ARTROPODLAR. Prof. Dr. Y. Ali ÖNER

Transkript

1 ARTROPODLAR Prof. Dr. Y. Ali ÖNER

2 Yaklaşık tür Bağımsız hareket eden eklemli bacakları mevcut (artro=eklem, poda=ayak) Eklemli segmentlerin birleşmesi ile gruplar oluşur (baş- göğüs- karın)(sefal-toraksabdomen) Vücut kutikula ile kaplı (iskelet) Gömlek değiştirme = Ecdysis Ayrı eşeyli Yumurtalar : Ovipar Ovovivipar Vivipar

3 Tıbbi Entomoloji : entomon=böcek, logos=bilim Artropodlar; Vektör olarak önemlidir. 1. Ortoptera - Hamamböcekleri 2. Anoplura -Bitler 3. Siphonaptera -Pireler 4. Diptera -Sinekler Direkt etken olarak önemlidir. 1. Arachnida -Akrepler,Örümcekler,Keneler,Akarlar 2. Pentastomide -Yassı kurtlar 3. Myriapoda -Çok ayaklılar 4. Insecta -Böcekler

4 Artropodların neden olduğu patolojik durumlar: Entomofobi Duyu organlarının zararları Zehirlenme Böcek larvalarının zararları Dermatoz Artropodlarla olan parazitliğe infestasyon adı verilir.

5 Tıbbi önemi olan Artropodlar Solungaçlılar Krustaseler Kopepodlar(Diaptomus>D.latum, Cyclops>D.medinensis) Dekopodlar (karides,istakoz,pavurya>p.westermani)) Trakeliler Pentastomidler Antenliler (hakiki trakeliler) Myriapoda (çok ayaklılar) Diplopodlar(kırkayaklar) Şilopodlar(çiyanlar) İnsektler Keliserliler Arachnoidea Skorpionlar(akrepler) Araneida (örümcekler) Acarina (akarlar ve keneler)

6 CRUSTACEA : KRUSTASELER Solungaçlı su içi artropodları bulunur. Copepoda : Kopepodlar Diaptomus: D. latum 1. ara konağı Cyclops : Dracunculus medinensis Diphyobothrium latum

7 Diaptomus Cyclops

8 Decopoda (Ön ayaklılar): Karides Kerevit Istakoz Pavurya (Paragonimus westermani nin ara konakları) Su piresi

9 PENTASTOMİDA (LİNGUATULİDA) Kurtlara benzer, dolaşım ve solunum organları yok. Erişkini et yiyen hayvanların solunum yolunda yaşar. Yumurta balgam-burun salgısı ile atılır. Ara konak olan ot yiyen hayvan sindirim yolundan atılır. Larva bağırsaktan karaciğer- dalak- lenf bezi- akciğere göç eder. Nimf haline gelerek keselenir. Nimfli et yenirken serbest kalır ve burun boşluğuna geçer. 4-6 ayda erişkin şekle döner. İnsanda: Keselenmiş kurtçuğa,nadiren burun- boğazda nimfine ve erişkine

10 Pentastomid

11 ANTENNATA (EUTRACHEATA) MYRİAPODA Çok ayaklılar İNSECTA Böcekler Diplopoda Chilopoda Başın dışındaki vücut segmentlerinin her birinden 1 veya 2 çift bacak çıkar. Başta 1 çift anten ve ağız aletleri bulunur.

12 DİPLOPODLAR: Kırkayaklar Vücut çok segmentli ve 1 çift ayak çıkar 2.5mm - 28 cm büyüklükte Zehirli değil : Bazı büyüklerde karında zehir bezleri(siyanür) Julus ve Polydesmus : Barsak ve idrar yollarında H. diminuta nın arakonağı

13 CHİLOPODLAR : Çıyanlar Her segmentten birer çift ayak 1.5 cm- 26 cm ilk vücut segmentindeki ayaklar büyük ve kuvvetli çengelli olan zehir bezi kanalı açılır. (ÇENE AYAĞI) Zehir asit reaksiyonda bulanık sıvıdır. Scolopendra - Lithobus Geophilus Çıyan zehirlenmesine SKOLOPENDRİZM denir. Sokulan yerde ağrı, kızartı, şiş, ödem olur. 1 saatte geçer. Ağrıya karşı : Lokal sodyum bikarbonat magnezyum sülfat amonyak buz burun, sindirim yolu, üretra gibi yerlere de girebilir. Korunma: İnsektisit

14 Diplopoda Chilopoda

15 KELİSERLİLER ARAHNIDA Akrepler Örümcekler Akarlar

16 SCORPIONIDE (AKREPLER) Sefalotoraksta küçük bir çift keliser(ağız organı), büyük bir çift pedipalp,ucunda kuvvetli kıskaç ve 4 çift yürüme bacağı bulunur. Abdomen- 7 segmentli preabdomen 6 segmentli postabdomen(kuyruk). Kuyruğun ucunda sokma ödevi gören iğne-(telson). İki zehir kesesinin salgı kanalı telsona açılır. Akrepler vivipar- 3-7 gömlek- 1-4 yıl erişkin

17 SCORPIONIZM = Akrep Zehirlenmesi Küçük türler çok önemli değil, arı sokması gibi Büyük türler ciddi- hatta öldürücü Zehir : Berrak- toksalbumin renksiz Yakıcı ağrı duygusu ve aşikar şişlik şeklinde lokal reaksiyon Bazen kızarma nekroz iltihaplanma Bazı akreplerin zehiri - nörotoksik- ölüme neden olabilir Sokma yerinde aşırı duyarlılık, bulantı, boğaz kasları sertleşirsalya artar, terleme, dilin kısmi felci, karın bölgesinde kramp, kusma, siyanoz konvülsiyonlar- solunum felci ölüm

18 SKORPİONİZM İN TEDAVİSİ Mümkün olduğu kadar çabuk sağlık merkezine İnsizyon yapıp emme UYGULANMAZ! KRİYOTERAPİ uygulanır (turnike,etil klorür veya su içinde buz ). Sokma yerine yakın turnike uygula ve sokulan yere buz koy. Kol bacaksa buzlu suya sok 5 dak. bekle- turnikeyi çıkar ve en fazla 2 saat buzlu suda bekle (yanlış kriyoterapinin sonucunu düşün). Akrebe dikkat et insektisit ile öldür. Klinik tedavi

19 Klinik tedavi Damardan %10 kalsiyum glikonat - gerekli ise antivenin = antiserum - suni solunum- diğer semptomatik tedaviler- ağrı ilacı olarak solunum yavaşlatan ilaç kullanmamalıakreplerin bulunabileceği yerlere dikkat et insektisit ile öldür.

20 TÜRKİYEDE ÖNEMLİ AKREPLER ANDROCTONUS CRASSICAUDA SCORPIA QINQUESTRIATUS SCORPIA MAURUS BUTHUS GIBOSUS EUSCORPIA ITALICUS

21 Androctonus crassıcauda - Scorpio maurus

22 ARANEİDA = ÖRÜMCEKLER Vücutta segment yok. Sefalotoraks +Abdomen Bütün örümcekler et oburdur çeşit 2 aile dışında hepsi zehirlidir. Avını öldürmek için kullanır. Birkaç türün insana zarar veren zehiri vardır

23 Araneida ÖRÜMCEK ORTHOGNATA Teraphosidae : En büyük örümcek TARANTULA (Amerika) Zehiri zararsız Dipluridae Atrax (Avustralya) Zehirli LABIDOGNATHA Loxoscelidoe Theridiidae (tarak ayaklı örümcekler) LATRODECTUS (L. mactans)çok zehirli (Kara dul örümcek)

24 Tarantula

25 L. Mactans - karadul: Kahverengi- gri küresel karnı altında kum saati gibi kırmızıturuncu-sarı leke ile tanınır. Lactodectizm : Isırma çoğu zaman hissedilmez. Lokal şişlik ve ısırık izi olabilir. 10 dak. içinde agoni halinde ve kıvrandırıcı ağrı. Büyük kas gruplarında özellikle karın duvarı kaslarında akut belirti saatte geçer. Bazen ateş, düşük nabız ve tansiyon, şok olabilir. Lökositoz- bulantı terleme, solunum güçlüğü % 4 vakada ölüm

26 L. mactans

27 ARAKNİDİZM = ÖRÜMCEK ZEHİRLENMESİ Isırması çok defa hissedilmez, ısırık yerinde iki küçük kırmızı nokta görülebilir. Ciddi belirtiler genel karakterdedir. Başlıca etkisi sinirler üstünedir. Zehir aynı anda beyinomurilik ve vejetatif sistemin her yerini etkiler 10dak. içinde hasta kıvranarak agoni haline girer. Bütün adale gruplarında bilhassa karın duvarı kaslarında sertlik vardır. L. mactans ın zehiri çıngıraklı yılan zehrinden 15 kat daha etkin olduğu halde yaraya giren miktar az olduğundan her zaman ölüm görülmez (%4). Akut belirtiler saat arasında kaybolur.

28 TEDAVİ H 2 O 2 ve alkol gibi antiseptiklerle yarayı yıka ve sekonder enfeksiyona mani ol. Hastayı sakin tut ( morfin veya barbiturat verilebilir). %10 kalsiyum glikonat 10 cm 3 damar içine şırınga et (kas ağrılarını ve spazmı durdurur). Etkili olmazsa iskelet kası rölaksanlarını kullan (meta karbamol- mefenerin). Küçük çocuk, yaşlılar ve hipertansiyonlulara özel antivenin şırıngası gerekir.

29 Vücutları segmentsiz Kanat ve anten yok ACARİNA Erişkinler 4 çift bacaklı, Larvalar 3 çift bacaklı Bazı parazit formlarda bacaklarda tutunmaya yarayan Pulviller = Yapışma organelleri ve çengeller mevcut Metamorfoz ( Evrim ) Yumurta Larva Nimf Erişkin

30 ACARİNA Akarlar Keneler AKARLAR Dermatit yapanlar Vektör

31 c) Tyroglyphus ( Peynir akarı ) Bakkal uyuzu Akarlar Dermatit Yapanlar a) Dermanyssus gallinae Güvercin uyuzu 0,5-1 mm. tavuk akarı b) Pyemotes (pediculoides) ventricosus Arpa uyuzu Erkek 125 µ. Dişi 250 µ.

32 Dermanysus gallinae

33 d) Demodex folliculorum Kıl folikülleri ve yağ bezleri Dişi 400 µ. Yüz, burun çevresi Erkek 300 µ bazen birkaç yüzü birarada e) Sarcoptidae (Sarcoptes scabei) Uyuz böcekleri Vektör Trombiculidae : Larvaları R.tsutsugamushi nin vektörüdür. Erişkini Dermatit yapar Çalılık uyuzu, Güz uyuzu

34

35 Sarcoptes scabiei: Uyuz böceği Küçük, oval, sırtı konveks, kirli beyaz renkli, gözleri olmayan bir akardır. Dişi : µ erkek: µ Deride epidermin korneum ve malpighi tabakları arasında delikler açarak dermatit oluşmasına sebep olur.

36 Dişi ve erkek deri üzerinde çiftleşir ve dişi hemen epidermde oyuk açmaya başlar, her gün 2-3 mm ilerleterek tünel haline getirir. Tünel 3 cm uzunluğuna vardığında korneum tabakasına ulaşır. Arada dikine delikler açarak hava girmesini ve larva- nimflerin dışarı çıkmasını sağlar.

37 Dişi 4-5 hafta yaşar ve yumurta yumurtlar. Yumurta : µ oval ve şeffaf Kuluçka dönemi 3-10 gün Erişkin hale geçene kadar 8-15 gün geçer.

38

39 PATOJENLİK S. scabiei deride yerleşip uyuza sebep olur. Uyuz uygun şartlarda kolayca bulaşabilir. Kaynak, uyuz insandır.

40 Yakın temasla hatta el sıkışmayla - geçer. Bulaşmada yeni gebe dişiler larva veya nimf dönemleri önemli. Erkeğin önemi yok. Uyuzun en başlıca belirtisi şiddetli kaşıntıdır. Tedavi edilmeyen uyuz birkaç ay sonunda kendiliğinden geçer. Bazen kronikleşir ve hasta rezervuar olur.

41 TANI Kesin tanı parazitin görülmesi ile olur. Tünel bir iğne veya bistüri ile kazınır, %10 KOH içinde bekletilir ve mikroskopta incelenir. Herhangi bir dönemin görülmesi ile tanı konulur.

42 TEDAVİ %1 gamma BHC (benzen heksaklorür) (Lindan) Benzil- benzoat - kükürt çiçeği