Transkript

1

2 Bu raporun yayın hakları, elektronik ortamlar dahil tüm görsel malzemenin kullanım hakkı Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı na aittir. Güney Mahallesi Zonguldak Yolu Caddesi No: , Kozlu / ZONGULDAK - TÜRKİYE Tel : (372) Fax : (372) Bu raporun yayın hakları, elektronik ortamlar dahil tüm görsel malzemenin kullanım hakkı Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı na aittir.

3 Bu rapor Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Çalıması kapsamında TEPAV tarafından hazırlanmıtır.

4 İÇİNDEKİLER

5 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Yönetici Özeti Giri Bölüm 1. Zonguldak a Genel Bakı Zonguldak ın göreceli konumu İlin Ekonomik Performansı ve Rekabet Gücü Unsurları Zonguldak İlinin Üretim Yapısı Analizi Bölüm 2. Zonguldak Yatırım Ortamı Anketi Deerlendirmesi Firmalara İlikin Genel Bilgiler Firmaya Yönelik Yatırım Ortamı Kısıtlamaları Satılar ve Tedarikçiler Kümelenme Yenilik ve Örenme Altyapı ve Hizmetler Finansmana Eriim Kamu ile İlikiler Suç ve Güvenlik İgücü ve Beceriler Gelecee Yönelik İhtiyaçlar, Beklentiler ve Hedefler Filyos Projesi Bölüm 3: Tespitlerden Önerilere EK: Üretim Yapısı Analizi Metodolojisi Kaynakça

6 ŞEKİL LİSTESİ

7 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 1: Türkiye nin bölgelerinde arasında İstanbul un kii baı gayrisafi katma deerine (GSKD) yakınsama eilimi (%) ve 2011 yılında kii baı GSKD (bin TL) Şekil 2: Türkiye de 1965 ten bu yana her kiiden kaçı TR-81 Bölgesi ve Zonguldak ta yaıyor? Şekil 3: Zonguldak ilinden net göçün eitim seviyelerine daılımı ve göç edilen iller ( ) Şekil 4: TR-81 Bölgesinde sektörlerin gayrisafi katma deer içindeki payları (%), Şekil 5: Türkiye de sektörlerin gayrisafi katma deer içindeki payları (%), Şekil 6: TR-81 Bölgesinde sektörlerin büyümeye katkısı (%), Şekil 7: Türkiye de sektörlerin büyümeye katkısı (%), Şekil 8: Zonguldak ili 2013 yılı iç pazar ticareti, mal-hizmet alımı (Milyon TL) Şekil 9: Zonguldak ili 2013 yılı iç pazar ticareti, mal-hizmet satıı (Milyon TL) Şekil 10: Zonguldak ve dier seçili illerin 100, 200 ve 300 km yarıçaplı eriim alanlarındaki ekonomik büyüklük (milyar TL) Şekil 11: 81 ilin üretiminin ortalama sıradanlıı ve çeitlilii, Şekil 12: 81 ilin üretiminin ortalama sıradanlıı ve sıçrama kabiliyeti, Şekil 13: Firmaların konumu Şekil 14: Firmaların sektörel daılımları, NACE Rev.2 (%) Şekil 15: Firmaların ciro büyüklükleri (%) Şekil 16: GAP İdaresi bölgesindeki firmaların ciro büyüklükleri (%) Şekil 17: Firmaların kapasite kullanım oranları (%) Şekil 18: Firmaların önümüzdeki 2 yıla ilikin kapasite / yatırım hedefleri (%) Şekil 19: 2013 yılında firmaların kapasite artırma davranıı (%) Şekil 20: Firmaların kapasitelerini artırmama nedenleri (%) Şekil 21: Firmaların maliyet kalemlerinin daılımı Şekil 22: Firmaların büyümesinin önündeki engeller (%) Şekil 23: GAP İdaresi bölgesi firmalarının büyümesinin önündeki engeller (%) Şekil 24: Bir engel olarak igücünün eitim durumu (%) Şekil 25: Bir engel olarak igücünün eitim durumunun illere göre kıyaslanması (%)... 43

8 Şekil 26: Bir engel olarak vergi sistemi (%) Şekil 27: Bir engel olarak igücü piyasası düzenlemeleri (%) Şekil 28: Satıların daılımı (%) Şekil 29: Firmaların ihracat yapamama nedenleri (%) Şekil 30: Dı ticaret pazarlarına ilikin bilgi edinme kanalları (%) Şekil 31: Firmaların iç pazara yaptıkları satıların daılımı (%) Şekil 32: Makine ve ekipman tedariki (%) Şekil 33: Yedek parça tedariki (%) Şekil 34: Bakım hizmeti tedariki (%) Şekil 35: Hammadde/yarı mamul tedariki (%) Şekil 36: Müterilerin yeri (%) Şekil 37: Firmaların ürün sattıı/hizmet verdii müteriler (%) Şekil 38: Rakiplerin yeri (%) Şekil 39: Kayıt dıı ile rekabet eden firmalar (%) Şekil 40: Kayıt dıı ile rekabet - İl karılatırması (%) Şekil 41: Yenilik faaliyetleri (%) Şekil 42: Yenilik faaliyetlerinin GAP İdaresi bölgesi illeri ile karılatırması (%) Şekil 43: Yenilik faaliyetlerinin kaynaı ve finansmanı (%) Şekil 44: Yenilik faaliyetlerinin etkisi (%) Şekil 45: Yenilikçilik açısından firmaların sahip olduu özellikler (%) Şekil 46: Firmaların faaliyet alanlarının dıında baka bir yere geçememe nedenleri (%) Şekil 47: Firmaların KSS, OSB, TGB veya STB de bulunmama sebepleri (%) Şekil 48: Elektrik akımında dalgalanma yaanma oranı Şekil 49: Hizmet kesintisinden kaynaklanan kayıplar (satıın yüzdesi, %) Şekil 50: Firmaların nakliye türü ve lojistik kanalları (%) Şekil 51: Nakliye türünü seçi nedenleri (%) Şekil 52: Müteri/tedarikçilerle ilikiler (%) Şekil 53: En son kredisi için maddi tazminat istenen firmaların ülkelere göre oranı (%) Şekil 54: Firmaların kredi kullanım oranı (%) Şekil 55: Finansmana eriimi büyümenin önündeki bir engel olarak algılayan firmaların oranı (%) Şekil 56: Finansmanın maliyetini büyümenin önündeki engel olarak algılayan firmaların oranı (%) Şekil 57: Firmaların yararlanmı oldukları tevikler (%) Şekil 58: Kamu ya da özel sektöre yapılan satıların geri ödenme biçimi (%)... 66

9 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 59: Çalıanların eitim durumuna göre daılımı (%) Şekil 60: Çalıanlarına düzenli eitim salayan firmaların oranı (%) Şekil 61: İmalat sanayi firmalarında çalıanların okul türlerine göre ie hazırlılık durumları (%) Şekil 62: Hizmetler sektöründe çalıanların okul türlerine göre ie hazırlılık durumları (%) Şekil 63: İmalat sanayi çalıanlarının mezun oldukları eitim kurumlarına göre aldıkları balangıç ücretleri (%) Şekil 64: Hizmetler sektörü çalıanlarının mezun oldukları eitim kurumlarına göre aldıkları balangıç ücretleri (%) Şekil 65: Çalıanların mezun oldukları eitim kurumlarına göre beceri uyumsuzluu yaama oranları (%) Şekil 66: Rekabet düzeyine katkı salayabilecek unsurlar (imalat sanayi, %) Şekil 67: Rekabet gücüne katkı salayabilecek unsurlar (hizmetler sektörü, %) Şekil 68: Rekabet gücüne katkı salayabilecek unsurlar (İzmir, %) Şekil 69: Firmaların imkanları olsa bulundukları bölgede yapmak istedikleri deiiklikler (%) Şekil 70: Firmaları Filyos a yatırım yapmaya tevik eden unsurlar (%) Şekil 71: Firmaların Filyos ta yatırım yapmayı düünmeme nedenleri (%) Şekil 72: Rekabet düzeyine katkı salayabilecek unsurlar, tüm örneklem (%) Şekil 73: Ya gruplarına göre yaam memnuniyeti, Şekil 74: Ülkelerin üretimlerinin ortalama sıradanlıı ve çeitlilii, Şekil 75: Ülkelerin üretimlerinin ortalama sıradanlıı ve kii baına milli gelirleri, Şekil 76: Ürün uzayı

10 TABLO LİSTESİ

11 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Tablo 1: Zonguldak ve TR-81 Bölgesi, Temel Göstergeler (Türkiye deki pay olarak, %) Tablo 2: Firmaların büyümesinin önündeki engeller, sektör detayı (%) Tablo 3: Hizmet kesintilerinin sayısı, süresi ve kaybedilen deer

12

13 Yönetici Özeti

14 YÖNETİCİ ÖZETİ

15 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 1. Bu rapor Türkiye Ekonomi Politikaları Aratırma Vakfı nın (TEPAV) Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı (BAKKA) Zonguldak Yatırım Destek Ofisi ibirliinde gerçekletirilen Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi çalımasının sonuçlarını içermektedir. Dünya Bankası (DB) tarafından 125 in üzerinde ülkede uygulanan, TEPAV ın ise 2005 yılında DB ortaklıında ulusal, sonrasında ise yerel uygulamalarla yaygınlaan Yatırım Ortamı Deerlendirme (YOD) metodolojisi, uygulandıkları bölgelerin yatırım ortamlarının mevcut durumunun ve sorun alanlarının tespit edilerek iyiletirilmesine yönelik politika tasarımına yapılmasını amaçlamaktadır. Yatırımın ortamının iyiletirilmesi ile bölgelere yeni ve uzun dönemli yatırım çekmek ve rekabetçiliin gelitirilmesine katkı salanabilecektir. Zonguldak ta 200 imalat sanayi, 170 hizmetler sektörü firması olmak üzere toplam 370 firmaya uygulanmı olan anketler YOD yapısına uygun ekilde hazırlanmı olan 11 bölüme ek olarak, Zonguldak ili için büyük önem taımakta olan Filyos Limanı projesine ilikin soruların olduu ayrı bir bölümü de içermektedir. Raporda her bir balık detaylı ekilde incelenmektedir. 2. Zonguldak iline ilikin deerlendirmeler YOD anket verilerinin yanında dier ulusal ve uluslararası kaynaklardan derlenen veriler ııında da yapılmaktadır. Derlenen verilere bakıldıında Zonguldak ın dahil olduu TR-81 bölgesi içerisinde nüfus younluunun en fazla olduu il Zonguldak tır. Türkiye ortalamasından daha yalı bir nüfusa sahip olan Zonguldak ın bu durumu kayıtlı istihdam yaratma konusunda yaamakta olduu problemle açıklanabilir. Zonguldak ilinin toplam kayıtlı istihdamdan aldıı payın nüfus payının gerisinde olması, kayıtlı istihdam yaratma kapasitesinin Türkiye nin gerisinde olduunu göstermektedir. İsizlik sorunu nedeniyle özellikle çalıabilir yataki ve yüksek eitimli nüfusun ilden ayrılma ve genellikle batıdaki illere göç etme eiliminde olduu görülmektedir. Bu eilimde rol oynayan dier bir faktör ise yaam kalitesi ile ilgili sorunlardır. Veriler Zonguldak taki özellikle çalıabilir yataki nüfusun yaam memnuniyetinin Türkiye ortalamasının oldukça altında olduunu göstermektedir. 3. Zonguldak ilinin de içinde bulunduu TR-81 bölgesinin ekonomik performansının dier bölgelerin oldukça gerisinde kaldıı görülmektedir yılı gayrisafi katma deeri sıralamasında 10.sırada bulunmasına ramen İstanbul un kii baı gelirine göre bakıldıında TR-81 bölgesinin kii baına gelirinin yılları arasında en fazla kötüleen bölge olmutur. Oysaki Zonguldak ili merkeze alındıında 300 km yarıçapında İstanbul, Kocaeli, Düzce gibi önemli sanayi merkezlerine eriimi olduu görülmektedir. Bu yarıçaptaki ekonomik faaliyetlerin büyüklüü 213 milyar TL yi bulmasına ramen Zonguldak ilinin bu faaliyetlerden il adına katma deer yaratma anlamında fazlaca yararlanamadıı anlaılmaktadır Çalımada Zonguldak ilinin üretim yapısı çeitlilik, sıradanlık ve nitelikli sıçrama kabiliyetine göre dier illerle karılatırılmaktadır. İhracat ve istihdam verileri kullanılarak yapılan analizler sonucunda Zonguldak taki üretimin düük çeitlilie sahip olmasına ramen, fazla sıradan olmadıı, yani az sayıda da olsa dier iller tarafından fazlaca üretilmeyen ürünlerde younlatıı görülmektedir. Zonguldak ili mevcut becerileriyle üretim sepetinin niteliini ileri-

16 ye götürecek yeni alanlarda rekabet gücünü gelitirmede sınırlı imkanlara sahiptir. Bu konumlandırmadan hareketle, Zonguldak ın ve benzer konumda bulunan dier illerin üretim yapısının dönüümü için uygulanacak politikaların temel hedefinin illerin hali hazırda üretim sepetinde yer alan faaliyetlerde sahip olduu rekabet gücünün yükseltilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu durum da, rekabetçiliin pek çok unsuruna ilikin tespitleri içermekte olan YOD çalımasının sonuçlarının, Zonguldak ilinin gelecei açısından ne derece önemli olduunu vurgulamaktadır. 5. Bu bölümde YOD çalımasının sonuçları dier iller, Türkiye ve dier ülke ortalamaları ile karılatırmalı olarak verilmektedir. Sonuçlar 12 konu balıı altında ayrı ayrı deerlendirilmektedir: Firmalara ilikin genel bilgiler: Genel bilgiler arasında öne çıkan en önemli bulgu ciro bazında yaanan küçülme eilimidir (tahmini) ciro rakamlarına bakıldıında imalat sanayi firmaları cirolarının orta büyüklükten düük büyüklüe doru kaydıı ortaya çıkmaktadır. Hizmetler sektöründe ise yüksek cirolu firmalardan orta ve düük cirolu firmalara geçi eilimi daha net görülmektedir. GAP İdaresi bölgesindeki firmaların cirolarındaki hareket ise yılları için tam tersi yöndedir. Kapasite kullanım oranlarında da Türkiye ortalamasının altında kalan Zonguldak ilindeki firmaların, imalat sanayinde özellikle giyim eyası imalatı, kauçuk ve plastik ürünlerin üretimi ve ana metal sanayi firmalarının, hizmetlerde ise toptan ve perakende ticaret sektörleri firmalarının düük kapasite kullanım oranlarına sahip olduu görülmektedir. Düük kapasite kullanım oranlarına ve iç pazarda talep darlıına iliin yaanan sorunlara ramen firmaların yarısından fazlası önümüzdeki 2 yıl içerisinde yaklaık yüzde 50 oranında kapasite artırımına gitmeyi planlamaktadır. Bu durum da firmaların ilin geleceine ilikin umut taıdıına iaret etmektedir. Yatırım ortamı kısıtlamaları: Firmaların büyümelerinin önündeki en büyük engelin vergi oranı olduu, igücü maliyetlerinin ise ikinci sırada olduu görülmektedir. Dier bölgelerle karılatırıldıında vergi oranlarının ortak bir engel olduu, finansmana ilikin konuların büyümenin önünde engel olduuna ilikin algıların ise Zonguldak ta GAP İdaresi bölgesi illerine göre daha düük olduu anlaılmaktadır. Sektörel detayda vergi oranları metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı ile bina inaatı sektörlerinde, igücü maliyetleri kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı, finansmanın maliyeti ise ana metal sanayi tarafından en yüksek oranda engel olarak algılanmaktadır. İgücünün eitim seviyesi Türkiye de yıllar içerisinde daha düük düzeyde bir engel olarak algılanmasına karın Zonguldak taki hala Türkiye nin 2005 ortalamasının da üzerinde bir seviyede engel olarak görülmektedir. İgücünün eitimi ile ilgili sorunlar özellikle imalat sanayinde kauçuk ve plastik ürünler üretimi ile gıda ürünleri üretiminde öne çıkmaktadır. 12 Satılar ve tedarikçiler: Bir liman kenti olmasına ramen Zonguldak taki imalat sanayi firmalarının yerli satı oranları yıllar içerisinde artarak yüzde 99 seviyesine ulamıtır. Sektör detayında ihracat oranının da yüzde 50 yi geçmiyor olması dikkat çekicidir. En yüksek oranda ihracat yapan sektörler arasında ana metal sanayi, mobilya imalatı ve giyim eyalarının imalatı öne çıkmaktadır. Firmaların yüksek oranda iç pazara satı yapıyor olmalarının nedeni ise iç pazardaki talep darlıından ikayet ediyor olmalarına ramen bu pazarı yeterli görmeleridir. Firmalar iç pazarda yüksek oranda son tüketiciye satmaktadırlar. Bu durum da ildeki üretimin deer zincirindeki aktörlerinin eksikliine iaret etmektedir. Kümelenme: Yukarıda da deinildii gibi Zonguldak ilinde yapılmakta olan üretimin deer zinciri geriye doru takip edildiinde aktörlerin çounlukla il dıında olduu görülmektedir. Firmaların büyük bölümü ihtiyaç durulan makine/ekipman, yedek parça, hammadde

17 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi ve yarı mamul gibi girdileri yüksek oranda farklı illerden karılamaktadır. Bu iller arasında İstanbul, Ankara ve Bursa öne çıkmaktadır. Burada çarpıcı olan bir nokta girdilerin sofistikasyonu dütükçe Zonguldak tan temin edilme oranındaki artıtır. Nitekim, dier girdilerde Zonguldak ın payı yüzde civarındayken, bakım hizmeti tedarikinde ilin payı yüzde 60 ı bulmaktadır. İl dıından tedarikle üretilen ürün ve hizmetler ise yüksek oranda il içerisinde satılmaktadır. Rakiplerin konumuna bakıldıında, ildeki üretim yapısının düük çeitliliine ilikin tespit ile uyumlu bir ekilde, yüksek oranda Zonguldak ta bulunduu görülmektedir. Türkiye ortalamasında düü eiliminde olan kayıt dıı sorununun özellikle imalat sanayisi içerisinde gıda ürünleri ile kauçuk ve plastik ürünlerin imalatında öne çıktıı göze çarpmaktadır. Yenilik ve Örenme: Firmaların yenilikçilik faaliyetlerinin aırlıklı olarak yeni pazarlama yöntemleri gelitirmeye yönelik olduu, gerçek anlamda yenilikçilik olarak adlandırılabilecek yeni bir ürün ya da hizmet oluturmak ya da mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirme faaliyetlerinin Türkiye ortalamasının altında olduu görülmektedir. Yenilik faaliyetlerinin yol açtıı maliyet artıını, cirolardaki ve verimlilikteki artıın karıladıı görülmektedir. Firma açısından kritik önemde olan bu kazançların yanında yenilik faaliyetlerinin çalıan sayısında yol açtıı artıtan ise il ekonomisinin geneli faydalanmaktadır. Altyapı ve hizmetler: İmalat sanayi firmalarının Türkiye ortalamasından daha yüksek bir bölümü organize bölgelerde (Organize Sanayi Bölgesi - OSB, Küçük Sanayi Sitesi - KSS), Serbest Ticaret Bölgesi - STB veya Teknoloji Gelitirme Bölgesi - TGB ) bulunurken, hizmetler sektöründeki firmaların ise çounluu Türkiye ortalamasında da olduu gibi ehir merkezinde konumlandıı görülmektedir. Firmaların yüksek oranı bulunduu yerden memnunken, memnun olmayanların baka yere taınamamasındaki en önemli nedenin yüksek maliyetler olduu görülmektedir. Sanayi bölgeleri dıında kalan imalat sanayi firmalarının da bu türde bölgelere taınmamalarının nedenin aynı olduu izlenmektedir. Hizmet kesintilerinin firmalar üzerindeki etkilerinin ise sektörlere göre farklılatıı, telefon ve internet kesintileri hizmetler sektöründe daha fazla kayba neden olurken, elektrik kesintilerinin ehir merkezinde daha yüksek oranda yaandıı ancak burada youn olarak konumlanan firmaların genellikle hizmetler sektöründe faaliyet gösteriyor olması nedeniyle fazla kayba neden olmadıı görülmektedir. Bu durum sanayi bölgelerinin hizmet altyapısı bakımından saladıı avantajı ortaya çıkarmaktadır. Firmaların lojistik tercihlerinde ise ilin corafi konumu büyük rol oynamakta, iç pazarda aırlıklı olarak karayolu kullanılırken, dı ticarette karayoluna ek olarak deniz ve demiryolu balantıları da önem kazanmaktadır. Finansmana eriim: Her ne kadar finansmana eriim Zonguldak ta Türkiye ortalamasına göre daha kolay olsa da, kredi kullanım oranlarının düük olduu görülmektedir. En çok kredi kullanan sektörler arasında imalat sektörlerinde kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı ile gıda ürünlerinin imalatı, hizmetler sektöründe ise toptan ve perakende ticaret ile yiyecek ve içecek hizmeti faaliyetleri öne çıkmaktadır. Kullanılan kredilerin neredeyse tamamının TL cinsinden olması firmaların kur riskine karı kendilerini korumakta olduunu göstermektedir. 13 Kamu ile ilikiler: Zonguldak ta özellikle hizmetler sektöründe göze çarpan önemli bir durum firmaların bölgesel/sektörel teviklerden habersiz olmasıdır. Bu noktada firmalar kamunun tevikler konusunda yeterince bilgilendirme yapmadıını düünmektedir. Teviklerle ilgili bilgisi olan firmaların ise önemli bir bölümü ise teviklerin yetersiz ve ihtiya-

18 ca yönelik olmadıını düünmektedir. Kullanılan tevikler içerisinde BAKKA ve KOSGEB tarafından salanan destekler öne çıkmaktadır. Teviklerden yararlanan firmaların bu süreçte fazla bir sorunla karılamıyor olması ise firmaların teviklerden yararlanmama nedenlerinin büyük oranda teviklerden haberdar olmamalarından kaynaklandıını ortaya koymaktadır. Vergi denetimi ve cezaları konusunda herhangi bir sıkıntı yaamayan firmaların yargı sistemine güvenlerinin de yüksek düzeyde olduu görülmektedir. Böylesine bir güven seviyesin de yatırım ortamını olumlu yönde etkilemesi bakımından önemli olduu söylenebilecektir. Suç ve güvenlik: Zonguldak taki firmaların suç ve güvenlikle sorunu nedeniyle herhangi bir kayıp yaamadıkları görülmektedir. Firmaların yaklaık olarak yarısı ise önlem olarak soygun, yama, kundaklama vakalarına karı sigorta yaptırmıtır. İgücü ve beceriler: Özellikle imalat sanayi firmalarındaki çalıanların eitim seviyesinin oldukça düük olduu görülmektedir. Bu nedenle de firmaların Türkiye ortalamasından daha yüksek bir oranının çalıanlarına eitim verdii görülmektedir. Firmaların çalıanlarından memnuniyeti, eitim seviyesi yükseldikçe artmakta, meslek lisesi ve meslek yüksek okulu mezunlarında en yüksek seviyeye ulatıı görülmektedir. Bu durum da mesleki eitimin önemini ortaya koymaktadır. Benzer ekilde, beceri uyumsuzluu sorununun da yükselen eitim seviyesiyle birlikte arttıı izlenmektedir. Çalıanların aldıkları balangıç maaları da memnuniyetle uyumlu bir ekilde eitim seviyesiyle birlikte artmaktadır. Gelecee yönelik ihtiyaçlar, beklentiler ve hedefler: Firmalar rekabet güçlerine katkı salayabilecek en önemli unsurların maliyet düürme ve iç pazarda büyüme olduu görülmektedir. İç pazarda yaanan talep darlıından ikayet etmelerine ramen firmaların yurtdıına açılmak yerine iç pazarda büyümeyi hedeflemeleri dikkat çekicidir. Markalamanın da rekabetçilie katkı salayacak dier bir önemli unsur olarak ortaya çıktıı görülmektedir. Bu 3 unsur deerlendirildiinde Zonguldak ilinin rekabetçilik unsurları İzmir le benzerlik göstermektedir. Zonguldak ta gelimesi beklenen sektörler arasında ana metal sanayi ve inaat sektörü bulunurken, firmaların bir kısmının mevcut faaliyet alanlarından bu sektörlere geçi yapmayı planladıkları görülmektedir. 14 Filyos projesi: Filyos Limanı projesinin hayata geçmesiyle birlikte firmaların yaklaık olarak üçte birinin liman bölgesinde yeni yatırım yapmayı planladıı, çok daha düük bir bölümünün ise mevcut yatırımını proje alanına taımayı düündüü görülmektedir. İmalat firmalarının yarısı mevcut sektörlerinde yatırım yapmayı düünürken, hizmetler sektöründeki firmaların çounlukla farklı sektörlere geçi yapmak istedii ve inaat, gıda ve metal imalatı gibi imalat sanayi sektörlerinin öne çıktıı görülmektedir. Firmalar tarafından en büyük beklenti projenin bölgenin lojistik sorunlarına bir çözüm olacaı yönündedir. Ancak projenin gerçekleeceine ilikin inanç oldukça düük seviyededir. Projenin 2023 ten önce gerçekleebileceini düünen firmaların oranı ancak yüzde 25 tir. 6. YOD verileri bata olmak üzere, ulusal ve uluslararası verilerden yararlanılarak yapılan Zonguldak ili yatırım ortamı deerlendirmesi sonucunda ilin rekabet gücü gündeminin yatay öncelikleri ortaya çıkarılmıtır. Söz konusu öncelikler aaıda sıralanmaktadır. Yatay önceliklerden sektörel politika tasarımına gitmek için ise ek çalımalar yapılmalıdır.

19 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi İldeki üretim yapısının desteklenmesi için bir Deer Zinciri Analizi yapılması: Zonguldak ta gerçekletirilmekte olan üretim ilikileri takip edildiinde yüksek katma deerli ara girdilerin ehir dıından temin edilerek, son ürünün il içerisinde satıa sunulduu görülmektedir. Bu durum da ilde üretilen ekonomik deerin büyük bölümünün il dıına taınmasına neden olmaktadır. Bu açıdan bakıldıında sektörel bazda deer zinciri analizlerinin yapılarak, zincirdeki yüksek katma deerli faaliyetlerden ehir dıından temin edilenlerin Zonguldak içine taınmasına yönelik çalımaların yapılması hem üretilen katma deerin il içerisinde kalmasını salayacak, hem de yüksek oranda birbirleriyle rekabet eden firmaların birbirlerini tamamlayan faaliyetlerde yer almalarını salayabilecektir. Nitelikli igücünü bölgede tutmak üzere Zonguldak ın Yaanabilir Kent haline getirilmesi: Genç ve eitimli nüfusun ilden göç ediyor olması önemli bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Söz konusu nüfusun yaam memnuniyetinin, dier ya gruplarına göre Türkiye ortalamasının daha da altında olması, Zonguldak taki sosyo-ekonomik sorunlara iaret etmektedir. Kentin daha yaanabilir bir kent haline getirilmesi, yüksek katma deerli üretimin bölge içerisine taınmasının yaratacaı yeni nitelikli istihdam imkanları ile birlikte düünüldüünde, hem yetimi nitelikli igücünü ilde tutulmasını, hem de çevre illerden nitelikli elemanların bölgeye çekilmesini salayabilecektir. Dı pazara açılmayı destekleyecek programların tasarlanması: İç pazara odaklı üretim yapan Zonguldak firmalarının dı pazara açılmasını desteklemek ilin rekabetçilii açısından büyük önem taımaktadır. Zira, ihracat yapan bölgelerin üretim yapısı, ihracat pazarlarının talep sofistikasyonundan oldukça etkilenmektedir. Zonguldak ilindeki firmaların dı ticaretin dönütürücü etkilerinden faydalanabilmeleri için ihracatı destekleyecek programlar tasarlanması gerekmektedir. Böylece, kamu-özel ibirliinde yürütülebilecek bu programlar çerçevesinde sektörel olarak belirlenen hedef pazarlardaki firma ve kurumlarla eletirme faaliyetleri yürütülebilecektir. 15

20

21 Giri

22 GİRİŞ

23 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 1. Bu rapor Zonguldak ili yatırım ortamını deerlendirmek üzere yürütülen bir aratırma çalımasının temel bulgularını içermektedir. TEPAV ın Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Zonguldak Yatırım Destek Ofisi ibirliinde gerçekletirdii bu çalımanın amacı, Zonguldak ilinin rekabetçilik unsurlarından biri olan yatırım ortamındaki mevcut durumun ve sorun alanlarının tespit edilerek, iyiletirilmesine yönelik politika tasarımına katkı sunmaktır. Yatırım ortamının iyiletirilmesi, bölgeye yeni ve uzun dönemli yatırımların çekilmesini, böylelikle bölgede özellikle son dönemde önemli oranda kayıp yaanan rekabetçiliin gelitirilmesini salayabilecektir. Bu nedenle yatırım ortamının mevcut durumunu doru verilerle tespit etmek büyük önem taımaktadır. 2. Bu projede kullanılmakta olan Yatırım Ortamı Deerlendirme (YOD) metodolojisi bir ülke ya da bölgedeki özel sektör yatırımlarını ve firmaların büyümesini etkileyen koulları, firmaların tecrübelerine dayanarak analiz etmeyi ve özel sektörün rekabet gücünü ve verimliliini artırmada gerekli olan reform alanlarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Dünya Bankası ve her ülkedeki çeitli kuruluların ibirlii ile yapılan Yatırım Ortamı Deerlendirme çalımaları 125 in üzerinde ülkede, deiik büyüklükteki firmaların faaliyet gösterdii yatırım ortamının kapsamlı ve güncel tasviri olarak tanımlanabilir. Türkiye de Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 2005 ve 2008 de olmak üzere iki kez uygulanmıtır. TEPAV, 2005 yılında Dünya Bankası ile ortak yaptıı çalımadan edindii deneyim ile söz konusu yöntemi İpekyolu (TRC-1), Karacada (TRC-2), Dicle (TRC-3) ve İzmir (TR-31) bata olmak üzere, bölgesel düzeyde uygulamı, böylelikle bölgeler arası karılatırılabilir bir veri setine ulamıtır. 3. YOD, yatırımla ilgili risk ve getirileri, mevcut ve beklenen politik, kurumsal ve davranısal faktörleri kapsar. İmalat sanayi ve hizmetler sektörlerinde faaliyet göstermekte olan firmalar için farklılatırılabilen modüler bir yapıya sahip YOD anketleri temel olarak 12 bölümden olumaktadır: Genel Bilgiler Firmaya yönelik yatırım ortamı kısıtlamaları, Satılar ve tedarikçiler Kümelenme Yenilik ve örenme Altyapı ve hizmetler Finansmana eriim Arazi temini Kamu ile ilikiler Suç ve güvenlik İgücü ve beceriler Gelecee yönelik ihtiyaçlar, beklentiler ve hedefler 19

24 Bu çalımada mevcut anket bölümlerine ek olarak, BAKKA Zonguldak Yatırım Destek Ofisi uzmanlarının da katkısıyla, Zonguldak ili için önem taıyan bir proje olan Filyos Limanı projesine ilikin özel sorular tasarlanarak ankete eklenmi ve özel sektör firmalarının konu proje ile ilgili görüleri ve yatırım planlarına ilikin bilgiler derlenmitir. 4. Saha çalımasından toplanan verilere dayanan YOD çalımasının yanında, Zonguldak iline yönelik genel deerlendirmeler yapmak için çeitli ulusal ve uluslararası veri kaynaklarından da yararlanılmıtır. YOD sonuçlarını desteklemek ve Zonguldak iline ilikin daha bütüncül bir deerlendirme yapmak adına ilin ekonomisine ve yaam kalitesine ilikin bazı göstergeler de derlenerek analiz edilmitir. 5. Raporunu okumakta olduunuz bu çalıma 15 Austos 31 Aralık 2014 tarihlerini kapsayan 4,5 aylık dönemde Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Yatırım Destek Ofisi uzmanlarıyla birlikte yürütülmütür. 14 Austos 2014 te Zonguldak Valisi Sayın Ali Kaban ın makamında düzenlenen bir toplantı ile balatılmı olan çalıma, 15 Ekim 2014 te yapılan ilk payda toplantısı ile sahaya taınmıtır. Yaklaık olarak 1 aylık bir süreçte firmalarla yapılan yüz yüze görümeler sonucunda, 200 adet imalat sanayi ve 170 adet hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmadan anketler derlenmi ve sonuçları analiz edilmitir. Uygulanan anketin çou bölümünün Dünya Bankası tarafından dier pek çok ülkede, TEPAV tarafından ise Türkiye deki bazı bölgelerde uygulanmı olması, Zonguldak ilindeki yatırım ortamını bu ülke ve bölgelerle kıyaslamaya olanak salamıtır. 6. Rapor üç ana balıktan olumaktadır. İlk bölümde, Zonguldak iline ilikin genel bir deerlendirme yapılmakta, seçilmi sosyo-ekonomik göstergeler ııında ilin mevcut durumu ortaya konulmaktadır. İkinci bölümde, YOD anketi sonuçları yukarıda bahsi geçmekte olan konu balıkları altında detaylı ekilde deerlendirilmekte, karılatırmalı sonuçlarla Zonguldak taki yatırım ortamının özellikle Türkiye içerisindeki konumu belirlenmeye çalıılmaktadır. Üçüncü bölümde ise önceki iki bölümde yapılmı tespitler ııında ilin rekabetçiliine katkı salayacak politika önerilerine deinilmektedir. 20

25 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Bölüm 1. Zonguldak a Genel Bakı Bu bölümde, bölgesel, ulusal ve uluslararası veri-setlerinden yararlanılarak ilin sosyo-ekonomik durumuna ilikin deerlendirmeler yapılmaktadır. Raporun ikinci bölümünde yapılacak olan Yatırım Ortamı Deerlendirme (YOD) Anketi sonuçlarının deerlendirmesine temel oluturması amacıyla ilin Türkiye içindeki konumuna bazı temel ekonomik ve sosyal göstergeler kullanılarak ıık tutulacaktır. İkinci olarak ise, YOD sonuçları dorultusunda tespit edilmi olan sorun alanlarının aılması durumunda ilin sahip olabilecei potansiyele iaret etmek amacıyla ilin ekonomik performansı uzun dönemli bir perspektiften deerlendirilecektir. Zonguldak ın Göreceli Konumu 2. Zonguldak ili, istatistiki bölge sınıflandırmasına göre Bartın ve Karabük le birlikte TR-81 Bölgesi içerisinde yer almaktadır. İlin kendi bölgesi ve Türkiye ekonomisi içinde nasıl bir konuma sahip olduuna ilikin tespitler karılatırmalı göstergeler aracılııyla yapılabilir. Bu amaçla Tablo-1 de Zonguldak iline ilikin göstergeler Türkiye, TR-81 bölgesi ve bölgenin dier illeri ile karılatırmalı olarak verilmektedir. İlin Türkiye nüfusundaki payı yüzde 0,74 dür. Tabloda verilmekte olan nüfus dıındaki dier göstergeler, ilin söz konusu gösterge deerinin, Türkiye toplam nüfusundan aldıı payın altında veya üstünde olmasına göre deerlendirilmitir. Aaıda özetlenen veriler, veriler bölgenin güçlü ve zayıf yönleri ve aynı zamanda sahip olduu fırsatları ve karı karıya olduu tehditleri anlamaya da yardımcı olmak amacıyla derlenmitir. Zonguldak ilinin nüfus younluu, TR-81 Bölgesi illeri arasındaki en yüksek younluktur. Zonguldak ta yaayan nüfusun Türkiye nin toplam nüfusu içindeki payı yüzde 0,74, ilin Türkiye nin yüzölçümünden aldıı pay ise yüzde 0,42 dir. Dolayısıyla, ilin Türkiye nin ortalamasına göre daha yüksek bir nüfus younluuna sahip olduu görülmektedir. TR-81 Bölgesindeki dier illerde (Bartın ve Karabük) ise tersine bir durum olduu, nüfus younluunun Türkiye ortalamasının altında olduu görülmektedir. Bu durumun nedeninin Zonguldak taki ekonomik aktivitenin bölgenin dier illerine oranla daha fazla olmasıdır. 21 Zonguldak, Türkiye den daha yalı bir nüfus yapısına sahiptir. İlin 0-15 ya nüfusu açısından payı genel nüfus payının altındayken, 15 ya üstü nüfus gruplarının aldıkları pay toplam nüfustan aldıı payın üzerindedir. Bu daılıma TR-81 Bölgesindeki dier iller açsından bakıldıında da benzer bir fotorafın ortaya çıktıı, 60 ya üstü nüfusun ise bu illerde Zonguldak tan daha youn olduu görülmektedir. Ya gruplarının Zonguldak ili nüfusu

26 içindeki payı hesaplandıında yüzde 65 inin 15-60, yüzde 20 sinin ise 0-15 ya aralıında olduu izlenmektedir. Özelde Zonguldak ili, genelde ise TR-81 Bölgesi, kayıtlı istihdam yaratma performansı açısından deerlendirildiinde, Türkiye nin gerisinde bir performansa sahiptir. Zonguldak, Türkiye deki kayıtlı istihdamın yüzde 0,60 ına sahiptir. Kayıtlı istihdam payının, nüfustan alınan payın gerisinde olması, bölgenin kayıtlı istihdam yaratma kapasitesinin Türkiye nin gerisinde olduunu göstermektedir. TR-81 Bölgesi için de aynı yorumun yapılabilecei gösterge, Bölge içerisinde yalnızca Karabük ün toplam nüfustan aldıı payın ötesinde bir kayıtlı istihdam seviyesine sahip olduunu göstermektedir. Ancak, bölgedeki igücüne katılım oranları ve istihdamın kayıtlılık oranı hakkında bilgi sahibi olmadan, Türkiye ve bölgenin istihdam yaratma performansını tam anlamıyla karılatırmak mümkün deildir. Okur-yazarlık oranı bakımından Zonguldak Türkiye ortalamasının üzerindeyken, eitim kurumlarında örenim gören nüfus itibariyle ortalamanın altında kalmaktadır. Türkiye nin okur-yazar nüfusundan aldıı yaklaık yüzde 1 lik payla bölgedeki dier illerin önüne geçen Zonguldak, ilköretim ve ortaöretimdeki örenci sayıları itibariyle, Türkiye ortalamasının ve TR-81 Bölgesinde de özellikle Bartın ın gerisinde kalmaktadır. Öte yandan, Zonguldak taki üniversite örencilerinin sayısının, Türkiye deki toplam üniversite örencilerinin sayısına oranı, hem ön lisans/lisans seviyesinde hem de lisansüstü seviyesinde bölgenin nüfustan aldıı payın oldukça gerisindedir. Bu oranın lisansüstü seviyesinde daha da düüyor olması, eitim seviyesinin yükselmesiyle birlikte Zonguldak ın daha az tercih edilen bir il olduunu göstermektedir. Aynı eilim ortaöretimden yükseköretime geçerken de görülebilmektedir. Zonguldak ilinin salık göstergelerindeki performansı, Türkiye ortalamasının üzerindedir. İlin hastane sayısı bakımından Türkiye ortalaması ile benzer bir durumda olmasına ramen, salık personeli sayısı ve özellikle de hastanelerdeki yatak sayısı açısından toplam nüfustan aldıı payın üzerinde bir performans sergileyerek hem bölgedeki dier illerden hem de Türkiye ortalamasından farklılatıı görülmektedir. Zonguldak ilinin dı ticaret performansı her ne kadar TR-81 Bölgesi içindeki dier illere göre daha iyi bir noktada olduu görülse de, Türkiye ortalamasının oldukça altındadır. Zonguldak Türkiye nin toplam ihracatından yüzde 0,21, ithalatından ise yüzde 0,53 pay almaktadır. Her iki göstergenin de ilin toplam nüfustan aldıı paydan çok daha düük olması dı ticaret performansının düüklüüne iaret ederken, ithalatın payının ihracattan daha yüksek olması da ildeki üretim yapısındaki ithal baımlılıına dikkat çekmektedir. 22

27 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Tablo 1: Zonguldak ve TR-81 Bölgesi, Temel Göstergeler (Türkiye deki pay olarak, %) Veriler Zonguldak Bartın Karabük TR81 Bölgesi Yıl Kaynak Nüfus 0.74% 0.23% 0.28% 1.25% 2013 TÜİK (ADNKS) Yüzölçümü (km2) 0.42% 0.27% 0.52% 1.21% 2002 TÜİK Gayrisafi Katma Deer/GSYH oranı [1] 0,70% 6,63% 2008 (il bazında 2001) İgücü % 2013 TÜİK Kayıtlı İstihdam* 0.60% 0.20% 0.30% 1.10% Tem.14 TÜİK SGK İstihdam İzleme Bülteni İsiz sayısı % 2013 TÜİK 0-15 ya aralıındaki nüfus 0.63% 0.19% 0.22% 1.04% 2013 TÜİK ya aralıındaki nüfus 0.80% 0.25% 0.31% 1.36% 2013 TÜİK 60 ya üstü nüfus 0.78% 0.30% 0.34% 1.41% 2013 TÜİK Okuma yazma bilen nüfus 0.90% 0.35% 0.35% 1.60% 2000 ( 6 +ya ) Okul öncesi eitim gören örenci sayısı 0.62% 0.25% 0.21% 1.08% 2013 TÜİK İlköretimdeki Örenci Sayısı 0.62% 0.21% 0.18% 1.00% 2013 TÜİK Ortaöretimdeki Örenci Sayısı 0.65% 0.23% 0.20% 1.08% 2013 TÜİK Toplam Örenci Sayısı 0.63% 0.22% 0.19% 1.05% 2013 TÜİK 0-15 ya aralıındaki nüfus (kendi nüfusuna oranla) ya aralıındaki nüfus (kendi nüfusuna oranla) TÜİK 19.88% 18.52% 17.66% 19.13% 2013 TÜİK 65.62% 63.86% 65.60% 65.29% 2013 TÜİK 60 ya üstü nüfus (kendi nüfusuna oranla) 11.18% 13.56% 12.83% 11.99% 2013 TÜİK Okuma yazma bilen nüfus (kendi nüfusuna oranla) Okul öncesi eitim gören örenci sayısı (kendi nüfusuna oranla) İlköretimdeki Örenci Sayısı (kendi nüfusuna oranla) Ortaöretimdeki Örenci Sayısı (kendi nüfusuna oranla) Toplam Örenci Sayısı (okul öncesi,ilk ve ortaöretim) Üniversitelerde örenim gören örenci sayısı(ön lisans ve lisans) Üniversitelerde örenim gören örenci sayısı(lisansüstü) Üniversitelerde görevli akademik eleman sayısı 11.31% 14.06% 11.61% 11.89% 2013 (6 +ya) TÜİK 1.09% 1.40% 0.95% 1.12% 2013 TÜİK 5.75% 6.10% 4.27% 5.48% 2013 TÜİK 5.94% 6.80% 4.67% 5.81% 2013 TÜİK 12.77% 14.30% 9.89% 12.41% 2013 TÜİK 0.44% 0.15% 0.45% 1.04% ÖSYM 0.29% 0.06% 0.31% 0.65% ÖSYM 0.05% 0.01% 0.01% 0.07% ÖSYM Salık Personeli Sayısı 0.82% 0.24% 0.34% 1.41% 2013 TÜİK Hastane Sayısı 0.73% 0.20% 0.40% 1.32% 2013 TÜİK Hastanelerdeki Yatak Sayısı 1.02% 0.21% 0.33% 1.56% 2013 TÜİK İthalat 0.53% 0.01% 0.20% 0.74% 2012 TÜİK İhracat 0.21% 0.01% 0.11% 0.33% 2012 TÜİK Karayolları Uzunluu (Devlet, il, köy yolu) 0.91% 0.56% 0.64% 2.11% 2013 TÜİK Demiryolu Uzunluu 0.71% % 1.94% 2013 TÜİK 23

28 Ġ İlin Ekonomik Performansı ve Rekabet Gücü Unsurları 3. Ģ Ġ Ģ 3. TR-81 Bölgesinin arasındaki ekonomik performansı dier bölgelerin oldukça gerisinde kalmı, söz konusu yıllar arasında İstanbul ile arasındaki kii baı gelir farkını azaltma- Ģ Ģ Ģ Şekil da baarısız olmutur (Şekil 1) verilerine göre, TR-81 Bölgesi TL lik kii baı gayrisafi katma deer ile 26 Bölge içinde 10. sırada yer almaktadır. Öte yandan, döneminde, bu 26 Bölgenin Türkiye nin kii baı İgelir açısından en zengin bölgesi olan İstanbul ile gelir farkını ne düzeyde azalttıklarına bakıldıında TR-81 Bölgesine dair önemli bir farklılık ortaya çıkmaktadır. Söz konusu dönemde, İ TR-81 Bölgesi, İstanbul ile arasındaki gelir farkını yaklaık yüzde 7,5 artırarak, gelir farkının en hızlı arttıı bölge olmutur. Şekil 1: Türkiye nin bölgelerinde arasında İstanbul un kii baı gayrisafi katma deerine (GSKD) yakınsama Ġ Ģ Ģ eilimi (%) ve 2011 yılında kii baı GSKD (bin TL) Ģ Ģ TR42 TR51 TR41 TR21 TR31 TR61 TR22 TR32 TR81 TR33 TR62 TR52 TR71 TR83 TR72 TR90 TR82 TR63 TRA1 TRB1 TRC1 TRC3 TRC2 TRA2 TRB Kii baı GSKD Yakınsama (sa eksen) Kaynak: TÜİK, TEPAV hesaplamaları İ İ İ Not: İstanbul a yakınsama oranı, 2005 ile 2011 yılları arasında bölge gelirinin İstanbul un gelirine oranındaki deiimdir. Yakınsama oranı sa eksende verilmitir Ģ Ģ Ģ 4. Kii baı gelir yakınsamasındaki kötülemenin yanında, göç hareketlerinin de bölgeyi olumsuz etkiledii görülmektedir. Tarihsel bir perspektiften bakıldıında genelde TR-81 Bölgesinin, özelde ise Zonguldak ilinin Türkiye nin toplam Şekilnüfusundan aldıı payın azaldıı görülmektedir (Şekil 2) lerde Türkiye de yaayan her kiiden yaklaık olarak i TR-81 Bölgesinde yaarken, bu oranın 1990 lardan itibaren hızla dütüü görülmektedir li yıllarda da devam eden bu eilimle 2013 yılına gelindiinde her kiiden yalnızca kiinin TR-81 Bölgesinde yaadıı görülmektedir lara kadar nüfus artı hızı Türkiye ortalaması ile benzeen Bölgenin nüfusu takip eden yıllarda neredeyse hiç deimemitir. Bölge nüfusunun yaklaık olarak yüzde 60 ını barındırması bakımından nüfus hareketlerindeki en önemli aktör Zonguldak ilidir yılından itibaren bakıldıında Zonguldak ili nüfusunun azaldıı ve buna balı olarak da Türkiye nüfusundan aldıı paydaki azalıın, nüfusu sabit seyreden TR-81 Bölgesinin aldıı paydaki azalıtan daha hızlı olduu görülmektedir. 18

29 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 2: Türkiye de 1965 ten bu yana her kiiden Ģ kaçı TR-81 Bölgesi ve Zonguldak ta yaıyor? Ģ 2,500 2,000 1,500 1, Kaynak: TÜİK, TEPAV hesaplamaları 5. Ģ 5. Zonguldak ilinin göç hareketleri daha detaylı ekilde incelendiinde ilden göç edenlerin eitim seviyesinin yüksek olduu ve genellikle büyük illere göç ettikleri görülmektedir. Son 5 yılda Zonguldak tan net olarak yaklaık kii göç etmi ve göç edenlerin yaklaık olarak Şekil yüzde 48 ini Lise veya Üniversite mezunu nüfus oluturmutur (Şekil 3). Göç eden nüfusun ise özellikle Zonguldak çevresine ve Türkiye nin batısındaki büyük ehirlere gittikleri izlenmektedir. Bu durum özellikle genç ve çalıabilir durumdaki nüfusun yaam memnuniyetinin Zonguldak ilinde Türkiye ortalamasının oldukça altında olmasından kaynaklanmaktadır. Genç ve eitimli nüfus Zonguldak ı yaanabilir bir il olarak görmemekte, bu nedenle de göç etmektedir. Benzer yönde bir bulguya Zonguldak İ İlinde Göçün Sosyo-Ekonomik Nedenleri ve Alınabilecek Tedbirler 1 çalımasında da rastlanmaktadır. Bu çalımanın sonuçlarına göre ilk sırada isizlik, sonrasında ise hava kirlilii ve sosyal yaamın gelimiliine ilikin, ilin sunduu yaam kalitesiyle ilgili sorunlar nedeniyle özellikle genç nüfusun ilden ayrılma eiliminde olduu görülmektedir. Böylesine bir durum, raporun ilerleyen bölümlerinde de bahsedildii gibi ilde nitelikli igücü sorunlarına yol açmaktadır Vergil H. ve dierleri, Zonguldak İlinde Göçün Ekonomik Nedenleri ve Alınabilecek Tedbirler, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, No:1, 19 1 Vergil H. ve dierleri, Zonguldak İlinde Göçün Ekonomik Nedenleri ve Alınabilecek Tedbirler, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, No:1,

30 Şekil 3: Zonguldak ilinden net göçün eitim seviyelerine daılımı ve göç edilen iller ( ) Okul bitirmemi 1198 İlkokul 4702 İlköretim 7538 Ortaöretim 847 Lise 8908 Üniversite 5488 Yüksek Lisans 213 Doktora İ Kaynak: TÜİK, TEPAV hesaplamaları yılı sektörel GSKD verilerine bakıldıında TR-81 Bölgesinde tarım ve hizmetler sektörlerinin payının Türkiye ortalamasının altında, sanayi sektörünün payının ise Türkiye ortalamasının üstünde olduu görülmektedir döneminde, bölgedeki ekonomik Ģ büyümenin ana tetikleyicisi hizmetler sektörü olmutur. Bölgenin gayrisafi katma deeri içinde tarımın Ş payı yüzde 6, hizmetlerin payı ise yüzde 54 dür (Şekil 4). Öte yandan, Ş Türkiye de sanayinin payı yüzde 27,5 iken (Şekil 5), Bölgede yaklaık olarak yüzde 40 düzeyindedir. Bu daılım, Bölgenin sanayi üretim bakımından azımsanmayacak bir potansiyele sahip olduunu göstermektedir. Sektörlerin toplam büyümeye yaptıkları katkılara bakıldıında Bölgede sanayi üreti- minin katkısının Türkiye ortalamasının üzerinde olduu, hizmetler sektörünün ise geride kaldıı görülmektedir. (Şekil 6 ve Şekil 7). Ş Ş 20

31 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 4: TR-81 Bölgesinde sektörlerin gayrisafi katma Şekil 5: Türkiye de sektörlerin gayrisafi katma deer deer içindeki Tarım, 6 payları (%), 2011 içindeki payları Tarım, 9 (%), 2008 Tarım, 6 Tarım, Tarım, 9 Tarım, Hizmetler, 54.3 Hizmetler Hizmetler, Sanayi, 39.7 Sanayi, Sanayi, Hizmetler, 63.5 Hizmetler Hizmetler, Sanayi, 27.5 Sanayi, Sanayi, Şekil 6: TR-81 Bölgesinde sektörlerin büyümeye katkısı (%), Hizmetler Hizmetler Hizmetler Sanayi Sanayi Sanayi Tarım 4.42 Tarım Tarım İ Şekil 7: Türkiye de sektörlerin büyümeye katkısı (%), Hizmetler Hizmetler Hizmetler Sanayi Sanayi Sanayi Tarım 6.46 Tarım Tarım Kaynak: TÜİK, TEPAV hesaplamaları İ Zonguldak ilinin iç pazar ticaretinin Ģ corafi daılımına bakıldıında göç hareketlerine benzer bir ekilde çevredeki Ģ Şve Batı bölgesindeki Ş illerin ön plana çıktıı görülmektedir. (Şekil 8 ve Şekil 9) Yatırım ortamı deerlendirme Ş anketi sonuçlarında Ş da detaylı bir ekilde incelenen iç ve dı ticaret ilikilerine genel olarak bakıldıında, Zonguldak ili içerisinden temin edilen mal ve hizmetlerin toplam harcamaların yüzde 21 ini, il içerisindeki satıların ise toplam satıların yüzde 18 ini oluturduu görülmektedir. Mal ve hizmet temin edilen iller arasında Hatay (yüzde 33), İstanbul (yüzde 24) ve Ankara (yüzde 9) öne çıkarken, mal ve hizmet satılarında ise İstan- İbul (yüzde 33), Kocaeli (yüzde 10) ve Ankara (yüzde 8) öne çıkmaktadır. İ İ Şekil İ 8: Zonguldak ili 2013 yılı iç pazar ticareti, mal-hizmet alımı (Milyon TL) 27 Kaynak: Giriimci Bilgi Sistemi, T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıı, TEPAV hesaplamaları

32 Ģ Şekil 9: Zonguldak ili 2013 yılı iç pazar ticareti, mal-hizmet satıı (Milyon TL) Ģ Kaynak: Giriimci Bilgi Sistemi, T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıı, TEPAV hesaplamaları Zonguldak ili önemli sanayi merkezlere yakınlıı bakımından avantajlı bir konuma sahiptir. Zonguldak merkezinden 300 km uzaklıkta, yani günübirlik ulaılabilen mesafede, İstanbul, Kocaeli, Düzce İ gibi önemli sanayi merkezleri bulunmaktadır. Bu yarıçaptaki ekonomik faaliyetlerin büyüklüüne İ bakıldıında 213 milyar TL gibi bir büyüklükle karılaılmaktadır (Şekil 10). Zonguldak gibi liman kenti olan ve Zonguldak ile aynı kategoride bulunan Ordu nun 300 km Ş mesafede eriebildii ekonomik Ş aktivitenin yalnızca 51 milyar TL olduu göz önünde bulundurulduunda, Zonguldak ın avantajlı konumu göze çarpmaktadır. Bu avantajdan ne derecede yararlanabildii ise Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi sonuçlarının deerlendirildii ilerleyen bölümlerde ele alınmaktadır. Şekil 10: Zonguldak ve dier seçili illerin 100, 200 ve 300 km yarıçaplı eriim alanlarındaki ekonomik Ģ büyüklük (milyar TL) Ģ

33 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi km 200 km 300 km Düzce Kocaeli Kırklareli Afyon Zonguldak Manisa Konya Samsun Ordu Trabzon Rize İ Kaynak: TÜİK, Karayolları Genel Müdürlüü, TEPAV Hesaplamaları Ġ Zonguldak İlinin Üretim Yapısı Analizi 9. Ģ Ģ Ģ Ģ Ģ 9. Bu bölümde Zonguldak ilinin üretim yapısına ilikin yapılmı olan analizin sonuçları özetlenmektedir. Söz konusu analiz çerçevesinde Zonguldak taki üretimin çeitlilii, sıradanlıı ve nitelikli sıçrama kabiliyeti bakımından dier illerle karılatırılmaktadır. Böylelikle iktisat literatüründe, ülkeler arasındaki gelimilik farklarını açıklamak için gelitirilen yöntemler- den yararlanılarak Zonguldak ilinin Türkiye deki göreceli konumu belirlenmeye çalıılmaktadır. Söz konusu çalımaların sonuçları ülkelerin ihracat sepetindeki rekabetçi (göreli üstünlüe sahip) ürünlerin sayısının (çeitlilik), o ülkedeki beceri kümesinin zenginliine iaret ettiini göstermektedir. Beceri kümesinin zenginlii ise çou ülkenin ihraç edemedii (sıradan olmayan) ürünlerde rekabet gücü kazanılmasını salamaktadır. Üretimin nitelii ise sektörlerin nitelii ile belirlenmekte, sektörlerin nitelii ise söz konusu sektörde ihracat yapan ülkelerin gelir seviyesinin aırlıklı ortalaması yoluyla hesaplanmaktadır. Daha açık bir ifadeyle, bu yönteme göre yüksek gelir grubuna dahil olan ülkelerin ihracat sepetinde bulunan ürünlerin nitelii yüksek, düük gelir grubundaki ülkelerin ihraç ettii ürünlerin ise nitelii düük olarak tanımlanmaktadır. Detayları ekte açıklanmakta olan bu yöntemi Türkiye deki illerin karılatırmalı bir analizini yapmak 10. üzere kullanmak da mümkündür. Ģ 10. Zonguldak ili üretim yapısı analiz edilirken, ihracat ve istihdam verisi bir arada kullanılmıtır. Yukarıdaki teorik çerçevede özetlenen analizlerin, Türkiye nin bölgelerine uyarlanmasında, dünyanın yerine Türkiye, ülkelerin yerine ise Türkiye nin illeri/bölgeleri konulmaktadır. Zonguldak ili üretim yapısının ortaya çıkarılmasında, ihracat yerine istihdam verileri kullanılmaktadır. Bunun temel nedeni, Türkiye de ihracat verilerinin gümrük kapılarından toplanmasıdır. Türkiye de, ihraç edilen ürünler, üretildikleri ilin dıındaki bir baka ilin gümrük kapısından yurtdıına çıkı yapabilmektedir. Bu nedenle, bir ile/bölgeye ait gibi raporlanan ihracatın, baka bir 23 ilde/bölgede üretilmi olması muhtemeldir. Zonguldak ilinin üretim yapısının analizinde, Sosyal Güvenlik Kurumu nun kayıtlı istihdam verileri kullanılmaktadır. Türkiye de ve bölgedeki istihdamın tümü kayıt içinde deildir. Bu nedenle, SGK verileriyle yapılacak analizler, bölgedeki üretim yapısını tam olarak ortaya koymak için yeterli deildir. Ancak, kayıtlı istihdamın, bölgenin üretim yapısını ölçmede, ihracattan daha doru sonuçlar vereceini söylemek mümkündür. 29

34 11. Ģ Ģ 11. Zonguldak ın Ģ sanayi Ģ üretimi Türkiye deki dier iller ile karılatırıldıında çeitlilii düük olsa da fazla sıradan olmadıı görülmektedir. Türkiye nin illerindeki üretim yapısı incelendiinde, illerde yapılan üretiminin çeitlilii ve sıradanlıı arasında ters Ş yönlü bir iliki olduu görülmektedir (Şekil 11). Bu sonuç ihracat verisiyle ülkeler düzeyinde yapılan analizle benzemektedir. 81 il içerisinde Zonguldak ın konumuna bakıldıında, çeitlilik bakımından Türkiye ortalamasından fazla farklılamadıı, sıradanlık bakımından ise performansının daha iyi olduu ve sıralamada 81 il arasından 21. sırada olduu görülmektedir. Kısaca Zonguldak taki üretim yapısının fazla çeitlilie sahip olmamasına ramen dier iller tarafından fazlaca üretilemeyen ürünlerde younlatıı görülmektedir. Şekil 11: : 81 ilin üretiminin ortalama sıradanlıı ve çeitlilii, Ģ 2013 Kaynak: SGK Aralık 2013 verileri, TEPAV hesaplamaları Fazla sıradan olmayan üretim yapısı ve düük sıçrama Ģ kabiliyeti ile Zonguldak ili için mevcut sektörlerinde nitelii yüksek sektörlere odaklanarak bu sektörlerdeki rekabet gücünün gelitirilmesi en uygun politika Ģ alternatifi olarak ortaya çıkmaktadır. Bu açıdan bakıldıında, yatırım ortamını anlamak üzere yapılan bu çalımanın sonuçları Zonguldak ilinin gelecei açısından önem kazanmaktadır. Türkiye deki 81 il Şekil 12 de üretim yapısının niteliini artıracak ekilde dönütürmek için uygulanması gereken politikaların niteliine göre 4 farklı bölgede 24 konumlandırılmıtır. Buna göre Zonguldak ili üretimin niteliinin yüksek olduu, ancak mevcut becerilerle üretim sepetinin niteliini ileriye götürecek yeni alanlarda rekabet gücü gelitirme imkanlarının nispeten sınırlı olduu iller arasında yer almaktadır. Bu grupta yer alan illerde üretim yapısının dönüümü için uygulanacak politikaların temel hedefi ilin halihazırda üretim sepetinde yer alan faaliyetlerde sahip olduu rekabet gücünün yükseltilmesi olmalıdır. Bu noktadan hareketle, rekabetçiliin pek çok unsuruna ilikin tespitleri içermekte olan yatırım ortamı deerlendirme çalımasının sonuçları, Zonguldak ilinin gelecei açısından hassasiyetle ele alınmalıdır.

35 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 12: 81 ilin üretiminin ortalama sıradanlıı ve sıçrama kabiliyeti, 2013 Kaynak: SGK Aralık 2013 verileri, TEPAV hesaplamaları 25 31

36

37 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Bölüm 2. Zonguldak Yatırım Ortamı Anketi Deerlendirmesi 1. Raporun bu bölümünde TEPAV tarafından, BAKKA Zonguldak Yatırım Destek Ofisi ile ibirlii içinde yürütülmü olan Zonguldak ili Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Anketinin sonuçları yer almaktadır. Raporun önceki bölümlerinde de bahsedildii gibi Dünya Bankası tarafından Türkiye yi de kapsayan geni bir ülke grubuna uygulanı olan bu anket TEPAV tarafından da Türkiye de bölgesel olarak uygulanmıtır. Bu sayede Zonguldak YOD sonuçları yalnızca il içerisinde deerlendirilmemekte, dier ülke, bölge ve illerden edinilen sonuçlarla karılatırılarak incelenmektedir. Böylelikle Zonguldak taki yatırım ortamının durumu özellikle Türkiye içerisinde göreceli olarak konumlandırılabilecektir. Sonuçlar, anketin içerdii 13 konu balıı altında ayrı ayrı deerlendirilmektedir. 1. Firmalara İlikin Genel Bilgiler Anketin ilk bölümünde anket örnekleminin genel özelliklerini tarif edebilmek üzere, anket uygulanan firmaların konumu, faaliyet alanları, hukuki yapıları, istihdam yapısı, ciroları gibi genel bilgiler sorulmutur. 2. Zonguldak taki firmaların konumlarına bakıldıında Zonguldak taki imalat sanayi firmalarının Türkiye ortalamasına göre daha yüksek oranda organize bölgelerde (OSB, KSS, STB veya TGB), hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların ise ortalama ile uyumlu bir seviyede ehir merkezinde konumlandıı görülmektedir. İmalat sanayi firmalarının yarısından fazlası (yüzde 55) belediye sınırları içinde ancak sanayi dıında konumlanmıtır. Şekil 13 te de görüldüü gibi imalat sanayi firmalarının yüzde 42 sinin küçük sanayi sitesi, organize sanayi bölgesi, serbest ticaret bölgesi veya teknoloji gelitirme bölgesinde yer aldıkları görülüyorken, Türkiye sonuçlarına bakıldıında bu oranın yüzde 36 olduu görülmektedir. Bu açıdan bakıldıında imalat sanayi firmalarının konumlarının Türkiye ortalamasına oranla daha fazla organize bölgelerde yer aldıını söylemek mümkündür. Bu durum da, firmaların adı geçen bölgelerin kendilerine saladıı altyapı hizmetlerinden ve kümelenmenin olumlu etkilerinden yararlanma fırsatına sahip olduklarını göstermektedir. Hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların ise yüzde 70 i ehir merkezinde konumlanmaktadır. Bu oran yüzde 71 olan Türkiye hizmet sektörü firmaları oranı ile aynı seviyededir. Hizmet sektörü firmalarının yer seçiminin sektörün ihtiyaçlarına yönelik olduu görülmektedir. 33

38 Şekil 13: Firmaların konumu İmalat Sanayi Ġ Ġ Hizmetler Belediye Belediye sınırları sınırları içerisinde, içerisinde, sanayi sanayi dıında dıında Şehir Şehir Merkez Merkez İlek İlek Caddede Caddede Küçük Küçük Sanayi Sanayi Sitesi Sitesi Şehir Şehir Merkezi Merkezi Ara Sokak Ara Sokak Organize Organize Sanayi Sanayi Bölgesi Bölgesi 4.0 Serbest Serbest Ticaret Ticaret Bölgesi Bölgesi Belediye Belediye sınırlarının sınırlarının 2.5 dıında, dıında, çevre çevre yollarında yollarında 1.5 Dier Dier Teknoloji Teknoloji Gelitirme Gelitirme.5 Bölgesi Bölgesi (Teknopark) (Teknopark) Modern Modern Çarı (Alıveri Çarı (Alıveri Merkezi) Merkezi) İ Merkezi İ Merkezi Geleneksel Geleneksel Çarı Çarı (Kapalı (Kapalı Çarı,Uzun Çarı,Uzun Çarı, Bedesten) Bedesten) Dier Dier Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 3. Zonguldak taki imalat sanayi firmaları arasında ekmek ve pastane ürünleri imalatı, metal ileme ve plastik inaat malzemesi imalatı öne çıkarken, hizmetler sektörünün özellikle motorlu taıtların toptan Ģ Ģ ve perakende Ģ ticaretini Ģ yapan firmalardan olutuu görülmektedir. İlde faaliyet gösteren firmaların sektörel Ģ Ģdaılımları Şekil 14 de verilmektedir. İmalat sanayinde faaliyet gösteren Ģ firmalarının Ģ yüzde 93 ü İ imalat, İ yüzde 7 si madencilik sektöründe faaliyet göstermektedir. Ş ŞAlt sektörler itibariyle İbakıldıında İ yüzde 14 ü ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı, yüzde 9 u metallerin makinede ilenmesi ve ekil verilmesi yüzde 8 i plastik inaat malzemesi imalatı sektörlerinde faaliyet göstermektedir. İmalat sanayinde sektör oranı yüzde 2 nin altında kalan firmalar birletirilerek Dier adı altında gruplandırılmıtır. Hizmet sektörünün alt sektörlerine bakıldıında ise toptan ve perakende ticaretinin İ İ örneklemin yarısından fazlasını (yüzde 58) oluturduu görülüyorken, yüzde 12 sinin inaat, yüzde 8 inin ulatırma ve depolama sektörlerinde faaliyet gösterdikleri görülmektedir

39 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 14: Firmaların sektörel daılımları, NACE Rev.2 (%) Şekil 14: Firmaların sektörel daılımları, NACE Rev.2 (%) İmalat Sanayi Ġ Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı Metallerin makinede ilenmesi ve ekil verilmesi Plastik inaat malzemesi imalatı Mücevher ve benzeri eyaların imalatı Ta ve mermerin kesilmesi, ekil verilmesi ve bitirilmesi Ta kömürü madencilii Büro ve maaza mobilyaları imala Dier mobilyaların imalatı Metalden kapı ve pencere imalatı Dier matbaacılık İç giyim eyası imalatı Dier dı giyim eyaları imalatı Dier Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 42.5 İ m a l a t S a n a y i Toptan ve ve perakende ticaret İnaat İnaat Ulatırma Ulatırma ve depolama ve depolama Konaklama Konaklama ve yiyecek ve hizmeti faaliyetleri Finans Finans ve sigorta ve sigorta faaliyetleri Hizmetler Ek Mesleki, bilimsel ve teknik ve ek faaliyetler M Eitim Eitim a Pla İdari ve İdari destek ve destek hizmet 1.8 ik 1.8 faaliyetleri M e Tarım, Tarım, Ormancılık ve ve T balıkçılık Dier v hizmet faaliyetleri 0.6 T Dier hizmet faaliyetleri 0.6 k Kültür, Kültür, sanat, sanat, elence, 0.6 Bü 0.6 dinlence ve spor ve Di İnsan salıı ve ve sosyal sosyal hizmet r faaliyetleri MGayrimenkul faaliyetleri 0.6 al Gayrimenkul faaliyetleri 0.6 Di Bilgi ve iletiim 0.6 r Bilgi ve iletiim 0.6 İ g Di r Di r 4. Zonguldak taki firmaların tamamına yakını özel ve yerli ortaklı firmalardan olumaktadır. Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi İmalat sanayi Ģ anketine İ katılan firmaların yüzde 54 ü hizmetler anketine katılan firmaların ise yüzde 59 u 2000 yılı ve sonrasında kurulmu firmalardır. Bu açıdan bakıldıında firmaların oldukça genç oldukları görülmektedir. Firmaların 4. yalarına Zonguldak taki oranla firmaların yöneticilerinin tamamına daha yakını deneyimli özel ve yerli ortaklı firmala olduu görülmektedir. Yöneticilerin ortalama deneyim olumaktadır. süreleri İmalat imalat sanayi sektöründe anketine katılan ortalama firmaların 20 yüzde 54 ü hizmetler ank yıl, hizmetler sektöründe ise 14 yıldır. İmalat firmalarının katılan firmaların yüzde ise 46 sı yüzde ahıs 59 u irketi 2000 yılı iken, ve sonrasında hizmet-kurulmulerde bu oranın yüzde 53 olduu görülmektedir. Firmaların neredeyse tamamının (yüzde 99) firmalardır. Bu a İ bakıldıında firmaların oldukça genç oldukları görülmektedir. Firmaların yalarına o yöneticilerinin daha deneyimli olduu görülmektedir. Yöneticilerin ortalama den yerli ortaklıklı firma olması, Zonguldak ili firmalarının süreleri genel imalat sektöründe olarak dıarı ortalama kapalı 20 yıl, yapısını hizmetler göstermektedir. Oysa ki yabancı sermayeli ortaklıklar sektöründe ise 14 yıldır. İm firmalarının sayesinde yüzde firmalar 46 sı ahıs yurtdıı irketideneyimlerden iken, hizmetlerde bu oranın yüzde 53 ol ve pazar imkanlarından birincil elden faydalanma görülmektedir. ansı yakalayabilecekler, Firmaların neredeyse böylelikle tamamının gerek (yüzde verimliliklerinde gerekse dı ticaret potansiyellerinde Zonguldak önemli ili kazanımlar firmalarının salayabileceklerdir. genel olarak dıarı kapalı yapısını göstermektedir. 35 Oy 99) yerli ortaklıklı firma ol yabancı sermayeli ortaklıklar sayesinde firmalar yurtdıı deneyimlerden ve 5. Kadın çalıan sayısının toplam çalıan sayısına oranı açısından hizmetler sektörü öne çıkarken, imalat Ģsanayi firmalarında kadınların Ģ az da olsa daha yüksek oranda yöneticilik ve irket sahiplii pozisyonlarında bulundukları görülmektedir. Firmalardaki kadın istihdamı oranları incelendiinde Ģ imalat sanayinde yüzde 13 oranında kadın çalııyorken, hizmetler sektöründe bu oranın daha fazla (yüzde 34) olduu göze çarpmaktadır. Bu durumun imalat ve hizmet sektörlerinin üretim gerekliliklerinden kaynaklanıyor olması muhtemeldir. Firma sahiplii açısından kadınların oranı incelendiinde, imalat sanayinde firma sahipleri arasında yüzde 26,5 oranında, hizmetlerde ise yüzde 22 oranında kadın bulunmaktadır. Firma yöneticileri arasındaki 28 kadın oranında da benzer bir ekilde imalat sanayi firmaları öndedir. İmalat sanayinde kadın yöneticilerin oranı yüzde 25,5 iken, hizmetler sektöründe bu oranı yüzde 21 dir Hizmetler

40 6. Zonguldak ta firmaların ciro bazında küçülme eiliminde olduu görülmektedir. Anket kapsamında firmalara 2012, 2013 yılları için gerçekleen, 2014 yılı içinse tahmini ciroların soruda verilmekte olan aralıklardan hangisinde bulunduuna ilikin bir soru sorulmutur. Soruda firmaların ciroları düük (1 milyon TL ve altı), orta (1-5 milyon TL arası) ve yüksek (5 milyon TL ve üzeri) olmak üzere 3 grupta incelenmektedir. Söz konusu soruya verilen cevaplara bakıldıında imalat sanayinde faaliyet gösteren firmaların yüzde 64,3 ünün 2012 yılında cirosu en düük gruptayken (Şekil 15), bu oranın 2013 yılındaki düüe ramen 2014 yılında yüzde 65 e çıktıı görülmütür. İmalat sektöründeki bu kayıın orta büyüklükte ciroya sahip firmalardan düük cirolu firmalara doru yaandıı, yüksek cirolu firmaların oranının aynı kaldıı görülmektedir. Hizmetler sektöründe cirolardaki düü eilimi imalat sanayi firmalarından daha net ortaya çıkmaktadır de cirosu en düük grupta olan firmaların oranı 73,5 iken 2013 ve 2014 yılında bu oran artarak yüzde 76,5 e çıkmıtır. İmalat sektöründeki firmaların aksine yüksek cirolu firmaların oranında da bir düü yaanmakta, söz konusu firmaların 2014 yılında orta büyüklükte ciroya sahip firmalar arasında yer alacaının beklendii görülmektedir. Cirolardaki bu azalı eiliminin TEPAV ın GAP İdaresi bölgesinde gerçekletirdii anket sonuçlarından farklılatıı görülmektedir. Söz konusu çalımada yıllar içerisinde düük ve orta büyüklükte ciroya sahip olan firmalardan, daha yüksek cirolu firmalara doru bir geçi yaanmaktadır (Şekil 16). Ancak sonuçlar karılatırmalı olarak deerlendirilirken yapılan saha çalımalarının dönemlerinin de sonuçlar üzerinde etkili olduu dikkate alınmalıdır. Nitekim GAP İdaresi bölgesinde yapılmı olan saha çalımasının küresel krizi sonrasındaki toparlanma döneminde yapılmı olması nedeniyle, firmaların kriz sonrası büyüme eiliminde olması doal bir beklenti olabilir. Şekil 15: Firmaların ciro büyüklükleri (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler > < > < Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ġ TL 2012 (tahmini) TL TL TL

41 > < > < Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 16 : GAP İdaresi Ġ bölgesindeki firmaların ciro büyüklükleri (%) TL 2012 (tahmini) TL TL TL TL TL TL üzeri cevap yok Kaynak: TEPAV, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi 7. Zonguldak ta firmaların ortalama kapasite kullanım oranları Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır. Firmaların ortalama kapasite kullanım oranları incelendiinde imalat sanayinde yüzde 67 iken, hizmetler sektöründe bu oran yüzde 61,5 dir (Şekil 17). Zonguldak taki Ş imalat sanayi firmalarının ortalama kapasite kullanım oranları, yüzde 74 olan Kasım 2014 Türkiye imalat 30 sanayi kapasite kullanım oranının altında görünmektedir. Firmaların genel durumuna bakıldıında yüzde 80 inin yüzde 50 kapasitenin üzerinde çalıtıı görülmektedir. Sektörel detayda incelendiinde ilde önemli aırlıa sahip imalat sektörlerinden giyim eyası imalatı, kauçuk ve plastik ürünlerin üretimi ve ana metal sanayi; hizmetler sektörlerinden ise toptan ve perakende ticaret sektörlerinin kapasite kullanım oranlarının il ortalamasından ve dolayısıyla da Türkiye ortalamasından düük olduu göze çarpmaktadır. Şekil 17: Firmaların kapasite kullanım oranları (%) İmalat Ġ Sanayi Hizmetler Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi

42 8. Zonguldak taki firmaların yarısından fazlası önümüzdeki 2 yıl içerisinde kapasitelerini Ģ artırmayı hedeflemektedir. Bu oran da ilin İgeleceine ilikin umutlu olunduunun göstergesidir. İmalat sanayi firmalarının yüzde 58 i, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 65 i önümüzdeki 2 yıl içerisinde kapasitelerini Şartırmayı hedeflemektedir (Şekil 18). Bu oranlar karılatırıldıında hizmetler sektöründeki firmaların sektörlerinin geleceine imalat sektörüne oranla daha fazla umutla baktıkları söylenebilir. Firmalarda kapasitesini artırmayı düünenlerin ortalama kapasite kullanım oranları yüzde 65 tir ve kapasitelerini yaklaık olarak yüzde 50 oranında artırmayı planlamaktadır. Yani, firmalar önümüzdeki dönemde yalnızca atıl kapasitelerini kullanmaya balayacaklarını deil aynı zamanda artıracakları kapasiteden de faydalanacaklarını düünmektedir. Şekil 18 : Firmaların önümüzdeki 2 yıla ilikin kapasite / yatırım hedefleri (%) Ģ İmalat Sanayi Hizmetler Ġ Kapasiteyi artırmak 58.0 Kapasiteyi artırmak 65.3 Mevcut kapasiteyi korumak 41.5 Mevcut kapasiteyi korumak 34.1 Kapasiteyi azaltmak.5 Kapasiteyi azaltmak.6 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi yılında her iki sektördeki firmaların yarısından fazlası özellikle talep darlıı ve pazarda yaanan sıkıntılar nedeniyle kapasite artırmamıtır yılında imalat sanayi firmalarının yaklaık yüzde 35 i, Ģ hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 32 si kapasitelerini Ģ artırmılardır (Şekil 19) yılında kapasitesini artırmı olan imalat sanayi firmalarının yüzde 70 i, hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 82 si Şekil önümüzdeki 2 yıl içinde yine kapasite artırmayı planlamaktadır. Bu türde davranı gösteren firmalar arasında kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı, ana metal sanayi ve mobilya imalatı sektörleri öne çıkarken, hizmetler sektöründe ise örneklemin de yarısına yakının oluturan toptan ve perakende ticaret öne çıkmaktadır yılında kapasitelerini artırmayan firmalara bunun sebebi sorulduunda firmaların en büyük sorununun (imalat sanayinde yüzde 74, hizmetlerde yüzde 91 seviyesinde) talep darlıı ya da pazarda yaanan sıkıntılar olduu görülmektedir (Şekil 20). İkinci en büyük sebep ise yüzde 54 ile iletme sermayesi eksiklii olarak ortaya çıkmaktadır. Şekil İ Şekil 19 : 2013 yılında firmaların kapasite artırma davranıı (%) Ģ Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Hayır 65.2 Hayır 68.2 Evet 34.8 Evet Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ġ

43 Evet 34.8 Evet 31.8 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 20: Firmaların kapasitelerini artırmama nedenleri (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Talep darlıı ya da pazarda yaanan sıkıntılar 74.4 Talep darlıı ya da pazarda yaanan sıkıntılar 90.5 İletme sermayesi eksiklii 54.3 İletme sermayesi eksiklii 54.3 İhtiyaç duyulmadı 39.5 Nitelikli igücü eksiklii 45.7 Kullanılan ham/ara madde temininde çekilen sıkıntılar 33.3 Alınan ürün temininde çekilen sıkıntılar 32.8 Nitelikli igücü eksiklii 27.1 Mevsimsellik 25.9 Dier 18.6 İhtiyaç duyulmadı 24.1 Mevsimsellik 7.8 Dier 9.5 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 10. İgücü ĠĢ maliyetlerinin firmaların toplam maliyetleri içerisindeki payı hem imalat sanayi hem de hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmalar için dier kalemlerden daha yüksektir ve yükselmekte- dir. Firmalara 2012 ve 2013 yılı için maliyet kalemlerinin toplam maliyetleri içerisindeki payına bakıldıında igücü ve girdi-aramalı maliyetlerinin en önemli kalemler olduu görülmektedir Şekil (Şekil 21). Her iki maliyet kaleminin toplam maliyetler içerisindeki payı imalat sanayi için, hizmetler sektöründen daha yüksektir. Hizmetler sektöründe ise faiz giderlerinin görece daha yüksek bir maliyet kalemi olduu görülmektedir. Şekil 21: Firmaların maliyet kalemlerinin daılımı Ġ İmalat Sanayi Hizmetler ,9 39, ,5 36, İgücü maliyeti 2013 Girdi ve ara malı maliyeti Dier gider payı Faiz gideri Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 11,5 11,8 9,8 10, İgücü maliyeti Girdi ve ara malı maliyeti Dier gider payı Faiz gideri

44 2. Firmaya Yönelik Yatırım Ortamı Kısıtlamaları Anketin ikinci bölümünde firmalara içinde bulundukları yatırım ortamındaki kısıtlara ilikin algıları sorulmaktadır. Sorulardan ilkinde 20 nin üzerinde yatırım ortamı bileenin firmalar için bulundukları bölgede ne derece engel tekil ettii 5 li ölçekte (0-Engel yok, 1-Az engel, 2-Orta engel, 3-Büyük engel ve 4-Çok ciddi engel) deerlendirilmektedir. İkinci soruda ise firmaların sektörel faaliyetleri dahilinde ihtiyaç duydukları hizmet/izin bavurularına ilikin deneyimleri ile ilgili sorular sorulmutur. 1. Zonguldak taki firmalar büyümelerinin önündeki en büyük engelin vergi oranları olduunu düünmektedirler. Her ne kadar igücü maliyetleri, toplam maliyetleri içerisinde en büyük paya sahip olsa da, ankette sıralanan yatırım ortamı unsurlarına çok ciddi ya da büyük engel diyenler toplandıında vergi oranları (imalat sanayinde yüzde 84, hizmetlerde yüzde 76) ilk sırayı almaktadır. İgücü maliyetleri ise imalat ve hizmetler sektörleri için sırasıyla yüzde 82 ve 72 ile ikinci sırayı almaktadır. TEPAV ın GAP İdaresi bölgesinde uyguladıı anket sonuçları ile karılatırıldıında vergi oranlarının tüm bölgeler için en önemli engel olarak görüldüü ortaya çıkarken, GAP bölgesindeki firmaların igücü maliyetlerinden önce vergi idaresi / mevzuatı ve i ruhsatı / faaliyet izinleri gibi daha idari mevzular ile, finansmana eriim gibi finansman sorunlarını sıraladıkları görülmektedir. Zonguldak için ise idari konular çok daha arka sıralarda yer alırken, finansmana ilikin engeller (finansmanın maliyeti ve finansmana eriim), 3. ve 4. sırada igücü maliyetini takip etmektedir. Şekil 22: Firmaların büyümesinin önündeki engeller (%) 40 Şekil 22: Firmaların büyümesinin önündeki engeller (%) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi İmalat Sanayi İmalat Sanayi Vergi oranları İgücü maliyetleri Finansmanın maliyeti Finansmana eriim Makroekonomik belirsizlik Mevcut içilerin vasıf ve eitim seviyeleri Vergi idaresi ve mevzuatı İ ruhsatı ve faaliyet izinleri İgücü piyasası düzenlemeleri Kayıtdıı çalıan firmalarla rekabet Bürokratik sistem Mevzuatta ve mevzuatın uygulanmasındaki belirsizlikler Siyasi istikrarsızlık Lojistik Elektrik Yolsuzluk, rüvet Gümrük ilemleri Arsa/Araziye eriim Su Suç, hırsızlık ve kargaa Güvenlik sorunu Mahkemeler, yasal sistem/ihtilaf çözümü Telefon, internet Destekleyici üretim ve depolama tesisleri Suç örgütü baskısı Doalgaza eriim 8 Hi z 84 m etl 82 er Fin Şekil 50 22: Firmaların büyümesinin önündeki engeller M (%) 50 İ 50 Vergi oranları 42 İgücü maliyetleri 37 Finansmanın maliyeti 34 Finansmana eriim 34 Makroekonomik belirsizlik 29 Vergi idaresi ve mevzuatı 24 Mevcut içilerin vasıf ve eitim seviyeleri 24 İ ruhsatı ve faaliyet izinleri 22 Suç, Bürokratik sistem 22 Kayıtdıı çalıan firmalarla rekabet 20 Lojistik 17 İgücü piyasası düzenlemeleri 16 Siyasi istikrarsızlık 15 Mevzuatta ve mevzuatın uygulanmasındaki belirsizlikler Yolsuzluk, rüvet Elektrik Suç, hırsızlık ve kargaa Mahkemeler, yasal sistem/ihtilaf çözümü Su Destekleyici üretim ve depolama tesisleri Gümrük ilemleri Maazaya / Kapalı Alana eriim Telefon, internet Güvenlik sorunu Suç örgütü baskısı Doalgaza eriim Hizmetler Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 35

45 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 23: GAP İdaresi bölgesi firmalarının büyümesinin önündeki engeller (%) Ġ İmalat Sanayi Vergi oranları Vergi idaresi ve mevzuatı İ ruhsatı ve faaliyet izinleri Finansmana eriim (ör. maddi teminat) İgücü piyasası düzenlemeleri İgücü maliyetleri Mevcut içilerin vasıf ve eitim seviyeleri Finansmanın maliyeti (ör. faiz oranları) Bürokratik sistem Elektrik (altyapı, kesinti, dalgalanma, ücret ) Gümrük ilemleri Mevzuatta ve mevzuatın uygulanmasındaki Su (altyapı, kesinti, yeterlilik, fiyat, ücret) Telefon, internet (altyapı, imkanlar, eriim, Lojistik (gecikme, zarar görme, ücret, uzaklık) Arsa/Araziye eriim Destekleyici üretim ve depolama tesisleri (souk Makroekonomik belirsizlik (ör. enflasyon, döviz kuru) Suç, hırsızlık ve kargaa Kayıtdıı çalıan firmalarla rekabet Yolsuzluk, rüvet Doalgaza eriim Siyasi istikrarsızlık Mahkemeler, yasal sistem/ihtilaf çözümü Güvenlik sorunu Suç örgütü baskısı Kaynak: TEPAV, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi Hizmetler Sektör detayında 2 bakıldıında büyümenin önündeki engellerin farklı olarak deerlendirildii görülmektedir (Tablo 2). Gerek imalat sanayi, gerekse hizmetler sektörü tarafından büyümenin önündeki engeller arasında ilk sıralarda bildirilmi olan sorunlar olan vergi oranları, igücü maliyetleri ve finansmanın maliyetine bakıldıında alt sektörler arasındaki algıların farklı düzeyde olduu görülmektedir. İmalat sanayi alt sektörlerinde vergi oranları metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı sektöründe en yüksek İ düzeyde engel olarak algılanırken, igücü maliyetleri kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı, finansmanın maliyeti ise ana metal sanayi sektöründe en büyük oranda engel yaratmaktadır. Hizmetler alt sektörlerinde vergi oranları ve finansmanın maliyeti daha çok inaat sektöründe, igücü maliyetleri ise yiyecek ve içecek hizmeti faaliyetleri sektöründe büyümenin önünde önemli bir engel olarak algılanmaktadır. İmalat alt sektörlerinde firmaların sorun alanlarına ilikin algıları birbirine benzerken, hizmetler altı sektörlerinde özellikle İ yiyecek ve içecek hizmeti faaliyetleri sektörünün algısının dier sektörlerden büyük oranda ayrıtıı, igücü maliyetlerini büyük bir engel olarak görürken vergi oranları ve finansmanın maliyetini dier sektörlerden oldukça düük düzeyde engel olarak algıladıı dikkat çekicidir. 41 ĠĢ 2 Sektörel deerlendirmeler yapılırken anket örnekleminde yüzde 10 un üzerinde aırlıa sahip olan 2 Sektörel deerlendirmeler yapılırken anket örnekleminde yüzde 10 un üzerinde aırlıa sahip olan sektörler deerlendirmeye sektörler alınmıtır. deerlendirmeye alınmıtır. 36

46 Tablo 2: Firmaların büyümesinin önündeki engeller, sektör detayı (%) İMALAT SANAYİ HİZMETLER Vergi oranları İgücü maliyetleri Finansmanın maliyeti METALİK OLMAYAN MİNERAL ÜRÜNLERİN İMALATI 100% 88% 75% KAUÇUK VE PLASTİK ÜRÜNLERİN İMALATI 96% 96% 83% ANA METAL SANAYİİ 90% 80% 100% GİYİM EŞYALARININ İMALATI 90% 80% 80% MOBİLYA İMALATI 85% 77% 85% GIDA ÜRÜNLERİNİN İMALATI 81% 81% 81% MAKİNE VE EKİPMAN İMALATI 80% 90% 90% DİĞER İMALATLAR 73% 64% 73% FABRİKASYON METAL ÜRÜNLERİ İMALATI 71% 71% 79% BİNA İNŞAATI 100% 86% 79% PERAKENDE TİCARET 80% 67% 74% TOPTAN TİCARET 78% 74% 74% YİYECEK VE İÇECEK HİZMETİ FAALİYETLERİ 44% 89% 44% 3. Türkiye de igücünün eitim seviyesi git gide daha düük oranda bir engel olarak algılanmaktadır. Ancak Zonguldak ilindeki firmalar için eitim seviyesindeki sorunlar Türkiye nin 2005 yılı imalat sanayi ortalamasının bile oldukça üzerindedir. Türkiye de imalat sanayinde igücünün eitim seviyesini büyümesinin önünde çok ciddi engel olarak gören firmaların oranı 2008 yılında 2005 teki yüzde 33 seviyesinden yüzde 21 e gerilemitir (Şekil 24). Zonguldak ta ise bu oranın özellikle imalat sanayinde oldukça yüksek (yüzde 53) olduu ve bu seviyenin ise 2005 teki Türkiye imalat sanayinin neredeyse 2 katı olduu görülmektedir. Bir baka ilgi çekici durum ise hizmetler sektörünün bu konudaki algısıdır. Türkiye ortalamasına göre, igücünün eitim seviyesini büyümenin önünde bir engel olarak deerlendiren hizmetler sektörü firmalarının oranı imalat sektörü firmalarından daha yüksektir ve ortalamayı 2008 yılında yüzde 25 e taımıtır. Ancak Zonguldak taki hizmetler sektörü firmaları igücünün eitim seviyesini yüzde 35 ile imalat sektöründen daha düük düzeyde bir engel olarak görmektedir. İmalat sektöründe igücünün eitim seviyesini çok ciddi engel olarak gören firmaların sektörel daılımlarına bakıldıında kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı ile kömür ve linyit çıkarılması faaliyetleri öne çıkmaktadır. Şekil 24 : Bir engel olarak igücünün eitim durumu (%) 42 İmalat Sanayi Ģ Hizmetler Kaynak: Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti, Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ġ Ģ Ģ Ģ Ġ Ģ Ġ Ģ Ģ Şekil İ

47 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 4. İller arasında bir karılatırma yapıldıında igücünün eitim durumunun Adıyaman, Şırnak ve İzmir de Zonguldak ilinden daha düük düzeyde bir engel olarak algılandıı görülmektedir. Hizmetler ve imalat sanayi sektörü firmaları arasındaki algı farklılıı İzmir de de benzer ekilde yaanmaktadır. Şekil 25 te Zonguldak taki igücünün eitim seviyesinin engel tekil etmesine ilikin deerlendirme GAP İdaresi bölgesi illeriyle karılatırmalı olarak yapılmaktadır. Bar grafikte dier illerin imalat ve hizmetler sektörlerinde söz konusu engele ilikin deerlendirmeleri, çizgi grafikte ise Zonguldak ilindeki firmaların deerlendirmeleri gösterilmektedir. Buna göre, imalat sanayinde Adıyaman, Şırnak, İzmir ve Mardin in Zonguldak a göre da az engel olarak gördüü ortaya çıkmaktadır. Batman, Gaziantep, Siirt, Şanlıurfa ve Diyarbakır ise igücünün eitim durumunu Zonguldak a göre daha ciddi bir engel olarak görmektedir. Aynı ekilde hizmetler sektörüne bakıldıında Şırnak ve İzmir hariç dier illerin Zonguldak a göre igücünün eitim durumunu daha ciddi bir engel olarak gördükleri izlenmektedir. İllerin genelinde hizmetler sektörü firmaları igücünün eitimini daha yüksek bir oranda engel olarak görürken, İzmir, Siirt ve Şanlıurfa da imalat sanayi firmalarının bu konudan daha fazla ikayet ettikleri görülmektedir. Sektörler arasındaki farkın Zonguldak taki kadar belirgin olduu tek il ise İzmir dir. Şekil 25 : Bir engel olarak igücünün eitim durumunun illere göre kıyaslanması (%) Ģ İmalat Sanayi Hizmetler 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zonguldak - Hizmetler %53 Zonguldak - İmalat %35 İmalat Hizmet *Kilis teki 6 imalat firmasından 2 si, 14 hizmetler firmasından 2 si, 4 ticaret firmasından 1 i bu konuyu ciddi bir engel olarak görmektedir. Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, TEPAV UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi 5. Vergi oranları Türkiye de yıllar içerisinde daha düük oranda Ģ bir engel olarak algılanırken, Zonguldak taki algı 2005 Türkiye ortalaması seviyesindedir. Vergi oranları 2005 yılı Türkiye YOD anketi sonuçlarına göre imalat sanayi firmaları tarafından yüzde 81 seviyesinde bir engel olarak algılanmı ancak 2008 yılına gelindiinde bu algı yüksek bir performansla yüzde 50 ye gerilemitir (Şekil 26). Tahakkuk, Şekil tahsilat, denetim gibi vergi idaresi ve mevzuatı konularındaki gelime ise vergi oranlarının da üzerindedir, aynı dönem içerisinde yüzde 59 dan yüzde 19 a bir gerileme yaanmıtır. Zonguldak taki vergi oranları ve idaresine ilikin algı Türkiye ortalaması ile karılatırıldıında özellikle imalat sektöründe 2005 yılından da kötü olduu görülmektedir. Ülkelerin geneline bakıldıında vergi oranlarının vergi idaresinden çok daha yüksek bir oranda engel olarak algılandıı ortaya çıkmak- tadır. Zonguldak ta ise vergi ile ilgili bu iki unsur neredeyse eit deerlendirilmektedir. Bu açıdan Brezilya daki durumun Zonguldak a benzedii söylenebilir. 43

48 Şekil 26 : Bir engel olarak vergi sistemi (%) İmalat Sanayi Hizmetler 90 Vergi oranları Vergi idaresi Vergi oranları Vergi idaresi Kaynak: Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti, Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ Ģ Ģ 6. Türkiye de igücü piyasalarına ilikin düzenlemeler de yıllar içerisinde daha düük oranda bir engel olarak algılanırken, Zonguldak taki firmaların algıları 2008 Türkiye İ ortalamasının Ģ oldukça üzerindedir. Ģ İgücü piyasalarına ilikin düzenlemelerde Ģyaan- mı olan iyilemeler 2005 ten 2008 e firmaların daha düük bir oranının bu konuyu büyümelerinin önünde bir engel olarak görmelerine neden olmutur (Şekil 27). Buna ramen Zonguldak taki Ş firmaların İ çok daha büyük bölümünün igücü piyasası düzenlemelerini bir engel olarak gördükleri ortaya çıkmaktadır. İmalat sanayi firmaları yüzde 40 ile göze çarparken, sektör detayına bakıldıında özellikle kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı ile kö- Şmür ve linyit çıkarılması Ģ sektörleri öne çıkmaktadır. 44 Şekil 27: Bir 70 engel olarak igücü piyasası düzenlemeleri (%) 60 Ģ 50 İmalat Sanayi Hizmetler Kaynak: Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti, Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 40 40

49 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 3. Satılar Ģ ve Tedarikçiler Anketin 3. bölümünde yer alan satılara ve tedarikçilere ilikin sorular, firmaların iç ve dı pazardaki faaliyetlerine ilikin sorular içermektedir. Bu bölümdeki ihracata yönelik sorular yalnızca imalat sanayi firmalarında yöneltilmitir. 1. Bir liman kenti olmasına ramen Zonguldak taki imalat sanayi firmalarının yalnızca yüzde 23 ü ihracat yapmaktadır ve yerli satıların yıllar Ģiçerisindeki payı artmaktadır. İmalat sanayindeki İ firmaların satılarının deer olarak daılımına bakıldıında yerli satıların payının 2012 deki yüzde 88 seviyesinden 2014 te yüzde 92 seviyesine yükseldii, ihracatın payının ise aynı yıllar için sırasıyla yüzde 12 ve yüzde 8 olduu görülmektedir (Şekil 28). İmalat sanayi firmalarının Şekil yalnızca İ yüzde 23 ü ihracat yaparken, yapılan ihracatın neredeyse tamamı dorudan ihracat eklinde gerçeklemektedir. Bu açıdan Zonguldak imalat firmalarının oldukça içe dönük firmalar olduu söylenebilir. Şekil 28: Satıların daılımı (%) Ģ İmalat Sanayi Hizmetler Yerli satı Dorudan ihracat Dolaylı ihracat (bir distribütör aracılııyla) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 2. Alt sektörlerde ihracat yapan firmaların oranının yüzde 50 yi geçmiyor olması dikkat çekicidir. İmalat sanayi alt sektörleri 3 arasında ihracat yapan firmaların en yüksek oranda bulunduu sektörler ana metal sanayi (yüzde 50), mobilya imalatı (yüzde 46) ve giyim eyalarının imalatı (yüzde 40) sektörleridir. Dier sektörlerde ihracat yapma oranı yüzde 30 ve altındayken, ilde önemli bir aırlıa sahip olan gıda ürünleri imalatında faaliyet gösteren firmaların yalnızca yüzde 3 ünün ihracat yapıyor olması da dikkat çekicidir. Çounlukla ekmek ve dier pastane ürünleri üretiminde faaliyet göstermekte olan söz konusu firmaların, Fransa örneinde olduu gibi, un ve unlu mamul sektöründe daha yüksek katma deerli üretim yaparak kendilerine ihracat pazarlarında paylarını artırmaları mümkündür. Bu yönde bazı çalımalar Türkiye Un Sanayicileri Federasyonu tarafından yürütülmektedir. Benzer ekilde, dier sektörlerde faaliyet göstermekte olan firmaların da sektörel dernekler ve dier kurum-kurulular tarafından ihracat pazarları ve stratejilerine yönelik yürütülen çalımaları takip etmesi, sektör özelinde dı pazarlara ilikin bilgi edinilmesine ve ihracat kapasitesinin artırılmasına katkı salayabilecektir Alt sektörler deerlendirilirken, imalat sanayi örneklemi içerisinde aırlıı yüzde 10 un üzerinde olan sektörler dikkate alınmıtır. 41

50 3. Zonguldak imalat sanayi firmalarının büyük çounluunun yerli satı yapıyor olmasının en önemli nedeni iç pazarı yeterli görmeleridir. İmalat sanayi firmalarına ihracat yapmamalarının ya da ihracat kapasitelerini yetersiz görmelerinin nedeni sorulduunda yüzde 68 ile ilk sırada iç pazarı yeterli gördüklerine ilikin ifade yer almaktadır (Şekil 29). İç pazarı yeterli gören firmaların yüzde 78 i 2013 yılında kapasitelerini artırmadıklarını ifade etmilerdir. Kapasite artırmamalarında da en önemli nedenin yüzde 72 ile talep darlıından ve pazarda yaanan sorunlar olduu görülmektedir. Yani firmaların büyük çounluu hitap ettikleri yerli pazarda yaadıkları sıkıntılar nedeniyle kapasite artırmazken, iç pazarı yeterli görmeleri nedeniyle de sadece buraya yönelik üretim yapmakta oldukları görülmektedir. Oysaki dı pazarlara açılmak Zonguldak ta mevcut üretim yapısının çeitlendirilmesi ve daha verimli hale getirilmesi açısından bir fırsat olarak deerlendirilebilir. Ancak öncelikle firmaların ihracat yapabilmelerinin önünde duran, kaynak yetersizlii (yüzde 33) ve dı pazarlara ilikin bilgi eksiklii (yüzde 25) gibi engelleri amaları gerekmektedir. Şekil 29: Firmaların ihracat yapamama nedenleri (%) İmalat Sanayi Hizmetler İç pazarları yeterli görüyoruz 68 Kaynak yetersizlii (sermaye, teknoloji, malzeme 32 Dı pazarları tanımama ve bilgi eksiklii 25 Dier İhraç edilebilecek ürün/hizmet üretmiyoruz Aracı iletme bulmadaki zorluk Bürokratik ilemlerin uzunluu 6 7 Yabancı dil yetersizlii Talep edilen kalite ve miktarda mamul sunamama Uygun fiyatta mamul sunamama Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 46 Ġ Ģ 4. İmalat sanayi firmalarının ihracat pazarlarına ilikin bilgi alma kanallarında firmaların bireysel çabaları ön plandayken TOBB un Oda-Borsa sisteminin saladıı hizmetler de azımsanmayacak seviyededir. Dı pazarlardaki müteriler/alıcılar hakkındaki bilgiye firmaların yarısından fazlası (yüzde 55) kendi imkanları ile (internet, kendi imkanları ve yabancı firmaların kendileriyle temasa geçmesi ile) ulamaktadır (Şekil 30). TOBB ve Odaların hizmetler birlikte deerlendirildiinde Şekil firmaların yüzde 40 ının dı pazarlara ilikin bilgi edinmede bu hizmetlerden ve faaliyetlerden yararlandıı görülmektedir. Firmaların yüzde 30 ise kamu kurulularının yerel ve merkezi birimlerinden bilgi almaktadır.

51 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 30 : Dı ticaret pazarlarına ilikin bilgi edinme kanalları (%) Ģ Ģ İmalat Sanayi Hizmetler Üyesi olduum odanın verdii hizmetlerden ve faaliyetlerinden 35.6 İnternet TOBB un verdii hizmetlerden ve faaliyetlerinden Kendi imkanlarımızla yabancı müteriyle temas kurduk Yerel ve merkezi kamu kurulularının ajanslarının verdii hizmetlerden ve faaliyetlerinden Yerel veya ulusal danıman kii veya firmalar Dier Kalkınma Ajansı Yatırım Destek Ofisi Türkiye ye yeni giren yabancı firmaların bizimle temas kurması sonucu KOSGEB, ABİGEM 4.4 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 5. Firmaların iç pazara satıları Ģ son tüketici aırlıklıdır. İmalat İ sanayi firmalarının satılarının yarısını (yüzde 52) son tüketiciler olutururken hizmetler sektöründe bu oran, sektörün yapısı gerei yüzde 82 seviyesindedir (Şekil 31). İmalat Şekil sanayi firmalarının İ iç pazara satıları içerisinde firmaların payının düük olması Zonguldak ili içerisindeki ara girdi sorununa iaret etmektedir. Zonguldak taki imalat sanayi firmaları içinde bulundukları deer zincirinin aktörleri Zonguldak ta bulunmadıından dolayı üretimlerini il dıından temin ettikleri ara malıyla yapmaktadırlar. Bu durum da üretimdeki katma deerin ilin dıına taınmasına neden olmaktadır. Bu yönde bir tespit, daha detaylı bir ekilde takip eden kümelenme bölümünde yapılmaktadır. Ģ Ġ 47 44

52 Şekil 31 : Firmaların iç pazara yaptıkları satıların daılımı (%) İmalat Sanayi Hizmetler Son tüketiciler 52.0 Son tüketiciler 81.7 Mikro ve küçük ölçekli firmalar 19.0 Mikro ve küçük ölçekli firmalar 5.8 Orta ve büyük yerli özel firmalar 17.0 Orta ve büyük yerli özel firmalar 5.1 Kamu kuruluları 6.4 Kamu kuruluları 3.8 Ana irketiniz veya balı yan irketler 3.6 Ana irketiniz veya balı yan irketler 1.4 Ülkemizde faaliyet gösteren çok uluslu irketler 2.0 Ülkemizde faaliyet gösteren çok uluslu irketler 0.5 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Kümelenme Yatırım Ortamı Deerlendirmesi anketinin 4. bölümünde firmaların makine ekipman, yedek parça bakım hizmeti ve dier ara girdilerini temin ettikleri tedarikçileri ile müterilerinin bulundukları yerlere ilikin sorular sorulmakta, Ģ böylelikle de ilde bir kümelenme eilimi olup olmadıı tespit edilmeye çalıılmaktadır. Ş İ İ 1. Firmaların büyük bir bölümü üretimleri için ihtiyaç duydukları makine ve ekipmanı Zonguldak dıından tedarik etmektedir. Firmaların ancak yüzde 30 u makine ve ekipman tedarikini Zonguldak tan (bulunduu Ģ ehirden veya bulunduu sanayi bölgesinden) yapmaktadır (Şekil 32). Yüzde 61 oranında farklı ehirlerden yapılan bu tedarikte öne çıkan Ģ iller İstanbul (yüzde 42), Ankara (yüzde 26) ve Bursa dır (yüzde 10). Yurtdıından ise en çok Almanya Şekil (yüzde 34), İtalya (yüzde 20) ve Çin den (yüzde 20) makine ve ekipman tedariki yapılmaktadır. Ş İ İ 2. Girdilerin sofistikasyonu dütükçe Zonguldak ilinden temin edilen İ ürün ve hizmetlerin payı artmaktadır. Makine/ekipman ve yedek parça tedarikini farklı ehirlerden yapıyorlarken bakım hizmetlerini Zonguldak tan alan firmaların oranı artmaktadır. Firmaların 45 yüzde 38 i yedek parçalarını Zonguldak tan temin ederken (Şekil 33), bakım hizmetlerinde ise Zonguldak yüzde 60 ile ilk sıraya yükselmektedir (Şekil 34). Yedek parça tedarikinde dier ehirlerin payı yüzde 59 seviyesindedir. Bu illerin baında yüzde 45 ile yine İstanbul gelmektedir. İstanbul u Ankara (yüzde 28) ve Bursa (yüzde 8) takip etmektedir. Yurtdıından yedek parça tedarik edenlerin oranını ise yüzde 5 ten azdır. Bakım hizmetlerinde öne çıkan iller ise İstanbul (yüzde 47), Ankara (yüzde 33) ve Bursa dır (yüzde 8).

53 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Ģ 3. Firmaların hammadde ve yarı mamul tedarikindeki davranıları Ģda Ģ yedek Ģ parça tedarikine benzemekte, büyük oranda (yüzde 58) baka ehirlerden yapılmaktadır. Bu ehirlerin baında yine İstanbul (yüzde 38), Ankara İ (yüzde 24) ve Bursa (yüzde 6) gelmektedir. İ Ģ Ģ Firmaların yüzde 40 ı ise hammadde/yarı mamul tedarikini Zonguldak tan yapmaktadır. Şekil 32: Makine ve ekipman tedariki (%) Şekil 33: Yedek parça tedariki (%) Farklı Şehirden Farklı Şehirden Farklı Şehirden Farklı Şehirden Bulunduum Bulunduum ehirden ehirden Bulunduum ehirden Bulunduum ehirden Yurtdıından Yurtdıından Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinden sanayi bölgesinden Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinden sanayi bölgesinden Yurtdıından Yurtdıından Şekil 34 : Bakım hizmeti tedariki (%) Şekil 35: Hammadde/yarı mamul tedariki (%) Bulunduum ehirden Bulunduum ehirden Farklı Şehirde Farklı Şehirde Farklı Şehirden Farklı Şehirden Bulunduum ehirde Bulunduum ehirde Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinden sanayi bölgesinden Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinde sanayi bölgesinde Yurtdıından Yurtdıından Yurtdıında Yurtdıında Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ Ģ 4. Zonguldak taki firmalar çounlukla ehir dıından Ģ temin Ģ ettikleri makine/ekipman, hammadde/yarı mamul ile gerçekletirdikleri üretimlerini Ģ İ Ģ Zonguldak ili içerisinde satmaktadırlar. İmalat sanayinde faaliyet gösteren firmaların yüzde 74 ünün müterisi İ Zonguldak ta yer alıyorken, hizmetler sektöründe bu oran yüzde 94 tür (Şekil 36). Aırlık olarak baka ehirlerden Şekil temin edilen girdilerle üretilen mal ve hizmetler Zonguldak ta satılmaktadır. İmalat sanayi Şekil firmalarının farklı ehirlerde mevcut olan İmüterilerin daılımına bakıldıında yüzde 25 inin İstanbul da, yüzde 17 sinin Ankara ve yüzde İ 12 sinin ise Karabük te İ olduu görülmektedir. İ

54 Şekil 36 : Müterilerin Ģ yeri (%) Ģ Ġ İmalat Sanayi Ġ Hizmetler Bulunduum ehirde Bulunduum ehirde Farklı Şehirde Farklı Şehirde Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinde sanayi bölgesinde Yurtdıında Yurtdıında Bulunduum ehirde Bulunduum ehirde Farklı Şehirde Farklı Şehirde Bulunduum sanayi Bulunduum bölgesinde sanayi bölgesinde Yurtdıında Yurtdıında Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Zonguldak ilinde faaliyet gösteren Ģ imalat sanayindeki firmaların son tüketici ve firmalar olmak üzere müterilerinin Ģ daılımı Türkiye ortalaması ile uyumluyken, hizmetler sektöründe yalnızca son tüketiciye hizmet satan firmaların İ payının ortalamadan yüksek olduu görülmektedir. İmalat sanayi firmalarının İ ürün sattıkları müterilerin Ş yüzde 26 sı son tüketici, yüzde 20 si ise firmalardır (Şekil 37). Her ikisine birden satı yapan Ş firmaların oranı yüzde 55 tir. Türkiye deki imalat sanayi firmalarının yüzde 28 i son tüketicilere, yüzde 9 u firmalara ve yüzde 63 ü ise her ikisinde de ürün satmakta/ hizmet vermektedir. Bu açıdan bakıldıında Zonguldak taki imalat sanayi firmalarının müteri daılımları Türkiye ortalaması ile uyumludur. Hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 64 ünün hizmet verdii müteriler ise son tüketicilerdir. Türkiye genelindeki hizmetler sektörü firmalarının yüzde 39 unun son tüketicilere hizmet verdii göz önünde bulundurulduunda Zonguldak taki bu oranın yüksek olduu görülmektedir. Türkiye deki hizmetler sektörü firmaları yüzde 57 ile her tür müteriye hizmet satabilen firmalarken, Zonguldak ta bunu baarabilen firmaların oranı ancak yüzde 32 dir. Şekil 37 : Firmaların ürün sattıı/hizmet verdii müteriler (%) Ģ Ġ İmalat Sanayi Ģ Ġ Her ikisi de Her ikisi de Son tüketici Son tüketici Firmalar Firmalar Son tüketici Son tüketici Her ikisi de Her ikisi de Firmalar Firmalar Hizmetler Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 6. Zonguldak ilinde imalat sanayi ve hizmetler sektörlerindeki firmaların büyük çounluu Zonguldak taki üreticiler/hizmet salayıcılar ile rekabet halindedir. İmalat sanayi firmalarının İ yüzde 85 inin, hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 95 inin rakiplerinin İZonguldak ta olduu görülmektedir (Şekil 38). Bu durum Zonguldak ta üretim çeitlenmesinin olmadıına iaret etmektedir. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yal

55 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil İ nızca yüzde 14 ünün rakipleri farklı ehirlerdedir. Bu ehirlerin baında İstanbul (yüzde 33), İzmit (yüzde 11) ve Bursa İ (yüzde 10) gelmektedir. İ Yurtdıı üreticiler/hizmet salayıcılar ile rekabet halinde olanlar ise yok denecek kadar azdır. Şekil 38: Rakiplerin yeri (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Bulunduum ehirde 75.8 Bulunduum ehirde 91.7 Farklı Şehirde 14.0 Farklı Şehirde 4.8 Bulunduum sanayi bölgesinde 9.3 Bulunduum sanayi bölgesinde 3.5 Yurtdıında 1.0 Yurtdıında 0.0 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 7. Kayıt dıılık Ģ Zonguldak ta özellikle imalat sanayi firmaları arasında oldukça yüksek oranda görülmektedir. Firmalara kayıt dıı firmalarla rekabet edip etmedikleri sorulduunda, imalat sanayindeki firmaların yüzde 69 u, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 50 si rakipleri arasında kayıt dıı faaliyet gösteren firmalar olduunu söylemilerdir (Şekil 39). Hizmetler sektöründeki kayıt dıılık sorunu 2008 Türkiye ortalaması ile benzerken, imalat sanayindeki sorun hem hizmetler sektörünün hem de Türkiye ortalaması- Ş nın yaklaık 20 puan üzerindedir. İmalat sanayi sektörleri arasında ise kayıt dıılık sorunu İ yüzde 78 ile en yüksek oranda gıda ürünleri ile kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı sektörlerinde görülmektedir. GAP İdaresi illeri arasında bir karılatırma yapıldıında ise Zongul- dak taki kayıt dıılıın yalnızca Diyarbakır ve Batman a göre daha İ düük seviyede olduu görülmektedir (Şekil 40). Ş Şekil 39: Kayıt dıı ile Ģ rekabet eden firmalar (%) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ Ġ Ģ Ģ 100% 90% 80% İmalat Hizmet

56 Şekil 40 : Kayıt dıı ile Ģ rekabet - İl karılatırması Ġ Ģ Ģ (%) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% İmalat Hizmet Zonguldak-İmalat %69 Zonguldak - Hizmetler %50 *Kilis teki 6 imalat firmasından 0 ı, 14 hizmetler firmasından 1 i, 4 ticaret firmasından 0 ı bu konuyu ciddi bir engel olarak görmektedir. Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Yenilik ve Örenme Anketin 5. bölümünde firmaların yenilik ve örenme davranılarını ortaya koymaya yönelik sorular yöneltilmitir. Bu sorular aracılıı ile firmaların hangi türde yenilikçilik faaliyetlerinde bulundukları, bu faaliyetleri nasıl finanse Ģettikleri ve söz konusu yenilikçilik faaliyetlerinden ne gibi faydalar elde ettikleri irdelenmitir. 1. Zonguldak ta firmaların yenilikçilik faaliyetleri aırlıklı Ş olarak İ yeni pazarlama yöntemleri gelitirmeye yöneliktir. Firmalara son iki yılda giritikleri yenilik faaliyetleri sorulduunda hem imalat hem hizmetler sektöründe firmaların öncelikle pazarlama yöntemleri 49 gelitirdii görülmektedir (Şekil 41). İmalat sanayi firmalarının yüzde 44 ü, hizmetler sektörünün yüzde 48 i pazarlama yöntemleri gelitirdiklerini söylemilerdir. Gerçek anlamda yenilikçilik faaliyeti olarak adlandırılabilecek yeni bir ürün ya da hizmet oluturmak ya da mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirme faaliyetlerinde ise firmaların geride kaldıkları görülmektedir. İmalat sanayi firmalarına bakıldıında firmaların yüzde 18 inin mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdii, ancak yüzde 12 sinin ise önemli yeni bir ürün/hizmet oluturduu görülmektedir. Hizmet sektöründeki firmalarda ise bu oranlar daha yüksektir. Firmaların yüzde 33 ü son 2 yılda yeni bir hizmet/ürün oluturduunu, yüzde 32 si mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdiini belirtmilerdir. İmalat sanayi firmalarında ARGE ve yenilik harcamaları ise ortalama olarak hem 2013 hem de 2014 yılında cironun yüzde 3 üne tekabül etmektedir.

57 İ Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 41: Yenilik faaliyetleri (%) İmalat Sanayi Ġ Hizmetler Pazarlama yöntemleri gelitirdi Pazarlama yöntemleri gelitirdi Yeni teknolojiler kullanmaya baladı Lojistik veya i destek süreçlerini gelitirdi ARGE ve yenilik çalımaları balattı Lojistik süreçlerini gelitirdi Yeni teknolojiler kullanmaya baladı Örgütsel yapı ve yönetim uygulamalarını gelitirdi Mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdi Önemli bir yeni ürün/hizmet oluturdu Firmada üretilen ürün ya da ara mamulü fason Bir yabancı firmayla ortak bir giriim balattı Yeni bir ürün/hizmet oluturdu Mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdi Örgütsel yapı ve yönetim uygulamalarını gelitirdi Yabancı bir firmayla ortak giriim balattı Evet Hayır Evet Hayır Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 2. Zonguldak gerek yeni bir ürün/hizmet oluturulmasında, gerekse mevcut ürünün/ hizmetin gelitirilmesinde Türkiye ortalamasının altında performans sergilemektedir. Zonguldak taki firmaların yüzde 24 ü mevcut bir ürünü/hizmet gelitirirken, Türkiye Ģ genelinde bu oranın yüzde Ģ 59 olduu görülmektedir (Şekil 42). Mevcut bir ürün/hizmeti oluturma bakımından Zonguldak Türkiye ortalamasının oldukça altında kalmaktadır. GAP bölgesi ile karılatırıldıında ise iyimser bir tablo ortaya çıkmaktadır. 4 bölgenin Ş ortalamasına bakıldıında yüzde 4 ünün mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdii öne çıkıyorken, Zonguldak ın GAP İdaresi bölgesi ortalamasına ve hatta İzmir e göre daha iyi performans gösterdii açıkça görülmektedir. Yeni bir ürün/hizmet oluturma bakımından Zonguldak ın yüzde 22 lik performansı Türkiye ortalamasının (yüzde 45) İ gerisinde kalmaktadır. Ancak yine GAP İdaresi bölgesi ve İzmir in ortalamasına (yüzde 3) bakıldıında Zonguldak ın yüzde 22 ile daha iyi bir performans sergiledii görülmektedir. Yeni bir ürün/ 50 hizmet oluturma konusunda imalat sanayinde kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı (yüzde 25) ile ana metal ve giyim eyaları imalatı (yüzde 20) sektörleri öne çıkarken, hizmetlerde inaat sektörü yüzde 43 gibi yüksek bir performans ile dikkat çekmektedir. 53

58 İ İ Şekil 42 : Yenilik faaliyetlerinin GAP İdaresi bölgesi illeri ile karılatırması (%) Ġ Ģ Ģ % Mevcut bir ürünü/hizmeti gelitirdi % Yeni bir ürün/hizmet oluturdu TR31-İzmir TRC3- Dicle TRC1- İpekyolu TRC2- Karacada Türkiye* Polonya* Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi, Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti 4 bölge ortalaması 3. Firmalar büyük oranda yeni makine veya ekipman alımıyla gerçekletirdikleri Ģ yenilik faaliyetlerini öz kaynakları ile finanse etmektedir. Yenilik faaliyetlerinin kaynaı incelendiinde kaynakların baında yeni makine veya ekipman alımı (yüzde 81) gelmektedir (Şekil 43). Bunu Ş firma dâhilinde gelitirme veya uyarlanma (yüzde 54), kilit eleman istihdamı (yüzde 32) takip etmektedir. Yenilik faaliyetlerinin finansmanı ise en çok irketin öz kaynaklarından ( yüzde 83) yapılmaktadırlar. Bunun haricinde ise en çok banka kredilerinden faydalanmaktadırlar (yüzde 22). Şekil 43 : Yenilik faaliyetlerinin kaynaı ve finansmanı (%) Yenilik Faaliyetlerinin Kaynaı Yenilik Faaliyetlerinin Finansmanı Yeni makine veya ekipman alımı suretiyle Firma dahilinde gelitirilerek veya Şirketin öz kaynaklarıyla Kilit eleman istihdamıyla Ekipman veya makine tedarikçisiyle birlikte Banka kredisiyle Yurtdıından lisans alınarak veya anahtar Dier Kamu finansmanıyla/tevikiyle (TTGV, TGSD, TÜBİTAK, KOSGEB, Kalkınma Ajansı) 4.9 Yurt içinden lisans alınarak veya anahtar Ana irketten transfer edilerek Dier 2.4 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ Ģ Ģ Şekil

59 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 4. Yenilik faaliyetleri her ne kadar firmalar açısından maliyetli görülse de ciro ve verimlilikteki artı maliyetlerdeki artıı karılamaktadır. Yenilik faaliyetlerinin etkisini en çok verimlilik, ciro ve maliyet artıı olarak görmek mümkündür (Şekil 44). Genellikle firmalar maliyetlerde meydana gelebilecek artı nedeniyle yenilik faaliyetlerine mesafeli durmaktadırlar. Nitekim Zonguldak ta da yenilik faaliyetleri sonucunda maliyetlerinde artı olduunu söyleyen firmaların oranı yüzde 61 seviyesindedir. Ancak maliyetlerdeki bu artıın yüksek ciro (yüzde 63) ve verimlilik artıı (yüzde 78) ile dengeledii görülmektedir. Firma açısından büyük faydalar yaratılırken, yenilik faaliyetleri sonucunda artan çalıan sayısından (yüzde 42) ise il ekonomisinin tamamı faydalanmaktadır. Yenilik faaliyetlerinin en az etkisini gösterdii alan ise ticarettir. Firmaların yüzde 22 si ihracatında yüzde 10 u ise ithalatında bir artı yaadıını belirtmitir. Şekil 44 : Yenilik faaliyetlerinin etkisi (%) Verimlilik Ciro Maliyetler Çalıan Sayısı İhracat İthalat Arttı Deiiklik olmadı Azaldı Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ 5. Zonguldak ilindeki firmalarda kalite belgesine sahip olma oranı oldukça düüktür. Firmaların, uluslararası kabul gören bir kalite belgesine sahip olup olmadıkları sorulduunda, imalat sanayi firmalarının ancak yüzde 33 ünün, hizmetler sektörünün ise yüzde 19 unun böylesi bir kalite belgesine sahip oldukları görülmektedir. Buna karın imalat sanayi alt sektörlerinde ana metal sanayi (yüzde 70), makine ve ekipman imalatı (yüzde 60) ve mobilya imalatı (yüzde 54) sektörleri yüksek oranda kalite belgesine sahip olmalarıyla İ öne çıkmaktadır. İmalat sanayi firmalarının yüzde 46 sı, hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 34 ü tescilli markaya sahiptir (Şekil 45). Patent sahiplii oranı ise imalat Şekil sanayi firmalarında yüzde 17, hizmetler sektörü firmalarında yüzde 21 ken, imalat sanayinde kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı (yüzde 46), hizmetlerde de perakende ticaret (yüzde 33) patent sahiplii konusunda öne çıkmaktadır. Faydalı model oluturan firmalar da yenilikçi firmalar arasına girmektir. Buna göre imalat sanayi firmalarının yüzde 10,5 i faydalı model oluturmuken, hizmetler sektöründeki firmaların hiçbirinin faydalı modele sahip olma- dıı görülmektedir. İmalat sanayi sektörleri arasında faydalı model sahibi olan firmaların oranı, patent sahipliine İ benzer bir ekilde, kauçuk ve plastik ürünlerinin imalatı sektöründe en yüksektir (yüzde 21). Son bir yılda, imalat sanayindeki firmaların yüzde 11 i yurtiçinden, yüzde 5,5 i ise yurtdıından lisanslı bir teknoloji kullanmılardır. 55

60 Şekil 45 : Yenilikçilik açısından firmaların sahip olduu özellikler (%) İmalat Sanayi Ġ Hizmetler Tescilli marka Tescilli marka Patent Patent Faydalı model Faydalı model Evet Hayır Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Evet Hayır 6. Altyapı ve Hizmetler Firmaların faaliyet göstermekte oldukları yerlerden ve almak oldukları hizmetlerden memnuniyet durumları anketin 6. bölümündeki sorularla ortaya konulmutur Hem imalat sanayi, hem de hizmetler sektörü firmalarının büyük çounluu firmalarının faaliyet göstermekte oldukları yerden memnun olmaları nedeni ile baka bir yere geçmeyi Ģ düünmemektedirler. ĢBaka bir yere taınmak Ģ isteyip taınmayanların Ģ ise en önemli Ģ sorunu maliyettir. İmalat sanayi firmalarının yüzde İ 85 i uan bulunduu bölgeden memnun olduunu belirtirken, yüzde 16 sı memnun olmadıını belirtmitir. Memnun olmayanların yüzde 48 i sanayi bölgesi dıında yer almaktadır. Hizmetler sektörü firmalarının yüzde 87 si uan bulunduu bölgeden memnunlarken, memnun olmayanların oranı yüzde 13 tür. Memnun olmayanların yüzde 82 sinin yeri ise ehir merkezindedir. Bulunduu yerlerde faaliyet göstermekten memnun olmayanların baka bir yere geçmeme nedenlerine bakıldıında hem imalat sanayinde hem de hizmetler sektöründe ortaya çıkan en büyük sorunun maliyet olduu görülmektedir (Şekil 46). İmalat sanayi firmalarının yüzde 33 ü, hizmetler sektörünün ise yüzde 55 i istedii yerlere yerlemenin maliyetinden ikâyet etmilerdir. Ş İ 54

61 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 46 : Firmaların faaliyet alanlarının dıında baka bir yere geçememe nedenleri (%) Ģ Ģ İmalat Sanayi Ġ Hizmetler İstediim yerlere yerlemenin maliyeti çok yüksek 33.3 İstediim yerlere yerlemenin maliyeti çok yüksek 54.5 Dier 30.0 Dier 22.7 İstediim yerde yer bulamadım 23.3 İstediim yerde yer bulamadım 18.2 Firmayı kurduumda uan olmak istediim yer yoktu 13.3 Firmayı kurduumda uan olmak istediim yer yoktu 4.5 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 2. Zonguldak taki firmaların yarısından fazlası herhangi bir organize Ģ bölgede bulunmamaktadır. Bunun en büyük nedeni ise firmaların u an bulundukları yerden memnun olmalarıdır. Zonguldak ilinde faaliyet gösteren imalat sanayi firmalarının yüzde 58 i küçük sanayi sitesi, organize sanayi bölgesi, teknoloji gelitirme bölgesi veya serbest ticaret bölgesi gibi organize yerlerde bulunmamaktadır. Firmaların buralarda bulunmama sebepleri sorulduunda genel olarak (yüzde 54) firmaların bulundukları yerden daha memnun Ş oldukları görülmektedir (Şekil 47). Ancak ikinci önemli unsur olarak ise maliyet ortaya çıkmaktadır. Firmaların yüzde 48 i bu bölgelere yerlemenin maliyetinin çok yüksek olacaını düünmektedir. Şekil 47 : Firmaların KSS, OSB, TGB veya STB de bulunmama sebepleri (%) Firmamın bulunduu yer bir teknopark veya sanayi bölgesinde bulacaım yerden daha iyi 53.9 Bu bölgelere yerlemenin maliyeti çok yüksek Bu konular hakkında bilgi sahibi deildim 25.0 Firmanızın kurulu olduu yerde böyle bir bölge yok 25.0 Firmayı kurduumda böyle bir imkan yoktu Bu bölgelerde yer bulamadım Dier 17.2 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ İ

62 3. Zonguldak ta elektrik kesintileri ve dalgalanmalarına ehir merkezinde daha çok rastlanmaktadır. Ancak bu durum, imalat sektörünün genellikle ehir merkezinin dıında younlaması nedeniyle fazla kayba neden olmamaktadır. Bunun yanında telefon ve internet kesintileri hizmetler sektöründe imalat sektöründen daha fazla kayba neden olmaktadır. Hizmet kesintileri durumunda firmalar daha çok hizmetin tekrar devreye girmesini beklemeyi tercih etmektedirler. İmalat sanayide bekleyen irketlerin oranı yüzde 52 iken, hizmetlerde ise yüzde 62 dir. Elektrik kesintileri ve dalgalanmalara önlem olarak jeneratör kullanan imalat sanayi firmalarının oranı yüzde 46 iken hizmetler sektöründe bu oranın yüzde 36 olduu görülmektedir. Tablo 3: Hizmet kesintilerinin sayısı, süresi ve kaybedilen deer İMALAT SANAYİ HİZMETLER Ana ebekeye balı elektrik güç kesintileri Kesinti Sayısı (Yıl/kere) Ortalama Süre (Yıl/dk) Kaybedilen Deer (Satı deerinin yüzdesi) Kesinti Sayısı (Yıl/kere) Ortalama Süre (Yıl/dk) Kaybedilen Deer (Satı deerinin yüzdesi) saat saat 5 Elektrik akımında dalgalanmalar 20 8 saat saat 4 Üretim için yetersiz su tedariki ve su kesintisi 8 51 saat saat 2 Telefon hattı kesintisi saat saat 8 İnternet kesintisi 4 5 saat saat 7 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Zonguldak ta yaanan elektrik akımı dalgalanma ortalaması GAP İdaresi bölgesi ortalaması ile benzerken söz konusu hizmet kesintisinden kaynaklanan kayıpların oranı bölgenin ortalamasının biraz altında kalmaktadır. Bu durum da Zonguldak ta yapılan üretimin sürekli proseslerden olumayan, düük katma deerli üretim olduuna iaret etmektedir. Elektrik kesintisi/dalgalanması ve buna balı üretim kayıpları söz konusu bölgelerin üretim yapılarına ilikin ipucu vermektedir. Örnein Şekil 48 de bulunan bölgeler arasında İzmir en düük oranda elektrik akımında dalgalanma yaanan bölge iken, Şekil 49 a bakıldıında, bu sorundan kaynaklanan kayıpların İzmir de en yüksek olduu görülmektedir. Bu da İzmir de yapılmakta olan üretimin büyük oranda elektrik kullanımına balı, sürekli prosesleri içeren ve yüksek katma deerli bir üretim olduuna iaret etmektedir. Zonguldak ise her iki ekilde de ortalamadan farklılama göstermemekte, hatta hizmet kesintisinden kaynaklanan kayıplarda bölgelerin ortalamasının altında kalmaktadır. Bu durum Zonguldak taki üretimin İzmir kadar sofistike olmadıını, katma deerinin ise orta/alt seviyede olduunu göstermektedir.

63 İ Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 48 : Elektrik akımında dalgalanma yaanma Ģ oranı Zonguldak - İmalat sanayi ortalaması TRC3-Dicle TRC1-İpekyolu TRC2-Karacada TR31-İzmir Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Şekil 49 : Hizmet kesintisinden kaynaklanan kayıplar (satıın yüzdesi, Ģ %) İmalat sanayi ortalaması % TR31-İzmir TRC3-Dicle TRC2-Karacada TRC1-İpekyolu Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 5. Firmaların lojistik tercihlerinde bölgenin imkan ve imkansızlıkları önemli rol oynamaktadır. Firmalar iç pazara ulaırken yüzde 94 oranında sadece kara yolu ile ulaım salamaktadır (Şekil 50). Şekil Dı pazarlara eriimde ise karayolunun yüzde 41 oranında denizyolu, yüzde 11 oranında ise demiryolu ile tamamlandıı görülmektedir. Nakliye türü seçi nedenlerinden alternatifsizlik hem iç (yüzde 36) hem de dı (yüzde 30) pazara ulamada seçilen yöntemler için en önemli nedendir (Şekil 51). İç pazarda Ş süratin İ (yüzde 25), dı pazarda ise maliyetin (yüzde 15) öneminin görece daha yüksek olduu görülmektedir. Firmalar iç pazarda kendi araçlarını kullanırken (yüzde 65), dı pazarda yerel lojistik irketlerini (yüzde 59) veya ulusal/uluslararası lojistik irketlerini (yüzde 37) tercih etmektedirler (Şekil 50). Ş Ġ Ģ İç Pazar 15.2 İhracat/İthalat Dier Sadece Demiryolu İç Pazar İhracat/İthalat Sadece Denizyolu Karayolu+Demiryolu Kendi araçlarımız

64 Şekil 50 : Firmaların nakliye türü ve lojistik kanalları (%) Nakliye Türü Ş İ Ş İç Pazarda ve Dı Ticarette Lojistii Salama Kanalları Ġ Ģ İç Pazar 15.2 İhracat/İthalat Dier Sadece Denizyolu Karayolu+Havayolu Sadece Karayolu Sadece Demiryolu Karayolu+Demiryolu Karayolu+Denizyolu İç Pazar İhracat/İthalat Kendi araçlarımız Yerel lojistik firmaları Ulusal/Uluslararası lojistik irketleri Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Şekil 51 : Nakliye türünü seçi nedenleri Ģ (%) İç Pazar İhracat/İthalat 60 Baka alternatif olmadıı için Ürünün taınmasına en uygun yol bu olduu için En güvenli yol bu olduu için En süratli yol bu olduu için En ucuz yol bu olduu için Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 6. Müteri Ģ ve tedarikçilerle ilikilerde Ģ tüm sektörlerin geleneksel yöntemlerden (cep telefonu, telefon) yüksek oranda faydalandıı, hizmetler sektörü firmalarının ise internet teknolojilerinden imalat sanayi firmalarına oranla daha fazla yararlandıı gö-rülmektedir. Hem imalat sanayi (yüzde 99) hem de hizmetler sektöründe (yüzde 95) cep telefonu ve telefon gibi daha geleneksel yöntemler öne çıkmaktadır. Yeni nesil internet teknolojilerinden en çok yararlanan firmalar ise hizmetler sektöründe yer almaktadır. İmalat sanayi firmaları İ ile hizmetler sektörü firmaları arasındaki dikkat çekici fark e-ticaret Ş İ

65 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi imkanlarından yararlanma noktasında ortaya çıkmaktadır. Hizmetler sektörü yüzde 28 oranında e-ticaret yaptıını belirtirken, imalat sanayinde bu oran ancak yüzde7 dir (Şekil 52). İmalat sanayi sektörleri arasında e-ticaret yöntemini en yüksek oranda kullanan alt sektörler sırasıyla fabrikasyon metal ürünlerin imalatı, metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı ile ana metal sanayi olurken, hizmetlerde ise toptan ve perakende ticaret öne çıkmaktadır. Şekil 52 : Müteri/tedarikçilerle ilikiler (%) Ģ Ģ İmalat Ġ Sanayi Hizmetler Cep telefonu Cep telefonu Telefon Telefon E-posta E-posta Bir web sayfası Bir web sayfası Sosyal Medya (Kurumsal) Sosyal Medya (Kurumsal) E-ticaret (tedarik) E-ticaret (satı) E-ticaret (satı) E-ticaret (tedarik) Evet Hayır Evet Hayır Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 7. Finansmana EriimĢ Anketin 7. bölümünde firmaların finansmana eriim durumlarını tespit etmek üzere finansmana eriim konusunda yaanan sorunlar, firmaların herhangi bir finansal kurulutan kullandıkları bir kredi olup olmadıı, kullanılan kredinin yüzde kaçı kadar maddi teminat istendii, bu kredinin hangi amaçla alındıı, herhangi bir krediye bavurmama nedenleri gibi sorular sorulmutur Zonguldak ta firmaların kredi kullanım oranları, krediye eriim Türkiye ortalamasına göre daha kolay olmasına ramen, Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır. Ģ Krediye eriimi etkileyen faktörlerden biri kredi bavurusu için istenen maddi teminat oranlarıdır. Türkiye de kredisi için maddi teminat istenen firmaların oranları 2005 yılından 2008 yılına artmaktadır (Şekil 53). Bu açıdan bakıldıında Türkiye de krediye eriimin yıllar içerisinde görece zorlatıı söylenebilir. Türkiye ortalaması ile Ş karılatırıldıında Zonguldak firmalarının krediye eriimi Türkiye nin 2008 deki durumuna göre daha kolaydır. Buna ramen Zonguldak ta firmaların ortalama kredi kullanım oranı (yüzde 40) Türkiye deki ortalama İ Ş İ

66 kredi kullanım oranın (yüzde 61) altındadır (Şekil 54). GAP İdaresi bölgesine göre ise bu oran oldukça yüksek kalmaktadır. İmalat sanayinde faaliyet gösteren firmaların hizmet sektörü firmalarından daha yüksek oranda kredi kullandıkları görülmektedir (sırasıyla yüzde 44 ve yüzde 34). En çok kredi kullanan sektörler arasında ise imalat sektörlerinde kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı, gıda ürünlerinin imalatı ve fabrikasyon metal ürünlerin imalatı öne çıkarken, hizmetler sektöründe toptan ve perakende ticaret ile yiyecek ve içecek hizmeti faaliyetleri dikkat çekmektedir Ģ Ģ İ 2. Kredi kullanmayan firmaların büyük bir çounluu ihtiyaçları olmadıı için krediye İ bavurmamıtır. İmalat ve hizmetler sektörlerindeki firmaların yüzde 95 i bir krediye bavurmadıklarını belirtmitir. İmalat sektöründe herhangi bir krediye bavurmamı firmala- rın yüzde 80 i ihtiyaçlarının olmadıını belirtirken, hizmetler sektöründeki firmaların yüzde 22 si yüksek faiz oranını krediye bavurmamasının nedeni olarak göstermektedir. Kredi talepleri reddedilen firmalar ise kötü kredi geçmileri nedeniyle krediye eriememilerdir. Şekil 53: En son kredisi için maddi tazminat istenen firmaların ülkelere göre oranı (%) Kaynak: Dünya Bankası Yatırım Ortamı Verileri, Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Şekil 54: Firmaların kredi kullanım oranı (%) Zonguldak % Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi, Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti 61 Ģ Ģ

67 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 3. Kullanılan kredilerin neredeyse tamamının TL cinsinden olması firmaların kur riskine karı kendilerini koruduklarına iaret etmektedir. Firmaların kullandıkları kredilerin ortalama vadesi 35 aydır ve bu kredilerin para birimi yüzde 98 oranında TL dir. 4. Kredi kullanım oranları düükken iletme sermayesi ve iç fon kullanım oranları yüksektir. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 74 ü yeni yatırımlarını iletme sermayesinden, yüzde 70 i ise iç fonlardan karılamaktadır. Hizmetler sektöründe ise bu oranlar sırasıyla yüzde 67 ve yüzde 71 dir. 5. Zonguldak ta finansmana eriimi ve finansmanın maliyetini büyümenin önünde engel olarak gören firmaların oranı dier iller ile benzer seviyededir. İmalat sektöründeki firmaların yüzde 79 u, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 65 i finansmana eriimi büyümenin önünde büyük veya çok ciddi bir engel olarak görmektedir (Şekil 55). Bu seviyelerin GAP İdaresi bölgesindeki illerin çou ile aynı benzer olduu görülmektedir. Finansmanın maliyetini büyümenin önünde büyük veya çok ciddi bir engel olarak gören imalat sektörü firmalarının oranı yüzde 82 iken, hizmetler sektöründe bu oran yüzde 71 dir (Şekil 56). Zonguldak bu oranlarla hem finansmana eriimin hem de finansmanın maliyetinin yatırım ortamı açısından yüksek oranda engel olarak algılandıı Siirt, Urfa, Diyarbakır ve Şırnak gibi GAP İdaresi bölgesi illeri ile aynı grupta bulunmaktadır. Şekil 55: Finansmana eriimi büyümenin önündeki bir engel olarak algılayan firmaların oranı (%) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zonguldak-İmalat %79 Zonguldak- Hizmetler %65 İmalat Hizmet 63 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi 100% 90% 80% 70% Zonguldak-İmalat %82 Zonguldak-Hizmetler %71 60% 50% 40% 30%

68 İmalat Hizmet Şekil 56: Finansmanın maliyetini büyümenin önündeki engel olarak algılayan firmaların oranı (%) 100% 90% 80% 70% Zonguldak-İmalat %82 Zonguldak-Hizmetler %71 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% İmalat Hizmet Kilis teki 6 imalat firmasından 1 i, bu konuyu ciddi bir engel olarak görürken, 14 hizmetler firması ve 4 ticaret firmasından hiç biri bu konuyu ciddi bir engel olarak görmemektedir. Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, UNDP-GAP Yatırım Ortamı Anketi 8. Kamu ile İlikiler Yatırım ortamının unsurlarından önemli bir tanesi de kamu ile ilikilerdir. Anketin 8. bölümünde firmaların kamu ile ilikilerini anlamak üzere Türkiye de sektörlerine bölgelerine verilen destekler/ tevikler, firmalarına yapılan vergi ve denetimler hakkında sorular sorulmutur Zonguldak ilinde özellikle hizmetler sektöründe göze çarpmakta olan durum firmaların bölgesel/sektörel teviklerden habersiz olmasıdır. Firmalara verilen teviklere bakıldıında, teviklerin yetersiz ve ihtiyaca yönelik olmadıı görülmektedir. İmalat sanayi ve hizmetler sektörlerinde teviklerin ihtiyaca yönelik olmadıını düünen firmaların oranı sırasıyla yüzde 55 ve yüzde 45 tir. Tevikler konusunda hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmalarda farkındalık çok düüktür. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 47 si, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 74 ü bölgesel/sektöre teviklerden habersizdir. Teviklerle ilgili düük farkındalık seviyesinde kamunun önemli bir payı olduu görülmektedir. İmalat sanayi sektöründeki firmaların yüzde 63 ü, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 59 u, kamu tarafından bu konuda yeterince bilgilendirme yapılmadıını düünmektedir. Teviklerden yararlanan firmaların oranı ise imalat sektöründe yüzde 20 iken, hizmetler sektöründe ise düük farkındalık seviyesi nedeniyle bu oran ancak yüzde 5 tir. Kullanılan tevikler arasında BAKKA ve KOSGEB in saladıı fonlar ön plana çıkmaktadır (Şekil 57).

69 İ Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Ş Şekil 57: Firmaların yararlanmı oldukları tevikler (%) Ģ Ģ İmalat Sanayi Hizmetler Ġ KOSGEB BAKKA YATIRIM TEŞVİK (TEB) SSK SİGORTA PERSONEL TEŞVİĞİ KOBİ KIRSAL KALKINMA KALKINMA AJANSI FUAR DEVLET OSB TEŞVİKİ 2. EL MAKİNEDE KOSGEB BAKKA KOBİ KREDİ Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 2. Her ne kadar Zonguldak ilinde teviklerden yararlanma oranı düük olsa da, teviklerden yararlananların süreçte fazla bir sorunla karılamadıkları görünmektedir. Bu Ģ Ģ durum firmaların teviklerden yararlanmama nedenlerinin büyük oranda teviklerden haberdar olmamalarından kaynaklandıını ortaya koymaktadır. Hem imalat sana- Ģ Ģ Ģ yi hem de hizmetler sektöründe faaliyet gösteren Ģ firmalar, tevik sürecinde herhangi bir sıkıntı yaamamaktadırlar. Ģ Tevik bavuru veya kullanımı aamasında sorun yaayanların oranı imalat sanayinde yüzde 12 iken hizmetler sektöründe ancak yüzde 4 tür. Ancak mevcut teviklere yönelik söz edilen bir baka sorun da teviklerin ihtiyaca yönelik olmamasıdır. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmalardan teviklerin ihtiyaca yönelik olmadıını düünenlerin oranı %60, hizmetler sektöründe ise yüzde 63 tür. İmalat sektöründe bulunan firmaların yüzde 71 i, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 75 i tevikler olma- 64 saydı yine de yatırım yapacaklarını belirtmilerdir. 3. Firmaların vergi denetimi ve cezaları konusunda herhangi bir sıkıntı yaamadıkları görülmektedir. Firmalara vergi ve denetim ile ilgili sorulan soruların cevaplarına bakıldıında, imalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 61 i, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 57 si geçtiimiz yıl vergi yetkilileri tarafından denetlenmitir. Bu denetimlerde kendilerine haksız yere ceza kesildiini düünenlerin oranı imalat sanayide yüzde 10 hizmetler sektöründe ise yüzde 12 dir Yatırım ortamına ilikin önemli bir unsur da yargı sistemidir. Yargıya duyulan güven yatırımları olumlu yönde etkilemektedir. Zonguldak ilindeki firmaların yargı sistemine güveninin yüksek düzeyde olduu görülmektedir. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 40 ı, yargı sisteminin i ihtilaflarında kendilerinin akdi ve mülkiyet haklarını koruduuna tamamen inanırken, yüzde 23 ü ise kısmen inandıını belirtmitir. Hizmetler sektöründeki firmalarda ise bu oranlar sırasıyla yüzde 30 ve yüzde 25 tir. İmalat sektöründe faaliyet gösteren firmaların yüzde 13 ü, hizmetler sektöründeki firmaların ise yalnızca yüzde 4 ü son 3 yılda bir davaya taraf olduklarını belirtmitir. Firmaların son ödeme tarihi geçmi ödemeler konusundaki anlamazlıklarının hizmetler sektöründe

70 yüzde 1 i, imalat sanayi sektöründe ise yüzde 9 u mahkeme yoluyla çözüme kavuturulmu, davaların sonuçlanması ise ortalama 36 hafta sürmütür. Mahkeme kararlarının ise imalat sanayi sektöründe yüzde 71 inin, hizmetler sektöründe ise yüzde 83 ünün uygulandıı bildirilmitir. 5. Her ne kadar kamuya satı yapan firmaların oranı düük görünse de özel sektöre oranla kamunun çok daha güvenilir bir i ortaı olduu görülmektedir. İmalat sanayi firmalarının yüzde 28 i hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların ise yalnızca yüzde 17 si geçtiimiz yıl kamuya satı yapmıtır. Özel sektöre yapılan satılarda ödeme kanallarından teslimatta ödeme öne çıkarken, kamuya yapılan satıların özel sektöre göre daha çok vadeli ve teslimattan önce ödemeli satı eklinde olduu görülmektedir (Şekil 58). Firmaların kamu sektörüne yaptıkları satıların yüzde 3 ünün, özel sektöre yaptıkları satıların ise yüzde 13 ünün ödemesinin zamanında yapılmadıı, kamu sektöründe yüzde 1 inin, özel sektörde ise yüzde 12 sinin ödemesinin hiç yapılmadıı görülmektedir. Ödemelerin tahsilat için geçen süre kamu sektöründe en fazla 1 ayken özel sektörde bu süre 1 yıla kadar çıkmaktadır. Şekil 58: Kamu ya da özel sektöre yapılan satıların geri ödenme biçimi (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Kamu 4.0 Özel Sektör 14.4 Kamu 5.8 Özel Sektör Vadeli satı Vadeli satı 66 Teslimatta ödeme Teslimattan önce ödeme Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Teslimatta ödeme Teslimattan önce ödeme Ģ İ İ ĠĢ

71 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 9. Suç ve Güvenlik 1. Zonguldak ta firmaların suç ve güvenlikle ilgili herhangi bir sorun yaamadıkları görülmektedir. İmalat sanayi firmalarının yüzde 85 i, hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 87 si özel güvenlik hizmeti satın almamıtır. Her iki sektördeki firmaların yüzde 95 i hırsızlık, yama, kundaklama gibi nedenlerden bir kayıp yaamadıını, yüzde 99 u ise güvenlik nedeniyle faaliyetine ara vermediini belirtmitir. Firmaların yüzde 46 sının ise olası bir soygun, yama, kundaklama vakalarına karı sigortasının olduu görülmektedir. 10. İgücü ve Beceriler İgücü ve beceriler gerek yatırım ve üretim ortamı gerekse firmaların faaliyette bulundukları bölgelerin sosyo-ekonomik durumu ile dorudan balantısı olması sebebiyle önemli bir yatırım ortamı unsurudur. Zonguldak taki igücü ve becerilerin durumunu anlamak amacıyla anketin 10. bölümünde firmalara, çalıanlarının eitim durumu, aldıkları maa, sahip oldukları beceriler hakkında sorular sorulmutur. 1. Firmalarda çalıanların eitim durumuna bakıldıında özellikle imalat sanayinde çalıanların eitim seviyesinin oldukça düük olduu görülmektedir. İmalat sanayinde çalıanların yüzde 41 ini ilköretim ve altında eitim seviyesine sahip çalıanlar oluturmaktadır (Şekil 59). Raporun Zonguldak la ilgili genel bilgilerin verildii 2. bölümünde de belirtildii gibi ilden göç edenlerin büyük bir oranı eitimli igücüdür. Bu nedenle igücünün eitim seviyesinin düük olmasının nedeni eitimsizlikten ziyade, eitimli i gücünün Zonguldak ta kalmamasıdır. Firmalar, eitim ile ilgili bu açıı çalıanlarına eitim vererek kapatmaya çalımaktadırlar. Çalıanların yüzde 85 inin ya arasında olması da, kendilerine halen eitim yatırımı yapılabileceini göstermektedir. Zaten firmaların yüzde 50 si, çalıanlarına düzenli ekilde, yüzde 18 i ise Ş ara sıra eitim verdiklerini belirtmitir (Şekil 60). Her ne kadar Türkiye ortalamasında da çalıanlarına düzenli eitim vermekte olan firmaların oranları yıllar içerisinde artsa da Zonguldak taki firmaların Türkiye ortalamasının oldukça üzerinde olduu görülmektedir. Şekil 59: Çalıanların eitim durumuna göre daılımı (%) Ģ Ġ İmalat Sanayi Hizmetler İlköretim ve altı 41 Normal Lise Normal Lise 29 İlköretim ve altı 23 Meslek Lisesi 15 Lisans ve üstü 15 Meslek Yüksek Okulu 8 Meslek Lisesi 14 Lisans ve üstü 7 Meslek Yüksek Okulu 12 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ģ

72 Şekil 60: Çalıanlarına düzenli eitim salayan firmaların oranı (%) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi, Dünya Bankası Yatırım Ortamı Veri Seti 2. Firmaların çalıanlarından memnuniyet durumuna eitim seviyesine göre bakıldıında özellikle meslek lisesi Ģ ve meslek yüksek okulu mezunlarından memnuniyetin yüksek olduu görülmektedir. Bu durum da mesleki eitimin çalıma yaamındaki önemine dikkat çekmektedir. Firmaların çalıanlarından memnuniyet eitim seviyesiyle birlikte artmaktadır Ģ (Şekil Ģ 61). Ortaya çıkan önemli bir sonuç imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren firmaların çalıanları arasında meslek lisesi Şekil ve meslek yüksek okulu mezunlarından memnuniyetin üniversite mezunlarından memnuniyetten de yüksek olmasıdır. Benzer bir tablo hizmetler sektörü çalıanları için de geçerlidir (Şekil 62) Firmalar, çalıanları içerisinde özellikle Ş ilköretim ve normal lise mezunlarının i için hazırlıklı olmadıklarını söylemilerdir. Her ne kadar çalıanların i için hazırlıklı olmalarına ilikin sorun firmaların stajyer çalıtırarak potansiyel çalıanlarını ie hazırlamalarıyla aılabilirse de Zonguldak taki firmaların stajyer çalıtırma konusunda fazla alıkanlıı olmadıı görülmektedir. İmalat sanayi firmalarının yüzde 33 ü, hizmetler sektörü firmalarının İ ise yüzde 22 si stajyer çalıtırdıklarını söylemilerdir. Stajyer çalıtıranların ise çalıanlarından memnuniyeti imalat sanayinde yüzde 56, hizmetler sektöründe ise yüzde 68 dir. Şekil 61: İmalat sanayi Ġ firmalarında çalıanların Ģokul türlerine göre ie hazırlılık Ģ durumları (%) 68 Hazırlıklılar Hazırlıklılar, ama yeterli deil Hazırlıklı deiller İlköretim Normal Lise Meslek Lisesi Meslek Yüksek Okulu (2 yıllık) Üniversite (4 yıllık) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi

73 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Şekil 62: Hizmetler sektöründe çalıanların Ģ okul türlerine göre ie Ģ hazırlılık durumları (%) Hazırlıklılar Hazırlıklılar, ama yeterli deil Hazırlıklı deiller İlköretim Normal Lise Meslek Lisesi Meslek Yüksek Okulu (2 yıllık) Üniversite (4 yıllık) Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 3. Artan eitim seviyesiyle birlikte hareket eden dier bir gösterge ise firmaların çalıanlarına verdikleri balangıç ücretleridir. Ücretler eitimle birlikte artmaktadır. Şekil 63 ve Ģ Ģ Şekil 64 te de görülebilecei üzere hem imalat sanayi hem de hizmetler sektörü firmaları çalıanlarının eitim seviyesi arttıkça daha yüksek balangıç ücretleri ödemektedirler. Ş Ş İmalat sanayinde en düük ücret grubundaki çalıanların oranları ilkokul seviyesindeki İ yüzde 59 seviyesinden, üniversite seviyesinde yüzde 20 ye kadar gerilemektedir. Hizmetler sektöründe ise bu gerilemenin yüzde 42 den yüzde 18 e doru, daha yava ekilde yaandıı görülmektedir. Şekil 63: İmalat sanayi çalıanlarının mezun oldukları eitim kurumlarına göre aldıkları balangıç ücretleri (%) İlköretim Normal Lise Meslek Lisesi Meslek Yüksek Okulu (2 yıllık) 2500 TL 2999 TL 2000 TL 2499 TL 1500 TL 1999 TL >3000 TL Üniversite (4 yıllık) TL 1499 TL 1000 TL 1249 TL 0 TL 890 TL 891 TL 999 TL Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ġ Ģ Ģ Ģ Ģ

74 1250 TL 1499 TL 1000 TL 1249 TL 0 TL 890 TL 891 TL 999 TL Ģ Ģ Şekil 64: Hizmetler sektörü çalıanlarının mezun oldukları eitim kurumlarına göre aldıkları balangıç ücretleri (%) İlköretim Normal Lise Meslek Lisesi Meslek Yüksek Okulu (2 yıllık) Üniversite (4 yıllık) 0 TL 890 TL 891 TL 999 TL 1000 TL 1249 TL 1250 TL 1499 TL 1500 TL 1999 TL 2000 TL 2499 TL 2500 TL 2999 TL >3000 TL Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Şekil İ 4. Eitim seviyesi yükseldikçe ise beceri uyumsuzluunun azaldıı görülmektedir. İlköretim seviyesindeki beceri uyumsuzluu oranı yüzde 14 ken, üniversitede bu oran yüzde 2 olmutur (Şekil 65). İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren firmaların yüzde 18 i, hizmetler sektöründe İ faaliyet gösteren firmaların ise yüzde 12 si imdiki çalıanlarının becerileriyle firmanın ihtiyacı olan beceriler arasında uyumsuzluk olduunu düünmektedir. İmalat sanayide faaliyet İ gösteren firmaların %94 üne, hizmetler sektöründeki İ firmaların yüzde 92 sine göre çalıanların yarısından fazlası yaptıkları ie tamamen hakimdir. İmalat sanayi firmalarının yüzde 72 si bu beceri uyumsuzluunun firması için 71 az engel tekil ettiini söylerken, hizmet sektöründeki firmaların yüzde 43 ü çok fazla/fazla engel tekil ettiini söylemitir. Beceri uyumsuzluu maliyet artılarına, düük standartlarda üretim yapılması ve hizmet verilmesine ayrıca müteri kaybına yol açmaktadır. İma- İ lat sanayi ve hizmetler sektöründe bulunan firmaların yüzde 52 si ie alımda çalıanlarının mesleki becerilerine, yüzde 36 sı ise genel becerilerine dikkat etmektedir. Ģ Ģ Şekil 65: Çalıanların mezun oldukları eitim kurumlarına göre beceri uyumsuzluu yaama oranları (%) 70 Üniversite 2 Meslek yüksek okulu 5 Meslek lisesi 6 Normal lise 10 İlköretim 14 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Ġ

75 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 11. Gelecee Yönelik İhtiyaçlar, Beklentiler ve Hedefler Yatırım ortamı deerlendirme anketi kapsamında firmalara yalnızca mevcut durumu anlamaya yönelik deil, gelecee yönelik ihtiyaç, beklenti ve hedeflerini anlamaya yönelik de sorular sorulmutur. Bu sorular firmaların bölgenin geleceine yönelik öngörülerini de ortaya koymaktadır. Söz konusu sorular firmaların rekabet güçlerine katkı salayacak unsurları, gelecekte gelimesini bekledikleri sektörleri, bulundukları sektörler dıında yatırım yapmayı düündükleri sektörleri içermektedir. 1. Firmaların rekabet güçlerine katkı salayabilecek en önemli unsurun maliyet düürme olduu ortaya çıkmaktadır. İmalat sanayi firmalarının yüzde 76 sı, hizmetler sektörü firmalarının ise yüzde 59 u maliyet düürmenin rekabetçilie etki etmesi bakından çok önemli bir unsur olduunu belirtmilerdir (Şekil 66 ve Şekil 67). İmalat sanayi firmaları her ne kadar iç pazarda yaanan talep darlıı ve dier sorunlardan ikayet ediyor olsalar da iç pazarda büyümenin de rekabetçiliklerine önemli oranda katkı salayacaını düünmektedirler. Hizmetler sektöründe ise markalamayı yine iç pazarda büyüme takip etmektedir. Bu açıdan bakıldıında yaanılan tüm sorunlara ramen firmaların iç pazarı önemsemekte olduu görülmektedir. Zonguldak ili rekabetçilik unsurlarının sıralaması İzmir ili ile benzerlik göstermektedir (Şekil 68). Şekil 66: Rekabet düzeyine katkı salayabilecek unsurlar (imalat sanayi, %) Maliyet Düürme Maliyet Düürme İç Pazarda Büyüme İç Pazarda Büyüme Markalama Markalama Yatırım İçin Ek Finans Yatırım İçin Ek Finans İlave İletme Sermayesi İlave İletme Sermayesi Çok Önemli Önemli Orta Önemsiz Çok Önemsiz Fikrim Yok Çok Önemli Önemli Orta Önemsiz Çok Önemsiz Fikrim Yok Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi Şekil 67:Rekabet gücüne katkı salayabilecek unsurlar (hizmetler sektörü, %) Maliyet Düürme Maliyet Düürme Markalama Markalama İç Pazarda Büyüme İç Pazarda Büyüme Kalitenin İyiletirilmesi Kalitenin İyiletirilmesi Yatırım İçin Ek Finans Yatırım İçin Ek Finans Çok önemli Önemli Orta Önemsiz Çok Önemsiz Fikrim yok Kaynak: Zonguldak Yatırım Çok Ortamı önemli Deerlendirme Önemli Anketi Orta Önemsiz Çok Önemsiz Fikrim yok Ġ Ġ

76 Şekil 68: Rekabet gücüne katkı salayabilecek unsurlar (İzmir, %) Grafik deiti Şekil 68: Rekabet gücüne katkı salayabilecek unsurlar (İzmir, %) 12. Maliyet Düürme Maliyet Düürme Markalama Markalama Yatırım İçin Ek Finans Yatırım için Ek Finansman İç Pazarda Büyüme İç Pazarda Büyüme Nitelikli Uzman Personel Nitelikli Uzman Personel 8 8 Kaynak: UNDP- GAP Yatırım Ortamı Analizi Kaynak: UNDP-GAP Yatırım Ortamı Analizi 2. Zonguldak ta gelimesi beklenen sektörler arasında inaat sektörü bulunmakta, Ģ Ģ firmaların bir kısmı mevcut sektörlerinden bu sektöre geçi yapmayı düünmektedirler. İmalat sanayi ve hizmetler sektörü firmalarının sadece Ģyüzde 22 sinin önümüzdeki İ 2 yılda bölgede gelimesini bekledii yeni sektörler bulunmaktadır. Bu sektörler arasında ana metal sanayi ve Türkiye nin genelinde büyük gelime kaydeden inaat sektörü yer almaktadır. İmalat sanayi firmalarının yüzde 19 u, hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların ise yüzde 16 sı önümüzdeki 2 yılda mevcut sektörlerinin dıında, inaat, gıda ve madencilik sektörlerinde de yatırım yapmayı düünmektedir. 2. Zonguldak ta gelimesi beklenen sektörler arasında inaat sektörü bulunmakta, firmaların bir kısmı mevcut sektörlerinden bu sektöre geçi yapmayı düünmektedirler. İmalat sanayi Ģ ve hizmetler sektörü firmalarının sadece yüzde 22 sinin önümüzdeki 2 yılda bölgede gelimesini bekledii yeni sektörler bulunmaktadır. Bu sektörler arasında ana metal sanayi ve Türkiye nin genelinde büyük gelime kaydeden inaat sektörü yer almaktadır. İmalat sanayi firmalarının yüzde 19 u, hizmetler sektöründe İ faaliyet gösteren firmaların ise yüzde 16 sı önümüzdeki 2 yılda mevcut sektörlerinin dıında, inaat, gıda ve madencilik sektörlerinde de yatırım yapmayı düünmektedir. 3. Firmaların önemli bir kısmı imkan bulduunda kendilerinin de karılatıı nitelikli eleman ve teknolojik altyapı eksiklii sorunlarına çözüm bulmak istemektedir. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 50 si imkanı olsa bölgede nitelikli eleman yetitirilmesini salayacaını, yüzde 21 i ise yeni teknolojilerin Ģ bölgeye Ģ gelmesini salayacaını belirttikleri görülmektedir (Şekil 69). Hizmetler sektöründe de öne çıkan bu giriim isteinin oranları sırasıyla yüzde 25 ve yüze 35 tir. 3. Firmaların önemli bir kısmı imkan bulduunda kendilerinin de karılatıı nitelikli eleman ve teknolojik altyapı eksiklii sorunlarına çözüm bulmak istemektedir. İmalat sanayide İ faaliyet gösteren firmaların yüzde 50 si imkanı olsa bölgede nitelikli eleman yetitirilmesini Şekil 69: salayacaını, Firmaların imkanları olsa yüzde bulundukları 21 i ise bölgede yeni yapmak teknolojilerin istedikleri deiiklikler bölgeye (%) gelmesini salayacaını belirttikleri görülmektedir (Şekil 69). Hizmetler sektöründe Şekil de öne çıkan bu giriim isteinin oranları sırasıyla yüzde 25 ve yüze 35 tir. Şekil 69: Firmaların imkanları olsa bulundukları bölgede yapmak istedikleri deiiklikler (%) Ģ Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Nitelikli eleman yetimesini salardım 50.5 Yeni teknolojilerin bölgeye gelmesini 34.7 Yeni teknolojilerin bölgeye gelmesini Ar-Ge faaliyetlerini artırırdım Lojistik, tedarik zinciri ve altyapı hizmetlerini Dier Nitelikli eleman yetimesini Lojistik, tedarik zinciri ve altyapı Ar-Ge faaliyetlerini artırırdım Dier Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 74

77 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 12. Filyos Projesi Filyos Projesi yalnızca Zonguldak ilinin deil, bölgenin tamamının geleceini dorudan etkileyecek önemli bir projedir. 25 milyon ton/yıl kapasitesiyle Türkiye nin en büyük limanı olmaya aday liman, Türkiye nin artan dı ticaret potansiyelini lojistik olarak destekleyecek önemli yatırımlardan biri olarak görülmektedir. Bu bölümde firmalara Filyos Projesi hayata geçtiinde bu proje kapsamında yapılacak yatırımlar ile ilgili sorular sorulmutur. 1. Filyos projesinin hayata geçmesiyle birlikte yüksek oranda olmamakla birlikte imalat firmalarının daha fazlasının liman bölgesinde yeni yatırım yapmayı planladıı görülmektedir. Hizmetler sektöründeki firmaların daha fazlasının ise sektör deitirme eiliminde olduu görülmektedir. İmalat sanayinde faaliyet gösteren firmaların yüzde 35 i, hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların ise yüzde 25 i bölgede yeni yatırım yapmayı düünmektedir. Mevcut yatırımını taımayı düünen firmaların oranı ise sırasıyla yüzde 8 ve yüzde 5 tir. İmalat sanayide faaliyet gösteren firmalarının yüzde 51 i mevcut sektörlerinde yatırım yapmayı düünürken hizmetler sektöründeki firmaların yüzde 74 ü Filyos ta yatırım yapmak için farklı bir sektörü hedeflemektedir. Yatırım için öne çıkan sektörlerin yüzde 17 si inaat, yüzde 13 ü gıda, yüzde 10 u ise metal imalatı sektörleridir. 2. Yeni yatırımlar için Filyos un tercih edilmesindeki en büyük sebep projenin bölgenin lojistik sorunlarına çözüm olacaına yönelik beklentidir. Şekil 70 de görülebilecei üzere, imalat sanayide faaliyet gösteren firmaların yüzde 74 ü yüksek kapasiteli bir limana sahip olması, yüzde 70 i ise entegre bir proje olması nedeniyle Filyos a yatırım yapmayı tercih ettiklerini belirtmitir. Hizmetler sektöründeki firmaların ise yüzde 18 i yüksek kapasiteli bir limana sahip olması, yüzde 15 i ise lojistik olarak uygun bir konumda olmasından dolayı Filyos a yatırım yapmayı tercih ettiklerini belirtmilerdir. Şekil 70: Firmaları Filyos a yatırım yapmaya tevik eden unsurlar (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Yüksek kapasiteli bir limana sahip olması 74 Yüksek kapasiteli bir limana sahip olması 77 Entegre bir proje olması 70 Lojistik olarak (havayolu, demiryolu, Kapsamında Serbest Bölge olması 62 Entegre bir proje olması 64 Ölçek olarak büyük bir proje olması 29 Ölçek olarak büyük bir proje olması 64 Lojistik olarak (havayolu, demiryolu, karayolu) 20 Kapsamında Serbest Bölge olması 59 Dier 1 Dier 3 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi İ Ģ Ģ Ģ

78 Lojistik olarak (havayolu, demiryolu, karayolu) 20 Kapsamında Serbest Bölge olması 59 Dier 1 Dier 3 3. Filyos ta yatırım yapmayı düünmeyen firmaların çounluunun mevcut yerlerinden memnun oldukları için böyle bir giriimde Ģ bulunmak istemezken, firmaların kısa vadede bu projenin hayata geçeceine ilikin bir beklentileri yoktur. İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren firmaların yüzde 70 i, hizmetler sektöründeki firmaların yüzde Ģ 84 ü mevcut yerlerinden memnun oldukları için Filyos ta yatırım yapmak Ģ istemediklerini belirtmilerdir İ (Şekil 71). İmalat sanayi ve hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların beklentisi yüksek oranda (%75) projenin ancak 2023 sonrasında hayata geçebilecei yönündedir. Filyos Projesi nin hayata geçmesi ile firmaların Şekil dı İticaret kapasitelerinde yarı yarıya bir artı beklenmektedir. Şekil 71: Firmaların Filyos ta yatırım yapmayı düünmeme Ģ nedenleri (%) Ġ İmalat Sanayi Hizmetler Şuanki mevcut yatırımıma olduu yerde devam etmek istiyorum 69.3 Şuanki mevcut yatırımıma olduu 83.3 Bürokratik engeller ve Finansman sıkıntısı 36.0 Bürokratik engeller ve Finansman 22.5 Yer tahsisinin zor olacaını düünüyorum 33.3 Yer tahsisinin zor olacaını 20.8 Filyos taki nitelikli i gücü arzının yetersiz olacaını düünüyorum 20.2 Filyos taki nitelikli i gücü arzının 16.7 Dier 17.5 Dier 10.0 Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi 76 74

79 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Bölüm 3. Tespitlerden Önerilere 2. Ģ Ģ 1. Bu çalıma, Zonguldak ilindeki yatırım ortamını deerlendirmek üzere yapılmı olan anket sonuçlarını deerlendirmektedir. Yatırım ortamı deerlendirmesi Zonguldak ilinde imalat sanayi ve hizmetler sektörlerinde faaliyet göstermekte olan özel sektör firmalarının büyümelerinin önündeki engelleri, kendi tecrübeleri üzerinden ortaya koymaktadır. Çalıma sonucunda rekabet gücü gündeminin yatay öncelikleri olarak ortaya çıkmı olan alanlar aaıda sıralanmaktadır. Bu yatay alanlardan sektör bazında üretim niteliini artıracak politikaların tasarımına gitmek için ise ilave çalımalar yapılmalıdır. 3. Ģ Ģ 2. Zonguldak Ģ ilinin rekabet düzeyine katkı salayabilecek alanlar maliyet düürme, iç pazarda büyüme, yatırım için ek finans salanması, markalama ve nitelikli igücünün sayısının artırılması olarak öne çıkmaktadır. Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi sorularına firmaların vermi olduu cevaplara Şbakıldıında gelecekteki rekabet gücüne katkı salayabilecek en önemli unsurların maliyet düürme ve markalama olduu görülmektedir (Şekil 72). Firmaların önemli bir bölümü iç pazarda büyümeyi de önemli bir faktör olarak öne çıkarmılardır. Firmalar tarafından bildirilmi olan faktörlere ek olarak, özellikle imalat sanayinde çalıanların düük eitim seviyesine sahip olması ve bu durumdan kaynaklanan beceri uyumsuzluu sorununun da ilin rekabetçilii açısından olumsuz yönde önemli bir rol oynadıı görülmektedir. Şekil 72: Rekabet düzeyine katkı salayabilecek unsurlar, tüm örneklem (%) Maliyet Düürme Markalama İç Pazarda Büyüme Yatırım İçin Ek Finans İlave İletme Sermayesi Çok Önemli Önemli Orta Önemsiz Çok Önemsiz Fikrim yok Kaynak: Zonguldak Yatırım Ortamı Deerlendirme Anketi

80 3. Yatırım Ortamı Deerlendirme çalıması sonucunda tespit edilmi ve yukarıda özetlenmekte olan sorun alanlarına katkı salayabilecei düünülen politika alternatifleri gelitirilmitir. TEPAV tarafından yapılmı olan deerlendirmeler sonucunda gelitirilmi olan politika alternatifleri tüm sektörleri eit biçimde etkileyecek yatay programlar olarak tasarlanabilecei gibi, yapılacak ek çalımalarla belirlenecek öncelikli sektörlerin rekabet güncü artırmak ve üretim yapısını deitirmek için de kurgulanabilecektir. İldeki üretim yapısını desteklemek üzere bir Deer Zinciri Analizi gerçekletirilmesi. Zonguldak ili sanayi üretim yapısında ortaya çıkan önemli bir özelliin yüksek katma deerli ara-girdilerin genellikle İstanbul, Ankara, Bursa gibi sanayi altyapısı güçlü illerden temin edilerek, nihai ürünün ildeki müterilere sunulması eklinde olduu görülmektedir. İlin üretim yapısının nitelik ve çeitlilik eksenindeki konumlandırmasına bakıldıında ilin her ne kadar düük çeitlilikte de olsa sıradan olmayan ürünleri ürettii ve politika olarak da yeni sektörlere geçmek yerine bu ürünlerdeki rekabetçiliini gelitirecek alanlara odaklanması gerektii ortaya çıkmaktadır. Bu açıdan bakıldıında ildeki sanayilerin dahil olduu deer zincirlerinin ortaya çıkarılması, girdi-çıktı ilikilerinin 4 iyi anlaılarak, zincirdeki yüksek katma deerli aamaların Zonguldak içine taınmasına yönelik çalımaların yapılması faydalı olacaktır. Böylesi bir çalıma öncelikle hangi sektörlerde ne gibi ilenmi/ilenmemi ara-girdi, hizmet teminin dier illerden yapıldıı ortaya çıkarılmalı, söz konusu üretim faaliyetlerinin Zonguldak ilinde gerçekletirilmesinin mümkün olup olmadıı aratırılmalı, eer mümkün ise sanayicilerin bu türdeki üretime yönlendirilmesi için ne gibi politikaların izlenmesi gerektii belirlenmelidir. Böylelikle ildeki üretim deerinin artırılması ve deerin il içerisinde kalması salanabilecektir. Sanayi üretiminin deer zincirinin daha büyük parçasının Zonguldak a taınması firmaları zincirin farklı halkalarında faaliyet yapma olanaı tanıyarak, birbirlerine rakip olarak deil, birbirlerini tamamlayıcı ekilde i yapmalarına da olanak salayabilecektir. Zira anket sonuçlarına göre firmaların rakiplerinin yüksek oranda bulundukları ehirde olduu görülmektedir. 76 Nitelikli igücünü bölgede tutulmasını salamak üzere Zonguldak ın Yaanabilir Kent haline getirilmesi. Zonguldak ili nüfus, eitim ve igücü göstergelerine bakıldıında nitelikli igücü ile ilgili esas sorunun ilin eitim düzeyinden deil, yetimi igücünün ilde tutulamamasından kaynaklandıı görülmektedir. Özellikle lise ve üniversite mezunu seviyesindeki yüksek göç eilimi Zonguldak ta çalıabilir yataki (25 55 ya) nüfusun yaam memnuniyetinin Türkiye ortalamasının oldukça altında kaldıı verisiyle (Şekil 73) birlikte deerlendirildiinde, kentin özellikle sosyal yaamına ilikin sorunları olduuna iaret etmektedir. Bu noktada söz konusu sorun alanlarının tespit edilerek çözüm önerilerinin gelitirilmesi büyük önem taımaktadır. Kentin daha yaanabilir bir kent haline getirilmesi, sanayi altyapısının gelitirilerek yüksek katma deerli üretim aamalarının bölge içerisine taınmasının yaratacaı yeni nitelikli istihdam imkanları ile birlikte düünüldüünde, hem yetimi nitelikli igücünü ilde tutulmasını, hem de çevre illerden nitelikli elemanların bölgeye çekilmesini salayabilecek kritik bir müdahale alanı olarak görülmektedir. 4 Bu çerçevede bir çalıma 2014 yılında BAKKA destei ile Doç.Dr. Necla Aya ve arkadaları tarafından TR81 Düzey 2 Bölgesinin Sektörel Yapı ve Rekabet Gücünün Girdi Çıktı Modeli ile Analizi balıı ile yürütülmü ve raporlatırılmıtır.

81 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Ģ Ģ Şekil 73: Ya gruplarına göre yaam memnuniyeti, 2013 Ġ Ġ Ģ Kaynak: TÜİK İl düzeyinde yaam memnuniyeti, 2013 Dı Ģpazarlara açılmayı destekleyecek programların tasarlanması. Her ne kadar, anket sonuçlarına göre Zonguldak taki üreticilerin çok büyük bir bölümü iç pazarı kendisi için yeterli görüyor ve satılarının yüzde 90 ından fazlasını iç pazara yapıyor olsa da, dier taraftan da talep darlıından ve iç pazarda yaanan sorunlardan ikayet etmektedir. Gerek bu sorunları aabilmek, gerekse dı pazarların sunacaı ürün çeitlenmesi ve teknolojik gelime imkanlarından faydalanabilmek adına dı pazarlara açılmak üreticiler açısından önem taımaktadır. Zira, ihracat yapılan pazarların gelikinlii, söz konusu ülkelerin ithalat talebini etkilemekte, bu durum da ihracatçı firmaları bu talep koullarıyla uyumlu üretim yapmaya itmektedir. Örnein, küresel kriz döneminde Türkiye nin toplam ihracatında Orta Dou ve Kuzey Afrika ülkelerinin payının artııyla birlikte, ihracat sepetimizin sofistikasyonundaki duraksamaya ilikin tespitler TEPAV tarafından hazırlanan bir politika notunda 5 yer almıtır. Bu bulgular, dı ticaretin ve ticaret yapılan ülkelerin gelikinliinin üretim yapısı üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır. Zonguldak taki üreticilerin iç pazarla sınırlı kalmamaları, dı ticaretin bu dönütürücü etkilerinden faydalanabilmeleri için ihracatı gelitirmek üzere ihracatı destekleyecek programlar tasarlanabilir. Bu programlar çerçevesinde, kamu-özel ibirliinde yürütülecek olan çalımalar yoluyla, ihracat potansiyeli yüksek olan ürünlerden balamak üzere hedef pazarlar belirlenebilir ve bu pazarlardaki firma ve kurumlarla eletirme faaliyetleri yürütülebilir. Bu amaçla kamu 5 Cünediolu, E. tarafından İhracatın Çeitlilii tasarlanmı ve Nitelii: olan destek Çeitlilik programlarından Artıyor ama Nitelikte 6 yararlanmak Atalet Var, faydalı N201257, olacaktır. Politika Notu Cünediolu, E. İhracatın Çeitlilii ve Nitelii: Çeitlilik Artıyor ama Nitelikte Atalet Var, N201257, Politika Notu 6 Örnein, benzer bir mantıksal akı çerçevesinde tasarlanmı olan ve T.C. Ekonomi Bakanlıı tarafından verilmekte olan UR-GE desteklerinin bu amaç için kullanılması faydalı olacaktır.

82

83 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi EK: Üretim Yapısı Analizi Metodolojisi 1. Ülkelerin ekonomik gelimilik düzeyleri ve üretim yapılarının nitelii arasında kuvvetli bir iliki vardır. Kii baına gelirin yüksek olduu ülkeler pek çok endüstri dalında dünyada ön sıralarda bulunurken, düük olduu ülkelerin genellikle tarımsal üretimde var olduu görülmektedir. Bu durumun ise kii baına gelirin düük olduu ülkelerdeki becerilerin (örnein kurumsal ve fiziki altyapının kalitesi, beeri sermayenin nitelii, makroekonomik ve siyasi istikrarın vb.) dier ülkelerin önde oldukları ürün ve hizmetlerin üretilmesi için yetersizliinden/elverisizliinden kaynaklandıı söylenebilir. Beceri kümesinin zengin ve yüksek nitelikli olması ülkeyi yüksek sofistikasyonlu üretime ve dolayısıyla yüksek refah düzeyine taıyacaktır. 2. Bir ülkenin beceri kümensin niteliini, üretiminde rekabet gücü kazandıı ürünlerin çeitlilii ve sıradanlıı ile belirlemek mümkündür 7. Bir ülkenin ihracat sepetinde rekabetçi bir ekilde yer alan ürün sayısının (çeitlilik) yükseklii, o ülkedeki beceri kümesinin zenginliine iaret ettiini göstermektedir. İhracat çeitliliinin yükseklii, az sayıda dier ülkenin ihraç edebildii, sıradan olmayan ürünlerde rekabet gücü kazanılmasını salamaktadır. Çeitlilik ve sıradanlık göstergelerinin hesaplama yöntemi aaıdaki kısımlarda açıklanmaktadır. Ülkelerin ihraç edilebilen ürün sayısı ve bu ürünlerin ortalama sıradanlıına bakıldıında ters yönlü bir iliki göze çarpmaktadır (Şekil 74). İhracat sepetinde sıradan olmayan ürünlerin baskın olduu ülkelerdeki refahın ve ekonomik büyüme hızının ise sıradan ürünleri ihraç edebilen ülkelerdekinden daha yüksek olduu görülmektedir (Şekil 75). Sıradan olmayan ürünleri, rekabetçi bir ekilde ihraç edebilen ülkelerin, ihracat sepetlerine yeni ürünlerin eklenmesi ve bu sayede ekonomik büyümelerini sürdürmeleri mümkün olmaktadır Hidalgo, C., R. Hausmann (2009). The Building Blocks of Economic Complexity. PNAS, 106:26,

84 Şekil 74: Ülkelerin* üretimlerinin ortalama sıradanlıı ve çeitlilii, 2010 Kaynak: BACI veritabanı, TEPAV hesaplamaları Ģ Ģ Ģ Ģ * Grafikte, hem ticaret verisi hem de zincir yöntemiyle hesaplanmı kii baına milli gelir verisi bulunan 124 ülke yer almaktadır. Bu ülkelerin arasındaki ticaret, 2010 yılında dünya toplam ticaretinin %66 sını oluturmaktadır. Ģ Ģ Ģ Ģ Ģ Ģ Şekil 75: Ülkelerin üretimlerinin ortalama sıradanlıı ve kii baına milli gelirleri, 2010 Ģ Ģ Kaynak: BACI veritabanı, Penn World Tables 7.2, TEPAV hesaplamaları 83

85 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Bir ülkenin üretim yapısının bugünkü durumu, ülkenin gelecekteki üretim yapısının durumuna ıık tutmaktadır. Ģ Bir ürünü, rekabetçi bir ekilde üretmek için gereken beceriler, baka bir (veya birden çok) ürünün üretiminde de kullanılabilir. Üretim sepetindeki ürünler/hizmetler arasında üretim için gerekli beceriler açısından var olan bu benzerlik, söz konusu ürünlerin bir ürün uzayında konumlandırılabilmesini salamaktadır (Şekil 76). Ürün uzayındaki Ş ürünler arasındaki mesafe, herhangi iki ürünün üretim süreçlerinde ihtiyaç duyulan becerilerin benzerlik düzeyi ile ölçülmektedir. Bir ülkenin üretim sepetinde yer alan ürünlerin belirledii ürün uzayındaki konumu, söz konusu ülkenin, ürün uzayının hangi yeni bölgelerinde rekabet gücü gelitirebileceini göstermektedir. Ürün uzayının merkezinde yer alan ürünlerde rekabetçi bir ekilde ihracat yapabilen ülkelerin, gelecekte, bugün için ihracat sepetinde yer almayan ürünlerde rekabet gücü gelitirme ihtimali yükselmektedir 8. Şekil 76: Ürün uzayı 81 Kaynak: Hidalgo v.d. (2007) 8 Örnek vermek gerekirse, Türkiye nin savunma sanayi ürünlerinde rekabet gücü kazanması, üretiminde bu ürünlerle benzer becerileri gerektiren medikal cihazların üretimine balamasını kolaylatırmıtır. Samsun daki medikal cihaz kümelenmesinin ortaya çıkıında, Samsun daki silah üreticileri önemli bir rol üstlenmilerdir. 8 Örnek vermek gerekirse, Türkiye nin savunma sanayi ürünlerinde rekabet gücü kazanması, üretiminde bu ürünlerle benzer becerileri gerektiren medikal cihazların üretimine balamasını kolaylatırmıtır. Samsun daki medikal cihaz kümelenmesinin ortaya 84 çıkıında, Samsun daki silah üreticileri önemli bir rol üstlenmilerdir.

86 4. Ürün uzayında, yüksek gelirli ülkeler tarafından ihraç edilen ürünlerin youn olduu bölgelere geçi yapmak ekonomik büyümeyi hızlandırmak için oldukça önemlidir. Bir ülkenin kii baına milli gelirde zengin ülkelere doru yakınsayabilmesi için üretim yapısını yakınsamaya çalıtıı ülkelerdekine benzer bir yapıya kavuturması gerekmektedir. Bir ihraç ürününün gelir seviyesi o ürünü ihraç eden ülkelerin kii baına milli gelirlerinin aırlıklı ortalamasıdır. Bu durumda, bir ülkenin yakınsama performansını artırabilmesi için halihazırda ihraç ettii ürünlerin gelir seviyesinden daha yüksek bir gelir seviyesine sahip ürünlere geçi yapması gerekmektedir. Üretim yapısındaki dönüüm ise zaman alan, aamalı bir süreçtir. 5. Bu bölümde özetlenen teorik çerçeve, sadece ülkeler arasındaki deil, aynı zamanda Türkiye nin bölgeleri/illeri arasındaki gelimilik farklarını açıklamayı da mümkün kılmaktadır. Yukarıda altı çizilen bulgulara, ülkeler düzeyinde, ihracat verileri kullanılarak yapılan analizler neticesinde ulaılmıtır. Sıradanlık, çeitlilik, yakınlık ve younluk analizlerini, dünyayı Türkiye, ülkeleri ise Türkiye nin illeri/bölgeleri olarak ele alarak yapmak mümkündür. Bu çerçevedeki bir deerlendirme Zonguldak ilinin göreceli konumunu ele almak üzere raporun Zonguldak İlinin Üretim Yapısı Analizi bölümünde yapılmıtır. Kutu: Üretim yapısı analizinde kullanılan deikenlerin hesaplanması Kutu: Üretim yapısı analizinde kullanılan deikenlerin hesaplanması Üretim 1. yapısı Rekabet analizinde gücü deikeni: kullanılan Çalımada deikenlerin Yerellik hesaplanması Katsayısı (Location Quotient, LQ) 1. Rekabet gücü deikeni: Çalımada Yerellik Katsayısı (Location Quotient, LQ) 1. Rekabet yoluyla gücü hesaplanan deikeni: bu Çalımada deiken Yerellik ilin sektörlerdeki Katsayısı (Location göreli avantajını, Quotient, LQ) dier yoluyla bir hesaplanan ifadeye bu deiken rekabetçiliini ilin sektörlerdeki ölçmektedir. göreli LQ avantajını, Haig (1926)'da dier bir ifadeye rekabetçiliini ölçmek- yoluyla hesaplanan bu deiken ilin sektörlerdeki göreli avantajını, dier bir ifadeye rekabetçiliini ölçmektedir. LQ Haig (1926)'da 9 9 New York'taki imalat New York'taki imalat tedir. sanayiinin LQ Haig mekansal (1926) dayounlamalarını 9 New York taki imalat ölçmek sanayiinin için gelitirilmi mekansal bir younlamalarını deikendir ve sanayiinin mekansal younlamalarını ölçmek için gelitirilmi bir deikendir ve ölçmek için istihdam gelitirilmi verisi bir kullanılarak deikendir ve hesaplanmaktadır. istihdam verisi kullanılarak Bir il için hesaplanmaktadır. bir sektördeki LQ istihdam verisi kullanılarak hesaplanmaktadır. Bir il için bir sektördeki LQ Bir il için bir sektördeki deerinin deerinin LQ 1'den 1'den deerinin büyük büyük 1 den olması, olması, büyük söz söz olması, konusu konusu söz sektörün sektörün konusu sektörün ilin toplam ilin toplam ilin istihdamından istihdamından toplam istihdamından aldıı aldıı aldıı payın, payın, payın, ülkenin ülkenin ülkenin toplam toplam toplam istihdamından istihdamından aldıı aldıı aldıı paydan paydan paydan büyük büyük büyük olduu olduu olduu anlamına anlamına anlamına gelmektedir. LQ gelmektedir. gelmektedir. formülünde, LQ LQ Eik i formülünde, formülünde, ilinde k sektöründeki E i ilinde i ilinde istihdamı, k sektöründeki sektöründeki Ei i ilindeki istihdamı, istihdamı, toplam E istihdamı, i ilindeki i ilindeki ETk k sektöründe toplam toplam Türkiye deki istihdamı, istihdamı, toplam E k istihdamı sektöründe sektöründe ve Türkiye'deki ET Türkiye'deki Türkiye deki toplam toplam istihdamı istihdamı göstermek ve E ve üzere aaıdaki Türkiye'deki Türkiye'deki gibi hesaplanmaktadır: toplam istihdamı göstermek üzere aaıdaki gibi hesaplanmaktadır: toplam istihdamı göstermek üzere aaıdaki gibi hesaplanmaktadır: E E E E Çeitlilik deikeni: Çalımada istihdam verisi ile hesaplanmakta olan bu 2. Çeitlilik deikeni: Çalımada istihdam verisi ile hesaplanmakta olan bu 2. Çeitlilik deiken deikeni: ve illerdeki Çalımada iktisadi istihdam faaliyetin verisi ne ile kadar hesaplanmakta çeitli olduunu olan bu ölçmek deiken için ve illerdeki deiken ve illerdeki iktisadi faaliyetin ne kadar çeitli olduunu ölçmek için iktisadi kullanılmaktadır. faaliyetin ne Uygulanan kadar çeitli yöntem, olduunu Hidalgo ölçmek ve için Hausmann kullanılmaktadır. (2009)'da10 Uygulanan tanıtılan yöntem, kullanılmaktadır. Uygulanan yöntem, Hidalgo ve Hausmann (2009)'da10 tanıtılan Hidalgo "Diversification "Diversification Hausmann (Div)" (Div)" (2009) da hesabına hesabına 10 tanıtılan dayanmaktadır. dayanmaktadır. Diversification Orijinal Orijinal (Div) makalede makalede hesabına dayanmaktadır. Açıa Açıa Orijinal vurulmu vurulmu makalede üstünlük üstünlük Açıa (Revealed (Revealed vurulmu Comparative Comparative üstünlük (Revealed Advantage, Advantage, Comparative RCA) kullanılmı RCA) kullanılmı Advantage, olsa da olsa RCA) da kullanılmı bu bu olsa çalımada çalımada bu çalımada yukarıda yukarıda yukarıda hesap yöntemi hesap yöntemi hesap yöntemi açıklanmakta açıklanmakta açıklanmakta olan olan olan LQ LQ LQ deikeni deikeni deikeni kullanılmaktadır. kullanılmaktadır. kullanılmaktadır. Div, ilin Div, Div, LQ deeri ilin LQ ilin LQ 1 den deeri deeri büyük 1'den 1'den olan büyük büyük sektörlerinin olan sektörlerinin olan sektörlerinin sayısıdır. Deikenin sayısıdır. sayısıdır. deerinin büyümesi, Deikenin Deikenin ilin referans deerinin deerinin bölgedeki büyümesi, büyümesi, dier ilin ilin ekonomilere referans bölgedeki referans bölgedeki göre rekabetçi dier dier ekilde ekonomilere ekonomilere çeitlendii göre göre anlamına rekabetçi rekabetçi gelmektedir. ekilde ekilde Aaıdaki çeitlendii çeitlendii formülde anlamına anlamına i ili, k gelmektedir. gelmektedir. ise sektörleri Aaıdaki Aaıdaki temsil etmek formülde formülde üzere i ili, i ili, Div k deikeni ise ise u ekilde sektörleri sektörleri hesaplanmaktadır: temsil etmek üzere Div deikeni u ekilde hesaplanmaktadır: temsil etmek üzere Div deikeni u ekilde hesaplanmaktadır: m { D v e er er e er er m } 9 Haig, R. M. (1926). Towards an Understanding of Metropolis. Quarterly Journal of Economics, 40:1, Hidalgo, C., R. Hausmann (2009). The Building Blocks of Economic Complexity. PNAS, 106:26,

87 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi Kutu Kutu (devam): (devam): Üretim Üretim yapısı yapısı analizinde analizinde kullanılan kullanılan deikenlerin deikenlerin hesaplanması hesaplanması 3. Sıradanlık 3. Sıradanlık Kutu (devam): deikeni: deikeni: Üretim Çalımada Çalımada yapısı il analizinde bazında il bazında kullanılan ve istihdam ve istihdam deikenlerin verisi verisi kullanılarak hesaplanması kullanılarak 3. Kutu Sıradanlık deikeni: Çalımada il bazında ve istihdam verisi kullanılarak hesaplanan bu hesaplanan (devam): hesaplanan 3. bu Sıradanlık deiken, Üretim bu deiken, yapısı ilde deikeni: faaliyet analizinde ilde faaliyet göstermekte Çalımada kullanılan göstermekte olan il deikenlerin bazında sektörlerin olan sektörlerin ve niteliini istihdam hesaplanması niteliini ölçmek verisi ölçmek kullanılarak deiken, için ilde faaliyet göstermekte Bir ürünün olan nitelii sektörlerin ve o niteliini ürünü ölçmek üretebilen için ülke kullanılmaktadır. sayısı Bir için 3. kullanılmaktadır. Sıradanlık hesaplanan deikeni: Bir bu deiken, ürünün Çalımada nitelii ilde faaliyet il ve bazında o göstermekte ürünü ve istihdam üretebilen olan sektörlerin verisi ülke kullanılarak sayısı niteliini ölçmek ürünün arasındaki nitelii ters ve yönlü o ürünü ilikiyi üretebilen temel ülke alan sayısı Hidalgo arasındaki ve Hausmann ters yönlü (2009)'da ilikiyi temel tanıtılan alan Hidalgo arasındaki hesaplanan ters için yönlü bu kullanılmaktadır. deiken, ilikiyi temel ilde faaliyet alan Bir Hidalgo ürünün göstermekte ve nitelii Hausmann olan ve sektörlerin o (2009)'da ürünü niteliini üretebilen tanıtılan ölçmek ülke sayısı "Sıradanlık "Sıradanlık ve için Hausmann kullanılmaktadır. (2009) da tanıtılan deikeni Sıradanlık (Ubiquity/Ubiq) RCA yerine LQ deikeni baz RCA alınarak yerine LQ baz arasındaki (Ubiquity/Ubiq)" ters yönlü Bir deikeni ürünün ilikiyi nitelii temel RCA alan ve yerine Hidalgo o ürünü LQ ve üretebilen Hausmann baz alınarak ülke (2009)'da sayısı tanıtılan hesaplanmaktadır. alınarak arasındaki hesaplanmaktadır. "Sıradanlık ters Ubiq yönlü Ubiq deikeni, (Ubiquity/Ubiq)" ilikiyi deikeni, Ubiq temel deikeni, söz konusu alan söz konusu Hidalgo söz deikeni sektörde konusu sektörde ve Hausmann LQ sektörde RCA deeri LQ yerine LQ deeri (2009)'da 1'den deeri 1'den LQ büyük 1 den tanıtılan büyük baz büyük alınarak olarak olarak ihracat olarak "Sıradanlık ihracat yapan ihracat hesaplanmaktadır. yapan ülke (Ubiquity/Ubiq)" yapan sayısıdır. ülke sayısıdır. ülke Sektörün Ubiq sayısıdır. Sektörün deikeni, sıradanlık Sektörün sıradanlık söz RCA deeri sıradanlık konusu arttıkça, deeri yerine sektörde deeri arttıkça, nitelii LQ arttıkça, LQ baz dümektedir. nitelii deeri alınarak nitelii 1'den Ubiq,u büyük dümektedir. ekilde dümektedir. hesaplanmaktadır. hesaplanmaktadır: Ubiq,u olarak Ubiq,u ihracat ekilde Ubiq ekilde yapan hesaplanmaktadır: deikeni, ülke sayısıdır. söz konusu Sektörün sektörde sıradanlık LQ deeri deeri 1'den arttıkça, büyük nitelii olarak ihracat dümektedir. yapan Ubiq,u ülke sayısıdır. ekilde hesaplanmaktadır: Sektörün sıradanlık deeri arttıkça, nitelii dümektedir. Ubiq,u ekilde hesaplanmaktadır: e er e er m m { { } e er e er e } er m e er { } m { e er } e er q q m m q m q m Her Her bir Her sektör bir sektör için sıradanlık için sıradanlık deikeni deikeni yukarıdaki yukarıdaki yukarıdaki gibi hesaplanırken, gibi hesaplanırken, gibi hesaplanırken, ilin ortalama ilin ilin sıradanlıı ortalama aaıdaki ortalama sıradanlıı ekilde Her sıradanlıı bir aritmetik sektör aaıdaki aaıdaki ortalamanın için ekilde sıradanlık ekilde alınmasıyla aritmetik deikeni aritmetik hesaplanmaktadır: ortalamanın yukarıdaki ortalamanın alınmasıyla gibi alınmasıyla hesaplanırken, ilin Her bir ortalama sektör için sıradanlıı sıradanlık v u q aaıdaki deikeni ekilde yukarıdaki q aritmetik gibi hesaplanırken, ortalamanın alınmasıyla ilin hesaplanmaktadır: v u q q ortalama sıradanlıı aaıdaki ekilde aritmetik ortalamanın alınmasıyla hesaplanmaktadır: v u q q hesaplanmaktadır: v u q q Yakınlık Yakınlık deikeni: deikeni: Bu deiken, Bu deiken, benzer benzer üret m üret m ecer ler ecer ler erekt erekt ren ren sektörlerden sektörlerden Yakınlık r nde r reka nde deikeni: reka et ücü et yüksek Bu ücü yüksek deiken, olan olan r benzer ülken r ülken n d üret er n m d sektörde er ecer sektörde ler de erekt ren 4. Yakınlık deikeni: Bu deiken, benzer üretim becerileri gerektiren sektörlerden birinde reka reka Yakınlık etç ola etç sektörlerden lece ola deikeni: lece varsayımına varsayımına r Bu nde deiken, dayanan, reka dayanan, et Hausmann ücü benzer yüksek Hausmann üret ve olan Kl m ve n Kl er ecer r ülken (2 n ler 6)'da (2 n d erekt 6)'da sektörde ren de rekabet gücü yüksek olan bir ülkenin dier sektörde de rekabetçi olabilecei varsayımına yer alan yer sektörlerden alan yöntem reka yöntem etç kullanılarak r nde ola kullanılarak reka lece hesaplanmaktadır et varsayımına ücü yüksek dayanan, olan "Yakınlık r Hausmann "Yakınlık ülken (Prox n d ve (Prox m er Kl ty/φ)" sektörde n m er ty/φ)" (2 de 6)'da dayanan, Hausmann ve Klinger (2006) da de ken yer, or alan j nal yöntem nde RC 11 yer alan yöntem kullanılarak hesaplanmaktadır. de ken reka, or etç j nal ola nde lece RC varsayımına kullanılarak dayanan, hesaplanmı hesaplanmaktadır hesaplanmı Hausmann olsa da, olsa ve l Kl da, azında "Yakınlık n l er azında (2 anal (Prox 6)'da z anal m z ty/φ)" Yakınlık (Proximity/φ) deikeni, orijinalinde RCA kullanılarak hesaplanmı olsa da, il bazında analiz yapabilmek amacıyla çalımada LQ ile hesaplama yapılmıtır. Buna göre,. i ili, k ve l yapa yapa yer lmek alan lmek amacıyla de yöntem ken amacıyla çalımada, or kullanılarak j çalımada nal nde RC le hesaplanmaktadır hesaplama kullanılarak le hesaplama yapılmıtır hesaplanmı yapılmıtır "Yakınlık Buna olsa Buna (Prox öre, da, öre, m l l ty/φ)", azında l, anal z k ve k de l ve ken se l yapa sektörler, or j lmek sektörler nal nde amacıyla tems RC tems l kullanılarak çalımada etmek l etmek üzere hesaplanmı üzere le Prox hesaplama Prox m ty, olsa m aa yapılmıtır ty, da, ıdak l aa azında ıdak Buna anal öre, z l, ise sektörleri temsil etmek üzere Proximity, aaıdaki gibi hesaplanmaktadır: hesaplanmaktadır: yapa lmek k ve amacıyla l se çalımada sektörler tems le hesaplama l etmek yapılmıtır üzere Prox Buna m ty, öre, aa ıdak l, k ve hesaplanmaktadır: l se sektörler tems l etmek üzere Prox m ty, aa ıdak hesaplanmaktadır: e er e er { { } e er e } e er er e er { } { e er } e er φ φ m n*p( m n*p( ), P( ), P( )+ )+ φ m n*p( ), P( )+ φ m n*p( ), P( ) Younluk 5. Younluk Younluk deikeni: deikeni: deikeni: Bu Bu deiken Bu deiken deiken ilin ilin üretim ilin üretim üretim yaptıı yaptıı yaptıı sektörlerdeki sektörlerdeki sektörlerdeki rekabet rekabet rekabet gücünü gücünü gücünü ve sektörler ve sektörler ve sektörler 5. arasındaki Younluk arasındaki yakınlıı deikeni: yakınlıı kullanarak Bu kullanarak deiken ilin herhangi ilin üretim herhangi bir yaptıı sektörde bir sektörde sektörlerdeki rekabet rekabet gücü rekabet gücü gücünü yüksek 5. yüksek Younluk arasındaki ekilde ekilde ve üretim sektörler deikeni: yakınlıı üretim yapma arasındaki Bu kullanarak yapma ihtimalini deiken ilin herhangi bir sektörde rekabet gücü yüksek ekilde üretim yapma ihtimalini hesaplamaktadır. ihtimalini yakınlıı ilin hesaplamaktadır. üretim kullanarak Hausmann yaptıı ilin sektörlerdeki ve Hausmann herhangi Klinger Hausmann (2006) da bir ve rekabet sektörde Klinger ve Klinger gücünü Younluk rekabet gücü (Density/ω) olarak anılan bu deiken çalımada, dier deikenlerde de olduu gibi (2006)'da (2006)'da ve sektörler "Younluk yüksek "Younluk arasındaki ekilde (Density/ω)" (Density/ω)" yakınlıı üretim olarak yapma kullanarak olarak anılan ihtimalini ilin anılan bu herhangi deiken hesaplamaktadır. bu deiken bir çalımada, sektörde çalımada, Hausmann rekabet dier dier gücü ve LQ Klinger kullanılarak aaıdaki gibi hesaplanmaktadır: (k, k dıında kalan tüm sektörleri temsil etmek üzere) deikenlerde deikenlerde yüksek (2006)'da ekilde olduu de üretim olduu "Younluk gibi LQ yapma gibi kullanılarak LQ (Density/ω)" ihtimalini kullanılarak aaıdaki hesaplamaktadır. olarak aaıdaki gibi anılan hesaplanmaktadır: gibi bu Hausmann deiken ve çalımada, (k', Klinger (k', dier k k (2006)'da dıında dıında deikenlerde "Younluk kalan kalan de (Density/ω)" tüm olduu tüm gibi sektörleri olarak LQ sektörleri temsil etmek üzere) { e er kullanılarak anılan temsil bu aaıdaki deiken etmek gibi çalımada, hesaplanmaktadır: üzere) dier (k', deikenlerde k de dıında olduu gibi kalan LQ tüm sektörleri } temsil etmek üzere) { e kullanılarak er aaıdaki gibi hesaplanmaktadır: (k', k dıında kalan tüm e er e sektörleri er { e } er temsil etmek üzere) } { e er e er } e er Hausmann, 11 Hausmann, R. ve B. R. Klinger ve B. Klinger (2006). (2006). "Structural "Structural Transformation Transformation and Patterns and Patterns of Comperative of Comperative Advantage Advantage in the in Product the Product Space", 11 Hausmann, Space", Center Center R. for ve International B. for Klinger International Development, (2006). Development, "Structural Harvard Transformation Harvard University, University, Working and Patterns Working Paper of Paper No.128. Comperative No.128. Advantage 11 Hausmann, in the R. Product ve B. Space", Klinger Center (2006). for "Structural International Transformation Development, and Harvard Patterns University, of Comperative Working Advantage 87 Paper 87 No.128. in the Product Space", Center for International Development, Harvard University, Working Paper No Hausmann, R. ve B. Klinger (2006). Structural Transformation and Patterns of Comperative Advantage in the Product Space, Center for International Development, Harvard University, Working Paper No.128.

88

89 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi KAYNAKÇA Balassa, B. (1965). Trade Liberalization and Revealed Comparative Advantage. The Manchester School of Economic and Social Studies, 1965, Vol. 119, Bilim, Teknoloji ve Sanayi Bakanlıı Sanayi Genel Müdürlüü (BTSB), 2012, 81 İlde Durum Raporu, Ankara: Mayıs Dünya Bankası, (2010) Türkiye Yatırım Ortamı Deerlendirmesi: Krizden Özel Sektör Öncülüünde Büyümeye, Rapor no TR, Mayıs Haig, R. M. (1926). Towards an Understanding of Metropolis. Quarterly Journal of Economics, 40:1, Hausmann, R., J. Hwang ve D. Rodrik (2006). What You Export Matters. CEPR Discussion Papers 5444, Centre for Economic Policy and Research, Londra Hausmann, R. ve B. Klinger (2006a). Structural Transformation and Patterns of Comperative Advantage in the Product Space, Center for International Development, Harvard University, Working Paper No.128. Hausmann, R. ve B. Klinger (2006b), South Africa s Export Predicament, CID Working Paper No. 129, Austos Hausmann, R. ve B. Klinger (2008a), Growth Diagnostics in Peru, CID Working Paper No.181, Eylül Hausmann, R. ve B. Klinger (2008b), Achieving Export-Led Growth in Colombia, CID Working Paper No. 182, Eylül Herfindahl, O (1950). Concentration in the Steel Industry 16-18, doktora tezi, California Law Review. Hidalgo, C. ve R. Hausmann (2009). The Building Blocks of Economic Complexity. PNAS, 106:26, Hirschmann, A. (1945). National Power and the Structure of Foreign Trade 98-99, University of California Press, sf Ricardo, D. (1817). On the Principles of Political Economy and Taxation. John Murray, London. TEPAV (2006) Türkiye nin Rekabet Gücü İçin Sanayi Politikası Çerçevesi, TEPAV Basılı Yayımları, Ankara 85 TEPAV (2007) Türkiye Yatırım Ortamı Deerlendirilmesi Cilt 1, TEPAV Basılı Yayımları, Ankara Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Ulusal Hesaplar Veritabanı Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Dı Ticaret İstatistikleri Veritabanı Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Ulusal Hesaplar Veritabanı ve Dı Ticaret İstatistikleri Veritabanı Vergil H. vd. (2014) Zonguldak İlinde Göçün Ekonomik Nedenleri ve Alınabilecek Tedbirler, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, No:1, Zonguldak

90 86 NOTLAR

91 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi 87

92 NOTLAR

93 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi

94 NOTLAR

95 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi

96 NOTLAR

97 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi

98 NOTLAR

99 Zonguldak İli Yatırım Ortamı Deerlendirmesi

100 NOTLAR