet: Ekonomide gerekli düzenlemeleri yapan, piyasalara üretici ve tüketici olarak katılabilen ve de vergi toplama ayrıcalığına sahip kurumdur. 23

24 İKTİSADİ (Devri) AKIM ŞEMASI Piyasa kapitalizminin işleyişi, Hanehalkı, elindeki kaynakları üreticiye verir (özel&devlet), ve ücret, faiz, rant, kar alır (Hane halkı) 24

25 Görünmez El ve piyasanın Başarısızlığı Piyasa mekanizmasındaki her karar biriminin toplumum yararını (sosyal yararı) değild de kendi yararını max etmeye yönelik davranması sonucu, hiç amaçlanmadığı halde sosyal yararın max edilmesine görünmez el prensibi (invisible hand principle) denir. A. Smith (1776) Wealth of Nations derki: insan hemcinslerinin yardımına muhtaçtır. Bu yardımı onların cömertliğine bağlı olarak beklerse eli boş kalır. Kendine yarar sağlayacak biçimde onların bencilliğine seslenirse ve kendisinin onlardan istediğini yerine getirmenin onların da çıkarına olduğunu gösterebilirse, başarılı olma şansı yüksek olacaktır. Yemeğimizi kasabın, fırıncının yardım severliğinden dolayı değil, onların kendi çıkarlarını gözetmeleri nedeniyle elde ederiz. WN, Bu yaklaşımın önemi iktisat bilimi açısından fizikteki yer çekimi kadar önemlidir. 25

26 Görünmez El ve piyasanın Başarısızlığı Ancak piyasa mekanizması belirli durumlarda sosyal yararın max edilmesini sağlayamaz. (etkinlik&bölüşüm, adil gelir dağılımı). Piyasa mekanizmasını kendi başına etkinliği sağlayamamasına piyasa başarısızlığı (market failure) denir. Piyasa başarısızlığının iki nedeni vardır: 1. Piyasa gücü: Bir firmanın piyasa fiyatları üzerinde güçlü bir etkiye sahip olması durumu. 2. Dışsallık: Bir firmanın faaliyetinin diğerleri üzerindeki etkisi. (hava kirliliği) GSM firmaları anlaşıp fiyatları belirleyemez, çimentocular pazarı paylaşamaz (Denetçi ve Kural koyucular: Rekabet Kurumu, Bilgi Teknolojileri Kurumu) 26

27 Devletler sadece piyasa başarısızlığı durumunda değil, iktisadi dalgalanma durumunda da müdahale eder. (işsizlik&enflasyon) 2008 Finansal Krizi, (ABD destek paketleri, ) Örnek: enflasyon riski varsa, TCMB faizleri artırır (merkez, abanın altından faiz sopasını gösterdi) Devletler ayrıca, adil bir gelir dağılımını sağlamak için de müdahale ederler. (Ör: Güneydoğu ya verilen teşvikler, TOKİ konutları) 27

28 İKTİSAT POLİTİKASI Hükümetin iktisadi hayatı etkilemek & iktisadi performansı artırmak amacıyla uygulamaya soktuğu kararlara, iktisat politikası (economic policy) denir. İktisat politikasını, pozitif iktisadın bulgularını normatif iktisada uygulama sanatı olarak tanımlayabiliriz. 28

29 İktisat Politikasının amaçları 1. Piyasa başarısızlığını gidermek, (ETKİNLİK) (pastanın büyüklüğü) 2. Adil gelir dağılımını sağlamak, (EŞİTLİK) (eşit pasta dilimi) 3. İktisadi istikrarı sağlamak, (İSTİKRAR), (iktisadi dalgalanmaları kontrol altına almak, ör: işsizlik&enflasyon) 4. İktisadi büyümeyi hızlandırarak, refah düzeyini artırmak (BÜYÜME&REFAH) 29

30 Hükümetlerin bu 4 amaca ulaşmak için uyguladıkları politikalar, iyi niyetli olabilir ancak bilgi&veri eksikliklerinden dolayı başarısız olabilir. İngiltere deki işçilerin gemi yoluyla Avustralya ya nakli, Yellowstone parkında kurtların öldürülmesi Daha fazla kamu hizmetinde bulunabilmek için vergi oranlarının artırılması 30

31 Bunların yanında hükümetler; Popülist müdahaleler de olumsuz sonuçlar doğurur. Bunun yanında, verilecek kararın artıları&eksileri masaya yatırılarak ağır basan tercih edilir. (rasyonellik) Yerli otomobil üretelim mi? (tercih eden var mı?) Otomobil ithalatı Siz ce stratejik anlamda hangi sektör(ler)e odaklanmalıyız? 31

32 BÖLÜM 3 TALEP ARZ PİYASA DENGESİ 32

33 TALEP Talep Talep kanunu Talebi etkileyen Faktörler, Talep Eğrisi Üzerinde Hareket Talep Kayması Esneklik 33

34 TALEP VE TALEP MİKTARI Tüketici davranışını açıklayan TALEP (D), diğer değişkenler sabitken, belirli bir zaman diliminde piyasada tüketicilerin değişik fiyat düzeyinde satın almaya hazır oldukları mal veya hizmet miktarıdır. Ceteris Paribus Varsayımı: Bir olayı belirleyen çok sayıda değişkenden bir tanesinin değişebileceği, diğer değişkenlerin ise sabit kalacağı varsayımıdır. 34

35 TALEP Fonksiyonu Qx=a-bP (Ceteris Paribus hali-sadece P değişken, diğerleri sabit varsayalım) a>0 Qx=50-0.5P (doğrusal-linear fonk-hiperbol değil). 50 nin anlamı? (P=0 ise Qx ne olur) 0.5 in anlamı nedir? İpucu: Bir regresyon gibi düşünün, Px, 1 birim artarsa, Qx kaç birim b-talep edilen miktardaki değişmeyi, fiyattaki değişmeyle ilişkilendiren parametre (Px, 1 birim artarsa ). b=- Q/ P, b=-0,5 b nin İşaretinin anlamı nedir? a parametresinin anlamı: Px dışındaki talebi etkileyen faktörlerden biri değişince, bu parametre değişir. Örneğin, Gelir artınca bu parametre büyür (50 den 90 a çıkmış olsun) (Qx=90-0.5P, a nın değişmesi talep kaymasını temsil eder). 35

36 Qx=a-b.P, Qx=90-0.5P, a nın değişmesinin Qx üzerindeki etkisi ile P nin değişmesinin Qx üzerindeki etkisi birbirinden farklıdır. Öyleyse Px ve diğerleri diye iki grup oluşturabiliriz. Bu farkı ilerde göreceğiz. 36

37 Qx=-0,008P+0,1m+0,003Pi-0,02Pt P:ürün fiyatı Pi:ikame mal fiyatı Pt:tamamlayıcı mal fiyatı Ne anlama gelir Ör: diğer değişkenler. sabit iken, ikame malın fiyatı 1 birim arttığı zaman, x malına olan talebim 0,003 birim artar.

38 Qx=-0,008P+0,001(20000) + 0,003(2000)- 0,002(8000)+0,001(25000) Ceteris paribus halinde diğer değişkenler sabit iken hali olarak gösterilebilir: Qx=35 + 0,008P P=0 iken 35 birim talep ediliyor (diğer faktörlerin gücü) 38

39 İkame mallar? Tamamlayıcı mallar? Parasal gelir? Babanızın aylık maaşı 39

40 TALEP VE TALEP MİKTARI Talebi etkileyen faktörler nelerdir? Malın kendi fiyatı (P X ) : P X D Malın tamamlayıcısı malın fiyatı (P C ) : P C D Malın ikame (rakip) malının fiyatı (P S ) : P S D Tüketicilerin geliri ( I ) : I D Tüketicinin beklentileri ( E ) : E P X D Tüketici sayısı ( N ) : N D Tüketicinin zevk ve tercihleri ( Z ) : Z TALEP FONKSİYONU: X d f (P X,P C,P S, I, E, N, Z) 40

41 TALEP VE TALEP MİKTARI Bu durumda talep fonksiyonu: (Ceteris Paribus) Qx f (P X ) Talep Kanunu: Bir malın satın alınmak istenen miktarı ile fiyatı arasında ters yönlü ilişki vardır. Fiyat (P) Talep (D) 41

42 Fiyatların değişmesi talep üzerinde 2 etkiye neden olur: 1. İkame etkisi, 2. Gelir etkisi, Bu iki etkinin toplamına.etkisi denir Fiyat etkisi 42

43 TALEP VE TALEP MİKTARI Fiyatların düşmesi durumunda talep üzerinde iki etki ortaya çıkar: İkame Etkisi: Bir malın fiyatının düşmesi bu malın diğer mallar yerine tercih edilmesine ve bu mala olan talebinin artmasına neden olur. Fiyatı düşenden fazla al, diğerinden daha az al. (malları ikâme ediyorum) Gelir Etkisi: Bir malın fiyatı düştüğünde sabit olan gelirin, satın alma gücü (reel gelir) artar ve sabit gelirle, fiyatı düşen bu maldan daha fazla satın alabilir. (Aynı zamanda diğer maldan da alınır. Ama fiyatı düşen maldan, diğerine göre daha fazla satın alınır) Bu iki etki birlikte talep eğrisinin yönünü ve eğimini belirler. 43

44 TALEP VE TALEP MİKTARI Fiyatların artması durumunda talep üzerinde iki etki ortaya çıkar: İkame Etkisi: Bir malın fiyatının artması bu malın ikamesi olan malların tercih edilmesine ve bu malın talebinin düşmesine neden olur. (adı üstüne ikame edilir.) Gelir Etkisi: Bir malın fiyatı arttığında sabit olan gelirin, satın alma gücü (reel) düşer ve sabit gelirle, fiyatı artan bu maldan daha az satın alabilir. (HKN (hayat kurtaran notlar): Bu bizim parasal gelirimiz (nominal gelir) değişti anlamına gelmez. Paramızın satın alma gücünün (reel gelir) değiştiğini ifade eder.) Bu iki etki birlikte talep eğrisinin yönünü ve eğimini belirler. 44

45 TALEP VE TALEP MİKTARI TALEP TABLOSU Diğer değişkenler sabitken, belli bir piyasada, belli bir zaman diliminde, tüketicilerin değişik fiyatlardan satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını gösteren tablodur. 45

46 TALEP VE TALEP MİKTARI TALEP EĞRİSİ: Diğer değişkenler sabitken, değişik fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet kombinasyonlarını birleştiren eğridir.

47 Q neden yatay eksendedir? A. Marshal (İktisadın Prensipleri-1890) Talep kavramını ilk defa kullanan Marshall, Q değerini yatay eksende göstermiştir.

48 Bir soru P 0 P Qx=40-2p olsun. Buna göre aşağıdaki grafikte P 0 ve Qo değerleri ne olur? D1 0 Q 0 Q 48

49 Bir soru 20 P D1 Qx=40-2p P=0 ise Q=40 Q=0 ise P=20 olur D Q 49

50 TALEP Fonksiyonu Qx=a-bP Qx=50-0.5P b ilişkilendiren parametre (Px, 1 birim artarsa ). b=- Q/ P, b=-0,5 (eğim) α = P/ Q ise α=1/b (veya b=1/α) P α Q 50

51 Şimdiye kadar sadece bireysel talebe baktık. Yani Ali beyin değişik fiyatlar üzerinden X marka akıllı telefon talebini gördüm. X marka telefonu talep eden tüm bireylerin (hanehalkları) talebini bulabilir miyim? Bulduğum bu talebin ismi nedir? 51

52 PİYASA TALEP Eğrisi P 4 P P 3 2 Da Db Da+ Db 3 Q

53 Talep Değişmesi ve Talep Miktarı Değişmesi Talep ile ilgili 2 farklı değişme vardır: 1. Talep Miktarı Değişmesi 2. Talep Değişmesi (Fiyat değişirse) (Talebi etkileyen diğer faktörler değişirse) 53

54 Talep Değişmesi ve Talep Miktarı Değişmesi Talep Miktarı Değişmesi: Bir talep eğrisi üzerindeki hareketi ifade eder. P düşerse, eğri üzerindeki hareketle Q artar; P artarsa yine aynı eğri üzerinde hareketle Q azalır. Talep miktarı değişmesine neden olan tek faktör, söz konusu malın fiyatıdır. Talep Değişmesi: Bir talep eğrisinden diğerine geçmeyi, yani eğrinin bütünüyle yer değiştirmesini ifade eder. Örneğin, talebin artması tüketicinin her bir fiyat düzeyinde artık daha fazla talep etmesi demektir. Eğri bütünüyle sağa kayar. Talep değişmesine neden olan, söz konusu malın fiyatı dışındaki faktörlerdir. Örneğin: Diğer malların fiyatları, Tüketicinin geliri, Tüketicinin zevkleri vb. gibi. 54

55 TALEP VE TALEP MİKTARI TALEP EĞRİSİ BOYUNCA HAREKETLENME Mal veya hizmetin fiyatındaki değişmeler, talep eğrisi üzerinde bir harekete neden olur. Yani talep eğrisi üzerinde yukarı veya aşağı doğru bir hareketlenme olur.

56 TALEP VE TALEP MİKTARI TALEP DEĞİŞMESİ (TALEPTEKİ KAYMALAR) Piyasada fiyat dışındaki değişkenlerde meydana gelen değişmeler talep eğrisin sağa veya sola kaymasına neden olur. Talep eğrisinde bu tür bir hareketlenmeye neden olacak faktörler şunlardır: Malın tamamlayıcısı malın fiyatı (P C ) : P C D Malın ikame (rakip) malının fiyatı (P S ) : P S D Tüketicilerin geliri ( I ) : I D Tüketicinin beklentileri ( E ) : E P X D Tüketici sayısı ( N ) : N D Tüketicinin zevk ve tercihleri ( Z ) : Z Talepte bir artış olduğunda SAĞ YUKARIYA Talepte bir azalış olduğunda SOL AŞAĞIYA 56

57 TALEP VE TALEP MİKTARI Talepteki Kaymalar

58 Tamamlayıcı mallar Şeker-çay Tüfek-mermi Araba-benzin Soru: Şeker fiyatı artarsa çay talebi ne olur? 58

59 İkame mallar Toz Şeker-kesme şeker Deniz kumu-akarsu kumu Benzin-gaz Soru: Benzin fiyatı artarsa gaz talebi ne olur? 59

60 Örnek: Tüketicinin maaşı, iş değişikliği dolayısıyla azaldı. D1 talep doğrusu ne tarafa kayar. Anlamı nedir? P P 1 A D 1 Q 1 Q 60

61 Örnek: Tüketicinin maaşı, iş değişikliği dolayısıyla azaldı. D1 talep doğrusu ne tarafa kayar. Anlamı nedir? P P 1 B A Gelir düşünce, talep doğrusu sola kayar. Gelir düşünce, aynı fiyattan satın alınmak istenilen mal miktarını gösterir. D 1 D2 Q2 Q1 Q 61

62 Soru: Ahmet beyin aracı LPG ve benzinle çalışmaktadır. LPG fiyatları düştükten sonra, Ahmet beyin benzin talep doğrusu nasıl değişir? Pbenzin P 1 A D 1 Q1 Q 62

63 Aynı fiyatlardan benzin tüketimi azalır. Pbenzin P 1 B A D 1 D2 Q2 Q1 Q 63

64 Soru:Şeker fiyatları artınca, çay talebi nasıl değişir? Pçay P 1 A D1 Q1 Q 64

65 Şeker fiyatları artınca, çay talebi nasıl değişir? Pçay P 1 B A D 1 D2 Q2 Q1 Q 65

66 Ters talep eğrisi Talep fonksiyonu P cinsinden gösterilir Qx=a-bP olsun, P=(a/b)-(Qx/b) Qx=50-0,5P P=100-2.Qx eder. Önemli: KPSS de mevcut 66

67 ARZ Üretici davranışını açıklayan ARZ (S), diğer değişkenler sabitken, belirli bir zaman diliminde piyasada üreticilerin değişik fiyat düzeyinde satmaya hazır oldukları mal veya hizmet miktarıdır. Arzı etkileyen faktörler nelerdir? Malın kendi fiyatı (P X ) : P X S Malın tamamlayıcısı malın fiyatı (P C ) : P C S Malın ikame (rakip) malının fiyatı (P S ) : P S S Üretim maliyetleri (Girdi fiyatları) (Pg) : Pg S Teknoloji ( T ) : T G S Üretici beklentileri ( E ) : E P X S Sübvansiyon (S G ) : S G S Vergiler (T G ) : T G S Firma sayısı ( N f ) : N f S } Py 67

68 ARZ VE ARZ MİKTARI ARZ FONKSİYONU Qa f (P X,P g,p y,t, E, T G,S G, N f ) Qa=60+2P Qa=f(Px) Ceteris paribus hali İlişki pozitiftir Px: değişirse, arz miktarı değişir Diğer faktörler değişirse, arz değişir (arzı kaydırıcı faktörler de denir) 68

69 ARZ VE ARZ MİKTARI Aşağıdakilerden hangisinde arz miktarı daha büyüktür? Qa=60+2P Qa=80+2P

70 ARZ VE ARZ MİKTARI Arz Kanunu: Bir malın satılmak istenen miktarı ile fiyatı arasındaki doğru yönlü ilişki vardır. Fiyat (P) Arz (S) 70

71 ARZ VE ARZ MİKTARI ARZ TABLOSU Diğer değişkenler sabitken, belli bir piyasada, belli bir zaman diliminde, üreticilerin değişik fiyatlardan satmaya (arz etmeye) hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını gösteren tablodur. Qa=f(Px) Ceteris paribus hali geçerli iken, bize bir arz doğrusu çiziniz? İpucu: P ve Qa yı doğru eksene koyalım. İpucu: ilişkinin pozitif olduğunu hatırlayalım! 71

72 ARZ VE ARZ MİKTARI ARZ EĞRİSİ: Diğer değişkenler sabitken, değişik fiyat düzeylerinde ARZ EDİLEN mal ve hizmet kombinasyonlarını birleştiren eğridir. 72

73 Qs=a+bP olsun Qs=50+100P b= Q/ P α=1/b (veya b=1/α) P α= P/ Q α Q 73

74 PİYASA (Endüstri) ARZ EĞRİSİ Tıpkı, talepte olduğu gibi, firmaların arzlarının yatay kesitlerinin toplamı, bize piyasa arz eğrisini verir. Endüstri nedir?: Aynı iş sektöründe çalışan firmalar topluluğu örnek: otomotiv, inşaat). P 3 P 2 P 1 74

75 ARZ la ilgili değişmeler Tıpkı Talepte olduğu gibi Arz da da iki değişme vardır: 1-Arz miktarındaki değişme (Fiyat değişince) 2-Arzdaki değişme (Diğerleri değişince) 75

76 ARZ VE ARZ MİKTARI Arz Eğrisi Boyunca Hareketlenme (arz miktarını değişmesi) Mal veya hizmetin fiyatındaki değişmeler, arz eğrisi üzerinde bir harekete neden olur. Yani arz eğrisi üzerinde yukarı veya aşağı doğru bir hareketlenme olur.

77 ARZIN değişmesi (ARZ azalması&artması) Satılan malın dışındaki diğer faktörler değişirse Arzı etkileyen diğer faktörler nelerdir? Malın tamamlayıcısı malın fiyatı (P C ) : P C S Malın ikame (rakip) malının fiyatı (P S ) : P S S Üretim maliyetleri (Girdi fiyatları) (Pg) : Pg S Teknoloji ( T ) : T G S Üretici beklentileri ( E ) : E P X S Sübvansiyon (S G ) : S G S Vergiler (T G ) : T G S Firma sayısı ( N f ) : N f S } Py Arz da bir artış olduğunda SAĞA Arzda bir azalış olduğunda SOLA 77

78 ARZ VE ARZ MİKTARI Arz Eğrisinin Kayması Mal veya hizmetin fiyatı dışında, üretim artışını olumlu yönde etkileyen gelişmeler olursa, arz doğrusu sağa kayar.

79 İkisi arasındaki fark Arz edilen miktar arttı Arz edilen miktar azaldı Arz arttı Arz azaldı 79

80 Üretim faktörlerinin fiyatı değişirse, Emeğin, sermayenin veya doğal kaynakların fiyatı düşerse (yani ücret, faiz ve rant düşerse) ne olur? NOT: Her bir üretim düzeyi artık daha ucuz imal edilmektedir. Arz artar, eğri sağa kayar, A1A1 halini alır. 80

81 Maliyetler artar ve arz azalır. O malın fiyatı aynı iken, arz azalmıştır 81

82 Öteki (diğer) malların fiyatı Hangi öteki (diğer) malların fiyatı? Soru: Basket ayakkabısı imalatçısıyım. Koşu ayakkabısı fiyatlarında iki kat artış var? Basket ayakkabısı arzım değişir mi? 82

83 Yani mevcut üretim faktörleriyle üretebileceğimiz diğer malların fiyatları değişirse? 83

84 Üretim teknolojisi Soru: Üretim teknolojisi yükselirse, benim fabrikamda arz durumum ne olur? Eğrinin yeni pozisyonu nasıl olur? 84

85 Arz eğrisi sağa kayar. Örneğin, Teknoloji artınca, fireler azalır. Fiyat sabit iken ben daha fazla arz ederim. 85

86 Vergiler, Sübvansiyonlar İlave vergiler, üretimin azalmasına neden olur. İlave vergiler satışları düşürür. Örnek: Hafif ticari araçlara konan vergilerden dolayı, yabancılar üretimden vazgeçti. Vergi indirimine bir örnek: 2009 da OTV indirimi arzı ve satışları hızlandırmıştır 86

87 Piyasadaki firma sayısı Her bir ilave firma sayesinde, arz artar 87

88 Fiyat beklentileri İki ay sonra, bebek koltuklarına getirilecek yasal zorunlulukla talebin artacağını ve bunun beraberinde fiyatların yükseleceğini öngören bir satıcı ne yapabilir? 88

89 Arzı artırır, Malları stok eder, fiyatlar artınca satar 89

90 Ters Arz fonksiyonu P cinsinde gösterilir Qs=a+bP P=(a/b)-1/b(Qs) Qs=50+2P 2P=Qs-50 P=-25+0,5Qs 90

91 BÖLÜM 4 Talep esneklikleri Talebin fiyat esnekliği Talebin gelir esnekliği 91

92 Konu: Talebin fiyat esnekliği Şimdi yeni bir şey öğrenelim: Amaç: fiyat değişimlerine talebin tepkisini anlamak. Günlük hayattan bir örnek verelim Bir arkadaşınıza Günaydın dersiniz, size muhtemel 4 cevabı: 1. alternatif: Günaydın. 2. Günaydın abi ya canım çok sıkkın KrAlex e yapılan da iş mi yani be abi? 3. Hı Bu alternatifin tepkilerini nasıl gruplandırabiliriz? 92

93 Şimdi yeni bir şey öğrenelim: Fiyattaki değişim karşısında talebin bu değişime tepkisini ifade etmem mümkün müdür? Fiyat % 1 değişse, acaba talep % kaç değişir? Bu bana neyi verir. Talep, fiyattaki değişime duyarlı, hassas mı? Bu duyarlılık derecesini bir rakamla temsil edebilir miyim? Bu tepkiyi ifade eden nasıl bir tanım yapabilirim? 93

94 ep =Talep edilen miktardaki % değişme Fiyattaki % değişme ep=(q2-q1)/q1 (P2-P1)/P1 94

95 Talebin Fiyat Esnekliği Talebin Fiyat Esnekliği, Fiyattaki %1 değişmenin talep miktarını %kaç değiştirdiğini gösteren katsayıdır: q ve P miktar ve fiyattaki çok küçük mutlak değişmeleri ifade eder. q e p % q % p q p ep q p p q p 95

96 ep nin alabileceği bazı temel değerler ep=1, birim esnek (fiyat % 1 düşünce (artınca), talep miktarı % 1 artar (düşer)) ep<1, esnek değil, (Ör: fiyat % 1 düşünce, talep miktarı % 0,8 artar) ep>1, esnektir (ör: fiyat % 1 değişince, talep miktarı % 1,5 değişir) ep=0 ise esneklik için katı, sert ifadesi kullanılır Katsayı, her zaman ( ) değere sahiptir. Neden? Mutlak değer esastır. 96

97 Esneklik normal olarak negatif (-) katsayıya sahiptir. Çünkü talep eğrisi negatif eğimlidir, yani talep miktarı ve fiyat arasında negatif ilişki vardır. Biri artarken diğeri azalmaktadır. e p < 1 ise: talebi esnek olmayan bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme talep miktarını %1 den daha az değiştirmektedir.) e p > 1 ise: talebi esnek bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme talep miktarını %1 den daha fazla değiştirmektedir.) e p = 1 ise: birim talep esnekliğine sahip bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme talep miktarını aynı oranda (%1) değiştirmektedir.) Söz konusudur. 97

98 Örnek soru: sayfa 104 A malının fiyatı % 2 düşünce, talep edilen miktar % 5 artmıştır. Buna göre ep nedir? 98

99 Örnek soru: sayfa 104 ep=%5/-%2=-2,5 P %1 düşünce, talep miktarı %2,5 artar 99

100 Örnek soru: sayfa 105 Şeftali fiyatı 6 TL den 5 TL ye düşünce, şeftali talebi 40 tondan 50 tona çıkmıştır. Talep doğrusunu çizelim, ep yi hesaplayıp? Yorumlayalım 100

101 Örnek soru: sayfa 105 ep=50-40/40 5-6/6 =-6/4=-1,5 101

102 Örnek soru: sayfa 107 (kpss) Kivi talebi fonksiyonu q=200-4p dir. Kivinin fiyatı 10 TL iken, talebin nokta fiyat esnekliği nedir? İpucu: nokta talep esnekliği, fiyattaki değişimin çok küçük olduğu (sıfıra yakın) durumu gösterir. q/ P=dq/dp (P deki değişimin Q üzerindeki etkisi) dq/dp ise q nun p ye göre türevidir. Bize sadece p ve q değerlerini hesaplamak kalır? 102

103 Örnek soru: sayfa 107 p=10 q=200-4p q= q=160 dq/dp=-4 ep= dq x p=-4x10=-0,25 (talep esnek değil) dp q

104 ep hangi mallarda (-) değere sahip değildir? 104

105 Giffen mallar snop 105

106 Peki fiyatta önemli düzeyde bir değişim varsa ne yapmam lazım? Eğer, Fiyattaki mutlak değişme büyükse ( P), talep esnekliğinin hesaplanması için farklı bir formül gerekir. Zira fiyatın yükselmesi ve düşmesi halinde aynı fiyat aralıkları için hesaplanan esneklik katsayısı farklı çıkacaktır. Başka bir deyişle talep eğrisi üzerindeki hareket önemliyse, iki nokta arasında birden fazla esneklik katsayısı vardır. 106

107 Peki fiyatta önemli düzeyde bir değişim varsa ne yapmam lazım? Esneklik hesaplamasındaki hataları azaltmak için yayın iki ucundan (A ile c noktalarından) geçen doğrunun orta noktasının (B noktası) esnekliğini veren, kısaca yay esnekliği denilen formülden yararlanılır. P p 1 p 2 Δp A B C Δq q 1 q 2 107

108 e p Q ( Q1 Q2) / p ( P1 P2) / 2 2 ep Q ( Q1 Q2) p ( P1 P2) 108

109 Bir soru: Örnek: Elmanın fiyatı 10 dan 5 TL ye düşünce talep miktarı 1000 birimden 2500 birime yükseldi? Fiyatta sıfıra yakın bir değişme olsaydı, normal olarak aldığımız fiyat esnekliği formülünü kullanabilirdik. Ancak burada yay fiyat esnekliğini kullanmak gerekmektedir. 109

110 Fiyat esnekliği 1. yola göre: e pa, B Q Q1 p P1 ep e pb, A Q Q1 p P1 ep ,60 110

111 Yay esnekliğine göre e pa, B Q ( Q1 Q2) / p ( P1 P2) / 2 2 ep ,28 e pb, A Q ( Q1 Q2) / p ( P1 P2) / 2 2 ep ,28 111

112 P e pa, B Q Q1 p P1 ep =10 P 2= 5 A (3;1.28) B (0.60; 1.28) e pb, A Q Q1 p P1 ep ,60 Q 1 =1000 Q 2 =

113 Esneklik ve eğim arasında bir ilişki kurabilir miyiz? Talep eğrisinin eğimi neye eşittir? 113

114 Şekil-1.16: Esneklik ve Talep Eğrisinin Eğimi Arasındaki İlişki Esneklik in eğim le bir ilişkisi olmakla birlikte, eğim demek değildir: P P = f (Q D ) şeklinde bir ters talep fonksiyonu için eğim: tanα = Δp/Δq olduğundan, esneklik formülü: p 1 p 2 Δp α Δq q 1 q 2 D Q e e D D Q P 1 egim p q p q 114

115 P Esneklik değerinin talep eğrisi üzerinde her noktada farklı olduğunun 3 istisnası vardır: Her noktada esnekliğin aynı olduğu eğriler Eğim çok, esneklik=0, çünkü Q=0, uyuşturucu ep=1, (ikizkenar hiperbol) fiyattaki ve talep edilen mal miktarındaki % değişme P aynıdır P Eğim sıfır, esneklik =, Fiyat, P1 i aşarsa, talep hemen sıfıra iner. Altına düşerse, sonsuz miktar artar. P1 Q Q Q 115

116 NOT: Aşağıda farklı eğimlere sahip Şekle bakarak, esneklikleri hakkında bilgi yürütebilir miyiz? Hangi talep doğrusu daha esnektir? P İpucu: Esneklik formülünde, eğimi hatırlayınız.. T1 T3 T2 Q 116

117 Eğim arttıkça, esneklik azalmaktadır 117

118 EK BİLGİ ESNEKLİK: iki değişkende meydana gelen yüzde değişmeler arasındaki oran, EĞİM: iki değişkende meydana gelen mutlak değişmeler arasındaki oran 118

119 EK BİLGİ ESNEKLİK: iki değişkende meydana gelen yüzde değişmeler arasındaki oran, EĞİM: iki değişkende meydana gelen mutlak değişmeler arasındaki oran 119

120 EK BİLGİ ESNEKLİK: iki değişkende meydana gelen yüzde değişmeler arasındaki oran, EĞİM: iki değişkende meydana gelen mutlak değişmeler arasındaki oran 120

121 NOKTA TELEP ESNEKLİĞİ: Talep eğrisi üzerindeki bir noktanın esnekliği. Herhangi bir talep eğrisi üzerindeki bir noktanın (ör:a noktası) esneklik katsayısı, o noktadan geçen teğetin, teğet noktası ile teğetin yatay ekseni kestiği noktaya kadar olan mesafenin (AC mesafesi), yine teğet noktası ile teğetin dikey ekseni kestiği noktaya kadar olan mesafeye (AB mesafesi)oranına eşittir. B P. A ep>1 Ep=AC/AB AC>AB olduğundan, ep>1 olacaktır. C Q 121

122 (SD) NOKTA TELEP ESNEKLİĞİ: Şekil: Esneklik değeri talep doğrusu üzerinde her noktada birbirinden farklıdır: İSPAT P D L 0 ep (1/egim) e p =. A e p > 1 M (p/q) e p = 1. B 1 MN MN 0N ND' e p < 1 α N D ND' MN ND ' 0N e p = 0 çünkü ON MN 0N MD' MD LM Q ND' 0N 122

123 (SD) İspat: Esneklik formülünden: e p = (1/eğim) (p/q) = = = ND ' 0N MD' MD 1 MN MN 0N ND' ND' MN A noktasında: MD > MD ise, e p >1 B noktasında: MD < MD ise, e p < 1 M noktasında: MD = MD ise, e p = 1 MN 0N ND' 0N 123

124 Doğrusal Talep Eğrisinin Fiyat Esnekliği Nokta Fiyat Esnekliği talep eğrisi boyunca değişir. D Esnek Birim Esnek Katı (inelastik) D Miktar 124

125 TALEBİN FİYAT ESNEKLİĞİ Fiyat Esnekliği ve Toplam Hasılat TOPLAM HASILAT = FİYAT x MİKTAR TR = P x Q 125

126 TH=Toplam hasılat P ep>1, P TH (P %1 düşse, Q %2 artar) ep=1 P TH (P %1 düşse,q % 1 artar) ep<1 P Q TH (veya tam tersi) (P %1 düşse, Q %0,8 artar, tepki verilemez. Ör:yumurta) TH=PxQ olduğuna göre alternatif Yol olarak kutucukları sayın. 126

127 ESNEKLİK VE TOPLAM HASILA (HARCAMA) D Esnek Birim Esnek Katı (inelastik) D Miktar TR 127 Miktar

128 TALEBİN FİYAT ESNEKLİĞİ FİYAT ESNEKLİĞİ VE TOPLAM HASILAT FİYAT ESNEKLİĞİ VE HASILAT 128

129 Panel (b) daha düz (daha esnek) Katı esneklik (yumurta) Esnek durum (kahve) Fiyat 4 iken 5 olur Miktar 100 den 90 a düşer TR $400 iken $450 olur. Çünkü tüketici tepki verememektedir. (tüketimdeki düşme çok azdır.) Fiyat 4 iken 5 olur Miktar 100 den 70 e düşer TR $400 iken $350 olur. Çünkü tüketici tepki verebilmektedir. (tüketimdeki düşme çok daha fazladır.)

130 Talep Esnekliğine Etki Eden Faktörler 1. İkame Kolaylığı: İkame mallarının sayısı ve ikame dereceleri arttıkça esneklik artar. Örnek: kırmızı et/beyaz et 2. Mala yapılan harcamanın gelir için payı: Arttıkça esneklik artar. Örnek: Otomobil fiyatı artınca yeni taşıt almayız, /kibrit&tuz harcaması. 3. İhtiyacın şiddeti: Zorunlu mallarda esneklik düşük, lüx malların esnekliği yüksektir. Örnek: Ekmek-elektrikgaz/otomobil. 4. Zaman: Zamanla esneklik artar. Tüketicilerin tercihlerinin zamanla değişmesi, fiyatı yükselen malı ikame eden yeni malların üretilecek olması 130

131 Fiyat esnekliği ve Zaman Fiyat artınca, talep edilen mal miktarı kısa döneme göre daha fazla düşmüştür. P P2 P1 Dsr Dlr Q3 Q2 Q1 Q 131

132 TALEBİN GELİR ESNEKLİĞİ Talebin gelir esnekliği gelirdeki değişimin talebe olan etkisini ölçer: Talebin gelir esnekliği (Er) = Talepteki % Değişim Gelirdeki % Değişim 132

133 Çeşitli Mallar ve Gelir Esneklikleri Malları gelir esnekliklerine göre şöyle sınıflandırabiliriz: 1. Düşük (Fakir) Mallar (E r <0) 2. Üstün Mallar (E r >0) a. İhtiyaç Malları (Zorunlu) (0<E r <1) b. Lüks Mallar (E r >1) 133

134 Kaynak: Parkın et al, 1997:

135 Ernest Engel, gelirle tüketim arasındaki ilişkiyi inceleyen ilk kişidir. Engel eğrisi, gelirdeki artışla, bir malın tüketimi arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. 135

136 Zorunlu mallar: Gelir esnekliği pozitif ancak birden küçüktür. Gelir sıfırken bile, q1 kadar tüketim yapılır. Çünkü bu mal zorunludur. Gelir sıfır olsa bile, borç, kredi kartı, tasarruflar ile bu tüketim yapılır. Başlıcaları gıdasal maddelerdir. Gelir esnekliğinin birden küçük olması ise, bu tür ihtiyaçların insan midesi ile sınırlı olmasıdır. 0<er<1 Tüketim Neden burdan başlıyor? Eğrideki yataylaşma e<1 old temsil etmektedir 136

137 Lüks mallar: Gelir esnekliği pozitif ve 1 den büyüktür. Küçük bir gelir artışı karşısında, talep edilen miktardaki % artışın gelirdeki % artıştan daha büyük olduğu bu grup mallara, kişiler zenginleştikçe daha fazla talepte bulunur. (Mücevher, spor araba, lüks konut). Tüketiciler, bu grup malları ancak gelirleri belli bir düzeyin üstüne çıktıktan sonra satın almaya başlarlar. (R1 gelir düzeyi) Tüketim Neden burdan başlıyor? Eğrideki yataylaşma e>1 old temsil etmektedir 137

138 Fakir (Düşük) mallar: Tüketicinin geliri arttıkça daha az satın almak istediği, başka bir deyişle talebin gelir esnekliği negatif olan mallardır. Tüketicinin geliri artıkça önce (ilkbaşta) bu tür mallara olan talep artar. Bu aşamada elimizdeki mal ZORUNLU mal niteliğindedir. Aşağıdaki şeklin sol kısmında 0<er<1 olduğuna dikkat edelim. Ancak gelir belli bir düzeyin üstüne çıktıktan sonra, artık bu tür mallara olan talebin artmadığı aksine azaldığı görülür. Gelir esnekliği negatif olmaktadır. Bu aşamada ise artık elimizdeki mal, gelir artışı dolayısıyla DÜŞÜK mal niteliğindedir. NOT: hangi tür malların düşük mal olduğu, fert başına düşen gelir düzeyine göre değişir. Ülkemizde, 1-lastik ayakkabı, 2-kireç badana, 3-bulgur vb. Gelir arttıkça, bu tür mallara olan talep azalır ve daha nitelikli ürünler tercih edilir. Örneğin ; (1-kundura, 2-plastik boya, 3-baldo pirinç) 138

139 Zorunlu, Lüks ve Fakir mallar 139

140 TALEBİN GELİR ESNEKLİĞİ Soru: Yıllık gelir 6 TL 7,5 TL ye yükselirken, et tüketimi ise 50 kg. dan 70 kg. a yükselmiştir. Buna göre talebin gelir esnekliği nedir? Bu ürün nasıl bir maldır? 140

141 TALEBİN GELİR ESNEKLİĞİ. 141

142 Talebin Çapraz Fiyat Esnekliği i malının, j malının fiyatına göre, çapraz talep esnekliği : i malının talebindeki % değişim j malının fiyatındaki % değişim Bu pozitif ya da negatif olabilir. Bu ilişkiyi belirleyen ürünlerin ikame ve tamamlayıcı olma özellikleridir. 142

143 Talebin Çapraz Fiyat Esnekliği eç= Kahvenin talebi %... Çayın fiyatı % 1 düştü 143

144 Talebin Çapraz Fiyat Esnekliği: İkame mallar eç= Kahvenin talebi %... düştü Çayın fiyatı % düştü Bu pozitif yönlü bir ilişkidir. Çapraz fiyat esnekliği pozitiftir: eğer iki mal birbirine ikame edilebilirse; örneğin çay ve kahve 144

145 Talebin Çapraz Fiyat Esnekliği: Tamamlayıcı Mallar eç= Kahvenin talebi %... arttı Süt fiyatı % düştü Bu negatif yönlü bir ilişkidir. Çapraz fiyat esnekliği negatiftir: eğer iki mal birbirini tamamlıyorsa; örneğin süt ve kahve 145

146 Eğer bir malın fiyatı düştüğünde diğer malın tüketiminde bir değişim yoksa bu tür mallara ilişkisiz mallar denir. 146

147 Py İlişkisiz mallar ec=0 Tamamlayıcı mallar ec negatiftir ec<0 İkame mallar ec pozitiftir ec >0 (yani X malı miktarındaki ve Y malı fiyatındaki değişmeler aynı yönlüdür) Qx 147

148 TALEBİN ÇAPRAZ ESNEKLİĞİ Soru: Koyun eti fiyatı 8 milyon TL den 10 milyon TL ye yükseldiğinde, bir ailenin dana eti tüketimi yılda 40 kg dan 60 kg a yükselmektedir. Bu durumda çapraz talep esnekliği: 148

149 TALEBİN ÇAPRAZ ESNEKLİĞİ Koyun eti fiyatı 8 milyon TL den 10 milyon TL ye yükseldiğinde, bir ailenin dana eti tüketimi yılda 40 kg dan 60 kg a yükselmektedir. Bu durumda çapraz talep esnekliği: 149

150 EV ÖDEVİ Soru 1: Bir malın fiyatı 100 TL den 200 TL ye çıktığında, o maldan talep edilen miktar 100 birimden 50 birime düşmektedir. Bu malın talebinin fiyat esnekliği kaçtır? Soru 2: Bir malın fiyatı 200 TL den 100 TL ye düştüğünde, o maldan talep edilen miktar 50 birimden 100 birime çıkmaktadır. Bu malın talebinin fiyat esnekliği kaçtır? Soru 3: Bir malın fiyatı 100 TL den 200 TL ye çıktığında, o maldan talep edilen miktar 100 birimden 50 birime düşmektedir. Bu malın talebinin yay esnekliği kaçtır? 150

151 ARZIN FİYAT ESNEKLİĞİ Arzın Fiyat Esnekliği (ya da kısaca arz esnekliği): Fiyattaki %1 değişmenin arz miktarını %kaç değiştirdiğini gösteren katsayıdır: q e S % q % p q p e S q p p q p

152 Arz Esnekliği normal olarak pozitif (+) katsayıya sahiptir. Çünkü arz eğrisi pozitif eğimlidir, yani talep miktarı ve fiyat arasında pozitif ilişki vardır. Biri artarken diğeri de artmaktadır. e S 0 dir. e S < 1 ise: arzı esnek olmayan bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme arz miktarını %1 den daha az değiştirmektedir.) e S > 1 ise: arzı esnek bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme arz miktarını %1 den daha fazla değiştirmektedir.) e S = 1 ise: birim arz esnekliğine sahip bir mal, (Fiyattaki bir %1 değişme talep miktarını aynı oranda (%1) değiştirmektedir.) Söz konusudur. e S = 0 ise, satıcılar, fiyat ne olursa olsun satış miktarını değiştirmek istemezler. (ressamı ölmüş tablolar, antika eşyalar)

153 Soru: Dinler s.224 X malının fiyatı % 5 düşünce, arz edilen mal miktarı % 10 düşmüştür. Buna göre esneklik nedir. Yorumlayınız?

154 Ea=-%10/-%5=2 Esnektir.

155 Doğrusal Arz Eğrisi ve Esneklik Değeri Doğrusal bir arz eğrisi üzerinde esneklik değeri her noktada farklıdır. Esneklik değerinin ne olduğu arz eğrisinin yatay ekseni mi, düşey ekseni mi kestiği ile ilgilidir.

156 P Nokta Arz esnekliği AA arz eğrisi üzerindeki K noktasının esnekliği; α A K noktasından geçen teğetin yatay ekseni kestiği nokta (M1) ile teğet noktasının izdüşümü (Mo) arasındaki mesafenin (M 1 M 0 ), A K e<1 izdüşüm noktasının (Mo), orjine uzaklığına (0M 0 ) olan oranına eşittir. e s = M 1 M 0 /0M 0 0 M 1 M 0 Q yani e s <1

157 P Nokta Arz esnekliği e<1 E Eğer teğet, orjinden geçerse, M 1 M 0 =0M 0 Olacağından birim esnek olur. e>1 B e=1 D Eğer teğet dikey eksenden geçerse M 1 M 0 >0M 0 Olacağından arz esnektir 0 Q

158 Nokta Arz esnekliği P e>1 e=1 e<1 0 Q

159 Esneklik değerinin arz eğrisi üzerinde her noktada farklı olduğunun 3 istisnası vardır:

160 İstisnalar: aşağıdaki eğrilerde esneklik her noktada aynıdır. (a) da (eğimi ne olursa olsun, orijinden çıkan doğrular) 1, (b) de, (c) de 0. P P P e S = 0 e S = 1 e S = Q (a) (b) (c) Q Q

161 Arz esnekliği ve zaman Üretimle ilgileniyoruz. Çok kısa dönem: Kısa Dönem Ve uzun dönem olmak üzere 3 dönem vardır. Size göre bunları nasıl tanımlayabiliriz? Çok kısa dönemde Arz doğrusu nasıl bir şekil alır?

162 Arz esnekliği ve zaman Çok kısa dönem: ürün pazara gelir. Üretim değiştirilemez. ApAp eğrisi. Bundan dolayı, P eksenine paraleldir. Yani P ne olursa olsun, Arz miktarı bu süreçte değiştirilemez. Yani esnek değildir (katıdır)

163 Arz esnekliği ve zaman Kısa dönem: üretim, kapasite sınırları içerisinde artırılabilir. AkAk eğrisi. Bu doğru, bir öncekine göre daha esnektir. Eğimin azalması da bunu vermektedir. Eğim azaldıkça, esneklik artmaktadır

164 Uzun dönem: üretim, ölçe değişikliğine gidilerek yeni tesis edilen kapasite sınırları içerisinde çok daha büyük oranlarda artırılabilir. AuAu eğrisi. Bu doğru, en esnek olanıdır. Eğimin azalması da bunu vermektedir. Eğim azaldıkça, esneklik artmaktadır

165 TAM REKABET PİYASASINDA DENGE FİYATI Piyasa fiyatı nedir? (piyasayı temizleyen fiyat) Arz edilen miktarla talep edilen miktarı birbirine eşitleyen fiyattır. Diyagramatik olarak bu arz ve talep eğrilerinin kesiştiği yerde oluşur. 165

166 166

167 p=3 olduğunda, arz ve talep edilen miktar birbirine eşittir. 167

168 peki, fiyat 3 ten büyük olunca arz ve talep durumu nedir? 168

169 Fiyat, 3 ten küçük olduğunda, arz ve talep edilen miktar ne olur? 169

170 Sonuç: Başlangıçta dengede olmayan (yada başlangıçta dengede olup, sonradan dengeden ayrılan) talep ve arz, her zaman TRP şartlarında dengeye ulaşır. 170

171 Soru:Piyasa başlangıcında fiyat 5 olsun. Bu fiyat, nasıl 3 e iner. (Fiyatın düşmesinde etkili olan şey nedir?) 171

172 Malını 5 tl den satamayan satıcılar, ellerinde kalmasındansa daha ucuza satmayı tercih ederler (kurban satışları son günü hayal edelim) 172

173 Soru:Piyasa başlangıcında fiyat 2 olsun. Bu fiyat, nasıl 3 e yükselir. (Fiyatın yükselmesinde etkili olan şey nedir?) 173

174 2 TL e mal bulamayan alıcılar, bu malı almak için daha yüksek bir fiyata rıza göstermektedirler. Çünkü arz sınırlıdır. Ya alırsın, ya kalırsın 174

175 Dengenin nasıl sağlandığıyla ilgili görüşler 1-Walrasgil (Fiyat intibakı) 2-Marshalgil (miktar intibakı) 175

176 1-Walrasgil (Fiyat intibakı) Arz miktarı veya talep miktarı eşit değil ise (fazla&az olma durumu) varsa, Fiyatlar; arz fazlası veya talep fazlasına intibak eder. Ve dengeye gelinir. Arz fazlası durumunda: fiyat düşer Talep fazlası durumunda: fiyat yükselir 176

177 2-Marshalgil (miktar intibakı): Arz fiyatı ve talep fiyatı eşit değil ise ( arz fiyatı fazlası& talep fiyatı fazlası olma durumu), arz edilen miktar (artarak veya azalarak), bu fiyat fazlalığına intibak eder. Ör: Arz fiyatı fazlası: Arz miktarı düşer Talep fiyatı fazlası: Arz miktarı artar 177

178 KL-talep fiyatı fazlası: denge için Qs artar MN-arz fiyatı fazlası: denge için Qs düşer Pt K M A Po L N T qt q0 qa 178

179 Kpss: 2003-soru.9 9. Marshall yaklaşımına göre, piyasa dengesinin istikrarlı olabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekli koşuldur? A) Fiyat yükselmesinin talep fazlasını azaltması B) Fiyat yükselmesinin talep fazlasının artması C) Talep fazlasının sıfır olması D) Arz artışının talep fiyatı fazlasını azaltması E) Arz artışının talep fiyatı fazlasını artırması D şıkkı

180 DENGEDEKİ DEĞİŞMELER Talepteki Kaymalar 180

181 DENGEDEKİ DEĞİŞMELER Arz Eğrisindeki Kaymalar 181

182 DENGEDEKİ DEĞİŞMELER Arz ve Talep Eğrilerindeki Eşanlı Kaymalar Arz ve Talepte Aynı Miktarda Artış ve Eşanlı Kayma (P sabit kalır) 182

183 DENGEDEKİ DEĞİŞMELER Arz ve Talep Eğrilerindeki Eşanlı Kaymalar Arzdaki artış Talepteki artıştan daha küçük olursa (P büyür) 183

184 DENGEDEKİ DEĞİŞMELER Arz ve Talep Eğrilerindeki Eşanlı Kaymalar Arzdaki artış Talepteki artıştan daha büyük olursa (P düşer) 184

185 Denge fiyatı ve miktarının bulunuz? Qd=Qs yapalım 185

186 Denge fiyatı ve miktarının bulunuz? Qd=Qs 228-2P=-42+3P P=54 ise Q=120 olur 186

187 HÜKÜMET MÜDAHALELERİ 1.DOĞRUDAN Tavan fiyat Taban fiyat 2.DOLAYLI Vergilendirme Tarife (ihtal malının vergilendirilmesi&hükümet vergi geliri elde eder) Kota (ithal malına miktar sınırlandırılması konması, &ithalat lisansına sahip firmalar, ithalat gelirini elde eder) 3. Bazı malların üretim ve satışının yasaklanması 187

188 a. Piyasa fiyatlarına müdahale (üretici yada tüketicileri koruma gayeli) 1.1. Üreticiyi koruyan fiyat politikası (Taban Fiyat) Devlet üreticiye bir fiyat garanti eder. Bunun altına inilmez (çaykur ve çay fiyatları) Piyasa Fiyatın belirlenen fiyatın altına düşmemesi için, devlet baba o malı alır (yada satar). 188

189 Piyasa fiyatı Po dır. Ancak devlet bu fiyatın Pt olmasını ister. A Fiyat Pt olunca, arz fazlası oluşur (qt-qa). Bu miktar devlet tarafından satın alınır Pt Po L K D T qt q0 qa 189

190 Devlet bu arz fazlasını satın alarak, karşılığında qtlkqa kadar ödeme yapar Pt L K A Po D T qt q0 qa 190

191 Size göre bu sistemin sakıncası var mıdır? A Pt Po L K D T qt q0 qa 191

192 Bu sistemin sakıncası var mıdır? 1-Piyasa fiyatı yükselir. Tüketici daha fazla öder. 2-Üreticiler, devlet desteğinden dolayı tembelleşir. Pt L K A 3-Devlet, bu şekilde kaynak israfı yapar. Po D 4-Devlet, aldığı ürünü değerlendiremezse imha eder. T qt q0 qa 192

193 Bu sisteme alternatif öneriniz nedir Bana göre A Pt Po L K D T qt q0 qa 193

194 1.2. Tüketiciyi Korumak Amaçlı Müdahale (Tavan Fiyat) Savaş, kıtlık durumlarında fiyatlara bir üst sınır konur. Amaç, piyasa fiyatlarını düşürmek ve tüketiciyi korumaktır. 194

195 Devlet, fiyatın Pt olmasını ister. Bu durumda, qa-qt kadar talep fazlası olur. Çünkü, mallar yetersiz miktardadır, ve Satıcılar bu fiyattan mallarını satmak istemezler. 195

196 bu talep fazlası sorun nasıl çözülebilir? 1. satıcı, ekmeği dilediğine satar. 2. Önce gelen alır 3. karne sistemi uygulanır 196

197 Devlet baba, tüketiciye karne verir karne sisteminde, herkese bir karne verilir, herkesin alacağı miktar bellidir. Bundan dolayı, talep kısılmış olur. Yeni talep T T olur. 197

198 Örnek: Kiralara devlet müdahalesi (kira tavanı) Size göre, böyle bir uygulama nasıl olur? Nasıl sonuçlar beklenmelidir? Kiracı ve ev sahibi açısından 198

199 Ters etki yapacaktır Evler bakımsız olur (çünkü kira geliri düşüktür) NOT: öğrenci evlerini düşünün. Kiracı, ne olsa öğrenci oturur diyerek bakım yapmaz. Kiralar düşük olduğu için ev sahipleri kiraya vermek istemezler, zamanla konut açığı artar Evler, mobilya döşenip daha yüksek fiyata verilmeye çalışılır (Dershanelerin kapatılması da güzel bir amaç için gibi gözükse de arzu edilmeyen sonuçlara neden olabilir). 199

200 Devlet, kirayı Rm yapsın. Talep fazlası oluşur. Uzun dönemde, ev sahipleri evini kiraya vermez. Arz açığı daha büyür (çizgili arz eğrisi) 200

201 Fiyat kontrolü durumundaki enflasyona ne denir? Hükümetler bazen tüketicileri korumak için değil de, ekonominin bütünündeki fiyat istikrarını sağlamak amacıyla tavan fiyatı uygulamasına başvururlar. Tüm malların max fiyatı tespit edilir. ABD de 1970 lerin başlarında uygulanmıştır. Hükümetin fiyatları cari düzeyinde dondurmak suretiyle enflasyonun ortaya çıkmasını (geçici olarak) engellediği bu duruma baskı altına enflasyon-örtülü enflasyon (supressed inflation) denir 201

202 Devlet müdahalesiyle ilgili bir örnek Kredi kartına taksit olmaması (cep telefonu ve altın alımında) İran, tek plaka, çift plaka uygulaması, Herkesin tek ve çift plakalı araç sahibi olması Londra, 1 zone için harç ödenmesi 202

203 Karaborsa Devlet A malına TAVAN FİYAT koymuş olsa da, o malı daha yüksek fiyattan almak isteyenler olduğu sürece, ikinci bir piyasa, (yani ikinci bir fiyat) oluşur. Bu karaborsa piyasasıdır. 203

204 (SORUMLU DEĞİLSİNİZ sayfa ) AA ve TT devletin arzu ettiği durum. Pp piyasa fiyatı. Pt-tavan fiyat. Ancak karaborsa piyasası mevcut. Pk Pt den daha yüksek. AkAk: Karaborsa arzı. Çünkü yasal olmaması ve risk içermesi sözkonusu. AkAk, Pt fiyatından kırılmaktadır. 204

205 TkTk, karaborsa talebi, normal talepten daha küçük, çünkü talebin bir kısmı piyasada görülüyor. Pk, piyasa fiyatından düşük, ancak tavan fiyattan yüksektir. Karaborsacı satış hasılatı PkLSPt dir (qa kadar mal, Pk fiyatından satılırsa) 205

206 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması Dolaysız vergiler: Gelir vergisi Dolaylı Vergiler: harcamadan kaynaklanan (bir şey satın alırken uygulanan) vergiler 206

207 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması Dolaylı vergiler, hesaplanış şekline göre 2 ye ayrılır: 1.Spesifik: 2. Ad valorem: 207

208 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması Dolaylı vergiler, hesaplanış şekline göre 2 ye ayrılır: 1.Spesifik: Birim mal üzerinden alınır. MTV gibi, aracın motor hacmine bakarak ödenen vergiler, (1,4 motor için 5 yaşındaki bir araç 500TL öder) Bir paket sigaradan 1,5 TL vergi alınması, Bir litre benzinden 3 TL vergi alınması, DİKKAT: Vergi tutarı, satış fiyatı üzerinden hesaplanmıyor. 208

209 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması 2. Ad valorem: Malın satış değeri üzerinden alınır. Satış fiyatı üzerinden hesaplanan vergiler (KDV gibi, satış miktarı arttıkça, ödenen KDV artmaktadır.) Bir kilo peynirin satış değeri üzerinden % 8 vergi. 209

210 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması Vergi konunca, arz eğrisi sola kayar (arz daralır). Sola kayma, vergi türüne göre değişir. 1.Spesifik vergi: Bu vergi oranı sabit olduğundan, (vergi miktarı kadar sola doğru paralel olarak kayar) 210

211 Piyasa Fiyatına Devletin Dolaylı Müdahalesi: Satış Fiyatı Üzerine Vergi Konulması 2. Ad valorem: Satış miktarı arttıkça, ödenen vergi büyüdüğünden, vergiden sonraki arz eğrisi, ilk arz eğrisinden giderek ödenen vergiler kadar uzaklaşır (bir diğer ifadeyle giderek dikleşir). 211

212 Vergiler ve Arz fonksiyonuna yansıması 212

213 Vergi konunca bir Arz fonksiyonu nasıl değişir? Arz fonksiyonumuz Qa=-50+2P olsun 1.Spesifik vergi: Devlet, satılan birim başına 20 TL spesifik vergi koymuş olsun. Artık, satıcının arzı daralacaktır. Yeni arz doğrusu, vergi miktarı kadar sola kayar. Ve eline geçecek birim fiyat daha az olacaktır. Çünkü piyasa fiyatının içinde, 213 vergi de vardır.

214 Spesifik vergi konarsa P S+Vergi S q 214

215 Vergi konunca bir Arz fonksiyonu nasıl değişir? Arz fonksiyonumuz Qa=-50+2P olsun 1.Spesifik vergi: Satıcının eline geçecek yeni birim fiyat (P-T) yani (P-20) olur (Satıcının eline geçecek fiyat, vergi miktarı kadar azalır ) Qa*=-50+2(P-20). 215

216 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının satıcıdan karşılandığı Eğriler doğrusal ve eğimler eşit olsun. Malın piyasa fiyatı 20 TL iken 5 TL vergi konsun. Yeni denge fiyatı ve miktarı nasıl değişir? durum 216

217 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının Arz eğrisi A2A2 olur. satıcıdan karşılandığı durum Eskiden 1000 birim malı 20 TL ye satan satıcı, artık 25TLye satmak istemektedir. Ancak arz eğrisi, paralel olarak sola kayınca, yeni denge D2 de oluşur. Burada Piyasa fiyatı 22,5 e yükselir, satış miktarı 900 birime düşer. 217

218 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının satıcıdan karşılandığı durum Böylece fiyat, 20 iken 22,5 olmuştur. Bunun 5 Tlsi vergidir. Yani satıcının cebine 17,5 Tlden hasılat girişi olmaktadır. Tüketici, 20 TL yerine 22,5 verdiğine göre verginin 2,5 Tl lik kısmını tüketici ödemektedir. Geri kalan 2,5 tl vergiyi ise satıcı karşılar. 218

219 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının Bu durumda, Satış hasılatı nedir? satıcıdan karşılandığı durum Ödenen Vergi tutarı nedir? Satıcının cebinde kalan (vergi sonrası) hasılat nedir? 219

220 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının Satış hasılatı nedir? 22,5x900 satıcıdan karşılandığı durum Ödenen Vergi tutarı nedir? 5x900 Satıcının cebinde kalan (vergi sonrası) hasılat nedir? 17,5x

221 örnek P Qs*=40+(P-T) Soru: 6 TL spesifik vergi konsun. Bu verginin kaç TL si tüketici, kaç TL si üretici tarafından ödenir? D2 110 Qs=40+P Qd=100-2P Q 221

222 Bir örnek P Qs*=40+(P-6) D2 Qs=40+P P1 İp ucu: arz ve talep denklemlerini eşitleyerek, Po ve P1 i bulalım. P0 D1 Qd=100-2P Q1 Qo Q 222

223 Bir örnek P Qs*=40+(P-6) D1 için Qd=Qs 100-2P=40+P P=20 D2 P1 20 D1 Q1 Qo Qs=40+P Qd=100-2P Q 223

224 Bir örnek P Qs*=40+(P-6) D2 Qs=40+P D2 için Qd=Qs* 100-2P=40+(P-6) P= D1 Qd=100-2P Q1 Qo Q 224

225 Bir örnek Öyleyse; ilk dengede 20 TL ödeyen tüketici, ikinci durumda 22 TL ödemektedir. Yani verginin 2 TL si tüketici tarafından ödenmektedir. Bu durumda geri kalan 4 TL si de (6TL-2TL=4TL) üretici tarafından ödenmektedir. P D2 Q1 Qo D1 Qs*=40+(P-6) Qs=40+P Qd=100-2P Q 225

226 Bir örnek devamı P Qs*=40+(P-6) Peki bana Q0 ve Q1 i bulabilir misiniz? D2 D1 Qs=40+P Qd=100-2P Q1 Qo Q 226

227 Bir örnek devamı Qo için Qd veya QS de P yerine 20 koymak gerekir. Qd=100-2P veya Qs=40+P Q=60 P 22 D2 Qs*=40+(P-6) Qs=40+P Q1 için ise Qd veya QS* da P yerine 22 koymak yeterlidir. Qd= Qs*=40+(22-6) Q1=56 20 Q1 Qo D1 Qd=100-2P Q 227

228 EV ÖDEVİ Bir şekil çizelim 228

229 Yeni arz eğrisi, paralel kayar. Çünkü, spesifik sözkonusudur şimdi, yeni denge işlem miktarı (110) ile talep fonk eşitleyerek, yeni P yi bulalım P D2 110 Qs*=-50+2(P-T) Qs=-50+2P Qd=410-3P Q 229

230 110=410-3P P=100 şimdi, T yi bulmamız lazım. Bunun için, yeni arz fonksiyonunu, yeni q ile (110) eşitleyelim P 100 P2 D2 110 Qs*=-50+2(P-T) Qs=-50+2P Qd=410-3P Q 230

231 P Qs*=-50+2(P-T) 110=-50+2(100-T) T=20, 100 D2 Qs=-50+2P T=20 ise P2 nedir? P2 Qd=410-3P 110 Q 231

232 P2 nedir? P Qs*=-50+2(P-T) =80 birimdir. 100 D2 Qs=-50+2P Kamunun elde edeceği vergi geliri nedir? P2 Qd=410-3P 110 Q 232

233 P Qs*=-50+2(P-T) Kamunun elde edeceği vergi geliri nedir? D2 Qs=-50+2P 20x110=2.200 TL Qd=410-3P 110 Q 233

234 Fiyat esnekliği ve Zaman Fiyat artınca, talep edilen mal miktarı kısa döneme göre daha fazla düşmüştür. P P2 P1 Dsr Dlr Q3 Q2 Q1 Q 234

235 Verginin Yansımasında Talep esnekliğinin Rolü Ancak, talep esnek değilse, vergi büyük oranda o malı almaktan başka çaresi olmayan tüketiciler tarafından ödenecektir Eğer talep esnekse, yani alıcı satın aldığı malı azaltabiliyorsa, mala konan vergiyi büyük ölçüde satıcı üstlenecektir. Dolayısıyla talep esnekliği arttıkça verginin tüketici tarafından ödenen kısmı azalır (üretici tarafından ödenen kısmı artar). Bu sonucun iki uç durumu, esnekliğin sıfır ve sonsuz olduğu durumlardır. 235

236 Verginin, Tüketiciler tarafından ödendiği durum Arz eğrisi sola kaymıştır Eğer, talep esnekliği P eksenine paralel ise (yani her noktada esneklik sıfır ise), verginin tamamını tüketici öder. (kalp ilacına konan ilave 5 TL vergi ve bunu satın almak zorunda olan hastayı düşünelim) 236

237 Verginin, Tüketiciler tarafından ödendiği durum Tüketicinin, vergi sonrası cebinden çıkan ek ödeme (vergi tutarı) nedir? 237

238 Verginin, Tüketiciler tarafından ödendiği durum Parça başına ödenen vergi 5 TL dir (25-20) Ödene toplam vergi tutarı : P2D2D1P1 alanı kadar. 238

239 Verginin tümünü satıcının ödeme durumunda kaldığı durum Eğer, arz eğrisi pozitif eğimli, ancak talep sonsuz eğime sahip ise, fiyattaki bir birimlik artış, talebi sıfırlayacağı için, verginin tümünü, satıcı karşılamak zorundadır. Yani fiyat değişmez. Üretici, vergiye katlanmak zorunda kalır. 239

240 Verginin tümünü satıcının ödeme durumunda kaldığı durum P=20, q1 olsun. 5 TL vergi konsun. Fiyat değişmez, ancak arz sola kayınca q2 birim mal arz edilir. (arz azalır). Devlet 5 TL vergi konsun. Tüketiciler, yine 20TL öder. Vergi yükünü satıcı üstlenir. 240

241 Verginin tümünü satıcının ödeme Örnek? durumunda kaldığı durum Kredi kartlarında taksit sayısına limit gelince talep düştü. Eğer böyle bir durumda vergi artarsa, satıcıların durumun daha da kötüleşeceğini öngörerek vergiyi tüketicilere yansıtmayabilirler. 241

242 Verginin tümünü satıcının ödeme durumunda kaldığı durum Arz doğrusu sola kaymıştır. Vergi öncesi satış geliri nedir? Parça başına ödenen vergi tutarı nedir? Toplam vergi miktarı nedir? 242

243 Verginin tümünü satıcının ödeme durumunda kaldığı durum Vergi öncesi satış geliri: P 1 D 1 q 1 0 alanı Parça başına ödenen vergi tutarı nedir? 5 TL=20-15 Toplam vergi tutarı: P 1 D 2 KP 2 alanı kadar veya 5x0q2 aralığı 243

244 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının satıcıdan karşılandığı durum Eğriler doğrusal ve eğimler eşit olduğu özel bir durum olsun. Malın piyasa fiyatı 20 TL iken 5 TL vergi konsun. Yeni denge fiyatı ve miktarı nasıl değişir? 244

245 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının Arz eğrisi A2A2 olur. satıcıdan karşılandığı durum Eskiden 1000 br malı 20 TL ye satan satıcı, artık 25TLye satmak istemektedir. Ancak arz eğrisi, paralel olarak sola kayınca, yeni denge D2 de oluşur. Burada Piyasa fiyatı 22,5 e yükselir, satış miktarı 900 birime düşer. 245

246 Verginin bir kısmının alıcı bir kısmının Böylece fiyat, 20 iken 22,5 olmuştur. Bunun 5 Tlsi vergidir. satıcıdan karşılandığı durum Yani satıcının cebine 17,5 Tlden hasılat girişi olmaktadır. Tüketici, 20 TL yerine 22,5 verdiğine göre verginin 2,5 Tl lik kısmını tüketici ödemektedir. Geri kalan 2,5 tl vergiyi ise satıcı karşılar. Eğimlerin eşit olduğu bu özel durumda, VERGİ YÜKÜ EŞİT OLARAK bölünür. SONUÇ: Vergi yükünün büyük kısmını, esnekliği az olan kesim öder (tüketici yada üretici). 246

247 Peki ya talep ve arz doğrularının eğimleri farklı ise Yani esneklikleri farklı ise, Örneğin: talep esnekliği arza göre daha katı ise ne olur? (vergi yükünün büyük kısmı kime kalır?) 247

248 Talep esnekliğinin farklı olduğu iki durum: a-talep daha esnek: (fiyat artışı b durumuna göre daha az.) b-talep daha katı: (fiyat artışı daha fazla. Yani vergi sonrası artan fiyatlara tüketici katlanmaktadır.) Taralı bölge: vergi yükü = Açık bölge: tüketicinin + Koyu bölge: üreticinin yüküdür 248

249 Bir soru Denge fiyatı ve miktarı P=7, Q=70 olsun. Denge fiyat düzeyinde arz ve talep esnek. ep=-0,8, talep denklemini hesaplayınız: 249

250 Talep denklemi Denge fiyatı ve miktarı P=7, Q=70 olsun. Denge fiyat düzeyinde arz ve talep esnek. ep=-0,8, es:1,6 talep denklemi: ep=( Q/ P)(P/Q), ep=(b)(p/q), -0,8=b.(7/70) 0,8=b.0,1 b=8 Qx=a-bP ise 70=a-8.7 a=126 Qx=126-8P 250

251 es:1,6 ise Arz denklemi Denge fiyatı ve miktarı P=7, Q=70 olsun. Denge fiyat düzeyinde arz ve talep esnek. es:1,6 Arz denklemi: es=( Q/ P)(P/Q), es=(b)(p/q), 1,6=b.(7/70) 1,6=b.0,1 b=16 Qs=a+bP ise 70=a =a+112 a=-42 Qs= P 251

252 Arz =Talep sağlayan P ye bakalım Qs= P Qx=126-8P P=126-8P 24P=168 P=7 Q=? Herhangi birinde yerine koyalım. Qs= = =70 252

253 TÜKETİCİ FAZLASI (RANTI) ÜRETİCİ FAZLASI (RANTI) 253

254 TÜKETİCİ RANTI Tüketicinin ödemeye razı olduğu fiyat ile ödediği fiyat arasındaki farktan dolayı cebince kalan para miktarıdır 254

255 TÜKETİCİ RANTI Po ödemeye razı olan tüketici, pd fiyatından satın alınca, PoDPd üçgeni kadar tutar cebince kalır. 255

256 Denge durumunda, P o Dq d O alanı yerine P d Dq d O kadar satıcıya ödeme yapılır (P d Xq d ) Aradaki fark cebimizde kalır (fiyat doğrusu ile talep eğrisi arasındaki alan) TÜKETİCİ RANTI 256

257 Dinler s.280 (KPSS, 2003) Qd=100-P dir. Etin fiyatı 75 ise, tüketici rantı nedir? İpucu: bir Qd doğrusu çizelim. Doğrunun, P eksenini kestiği noktaların değerini bulalım (yani, Q=0 iken P nedir?) P=75 iken, Qd yi bulalım. Üçgenin alanının hesaplayalım. 257

258 Dinler s.280 (KPSS, 2003) Qd=100-P, P=75 ise, Q1=? Po da talep sıfırdır. Buradan hareketle Po ı bulalım. Tüketici rantı= [(Po-P1)x0Q1]/2 Po P1 0 Q1 258

259 Dinler s.280 (KPSS, 2003) Qd=100-P, P=75 ise, Q1=? Po da talep sıfırdır. Buradan hareketle Po ı bulalım. Tüketici rantı= [(100-75)x25]/2 =312,

260 ÜRETİCİ RANTI Üreticinin satmaya razı olduğu fiyat ile sattığı fiyat farkından kaynaklanan ilave satış geliridir 260

261 ÜRETİCİ RANTI Satıcı, p1 fiyatına razıdır. Ancak pd fiyatından satınca, PoPdD üçgeni kadar alanı da satış geliri olarak elde eder. 261