Eğitim Yönetimi. Hazırlayan. Doç. Dr. Adnan Boyacı

Transkript

1 Eğitim Yönetimi Hazırlayan Doç. Dr. Adnan Boyacı

2 İçindekiler Kültür / örgüt kültürü Kültürün düzeyleri Okul kültürü ve unsurları Değer çatışmaları Kültürel semboller Okul tarihi / hikâyeler / efsaneler / tören / seremoni / kutlamalar Kültürel değişim Okul kültürü ve performans Okul kültür ve liderlik Örgüt iklimi Okul ikliminin unsurları

3 Kültür Bilindiği gibi kültür, Türkçe ye Fransızca daki Cultura kelimesinden geçmiştir. Bir zamanlar dilimizde Ziya Gökalp in vurgulayarak kullandığı hars kelimesiyle ifade edilmiştir. Daha sonra ise bu kelime kültür olarak kullanılır olduğu bilinmektedir. Gökalp in bu noktaya, şu görüşlerinden hareketle vardığı anlaşılmaktadır. Bir medeniyet müteaddit milletlerin müşterek malıdır. Çünkü her medeniyeti, sahipleri olan müteaddit milletler, müşterek bir hayat yaşayarak vücuda getirmişlerdir. Bu sebeple her medeniyet, mutlaka, beynelmileldir. Fakat her medeniyetin, her millette aldığı hususî şekilleri vardır ki, bunlara (hars-kültür) adı verilir. (Turhan, 1994, 36).

4 Kültür Uygur a (1984, 17) göre kültür, insanın ortaya koyduğu, içinde insanın varolduğu tüm gerçeklik demektir. Biz kültür kavramını hem bir imkân kavramı hem de bir gerçeklik kavramı olarak kullanırız. Başka bir deyişle kültür kavramı, bir gizilgüç (potansia) kavramı olarak insanının yapabilirliğinin kuramı olduğu kadar, bir edim (actus) kavramı olarak onun şimdiye kadar yaptıklarının da kuramıdır. (Özlem, 1986, 156).

5 Kültür Kültürü,...insan aklının doğaya kattığı her şeydir. O hâlde kültür, sosyal ve beşerî bilimler için, kimi zaman bir düşünce tarzı, kimi zaman bir davranış, kimi zaman da bir somut varolan şeklinde, ama daima karşımıza çıkan bir kavramdır. (Erinç, 1995, 78)

6 Kültür Kültür sözcüğünün dört ayrı anlamda kullanıldığını belirten Güvenç (1994, 95-97) şu gruplandırmaya dikkat çekmektedir: Bilim alanındaki kültür: Uygarlıktır. Beşeri alanındaki kültür: Eğitim sürecinin ürünüdür. Estetik alandaki kültür: Güzel sanatlardır. Madde (teknolojik) ve biyolojik alanda kültür: Üretme, tarım, ekin, çoğalma ve yetiştirmedir.

7 Kültür İngiliz antropolog E.B. Tylor a göre kültür; bilgiyi, imanı, sanatı, ahlâkı, örf ve adetleri, ferdin mensup olduğu cemiyetin bir uzvu olması itibariyle kazandığı itiyatlarını ve bütün diğer maharetlerini ihtiva eden gayet girift bir bütündür (Turhan, 1994, 35).

8 Kültür TDK ise kültürü tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğin ölçüsünü gösteren araçların bütünü, hars, ekin olarak tanımlanmaktadır.

9 Örgüt Kültürü Örgüt kültürü kavramı 70 lerde ortaya çıkmış, 80 ve 90 larda pek çok kişi tarafından örgütsel başarının en önemli unsuru olarak görülmüştür (Alvesson ve Sveningsson, 2008). Örgüt kültürü, paylaşılan değerler, bir iş yapma yolu ya da paylaştığımız adetler, törenler ve hikayeler şeklinde tanımlanabilir. Örgütün somut, nesnel, görünen kısmından çok düşünceler, inançlar ve değerleri ifade eder. Tanım üzerinde tam bir uzlaşı yoktur. Çünkü bir örgütün kültürünü tüm yönleri ile hiç kimse göremez. Kültürel değerler, örgüt üyelerinin iletişim süreçleri içerisine yansımış olup kolay kolay tespit edilemez.

10 Örgüt Kültürü Örgüt kültürü, iç entegrasyon ve dış çevreye uyum sürecinde geçerliliği yeterince kanıtlanmış problemlerle başetme çabalarını keşfetme ya da öğrenme ve böylece yeni üyelere bu problemlerin arasındaki ilişkileri doğru şekilde algılama, düşünme ve hissetme yollarının öğretilmesi ilgili temel varsayımlar modeli olarak tanımlanmaktadır (Schein, 1984).

11 Örgüt Kültürü Örgüt kültürünün yapısı ile ilgili temel özellikler şöyle sıralanabilir: Bütünsellik: Kültür tek tek bireyleri değil, geniş grupları kapsar. Tarihsellik: Kültür, gelenek ve görenekler aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarılır. Antropolojik: Kültürü tanımlamak için efsaneler, törenler, semboller vb. antropolojik kavramlar kullanılır.

12 Örgüt Kültürü Örgüt kültürünün yapısı ile ilgili temel özellikler şöyle sıralanabilir: Sosyal yapı: Kültür, insanlar tarafından inşa edilmiş olup başka insanlarca da paylaşılır. Belirsizlik: Kültür, kolayca ölçülemeyen ve sınıflanmayan bir kavramdır. Zor değişme: Kültür, süreğendir, değişmesi zordur.

13 Örgüt Kültürü Örgüt kültürü kurulurken karşılaşabilecek 2 tür problem vardır (Schein, 1983): Dış uyum ve yaşamı sürdürmeye ilişkin problemler: Örgüt yöneticileri bir araya gelerek: Temel görevler, misyon ya da manifestolar gibi grubun gizil fonksiyonlarının geliştirilmesi Temel misyonu yansıtan amaçların geliştirilmesi Amaçları gerçekleştirmede kullanılacak araçlar Amaçlara ulaşmayı sağlayacak bilgi ve kontrol sistemlerinin oluşturulması Grup amaçlarına ulaşamadığı zaman kullanılacak iyileştirme ya da onarım stratejileri

14 Örgüt Kültürü Örgüt kültürü kurulurken karşılaşabilecek 2 tür problem vardır (Schein, 1983): İçi uyum problemleri: Ortak dil ve kavramlar. İletişim Gruba dâhil olma ve dışarıda bırakma ile ilgili sınırları belirleme Güç ve statünün kullanımı için kriterleri belirleme Dostluk ve samimiyet ile ilgili kriterleri oluşturma. Açık ve samimi iletişim Ödül dağıtımı ve cezalar konusunda uzlaşılmış kriterler geliştirme Örgüt ideolojisinde uzlaşma

15 Kültürün Düzeyleri Artifaktlar Artifakt, insan eliyle yapılan küçük nesne ya da araçlardır. Kültür açısından gözlemlenmesi en kolay düzeyde bulunurlar. Bir örgüte girdiğiniz zaman gördüğünüz, hissettikleriniz ve duyduklarınız artifaktlarla ilgilidir. Bir okul binasının mimarisi bize okulda, nelerin önemli ve değerli olduğu hakkında mesajlar verir. Fiziksel çevre birçok yönü ile okula bağlılığı güçlendirir. Okul içerisindeki sembol ve artifaktlar okulun önemli değer ve inançlarının bir mesajı olabilir.

16 Kültürün Düzeyleri Temel değerler Örgüt için neler değerlidir?... Değerler davranışları, karar sürecini ve ilgileri şekillendirir (Peterson ve Deal, 2009:14). Temel değerler örgütün stratejileri, amaçları ve felsefesi ile ilgilidir (Schein, 2009). Kısmen görülürler, yazılı da olabilirler. Ancak örgütün temel değerlerini anlamak için insanlarla konuşulmalı ve iletişime geçilmelidir. Böylelikle artifaktlar ve değerler arasındaki farklar görülebilirler.

17 Kültür düzeyleri Temel değerler Örgütün değerleri inançlar ve normlarla yakından ilintilidir. İnançlar gerçeklik hakkında edinilen bilişsel görüşlerdir (Ott). Normlar yazılı olmayan kurallar ya da talimatlardır. Gruba ait davranışlar, dil, giyim kuşam ve sosyal hayat ile ilgili beklentilerdir.

18 Kültür düzeyleri Temel varsayımlar Temel varsayımlar büyük ölçüde görünmezler. Ortak deneyimler sonucu geliştirilen temel normlar, değerler ve inançlardan oluşur. Örgütü kuran ilk kişi ya da küçük takımlar, kendi değerlerini, inançlarını ve varsayımlarını örgüt çalışanlarına empoze ederler.

19 Okul kültürü Okul kültürü bazı temel sorulara göre belirlenebilir (Caldwell ve Sprinks, 1992:68): Eğitimin amacı nedir? Bu amaçlara ulaşmada okulun rolü nedir? Okulun eğitim programlarında hangi tür bilgi, beceri ve tutumlara değer verilmektedir? Okul ile içinde yer aldığı toplum ve yönetim arasındaki ilişkiler nasıldır?

20 Okul kültürü Okul kültürü bazı temel sorulara göre belirlenebilir (Caldwell ve Sprinks, 1992:68): Okul öğrencilerin ihtiyaçlarını ne ölçüde karşılayabilmektedir? Bir öğrenci nasıl öğrenmelidir? Okul toplumunda yer alan farklı üyeler arasında hangi tür davranışlar ve ilişkiler arzulanmaktadır?

21 Okul kültürü Okul kültürü öğrencilerin motivasyonunu ve aynı zamanda başarısını etkileyen önemli bir faktördür (Hudley ve Gottfried, 2008). Öğrencilerin öğrenmesine yardımcı olacak olumlu bir örgüt kültürü ve buna bağlı olarak öğrenme kültürüne sahip okullarda öğrenci başarısı da artmaktadır.

22 Okul kültürü Ünite 4: Örgüt Kültürü

23 Örgüt Kültürünün Unsurları Misyon ve amaçlar: Öğrencilerimiz okulu bitirdiklerinde neyi bilmelerini ve neyi yapabilmelerini istiyoruz? Kaç öğrencimiz bunları gerçekleştirecek? Gibi sorular okulun misyonunu ve amaçlarını belirlemede bize yardım sağlar (Balcı, 2002: ). Amaçlar ve misyonun belirlenmesinde değerler, inançlar, normlar ve temel varsayımlar önemlidir (Peterson ve Deal, 2009:13).

24 Örgüt Kültürünün Unsurları Değerler: Genel sosyal değerler hayatın ilk yıllarında öğrenilirken, özel bir grubun değerleri o gruba girildikten sonra öğrenilir. Değerler, kişisel, mesleki, iş ve ulusal değerler şeklinde sınıflanabilir. Bireyler grup içerisinde kendilerinden bekleneni öğrenerek grubun değerlerine uyum sağlamaya çalışır (Pfister, 2009: ). İş yerinde değerler

25 Değer Çatışmaları Kişisel düzeyde değerler etik ikilemlerin belirlenmesinde ve çözümlenmesinde anahtar rol oynarlar. Kişinin bireysel değerleri yapacağı seçimler üzerinde etkilidir. Aynı zamanda değerler yaşanılan toplum tarafından etkilenmektedir.

26 Kültürel semboller Semboller, kültürel simgeler olup çoğunlukla güçlü ve görünmeyen ya da maddi olmayan şeyleri temsil eder. Kültürel semboller, üyelerin örgütsel kimliklerinin derinden hissetmelerini sağlayan, örgütsel yaşamın fiziksel göstergeleridir. Semboller, resim, çizim, maskot, internet sayfalarında yer alan öğeler, afiş, poster, logo, amblem, poster, ödüller, kupalar ve bazen de sözler ve eylemler olarak sıralanabilir.

27 Okul Tarihi, Hikâyeler Ve Efsaneler Tarih, okul kültürü için bir temel oluşturur. Bir okul kültürü, insanların uzun yıllar boyunca birlikte çalışmaları, birlikte ağlamaları ve gülmeleri üzerine inşa edilir (Peterson ve Deal, 2009:73).

28 Tören, Seremoni Ve Kutlamalar Törenler, okulu ve çalışanları birbirine bağlayan sembolik yapıştırıcılardır (Peterson ve Deal, 2009:73). Mezuniyet törenleri, okul geceleri

29 Kültürel değişim Uzun yıllar okul kültürüne hâkim olan temel yapının bir anda değişmesi kolay değildir (Çelik, 2000:92). Okulda değişim için de okul kültürünü değiştirmek gerekir. Okulda değişime karşı olan direnci azaltmak için okul yöneticilerinin liderlik özellikleri önemli hale gelmektedir (Çelik, 2000:93).

30 Okul Kültürü ve Performans Yapılan çalışmalarda performans ile kültür arasında önemli bir bağlantı olduğu görülmüştür. Bu nedenle son yıllarda performans odaklı kültür oluşturma çalışmalarına hız verildiği görülmektedir. Yüksek performans odaklı bir örgütün özellikleri aşağıya sıralanmıştır (West-Burnham ve Bradbury, 2003):

31 Okul Kültürü ve Performans Güven Başkalarının onuruna saygı Birbirlerinin yeterliliklerine inanma Birbirlerine önem verme Bütünlük: Biz duygusuna önem verme Okul Kültürü ve Performans Duygusal zekâ kültürü Değerler ve bütünlük Dinlenme ve danışma Aşağıdan yukarıya stratejisi Okul Kültürü ve Performans Derin ve güçlü paylaşılan amaçlar Değerler ve inançlar Odaklanmalar ve davranışlar Tören, seremoni ve hikâyeler Ağlar

32 Okul kültürü ve performans Yine West-Burnham ve Bradbury (2003:151) e göre aşağıdaki tablodan etkili süreç başlığı altında yer alan maddeler ne kadar fazlaysa okulun performansının o kadar artacağı belirtilmiştir.

33 Okul Kültürü ve Liderlik Okul müdürleri, değerlerin sürdürülmesi, paylaşılan bir vizyonun oluşturulması, başarının tanımlanması ve geleneklerin sürdürülmesi gibi görevleri ile okul kültürünün şekillenmesinde merkezi bir rol üstlenmektedir. Bu süreçte Peterson ve Deal (2009:208) okul müdürlerinin teknik ve sembolik rolleri ön plana çıkmaktadır:

34 Okul Kültürü ve Liderlik Teknik roller Örgütsel planlamacılık Kaynak sağlayıcılık Program koordinatörlüğü Personel ve diğer unsurların denetçiliği Bilgi ve fikirlerin dağıtıcılığı Anlaşmazlık ve çatışma çözücülüğü Okulun koruyucusu Karmaşık sorunları sistematik yaklaşımlarla çözen bir analist

35 Okul Kültürü ve Liderlik Sembolik roller Geçmişteki hikayeleri araştırma Mevcut norm ve değerleri ortaya koyma Temel amaçları dile getirme Semboller ve simgeler ile değerler üzerine dikkati çekme Şekillendiricilik. Ritüeller, gelenekler ve seremonileri kullanarak okul kültürünü şekillendirme Kullandığı dil ile temel değerleri ve amaçları dile getirme Sosyal olaylarda kilit rol alma Örgütsel çatışmalarda ortaya çıkan yaralanmaları onarma

36 Örgüt İklimi Sosyal bilimlerde örgüt iklimi ile ilgili çalışmalar 1950 li yılların sonunda ortaya çıkıyor larda iklim, hava, ortam, atmosfer, ahlak, kişilik gibi kavramlar örgüt açısından oldukça ilgi görüyor.

37 Örgüt İklimi Örgüt kültürü FARKI İklim iş yaşamının kalitesinde de etkilidir. Okul iklimi ve kültürü birbirine benzer ama birbirinden farklıdır. Okul iklimi daha çok kişilerarası ilişkilerin ve öğretmenlerin, öğrencilerin ve okul yöneticilerin, okul ortamındaki tutum ve davranışlarıyla ilişkilidir. İklim bir bakıma okulun örgütsel kimliğidir. İklimin temsil ettiği kişilerarası ilişkiler kültürün de önemli bir artifaktıdır (Sergiovanni, 1991).

38 Örgüt İklimi Örgüt kültürü FARKI Ayrıca okul kültürü uzun bir tarihsel sürecin sonucunda şekillenirken, iklim okulun hâlihazırdaki durumudur. Okul iklimini liderin değişimi, personel kaybı ya da ülke çapındaki bir başarı anında etkileyebilir (Jakes, 2013). İklim, bireylerin bir takım durumlar karşısında oluşturdukları tavırken, aynı zamanda birey davranışları üzerinde etkilidir.

39 Okul ikliminin unsurları (Cohen, 2007) Güvenlik: Fiziksel ve sosyal-duygusal olarak ikiye ayrılır. Fiziksel güvenli boyutu, okula ilişkin kriz planı, kural ihlallerine karşı açık yaptırımlar ve şiddete karşı belirlenmiş tutumlardan oluşur. Sosyal-duygusal boyut ise sözel taciz ve saldırganlık ile ilgili kurallar, çatışma çözme yollarının öğretilmesi gibi inançlardan oluşur.

40 Okul ikliminin unsurları (Cohen, 2007) Eğitim ve öğretim: öğretimin kalitesi, sosyal, duygusal ve etik beceriler, mesleki gelişim ve liderlik boyutlarından oluşur. İlişkiler: Farklılıklara saygı, okul toplumu ve iş birliği ve moral kavramlarından oluşur. Çevre: Okulun düzen ve temizliği, yeterli alan, zaman ve mekân gibi faktörleri kapsamakta ve olumlu bir okul iklimi açısından gerekli görülmektedir.

41 İklim Tipleri (Hoy, Tarter ve Kottkamp, 1991:32-34) Açık iklim: Çalışanlar ve okul müdürü arasında iş birliği, saygı ve açıklığa dayalı bir ilişki bulunur. Müdürler diğerlerine karşı saygılı, öğretmenleri işlerini yaparken özgür bırakan, bürokratik engelleri ortadan kaldıracak tarzda yaklaşıma sahiptirler. Öğretmenler kendini mesleğe adamış ve birbirlerine karşı destekçidirler. Bağımlı iklim: Müdürün yönetim yetersizliği ve buna rağmen öğretmenlerin başarılı bir şekilde görevlerine yerine getirmeleri söz konusudur. Müdürün baskı ve gereksiz işler yüklemesini görmezden gelip birbirlerine destek olarak işlerini severek yaparlar.

42 İklim Tipleri (Hoy, Tarter ve Kottkamp, 1991:32-34) Serbest iklim: Bağımlı iklim özelliklerinin tersine sahiptir. Müdürün liderlik davranışları güçlü ve destekleyici iken öğretmenler müdürün girişimlerini kale almaz hatta bu girişimleri sabote ederler. Müdürün destekleyici, esnek ve denetim odaklı olmamasına karşın öğretmenler hoşgörüsüzdürler ve işlerine fazla bağlı değillerdir. Kapalı iklim: Açık iklimin özelliklerine zıt özellikler gösterir. Müdür gereksiz rutin ve evrak işleriyle uğraşırken öğretmenler de çok az çalışır ve işe bağlılıkları düşüktür. Müdür esnek olmayıp kontrol odaklıdır. Personel toleranssız, yıkıcı ve samimiyetsizdir.

43 Teşekkürler