MESLEKİ EMEKLİLİK PROGRAMLARININ TÜRKİYE DE UYGULANABİLİRLİĞİ

Transkript

1 MESLEKİ EMEKLİLİK PROGRAMLARININ TÜRKİYE DE UYGULANABİLİRLİĞİ ġenay GÖKBAYRAK Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi

2 Refah Devletinin Krizi ve Sosyal Güvenlik Refah devletinin kurumsallaģtığı dönemden farklı yapısal koģulların ortaya çıkıģı ve paradigma değiģimi, sosyal güvenlik sistemlerinde yeniden yapılanma gereksinimini kaçınılmaz kılmıģtır.

3 Refah Devletinin Krizi ve Sosyal Güvenlik Gelişmiş refah devleti sistemlerine sahip ülkelerde, Nüfusun yaşlanması, Gelişen tıbbi bakım teknolojilerinin getirdiği maliyet, Aile yapısında yaşanan değişimler, İstihdamda daralma ve yarattığı sosyal sorunlar, Refah devletinin gelişiminde belirleyici rolü olan sendikaların güç kaybetmesi, Küresel piyasalar ile bütünleşmede refah devleti uygulamalarının engel olarak görülmesi refah devleti ve uygulamada en önemli aracı olan sosyal güvenlik sistemlerinin sorgulanmasına yol açmaktadır.

4 Refah Devletinin Krizi ve Sosyal Güvenlik Öncelikle uluslararası kuruluşların başını çektiği tartışmaların odak noktasını sosyal güvenlik sistemlerinin finansal açıdan sürdürülebilirliği ve devletin sistemdeki rolünün ne olması gerektiği oluşturmaktadır.

5 SOSYAL GÜVENLİKTE KAMU-PİYASA ORTAKLIĞI Mesleki emeklilik programları (MEP), da dahil olmak üzere özel emeklilik programları, refah devletinin krizi sonrası yeniden yapılanma sürecinde ortaya çıkan kamupiyasa ortaklığının ürünüdür. Sosyal güvenlik sistemlerinin yeniden yapılanması, kamunun azalan rolüne karģılık, piyasanın rolünün geniģletildiği bir süreci ortaya çıkarmaktadır.

6 EMEKLİLİK REFORMLARI Reform Biçimi Parametrik Reformlar Yapısal Reformlar İçerik -Emekli olma koģullarının zorlaģtırılması -Kamu emeklilik sisteminden sağlanan karģılıkların azaltılması Tamamlayıcı Emeklilik Programları

7 Çok Basamaklı Emeklilik Sistemleri BEP MEP KEP

8 Çok Basamaklı Emeklilik Sistemleri KEP Asgari emeklilik güvencesi Gelirin yeniden dağılımı MEP Emeklilikte gelir düzeltici etki BEP Bireysel tasarruf yapabilme ve değerlendirme

9 MESLEKİ EMEKLİLİK PROGRAMLARI Mesleki emeklilik programları, Firma (ABD, Belçika, Almanya, Ġtalya) ya da sektör (Ġskandinav ülkeleri) düzeyinde örgütlü, Katılımın zorunlu ya da gönüllü, Fon biriktirim yöntemine dayalı, TanımlanmıĢ karģılık ya da katkı esaslı programlardır. Son dönemde tanımlanmıģ karģılık esasından, tanımlanmıģ katkı esasına geçiģ hızlanmakta ve böylece program riskleri çalıģan üzerinde kalmaktadır. Gelirin zamanlar arası transferi ile emeklilik döneminde gelir düzeltici etki iģlevine sahiptir.

10 MESLEKİ EMEKLİLİK PROGRAMLARI Farklı ülke deneyimleri ülkelerin Refah rejimlerinin Endüstri iliģkileri sisteminin ĠĢgücü piyasaları ve istihdam biçimlerinin ĠĢletme yapısının Gelir dağılımı durumunun mesleki emeklilik programlarının kapsam ve iģleyiģinde temel belirleyiciler olduğunu göstermektedir.

11 UYGULAMA SONUÇLARI A-tipik ve gelirin sürekli olmadığı iģlerde çalıģanları dıģlayıcı etki Gelir düzeyi düģük çalıģanları dıģlayıcı etki Kadın ve göçmen iģçileri dıģlayıcı etki Endüstri iliģkileri kurumsallaģmıģ ve sendikaların görece güçlü olduğu ülkelerde kapsamın göreli geniģliği Büyük ölçekli iģletmelerde kapsamın göreli geniģliği ĠĢletmeler açısından küresel rekabetin kapsamı daraltıcı etkisi Gelir dağılımı eģitsizliklerini artırıcı etki KuĢak içi ya da arası gelir dağılımı iģlevinin olmaması Gelir eģitsizliğinin zamanlar arası transferi Vergi teģviklerinin gelir dağılımı eģitsizliğini artırması Küresel krizin fonların getirisini azaltması

12 TÜRKİYE de SOSYAL GÜVENLİK ve EMEKLİLİK SİSTEMİ Sosyal güvenlik sistemi, sosyal sigorta modeline dayanmaktadır. Sistem farklı çalıģan statülerine yönelik farklılaģan sistemler olarak oluģmuģ ve geliģmiģtir.

13 EMEKLİLİK SİSTEMİ Kamu emeklilik programı, TanımlanmıĢ karģılık esaslıdır. Dağıtım yöntemine göre finanse edilmektedir. ĠĢçi ve iģveren prim ödemektedir. Devlet katkısı sistemin finansman açığını kapatma Ģeklindedir.

14 EMEKLİLİK SİSTEMİ Primsiz sistem kapsamında 2022 Sayılı Kanun (65 YaĢ Kanunu), herhangi bir geliri ve güvencesi olmayan yoksul yaģlılara aylık ödemesi yapılmaktadır yılında 4632 Sayılı Kanun ile Bireysel Emeklilik Programı oluģturulmuģtur.

15 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ Primlerin ücret ve prime esas kazanç düzeyinde yaģanan düģüģler sonucunda azalması. Ġhracata dayalı büyüme politikalarının iç talebi kısmak için reel ücretleri azaltıcı etkisi, eģ anlı olarak prime esas kazanç tavan ve taban aralığının daralmasının hem prim gelirlerini azaltması hem de gelir dağılımı eģitsizliğini artırması.

16 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ ĠĢgücü piyasasının yapısal sorunları Tarım kesiminin istihdamdaki payının fazla oluģunun kapsam sorunu yaratması Kentlerde istihdamın enformel sektör iģlerinde yoğunlaģması Kayıt dıģı istihdamın yüksekliği Kayıt dıģı istihdamın farklı biçimleri (Tam kayıt dıģılık, çift bordro, eksik süreli bildirim) A-tipik çalıģma biçimlerinde artıģ Kadınların iģgücüne katılım oranlarının düģüklüğü ve sisteme bağımlı olarak katılımı

17 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ ĠĢgücü piyasalarının yapısal sorunları ĠĢsizlikte artıģ Genç iģsizliğinin yüksekliği (Açılamayan fırsat penceresi) YaĢlanma etkilerinin ilerleyen süreçte oldukça hızlı ve yoğun hissedilecek olması

18 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ ĠĢletme ölçeklerinin küçüklüğü ve kırılgan yapılarının sisteme düzenli katkı olanağı sunamaması Denetimlerin yetersizliği Artan yoksulluk ve gelir dağılımı eģitsizliğinin sisteme pasif bağımlı kitlesini artırması

19 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ Bağımlı sayısının yüksekliği Ekim 2010 itibariyle, 16 milyon aktif sigortalı, 9,4 milyon pasif sigortalı 34,7 milyon bağımlı bulunmaktadır.

20 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ Prim gelirlerinin, giderleri karģılayamaması 2009 yılında, 4-a kapsamında prim geliri 38,1 milyar TL, ödeme 38,3 milyar TL 4-b kapsamında 5,1 milyar TL; ödeme 10,8 milyar TL 4-c kapsamında 11,5 milyar TL; ödeme 18,3 milyar TL

21 EMEKLİLİK SİSTEMİNİN FİNANSMAN KRİZİ Sisteme popülist amaçlı müdahaleler Prim karģılığı olmayan ödemeler Emeklilik yaģının düģürülmesi Prim afları

22 Sisteme Yapılan Bütçe Transferi Yıllar GSYİH ORANI (%) , , , , , , , , , , , , (Ocak-Kasım) 4,70

23 EMEKLİLİK REFORMLARI Parametrik reformların amacı sistemin gelirlerini artırmak, giderlerini azaltmaktır. Ġlk olarak 1999 tarihli 4447 Sayılı Kanun ile, Prime esas gün sayısı ve kazanç tavanın yükseltilmesi Sosyal güvenlik destek priminin yükseltilmesi SSK emeklisi noter ve avukatlar için %15 sosyal güvenlik destek primi Bağkur emeklileri için %10 sosyal güvenlik destek primi Emeklilik yaģının kademeli artıģı Emeklilik aylığı hesabında tüm çalıģılan dönemin kazancının hesaba alınması Emekli aylığı miktarında azalma

24 EMEKLİLİK REFORMLARI Son sosyal güvenlik reformu ile, Emeklilik yaģının yükseltilmesi (58-60) Kademeli artıģ ile 2048 yılında 65 yaģında emeklilik Prim ödeme gün sayılarının artırılması Aylık bağlama oranının değiģtirilmesi (25 yıl çalıģan 9000 gün prim ödeyen için aylık miktarı ortalama aylık ücretinin %50 si) Tüm çalıģma süresi boyunca ortalama aylığın, emekli aylığı hesabında esas alınması Emekli aylıklarının güncellenmesinde, ağırlıklı olarak fiyat artıģlarının dikkate alınması ve dolayısıyla büyümeden emeklilerin pay alamaması

25 EMEKLİLİK REFORMLARI GerçekleĢtirilen düzenlemeler ile, kamu emeklilik programından emekli olmanın geniģ bir çalıģan kesimi için zorlaģması Kamunun sistemdeki rolünün daralması

26 EMEKLİLİK REFORMU Süreç içerisindeki geliģmeler, kamu emeklilik programının azalan rolünün, özel emeklilik programları ile tamamlanacağını göstermektedir yılında Bireysel Emeklilik Programı (üçüncü basamak) sisteme dahil edilmiģtir. II. basamak mesleki emeklilik programı (birkaç istisna dıģında) henüz sistem içerisinde yer almamakla birlikte, yaģanan geliģmeler sisteme bu basamağın da eklenme olasılığını artırmaktadır.

27 Mesleki Emeklilik Programlarının Uygulanabilirliği Türkiye de OYAK, Amele Birliği ve bazı banka ve sigorta Ģirketlerinin oluģturdukları sandıklar MEP olarak değerlendirilmektedir. Ancak genel nitelikli tamamlayıcı programlar bulunmamaktadır.

28 Mesleki Emeklilik Programlarının Uygulanabilirliği MEP in uygulanabilirliği için, Bireysel emeklilik sisteminin geliģimi, Türkiye deki iģgücü piyasası, istihdam yapısı ve endüstri iliģkileri sisteminin özellikleri yol gösterici olacaktır.

29 BİREYSEL EMEKLİLİK PROGRAMI 2001 yılında 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu Amaç Kamu sosyal güvenlik sisteminin tamamlayıcısı olarak, bireylerin emekliliğe yönelik tasarruflarının yatırıma yönlendirilmesi ile emeklilik döneminde ek bir gelir sağlanarak refah düzeylerinin yükseltilmesi, ekonomiye uzun vadeli kaynak yaratarak istihdamın artırılması ve ekonomik kalkınmaya katkıda bulunulmasını teminen, gönüllü katılıma dayalı ve belirlenmiş katkı esasına göre oluşturulan bireysel emeklilik sisteminin düzenlenmesi ve denetlenmesi dir.

30 PROGRAMIN ÖZELLİKLERİ Kamu emeklilik programını tamamlayıcı niteliktedir. Katılım gönüllüdür. TanımlanmıĢ katkı esasına dayanmaktadır. Bireysel ve grup emeklilik sözleģmeleri yapılabilmektedir. ĠĢveren katkısı olanaklıdır. Program kuruluģ izni alan Bireysel Emeklilik ġirketleri tarafından yürütülmektedir. Programın Hazine MüsteĢarlığı, SGK, Emeklilik Gözetim Merkezi tarafından denetlenmektedir.(ġç denetim) DıĢ denetim bağımsız denetleme kuruluģları tarafından yapılmaktadır. Programın geliģimi vergi avantajları ile desteklenmektedir.

31 Emekliliğe Hak Kazanma Koşulları En az 10 yıl sistemde kalmak 56 yaģını doldurmak Ģartıyla emekli olunabilmektedir. Emekli maaģı, aylık, üç aylık, altı aylık ya da yıllık ödenebilmektedir.

32 BĠREYSEL EMEKLĠLĠK PROGRAMININ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ

33 Katılım Durumu Katılımcı sayısı süreç içerisinde artarak, kiģiye ulaģmıģtır. Ancak yıllar içerisinde sona eren sözleģme oranın arttığı görülmektedir(2004 %5; 2009 %34) Ayrılma nedenleri arasında birikime ihtiyaç duyma (%72) ön plana çıkmaktadır. Sistem esas olarak tasarruf amaçlı kullanılmaktadır.

34 Katılımcı Profili Genç yaģ grubu ağırlıklı Katılım 25 yaģ altı (%6,3), yaģ (%17,3) ve 56+ yaģ üstü (%4,1) düģük yaģ (%38,3) ve yaģ (%33,8) yüksek Kadın katılım oranı (%40), erkek katılım oranına (%60) göre düģük

35 Katılımcı Profili Geliri asgari ücretin iki katı ile üç katı olanlar katılımcılar içerisinde ön plana çıkmaktadır (%60). Düzenli katkıların, katkı payı aralıklarına göre dağılımı, 250 TL ve üzeri katkı payının ön plana çıktığını göstermektedir. Program öncelikle orta ve üst gelir gruplarına yöneliktir. GeniĢ bir nüfus kesimi için emeklilik güvencesi sağlamada etkin bir araç değildir.

36 Bireysel Emeklilik Piyasası Sermaye piyasalarını derinleģtirici etkide bulunmaktadır. Fonların ortalama getiri oranı 2009 yılında %21, 5 dir. Fonlar daha çok kamu borçlanma senetlerinde değerlendirilmektedir. Sabit getirili araçlara yönelme küresel krizin etkisinin görece az hissedilmesine neden olmuģtur.

37 Bireysel emeklilik programının süreç içerisindeki geliģimi emeklilik güvencesine en fazla ihtiyacı olan nüfus gruplarına yönelik dıģlayıcı bir etkinin olduğunu göstermektedir. Sisteme iģveren katkısı yok denecek kadar az düzeydedir yılında toplam katkı payının ödeyenlere göre dağılımı Sadece iģveren katkısının %1, ĠĢveren çalıģan katkısında iģveren ödemesinin %2 olduğunu göstermektedir.

38 Sistemden ayrılmalar süreç içerisinde artmaktadır. BEP in geliģimi, mesleki emeklilik programlarının uygulanabilirliği konusunda soru iģaretleri yaratmaktadır.

39 ĠġGÜCÜ PĠYASASININ ÖZELLĠKLERĠ ve MESLEKĠ EMEKLĠLĠK PROGRAMLARININ UYGULANABĠLĠRLĠĞĠ

40 Küçük üreticilik ve enformelleģme? ĠĢletme ölçekleri? Kayıt dıģı istihdam? Büyük ölçekli iģletmelerin yaklaģımı? BEP na iģveren katılımı? Üretim süreçlerinin özellikleri? Vasıflı iģgücünün iģsizliği? TanımlanmıĢ katkı esaslı olması durumunda sisteme katkı sorunu? Gelir dağılımı eģitsizliğini güçlendirici etki? SendikalaĢma oranları? Endüstri iliģkileri ve sosyal diyalog mekanizmaları?

41 SONUÇ Sistemi finansman soruna neden olan iģgücü piyasasına iliģkin yapısal sorunlar çözülmeden, MEP ın uygulama olasılığı zayıftır. Emeklilik reformları, uygun iģgücü piyasası politikaları ile birlikte gerçekleģtirilmek zorundadır. Farklı politika alternatiflerinin olabileceği göz ardı edilmemelidir.

42 SONUÇ Emeklilik sisteminin etkinliği, ĠĢgücünü üretken kılacak eğitim ve istihdam politikalarına Ekonomik büyümeyi sağlayacak istihdam dostu makro-ekonomik politikalara, Büyümeden yaģlıların pay alabileceği adil gelir dağılımını sağlayacak sosyal politikalara bağlı olarak değiģecek; bu yapı aynı zamanda MEP nın uygulama Ģansını da artırabilecektir.