GÜMRÜK HİZMETLERİ VE ETİK

Transkript

1 Yolsuzluğun Önlenmesi İçin Etik Projesi AKADEMİK ARAŞTIRMA ÇALIŞMASI GÜMRÜK HİZMETLERİ VE ETİK Doç. Dr. Hamza ATEŞ Doç. Dr. Tuncay GÜLOĞLU Yrd. Doç. Dr. Muharrem ES

2 Yolsuzluğun Önlenmesi İçin Etik Projesi AKADEMİK ARAŞTIRMA ÇALIŞMASI GÜMRÜK HİZMETLERİ VE ETİK Doç. Dr. Hamza ATEŞ Doç. Dr. Tuncay GÜLOĞLU Yrd. Doç. Dr. Muharrem ES Ekim 2009

3 İÇİNDEKİLER GİRİŞ... 7 KURUM TANITIMI... 8 Tarihi Gelişimi ve Görevleri... 8 Örgüt Yapısı... 9 Teknolojik Altyapısı Personel Yapısı ARAŞTIRMA YÖNTEMİ ÖRNEKLEM PROFİLİ Çalışan Profili Vatandaş Profili ÇALIŞANLARIN MESLEKLERİNE BAKIŞI MEVCUT DURUMA İLİŞKİN GÖZLEMLER Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetlerinin Yeterliliği Ayrımcılığa Karşı Alınan Önlemler Eşitlik İlkesiyle Örtüşmeyen Uygulamalar KURUMUN İMAJI Çalışanların Bakışıyla Kurumun İmajı Vatandaşların Bakışıyla Kurumun İmajı ETİK ALGILARI Çalışanların Etik Algıları Vatandaşların Etik Algıları ETİK DIŞI DAVRANIŞLARIN YAYGINLIĞI Çalışanların Bakışıyla Etik Dışı Davranışların Yaygınlığı Vatandaşların Bakışıyla Etik Dışı Davranışların Yaygınlığı ETİK DIŞI DAVRANIŞLAR KARŞISINDAKİ TUTUM ETİK DIŞI DAVRANIŞLARIN NEDENLERİ Çalışanlara Göre Etik Dışı Davranışların Nedenleri Vatandaşlara Göre Etik Dışı Davranışların Nedenleri GÜMRÜK MÜSTEŞARLIĞI NIN ETİK DIŞI DAVRANIŞLARI ÖNLEME YÖNÜNDEKİ ÇABALARI. 59 DÜNYA GÜMRÜK ÖRGÜTÜ NÜN YOLSUZLUK KONUSUNDAKİ YAKLAŞIMI VE TAVSİYELERİ IŞIĞINDA TÜRKİYE DEKİ DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ SONUÇ... 63

4 ÇÖZÜM ÖNERİLERİ KAYNAKÇA GRAFİK LİSTESİ Grafik 1: İş Hacmi/Personel Sayısı 10 Grafik 2: Cinsiyet 13 Grafik 3: Medeni durum 13 Grafik 4: Eğitim Durumu 14 Grafik 5: Kamu Görevinde Çalışma Süresi 14 Grafik 6: Gümrük Müdürlüğünde Çalışma Süresi 15 Grafik 7: Cinsiyet 16 Grafik 8: Yaş 16 Grafik 9: Eğitim Durumu 17 Grafik 10: Meslek 17 Grafik 11: Vatandaşların Gümrük Müdürlüğü nde Bulunma Nedenleri 18 Grafik 12: Gümrükte Yapılan İşlem Sayısı 18 Grafik 13: Bu Kurumda Çalışmaktan Dolayı Memnun Musunuz? 19 Grafik 14: Bu Mesleği Yeniden Seçermiydiniz? 19 Grafik 15: Çalıştığımız Dairede İş Sahiplerinin Görebileceği Bilgilendirme Panoları Ve Broşürler 21 Grafik 16: Ayrımcılığa İlişkin Önlemler ve Yeterliliği 22 Grafik 17: Kurumda Personel İşlemlerinde Ve Sosyal İmkanlardan Yararlanmada Eşitlik 22 Grafik 18: Yöneticilerin Yolsuzluğun Önlenmesi ve Etik Davranışların Geliştirilmesine Verdiği Öncelik 24

5 Grafik 19: Gümrük Müdürlüklerinde Torpil Yaptırmadan Veya Görevlilere Herhangi Bir Menfaat Sağlamadan İş Yaptırma 25 Grafik 20: Gümrük Müdürlüklerinde Yolsuzluk ve Rüşvetin Yaygınlığı 25 Grafik 21: Gümrük Müsteşarlığı Yolsuzluk Suiistimaller ve Diğer Etik Dışı Davranışları 26 Önleme Konusundaki Çabası Grafik 22: Kurumun Değerlerini ve Çalışma Prensiplerini Bilme Düzeyi 27 Grafik 23: Gümrük Hizmetlerini Yerine Getirirken Uyulması Gereken Etik İlkeleri Bilme Düzeyi 27 Grafik 24: Memurların Vatandaşların İşlerini Yapma Karşılığında Menfaat Talep Etmesi 28 Grafik 25: Kurumda İş Yaptıran Vatandaşlardan Gelen Hediyeleri Kabul Etmek 28 Grafik 26: Vatandaşların İş Sonunda Kendi İstekleri İle Verdikleri Bahşişleri Kabul Etmek 29 Grafik 27: Tanıdıkların Ve Yakınların Gümrük İşlemlerini Daha Hızlı Yapmak 29 Grafik 28: İş Sahibi Tarafından Menfaat Vaat Edildiği Taktirde Mesai Saati İçerisinde Yapılması Gereken Bir İşi Mesai Sonrası Fazla Çalışarak Bitirmek. 30 Grafik 29: Gümrük Çalışanların Etik Dışı Fiilleri Yapma Sıklığı 30 Grafik 30: Gümrük Çalışanlarının Etik Dışı Bir Davranışını Üst Makamlara İletme Sıklığı 31 Grafik 31: Etikle İlgili Hizmet İçi Eğitim Alma Durumu 31 Grafik 32: Etikle İlgili Hizmet İçi Eğitim Yeterlilik Düzeyi 32 Grafik 33: Hediye Bahşiş Ve Rüşvet Hakkındaki Düşünceler 33 Grafik 34: Bahşişle İlgili Düşünceler 34 Grafik 35: Hediyeyle İlgili Düşünceler 34 Grafik 36: İşi Hızlandırıcı Düşüncesi İle Çalışanlara Ek Menfaat Teklif Etme 35 Grafik 37: Mevzuata Aykırı İşlem Yaparak Menfaat Sağlama 36 Grafik 38: Mevzuata Uygun Yapılan İşlemlerle İlgili Bahşiş Veya Hediye Kabul Etme 37 Grafik 39: Kâğıt, Toner, Kalem Vb. Sarf Malzemelerinin İş Takipçilerince Temin Edilmesi 37

6 Grafik 40: Vatandaşı Yıldırma Amacıyla, Yapılacak İş Ve İşlemleri Olduğundan Zor Ve Fazla Gösterme 38 Grafik 41: Vatandaşları Gümrük Müşavirlerine Ve İş Takipçilerine Yönlendirme 38 Grafik 42: Akraba, Eş, Dost, Hemşeri, Siyasal Görüş Vb. Bir Nedenle Ayrımcılık Veya Kayırmacılık Yapma Grafik 43: Gümrük Müşavirlerine Ve İş Takipçilerine Ayrıcalıklı İşlem Yapılması Ve Öncelik Tanınması Grafik 44: Kurumdan Ayrılan Veya Emekli Olan Memurların Hizmetlerden Ayrıcalıklı Faydalandırılması Grafik 45: Kurumun Fotokopi Makinesi, Yazıcı, Faks Vb. Araçlarının Kişisel Amaçla Kullanılması Grafik 46: Hizmetten Yararlananlara Kötü Davranma 41 Grafik 47:Amirinin Veya İş Arkadaşının Hatalarını Gizleme, İlgili Yerlere Bildirmeme 41 Grafik 48: Kural Dışı Menfaat Sağlamanın Yaygınlığı 42 Grafik 49: Kuraldışı Menfaat Sağlama Yöntemleri 43 Grafik 50: Sağlanan Kuraldışı Menfaatin Miktarı 44 Grafik 51: Kural Dışı Menfaat Talebi veya Etik Dışı Davranışla Karşılaşma Durumunda Gösterilen Tepki 45 Grafik 52: Şikayet Etmenin Etkinliği 46 Grafik 53: Gümrük İşlemleri Konusunda Vatandaşların Yeterli Bilgi Sahibi Olmaması 48 Grafik 54: Çalışanların Maaşlarının Düşüklüğü Ve Yeterli Mesai Ücreti Almadan Fazla Çalışmaları Grafik 55: Başka Kurumlara Göre, Gümrükte Çalışanların Sosyal Ve Mali Haklarının Yetersiz Olması Grafik 56: Kurumun İşleyişinde İletişim, Hesap Verme Mekanizmaları Ve Şeffaflığın 49 Yetersizliği Grafik 57: Gümrük Müşavirleri Ve Aracıların Varlığı 50 Grafik 58: Vatandaşların, Haksız Taleplerinin Yerine Getirilmesi İçin Etik Dışı Davranışı Teşvik Etmesi 50

7 Grafik 59: Mevzuatın, Etik Dışı Davranışları Önlemekte Yetersiz Olması 51 Grafik 60: Çalışma Ortamının Kötü Olması 51 Grafik 61: Vatandaşların İşlerini Bir An Önce Yaptırmak İstemeleri, Sıralarını Beklememeleri 52 Grafik 62: Memurların, Sorumluluğu Fazla Olan İşlerin Altına İmza Atmaları Grafik 63: İş Yükünün Fazlalığı 53 Grafik 64: Gümrük İşlemlerinin Uzun Sürmesi Grafik 65: Meslek Ahlakı Kurallarının Ve Diğer Etik İlkelerin Bilinmemesi 54 Grafik 66: Bahşiş Ve Hediye Gibi Kültürel Alışkanlıkların Toplumda Yaygın Olması 54 Grafik 67: Kurumun Kamuoyundaki Olumsuz İmajının, Herkesi Bu Yönde Hareket Etmeye Teşvik Etmesi 55 Grafik 68: Etik Değerlerin Kurum Personelince Benimsenmemesi 55 Grafik 69: Siyasi Baskı Ve Telkinler 56 Grafik 70: Kurumun Denetim Sisteminin Yetersizliği 56 Grafik 71: Vatandaşa Göre Kuraldışı Menfaat Sağlamanın Nedenleri 57 TABLO LİSTESİ Tablo 1: Kamuda ve Gümrük Müdürlüklerinde Çalışma Süreleri 15 Tablo 2: Gümrükte Bulunma Nedenine Göre Kuraldışı Ödeme Sıklığı 43

8 GİRİŞ Bu çalışma Gümrük Müsteşarlığı na bağlı olarak faaliyette bulunan gümrüklerde, gümrük hizmetlerinin verilmesinde karşılaşılan etik problemleri araştırmayı amaçlamaktadır. Araştırmada görevin yerine getirilmesinde etik dışı davranışların nedenleri de ele alınmaktadır. Bu çalışmanın amaç ve kapsamı bakımından şu noktaların üzerinde durmakta fayda bulunmaktadır: Araştırmanın esas konusu olan etik problemlerin daha çok uygulama ile ilgili alanlarda görülmesi nedeniyle, araştırmada kuramsal tartışmalar, teorik ve betimleyici çalışmalardan ziyade, uygulama sorunları üzerinde durulmaktadır. Araştırmada, gümrük hizmetlerinin hem arz tarafını oluşturan (doğrudan gümrük hizmeti sunan çalışanlar) hem de talep yönünü oluşturan (gümrük hizmeti alan vatandaşlar) dikkate alınmıştır. Böylece, gümrük hizmeti sunumu ile etik dışı davranışlar arasındaki ilişkiyi tespit etmek daha kolay bir hal almaktadır. Araştırma, belirlenen sorunlar konusunda suçlu bulmayı değil, gümrük hizmetlerinin etkin ve verimli sunumu ile tüm eylem ve işlemlerde etik ilkelere daha fazla uyulmasına katkı yapmayı hedeflemektedir. Bunu yaparken de, somut neticelerin alınmasına ve uygulanabilir önerilerin oluşturulmasına dikkat edilmiştir. Bu nedenle, sebepleri konusunda büyük tartışmalar bulunan ve çözümü için devletin yeniden yapılandırılması gibi çok büyük çaplı çabalar gerektiren siyasi nitelikteki yolsuzluk ve diğer etik dışı davranışlar kapsam dışı bırakılarak, idari yolsuzluk olarak kategorize edilebilecek görece küçük çaplı ancak yaygın davranışlar araştırılmıştır. Bununla beraber, sadece rüşvet gibi popüler yolsuzluklar değil, farklı idari yolsuzluk türleri ve diğer etik dışı davranışlar bir bütün olarak incelenmiştir. Bu konuda Başbakanlık Kamu Görevlileri Etik Kurulu nca belirlenen etik davranış ilkeleri temel alınmıştır. Araştırma, sadece personelin bazı tutum ve davranışları ile ilgilenmeyip, sorunun sisteme ait nedenlerine de değinmeyi amaçlamıştır. Bu amaçla, kamu personelinin davranışlarının yanı sıra, onların bu davranışlarının altında yatan kültürel olgular ve algılamalar, kurumsal yapıdan, mevzuattan veya vatandaş tutumlarından kaynaklanan sorunlar araştırma kapsamı içerisine alınmıştır. Sorunların bilinçli şekilde yapılan yolsuzluklar kadar çeşitli bürokratik uygulamalar, yapısal sorunlar veya idari kültürden kaynaklanan nedenlerinin de olduğu, araştırma dizaynında göz önünde tutulan hususlardan birisi olmuştur. 7

9 KURUM TANITIMI Bu başlık altında, araştırmanın yürütüldüğü Gümrük Müsteşarlığı na ilişkin kurumu tanıtıcı nitelikte genel bilgilere yer verilecektir. Tarihi Gelişimi ve Görevleri Osmanlı İmparatorluğu uzun tarihi boyunca 3 kıtaya hâkim olmuş bir dünya devletiydi. İmparatorluğun geniş sınırlara sahip olması nedeniyle gümrük uygulamaları da büyük öneme sahipti. Osmanlı İmparatorluğunda gümrük resimlerinin toplanmasında iltizam veya emanet usulü uzun zaman uygulanmıştır. İltizam usulünde gümrükler arttırma usulü ile 1 3 yıl süre ile müteahhitlere ihale ediliyordu. Emanet usulü denilen uygulamada ise gümrük vergileri gümrük eminleri ve memurları vasıtası ile Hazine hesabına toplanmaktaydı. Emanet usulünün uygulamasında gümrük eminleri doğrudan Hazineye bağlı idiler ve aralarında herhangi bir irtibat yoktu. Gümrükler 1861 yılında Rüsumat Emaneti adıyla ilk defa müstakil bir daire olarak kurularak Rüsumat Emaneti bünyesinde Gümrük Muhafaza Teşkilatı oluşturulmuştur. II. Meşrutiyet Dönemi nde ise Rüsumat Emaneti Dairesi kaldırılarak gümrükler Umum Müdürlük şeklinde Maliye Bakanlığı na bağlanmıştır. Cumhuriyet döneminde ise, tarihinde 1909 sayılı Kanunla gümrükler müstakil bir bakanlık olarak teşkilatlandırılarak Gümrük ve İnhisarlar Vekaleti kurulmuş, kaçakçılıkla mücadele görev ve yetkisi de bu bakanlığın bünyesine verilmiş ve 1931 de kaçakçılıkla mücadele amaçlı yarı askeri Gümrük Muhafaza Umum Kumandanlığı kurulmuştur yılında çıkarılan 1989 sayılı Kanunla da Maliye Bakanlığına bağlı olan Tekel İdare ve İşletmeleri de bu Bakanlığa bağlanarak Bakanlığın kuruluşu tamamlanmıştır yılında da, Gümrük ve Tekel Bakanlığı ile Maliye Bakanlığı birleştirilerek, Maliye ve Gümrük Bakanlığı kurulmuştur. Bu yapı 1993 tarihinde 485 sayılı Gümrük Müsteşarlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Başbakanlığa bağlı müstakil bir Müsteşarlık olarak yeniden teşkilatlanana kadar devam etmiştir ( Gümrük Müsteşarlığı, 2009b: 39 40). Müsteşarlığın görevleri ise kısaca şunlardır: Gümrük Politikasının hazırlanmasına yardımcı olmak, gümrük politikasını uygulamak, Gümrük Kanunu ve gümrüklerle ilgili diğer mevzuat ile uluslararası sözleşmeler hükümlerinin uygulanmasını sağlamak, Gümrük tarife oranlarının tespitine yardımcı olmak, gümrük vergileri ile gümrüklerce alınan diğer gelirler ve fonların tarhı, tahakkuk ve tahsilini sağlamak ve kontrol etmek, Gümrük kontrolüne tabi kişi eşya ve araçların muayene ve kontrolünü yapmak, bu işlemlerin etkin ve süratli yapılmasını sağlayacak tedbirleri almak, Gümrüklerle ilgili istatistiki bilgileri toplamak ve değerlendirmek, Gümrük denetimine tabi eşya ve araçların muhafazasını sağlamak, gümrükte giriş ve çıkış işlemlerine tabi eşyanın, saptanmış olan norm ve standartlara uygunluğunu denetlemek, 8

10 Kaçakçılığı önlenmesini sağlamak, Gümrük Müsteşarlığı, devletin önemli bir gelir kaynağını kontrol etmektedir. Vergi gelirlerinin ortalama % 20si gümrük idareleri aracılığı ile tahsil edilmektedir (2007 rakamları ile milyon TL). Kuruma hazine tarafından tahsis edilen bütçe, 2007'de 186 milyon TL, 2008'de 233 milyon 979 bin TL dır. Örgüt Yapısı Müsteşar, Gümrük Müsteşarlığının en üst amiridir. Müsteşar gümrük hizmetlerinin mevzuata uygun yürütmekle ve Gümrük Müsteşarlığının faaliyet alanına giren konularda diğer kurumlarla işbirliği ve koordinasyonu sağlamakla görevli ve bakana karşı sorumludur. Müsteşar, merkez ve taşra teşkilatının faaliyetlerini denetlemekle görevli ve yetkilidir. Müsteşarlığın ana hizmet birimleri ile danışma ve yardımcı birimlerinin yönetiminde müsteşara yardımcı olmak üzere 3 müsteşar yardımcısı bulunmaktadır. Müsteşarlık merkez teşkilatı 6 ana hizmet birimi, 5 danışma ve denetim birimi ile 4 yardımcı birim olmak üzere toplam 15 birimden oluşmaktadır (Gümrük Müsteşarlığı, 2009b: 42 43). Gümrük Müsteşarlığı Ana Hizmet Birimleri şunlardır: 1) Gümrükler Genel Müdürlüğü, 2) Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü, 3) Gümrükler Kontrol Genel Müdürlüğü 4) Tasfiye İşletmeleri Döner Sermaye İşleri Genel Müdürlüğü, 5) Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, 6) Risk Yönetimi ve Stratejik Değerlendirme Birimi ( tarihli Bakan Onayı ile Kurulmuştur). Gümrük Müsteşarlığı Danışma ve Denetim Birimleri şöyle sıralanabilir: 1) Teftiş Kurulu Başkanlığı, 2) Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı, 3) Hukuk Müşavirliği, 4) Müsteşarlık Müşavirleri, 5) İç Denetim Birim Başkanlığı (5018 sayılı Kanun hükümlerine göre). Gümrük Müsteşarlığı Yardımcı Hizmet Birimleri ise şöyledir: 1) Personel Dairesi Başkanlığı, 2) Eğitim Dairesi Başkanlığı, 3) İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı, 4) Muhabere ve Elektronik Dairesi Başkanlığı. Müsteşarlığın taşra teşkilatında ise, 18 Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü ve bu başmüdürlüklere bağlı 139 Gümrük Müdürlüğü, 96 Gümrük Muhafaza Müdürlüğü ile 4 Tasfiye İşletme Bölge Müdürlüğü ve 14 İşletme Şube Müdürlüğü bulunmaktadır. Ülkemizin dışarıya açık 20 kara sınır kapısı, 7 demiryolu sınır kapısı, 50 deniz kapısı ve 43 hava kapısı olmak üzere toplam 120 gümrük kapısı bulunmaktadır ( Gümrük Müsteşarlığı, 2009b: 44 45). 9

11 Teknolojik Altyapısı Kurumda, işlem ve karar alma süreçlerinin hızlandırılması, etkinlik ve verimliğin arttırılması amacıyla, bilgi ve teknoloji kaynaklarının kullanılmasına büyük önem verildiği görülmektedir. Neredeyse otomasyon sistemini tamamlamış olan kurum, bu sistemleri geliştirmek için çaba sarfetmektedir. Kurumda, özellikle 2003 yılı sonrasında teknolojik altyapının tamamlanması ve geliştirilmesi konularında büyük bir atılım yapıldığı gözlenmektedir yılsonu itibariyle kurum aktifinde 8412 adet masaüstü bilgisayar, 343 adet taşınabilir bilgisayar ve 128 adet fotokopi makinesi bulunmaktadır. Personel Yapısı Kurumun bütününde halen, merkezde 1444, taşrada 7013 ve döner sermayede 462 olmak üzere toplam 8919 personel görev yapmaktadır. Buna karşılık merkezde 542, taşrada 1362, döner sermayede 584 ve yurt dışında 10 olmak üzere toplam 2498 boş kadro bulunmaktadır. Son üç yıl ( ) içinde 90 personel istifa ve 95 personel de başka kuruma nakil yoluyla ayrılmıştır. Aynı dönem içerisinde 1135 yeni personel alımı gerçekleşmiştir. Kurumdan ayrılmalar genellikle emeklilik yoluyla gerçekleşmektedir. Genel iş hacminde büyük artışlar meydana gelmesine karşın buna paralel personel alımı yapılamamış, sadece acil personel ihtiyacının karşılanmasıyla yetinilmiştir. Yapılan norm kadro çalışmaları neticesinde taşra teşkilatında civarında olan çalışan personelin civarında olması gerektiği tespit edilmiştir. Mevcut personelin %34 ü lise ve altı, %66 sı ise lisans mezunudur. Araştırma alanımız olan, Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüklerinde ise, 5671 erkek ve 1342 kadın olmak üzere toplam 7013 personel görev yapmaktadır. Son yıllarda ülkenin dış ticaret hacmindeki hızlı artışlar, gümrük müdürlüklerinin iş hacmini de artırmış, ancak personel artış oranı iş hacmindeki artışa göre sınırlı kalmıştır (Grafik 1). Grafik 1: İş Hacmi/Personel Sayısı 10

12 ARAŞTIRMA YÖNTEMİ Araştırmanın temel adımları şunlardır: Literatür ve mevzuat taraması, Gümrük müdürlüklerinde doğrudan hizmet sunan kamu görevlilerine yönelik anket Gümrükte hizmet alan vatandaşlarla yapılan anket. Ülkemizde gümrük hizmetlerinin durumu ve gümrük hizmetleri konusunda farklı dönemlerde gerçekleştirilen yenilikler ve gümrük hizmetlerinin etik çerçevesi hakkında bir literatür araştırması gerçekleştirilmiştir. Literatür taramasında, gümrük hizmetlerinde etik konusunda kapsamlı bilimsel çalışma yapılmadığı gözlenmiştir. Bunun yanı sıra, Gümrük Müsteşarlığı nın yapısı, işleyişi, son yıllardaki faaliyetleri ve tabi olduğu mevzuat hakkında bilgi toplanmıştır. Kurumun resmi web sitesi, faaliyet raporları ve kurumun faaliyetlerine temel teşkil eden mevzuat incelenmiştir. Gümrük Müsteşarlığı nın uygulama birimleri olan Gümrük Başmüdürlüklerinde ve gümrük müdürlüklerinde çalışan personel ile hizmetten yararlanan vatandaşların ki bu hizmet alanların büyük çoğunluğunu gümrük müşavirleri oluşturmaktadır etik algılarını, uygulamada karşılaşılan etik sorunları ve bu sorunların nedenlerini belirlemeye yönelik bir alan araştırması yapılmıştır. Alan araştırması kapsamında, biri çalışanlara, diğeri ise hizmet alanlara yönelik iki ayrı anket formu hazırlanmıştır. Anket sorularının hazırlanmasında Ateş, Bağce ve Şen in (2009) daha önce gerçekleştirmiş oldukları Tapu Hizmetleri ve Etik Araştırması nda geliştirmiş oldukları çalışan ve vatandaş anketlerinden büyük ölçüde yararlanılmıştır. Anketlerde çalışanların ve vatandaşların tutumlarının belirlenmesinde 5 li Likert ölçeği kullanılmıştır. Anketin uygulanacağı örneklemin belirlenmesinde araştırma sonuçlarının doğruluğu ve güvenilirliği sınırlayıcı unsur olarak alınmıştır. Anket çalışmasında, %95 güvenilirlik seviyesi ve %5 hata oranını sağlayacak büyüklükte bir örneklem kullanılması hedeflenmiştir. Gümrük müdürlüklerinde Şubat 2009 tarihi itibarıyla yaklaşık personel (ana kütle evren) çalışmaktadır. Bu durumda %95 güvenilirlik seviyesi ve %5 hata oranını sağlayacak örneklem büyüklüğü en fazla 400 dür. Ancak araştırma konusunun hassasiyeti nedeniyle bazı çalışanların ankete katılmaktan çekineceği ve anketin uygulandığı tarihte bazı çalışanların işyerinde bulunmayabileceği göz önüne alınarak 500 çalışana ve 750 vatandaşa anket uygulanması planlanmıştır. Anketler, Mart Mayıs 2009 tarihleri arasında ülke genelindeki farklılıkları dikkate alacak şekilde 5 ilde ve 8 gümrük müdürlüğü ile 2 gümrük başmüdürlüğünde uygulanmıştır. Anket uygulanan merkezler, Gümrük Müsteşarlığı yetkilileri ile ortak bir çalışma sonucu belirlenmiştir. Anketlerin gerçekleştirildiği gümrük müdürlükleri ile bu müdürlüklerinin tercih edilme nedenleri aşağıda özetlenmektedir: Ülkenin en büyük kenti, ihracat ve ithalat işlemlerinin en yoğun olduğu İstanbul Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğüne bağlı, Atatürk Hava Limanı Gümrük Müdürlüğü, Ambarlı ve Halkalı Gümrük Müdürlükleri, 11

13 Ege bölgesinin dışarıya açılan kapısı İzmir Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğüne bağlı İzmir Gümrük Müdürlüğü ile Ege Serbest Bölge Müdürlüğü, Balkanlara ve Avrupa ya açılan kapı Edirne Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğüne bağlı Kapıkule Gümrük Müdürlüğü, Ülkenin Irak a geçiş kapısı Habur Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğüne bağlı, Habur Gümrük Müdürlüğü ile İpekyolu Gümrük Müdürlüğü, Bunların yanında İstanbul Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü ile İzmit Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü. Anketlerin uygulanmasında herhangi bir zorlukla karşılaşılmamasına rağmen, çalışan anketine katılım, beklenen düzeyde gerçekleşmemiştir. Dağıtılan 500 anketten 270 i doldurulmuştur. Yapılan incelemeler sonucunda eksik ve hatalı doldurulan 19 anket geçersiz sayılmış ve 251 anket değerlendirmeye alınmıştır. Vatandaş anketine katılımda da yine benzer bir durumla karşılaşılmıştır. İşlem yapmak üzere gümrük müdürlüklerine gelen vatandaş ve iş takipçilerinin bir kısmı, yoğunluklarını ileri sürerek, bir kısmı da işleri olumsuz etkilenir düşüncesiyle ankete katılmaktan kaçınmışlardır. 750 anketin 550 si uygulanmıştır. Yapılan incelemeler sonucunda eksik ve hatalı doldurulan 32 anket geçersiz sayılmış ve 518 anket değerlendirmeye alınmıştır. Araştırmanın başlangıcında kurum üst düzey yöneticileri ile mülakat yapılması planlansa da, Gümrük Müsteşarlığından kaynaklanan nedenlerle mülakatlar yapılamamış ve bu nedenle mülakat araştırmanın kapsamından çıkarılmıştır. Ayrıca, araştırma planında yer alan gümrük müşavirleri ile ayrıca yapılacak anket ve mülakatlardan gümrüklerde işlem yaptıran vatandaşların önemli bir kısmının müşavir veya müşavirlik çalışanları olması nedeniyle vazgeçilmiştir. 12

14 ÖRNEKLEM PROFİLİ Örneklem profili kısmında, alan araştırmasının örneklemini oluşturan gümrük müdürlükleri ve gümrük bölge başmüdürlükleri çalışanlarının ve gümrük müdürlüklerinde işlem yaptıran vatandaşların yaş, cinsiyet, meslek dağılımı, çalışma süreleri gibi demografik özellikleri ile vatandaşların gümrük müdürlüklerinde gerçekleştirdikleri işlemlerin sıklığı ile ilgili bulgular yer almaktadır. Çalışan Profili Gümrük müdürlüklerinde yapılan ankete katılan kamu görevlilerinin %76 sı erkek, %24 ü kadındır. Grafik 2: Cinsiyet Kadın 24% Erkek 76% Medeni durum bakımından %78 i evli, %22 si ise bekârdır. Grafik 3: Medeni durum Bekar 22% Evli 78% 13

15 Ankete katılan kamu görevlilerinin yarısından fazlası yükseköğrenim mezunudur. İlköğretim mezunlarının oranı oldukça düşüktür. Grafik 4: Eğitim durumu Master/Doktora 10% 1% İlköğretim 2% Lise/Meslek Lisesi 12% Lisans 45% Önlisans 30% Gümrük hizmetlerinin etkili ve verimli olabilmesi yeterli sayıda ve iyi yetişmiş personel istihdamına bağlıdır. Personelin gümrük mevzuatına ve ithalat ihracat işlemlerine vakıf asgari 1 yabancı dil bilen ve bilgi teknolojilerini kullanabilen kişiler olması gerekmektedir. Gümrük Müsteşarlığı son yıllarda, 4 yıllık yüksekokul mezunlarını istihdam etmeye başlamıştır. Bu durum seviyeyi yükseltmiş ve bunun olumlu sonuçları görülmeye başlamıştır. Her ne kadar yüksek öğrenim görmüş personel sayısı fazla olsa da, genellikle mezun olunan okulların gümrük hizmetlerinin gerektirdiği alanlarda eğitim vermemesi nedeniyle, kurumda alanında uzman personelin sıkıntısı çekilmektedir. Örneklemin %68 ini 11 yıl ve üzeri kıdeme sahip tecrübeli personel oluşturmaktadır. Kamu hizmetine yeni katılan ve 5 yılın altında hizmeti olanların oranı ise %20 dir. Grafik 5: Kamu Görevinde Çalışma Süresi 2% 1 yıldan az 3% 26 yıl ve üzeri 12% % % % 14

16 Kurumdaki çalışma sürelerinde ise kısmi bir farklılık gözlenmektedir. 11 yıl ve üzeri çalışanların oranı 4 puanlık bir düşüşle %64 iken, 5 yıl ve altında hizmeti olanların oranı %22 ye yükselmektedir. Aslında bu fark çok fazla değildir. Bu durumda bize göstermektedir ki kamu hizmetine ilk giriş kurumda olmakta ve devam etmektedir. Kurumdan başka kurumlara geçiş fazla değildir. Grafik 6: Gümrük Müdürlüğünde Çalışma Süresi 0% 26 yıl ve üzeri 10% 1 yıldan az 3% % % % Kamu görevindeki çalışma süreleri ile kurumdaki çalışma süreleri karşılaştırıldığında, kurumdaki personel devrinin fazla olmadığı görülmektedir. Kamuda çalışma süreleri ile kurumda çalışma süreleri çok fazla uyumsuzluk göstermemektedir. Bu da gümrükte çalışanların büyük kısmının ilk kamu hizmetlerine burada başlamış ve devam etmekte olduğunu göstermektedir. Kaç yılıdır kamu görevinde çalışıyorsunuz Tablo 1: Kamuda ve Gümrük Müdürlüklerinde Çalışma Süreleri 1 yıldan az Kaç yıldır gümrük ve muhafaza müdürlüğünde çalışıyorsunuz yıldan az Sayı 6 1 % 85,7 2,1 1 5 arası Sayı 41 1 % 87,2, arası Sayı 3 21 % 6,4 63, arası Sayı % 14,3 2,1 30,3 97,0 26 yıl ve üzeri 26 yıl ve üzeri Sayı % 2,1 6,1 2,2 100,0 Toplam Sayı % 100,0 100,0 100, 100,0 100,0 15

17 Vatandaş Profili Ankete katılan vatandaşların %92 si erkek, %8 i kadındır. Vatandaşların %66 sı yaş grubundadır. İkinci büyük grup %24 le yaş grubudur. Hizmet alan vatandaşların büyük kısmı orta yaş grubundadır. Grafik 7: Cinsiyet Kadın 8% Erkek 92% Grafik 8: Yaş arası 3% 66 ve üzeri Arası 1% 6% arası 24% Arası 66% Eğitim durumu bakımından, gümrük müdürlüklerinde işlem gerçekleştirenlerin çoğunluğunu (%48) lise veya meslek lisesi mezunları oluşturmaktadır. İkinci sırada yükseköğrenim 16

18 mezunları gelmektedir (%41). Genelde gümrük müdürlüklerinde işlem gerçekleştiren vatandaşların büyük kısmı gümrük müşavirleri veya onların yanlarında çalışan elemanlardır. Grafik 9: Eğitim Durumu Master/Doktora 2% Lisans 22% 0% İlköğretim 9% Önlisans 19% Lise/Meslek lisesi 48% Ankete katılan vatandaşların meslek dağılımına baktığımızda ilk sırayı İş Takipçisi ünvanına sahip kişiler almaktadır (%47). Onları Gümrük müşavirleri takip etmektedir. (%27). Aslında burada iş takipçileri büyük oranda gümrük müşavirlerinin elemanlarıdır. Dolayısıyla mesleki olarak gümrük müşavirleri (%74) ilk sıradadır. Bu da gösteriyor ki gümrük müdürlüklerinde hizmet alan vatandaşların büyük kısmı gümrük müşavirleridir. Grafik 10: Meslek Serbest meslek 11% Diğer 5% 1% Mem ur 6% Sanayici 1% Tüccar 2% Komisyoncu 27% İş takipçisi 47% Ankete katılanların %71 i başkasının işi, %26 sı ise kendisinin işi için gümrük müdürlüğünde bulunmaktadır. Bu oranlardan gümrükte bulunan yaklaşık her üç vatandaştan ikisinin iş takipçisi ya da gümrük müşaviri olduğu sonucu çıkarılabilir. Ankete katılan vatandaşlardan 21 17

19 ve üzeri işlem yapanların oranının neredeyse %84 e ulaşması aracı veya gümrük müşavirlerinin gümrük müdürlüklerinde yoğun olarak işlem yaptığı görüşünü desteklemektedir. Grafik 11: Vatandaşların Gümrük Müdürlüğü nde Bulunma Nedenleri 3% Kendi işim için 26% Başkası adına 71% Öte yandan, ankete katılan vatandaşların sadece % 2 si gümrük müdürlüklerinde ilk kez işlem yaptığını ifade etmiştir. Grafik 12: Gümrükte Yapılan İşlem Sayısı İlk kez işlem yapıyorum 2% 2-3 kez 3% 4-10 kez 8% kez 3% 21 kez ve üzeri 84% 18

20 ÇALIŞANLARIN MESLEKLERİNE BAKIŞI Etik dışı davranışların ortadan kaldırılması ve etiğe dayalı bir yönetim kültürünün oluşturulabilmesi için, çalışanların mesleklerinden memnuniyet duymaları ve çalıştıkları kurumla ilgili kişisel ve toplumsal imajın olumlu olması gerekir. Bu çerçevede, araştırmada öncelikle çalışanların mesleklerine bakışı ile kurumun imajı değerlendirilmiştir. Çalışanları etik dışı davranışlardan alıkoyan önemli etkenlerden birisi mesleğin saygınlığıdır. Bu amaçla çalışanlara bu kurumda çalışmaktan memnun musunuz? sorusu sorulmuştur. Grafik 13: Bu Kurumda Çalışmaktan Dolayı Memnun Musunuz? 1% Çok memnunum 8% Hiç memnun değilim 18% Memnun değilim 29% Memnunum 44% Ankete katılanların %52 si kurumda çalışmaktan dolayı memnun olduklarını bildirmeleri anlamlıdır. Çalışanların büyük kısmı kurumlarına bakış noktasında olumlu tavır sergilemektedirler. Mesleğini seven ve onun saygınlığını korumaya çalışan bir kamu görevlisinin etik dışı davranışlardan kaçınması beklenir. Bu bağlamda da, gümrük çalışanlarına mesleki bağlılıklarını ölçmek amacıyla bugün meslek seçimi yapıyor olsaydınız, gümrük memurluğu mesleğini yine seçer miydiniz? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 14: Bu Mesleği Yeniden Seçer miydiniz? 1% Hayır 66% Evet 33% 19

21 Çalışanların %66 sı bu soruya hayır yanıtı vermesi oldukça dikkat çekicidir. Hatta bazı çalışanların hayır yanıtını işaretlemekle yetinmeyip, anket formuna kesinlikle, asla, hiç bir zaman, kimseye tavsiye etmem gibi ifadeler eklemeleri, memnuniyetsizliklerinin üst düzeyde olduğunu göstermektedir. Bir önceki soruya verilen %52 lik memnuniyet oranı karşısında meslekten memnuniyetsizliğin % 66 olması çelişkili bir durum gibi görünmektedir. Bu iki soruya verilen cevaplar gösteriyor ki çalışanlar çalıştıkları kurumdan memnun fakat mesleklerinden memnun değillerdir. Kurumsal memnuniyetin göreceli olarak yüksekliğine karşın mesleki memnuniyetsizlik oranının böylesine yüksek olması oldukça dikkat çekicidir. 20

22 MEVCUT DURUMA İLİŞKİN GÖZLEMLER Bu kısımda gümrük müdürlüklerindeki rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinin yeterliliği, ayrımcılığa karşı alınan önlemler ve yeterliliği, çalışanlara yönelik eşitlik ilkesiyle örtüşmeyen uygulamaların düzeyi ile kurumun mevcut fiziki koşullarının yeterliliği ele alınacaktır. Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetlerinin Yeterliliği Vatandaşların kamu kurumlarındaki işlemlerini kendi başlarına takip edememelerinin ve dolayısıyla aracıya başvurmalarının en önemli nedeni, rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinin yetersiz olmasıdır. Çalışanların gümrük müdürlüklerindeki rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinin yeterlilik düzeyini nasıl gördüklerini belirleyebilmek için personele şu soru yöneltilmiştir. Çalıştığınız dairede, iş sahiplerinin görebileceği bilgilendirme panoları ile işlemleri kolaylaştıran ve iş süreçlerini anlatan broşürler var mı, varsa ne derece yeterlidir? Grafik 15: Çalışılan Dairede İş Sahiplerinin Görebileceği Bilgilendirme Panoları ve Broşürler 1% Var, çok yeterli 6% Hiç yok 30% Var, biraz yeterli 16% Var, kısmen yeterli 17% Var, yetersiz 30% Çalışanların %6 sı bilgilendirme araçlarını yeterli (biraz yeteri ve kısmen yeterli cevaplarını da yeterli cevabına eklersek bu oran %39 olmaktadır), %30 u yetersiz bulmaktadır. Müdürlüklerinde hiçbir bilgilendirme aracı bulunmadığını belirtenlerin oranı ise %30 dur. Bu oranlar bize gümrük müdürlüklerindeki bilgilendirme araçlarının beklenen düzeyin çok altında olduğunu vermektedir. Zaten, anketlerin uygulanması sürecinde yapılan gözlemler sonucunda, gümrük müdürlüklerindeki bilgilendirme araçları ile rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinin pek yeterli olmadığı kanaatine ulaşılmıştır. Müdürlüklerde bilgilendirme panolarına, kapılara ve duvarlara asılmış ve işlemlerle ilgili açıklayıcı bilgiler içeren bazı yazıcı çıktıları vardır, ancak bunlar hem yetersizdir, hem de vatandaşın dikkatini çekmekten oldukça uzaktır. Bazı müdürlüklerde, kurumların girişlerinde danışma birimi bulunmaktadır. Kurumun internet sayfasında bulunan kapsamlı bilgiler, karmaşık bir görünüm sergilemektedir; vatandaş ihtiyacı olan bilgiye kolaylıkla ve basit şekilde ulaşmakta güçlük çekmektedir. Rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinin yetersizliği nedeniyle vatandaşlar, kendilerine yardımcı olacak aracılara yönelmektedir. Bu durumun kurum yetkililerince daha çok gümrük mevzuatının çok detaylı ve karmaşık olmasına bağlandığı görülmektedir. 21

23 Ayrımcılığa Karşı Alınan Önlemler Mevcut durumda ayrımcılığa karşı alınan önlemleri ve bunların yeterliliğini belirleyebilmek için çalışanlara kurumda her türlü (örneğin kadınlara, etnik gruplara, engellilere, vb. yönelik) ayrımcılığa karşı önlem alınmakta mıdır ve alınıyorsa bu önlemler ne derece yeterlidir? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 16: Ayrımcılığa İlişkin Önlemler ve Yeterliliği Hayır çok yetersiz 10% 6% Evet, çok yeterli 27% Hayır, yetersiz 18% karasızım 16% Evet, biraz yeterli 23% Çalışanların yarısı ayrımcılığa karşı önlem alındığını ve bu önlemlerin kısmen veya tamamen yeterli olduğunu belirtmektedir. Buradan kurum çalışanlarının önemli bir kısmının ayrımcılığa karşı önlemleri yeterli buldukları sonucu çıkarılabilir. Bununla birlikte, çalışanların %28 inin ise önlemleri yetersiz bulmaları ve bu soruya cevap vermek istemeyen veya kararsız olduklarını düşünenlerin oranının %22 gibi oldukça yüksek bir oranda olması oldukça ilginçtir. Gümrük Müsteşarlığı nın bu konu üzerinde düşünmesi gerekmektedir. Çünkü, kurumun kendi çalışanlarının imajını düzeltmesi, kamuoyu gözündeki imajını olumlu yönde değiştirme çabalarına büyük katkı sağlayacaktır. Eşitlik İlkesiyle Örtüşmeyen Uygulamalar Mevcut durumda, kurumun çalışanlarına yönelik uygulamalarda eşitlik ilkesine uygun davranıp davranmadığını belirleyebilmek için, çalışanlara şu soru sorulmuştur: Kurumunuzun işe alım, terfi, yer değiştirme ve lojman tahsisi gibi konularda, kurallar tüm personele eşit uygulanmakta mıdır? 22

24 Grafik 17: Kurumda Personel İşlemlerinde ve Sosyal İmkanlardan Yararlanmada Eşitlik 7% Tamamen uygulanıyor 6% Hiç uygulanmıyor 32% Ugulanmıyor 20% Genelde uygulanıyor 12% Kısmen uygulanıyor 23% Ankete katılanların yarısından fazlası (%52), kurumun, işe alım, terfi ve yer değiştirme gibi personel işlemlerinin uygulanması ile lojman tahsisi gibi sosyal imkânların dağıtımında eşitlik ilkesine uygun davranmadığını ifade etmiştir. Geriye kalan %41 lik kesim, bu tür konularda kurumun kısmen veya tamamen eşitlik ilkesine uygun davrandığını düşünmektedir. Son yıllarda diğer kamu kurumlarında olduğu gibi Gümrük Müsteşarlığı nda da memur alımları KPSS sınavı yolu ile olmaktadır. Ayrıca, idari görevlerde bulunan personelin görevde yükselmeleri, ilgili yönetmelik gereği sınavla olmaktadır. Lojman tahsisleri de ilgili yönetmelik hükümlerine göre yapılmaktadır. Buna rağmen, personel işlemleri ile sosyal imkanların dağıtımında eşitlik ilkesine uygun davranılmadığını düşünen personelin oranının yarıdan daha fazla olabilmesi, ilginç bir sonuçtur. Bu durum, ilgili mevzuatın uygulanmasında bazı sorunların olabileceği veya kurum üst yönetimi ile çalışanları arasında iletişimsizlik sorunu olması gibi değişik ihtimalleri akla getirmektedir. Kurumun bu gibi önemli hususlarda etik kurallara uygun davranıldığı konusunda öncelikle kendi çalışanlarını ikna etmesi gerekmektedir. 23

25 KURUMUN İMAJI Bu bölümde, çalışanların ve vatandaşların gözüyle kurum imajı ele alınmaktadır. Çalışanların Bakışıyla Kurumun İmajı Etiğe dayalı bir örgüt kültürü, etik davranışların tüm çalışanlarca benimsenmesiyle oluşturulabilir. Yolsuzlukların önlenmesi ve etiğe uygun davranışların kurumda yaygınlaşabilmesi için, yöneticilerin tüm çalışanlara örnek olması gereklidir. Bu kapsamda çalışanlara kurum yöneticileri ve sıralı amirleriniz tarafından yolsuzluğun önlenmesi ve etik davranışların geliştirilmesine ne derece öncelik verilmektedir? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 18: Yöneticilerin Yolsuzluğun Önlenmesi ve Etik Davranışların Geliştirilmesine Verdiği Öncelik Az 5% Çok az 10% 2% Kısmen 12% Biraz 18% Çok fazla 53% Çalışanların yaklaşık yarısından fazlası (%53) yöneticilerin yolsuzluğun önlenmesi ve etik davranışların geliştirilmesine çok fazla öncelik verdiği görüşündedir. Yöneticilerin çabasını yetersiz (az ve çok az) bulanların oranı ise (%15) tir. Vatandaşların Bakışıyla Kurumun İmajı Araştırma çerçevesinde, Gümrük Müsteşarlığı nın vatandaş nezdindeki imajını belirleyebilmek amacıyla vatandaşlara dört farklı soru sorulmuştur. Bunlardan ikisi etik dışı davranışların yaygınlık düzeyini, bir tanesi kurumun ve yöneticilerin bu olguyu önlemek için gösterdikleri çabayı belirleme ve son soru da kural dışı menfaat sağlamanın nedenlerini tespit amacı taşımaktadır. Kurumdaki etik dışı davranışların yaygınlık düzeyini belirlemeye yönelik olarak vatandaşlara ilk olarak, sizce, gümrük müdürlüklerinde torpil yaptırmadan veya görevlilere herhangi bir menfaat sağlamadan iş yaptırmak mümkün müdür? sorusu yöneltilmiştir. 24

26 Grafik 19: Gümrük Müdürlüklerinde Torpil Yaptırmadan Veya Görevlilere Herhangi Bir Menfaat Sağlamadan İş Yaptırma Çok kolay 18% Çok zor 5% 8% Biraz zor 13% Kolay 34% Ne zor ne kolay 22% Ankete katılan vatandaşların %52 si, torpil yaptırmadan veya görevlilere herhangi bir menfaat sağlamadan iş yaptırmanın kolay veya çok kolay olduğunu düşünmektedir. Deneklerin %21 i biraz zor veya çok zor olduğu kanaatindedir. Ne zor, ne kolay olduğunu söyleyenler ise %22 dır. Etik dışı davranışların yaygınlık düzeyini belirleme amacıyla ikinci olarak vatandaşlara sizce, gümrük müdürlüklerinde yolsuzluk ve rüşvet ne derece yaygındır? sorusu sorulmuştur. Grafik 20. Gümrük Müdürlüklerinde Yolsuzluk ve Rüşvetin Yaygınlığı Çok yaygın 7% 5% Oldukça yaygın 10% Hiç yok 32% Diğer kurumlar kadar 26% Çok az 20% 25

27 Ankete katılanların %32 isi gümrük müdürlüklerinde yolsuzluk ve rüşvetin hiç olmadığını, %20 si çok az ve %26 sı ise diğer kurumlar kadar olduğunu belirtmişlerdir. Yolsuzluk ve rüşvetin oldukça ve çok yaygın olduğunu düşünenlerin oranı ise %17 dir. Her iki soruya verilen cevaplar karşılaştırıldığında, ankete katılanların kendi içinde tutarlı oldukları görülmektedir. Torpil yaptırmadan veya görevlilere herhangi bir menfaat sağlamadan iş yaptırmanın kolay veya çok kolay olduğunu düşünenlerin oranı (%52) ile gümrük müdürlüklerinde yolsuzluk ve rüşvetin hiç olmadığını veya çok az olduğunu belirtenlerin oranı (%52) birbirine eşittir. Benzer şekilde, torpil yaptırmadan veya görevlilere herhangi bir menfaat sağlamadan iş yaptırmanın az veya çok zor olduğunu düşünenlerin oranı (%21) ile gümrük müdürlüklerinde yolsuzluk ve rüşvetin diğer kurumlar kadar ve daha yaygın olduğunu söyleyenlerin oranı da (%17) birbirine yakın düzeydedir. Kurumun ve yöneticilerin etik dışı davranışların önlenmesi amacıyla gösterdikleri çabanın düzeyini ortaya koymak amacıyla, vatandaşlara sizce, Gümrük Müsteşarlığı, yolsuzluk, suiistimaller ve diğer etik dışı davranışları önlemek için yeterince çaba gösteriyor mu? sorusu yöneltilmiştir. Ankete katılanların %53 ü Gümrük Müsteşarlığı nın yeterince ve çok çaba gösterdiği görüşündedir. Yeterince ve hiç çaba göstermediğini düşünenlerin oranı ise %29 dur. Grafik 21: Gümrük Müsteşarlığı nın Yolsuzluk, Suiistimal ve Diğer Etik Dışı Davranışları Önleme Konusundaki Çabası 5% Hiç çaba göstermiyor 14% Yeterince çaba göstermiyor 15% Kararsızım 13% Çok çaba gösteriyor 27% Yeterince çaba gösteriyor 26% 26

28 ETİK ALGILARI Bu kısımda çalışanların ve vatandaşların etik algıları ortaya konulmaya çalışılacaktır. Çalışanların Etik Algıları Çalışanlara öncelikle kurumlarının değerleri ve çalışma prensipleri ile gümrük hizmetlerini yerine getirirken uyulması gereken etik ilkeleri ne derece bildikleri sorulmuştur Grafik 22: Kurumun Değerlerini ve Çalışma Prensiplerini Bilme Düzeyi Pek bilmiyorum 3% Hiç bilmiyorum 2% 1% Biraz biliyorum 23% Çok iyi biliyorum 71% Çalışanların %94 ü kurumlarının değerlerini ve çalışma prensiplerini, %96 sı da gümrük hizmetlerini yerine getirirken uyulması gereken etik ilkeleri az veya çok bildiklerini ifade etmişlerdir. Grafik 23: Gümrük Hizmetlerini Yerine Getirirken Uyulması Gereken Etik İlkeleri Bilme Düzeyi Pek bilmiyorum 2% Hiç bilmiyorum 0% 2% Biraz biliyorum 18% Çok iyi biliyorum 78% 27

29 Söz konusu değer ve ilkeleri bilmediğini belirtenlerin oranı ise sırasıyla %5 ve %2 dir. Daha sonra, çalışanların etik algılarını ölçebilmek amacıyla bazı etik dışı fiilleri hoş görüp görmedikleri sorulmuştur. Bu fiiller şunlardır: Memurların, vatandaşların işlerini yapma karşılığında menfaat talep etmesi, Kurumda iş yaptıran vatandaşlardan gelen hediyeleri kabul etmek, Vatandaşların iş sonunda kendi istekleri ile verdikleri bahşişleri kabul etmek, Tanıdıkların ve diğer yakınların gümrük işlemlerini daha hızlı yapmak, İş sahibi tarafından menfaat vaat edildiği takdirde, mesai saati içerisinde yapılması gereken bir işi, mesai sonrası fazla çalışarak bitirmek. Grafik 24: Memurların Vatandaşların İşlerini Yapma Karşılığında Menfaat Talep Etmesi 1% Tamamen hoş görülebilir 2% Biraz hoş görülebilir 1% Karasızım 2% Hoş görülmez 20% Hiç hoş görülmez 74% Grafik 25: Kurumda İş Yaptıran Vatandaşlardan Gelen Hediyeleri Kabul Etmek 1% Tamamen hoş görülebilir 3% Biraz hoş görülebilir 8% Karasızım 8% Hiç hoş görülmez 51% Hoş görülmez 29% 28

30 Grafik 26: Vatandaşların İş Sonunda Kendi İstekleri İle Verdikleri Bahşişleri Kabul Etmek 1% Tamamen hoş görülebilir 2% Biraz hoş görülebilir 7% Karasızım 9% Hiç hoş görülmez 60% Hoş görülmez 21% Grafik 27: Tanıdıkların Ve Yakınların Gümrük İşlemlerini Daha Hızlı Yapmak 2% Tamamen hoş görülebilir 4% Biraz hoş görülebilir 11% Karasızım 6% Hiç hoş görülmez 47% Hoş görülmez 30% 29

31 Grafik 28: İş Sahibi Tarafından Menfaat Vaat Edildiği Takdirde Mesai Saati İçerisinde Yapılması Gereken Bir İşi Mesai Sonrası Fazla Çalışarak Bitirmek 2% Tamamen hoş görülebilir Biraz hoş görülebilir 2% 1% Karasızım 4% Hoş görülmez 20% Hiç hoş görülmez 71% Söz konusu beş etik dışı fiil içerisinde, çalışanların hiç hoş bulmadıkları fiil Memurların Vatandaşların İşlerini Yapma Karşılığında Menfaat Talep Etmesi, yani rüşvettir (%94). Bunu %91 ile menfaat karşılığı mesai dışı çalışma ve %81 ile bahşiş alma izlemektedir. Hediye kabul etme ile tanıdıkların işlerini yapma sırasıyla %80 ve %77 dir. Diğer yandan, göreceli olarak en hoş görülen fiilin, tanıdıkların işlerini yapma olduğu göze çarpmaktadır (%15). Bunu %11 hediye kabul etme takip etmektedir. Daha sonra, çalışanların etik algıları ile işteki fiili durumu karşılaştırmak amacıyla, işlerini yaparken etik bulmadıkları şeyleri yapmak zorunda kalıp kalmadıkları sorulmuştur. Grafik 29: Gümrük Çalışanlarının Etik Dışı Fiilleri Yapma Sıklığı 2% Her zaman 3% Çoğunlukla 5% Hiçbir zaman 42% Aras ıra 20% Nadiren 28% 30

32 Elde edilen bulgulara göre, çalışanların %42 si etik bulmadığı davranışları hiçbir zaman yapmamaktadır. Nadiren ve ara sıra etik dışı davranışları yapmak zorunda kalanların oranı ise %48 dir. Çalışanların %8 i ise çoğunlukla ve her zaman etik dışı davranışları yapmak zorunda kalmaktadır. Çalışanların etik dışı davranışları üst makamlara iletme konusundaki tutumlarını belirlemek amacıyla, çalışanlara iş arkadaşınızın veya amirinizin/memurunuzun etik dışı bir davranışını üst makamlara iletir misiniz? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 30: Gümrük Çalışanlarının Etik Dışı Bir Davranışını Üst Makamlara İletme Sıklığı 4% Hiçbir zaman 31% Nadiren 21% Her zaman 23% Çoğunlukla 11% Ara sıra 10% Çalışanların %31 i etik dışı davranışları hiçbir zaman üst makamlara bildirmediklerini ifade etmişlerdir. Geriye kalan %69 luk kesim ise farklı yoğunluklarda da olsa etik dışı davranışları üst makamlara ilettiklerini belirtmişlerdir. Türk idari kültüründe etik dışı davranışları üst makamlara iletme, yani ihbarcılık (whistle blowing) hoş karşılanmamakta ve böyle bir davranışta bulunan çalışanlar arkadaşları tarafından dışlanmaktadır. Böyle bir kültürel ortam içinde, gerçekten de, bir personelin, kurum içerisinde beraber çalıştığı ve belki de yakın ilişki içinde bulunduğu bir iş arkadaşını ya da kendisiyle ilgili kararlar verme durumunda olan amirinin ahlak dışı bir eylemini gördüğünde, bu durumu ilgililere iletmeye karar vermesi son derece zordur. Bu açıdan çalışanların yarısından fazlasının bu eyleme sıcak bakması önemli bir sonuçtur. Etik algıları kapsamında, çalışanlara son olarak, etikle ilgili hizmet içi eğitim alıp almadıkları, aldılarsa bunun yeterli olup olmadığı hususundaki görüşleri sorulmuştur. 31

33 Grafik 31: Etikle İlgili Hizmet İçi Eğitim Alma Durumu 2% Evet 39% Hayır 59% Soruya verilen cevaplardan, ankete katılanların sadece %39 unun etikle ilgili hizmet içi eğitim aldığı sonucu çıkmaktadır. Bu oran, iş etiğinin çok önemli olduğu bir kurumda oldukça yetersiz görünmektedir. Üstelik etikle ilgili hizmet içi eğitim aldığını ifade edenlerin sadece 1/3ü, aldığı eğitimi yeterli bulmaktadır yılları arasında Gümrük Müsteşarlığı etik değerler ve davranış kuralları başlıklı toplam 84 adet seminer düzenlemiş ve bu seminerlere 4503 personel katılmıştır. Fakat, etikle ilgili hizmet içi eğitimlerin yeterliliği konusunda sorulan soruya cevap verenlerin sadece %20sinin bu eğitimleri yeterli veya çok yeterli olarak görmeleri, % 27 gibi oldukça yüksek bir oranın bu eğitimleri yetersiz veya çok yetersiz olarak görmeleri, hatta bu sorunun %40 gibi çok yüksek bir oranda cevapsız bırakılması, kurumun etik eğitimi konusunu yeniden düşünmesini gerektirmektedir. Çünkü bir konuda pek çok personeli bir araya getirip eğitim vermek kadar, eğitimin içeriğinin ve veriliş usullerinin yeterlililiği ile eğitimlerde verilen bilgilerin günlük hayata uygulanmasının takibi de önemlidir. Bu konuda kurumun daha çok çaba göstermesi gerekmektedir. 32

34 Grafik 32: Etikle İlgili Hizmet İçi Eğitimlerin Yeterlilik Düzeyi Çok yeterli 4% 40% Çok yetersiz 10% Yetersiz 17% Yeterli 16% Kısmen yeterli 13% Vatandaşların Etik Algıları Vatandaşların etik algılarını ölçebilmek için, öncelikle hediye, bahşiş ve rüşvet hakkındaki kanaatleri sorulmuştur. Grafik 33: Hediye Bahşiş Ve Rüşvet Hakkındaki Düşünceler Hepsi iyidir, gerektiğinde verebilirim 6% Rüşvet kötüdür ama hediye ve bahşiş vermekte sakınca yoktur 27% Hepsi kötüdür, asla verilmemelidir 56% Hepsi kötüdür, ama gerekirse verilebilir 11% Vatandaşların büyük bir çoğunluğu (%56) hediye, bahşiş ve rüşvetin kötü olduğunu ve asla verilmemesi gerektiğini düşünmektedir. Hepsinin iyi olduğu ve gerektiğinde verilebileceğini düşünenlerin oranı ise düşüktür (%6). Vatandaşların %11 i hepsinin kötü olduğunu kabul etmekte, ancak gerektiğinde verilebileceğini düşünmektedirler. Öte yandan sadece rüşveti 33

35 kötü olarak görüp, hediye ve bahşiş vermenin sakıncalı olmadığını düşünenlerin oranı da (%27) azımsanmayacak yüksekliktedir. İkinci olarak vatandaşlara, kamu görevlilerine, yapılan işten sonra bahşiş verilmesi sizce suç kabul edilmeli midir? sorusu yöneltilmiştir. Vatandaşların yarısından fazlası (%54), bahşişin her halükarda suç kabul edilmesi gerektiği yönünde görüş bildirmişlerdir. Buna karşılık, ankete katılanların %31 i ise, vatandaşın bahşişi gönlüyle ve talep edilmeden vermesi durumunda suç olmaması gerektiği düşüncesindedir. Grafik 34: Bahşişle İlgili Düşünceler her halukarda suç kabul edilmelidir 54% 2% Vatandaş gönlüyle ve talep edilmeden verirse suç olmamalıdı 31% Vatandaş memur trafından talep edilse bile gönlüyle verirse 3% duruma göre 7% verilen miktar önemlidir 3% Kamu görevlilerine, yapılan işten önce hediye vermek sizce suç kabul edilmeli midir? sorusuna da verilen yanıtlar da bahşişle ilgili düşüncelere benzerdir. Vatandaşların %49 una göre, yapılan işten önce verilen hediyeler suç olarak kabul edilmelidir. %31 ine göre ise, eğer hediye gönüllü olarak ve istenmeden verilirse suç kabul edilmemelidir. 34

36 Grafik 35: Hediyeyle İlgili Düşünceler 1% her durumda suç kabul edilmelidir 49% duruma göre 11% Vatandaş gönlüyle ve talep edilmeden verirse suç olmamalıdır 31% Vatandaş memur tarafından talep edilse bile gönlüyle verirs e 4% verilen miktar önemlidir 4% Vatandaşların etik davranma oranlarını ölçmek amacıyla kendilerine yöneltilen son soru şudur: Gümrük müdürlüklerinde işlerinizi hızlandıracağı kanaatine varırsanız, memurlara ek bir menfaat teklif eder misiniz? Bu soruya verilen yanıtlar, bir bakıma gümrük müdürlüklerinde karşılaşılan etik dışı davranışlarda vatandaşın etkisini de gösterecektir. Vatandaşların büyük bir çoğunluğu (%68) işlerini hızlandıracağı düşüncesiyle çalışanlara ek menfaat temin etmeyeceklerini söylemektedir. Ek menfaat temin etmeyeceklerini söyleyenlerin %39 u istenmesi durumunda gerekli mercilere ihbar edeceklerini, %29 u ise sıralarını bekleyerek işlerinin normal zamanda tamamlanmasını bekleyeceklerini ifade etmişlerdir. İşlerini hızlandıracağı düşüncesiyle çalışanlara ek menfaat temin edip işlerinin görülmesine bakacağını söyleyenlerin oranı %16 dır. %5 lik bir kesim ise, kendisinin teklif edemeyeceğini, ama görevli isterse, itiraz etmeyip vereceğini belirtmiştir. Aceleleri olduğunda teklif edeceklerini, yoksa sıralarını bekleyeceklerini ifade edenler ise %9 düzeyindedir. 35

37 Grafik 36: İşi Hızlandırıcı Düşüncesi İle Çalışanlara Ek Menfaat Teklif Etme hayır asla öyle bir şey teklif etmem istenirse de gerekli mercilere ihbar ederim 39% 2% Evet bu teklifi yapıp, işimin görülmesine bakarım 16% hayır asla ek bir emnfaat teklif etmem sıramı bekler ve işimin normal zamanda yapılmasını beklerim 29% Ben teklif edemem ama görevli isterse itiraz etmem veririm 5% Duruma göre acelem varsa teklif ederim, acelem yoksa etmem sıramı beklerim 9% 36

38 ETİK DIŞI DAVRANIŞLARIN YAYGINLIĞI Bu kısımda, gümrük müdürlüklerinde etik dışı davranışların yaygın olup olmadığı çalışanların, üst düzey yöneticilerin ve vatandaşların bakış açılarıyla ele alınacaktır. Çalışanların Bakışıyla Etik Dışı Davranışların Yaygınlığı Çalışanlara uygulanan ankette, bazı etik dışı davranışlar sıralanmış, çalışanlardan bu davranışların kurumda ne derece yaygın olduğunu çok yaygın, yaygın, kararsızım, ender ve hiç yok biçiminde derecelendirmeleri istenmiştir. Rüşvetin kurumda ne derece yaygın olduğu hususundaki gözlemlerini alabilmek amacıyla çalışanlardan mevzuata aykırı işlem yaparak menfaat sağlama eyleminin kurumdaki yaygınlığını derecelendirmeleri istenmiştir. Çalışanların %50 sine göre, gümrük dairelerinde mevzuata aykırı işlem yaparak menfaat sağlama eylemi hiç gerçekleşmemektedir. %31 i ise bu davranışın ender olduğu düşüncesindedir. Esas önemli sonuç çalışanların toplam %9 unun rüşvetin yaygın ve çok yaygın olduğuna inanmasıdır. Grafik 37: Mevzuata Aykırı İşlem Yaparak Menfaat Sağlama 2% Çok yaygın 2% Yaygın 7% Kararsızım 8% Hiç yok 50% Ender 31% Çalışanlara çıkar çatışması kapsamında iki eylemin ne derecede yaygın olduğu sorulmuştur. Bunlar mevzuata uygun yapılan işlemlerle ilgili bahşiş veya hediye kabul edilmesi ile kâğıt, toner, kalem vb. sarf malzemelerinin iş takipçilerince temin edilmesi dir. 37

39 Grafik 38: Mevzuata Uygun Yapılan İşlemlerle İlgili Bahşiş Veya Hediye Kabul Etme 2% Çok yaygın 2% Yaygın 8% Kararsızım 7% Hiç yok 44% Ender 37% Çalışanların %44 üne göre, gümrük müdürlüklerinde hediye ve bahşiş kabul edilmemektedir. %37 lik bir kesim söz konusu eyleme ender rastlanıldığını, %10 u ise yaygın ve çok yaygın olduğu düşüncesindedir. Grafik 39: Kağıt, Toner, Kalem vb. Sarf Malzemelerinin İş Takipçilerince Temin Edilmesi 4% Hiç yok 39% Çok yaygın 9% Yaygın 14% Ender 28% Kararsızım 6% Çalışanların %39 una göre, gümrük müdürlüklerinde kâğıt, toner, kalem vb. sarf malzemeleri iş takipçilerince temin edilmemektedir. %28 lik bir kesim söz konusu eyleme ender rastlanıldığını, %23 ise sarf malzemelerinin iş takipçilerince temin edilmesinin yaygın ve çok yaygın olduğu düşüncesindedir. 38

40 Kamu Görevlileri Etik Yönetmeliği ne göre (md.10), kamu görevlileri, hizmetten yararlananlara kötü davranamaz, işi savsaklayamaz, çifte standart uygulayamaz ve taraf tutamazlar. Bu kapsamda çalışanlara aşağıdaki davranışların gümrük müdürlüklerindeki yaygınlık derecesi sorulmuştur: Vatandaşı yıldırma amacıyla, yapılacak iş ve işlemleri olduğundan zor ve fazla gösterme. Vatandaşları gümrük müşavirlerine ve iş takipçilerine yönlendirme, Kendisine soru yöneltilen çalışanların %63 ü gümrük müdürlüklerinde vatandaşı yıldırmak amacıyla yapılacak işi zor göstermenin hiç olmadığını belirtmişlerdir. %23 ü ise ender olarak görüldüğünü söylemiştir. İkinci eylemin yani vatandaşları gümrük müşavirlerine ve aracılara yönlendirmenin bulunmadığını söyleyenlerin oranı %44 tür. Söz konusu eylemlerin yaygın ve çok yaygın olduğunu düşünenlerin oranı ise düşüktür. Grafik 40: Vatandaşı Yıldırma Amacıyla, Yapılacak İş Ve İşlemleri Olduğundan Zor Ve Fazla Gösterme 4% Çok yaygın 1% Yaygın 3% Kararsızım 6% Ender 23% Hiç yok 63% Grafik 41: Vatandaşları Gümrük Müşavirlerine Ve İş Takipçilerine Yönlendirme 4% Çok yaygın 3% Yaygın 12% Kararsızım 8% Hiç yok 44% Ender 29% Hizmet kayırmacılığı olarak bilinen, akraba, eş, dost, hemşeri, siyasal görüş vb. bir nedenle ayrımcılık veya kayırmacılık yapma ile gümrük müşavirlerine ve iş takipçilerine 39

41 ayrıcalıklı işlem yapılması ve öncelik tanınması eylemlerinin yaygınlık derecesi hakkında çalışanlara iki soru sorulmuştur. Grafik 42: Akraba, Eş, Dost, Hemşeri, Siyasal Görüş Vb. Bir Nedenle Ayrımcılık Veya Kayırmacılık Yapma 3% Çok yaygın 4% Yaygın 9% Kararsızım 6% Hiç yok 45% Ender 33% Çalışanların %45 ine göre gümrük dairelerinde hizmet kayırmacılığı bulunmamaktadır. %33 lük bir kesim ender olarak hizmet kayırmacılığı yapıldığı düşüncesindedir. Kayırmacılığın yaygın ve çok yaygın olduğu kanaatini taşıyanların oranı ise %13 tür. Grafik 43: Gümrük Müşavirlerine Ve İş Takipçilerine Ayrıcalıklı İşlem Yapılması Ve Öncelik Tanınması 3% Çok yaygın 2% Yaygın 8% Kararsızım 8% Hiç yok 55% Ender 24% Çalışanların %10 u gümrük müşaviri ve iş takipçilerine ayrıcalıklı işlem yapılması ve öncelik tanınması eyleminin gümrük dairelerinde yaygın ve çok yaygın, %24 ü ise ender olduğu kanaatindedir. Çalışanların yarısından fazlası ise (%55) söz konusu davranışın hiç olmadığını düşünmektedir. Kamu görevlilerinin görev, unvan ve yetkilerini kullanarak kendilerine çıkar sağlamaları da etik ilkelere aykırıdır (Etik Yönetmeliği, md. 14). 40

42 Öte yandan, etik ilkelere aykırı da olsa, Türk kamu yönetiminde, kurumlarından emekli olan kişilerin müşavirlik, iş takipçiliği vb. sıfatlarla aracılık yapması, oldukça yaygındır. Söz konusu kişiler, eski kurumlarında elde ettikleri arkadaşlık ilişkilerini ve nüfuzlarını kullanarak aracılık ettikleri kişilere öncelikli işlem yapılmasını sağlamaktadırlar. Grafik 44: Kurumdan Ayrılan Veya Emekli Olan Memurların Hizmetlerden Ayrıcalıklı Faydalandırılması 3% Çok yaygın 4% Yaygın 6% Kararsızım 11% Hiç yok 50% Ender 26% Çalışanların %50 si kurumdan ayrılan veya emekli olan memurların hizmetlerden ayrıcalıklı faydalandırıldığını düşünmemektedir. Eski gümrük görevlilerine ayrıcalıklı işlem yapılmasının bir şekilde rastlanılan bir durum olduğu kanaatini taşıyanların, bunun ender, yaygın veya çok yaygın olduğunu düşünenlerin toplamı %36 dır. Yolsuzluğun bir başka türü de zimmettir. Zimmet, kamu görevlilerinin kamusal kaynakları, kişisel çıkarları doğrultusunda kullanmaları nı ifade etmektedir. Bu nedenle, gümrük çalışanlarına, kurumun fotokopi makinesi, yazıcı, faks vb. araçlarının kişisel amaçla kullanılması eyleminin yaygınlık derecesi sorulmuştur. Grafik 45: Kurumun Fotokopi Makinesi, Yazıcı, Faks Vb. Araçlarının Kişisel Amaçla Kullanılması 4% Çok yaygın 1% Yaygın 2% Kararsızım 5% Hiç yok 52% Ender 36% 41

43 Çalışanların yaklaşık yarısı böyle bir eylemin hiç bulunmadığı, %36 sı ender olarak görüldüğü ve %3 ü ise yaygın ve çok yaygın olduğu görüşündedirler. Vatandaşların kamu kurumlarıyla ilgili başlıca şikâyetlerinden biri, görevlilerin kendilerine nazik ve saygılı davranmadığı yönündedir. Bu konunun sorulduğu gümrük çalışanlarının yaklaşık üçte ikisi, hizmetten yararlananlara karşı kötü davranılmadığı düşüncesindedir. Hizmetten yararlananlara yaygın olarak kötü davranıldığını düşünenlerin oranı çok düşüktür. Grafik 46: Hizmetten Yararlananlara Kötü Davranma 4% Çok yaygın 1% Yaygın 0% Kararsızım 6% Ender 27% Hiç yok 62% Bu raporun daha önceki sayfalarında, çalışanlara etik dışı davranışları üst makamlara iletme sıklıkları ilişkin sorulan bir soruya yer verilmişti. Çalışanlar, ilgili soruya cevap olarak farklı yoğunluklarda da olsa etik dışı davranışları üst makamlara ilettiklerini belirtmişlerdi. Bu kısımda ise çalışanlara amirinin veya iş arkadaşının hatalarını örtbas etme, ilgili yerlere bildirmeme eyleminin yaygınlık derecesi sorulmuştur. Grafik 47:Amirinin Veya İş Arkadaşının Hatalarını Gizleme, İlgili Yerlere Bildirmeme 3% Çok yaygın 2% Hiç yok 45% Yaygın 10% Ender 26% Kararsızım 14% 42

44 Bu soruya verilen cevaplar da yukarıda bahsedilen ile benzerlik taşımaktadır. Çalışanların %45 i etik dışı davranışların örtbas edilmediği düşüncesindedir. Söz konusu davranışın yaygın veya çok yaygın olduğunu düşünenlerin oranı %12 dir. Vatandaşların Bakışıyla Etik Dışı Davranışların Yaygınlığı Vatandaşlara uygulanan ankette de, etik dışı davranışların yaygınlık derecesini belirlemeye yönelik sorulara yer verilmiştir. Burada, çalışan anketinde olduğu gibi, etik dışı davranışlar tek tek sıralanmamış, genel anlamda kural dışı menfaat sağlamanın yaygınlığı, ne şekilde gerçekleştiği ve miktarını belirlemeye yönelik üç soru sorulmuştur. Sorulara ve sonuçlara geçmeden önce önemli bir hususu vurgulamakta yarar görülmektedir. Anket formlarında kişisel bilgilerin istenmediği ve cevapların hiçbir kişi veya kurumla kesinlikle paylaşılmayacağı yazılmış ve uygulama aşamasında da sözlü olarak ankete katılanlara bu hususlar açıklanmış olsa da, vatandaşlar, bu sorulara üç nedenden dolayı cevap vermekten çekinmiş olabilirler. Birincisi, vatandaşların kamu görevlilerine menfaat sağlaması Ceza Kanunu na göre rüşvet suçunu oluşturmaktadır. Rüşvet suçunda hem alan hem de veren suçludur. İkincisi yolsuzluklar taraflar arasında gizli olarak yapılmakta, mümkün olduğunca da gizlilik kuralına riayet edilmektedir. Yolsuzluğa bulaşanlar, kolayca bunu deklare etmemektedir. Üçüncüsü ise, bazı vatandaşların, olumsuz cevaplar vermeleri durumunda sonraki dönemlerde gümrük idarelerindeki işlerinin aksayacağı kanaatini taşımalarıdır. Bu hususlar anket uygulama esnasında bazı vatandaşlarca açıkça dile getirilmiştir. Gümrük müdürlüklerinde rüşvet, hediye, bahşiş vb. uygulamaların yaygınlık derecesini belirleyebilmek için, vatandaşlara şu ana kadar, gümrük dairelerinde iş yaptırmak veya işleri hızlandırmak için görevlilere kuraldışı hediye götürdünüz mü veya bir menfaat sağladınız mı? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 48: Kural Dışı Menfaat Sağlamanın Yaygınlığı 2-3 defa 3% 4-5 defa 4% 5 defadan çok 13% 2% Bir defa 3% Hiç yapmadım 75% 43

45 Vatandaşların büyük bir çoğunluğu (%75 i) çalışanlara kuraldışı menfaat sağlamadıklarını ifade etmişlerdir. Bir veya daha fazla kuraldışı menfaat sağladığını belirtenlerin oranı ise %23 dür. Tablo 2: Gümrükte Bulunma Nedenine Göre Kuraldışı Ödeme Sıklığı Kuraldışı Ödeme Sıklığı Gümrükte Bulunma Nedeni Hiç yapmadım Bir defa 2 3 defa 4 5 defa 5 defadan çok Toplam Kendi işim için Sayı % 79,7 3,1 17,2 100,0 Başkası adına Sayı % 76,9 3,3 3,8 4,9 11,0 100,0 Toplam Sayı % 77,6 3,3 2,8 3,7 12,6 100,0 Yukarıdaki tabloda, gümrükte bulunma nedeni ile kuraldışı menfaat sağlama sıklığı karşılaştırılmıştır. Görüldüğü gibi, başkasının işini takip etmek için gümrükte bulunanların %23 ü bir veya daha fazla kural dışı ödemede bulunmuştur. Kendi işi için gümrükte bulunanlarda bu oran %20,3 e gerilemektedir. Yine başkası adına gümrükte bulunanların %11 i 5 defadan fazla kuraldışı ödemede bulunduklarını belirtmişlerdir. Kendi işi için gümrükte bulunanlarda bu oran %17,2 düzeyindedir. Kural dışı menfaat sağlayan vatandaşlara, bunun ne şekilde gerçekleştiği sorulmuştur. Grafik 49: Kuraldışı Menfaat Sağlama Yöntemleri 4% Açıkça istendi, kendim verdim 3% İşimin daha iyi görülmesini sağlamak için kendim verdim 6% Tanıdık aracılığıyla 4% Komisyoncu aracılığıyla 1% Bağış adı altında 1% Kural herhangi bir menfaat sağlamadı 81% 44

46 Vatandaşların %6 sı işlerinin daha iyi görülmesi, %3 ü ise çalışanlar tarafından açıkça istendiği için kendilerinin verdiğini ifade etmişlerdir. Kuraldışı menfaati gümrük müşavirleri aracılığı ile sağlayanların oranı ise %1 dir. Son olarak vatandaşlara, sağlanan kuraldışı menfaatin miktarı sorulmuştur. Grafik 50: Sağlanan Kuraldışı Menfaatin Miktarı 4% 100 TL den az 12% TL arası 4% TL arası 2% TL arası 1% Kuraldışı ödeme yapmadım 75% 5001 TL ve üzeri 2% Elde edilen bulgulara göre, genelde (%12) sağlanan menfaatin miktarı 2009 Mart Mayıs dönemi itibariyle 100 TL den azdır TL arası menfaat sağladığını söyleyenlerin oranı %4 tür. Sağladığı menfaatin 500 TL nin üzerinde olduğunu ifade edenlerin oranı ise %5 tir. Yalnız son iki soruya verilen cevaplarda kuraldışı ödeme yapmayanlar oldukça yüksektir (%81). Genelde hizmet alan vatandaş grubunu gümrük müşavirleri oluşturdukları için işlerinin yürüyebilmesi için cevaplarını bu şekilde verdikleri kanaatindeyiz. 45

47 ETİK DIŞI DAVRANIŞLAR KARŞISINDAKİ TUTUM Bu kısımda, etik dışı davranışlara ilişkin vatandaşların ve Gümrük Müsteşarlığı nın geliştirdiği tutumlar belirlenmeye çalışılmıştır. Vatandaşların etik dışı davranışlar karşısındaki tutumlarını belirleyebilmek için öncelikle Gümrük müdürlüğünde bir kural dışı menfaat talebi veya etik dışı davranışla karşılaşırsanız nasıl davranırsınız? sorusu yöneltilmiştir. Grafik 51: Kural Dışı Menfaat Talebi veya Etik Dışı Davranışla Karşılaşma Durumunda Gösterilen Tepki Gümrük müsteşarlığına şikayet ederim 5% Savcılığa suç duyurusunda bulunurum 7% 9% Hiçbir şey yapmam 35% Müdüre şikayet ederim 35% Bağırır çağırırım menfaat talep edeni... 9% Elde edilen bulgulara göre, etik dışı davranışla karşılaşan vatandaşların %35 i müdüre şikâyet etme eğilimindedir. Vatandaşların yaklaşık üçte biri (%35), böyle bir durum karşısında tepkisiz kalacağını dile getirmektedir. Gümrük Müsteşarlığı na şikâyet etmeyi tercih edenler %5 dir. Etik dışı davranışla karşılaştığında bağırıp çağıracağını ve menfaat talep edeni rezil edeceğini söyleyenlerin oranı %9 dur. Vatandaşlara, menfaat taleplerine karşı, gümrük müdürlüğüne, bölge müdürlüğüne veya Müsteşarlığa şikâyet etmenin sorunu çözmede etkili olup olmayacağı da sorulmuştur. 46

48 Grafik 52: Şikayet Etmenin Etkinliği Çok etkili olur. Çünkü yöneticiler tepkiden korkarlar 23% 10% Biraz etkili olur. Çünkü yöneticiler bu konuda hassastırlar 19% Hiç bir şey yapmazlar.çünkü yöneticilerin haberi olmadan alttakiler bir şey yapamaz 21% Emin değilim/kararsızım 21% Pek etkili olmaz. Çünkü amirler memurlarını korurlar 6% Ankete katılan vatandaşların %23 ü, şikâyetin etkili olacağını, çünkü yöneticilerin tepkiden korkacaklarına inanmaktadırlar. Şikâyetin biraz etkili olacağını düşünenlerin oranı %19 dur. Yöneticilere yapılacak şikâyetin etkili olmayacağını, çünkü yöneticilerin haberi olmadan alttakilerin bir şey yapamayacağını düşünenlerin oranı %21 dir. %6 lık bir kesim de, amirlerin memurlarını korudukları, bu nedenle şikâyetin pek etkili olamayacağı kanaatindedir. 47

49 ETİK DIŞI DAVRANIŞLARIN NEDENLERİ Anketlerde hem çalışanlara hem de vatandaşlara etik dışı davranışların nedenleri sorulmuştur. Etik dışı davranışların nedenlerine dair verilen yanıtların çözüm üretilmesi bakımından da oldukça yol gösterici olduğu kaydedilmelidir. Çalışanlara Göre Etik Dışı Davranışların Nedenleri Çalışanlardan etik dışı davranışların nedenlerine dair verilen 18 değişkeni çok etkili, etkili, kararsızım, pek etkili değil ve hiç etkili değil biçiminde derecelendirmeleri istenmiştir. Etkili ve çok etkili cevapları birlikte değerlendirildiğinde, çalışanların %50 sinden fazlasının etik dışı davranışların nedenleri içerisinde öne çıkardıkları hususlar sırasıyla şunlardır: Başka kurumlara göre, gümrükte çalışanların sosyal ve mali haklarının az olması (%68), Çalışanların maaşlarının düşüklüğü ve yeterli mesai ücreti almadan fazla çalışmaları (%68), İş yükünün fazlalığı (%63), Memurların, sorumluluğu fazla olan işlerin altına imza atmaları (%59). Çalışma ortamının kötü olması (%58) Vatandaşların işlerini bir an önce yaptırmak istemeleri, sıralarını beklememeleri (%52), Aşağıdaki öğeler ise, çalışanların %50 sinden daha azına göre, etik dışı davranışlar üzerinde etkilidir: Kurumun kamuoyundaki olumsuz imajının, herkesi bu yönde hareket etmeye teşvik etmesi (% 42) Siyasi baskı ve telkinler (%41) Kurumun işleyişinde iletişimin yetersizliği (%40) Bahşiş ve hediye gibi kültürel alışkanlıkların toplumda yaygın olması (%39) Vatandaşların, haksız taleplerinin yerine getirilmesi için etik dışı davranışı teşvik etmesi (%37), Gümrük müşavirleri ve aracıların varlığı (%37) Mevzuatın, etik dışı davranışları önlemekte yetersiz olması (%37), Kurum içi birimler arası yetki çatışması ve bilgi paylaşımındaki aksaklıklar (%36) Kurumun denetim sisteminin yetersizliği (%29) Meslek ahlakı kurallarının ve diğer etik ilkelerin bilinmemesi (%28), Gümrük işlemlerinin uzun sürmesi (%28), Etik değerlerin kurum personelince benimsenmemesi (%21) Bu genel karşılaştırmadan sonra, elde edilen bulguların ayrıntılı değerlendirmesine geçilebilir. Çalışanların %57 si gümrük işlemleri konusunda vatandaşların yeterince bilgi sahibi olmadığını, bunun da etik dışı davranışlara yol açtığını düşünmektedir. 48

50 Grafik 53: Gümrük İşlemleri Konusunda Vatandaşların Yeterli Bilgi Sahibi Olmaması Hiç etkili değil 16% 5% Çok etkili 26% Pek etkili değil 16% Kararsızım 6% Etkili 31% Anketlerin uygulanması sürecinde, gerçekten de iş sahiplerinin büyük bir kısmının yeterli bilgiye sahip olmadığı, bu nedenle müdür ve görevlilerden kurallara uygun olmayan taleplerde bulundukları gözlemlenmiştir. Çalışanların %68 i maaşların düşüklüğünü ve yetersiz mesai ücretlerini, %68 i ise başka kurumlarla karşılaştırıldığında gümrükte çalışanların sosyal ve mali haklarının az olmasını etik dışı davranışların bir nedeni olarak görmektedir. Grafik 54: Çalışanların Maaşlarının Düşüklüğü Ve Yeterli Mesai Ücreti Almadan Fazla Çalışmaları Pek etkili değil 4% Hiç etkili değil 16% 6% Çok etkili 48% Kararsızım 6% Etkili 20% 49

51 Grafik 55: Başka Kurumlara Göre, Gümrükte Çalışanların Sosyal ve Mali Haklarının Yetersiz Olması Pek etkili değil 6% Hiç etkili değil 16% 5% Çok etkili 47% Kararsızım 5% Etkili 21% Çalışanların önemli bir kısmı, yeterli ve adil bir ücret almaları durumunda, etik dışı davranışların ortadan kalkacağına inanmaktadır. Öte yandan, çalışanların %40 ı, kurumun iç iletişimindeki yetersizliğinin etik dışı davranışlara neden olduğu kanaatindedir. Grafik 56: Kurumun İşleyişinde İletişim, Hesap Verme Mekanizmaları ve Şeffaflığın Yetersizliği Hiç etkili değil 24% 6% Çok etkili 18% Pek etkili değil 15% Kararsızım 15% Etkili 22% Özellikle merkez taşra ilişkilerinde yaşanan iletişim sorunları, etik dışı davranışlara neden olabilecek türdendir. Genel müdürlükçe yeterince ve zamanında temin edilememesi nedeniyle sarf malzemelerinin aracılara aldırılması buna örnek olarak verilebilir. 50

52 Çalışanların %37 si gümrük müşavirleri ve aracıların varlığını, etik dışı davranışların nedeni olarak görmektedir. Çalışanların %41 inin böyle düşünmemesi ise dikkat çekicidir. Grafik 57: Gümrük Müşavirleri ve Aracıların Varlığı Hiç etkili değil 25% 6% Çok etkili 12% Etkili 25% Pek etkili değil 16% Kararsızım 16% Çalışanların %37 sine göre, vatandaşlar, haksız taleplerinin yerine getirilmesi için etik dışı davranışı teşvik etmekte, %42 lik bir kesim ise böyle düşünmemekte ve çalışanların %14 ü bu konuda kararsız kalmaktadır. Grafik 58: Vatandaşların, Haksız Taleplerinin Yerine Getirilmesi İçin Etik Dışı Davranışı Teşvik Etmesi 7% Çok etkili 13% Hiç etkili değil 24% Etkili 24% Pek etkili değil 18% Kararsızım 14% Mevzuatın, etik dışı davranışları önlemekte yetersiz olduğunu düşünenler ile böyle düşünmeyenlerin oranı birbirine oldukça yakındır (%37 ve %41). Çalışanların %15 inin bu konuda kararsız olması ise dikkat çekicidir. 51

53 Grafik 59: Mevzuatın, Etik Dışı Davranışları Önlemekte Yetersiz Olması 7% Çok etkili 16% Hiç etkili değil 24% Pek etkili değil 17% Kararsızım 15% Etkili 21% Çalışanların yarısından fazlası, çalışma ortamının kötü olmasıyla etik dışı davranışlar arasında bir ilişki kurmaktadır. Öte yandan, çalışma ortamının fiziki anlamda kötü olmasının yanında, iş sahipleri ile memurların yüz yüze görüşmesi ve birebir muhatap olmasının da etik dışı davranışların oluşmasında önemli bir etken olduğu gözlenmiştir. Grafik 60: Çalışma Ortamının Kötü Olması Hiç etkili değil 16% Pek etkili değil 11% 6% Çok etkili 37% Kararsızım 9% Etkili 21% Vatandaşların işlerini sıra beklemeden ve biran önce yaptırmak istemelerini, çalışanların %52 si etik dışı davranışların bir nedeni olarak görmektedir, 52

54 Grafik 61: Vatandaşların İşlerini Bir An Önce Yaptırmak İstemeleri, Sıralarını Beklememeleri Hiç etkili değil 18% 6% Çok etkili 23% Pek etkili değil 16% Etkili 29% Kararsızım 8% Anket uygulamaları sırasında, gerçekten de, gümrük müdürlüklerine iş için gelen vatandaşların, işlerinin çok hızlı bir biçimde bitmesini istedikleri gözlemlenmiştir. İşlerinin geciktiğini düşünen vatandaşların, görevlilerle tartıştığına da şahit olunmuştur. Çalışanların %59 u sorumluluğu fazla olan işlerin altına imza atmalarını etik dışı davranışların nedeni olarak görmektedir. Grafik 62: Memurların, Sorumluluğu Fazla Olan İşlerin Altına İmza Atmaları 6% Hiç etkili değil 18% Çok etkili 38% Pek etkili değil 8% Kararsızım 9% Etkili 21% Çalışanların %63 ü, iş yükü fazlalığını etik dışı davranışların bir nedeni olarak görmektedir. 53

55 Grafik 63: İş Yükünün Fazlalığı Pek etkili değil 6% Kararsızım 9% Hiç etkili değil 15% 7% Etkili 24% Çok etkili 39% Anketin uygulandığı tarihlerde dünyada ortaya çıkan ekonomik krizin dış ticareti de olumsuz etkilediği, bu nedenle önceki dönemlere göre gümrük müdürlüklerinin işlem sayısında ciddi anlamda düşüşler olduğu ifade edilmiştir. Sağlıklı bir personel planlaması yapılamadığı için, işlem sayısına göre, bazı müdürlüklerde fazla, bazılarında ise yetersiz sayıda personel bulunduğu görülmüştür. Bu durum, yolsuzlukların kolayca yeşerebileceği bir ortam oluşturmaktadır. Yoğun başvurunun olduğu müdürlüklerde, mevcut kapasite ile talepler yeterince karşılanamadığı için, hizmetten hızlı yararlanmak isteyenler etik dışı davranışlara yönelmektedir. Çalışanlar, gümrük işlemlerinin uzun sürmesini, etik dışı davranışın oluşmasında çok etkili bulmamaktadırlar (%28). Grafik 64: Gümrük İşlemlerinin Uzun Sürmesi Hiç etkili değil 34% 7% Çok etkili 8% Etkili 20% Pek etkili değil 22% Kararsızım 9% 54

56 Etik dışı davranışların ortaya çıkmasında çalışanlarca fazla etkili bulunmayan bir neden de meslek ahlakı kurallarının ve diğer etik ilkelerin bilinmemesi dir. Çalışanların %28 i etik ilkelerin bilinmemesini etik dışı davranışların bir nedeni olarak algılamaktadır. Burada da kararsızların %14 büyüklüğünde olması kayda değerdir. Grafik 65: Meslek Ahlakı Kurallarının ve Diğer Etik İlkelerin Bilinmemesi Hiç etkili değil 31% 8% Pek etkili değil 19% Çok etkili 14% Etkili 14% Kararsızım 14% Çalışanların %39 u, bahşiş ve hediye verme gibi alışkanlıkların toplumda yaygın olmasını etik dışı davranışın bir nedeni olarak görmektedir. Grafik 66: Bahşiş ve Hediye Gibi Kültürel Alışkanlıkların Toplumda Yaygın Olması Hiç etkili değil 26% 6% Çok etkili 12% Etkili 27% Pek etkili değil 16% Kararsızım 13% Çalışanların %42 si, kurumun olumsuz imajının herkesi bu yönde hareket etmeye teşvik ettiğini düşünmektedir. 55

57 Grafik 67: Kurumun Kamuoyundaki Olumsuz İmajının, Herkesi Bu Yönde Hareket Etmeye Teşvik Etmesi Hiç etkili değil 28% 5% Çok etkili 19% Pek etkili değil 12% Kararsızım 13% Etkili 23% Çalışanların %55 si, kurum personelince etik değerlerin benimsenmesinin etik dışı davranışlar üzerinde etkili olmadığını belirtmektedirler Grafik 68: Etik Değerlerin Kurum Personelince Benimsenmemesi Hiç etkili değil 35% 7% Çok etkili 8% Pek etkili değil 20% Etkili 13% Kararsızım 17% Siyasi baskı ve telkinlerin etik dışı davranışlarda etkili olduğunu çalışanların %41 i belirtmektedir. 56

58 Grafik 69: Siyasi Baskı Ve Telkinler Hiç etkili değil 26% 7% Çok etkili 18% Etkili 23% Pek etkili değil 10% Kararsızım 16% Kurumun denetim sisteminin yetersizliğinin bu davranışlar üzerinde etkili olmadığını belirtenlerin oranı ise %55 dir. Grafik 70: Kurumun Denetim Sisteminin Yetersizliği 6% Çok etkili 11% Hiç etkili değil 37% Pek etkili değil 18% Etkili 18% Kararsızım 10% 57

59 Vatandaşlara Göre Etik Dışı Davranışların Nedenleri Araştırmada, sadece çalışanlara değil, vatandaşlara da kuraldışı menfaat sağlamanın nedeni sorulmuştur. Böylelikle olayın sadece arz tarafının değil, talep tarafının da görüşleri değerlendirilmiş olmaktadır. Grafik 71: Vatandaşa Göre Kuraldışı Menfaat Sağlamanın Nedenleri Menfaat sağlamadan iş yaptırmak mümkün olmadığı için 11% 11% Yasal olmayan bir şeyi yaptırabilmek için 14% İşlerini daha kısa sürede yaptırmak istedikleri için 64% Vatandaşların ortalama üçte ikisi (%64) kuraldışı menfaat sağlamanın nedeni olarak işlerin daha kısa sürede yaptırılması nı görmektedir. Menfaat sağlamadan iş yaptırmak mümkün olmadığı için veya yasal olmayan bir şeyi yaptırabilmek için çalışanlara menfaat sağlandığını düşünenlerin oranı grafikte görüldüğü üzere oldukça düşüktür. 58

60 GÜMRÜK MÜSTEŞARLIĞI NIN ETİK DIŞI DAVRANIŞLARI ÖNLEME YÖNÜNDEKİ ÇABALARI Gümrük Müsteşarlığı nın üst düzey yöneticileri, kurumun etik dışı davranışları önleme çabalarını da içeren bir mülakat için yaptığımız talebe olumsuz yanıt verdikleri için, kurumun bu yöndeki çabalarını öğrenme konusunda ikincil kaynaklardan ve kurumun internet sitesinden yararlanma ile yetinmek zorunda kalınmıştır. Genel olarak bakıldığında, müsteşarlığın etik sorunlarla ilgili kapsamlı çalışmalar yapmadığı anlaşılmaktadır. Sadece yasal zorunluluk gereği yaptığı çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmalar şu başlıklar altında toplanabilir: İnternet sitesinde etik başlığı altında bir modül oluşturulması, Gümrük Personeli Davranış ve Dürüstlük İlkelerinin gün ve sayılı yazı ile teşkilata duyurulması, tarihinde oluşturulan Kolluk Etik İlkelerini etkinleştirmek için çaba gösterilmesi, Eylül 2001 tarihinde İstanbul Deklarasyonunun imzalanması (Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Gümrük İdareleri Dürüstlük Prensipleri), Etik eğitimi ile ilgili stratejik plan oluşturulması, Kurumda etik komisyonunun oluşturulması, Yolsuzluklarla mücadele, dürüstlük ve etik ilkeler seminerleri ve etkinliklerinin düzenlenmesi, Kaçakçılık ihbar hattının oluşturulması. 59

61 DÜNYA GÜMRÜK ÖRGÜTÜ NÜN YOLSUZLUK KONUSUNDAKİ YAKLAŞIMI VE TAVSİYELERİ IŞIĞINDA TÜRKİYE DEKİ DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ Dünya Gümrükler Örgütü (WCO) gümrüklerle ilgili dünyada en önemli örgüttür. Örgütün kökeni Gümrük İşbirliği Komitesi ne dayanmaktadır. 13 Avrupa ülkesi 1947 yılında Avrupa çapında gümrükler arası birlik kurma düşüncesiyle, Tarifeler ve Ticaret Genel Anlaşması nın (GATT) prensiplerini temel alan bir çalışma grubu kurmaya karar verdiler. Daha sonra bu çalışma grubu ekonomik komite ve gümrük komitesi adıyla iki farklı komite oluşturdu. Bunlardan ekonomik komite OECD nin selefi olurken gümrük komitesi de Gümrük İşbirliği Konseyi nin selefi olmuştur. Gümrük idaresinin etkin ve verimli çalışmasını geliştirmeyi misyon edinen Gümrük İşbirliği Konseyi hükümetler arası ve bağımsız bir örgüt olarak resmen bir anlaşma ile 1952 yılında kurulmuş ve anlaşma 4 Ekim 1952 de yürürlüğe girmiştir. Gümrük İşbirliği Örgütü, kendisinin küresel bir hükümetler arası kurum olduğunu tescil etmek amacıyla, 1994 yılında adını Dünya Gümrükler Örgütü olarak değiştirmiştir. Halen Dünya Gümrükler Örgütü dünya ticaretinin %98 ini elinde bulunduran 174 ülkeyi temsil etmektedir ve bu alanda yetkili tek uluslar arası örgüttür. Dünya Gümrükler Örgütü özellikle gümrük alanında küresel standartların geliştirilmesi, gümrük prosedürlerinin basitleştirilmesi ve ahenkleştirilmesi, ticaret arz zincirinin güvenliğinin sağlanması, uluslararası ticaretin kolaylaştırılması, gümrük uygulamalarının geliştirilmesi, sahtecilik ve korsanlığa karşı inisiyatif sağlanması, özel ve kamu sektörü ortaklığının teşvik edilmesi, dürüstlüğün teşvik edilmesi ve küresel gümrük kapasitesi inşası konularında faaliyetlerini yoğunlaştırmaktadır. Örneğin, Dünya Gümrükler Örgütü Gümrük Prosedürlerinin Basitleştirilmesi ve Ahenkleştirilmesi Anlaşması nı ( Kyoto Convention) bu anlaşama 1999 yılında revize edilmiştir kabul etmiştir. Adı geçen anlaşma gümrüklerin ahenkleştirmesi ve standartlaştırılması alanında hayati öneme sahiptir. Dünya Gümrükler Örgütü ayrıca üyeleri arasında etik standartlar geliştirilmesini konusunda da çalışmaktadır. Bu nedenle dürüstlük alt komitesi ni oluşturmuştur. Ayrıca Dünya Gümrükler Örgütü gümrüklerde iyi yönetişim ve dürüstlüğe ilişkin Arusha Deklarasyonu nu 1993 yılında kabul etmiştir. Bu deklarasyon 2003 yılında revize edilmiş olup, gümrük etiği konusunda tüm dünyada en temel doküman niteliğini taşımaktadır. Bunlara ilave olarak yolsuzlukları, usulsüzlükleri ve etik dışı davranışların farklı şekillerini önlemek amacıyla, revize edilmiş 1999 Kyoto Anlaşması yeni prensipler belirlemiştir. Bunlar: 1. Gümrük işlemlerinde şeffaflık ve tahmin edilebilirlik; 2. Mal beyanı ve destekleyici belgelerin standartlaştırılması ve basitleştirilmesi; 3. Yetkili kişiler için basitleştirilmiş prosedür; 4. Enformasyon teknolojilerinin en yüksek düzeyde kullanılması; 5. Gümrük kontrollerinde düzenlerlerle asgari düzeyde kontrolün garanti edilmesi; 6. Risk yönetimi ve denetleme temelli kontrol; 60

62 7. Diğer sınır ülke örgütleriyle koordineli müdahale. Yukarıdaki prensipler dünyada gümrüklerde etik olmayan davranışların önlenmesi konusundaki prensipleri göstermektedir yılında kabul edilen ve 2003 yılında revize edilen Arusha Deklarasyonu nda kabul edilen yolsuzlukların ve diğer etik olmayan uygulamaların azaltılması konusunda temel prensipler ise şunlardır: 1. Liderlik ve Sorumluluk: Yolsuzluğun önlenmesinde asıl sorumluluk gümrüklerin başındakiler ve yetkili yönetim takımına aittir. 2. Düzenleyici Çerçeve: Gümrük hukuku, düzenlemeler, idari yönergeler ve prosedürlerin ahenkleştirmeli ve basitleştirilmeli böylece gümrük formaliteleri kanunsuzluklar olmadan yürütülmeli. 3. Şeffaflık: Gümrük alıcıları en yüksek seviyede tahmin edilebilirlik ve kesinliği hak etmektedir. Gümrük hukuku, düzenlemeleri, prosedürleri ve idari yönergeleri açık olmalı, aynı zamanda bunlar ulaşılabilir ve standart uygulanabilir olmalıdır 4. Otomasyon: Gümrük fonksiyonlarının otomasyonu ve bilgisayara uyarlaması etkinliği ve verimliliği artıracak aynı zamanda çok sayıda yolsuzluk fırsatını ortadan kaldıracaktır. 5. Reform ve Modernleşme: Yolsuzluk çağdışı ve verimsiz uygulamalarla birlikte olmaktadır. Kolaylaştırıcı ödemeler ve rüşvette böyle ortamlarda ortaya çıkmamaktadır. 6. Denetleme ve Soruşturma: Gümrüklerde yolsuzlukların önlemesi ve kontrolü uygun gözlemleme, iç kontrol programları, iç ve dış denetleme ve soruşturma programları ile adli kavuşturma sistemiyle mümkündür. 7. Yürütme Kodu: Etkili bir dürüstlük programı gümrük personelini beklenen davranışlara hazırlama üzerine olmalıdır 8. Moral ve Kurumsal Kültür: Yolsuzluk genellikle moral değerlerin düşük olduğu ve çalışanların kurumlarıyla övünç duymadıkları ortamlarda meydana gelmektedir. 9. İnsan Kaynakları Yönetimi: Gümrüklerde İKY uygulaması, politikası ve prosedürleri yolsuzlukların önlenmesi konusunda temel bir rol oynamaktadır. 10. Özel Sektörle İlişkiler: Gümrük yönetimleri özel sektörle şeffaf ve verimli ilişkiler geliştirmelidir. İstemci gruplar problemin tanımlanması ve çözümü konusunda her seviyede teşvik edilmelidir. Arusha Deklarasyonu ışığında kabul edilen yolsuzluğun azaltılması ve diğer etik olmayan uygulama biçimleri temel prensipleri esas alınarak Türkiye örneği değerlendirildiğinde, şu sonuçlara varmak mümkündür: 1. Genel olarak gümrüklerde örgüt liderliği ve yönetici takım yolsuzluğun önlenmesinde yeterince rol oynamamakta yolsuzluk meseleleri adli meseleler olarak kabul edilmektedir. 2. Sistemin oldukça bürokratik ve karışık olması etik olmayan davranışları desteklemektedir 3. Şeffaflık yeterli değildir. Çoğu müracaat eden gümrük işlemleri konusunda bilgi sahibi değildir ve müracaat edenler için yeterli bilgi ve bilgi sistemleri yoktur. 61

63 4. Son yirmi yıldır otomasyon çok geniş boyutlara ulaşmıştır. Yolsuzlukların önlenmesinde şüphesiz otomasyonun önemli bir rolü vardır. Burada yaşana temel problem otomasyon uygulanan gümrük sistemlerini kullanacak personelin niteliğinin yetersizliğidir. 5. Yirmi yıldan beri Türkiye de gümrük sistemi reform ve modernleşmeyi sürdürmektedir. 6. En önemli faktör yolsuzluğun önlenmesinde ve diğer etik olmayan davranışlarda etkili bir denetim ve soruşturma sistemidir. Halen hem iç hem de dış denetim ve soruşturma sistemi alanında gelişmeler vardır. Gümrük idaresi kontrol sayısını artırıyor. Bununla beraber bu konuda daha fazla gelişmeye ihtiyaç vardır. 7. Son yıllarda etik eğitimi gümrük idaresinde eğitim programlarında önemli bir yere geldi. Bununla beraber etik eğitimi özellikle içerik bakımından geliştirilmelidir. 8. İnsan kaynakları yönetimi gümrük yönetiminde en problemli konulardan biridir. İKY sistemi revize edilmeli ve yeniden organize edilmelidir. Özellikle eleman seçimi, eğitim, ücret ve atama sistemleri değiştirilmelidir. 9. Örgütsel kültür ve moral değerler geliştirilmelidir. 10. Özel sektör ile gümrük yönetimi arasında yeterli işbirliği mevcut değildir. Her iki tarafta problemleri masaya yatırmak için resmi bir ortak komite oluşturmalıdır. 62

64 SONUÇ Bu bölümde, araştırma sonucunda elde edilen bulgular; mevcut durum, kurum imajı, çalışanların ve vatandaşların etik algıları, etik dışı davranışların yaygınlığı ve etik dışı davranışlar karşısında vatandaşların ve kurumun tutumu başlıkları altında özetlenmektedir. Araştırmada elde edilen önemli bir bulgu, çalışanların büyük çoğunluğunun, gümrük memurluğu mesleğinden memnun olmamasıdır. Çalışanların %66 sı, bir daha meslek seçimi yapma durumunda kaldığında, bu mesleği seçmeyeceğini ifade etmiştir. Çalışanların mesleklerine karşı bu olumsuz yaklaşımında, ücretlerin ve diğer mali hakların düşüklüğü, iş yükünün fazla, çalışanların niteliksiz olması ve kurumun ve çalışanların imajının toplum nezdinde olumsuz olması gibi nedenler etkili olmaktadır. Gümrük müdürlüklerindeki mevcut duruma ilişkin elde edilen bulgular şöyle sıralanabilir: Çalışanların yarısından fazlası, rehberlik ve danışmanlık hizmetleri ile bilgilendirme araçlarını yeterli bulmaktadırlar. Ancak yapılan gözlemlerde, Gümrük müdürlüklerinde hizmetler konusunda vatandaşları bilgilendirmeye yönelik araçların ve danışma hizmetlerinin yetersiz olduğu kanaatine varılmıştır. Bu nedenle vatandaşlar, kendilerine yardımcı olacak aracılara ve gümrük müşavirlerine yönelmektedir. Bunda gümrük mevzuatının karmaşıklığı da önemli bir nedendir. Kurumda ayrımcılığa karşı önlem alındığı düşünülmektedir Ancak, ankete katılan çalışanların yarısından fazlası, kurumun, işe alım, terfi ve yer değiştirme gibi personel işlemlerinin uygulanması ile lojman tahsisi gibi sosyal imkânların dağıtımında eşitlik ilkesine uygun davranmadığını ifade etmektedirler. Kurum, fiziki koşullarını iyileştirmek için çaba göstermekteyse de, bazı merkezlerde bu yönde önemli sıkıntılar mevcuttur. Bazı sarf malzemelerinin temininde gümrük müdürlüklerinde sıkıntı yaşamakta, bazı müdürlüklerde, söz konusu ihtiyaçlar aracılar ve gümrük müşavirleri tarafından sağlanmaktadır. Bu durum, imkânları sağlayanların kendilerine ayrıcalıklı davranılmasını talep etmelerine kapı aralayan bir ortam oluşturmaktadır. Araştırmanın kurum imajı konusundaki önemli sonuçları, başlıklar halinde şöyle özetlenebilir: Sayıları fazla olmasa da çalışanların bir kısmı, Gümrük Müsteşarlığı nı yolsuzluğun yaygın olduğu bir kurum olarak algılamaktadır. Hizmetten yararlanan vatandaşların yarıdan fazlası, gümrük müdürlüklerinde torpil yaptırmadan veya görevlilere herhangi bir menfaat sağlamadan iş yaptırılabileceği düşüncesindedir. 63

65 Vatandaşların yaklaşık yarıdan fazlası gümrük müdürlüklerinde az ya da çok yolsuzluk ve rüşvetin bulunduğuna inanmaktadır. Çalışanların yarısından fazlası, yöneticilerin etik dışı davranışları önlemeye yönelik çabalarını olumlu bulmaktadır. Vatandaşların da yaklaşık yarısından fazlası, kurumun ve taşradaki yöneticilerin etik dışı davranışları önlemeye yönelik çabalarını olumlu bulmaktadır. Onların bakış açısına göre, etik dışı davranışlarla mücadelede taşradaki yöneticilerle Gümrük Müsteşarlığı arasında çok büyük bir farklılık bulunmamaktadır. Çalışanlara göre, merkez taşra ilişkilerinde iletişim sorunları yaşanmaktadır. Kamuoyu nezdinde ki olumsuz imajının düzeltilmesinde halkla ilişkiler çalışmalarının eksikliği nedeniyle kurumun çabaları yetersiz kalmaktadır. Gümrük müdürlüklerindeki etik dışı davranışlar, geçmiş dönemlere göre önemli ölçüde azalma göstermektedir. Yolsuzluklara karşı yapılan operasyonlar ile kurum yönetiminin aldığı tedbirler bu gelişmeye katkı sağlamaktadır. Çalışmada elde edilen bulgulara göre çalışanların ve vatandaşların etik algıları hususunda şunlar ön plana çıkmaktadır: Çalışanların büyük bir çoğunluğu, kurumlarının değerleri ve çalışma prensipleri ile gümrük hizmetlerini yerine getirirken uyulması gereken etik ilkeleri bilmektedir. Çalışanlar, etik dışı fiilleri genelde hoş görmemektedir. Hizmet kayırmacılığı ile hediye ve bahşiş alma kısmen hoş görülmektedir. Vatandaşların yarısından fazlası rüşvet, hediye ve bahşiş gibi etik dışı davranışları hoş görmemektedir. Öte yandan sadece rüşveti kötü olarak görüp, hediye ve bahşiş vermenin sakıncalı olmadığını düşünenlerin oranı da azımsanmayacak yüksekliktedir (%27). Vatandaşların yarısına yakını hediye, yarısından fazlası ise bahşişin her halükarda suç kabul edilmesi gerektiği görüşündedir. Ancak önemli bir kısmı da gönüllü olarak ve istenmeden verilirse suç kabul edilmemesi gerektiği düşüncesindedir (%31). Çalışanların yarısından fazlası çeşitli sıklıklarda etik dışı davranışları yapmak zorunda kalmaktadır. Vatandaşların büyük bir çoğunluğu işlerini hızlandıracağı düşüncesiyle çalışanlara kural dışı menfaat temin etmeden yana değildir. Hatta önemli bir çoğunluk ise böyle bir durumda şikayet edebileceklerini söylemektedirler (%39). 64

66 Çalışanların üçte ikisi etik dışı davranışları çeşitli sıklıklarda üst makamlara iletmektedir. Çalışanların yaklaşık üçte biri hizmet içi eğitim almıştır. Ancak alanların yaklaşık yarısına yakını aldığı eğitimi yetersiz bulmaktadır. Araştırma bulguları, gümrük müdürlüklerinde etik dışı davranışların yaygınlığı konusunda şu yargılara varmayı mümkün kılmaktadır: Çalışanlar tarafından en yaygın olarak görülen etik dışı davranış kâğıt, toner, kalem vb. sarf malzemelerinin iş takipçilerince temin edilmesi dir. Bunu vatandaşları gümrük müşavirlerine ve iş takipçilerine yönlendirme ve akraba, eş, dost, hemşeri, siyasal görüş vb. bir nedenle ayrımcılık veya kayırmacılık yapma izlemektedir. Vatandaşların büyük bir çoğunluğu, çalışanlara kuraldışı menfaat sağlamamaktadır. Menfaat sağlayanlar arasında da, en yaygın neden, işlerinin daha iyi görülmesi için kendileri menfaat sağlamak dır. Menfaatin çalışanlar tarafından açıkça istenmesi ile gümrük müşavirleri aracılığı ile sağlanmasını da göz ardı etmemek gerekmektedir. Sağlanan menfaatin yarısından fazlası 2009 yılı Mart Mayıs dönemi itibariyle 100 TL nin altındadır. Etik dışı davranışlar karşısında vatandaşların ve kurumun tutumu konusunda ise şunlar söylenilebilir: Etik dışı davranışla karşılaşan vatandaşların üçte birine yakını (%35) müdüre şikâyet etme eğilimindedir. Vatandaşların yaklaşık üçte birinin (%35), böyle bir durum karşısında tepkisiz kalacağını dile getirmeleri ise kayda değer bir husustur. Vatandaşların yarısından fazlası, menfaat taleplerine karşı şikâyetin kısmen veya çok etkili olacağına, çünkü yöneticilerin bu konuda hassas olduğuna ve tepkiden korkacaklarına inanmaktadırlar. Vatandaşların dörtte biri ise, yöneticilere yapılacak şikâyetin etkili olmayacağını, çünkü yöneticilerin haberi olmadan alttakilerin bir şey yapamayacağı ve amirlerin memurlarını korudukları kanaatindedir. Etik dışı uygulamaların ortaya çıkmaması konusunda personel, dayanışma duygusu içerisinde hataları örtme eğilimiyle hareket etmektedir. Gümrük Müsteşarlığı nın aldığı önlemler ile yapılan operasyonlar sonrasında, tarafların etik dışı davranışlarla ilgili görüşmeleri kurum dışına kaymıştır, bu nedenle rüşvet ve yolsuzlukları işyerinde tespit etmek giderek zorlaşmaktadır. Bu sonuçlar, kurumun karşı karşıya bulunduğu riskler ve kurumun etik alanındaki zayıf noktalarının belirlenmesi konusunda fikir vermektedir. Meslek dayanışması nedeniyle kurum çalışanlarının bir takım etik dışı davranışlarının açığa çıkarılmaması, etik dışı davranışlarla ilgili görüşmelerin kurum dışına kayma eğilimi nedeniyle bu tür davranışların tespitinin 65

67 zorlaşması, gümrük müşavirlerinin bazı olumsuz davranışlarının kurum çalışanlarına mal edilmesi eğilimi, vatandaşların bir kısmının işlerini daha kısa sürede yaptırmak amacıyla çalışanların veya gümrük müşavirlerinin etik dışı davranışlarına göz yumma eğilimi ve kurumun kamuoyu nezdindeki imajının yeterince olumlu olmaması, bunlar arasında en göze çarpanları durumundadır. Bu risk ve zayıflık unsurlarının giderilmesine yönelik bazı tedbir önerileri, bir sonraki bölümün konusunu oluşturmaktadır. 66

68 ÇÖZÜM ÖNERİLERİ Bu raporda sunulan alan araştırmasının bulguları dikkate alınarak, vatandaş memnuniyetinin sağlanmasına ve etik dışı davranışların önlenmesine katkıda bulunacak bazı somut ve uygulanabilir öneriler, şöyle özetlenebilir: Gümrük müdürlüklerinde görev yapan personelin mesleklerine bakışlarını değiştirecek ve kurumsal bağlılıklarını güçlendirecek önlemler alınmalıdır. Bu kapsamda, hem çalışanlar ile vatandaşlar arasında, hem de çalışanlar ile kurum üst yönetimi arasında etkili bir iletişim ve sorun çözme mekanizmasının kurulması gerekmektedir. Adil ve yeterli bir ücret rejiminin kurularak, çalışanlara verdikleri emek ve üstlendikleri sorumlulukla orantılı maaş ödenmesi gerekmektedir. Çünkü düşük maaş uygulaması, etik dışı davranışlar için en önemli gerekçe olarak sunulmaktadır. Ayrıca, maaşların belirlenmesinde hem kurum içi, hem de kurumlar arası dengelerin gözetilmesine dikkat edilmelidir. Kurumda etik dışı davranış ve tutumları önlemenin en etkili yöntemlerinden birisi de, personele, yönetim ahlakı ve etik değerler eğitimi verilmesidir. Etik konuları, hizmet içi eğitim programlarının ağırlıklı bir boyutu haline gelmelidir. Toplumun doğruluk, dürüstlük, kul hakkı yememe gibi temel değerlerinin giderek aşınması sonucunda yolsuzluk olaylarının artması dikkate alındığında, sadece memurlara değil, tüm topluma yönelik bir ahlaki bilinçlenme kampanyası başlatılması yerinde olacaktır. Çünkü etik dışı davranışların arz ve talep boyutlarının birbirinden ayrılması mümkün değildir. Özellikle rüşvet ve yolsuzluk olaylarında arz ve talep edenler beraber düşünülürse ilköğretimden başlayarak bir ahlaki bilinçlenmenin eğitim yoluyla gerçekleştirilmesinin önemi anlaşılabilir. Gümrük Müsteşarlığı nın teşkilat yapısının gözden geçirilerek, bölge müdürlüklerinin daha fonksiyonel hale getirilmesinin, kurumsal işleyişin daha sağlıklı hale gelmesine yardımcı olacağı düşünülmektedir. Özellikle sarf malzemelerinin temini ve küçük bakım ve onarımların yapılması konusunda bölge müdürlüklerine ve gümrük müdürlüklerine daha fazla yetki ve sorumluluk devredilmesi gerekmektedir. Gümrük Müsteşarlığı personelinin daha nitelikli ve donanımlı hale getirilmesi şarttır. Bu nedenle, mevcut personelin eğitilmesi ve kuruma nitelikli yeni personel kazandırılması gerekmektedir. Kurumun son yıllarda bu yönde atmakta olduğu adımlar artarak devam etmelidir. Hizmet alanındaki yeni gelişmelerin takip edilmesi amacıyla periyodik olarak personele hizmet içi eğitim verilmesi ise günümüz koşullarında zaruret haline gelmiştir. Çalışanların moral ve motivasyonlarının artırılması açısından, sosyal haklarının ve çalışma ortamlarının iyileştirilmesi, çalışanlara yönelik yemek ve servis hizmetlerinin kalitesinin artırılması ve kurum içi ödüllendirmeler gibi tedbirlerin alınması 67

69 gerekmektedir. Ayrıca, etik davranışları bakımından örnek olan memurların ödüllendirilmesi de bu tür davranışların yaygınlaştırılmasına aracılık edecektir. Özellikle, gümrük müdürlüklerinde müdürün rolünün çok önemli olması dolayısıyla, müdürlerin seçimi, yetiştirilmesi ve etik değerlerle donatılmasına azami gayret gösterilmesi gerekmektedir. Araştırma sonuçları, Gümrük Müsteşarlığı nın halkla ve diğer kurumlarla ilişkilerinin geliştirilmesi konusunda ciddi adımlar atması ve profesyonel çalışmalar yapmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Medya, vatandaşlar ve diğer kurumlar nezdinde Gümrük Müsteşarlığı nın imajının olumlu yönde geliştirilmesi, kurumun temel önceliklerinden olmalıdır. Bu çerçevede, kurum felsefesi ve kültürünün toplumla ve özellikle hizmetlerinden yararlanan vatandaşlarla paylaşılması için çaba gösterilmesi gerekmektedir. Gümrük Müsteşarlığı, etiğe dayalı olarak oluşturacağı örgüt kültürünü, belli dönemlerde örgüt dışarısındakilerle paylaşmalıdır. Örneğin, kurumun etik değerlerinin kurumda görünür yerlere asılması, bu ilkelere uyum konusunda bağlayıcı olmasa da, etik dışı davranışları zorlaştıracaktır. Böylece, kurum imajı vatandaşlarca doğru bir şekilde algılanabilecektir. Gümrük işlemlerinin çok zor olduğu ve aracı kullanmadan yapılamayacağı imajının giderilesi için, vatandaşların gümrük işlemleri konusunda bilinçlendirilmesi ve bilgilendirilmesi hayati önem taşımaktadır. Vatandaşlar nezdinde kurum imajının düzeltilmesi için ayrıca; gümrük müdürlüklerinde vatandaşların bekleyecekleri rahat ortamların oluşturulması, gümrük müdürlüklerinin hizmet mekânlarının hizmet gereklerine uygun binalarda sürdürülmesi, güvenlik kamera sisteminin çalışanları incitmemeye özen gösterilerek yaygınlaştırılması ve kurumsal kimlik çalışmalarının hızlandırılması gibi adımların çok daha ciddi olarak atılması gerekmektedir. Vatandaşların talep ve şikâyetlerinin düzenli bir şekilde alınıp değerlendirilmesi için tüm başmüdürlüklerde beyaz masa benzeri bir birim kurulması ve bu birimin internet erişiminin sürekli açık tutulması faydalı olabilir. Günümüzde gümrük müşavirliği mesleği tam olarak standardize edilmiş ve disiplin altına alınmış değildir. Bazı müşavirlerin etik dışı davranışları da tüm gümrük müşavirlerine mal edilmektedir. Bu nedenle, gümrük müşavirlik mesleğinin kayıt ve disiplin altına alınması, görev ve sorumluluklarının standarda kavuşturulması ve bu mesleği belirli sertifikaları almış eğitimli ve bilgili kişilerin yapması sağlanmalıdır. Ayrıca, gümrük müşavirlerinin kontrol ve denetimleri daha fazla yapılmalıdır. Başka pek çok kurumda olduğu gibi, Gümrük Müsteşarlığı nda da etik bilincin geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar oldukça yenidir ve yerleşip meyve vermeye başlaması zaman alacak gibi görünmektedir. Örneğin, mevzuat gereği Etik Sözleşmesi, Gümrük Müsteşarlığı çalışanları tarafından imzalanmıştır. Ancak görüşmelerde, çalışanların bir kısmının imzaladıkları etik sözleşmesinin farkında olmadığı, bir kısmının da bunun önemini henüz kavrayamadığı görülmüştür. Bu nedenle, 68

70 kurumdaki etik komisyonunun daha aktif hale getirilmesi ve etik eğitiminden kurumun etik ilkelerinin gözden geçirilmesine kadar pek çok alanda aktivitelerini yoğunlaştırması gerekmektedir. Gümrük Müsteşarlığı nda bulunan Etik Komisyonu ve Disiplin Kurulu nun pek çok diğer kuruma göre daha faal olduğu görülmektedir. Disiplin Kurulu nun, çoğunlukla mevzuatta da suç olan etik dışı davranışları cezalandırma, Etik Komisyonu nun da kurumda etik davranışlarının kurumsallaşmasına katkı yapma yönündeki çabaları oldukça önemlidir. Bununla beraber, bazı etik dışı davranışların disiplin suçu olarak tanımlanmamış olması gerçeği karşısında, özellikle Etik Komisyonu nun daha etkin hale getirilmesi, sınırlı da olsa yaptırım gücüyle donatılması ve Kamu Görevlileri Etik Kurulu ile irtibatının artırılması tavsiye edilebilir. Kurumun etik komisyonunun kararlarının tüm kurum personelin ulaşabileceği bir araç, örneğin kurumun resmi internet sitesi veya çıkardığı bültenler, yoluyla duyurulmasının kurumda etik dışı davranış eğilimlerini azaltması ve etik kültürün yerleşmesine katkı yapması beklenebilir. Kamu Görevlileri Etik Kurulu nun da, kendi bütçesi ve personeli olan özerk bir kurul olarak örgütlenmesinin sağlanması, yetki kapsamının üniversiteleri de içerecek şekilde genişletilmesi, çeşitli kurumlarda oluşturulan Etik Komisyonları ile irtibatının artırılması, kurumların etik komisyonlarının faaliyetleri üzerinde denetim ve yönlendirme gücünün artırılması, kurumların etikle ilgili eğitim programlarının içeriği ve kapsamı konusunda daha fazla rol üstlenmesi faydalı olacaktır. Özellikle, Kamu Görevlileri Etik Kurulu nun görev alanının kurumların üst düzey yöneticilerinin etik dışı davranışları ile ilgilenmekle sınırlı kalması, kurum üst yöneticileri ile kurumdaki diğer yönetici ve çalışanların beraberce yaptığı bazı etik dışı davranışlar konusunda kafa karışıklığı yaşanabilmektedir. Bu nedenle, Kamu Görevlileri Etik Kurulu nun mevzuatında değişiklik yapılarak, görev alanının orta düzey yöneticileri de içerecek şekilde genişletilmesi, en azından çeşitli kamu kurumlarının disiplin kurulları ve etik kurulları üzerindeki otorite ve yönlendirici yetkilerin artırılması sağlanmalıdır. Kamu Görevlileri Etik Kurulu içinde teftiş kurulu bulunan ve kamudaki tüm etik ihlallerini denetleyen bağımsız bir kurum haline getirilmelidir. Kurumda iş süreçlerinin gözden geçirilmesi, iş süreçlerinin basitleştirilmesi ve işlerin kolaylaştırılması için çeşitli önerilerin değerlendirilerek makul olanların uygulanması, etik dışı davranışların gerekçelerini de azaltacaktır. Rüşvet, hediye ve bahşiş gibi etik dışı davranışların en temel nedenlerinden birisi olarak gümrük hizmetlerinde iş ve işlemlerin yavaş yürümesi görülmekte, işlerin basitleştirilip hızlandırılması neticesinde suiistimallerin azalacağı düşünülmektedir. Bunun için; a. Gümrük İdaresi modernizasyonu ve otomasyon sisteminin kapsamının geliştirilmesi ve etkinleştirilmesi, sistemin sürekli geliştirilerek işlemlerin insansız ve kâğıtsız yapılır hale getirilmesi, b. Üniversitelerle işbirliğine gidilerek merkez ve taşra birimleri düzeyinde iş analizlerinin yapılması; iş ve işlemler ile süreçlerin tanımlanarak, görev ve görevlilerin açıkça belirlenmesi, 69

71 c. İş akışlarının olumlu yönde değiştirilmesine yönelik yeni süreçlerin yapılandırılması, fonksiyonel olmayan ünitelerin kapatılması, d. Sorunların mahallinde çözümünü kolaylaştırmak için yetki devrinin etkin bir şekilde sağlanması, önerilebilir. Gümrük hizmetlerinde etik dışı davranışları önlemenin önemli bir aracı da, gümrük mevzuatının yeni ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenmesidir. Hizmetlerin etkili, hızlı ve verimli sunulması ve dolayısıyla etik dışı davranışlara gerek bırakılmaması yönünde atılan bazı adımlar, sıklıkla mevzuat engeline takılmaktadır. Mevzuatın yolsuzluk ve etik dışı davranışlara ağır ceza verilecek şekilde değiştirilmesi, caydırıcılık sağlanması bakımından önemlidir. Gümrük Mevzuatının açık, gümrük işlemlerinin basit, tutarlı ve kolayca anlaşılır olmasını sağlayacak önlemlerin alınması, bu çerçevede ilgili kanun, tüzük, yönetmelik ve diğer yasal düzenlemelerde değişikliğe gidilmesi ve Davranış ve Dürüstlük İlkeleri Genelgesinin ulusal ve uluslararası mevzuat ışığında gözden geçirilerek yeniden hazırlanması sağlanmalıdır. Gümrük işlemlerinin hızlandırılması için, bilgi teknolojilerinden daha fazla yararlanılması ve gümrük hizmetlerinde otomasyonu sağlayan ve memurların inisiyatifini azaltan BİLGE, GİMOP gibi çeşitli programların, tüm gümrük müdürlüklerine yaygınlaştırılması gerekmektedir. Çünkü bu programlar aynı zamanda etik dışı girişimlere de imkân vermemektedir. Ancak, teknolojinin gün geçtikçe daha fazla gelişmesi, kamu kurumlarının sürekli teknolojinin yeni imkânlarını takip etmeleri gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Çünkü gelişen teknoloji sayesinde işler giderek daha hızlı ve kolay hale gelmekte, etik dışı davranışları önleme kapasitesi olan yeni imkânlar gelişmektedir. Personel seçiminde ve atamalarda görevin özelliklerine göre kriterlerin unvanlar itibariyle açık olarak belirlenmesi faydalı olacaktır Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu nda öngörülen ikramiye oranının düşürülerek, limitin kaldırılması yönünde düzenlemeler yapılması gerekmektedir. Alo 136 ünitelerinin alt yapılarına ve teknik yapılanmalarına ilişkin sorunlarının öncelikle tespit edilerek çözümlenmesi, böylece süreçlerin daha aktif hale getirilerek sunulmakta olan hizmetlerin daha etkin ve verimli bir şekilde verilmesi gerekmektedir. Müsteşarlıkta görev yapan personelin bilgi, görüntü, davranış ve kıyafet açısından kurum imajını doğru yansıtacak bir şekilde donatılması gerekmektedir. Müsteşarlık hizmet alanlarına ilişkin vatandaşlara, ticaret erbabına ve gümrük kapılarında ve havalimanlarında da yerli ve yabancı yolculara yönelik bilgilendirici içerikte broşür ve kataloglar hazırlanması, ayrıca merkez ve taşradaki hizmet binaların veya ilgili ünitelerinin gösterilmesine yarayacak yön levha ve tabelalarının yenilenmesi faydalı olabilir. 70

72 Kaçakçılıkla mücadele ile ilgili olarak bilgilendirici tanıtıcı ve aydınlatıcı yayın ve filmler hazırlanıp medya organları aracılığıyla yayınlanmalıdır. Vatandaşların beklentileri konusunda araştırma yapılmalı ve bu amaçla memnuniyet anketleri düzenlenmelidir. 71

73 KAYNAKÇA Adaman, Fikret, Ali Çarkoğlu ve Burhan Şenatalar (2001), Hanehalkı Gözünden Türkiye de Yolsuzluğun Nedenleri ve Önlenmesine İlişkin Öneriler, İstanbul: TESEV Yayınları. Adaman, Fikret, Ali Çarkoğlu ve Burhan Şenatalar (2003), İş Dünyası Gözünden Türkiye de Yolsuzluğun Nedenleri ve Önlenmesine İlişkin Öneriler, İstanbul: TESEV Yayınları. Aktan, Coşkun Can (Ed) (2001), Yolsuzlukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak İş Yayınları. Ateş, Hamza, H. Emre Bağce ve Mustafa Lütfi Şen (2009), Tapu Hizmetlerinde Etik, Türkiye de Kamu Hizmetlerinde Yolsuzluğun Önlenmesi İçin Etik Projesi, Araştırma No: 5, Ankara: Başbakanlık Kamu Görevlileri Etik Kurulu ve Avrupa Konseyi. Başbakanlık Kamu Görevlileri Etik Kurulu (2005), Kanun ve İlgili Düzenlemeler, Ankara: Kamu Görevlileri Etik Kurulu Yayınları. Berkman, A. Ümit (1983), Azgelişmiş Ülkelerde Kamu Yönetiminde Yolsuzluk ve Rüşvet, TODAİE Yayını, Ankara. Bowman, S. James (2000), Towards a Professional Ethos: From Regulatory to Reflective Codes, International Review of Administrative Sciences, Vol. 66, pp Gümrük Müsteşarlığı (2009a), Anasayfa, Erişim ( ), Gümrük Müsteşarlığı (2009b), Gümrük Müsteşarlığı Stratejik Planı , Gümrük Müsteşarlığı Strateji Geliştirme Dairesi Yayını. Muncy, J.A. and S.J. Vitell (1992), Consumer Ethics: An Investigation of the Ethical Beliefs of the Final Consumer, Journal of Business Research, No. 24, pp Özsemerci, Kemal (2005) Türk Kamu Yönetiminde Yolsuzluk ve Yozlaşmanın Kültürel Altyapısı Sayıştay Dergisi, Sayı 58. Steinberg, Sheldon S. Ve David T. Austern (çev. Turgay Ergun) (1995), Hükümet, Ahlak ve Yöneticiler, Ankara. TODAİE Yayınları. Şen, Mustafa Lütfi (2005), Kamu Görevlilerini Yoldan Çıkaran Bubi Tuzakları: Hediye ve Kişisel Kullanım Amacıyla Yapılan Bağışlar, 2. Siyasette ve Yönetimde Etik Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Sakarya, ss Stevens, B. (1999), Communicating Ethical Values: A Study of Employee Perceptions, Journal of Business Ethics, No. 20, pp TBMM (2003), Yolsuzlukların Sebeplerinin, Sosyal ve Ekonomik Boyutlarının Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, Ankara. 72

74 Wong, S. C. K. (1998), Staff Job Related Ethics of Hotel Employees in Hong Kong, International Journal of Contemporary Hospitality Management, Vol. 10, No. 3, pp World Customs Organization (2009), Official Homepage, (accessed on ), Yüksel, Cüneyt (2005), Devlette Etikten Etik Devlete: Kamu Yönetiminde Etik, İstanbul: TÜSİAD Yayınları. Zimmerman, Joseph (1994), Curbing Non ethical Behavior in Government, Connecticut: Greenwood Press. 73