Progresi sh.p.k

Transkript

1

2 Titulli i origjialit turqisht: Kadir MISIROĞLU İSLÂM DÜNYA GÖRÜŞÜ Sebil Yayıevi İSTANBUL 2008 E përktheu ga origjiali: MITHAT HOXHA Stamboll, gusht-tetor 2008 Progresi sh.p.k Adresa: L: Vasil Shato Rr: Çajupi Shkodër / Shqipëri Tel: / Fax: Cel: / [email protected] Desig: Bledar Xama

3 Kadir Misirogllu BOTEKUPTIMI ISLAM

4 SHKURTIMET a.s. : (alejhissalátu vesselám) falja dhe paqja qofshi mbi të! DİA : Eciklopedia Islame e Departametit Fetar Turk e.r. : (kaledari) i Erës së Re f. : faqe gj.fud. : (ilá áhir) e gjer ë fud h. : (kaledari) hixhri ibidem : po aty idem : po ai autor (ose vepër) k.s. : (kaddese sirrahu l-aziz) iu shejtëroftë e fshehta e vyer! r. : umër prkth. : përkthyes p.sh. : për shembull r.a. : (radijallahu ah) pëlqimi i Allahut qoftë mbi të! shih. : shihi vazhd. : e ë vazhdim vd. : vdekur vëll. : vëllimi

5 KADIR MISIROĞLU -Nga jeta dhe veprat- Kadir Mısıroğlu lidi ë viti 1933 ë Kazaë Akçaabat të Trabzoit. Pas Liceut të Trabzoit, mbaroi Fakulteti e Drejtësisë së Uiversitetit të Stambollit dhe u bë avokat. Më 1964 themeloi Shtëpië Botuese Sebil, e cila e isi veprimtarië e saj botuese me veprë e tij të parë, të titulluar Loza Zafer mi, Hezimet mi? (Lozai: fitore apo humbje?). Kadir Mısıroğlu i cili duke filluar qysh ga vitet e riisë, tërhoqi vëmedje e publikut dhe u bë i johur sa me veprat ë shërbim të çështjes islame, aq edhe me koferecat e zjarrta e të jëpasjëshme që mbajti, iu ështrua shumë përdjekjeve peale. Kështu, ë krye të vitit 1970, për shkak të jë koferece që mbajti ë M.T.T.B. të Stambollit, pas Ultimatumit të 12 Marsit, u dëua ga Gjykata e Gjedjes së Jashtëzakoshme e qytetit Eskishehir me shtatë vjet burg, jëzet muaj iterim dhe me heqje e lirive qytetare për pesë vjet. Për shkak të shkrimeve të tij ë revistë e përjavshme Sebil që filloi ta botote qysh ga viti 1976, kudër tij u hapë tridhjetë e gjashtë çështje gjyqësore peale. Ndërsa vazhdoi proceset ë fjalë, dodhi Grushti i Shtetit i 12 shtatorit Atëherë, autori, i cili ishte ë atë kohë aëtar i Qedrës së Përgjithshme të partisë Milli Selamet, iku jashtë shtetit dhe, meqë uk u kthye për t iu përgjigjur ftesave të gjykatës për vazhdimi e çështjeve, iu hoq ështetësia. Në viti 1991, duke përfituar ga jë ligj amistie, Kadir Mısıroğlu u kthye ë atdhe dhe, qysh atëherë, po merret me shkrime veprash dhe me veprimtari botuese. Eshtë i martuar dhe me tre fëmijë.

6 VEPRAT E BOTUARA TE AUTORIT: Një padishah-viktimë: Sullta Abdylhamiti (Bir Mazlum Padişah: Sulta Abdülhamid-2007) Vëllezërit Mallkoçogllu roma historik (Malkoçoğlu Kardeşler Târihî Roma-2007) Papagalli i Xhem Sulltait roma historik (Cem Sulta ı Papağaı - Târihî Roma-2006) Një padishah-viktimë: Sullta Abdylazizi (Bir Mazlum Padişah: Sulta Abdülaziz-2006) Zagaos Pasha roma historik (Zağaos Paşa Târihî Roma-2006) Një padishah-viktimë: Sullta Vahideddii (Bir Mazlum Padişah: Sulta Vahideddi-2005) Filozofia e jetës ose arti i të jetuarit (Hayat Felsefesi Yahud Yaşamak Saatı-2005) Mustafai i sajuar roma historik (Düzmece Mustafa - Târihî Roma-2005) Revolucioari me çallmë roma historik (Kavuklu İhtilâlcı - Târihî Roma-2005) Aekdota kudërthëëse (İhtilaflı Fıkralar-2005) Ç a bë të medojmë drama palestieze (Filisti Dramı ı Düşüdürdükleri-2004) Mërgim i dyfishtë - Kujtime (Gurbet İçide Gurbet Hâtırât-2004) Tre persoalitete prokalifatiaë (Üç Hilâfetçi Şahsiyet-1995) Ashikët uk vdesi!.. (Âşıklar Ölmez! ) Duke e shoshitur ditë e shkuar kujtime vëll. I (Geçmiş Güü Elerke Hâtırât C. I-1993) Duke e shoshitur ditë e shkuar kujtime vëll. II (Geçmiş Güü Elerke Hâtırât C. II-1995) Bojkotim i jë mijë pseudoeologjizmave (Bi Uydurma Kelimeyi Boykot-1993) Mbi shkrimi islam (İslâm Yazısıa Dâir-1993) Mbi mjeshtri poet Nexhip Fazëll (Üstâd Necip Fâzıl a Dâir-1993) Kalifati me të shkuarë dhe të ardhme e tij (Geçmiş ve Geleceği ile HILÂFET-1933) Ngrohtësira që paralajmëro praverë poezi (Cemre Şiir-1992) Mërgim Kujtime (Hicret - Hâtırât-1990) Maual i riisë islamike (İslâmcı Geçliği El Kitabı-1981) Dasmë e përgjakur roma historik (Kalı Düğü - Târihî Roma-1972) U gëzuam gjatë roma historik (Uzuca sevidik - Târihî Roma-1973) Shpata e thyer roma historik (Kırık Kılıç - Târihî Roma-1973) Ali Shykry Bej (Ali Şükrü Bey-1978) Lozaa: fitore apo humbje? vëll. I (Loza Zafer mi, hezimet mi? C. I-1965) Lozaa: fitore apo humbje? vëll. II (Loza Zafer mi, hezimet mi? C. II-1974) Lozaa: fitore apo humbje? vëll. III (Loza Zafer mi, hezimet mi? C. III-1977) Drama e të Bijve Osmaë (Osmaoğulları ı Dramı-1974) Çështja Musul dhe turqit e Irakut (Musul Mes elesi ve Irak Türkleri (1972) Dhua krimiale e Moskës vëll. I (Moskof Mezalimi C.I-1970) Dhua krimiale e Moskës vëll. II (Moskof Mezalimi C.I-1970) Lëvizja muslimae zezake ë Amerikë (Amerika da Zeci Müslümalık Hareketi-1967)

7 PERMBAJTJA PARAQITJE PARATHENIE PJESA E PARE BOTEKUPTIMI A. Ç ESHTE BOTEKUPTIMI? B. BOTEKUPTIMI ISLAM a) Feja b) Historia...39 c) Gjuha dhe letërsia...42 PJESA E DYTE BOTEKUPTIMI ISLAM I. CILESITE DALLUESE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM A. HYJNITETI B. DUALIZMI II. PARIMET E BOTEKUPTIMIT ISLAM PARIMET ABSTRAKTE OSE FILOZOFIKE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM A. PARIMI I VOLUNTARIZMIT... 95

8 a) Etiteti dhe kufijtë e vulletit jerëzor b) Ndikimet e mudshme mbi vulleti jerëzor c) Ngushëllimi i ofruar ga feja d) Rrugët mistike të kompesimit dhe kurimit përballë privimeve e) Përfudim B. PARIMI I UNIVERSALIZMIT C. PARIMI I IDEALIZMIT D. PARIMI I HUMANIZMIT a) Etiteti i jeriut b) Çështja e skllavërisë dhe kokubiisë c) Të drejtat e jeriut aa) Të drejtat e pakicave bb) Të drejtat e kafshëve cc) Mbrojtja e mjedisit E. PARIMI I REALIZMIT a) Islami është fe e atyrshme b) Çështja e iteresit dhe përfitimit të përgjithshëm F. PARIMI I SCIENTIZMIT G. PARIMI I RACIONALIZMIT H. PARIMI I OPTIMIZMIT PARIMET KONKRETE OSE PRAKTIKE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM A. PARIMI I DINAMIZMIT B. PARIMI I DREJTESISE SOCIALE a) Besimi b) Rehabilitimi i vetvetes (Tezkijetu efs) c) Zeqati d) Ifak-u, dhëia ose shpezimi ë rrugë e Allahut C. PARIMI I RREGULLSISE

9 D. PARIMI I DREJTESISE a) Admiistrata b) Gjykata c) Marrëdhëiet dërjerëzore (civile) E. PARIMI I LIRISE a) Skllavëria dhe robëria b) Hapësira e Luftës (Daru l-harb) c) Kadaja dhe Kaderi F. PARIMI I XHIHADIT G. PARIMI I MORALIT a) Morali islam është me burim hyjor b) Morali ë Islam mbështetet ë arsye c) Morali islam grihet mbi parimi e vetëmohimit d) Morali islam ka prioritet social e) Morali ë Islam është mbrojtës i seriozitetit dhe dijitetit idividual H. PARIMI I KRITERIT PRAKTIK (KISTAS) DHEU PORTRET PASFJALE

10

11 PARAQITJE Qysh ë fillim të herës, veçaërisht ë medimi mistik islam, ka mbisuduar ideja se filozofët kaë ardhur duke e mohuar jëritjetri, kurse profetët, duke e mbështetur jëri-tjetri. Kjo më kujtoi thëie e Fridrih Niçes se ajo që thotë historia kurrë s është përfudimtare. Profetët kaë ardhur duke e mbështetur jëri-tjetri sepse, meqë jaë dërguar ga i jëjti Zot, kaë sjellë të jëjti mesazh moralo-shpirtëror, pra, uk kaë folur ga vetja. Edhe ëse më pas, mesazhi i sjellë prej tyre është shtrembëruar dhe midis feve kaë dalë ë shesh dallime themelore, siç dihet, kjo ka dodhur ga dërhyrja e jerëzve për iteresat e tyre materiale e temporale. Këtu e kemi fjalë vetëm për tri fetë me burim hyjor: hebraizmi, krishterizmi dhe Islami, sepse çështja e feve jerëzore ose, më saktë, e bidjeve religjioze të tjera është shumë më e komplikuar si dhe s përbë objekt as për veprë që po i jepet lexuesit, as për këtë paraqitje të shkurtër e prezatuese. Ndërkaq, dër tri fetë hyjore, vetëm Islami është fe historike për sa i përket fillimeve dhe zhvillimeve të saj, profetit të saj si perso historik dhe me jë biografi të shëuar me aq hollësi sa të përbëjë jë shkecë teorike më vete siç është hadithi, si dhe me jë libër të shejtë autetik, siç është Kur ai. Krahas këtyre, Islami griti edhe jë qytetërim botëror të shkëlqyer dhe me jë histori mjaft të johur e të përcaktuar veçaërisht për katër shtetet e tij më të mëdhej, me radhë, kalifati rashidi, kalifati omejad, kalifati abasid dhe, më ë fud, kalifati osma. Me këtë rast duhet theksuar se historia e Islamit uk është e tillë si ajo që thotë Niçeja. 11

12 12 BOTEKUPTIMI ISLAM Një ga arsyet e zhvillimit dhe përparimit marramedës të qytetërimit islam mbështetur ë dy burimet e tij kryesore teorike dhe moralo-etike, Kur ai si fjalë e Allahut, Zotit të Gjithësisë, dhe Sueti ose Traditë Profetike të Muhammedit si profet dhe si iterpretuesi më i mirë i Kur ait, është zgjedhja e jë rruge të mesme mes revelacioit hyjor dhe arsyes jerëzore, mes profetit dhe filozofit, më saktë, e jë rruge ë të cilë revelacioi hyjor të kuptohet, iterpretohet dhe zbatohet ë mëyrë më të arsyeshme. Në këtë rrugë arriti Islami të bëhej jë fe me të vërtetë humae dhe jë qytetërim botëror i arsimit, shkecës, kulturës dhe përparimit ë të gjitha fushat. Megjithëkëtë, edhe Islami jo si fe, por si qytetërim, uk mud të bëte përjashtim për ligjet historike të vëa ga Zoti. Edhe qytetërimi islam do të kishte kulmi dhe rëie e tij. Dhe kjo do të kishte edhe shkaqet e veta, dër të cilat medoj se më kryesoret jaë harrimi i ligjeve historike si dhe shmagia ga rruga e mesme ose e thëë dryshe, mosruajtja e ekuilibrit revelacio hyjor-arsye. Në këtë kuadër, desha të theksoj se, sipas meje, si ë çdo fe ose bidje religjioze, si ë çdo kauzë, eseciale dhe themelore ë mëyrë absolutisht prioritare është besimi dhe bidja. Në feë Islame, eseciale dhe themelore ë mëyrë absolutisht prioritare është besimi dhe bidja ë ekzistecë e Allahut si Zoti i vetëm i gjithësisë, ose mooteizmi i emërtuar me termi e posaçëm, tevhid. Në këtë drejtim, Kur ai u drejtohet jerëzve që medojë. Nëpërmjet fjalës së Tij, Kur ait, Allahu kërko ga jerëzit të arsyetojë mbi provat ë vete e tyre dhe ë botë e jashtme, pra, mbi provat subjektive dhe objektive, të bide dhe ashtu të besojë. Në paratezë, duhet ëvizuar se, ë këtë drejtim, asjë fe, bidje religjioze apo ideologji uk mud t i afrohet Islamit! Në fakt, qysh kur është shfaqur mbi tokë, jeriu e ka djerë Zoti ë vetvete, ë zemër, ka besuar jo me arsye, por me zemër. Dhe ky është besimi i vërtetë. Por kur besimi me zemër vje pas bidjes me arsye dhe pas ështrimit me arsye dhe me vullet të egos daj jë autoriteti hyjor, bëhet i plotë dhe i fuqishëm. Kjo është edhe rruga e tasavvufit ose mistikës islame. Këtu bëjë përjashtim vetëm profetët, të cilët jaë persoalitete të zgjedhur që e kaë përfaqësuar besimi. Megjithëse ë historië jerëzore politeizmi i formave të dryshme ka pasur jë peshë të madhe dhe është bërë jë dër faktorët më shkatërrues të feve mooteiste, jeriu është prirur të besojë ë

13 KADIR MISIROGLLU jë Zot të vetëm qysh ë fillimet e ekzistecës së vet. Në historië e filozofisë, ai që e ka mbrojtur më me seriozitet këtë ide, ka qeë medimtari Vilhelm Shmid (Wilhelm Schmidt, ), pedagog i atropologjisë ë uiversitetet e Vjeës, Upsalës, Stokholmit, Ludit dhe Kopehagës. Medimi i tij themelor që ka mbrojtur gjer ë fud ë çështje e mooteizmit dhe politeizmit, është ky: Në të gjitha format religjioze të popujve primitivë ka ekzistuar ideja e mooteizmit. Kryevepra e tij është puimi ë trembëdhjetë vëllime, Die Gottsidee (Ideja mbi Zoti). Një ga faktorët gërryes dhe shkatërrues më të fuqishëm mbi besimi dhe bidje islame ë vetvete, mbi përjetimi e besimit dhe bidjes islame ga idividët dhe bashkësia islame, ashtu dhe mbi qytetërimi islam si zbatim politiko-shoqëror dhe shkecor-kulturor i Islamit ë përmasa botërore, ka qeë politeizmi, pavarësisht ga format me të cilat është shfaqur. Forma më e theksuar e këtij politeizmi ka qeë egoizmi i persoave të veshur me pushtet material dhe politik të cilët, duke e djerë vete si zotër, qoftë edhe të vegjël, e kaë shpërdorur fuqië materiale e politike që ua ka falur Zoti dhe i kaë detyruar të tjerët t u bide si t i bideshi Zotit. Kjo ka dikuar egativisht edhe ë vetë besimi e idividëve të thjeshtë ose edhe të shquar ë vlerat arsimore e kulturore, të cilët jaë shtyrë dashje pa dashje të medojë se ë jetë sudojë forca të tjera që u duhet respektuar fjala pa diskutim, daj të cilëve duhet treguar bidje gjer ë adhurim! Botëkuptimi islam i autorit Kadir Mısıroğlu, specialist ë fushë e së drejtës dhe autor i jë umri të madh veprash, është, pa dyshim, jë kotribut me mjaft vlerë ë fushë dhe përmasat e veta si për vëllezërit taë shqiptarë muslimaë, edhe për ata jomuslimaë. Veçaërisht, kjo vepër i ofro lexuesit, lidhur me, çështje, mudësië për të përfituar ga iformacioe, johuri dhe vlerësime shumëpërfshirëse dhe të këaqshme, për më tepër, e xit lexuesi të medojë mbi përmbajtje e pasur dhe këdvështrimi e parashtruar prej tij. Me vlerë të veçatë është edhe këshilla e autorit për të rijtë taë. Në origjiali turqisht, f. 29, poshtëshëimi 19, ai shprehet kështu: Bu vesileyle İslâm i müdafaa etmek şevk ve heyecaı ile hareket edecek geçlere üzeride kouşulacak mesele hakkıda kifâyetli bir bilgiye sahip olmadıkça müdâfaaya teşebbüs etmemelerii tav- 13

14 BOTEKUPTIMI ISLAM siye ederiz. (Me këtë rast, i këshillojmë të rijtë taë që veprojë me dëshirë dhe etuziazmi për ta mbrojtur Islami, të mos tetojë ta mbrojë atë pa zotëruar johuri të mjaftueshme mbi çështje që do të diskutohet!) Përgjithësisht, më e drejta është të themi se e jemi jerëz dhe, si të tillë, duke u hequr këmbadoras ë rrugë e mudimshme drejt të vërtetës, do të vazhdojmë të puojmë duke e kritikuar ose kudërshtuar herë jëri-tjetri, herë vetvete, vetëm pa e harruar asjëherë t i lutemi Zotit toë të Lartë:...ihdia siratal mustakim / shtya e (qorrat) ë rrugë e drejtë! Përkthyesi 14

15 j Me emri e Allahut Mëshirues e Shpërblyes PARATHENIE Eshtë jë zë që a vje ga thellësitë e ekzistecës soë dhe që a e bë të ditur që jemi të pavdekshëm: është zëri orietues i Zotit që a gushëllo... Paskal Parimet islame të cilat përbëjë tematikë e kësaj vepre, i kemi trajtuar për herë të parë para dyzet vjetësh ë veprë toë Lëvizja muslimae zezake ë Amerikë 1 si shkaqe justifikuese të tërheqjes së zezakëve ë muslimaizëm 2, duke i parashtruar ë mëyrë mjaft të shkurtër. Më pas, kur u bëmë dëshmitarë të kotradiktave ë vetvete të të rijve taë që eci ë rrugë e kauzës së Islamit, e 1. İstabul, 1967, Sebil Yayıevi. 2. Kështu parapëlqe të shprehet autori dhe jo gaqë uk e di se përcaktimi termiologjik s është krejt i saktë ë lidhje me atë se uk ekzisto dojë doktrië religjioze e emërtuar myslimaizëm dhe se termi myslimaizëm (turq. Müslümalık) uk përbë dojë alterativë të termit Islam, por gaqë kërko të theksojë fakti e johur se persoi i cili e prao Islami, bëhet dhe quhet muslima. Edhe lëvizja zezake ë Amerikë syote, sipas koceptualitetit të përgjithshëm, të shprehur atëherë edhe ë literaturë politike përkatëse, edhe ë media, kthimi e zezakëve amerikaë ë muslimaë. Shë. i përkthyesit. Të gjitha shëimet e përkthyesit jaë cilësuar si të tilla. 15

16 BOTEKUPTIMI ISLAM dalluam se dobësi të kësaj atyre kishi lidur ga mospërvetësimi i duhur i parimeve themelore të Islamit, pradaj, herë pas here, i trajtuam këto tema ë revistë toë të përjavshme, Sebil 3, me shkrime me jë shtjellim më të gjerë e më të detajuar. Ndërkaq, për shkak të iteresimit që gjallë shkrimet ë fjalë, deshëm që, pavarësisht ga kushtet e pafavorshme të aveturës soë gjatë atij mërgimi të hidhur 4, t i bëim libër shkrimet e mbetura përgjysmë dhe, bashkë me disa shtesa, t ia ofroim riisë islamike 5 të plota e të sistemuara. Këtë dëshirë e realizuam ë viti 1981 ë Frakfurt me veprë toë të botuar ë titulli Maual i riisë islamike 6. Aty kompiluam edhe këto shkrime së bashku me shumë çështje që i përkasi riisë islamike, me qëllim për të dihmuar që feja joë e shejtë të koceptohej si jë botëkuptim! 7 Breda jë kohe prej afro tridhjetë vjetësh që kaë kaluar ë këtë mes, është parë se, për shkak të pamjaftueshmërisë ë koceptimi dhe përvetësimi e parimeve themelore islame, kotradiktat e bredshme të shfaqura si ë idetë, ashtu dhe ë veprimet e jë pjese të persoave që shërbejë ë froti islam, ka arritur ë jë pikë pamudësisht të vështrueshme me miratim. Me të vërtetë, për shkak të jë umri të pallogaritshëm të kokluzioeve të gabuara lidhur me historië, si, p.sh., kokluzioi se Islami e ka daluar moarkië 8 (!), se ka urdhëruar republikë (!), se Shteti Osma uk ka qeë jë shtet islam (!), madje, se Islami uk ka syuar dhe djekur Shih. shkrimet mbi Botëkuptimi islam ë umra të dryshëm të r - vistës së përjavshme Sebil që mudëm ta xjerrim ë 249 umra duke filluar ga data 2 jaar Për hollësi, shih. Kadir Mısıroğlu: Gurbet İçide Gurbet, İstabul, Me emërtimi e perifrazuar rii islamike, autori cilëso riië muslimae e cila, pa u mjaftuar vetëm me qeie dhe deklarimi muslimae, zhvillo veprimtari dhe luftë aktive ë rrugë e Islamit. Shë. i përkthyesit. 6. Për të gjithë titujt e veprave dhe shkrimeve të botuara të autorit, shih listë përmbledhëse të tyre. Shë. i përkthyesit. 7. Frakfurt, 1981, Sebil Yayıevi. 8. Në të vërtetë, Islami as urdhëro për moarki, as dalo. Islami e ka lëë të lirë ummeti, bashkësië, ë zgjedhje e formës së pushtetit dhe admiistrimit politik. Kuptimi i kësaj lirie është, për sa i përket përgjegjësive fetaro-civile të së drejtës islame (fikh), jë lejueshmëri (xhevaz) e qartë mbi realizimi e formës së pushtetit dhe admiistrimit politik sipas kushteve. Mbi fakti që moarkia (e trashëguar) uk është daluar ga Islami, le të japim jë shembull ga Hz. Aliu, të cili, shiitët që jaë poziciouar si kudërshtarë të rreptë të kësaj forme pushteti dhe admiistrate, e kaë kosideruar prijës shpirtëror dhe politik.

17 KADIR MISIROGLLU qëllim shtetformues, ose se Dhulkareji 9 ka qeë vetë idhujtari Aleksadri i Madh, krahas këtyre, për shkak të gabimeve, shumica e të cilave, për fat të keq, të qëllimshme, pamudësisht të umërueshme këtu, të preteduara ë formulimet sipas së cilave, edhe hebrejtë dhe krishterët do të hyjë ë xheet edhe sikur të mos e praojë Profeti dhe Kur ai e Lartë ë kudërshtim, kjo, me përmbajtje eseciale të Fesë -, 10 gjithashtu, sipas së cilave, disa Në jë kohë kur atij sahabiu, shoku të madh të Profetit, i ishte afruar vdekja, i është bërë pyetja: Pas teje, a t ia japim besë Hz. Hasait? As ju daloj për këtë, as ju urdhëroj! Eshtë përgjigjur ai. A do të jepte Hz. Aliu jë përgjigje të tillë po qe se ë Islam do të ishte daluar moarkia e trashëguar? E vërteta është kjo: si sistem politik, ë Islam është urdhëruar jo forma, por fryma ose përmbajtja, gjë që shfaqet ë katër kokluzioe imperative: a) Pushteti ekzekutiv i Legjislacioit Kaoik (Sheriatit). b) Dorëzimi i detyrës persoit kompetet ose prioriteti i kompetecës ë omeklaturë. c) Vedimi me këshillim. d) Besëlidhja (biat) është domosdoshmëri, gjë që do të thotë se ë Islam është domosdoshmëri (vaxhib) që kryetari i shtetit të marrë besë e ështetasve, domethëë, t u ështrohet ë jë farë mëyre, zgjedhjeve shtesë. Ndërkaq, ummeti ose bashkësia e ka të domosdoshme (vaxhib) të tregojë bidje daj admiistratës e cila i plotëso kushtet e mësipërme, pavarësisht se me ç mëyrë ka ardhur ë pushtet, madje, edhe sikur të ketë ardhur me forcë e shpatës! (Për më shumë iformacio, shih. Kadir Mısıroğlu: Geçmişi ve Geleceği ile Hilafet, İstabul, 1994) 9. Perso me cilësi profetike që përmedet ë Kur a. Shë. i përkthyesit. 10. Si jë shembull për këtë, po ju ofrojmë vetëm këta rreshta: Pasi e cito kuptimi e ajetit kur aor 62 të sures Bakara, autori thotë: Ky ajet kur aor e deklaro dhe e paralajmëro hapur se, ë të kudërt me atë që shumë vetë fatazojë aty për aty dhe që përpiqe që ideologjitë e tyre t i mbështesi ë fe, për pasojë, që emërtohe faatikë fetarë, si dhe ë të kudërt me atë që disa grupe ekstremiste agresive përpiqe të përhapi, xheeti uk është jë privilegj i johur vetëm muslimaëve, por se edhe çifutët, krishterët dhe ata ga idhujtarët që i besojë Allahut dhe ditës së rigjalljes, së bashku me ata që bëjë puë të mira, do të përfshihe ë xheet dhe do të çlirohe ga frika dhe dëshpërimi. (Prof. Dr. Ahmed Yüksel Özemre: İslam da Aklı Öemi ve Sıırı, İstabul, 1998, f. 177) Edhe këto perversitete i përkasi të jëjtit autor:...kurse këtu, me fjalë ermiş (i arritur) është fjala për ata që ia kaë arritur afërsisë hyjore, që jaë ftuar dhe prauar ë audiecë e Allahut, e thëë dryshe, jaë persoa që e kaë përjetuar gjarje e miraxhit krejt si Profeti yë, Hz. Muhammedi (s.a.). Dhe persoi që e përjeto gjarje e miraxhit, bëhet aëtar i grupit të Shpirtërorëve. (idem, f. 113 e ë vazhd.) Po qe se miraxhi përsëritet, shtohet edhe afërsia e robit daj Zotit dhe kjo gjarje fillo të bëhet e zakoshme për të. Madje, për disa shejtorë (evlija) ekzisto leja që, ë çasti që të dua, të mud të dali ë audiecë hyjore. (idem, f. 115) 17

18 BOTEKUPTIMI ISLAM ajete jaë historike 11 (!) dhe se kokluzioet e tyre jaë pozicioale e kalimtare, për këto shkaqe, pra, ë fillim djemë evojë për të bërë jë sërë shtesash ë titulli Lëvizjet shtrembëruese ga e kaluara historike gjer ë ditët toa (Tarihte Güümüze Tahrif Hareketleri). Por, me përparimi e shkrimit të kësaj vepre, kur pamë se këto dy tema e zgjerua vëllimi e veprës ë përmasa aormale, meduam se do të ishte më me ved që t i paraqiteshi lexuesit ë dy libra të veçatë, dhe ashtu bëmë. Pradaj, dëshirojmë veçaërisht t ua kujtojmë dhe këshillojmë lexuesve domosdoshmërië e leximit dhe studimit së bashku të të dy këtyre veprave të cilat, për sa i përket tematikës, paraqesi jë të tërë uike. Megjithëkëtë, edhe ë këtë vepër të shkruar ë titulli Botëkuptimi islam, do të shihet se, herë pas here, është shfaqur domosdoshmëria e prekjes së pikëpamjeve mbi disa lëvizje shtrembëruese dhe, krahas lëies së hollësive të çështjeve të tilla, veprës tjetër me titull Lëvizjet shtrembëruese ga e kaluara historike gjer ë ditët toa, kemi djerë evojë për t i ëvizuar disa pikëpamje deviatore këtu, ë mëyrë mjaft të shkurtër e të përmbledhur. Në të vërtetë, do të duhej që pikëpamjet ë kudërshtim me vijë suite, para së gjithash të merri përgjigje qoftë edhe ga ata pak dijetarët taë të vërtetë fetarë dhe këtë e pritëm për jë kohë të gjatë. Por, gaqë përveç disa botimeve të pamjaftueshme 12, uk u vu ë shesh dojë vepër-përgjigje serioze, e, si jë itelektual i përmasave osmae, duke u mbështetur mbi johuritë toa të përgjithshme të fushave fetare, historike dhe letrare, e quajtëm për detyrim dërgjegjeje t u jepim ved ë veprë toë këtyre përgjigjeve të shkurtra e të përmbledhura. Sepse, siç do të duket ë veprë toë të dytë ku trajtohe çështje si këto, shumica e gabimeve ë fjalë kaë lidhje me parimet themelore fetare që do t i dalloi dhe kudërshtoi edhe çobaët e malit! Me fjalë të tjera, shumica e tyre Shih. shkrimet ë shumë umra të revistës me titull İslamiyat të botuar ga profesorët e Fakultetit Teologjik të Uiversitetit Akara. 12. Këto botime përbëhe prej shkrimeve këmbëgulëse të shokut toë të çmuar, Ebubekir Sifil, prej veprave Dialog Tuzağı (Kurthi i Dialogut) të autorit Mehmet Oruç (İstabul, 2004) dhe Dialog İhaeti (Tradhtia Dialog) e autorit Prof. Dr. Yümi Sezer (İstabul, 2006), si dhe prej disa shkrimeve ditore, jë pjesë e të cilave jaë mbledhur ë jë vepër me titulli Ehl-i Süeti Müdafaa ve Bid atleri Tekid (Apologji e suitëve dhe kritikë e pseudoovatorizmave të tyre) (İstabul, 2005).

19 KADIR MISIROGLLU jaë për specifika mbi të cilat është formuar medim i jëzëshëm prej shekujsh. Për më tepër, duke u isur ga fakti që ë Islam është e domosdoshme që të jihe qysh ë fillim e shtrembra dhe gëjeshtra, si e shtrembër dhe gëjeshtër, kurse e vërteta dhe e drejta, si e vërtetë dhe e drejtë, 13 uk deshëm të mjaftoheshim vetëm me shtjellimi mbi atë se ç është botëkuptimi islam. Ç është e vërteta, pas kërkesave këmbëgulëse të ardhura ga revista Reyha Dergisi që e kaë filluar ta botojë disa bashkëqytetarë të zellshëm të mi të Trabzoit, kemi filluar ta rimarrim ë dorë ë mëyrë më gjithëpërfshirëse e ta rishkruajmë Botëkuptimi islam. 14 Edhe ë këto shkrime seriale kemi ë pla t i trajtojmë rastet e guximit shtrembërues ëpërmjet deklaratave ë kudërshtim me botëkuptimi islam. Mirëpo, me medimi se parashtrimi i duhur i kësaj teme ë jë revistë që botohet jë herë ë tre muaj, do të merrte jë kohë të gjatë, lidi domosdoshmëria për të xjerrë dy vepra të tilla më vete duke e trajtuar çështje edhe sipas ecurisë historike me qëllim që t ua tërheqim vëmedje të rijve taë jë çast e më parë. Sado që për truri jerëzor, koceptimi i gjërave abstrakte s është aq i lehtë sa koceptimi i gjërave kokrete, të paktë për ata që e bëjë për kauzë Islami, është kusht që të arrijë jë ivel të caktuar ë këtë specifikë ë mëyrë që të mos mbete të paaftë ë shërbimi e tyre. Nuk duhet harruar se eseciale ë Islam është besimi i të fshehtës(gajb): 15 shumë çështje fetare dhe, posaçërisht, parimet e besimit jaë abstrakte. Edhe për këto ekzistojë jë sërë kudërshtarësh të rij që jaë, para së gjithash, disa filozofë 16 perversë dhe idetë e tyre itrigate. Eshtë për këto arsye që, duke ia 13. Kush e moho Taguti (tjetërkëd veç Allahut) dhe i beso Allahut, pa dyshim që është kapur fort pas jë kulpre të shëdoshë! (Kur ai, Bakara, 256) Kush dysho ë kufri (ë fakti që jaë heretikë) e çifutëve dhe krishterëve dhe thotë se doktria e tyre është autetike, uk mud të ketë besuar!.. (Abdülaziz b. Abdullah el-râcihi: Şerh-i Nevakız ve l-islam) 14. Shih. shkrimet seriale me të jëjti titull qysh ga umri i parë i datës dhj - tor 2005 të kësaj reviste tremujore. 15. Kur ai, Bakara: Filos do të thotë mik, kurse sofos, urtësi (hikmet). Kështu, fjala f - lozof e prejardhur ga këto dy fjalë greqishte, do të thotë urtësidashës. Gjer gjashtë shekuj para Erës së Re, filozofët quheshi sagesse, të urtë. Për herë të parë Pitagora, duke e parë këtë cilësim të dejë vetëm për hyjiteti, përdori për vete cilësimi modest filozof dhe ua këshilloi këtë të gjithëve. Më voë, Platoi dhe 19

20 BOTEKUPTIMI ISLAM ofruar opiioit të përgjithshëm Botëkuptimi islam me shembuj më të gjerë e më të pasur si dhe ë jë formë më të lehtë për t u kuptuar, zgjodhëm rrugë e prekjes ë mëyrë të shkurtër e të përmbledhur edhe të pikëpamjeve filozofike, me syimi për të mos e sforcuar lexuesi, duke e quajtur domosdoshmëri jë gjë të tillë. Kjo vepër e shkruar për ta përballuar këtë domosdoshmëri, ëse duhet pohuar me qëllimi për ta cilësuar si dhuti, është e para e llojit të saj për sa i përket tematikës. 17 Sepse edhe ëse është e mudur që, si parimet abstrakte të Islamit, ashtu edhe parimet e tij kokrete, të gjede ë librat e dryshëm të kelamit ose apologjetikës islame, të fikhut ose së drejtës islame si dhe ë veprat biografike profetike (sijer), uk ekzisto dojë vepër ku këto të jeë përmbledhur ë mëyrë të plotë. Ndoshta është më e drejtë të themi se mud të ketë, por e s e kemi parë! Në të vërtetë, i djeri dëshmori islam, Sejjid Kutub, ka jë vepër të titulluar si toë, të përkthyer ë turqishte ga i djeri Ali Arsla ë titulli Botëkuptimi i Islamit. 18 Por kjo vepër është sistematikisht e gabuar. Sepse paraqet jë rrëmujë gaqë iformacioet dhe johuritë me të cilat është mbushur, uk jaë trajtuar ë bazë të disa parimeve themelore të caktuara. Pa dyshim, kjo gjedje uk përputhet aspak me emri e tij. Kurse vepra me titull Botëkuptimi mooteist islam (Tevhidî Düya Görüşü) e Murteza Mutahharí-ut 19 është krejt e pamjaftueshme gaqë s i kalo caqet e jë traktati pak a shumë të gjatë. Botëkuptim do të thotë pikëpamje e cila i vlerëso jetë dhe gjithësië, për sa i përket ekzistecës dhe fuksioit, ë dritë e jë sërë parimesh të përgjithshme. Një pikëpamje e tillë fillo me aksioma dhe formo jë sistem medimi dhe afeksioi pa rëë ë kotradikta të bredshme me vetvete; ë të jëjtë kohë, jë sistem 20 Aristoteli e bashkua shkecë e pavarur të politikës, me filozofië. Kështu, filozofët dolë si figura kompetete të të gjitha diturive të kohës përfshi edhe mjekësië. 17. Në të vërtetë, ë Kodi Civil Osma të vjetër, të johur si Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, kokluzioet e përgjithshme kaë qeë sistemuar ë 99 ee. Por ato jaë vetëm mbi marrëdhëiet dërjerëzore (civile), çështje e cila përbë jë pjesë të botëkuptimit islam. 18. Seyyid Kutub (përkth. Ali Arsla): İslâm ı Düya Görüşü (Botëkuptimi i Islamit), İstabul, Murteza Ayetullâh Mutahharî: Tevhidî Düya Görüşü (İstabul, 1981), si dhe vepra me titull Kur â da İsa (Njeriu ë Kur a) (Akara, 1984) e të jëjtit autor.

21 KADIR MISIROGLLU medimi dhe afeksioi ku duhet t i jepet përgjigje çdo pyetjeje që mud të lidë ë kapaciteti e medimit të jeriut. Faktori esecial që e bë jë pikëpamje të jetë botëkuptim, është që jë përmbajtje me këtë gjerësi të jetë, ë të jëjtë kohë, jokotradiktore ë vetvete. Kur çështja shihet ga ky këdvështrim, arrihet ë kokluzioi se botëkuptimi islam është, ë historië e medimit jerëzor, i vetëm e i pashoq! Shkaku për të cili, shoqëritë muslimae të cilat kaë ë dorë jë botëkuptim të parashtruar, autori i vërtetë i të cilit është Zoti, i Dituri Absolut, kaë rëë ë jë gjedje për të ardhur keq, s është gjë tjetër veçse fakti që përmbajtja ideore e cila ka për t u shtjelluar përmbledhtazi ë këto shkrime, s është kuptuar dhe përvetësuar ashtu siç duhet ose fakti që ë fillim është kuptuar dhe përvetësuar ashtu siç duhet, por, pastaj, me kohë, ka dodhur distacimi dhe largimi prej saj. 20 Kjo do të thotë se sot, kushti i parë i domosdoshëm që Bota Islame të mud të shpëtojë ga gjedja e rrëimit moralo-etik, politik, ekoomik e, kështu, me radhë, është që ajo të mud të tregojë iteligjecë dhe zgjuarsië e duhur për ta kuptuar Islami së pari dhe drejt, për t i trajtuar parimet e tij të pavdekshme ë përputhje me kërkesat dhe iteresat e ditëve të sotme. Dhe kjo është përgjegjësia ë shkallë të parë e dijetarëve të vërtetë dhe kuadrove të drejtë e të dershëm të admiistratës të Botës Islame. Në kohë toë po vërehet jë zhvillim, edhe pse ede i pamjaftueshëm, ë këtë drejtim. Dhe, ashtu siç do të shpjegohet më tej, ë botë toë që po globalizohet, është pikërisht ky zhvillim motivi i vërtetë i shpalljes ga Bota Perëdimore Krishtere i armiqësisë daj Islamit ë emërtimi islamofobi! Nga aa tjetër, uk duhet harruar se çdo akt sedërtohet mbi jë truall djeje ose ideje. Po qe se trualli është i gabuar, rezultati s mud të jetë kurrsesi i vërtetë e i mbarë! Ndërkaq, zhvillimi dhe diamizmi mbi trualli e medimit islam që po vërehet sot ë tërë 20. Pasi e shtjello këtë të vërtetë gjerë e gjatë dhe mbështetur ë shkaqe ju - tifikuese të drejta ë veprë e tij të çmuar me titull Zulmette Nûra (Nga errësira ë Dritë) që e shkroi para se të rrëshqiste ë deviacio, Şemseddi Güaltay (Shemseddi Gyaltaj) thotë kështu: Kur muslimaët e patë johur vërtet me kompetecë feë e tyre, qeë bërë dijetarë dër të gjithë popujt e botës. Ata patë qeë prijësit e të gjithë botës. Por kur i zuri sëmudja e mosjohjes së të fshehtave të sheriatit, atëherë, duke mos e mbrojtur dot ekzistecë e tyre të vërtetë, pësua disfatë! (idem, İstabul, 1998, f. 149) 21

22 22 BOTEKUPTIMI ISLAM dimesioi e Botës Islame, po rezulto përshpejtimi dhe komplikimi e veprimtarisë së armikut të jashtëm. Ekzisteca ë letërsië politike botërore e jë kocepti të ri me emri islamofobi (frikë ga Islami) është jë dëshmues i pagabueshëm i kësaj të vërtete! Në historië e medimit jerëzor është evidete se motivi themelor i të gjitha veprimtarive jerëzore ka qeë ideja dhe akti për të arritur te e vërteta dhe e mira. Ndërkaq, këto dy syime fiale uk mud të sedërtohe vetëm me aë të medjes (arsyes) jerëzore. Po qe se medja (arsyeja) do të ishte e mjaftueshme për të arritur te e vërteta dhe e mira, jerëzit e meçur (me arsye, të arsyeshëm) kurrë uk do të bëi faj ose fajtori duhej kosideruar jo i meçur (jo me arsye, pa arsye, i paarsyeshëm). Kjo do të thotë se ekzisto evoja për jë faktor tjetër që do ta kompesote pamjaftueshmërië e medjes (arsyes), që s mud të jetë tjetër përveç revelacioit hyjor (vahj), sepse të gjithë faktorët e tjerë përveç revelacioit hyjor jaë ë medje (arsye) jerëzore. Ajo çka e kapërce medje (arsye) dhe i shko ë dihmë asaj kudo ku mbetet e dobët dhe e paaftë, është vetëm revelacioi hyjor; kjo kosekuecë atyrale është e fiksuar me dihmë e Zotit për jerëzit duke u dërguar atyre profetë, dhe me fakti që kjo dihmë është filluar me jeriu e parë dhe profeti e parë, Hz. Ademi (Adami). Ja, pikërisht për këtë arsye, botëkuptimi islam i mbështetur ë revelacioi hyjor dhe i ruajtur, ë përmbajtje e tij, gjer ë ditët e sotme, me aë të mbrojtjes hyjore, është zgjidhja e vetme e shpëtimit për muslimaët, madje, për të gjithë jerëzimi! Botëkuptimi islam është si varka shpëtimtare e Noes ë përmbytje botërore. Eshtë mudësia e vetme për jerëzimi e vuajtur. Mjafto që të kuptohet drejt dhe që vulleti jerëzor, me aë të motivit shtytës të besimit, t u ështrohet ashtu siç duhet parimeve të tij të lartë! Në kuadri specifik të realizimit të jë syimi fial e madhështor të tillë, vepra joë e gratë i gja sjelljes modeste të jë miligoe të isur për ë haxh! Po të dojë, Zoti i bë malet të pjelli mi dhe mijtë, të pjelli male! Kurse detyra joë si jerëz që jemi, është gjithsesi dhe vetëm jë pretekst! Megjithëse e kemi kuptuar dhe prauar ë kthjelltësië e besimit se, meqë Allahu i Gjithëmadhueshëm është jësuesi i kotradiktave, kotradiksioi ë gjithësi është pamudësisht i elimiueshëm, qëllimi dhe zelli yë s jaë gjë tjetër veçse përpjekje për t i siguruar Islamit përparësi ë luftë për epërsi mes elemetëve dhe

23 KADIR MISIROGLLU subjekteve kotradiktore pavarësisht se e dimë që ata që bëhe objekt i shfaqjes së atributit hyjor mudill (çorietues) do të ekzistojë gjithmoë! Allahu i Gjithëmadhueshëm e di se s kemi dojë qëllim tjetër! Dhe, duke i dhëë fud fjalës soë me lutje drejtuar Qeies së Lartë që, ë rrugë së cilës i kemi hyrë me këtë qëllim dhe syim, të a falë edhe eve pjesë ga shërbimet për fitore islame ë përputhje me vulleti hyjor, edhe për lexuesit taë të çmuar lusim që Allahu t i trajtojë me mëshirë, begatië dhe mirësië e Tij hyjore! Ve miellahi t-tevfik Suksesi vje prej Allahut! 13 shtator 2007 (1 Ramaza 1428) YSKYDAR - STAMBOLL 23

24

25 PJESA E PARE BOTEKUPTIMI A. Ç ESHTE BOTEKUPTIMI? Botëkuptim do të thotë pikëpamje mudësisht e meduar breda përfytyrimit dhe iteligjecës së jeriut, e cila ka jë përgjigje për çdo pyetje. Ndërkaq, uk mjafto që jë pikëpamje e caktuar të mud të kosiderohet botëkuptim vetëm pse u jep përgjigje të gjitha pyetjeve. Përveç kësaj, përgjigjet përkatëse duhet të përbëjë ë vetvete jë të tërë jokotradiktore, por logjike, sistematike dhe harmoike. Në këtë mes, do të bëhej fjalë për harmoi ëse pikëpamja e caktuar do të kishte për etalo parimet që merr për bazë për vete, përdryshe, pikëpamja e cila uk u mbetet besike parimeve themelore të veta ë të gjitha shpjegimet e saj, uk mud të jetë jë botëkuptim ë kuptimi e plotë të fjalës! Botëkuptimi uk duhet të përjashtojë asjë çështje e cila mud të jetë temë diskutimi për jeriu dhe gjithësië, përkudrazi, duhet të parashtrojë për të gjitha jë shpjegim dhe kokluzio. E thëë dryshe, duhet t i japë përgjigje çdo pyetjeje që mud t i shkojë dërmed jeriut mbi botët e vëzhgueshme dhe pamudësisht të vëzhgueshme. Për shembull, është e domosdoshme që, jë botëkuptim i caktuar të ketë patjetër jë kokluzio të caktuar edhe mbi kocepte jashtë fushës së vëzhgimit dhe aalizës, si mbi egjëjt, xhidët, xheeti, xheheemi, etj. Eseciale ë këto uk është saktësia apo josaktësia, por jokotradiksioi. Megjithëkëtë, edhe pse është e mjaftueshme që jë pikëpamje të kosiderohet botëkuptim ëse përbë jë tërësi logjike dhe jokotradiktore, kjo 25

26 26 BOTEKUPTIMI ISLAM mjaftueshmëri uk e bë të detyrueshme që botëkuptimi ë fjalë të kosiderohet i vërtetë dhe vërtetësi, sepse edhe shumë pikëpamje të pasakta ose jo të vërteta kaë jë logjikë të posaçme të tyre, gjë e cila quhet dialektikë. Meqë kjo logjikë grihet mbi parime të prauara si të padiskutueshme si pasojë e postulateve që ka adoptuar për vete si bazë, domethëë, si pasojë e përputhjes me arsye ose racioalitetit, edhe saktësia dhe jokotradiksioi i përfudimeve të arritura realizohet ë raport me postulatet ë fjalë. Gjithashtu, jo çdo pikëpamje quhet botëkuptim vetëm pse është e përhapur ë të gjithë botë dhe është prauar apo përvetësuar ga shumë jerëz. Kështu, megjithëse jë sërë kosideratash të shtrembra dhe bestytish jaë të përhapura ë tërë jerëzimi, uk e gëzojë vetië e jë botëkuptimi ose të pjesës së jë botëkuptimi. Për shembull, bidja mbi oguri e keq ose djellakeqësië ekzisto ë tërë botë jerëzore. Qoftë rus apo aglez apo jë jeri i çfarëdo kombësie, kur bë fjalë për jë ogur të keq, e shoqëro fjalë e tij me jë omatisje çfarëdo, për shembull, me prekje e dheut, e jë sedi metalik, me shkulje e veshit ose bulëzës së veshit ose me thëie e jë formule perifrazike, etj. Në botë krishtere, me bidje shekullore sipas së cilës apostulli i trembëdhjetë ka qeë ai që e ka kallëzuar Jezui, umri trembëdhjetë kosiderohet djellakeqës. Në botë krishtere, shifrë trembëdhjetë e shmagi madje edhe duke u vëë umër dhomave të hoteleve dhe ashesorëve. Njeriu i cili është muslima, sidomos ëse është itelektual, e ka të detyrueshme ta koceptojë dhe johë Islami si jë botëkuptim. Ai duhet ta dijë se si i shpjego Islami, sipas parimeve të tij kryesore, jetë, gjithësië dhe etiteti e jeriut. Kjo është çështja më themelore ë kuptimi dhe përvetësimi e Islamit. Si çdo fëmijë tjetër, edhe fëmija muslima, ë çasti kur sapo is t i kuptojë gjarjet që zhvillohe rreth tij, fillo t u bëjë me fjalë të thjeshta të mëdhejve që ka praë, pyetje sa për çështje kokrete, aq edhe për jë sërë koceptesh abstrakte. Krahas pyetjeve për çështje fetare kokrete, si si falet amazi, si merret abdesti, pyet edhe për kocepte dhe çështje jokokrete, si Allahu, egjëjt, bota shpirtërore, etj. Ndërkaq, persoat përreth fëmijës, për shkak të pamjaftueshmërisë së aftësisë së tyre për të bërë shpjegimet e duhura mbi koceptet përkatëse, ose e qortojë dhe e heshti fëmijë që pyet, ose përpiqe ta këaqi atë me jë sërë shpjegimesh të thjeshta. Pastaj, duke u rritur, tek fëmija shtohet kureshtja dhe dë-

27 KADIR MISIROGLLU shira hulumtuese lidhur me kocepte të tilla abstrakte, për rrjedhojë, pyetjet që formohe ë medje e tij pësojë zhvillim ë gjerësi dhe cilësi, sepse, fudja, çdo jeri me aftësi cilësore dje jë iteresim të atyrshëm për jë sërë pyetjesh metale abstrakte. Ashtu siç e shpjeguam, ky iteresim fillo tek jeriu ë moshë fëmiore dhe vazhdo sa të jetë gjallë ai. Nga ky këdvështrim, para së gjithash, koceptimi i jetës dhe i gjithësisë së bashku me të vërtetat abstrakte që përmbahe dhe mbisudojë ë to, a del para si jë problem i rëdësishëm dhe i domosdoshëm për këaqje e trurit jerëzor madje qysh ë moshë fëmiore. Edhe ëse përgjigjet që marrim qysh ga mosha fëmiore për pyetje të tilla abstrakte, kaë jë farë vlere për të arritur te e vërteta, është jashtë çdo diskutimi se, ë fakt, mes kuptimit që barti ato shpjegime dhe etitetit të tyre absolut ekzisto jë dallim i madh. Për shembull, ka jë dallim të madh mes asaj se çfarë kuptojë jerëzit e rritur, madje, ga disa atribute që besojë ata mbi Zoti, dhe etitetit absolut të atyre atributeve ashtu siç përmbahe ë Idividualiteti Hyjor. Eshtë jë e vërtetë se ekzistojë pikëpamje të tasavvufit (mistikës islame) 21 të parashtruara me qëllim për ta shprehur këtë dallim. Sepse truri jerëzor medo me aë të mbresave që merr ga bota e vëzhgueshme dhe i përdor ato si mjete aalogjie për të arritur te e vërteta. Në këtë mëyrë, mes botës mudësisht të vëzhgueshme dhe botës ormalisht pamudësisht të vëzhgueshme, 21. Dy kosiderata mistike që kaë lidur ga kuptimi dhe shpjegimi i dallimit mes etitetit të atributit qeie (vuxhud) të Zotit dhe koceptit qeie që vëzhgojmë e ë botë toë, është jë shembull që të vje ë medje më së pari mbi këtë specifikë. Këto kosiderata jaë, jëra, uiteti i qeies (vahdeti vuxhud), e përfaqësuar ga Muhjiddi Arabiu, i johur si Shehu i Madh (Shejhul Ekber) dhe, tjetra, uiteti i qeies së vëzhgueshme (vahdeti shuhud), e parashtruar ga Hirësia Imam Rabbai, i johur me atributi Novatori i Mijëvjeçarit të Dytë (Muxheddid-i Elf-i Sai). Sipas medësisë së uitetit të qeies, qeiet e kësaj bote (sedet) jaë qeie relative të trupëzuara me aë të shfaqjeve të emrave dhe atributeve të Allahut (Zotit), me fjalë të tjera, jaë jë lloj hijesh. Për shkak të rrezikut të kofodimit të kësaj pikëpamjeje me pateizmi i cili e qua çdo qeie jë fragmet ga krijuesi, Imam Rabbaiu e ka shprehur uiteti tek qeiet duke xjerrë ë pla të parë aspekti e vëzhgueshmërisë (shuhud). Ja, ky është dallimi mes këtyre dy pikëpamjeve dhe jo dojë dallim i madh bardhë e zi. Shkak i opozicioit të Imam Rabbaiut daj pikëpamjes së uitetit të qeies qe bërë përpjekja, ë kohë e tij, e jë persoi pa dijitet, me emri Ekber Shah ( ), ë Idi, i cili, ashtu siç përpiqe të bëjë sot disa të pabesë, përpiqej të sajote jë koglomerat prej tri feve, Islamit, krishterizmit dhe zoroastrizmit. Përpjekja e tij ka pasë të bëjë, ë atë kohë, me dikimi ë Idi të pateizmit, dikim i cili, si jë pikëpamje bestyte, është mjaft i përhapur ede ë Idi. 27

28 BOTEKUPTIMI ISLAM të cilësuar ë termiologjië islame, alemi gajb, si dhe të vërtetave të saj, doshta arrihet ë dojë përfudim i cili do të përbëte thjesht jë kompromis verbal. Për shembull, përmbajtje e atributeve hyjore, si qeie (vuxhud) ose dije (ilm), jerëzit përpiqe ta mbushi me mbresat e marra ga bota materiale, dërkaq që, të vërtetë sipas së cilës etiteti absolut i tyre ë Idividualiteti Hyjor është pamudësisht i johshëm, përpiqe ta kompesojë dhe përplotësojë me atributi hyjor muhalefetu lil havadith, domethëë, i dryshëm ga akcidecialiteti ose, e shprehur ë mëyrë të perifrazuar, Zoti është krejtësisht i dryshëm ga çdo gjë e krijuar pas, Zoti është qeie eseciale, i dryshëm ë esecë ga qeiet akcideciale. Nëse jë muslima itelektual është i pajisur me johuri të ivelit ifatil apo mediokër mbi çështje të tilla, kjo s është aspak e pëlqyeshme. Mirëpo, për fat të keq, shumica e itelektualëve muslimaë të kohës soë dodhe pikërisht ë këtë gjedje si pasojë imediate e mospreokupimit të duhur me çështje të tilla. 22 Në fakt, as kostitucioi racioal dhe shpirtëror i jë itelektuali të përgatitur uk këaqet aq lehtë me shpjegime mbi çështje abstrakte si këto. Sidomos ëse ai është jë itelektual i cili ka marrë përsipër apologjië e Islamit, duhet t i johë këto çështje me jë kompetecë të atij iveli që, kur t i dalë para dojë mohues pak a shumë i iformuar, të jetë ë gjedje ta bidë atë ose, të paktë, t ia mbyllë gojë. 23 Kurse, ë kohë toë, disa, me qëllim, kurse Këtu ë origjial ka jë poshtëshëim ku për temë kryesore merret çështja e persoit të quajtur dhe trajtuar ë Kur a me emri Dhulkarej, i cili është kofoduar ë përkthimet apo kometet e Kur ait qëllimisht apo për padije, me Aleksadri e Madh të Maqedoisë. Kjo ka dodhur edhe me autorë turq, gabimet e të cilëve autori yë i trajto gjerë e gjatë. Pikërisht për këtë këdvështrim specifik të autorit që uk i itereso lexuesit shqiptar, e uk po e përkthejmë dhe trasmetojmë këtu këtë poshtëshëim duke u mjaftuar vetëm me këtë sqarim. Shë. i përkthyesit. 23. Me këtë rast, i këshillojmë të rijtë të cilët ise të veprojë me dëshirë dhe etuziazmi e apologjisë së Islamit, të mos tetojë ta mbrojë Islami pa zotëruar johuritë e mjaftueshme mbi çështje që do të diskutohet, sepse, përdryshe, me dobësitë e tyre që jaë e metë persoale, bëhe shkaktarë për t i sjellë dëme Islamit. Nga aa tjetër, uk duhet harruar se, gjatë gjithë historisë, muslimaët kaë dalë vazhdimisht fitimtarë ë debati shkecor me kudërshtarët e Islamit, kurrë uk kaë humbur. Kështu, jëri ga rastet e paumërta të kësaj ë historië e medimit, dëshirojmë ta parashtrojmë këtu si shembull domethëës. Kur isë të vedose ë Idi, qëdresë e parë e serioze kudër tyre ë ato toka, aglezët e hasë tek muslimaët, si, p.sh, ë revoltë e vitit 1857, dhe, gjithashtu, uk voua ta dallojë fakti se kudërshtimi i tyre burote ga bidjet islame.

29 KADIR MISIROGLLU disa të tjerë, për shkak të ijoracës së tyre, shfaqi jë shpërfillje aq të guximshme dhe mahitëse ë parashtrimi e ideve ë kudërshtim me parimet themelore islame, saqë rezultati i shpërfilljes së tyre s është gjë tjetër veçse xjerrje e syve duke u përpjekur për të vëë vetulla! Siç do të shpjegohet ë vijim ë këtë vepër, ë Islam ekzisto parimi i lirisë, i cili përmba jë rëdësi aq të madhe, saqë, ë të drejtë juridike-fetare islame (fikh), ë kodi e besimit, liria është jë ga kushtet që kërkohet të plotësohe për lejueshmërië e amazit të xhumasë i cili është jë detyrim fetar idetik (sipas termiologjisë fetare osmae: farz-i aj. M.H.). Ndërsa ia kishi hyrë lëvizjes ivaduese me forcë e armëve ë Idi, e dallua se vetëm forca ushtarake do të ishte e pamjaftueshme për t u mbajtur aty, ë të jëjtë kohë, se do të duhej të troditeshi bidjet islame, pradaj bëë botime të paumërta kudër Islamit. Për më tepër, me këtë rast, le ta themi se ata jo gjithmoë veprua me këtë stil armiqësor, por gritë edhe uiversitet për t i itriguar muslimaët. Sepse maskimi më i përkryer i pabesisë daj jë kombi është hapja e shkollave. Dhe, sot, shkaku i daljes së pseudodijetarëve deviatorë islamë si Fazllurrahma, është uiversiteti Ali Garh i gritur ë këtë mëyrë. Një ateist me emri Fejzi Ali Asgar ga profesorët e këtij uiversiteti, e pata dëgjuar pesëdhjetë vjet më parë, domethëë, ë vitet e mia studetore, ë Fakulteti e Letërsisë së Uiversitetit të Stambollit, e pata sfiduar hapur ë idetë e tij deviatore, madje, e pata detyruar të dilte ga salla duke e lëë përgjysmë koferecë! Njëri dër aktorët më të rëdësishëm të veprimtarisë botuese të zhvilluar ga aglezët me qëllim për ta shformuar dhe deigruar strukturë themelore ideore dhe afektive të Islamit, ka qeë murgu Feder. Me qëllim për t i hedhur poshtë medimet dhe idetë e deklaruara prej tij për t iu kudërvëë Islamit, ë prill të vitit 1854, ë qyteti Ekberabad të Idisë u zhvillua jë debat shkecor publik me jë pjesëmarrje të gjerë. Këtë e pati kërkuar jë dijetar islam me emri Haxhe Rahmetullah Hidí duke e detyruar Federi ta praote debati. Që të dy debatuesit e jihi shumë mirë krishterizmi. Për më tepër, gjatë debatit, Rahmetullah Hidí, duke ia kujtuar parterit disa çështje të ugjillit, pati treguar se e jihte ugjilli ë mëyrë shumë më kompetete se ai! Çështjet që patë përbërë bazë e debatit ë fjalë, qeë Abrogimi ë Kur a, Shtrembërimi i ugjillit, Besimi triist dhe Profetësia e Muhammedit. Debati vazhdoi dy ditë me radhë ë prai të jë shumice itelektualësh muslimaë dhe aglezë, por dy çështjet e fudit uk u debatua dot, sepse murgu Feder e braktisi mbledhje duke e maifestuar hapur humbje e tij. Mirëpo sa e hidhur është që murgu Feder, më voë, duke e iterpretuar dryshe debati e zhvilluar ë prai të shumë dëshmitarëve, e botoi ë titulli Bejaul Hak (Deklarimi i së Vërtetës). Atëherë, si përgjigje, edhe Rahmetullah Hidí e parashtroi të vërtetë e saktë ë veprë e tij Iz harul Hak (Sqarimi i së Vërtetës), vepër e cila, pastaj, me ikurajimi e Sullta Abdylazizit, u përkthye ë osmaishte. Në këtë mëyrë, herë pas here, dijetarët islamë kaë hyrë ë debate shkecore me persoa ë opozitë me akaidi suit (bidje suite) dhe ga të gjitha prej tyre kaë dalë faqebardhë. Si jë shembull i këtyre debateve, mud të shihet shtojca me titull Drejt marrëveshjes suito-shiite e veprës ë përkthimi shqip, Hyrje ë Kelam, e autorit turk Prof. Dr. Bekir Topallogllu, ku përshkruhet debati i zhvilluar ga dijetari islam Ebu l-berekat es-suvejdi. 29

30

31 B. BOTEKUPTIMI ISLAM Domosdoshmëria dhe evoja për ta koceptuar Islami si jë botëkuptim paraqet rëdësi jetësore më të madhe ë ditët toa. Sepse sot është duke u përgatitur jë tradhti historike e filluar me fjalë mirëkuptim/toleracë e përhapur gjerësisht përreth dhe e zhvilluar më tej ë titulli dialog mes feve qiellore. Me pretedimi se disa ajete kur aore jaë historike, për pasojë, lokale, vrapojë me të katra drejt jë kofuzioi tmerrues ë çështjet e bidjes religjioze islame (itikad). Njerëz të tillë, duke përdorur jë kompetecë që Zoti s ia pati johur as Profetit Muhammed (a.s.), marri guximi të bëjë revizioime ë legjislacioi hyjor; këto lloj perversitetesh do të merre dhe trajtohe ë veprë që do të shkruhet më voë ë titulli Lëvizjet shtrembëruese ga e kaluara historike gjer ë ditët toa, të cilë e përmedëm ë kye pak më gjerë. Këtu po them vetëm kaq që, ë shtete të dryshme, jë sërë persoash deviatorë të cilët mbahe për profesorë teologjie, duke u mbledhur dhe orgaizuar si kuadër ë uiversitete dhe platforma të tjera të dryshme, kaë parashtruar jë kauzë perverse të emërtuar historizëm me objekt Kur ai. Ata që e marri ë dorë dhe e shqyrtojë librat, moografitë, revistat dhe orgaet e tjera periodike ose jo periodike të botuara prej tyre, bëhe dëshmitarë të faktit se ë këto botime mohohet fare hapur karakteri gjithëpërfshirës i shumë ajeteve të Kur ait, si dhe të deklaratave të dryshme të papajtueshme me bidje suite, sipas të cilave, disa ajete jaë të posaçëm vetëm për kombi arab ose për muslimaët e kohës së Profetit. Meqë umrimi dhe përgjigjja veç e veç e tyre këtu do të përbëte dalje ga tema, tai për tai po mjaftohemi vetëm me këtë ëvizim duke e lëë trajtimi me hollësi të këtyre lëvizjeve 31

32 BOTEKUPTIMI ISLAM shtrembëruese e të të tjerave të gjashme me to, ë veprë toë të sipërpërmedur me titull Lëvizjet shtrembëruese ga e kaluara historike gjer ë ditët toa, e cila do të shkruhet më voë. Ndërkaq, fakti që ë këtë vepër po i aalizojmë parimet abstrakte-teorike të Islamit duke i emërtuar me emërtimet ë literaturë perëdimore të jë sërë pikëpamjesh filozofike, uk duhet bërë shkak që kjo përpjekja joë të keqkuptohet siç e kemi shprehur edhe më parë - si kërkim për ta vedosur medimi dhe meditimi islam mbi jë truall filozofik ose për ta shpjeguar me mbështetje filozofike. Sepse ë Islam uk ka filozofi. Sepse filozofia mbështetet vetëm mbi arsye, kurse Islami mbështetet edhe mbi arsye, edhe mbi iformacioi e përcjellë (akl) Edhe ëse mes jë sistemi medimi e meditimi të mbështetur ë iformacioi e përcjellë dhe filozofisë ekzisto idetitet përsa i përket objektit dhe qëllimit, ekzisto edhe jë dryshim parimor dhe esecial përsa i përket metodës dhe mjeteve. Pavarësisht ga kjo, ë botë islame, me emërtimi e përhapur filozofia islame bëhet fjalë për pikëpamjet e filozofëve të përgatitur breda medimit dhe meditimit islam ose pikëpamjet e atyre që ë sistemi e tyre meditativ i kaë dhëë përparësi dhe peshë filozofisë. Pradaj uk duhet ëkuptuar se Islami është Në origjial përdore termat e johur të teologjisë islame që emërtojë llojet e iformacioit: akl (arsye) dhe akl (përcjellje). Iformacioi akl e përbëjë Kur ai si revelacio hyjor, për rrjedhojë, i pakotestueshëm, dhe hadithet (tradita profetike) autetike (sahih) të prauara si të padiskutueshme ë vërtetësië e tyre. Shë. i përkthyesit Edhe metafizika si disiplië filozofike, ashtu si kelami apo apologjetika islame, ka për objekt studimi gjedje e krijesave (qeieve akcideciale M.H.) përsa i përket prejardhjes (mebde) së tyre ga idividualiteti dhe atributet hyjorë, po ashtu, edhe rikthimit (mead) të tyre ë po atë burim. Ndërkaq, metafizika (filozofia) diskuto vetëm duke u mbështetur mbi ligjet e arsyes pa parë ëse diskutimet e saj përputhe apo jo me legjislacioi islam. Shkeca e kelamit apo apologjetikës islame, përkudrazi, i shërbe rrymës oportue me vijë kaoike (tarikat-ı şer iyye) të kokluduar ë mëyrë kategorike ë Islam, si Legjislacioi Islam, domethëë, profetësia (risalet) që është mbështetja e Islamit, librat hyjorë, rigjallja pas vdekjes, si dhe të emërtuar fe (di) dhe komb (mil let). Në legjislacioi filozofik uk ka opozicio daj kategoricitetit kaoik mbështetur ë idetë dhe këdvështrimi e arsyes së kufizuar, përkudrazi, ka përputhje të plotë me kategoriciteti e së thëës. Eseciale ë kelam ose apologjetikë islame është besikëria daj Kur ait dhe Suetit (Traditës Profetike). Ja, kjo është pika ku dahe shkeca e tevhidit (mooteizmit islam) ose kelamit me metafizikë. Në fakt, kelami dhe metafizika i kaë të jëjtë objekti dhe qëllimi, por mes tyre ka dallim përsa i përket metodës... (İzmirli İsmail Hakkı, Yei İlm-i Kelâm, İstabul, 1341, f. 3)

33 KADIR MISIROGLLU i përshtatshëm për filozofi. 26 Për shembull, edhe Islami është, ë jë farë mase, racioalist. Në Islam, arsyes i është përcaktuar jë kufi, gjithashtu, arsyeja është moduluar me përmbajtje e kumtimit të mbështetur ë vahji ose revelacioi hyjor. Në fakt, siç do të shpjegohet me hollësi më tej, racioalizmi i Islamit është i dryshëm ga pikëpamja e racioalistëve të cilët pothuajse e idhujtarizojë arsye, të cilët e praojë si të pakufizuar forcë e arsyes. Duke bërë fjalë për parimet filozofike të Islamit është dashur të xirre ë pla të parë parimet filozofiko-teorike (abstrakte). Me fjalë të tjera, jaë bërë përpjekje për ta sqaruar të vërtetë se bëhet fjalë jo për parimet islame praktike e të zbatuara, por për parimet teorike dhe abstrakte. Megjithëkëtë, uk mud të thuhet se medimet filozofike jaë krejtësisht të gabuara. 27 Sepse filozofët mude të arrijë te e 26. Megjithëse opiioi i përgjithshëm mbi këtë specifikë është i tillë, ka edhe që kaë paraqitur dhe mbrojtur pikëpamje të tjera, të dryshme. Për shembull, Elmalılı Hamdi Efedi ka pikëpamje se, si rrjedhojë e lirisë së medimit ë Islam, filozofia mud të gjejë jë truall më të lirë ë mjediset islame. Ndërkaq, ëse sillet dërmed koflikti historik mes shkecës dhe filozofisë, ga jëra aë, dhe kishës, ga aa tjetër, ë botë perëdimore, kjo pikëpamje që duket si e drejtë, pa asjë dyshim që s është aspak e drejtë! Po të ishte ashtu, a uk do të duhej që ë botë islame të ishi zhvilluar më shumë rryma filozofike? Mirëpo, ë botë islame, ë dryshim ga umri shumë i madh i persoave mudësisht të cilësuar si hakim (i urtë), mutasavvuf (mistik) dhe mutefekkir (medimtar), ata që praohe si filozofë umërohe me gishta, si el Kidi, Farabiu, Ibi Siai e dojë tjetër. Mes arsyetimeve të gjata rreth kësaj teme, Elmalılı thotë:...kjo do të thotë se filozofia e cila ka mbetur e huaj ë mjedisi e feve të tjera, ë Islam do ta gjejë atë që kërko. (shih. Elmalılı Hamdi, Metâlib ve Mezâhib, İstabul, 1342, f. 20) Një çështje tjetër e cila duhet ëvizuar me këtë rast, është edhe kjo: Në fud të fudit, çdo thëie e filozofëve s ka për të qeë e gabuar! Pa asjë dyshim, ë idetë e tyre ka edhe shumë përcaktime të drejta e të vërteta. Për më tepër, disa ga idetë ë fjalë jaë parashtruar ga dijetarët islamë shumë shekuj para tyre! Ata që dëshirojë ta kuptojë këtë çështje me hollësi, mud të shohi ë veprë e Ismail Haki Izmirliut, Krahasim mes medimtarëve islamë dhe medimtarëve perëdimorë (İslâm Mütefekkirleri ile Garb Mütefekkirleri Arasıda Mukayese Akara, Këto gjasime, siç mud të jeë plagjiaturë, mud të jeë edhe origjiale. Për shembull, thëia e famshme e Dekartit, Cogito ergo sum (medoj, pra jam), është e jëjtë me pikëpamje e formuluar si megjithëse dikush mud të dyshojë mbi çdo gjë, për qeie e vet uk mud të dyshojë të shprehur ga Muhjiddi Ibul Arabiu ë veprë e vet, el-bulga fi l-hikme (Mjaftueshmëria ë filozofi). (Prof. Dr. Nihad Keklik, Türk İslâm Felsefesi, Kubbealtı Akademi Mecmuası, f. 3, Korrik 1975, f. 57) Në veprë e sipërpërmedur, Krahasim mes medimtarëve islamë dhe medimtarëve perëdimorë, ka qidra shembuj të tillë. 27. Pothuaj të gjithë filozofët kaë prodhuar ide mbi ekzistecë dhe atributet e Zotit. Ndërsa jë pjesë e tyre kaë këmbëgulur ë mohim, shumica, me aë të jë sërë argumetesh racioale, kaë besuar ë ekzistecë e jë qeieje të parë 33

34 34 BOTEKUPTIMI ISLAM ë vargu e qeieve, me ekzistecë të domosdoshme e të vetvetishme, domethëë joevojtare daj krijimit. Argumetet që kaë përgjithësuar ata me këtë qëllim dhe i kaë përvetësuar, mud të redite ë këtë mëyrë: a) Argumeti i ekzistecës. Për të kokluduar mbi ekzistecë e jë gjëje duhet isur ga ekzisteca e idesë mbi të. Gjatë gjithë historisë jerëzore, gjithmoë ka qeë i praishëm jë përfytyrim mbi Zoti. Këtë e praojë edhe ateistët. Në mugesë të jë qeieje eteralisht vetekzistete, do të duhej që gjithësia të shfaqej ga hiçi me aë të jë rastësie të verbër, gjë që bie ë kudërshtim me logjikë për shkak të përsosmërisë ë gjithësi. Medimtari i madh, Ismail Fei Ertugrul ( ) jep, lidhur me këtë specifikë, këtë shembull iteresat: Le ta supozojmë se kei jë kopsht ku kei mbjellë shumë fidaë ë mëyrë të rregullt. Një ditë, ju shkoi atje dhe shihi se, aty-këtu, shumë fidaë jaë përmbysur. Kur e pyesi kopshtari se pse jaë përmbysur fidaët, ai ju thotë se i ka përmbysur jë erë e fortë. Dhe ju e praoi këtë përgjigje. Mirëpo, kur shkoi jë ditë tjetër, vii re përsëri fidaë të përmbysur apo të shkulur vetëm se jo aty-këtu dhe ë mëyrë të çrregullt, por ë mëyrë sistematike, për shembull, jë ë çdo pesë fidaë. Dhe kur e pyesi kopshtari për shkaku, ju jep po atë përgjigje. Po ju, a do t i besoi kësaj radhe? Nuk do t i besoi dhe, pa dyshim, do t ia atribuoi qëllimit të keq të dikujt. Sepse edhe ë qoftë se gjarja e parë do të mud t i lihej rastësisë, gjarja e dytë uk mud t i lihet ë asjë mëyrë, sepse kësaj radhe ë gjarje ka hyrë llogaria! (İsmail Fei Ertuğrul, İma Hakikatleri, İstabul, 1978, f. 21 e ë vazhd.) Eshtë filozofi italia Shë Aselmi (Sait Aselm, ) që e ka parashtruar së pari këtë argumet. Më voë, edhe Dekartesi (Descartes, ), Spioza ( ) dhe filozofë të tjerë jaë përpjekur ta provojë ekzistecë e Zotit me aë të këtij argumeti. b) Argumeti i uiversalitetit. Në dryshim ga argumeti i ekzistecës i cili mbështetet ë domosdoshmëri dhe improvizime logjike, argumeti i uiversalitetit mbështetet ë eksperimete dhe prova të dërmarra me syimi për hulumtimi e etitetit të dukurive dhe koceptimi e shkaqeve, me fjalë të tjera, mbështetet ë hulumtimi e ekzistecës së gjithësisë sipas parimit të kauzalitetit (shkakësisë). Sipas kësaj, lëvizja që ekzisto ë gjithësi është, patjetër, vepër e jë lëvizësi (shtytësi). Eshtë domosdoshmërisht logjike ekzisteca e jë lëvizësi (shtytësi) të parë që lëvizja të fillojë ga jë pikë e caktuar kohore. Ky shtytës është Zoti. Eshtë Aristoteli ai që e ka parashtruar për herë të parë këtë ide. Nga aa tjetër, çdo qeie ekzisto ose ë mëyrë të domoshme, ose ë mëyrë të mudshme, pra, ose si qeie e domosdoshme, ose si qeie e mudshme. Alterativë tjetër s ka. Qeia e domosdoshme është qeia vetekzistete, ajo që e ka ekzistecë ga vetja, që ekzisto vetvetiu. Qeia e mudshme ka evojë për jë shkak të jashtëm, për jë qeie tjetër që të ekzistojë. Ndërkaq, ëse qeia tjetër është edhe ajo e mudshme, edhe ajo ka evojë për jë qeie tjetër që të ekzistojë. Kështu, këto medime dhe përfytyrime hipotetike vazhdojë ë mëyrë të pafudshme, gjë që është e papraueshme logjikisht. c) Argumeti i qëllimshmërisë. Çdokush që i kupto drejt e saktë rregulli dhe rregullsië që sudojë ë gjithësi, si dhe fuksioi e saj, uk e ka të vështirë ta kuptojë se e gjitha kjo ka dhe djek jë qëllim të caktuar. Njeriu uk dysho se e gjitha kjo është plaifikuar ga jë qeie e rregullt, suduese, e fuqishme dhe e vetëdijshme, sepse është e pamudur dhe absurde që jë fuqi e verbër të krijojë jë botë të tillë të përsosur.

35 KADIR MISIROGLLU vërteta ë raport me sa arrijë të jeë të saktë ë vëzhgimet e tyre mbi jetë dhe gjithësië. Vetëm se, gaqë mjeti i tyre i vetëm është arsyeja, isuficieca e së cilës është e kofirmuar, shpesh uk arrijë të shpëtojë ga rëia ë gabim si ë koceptimi e të vërtetave që përmbahe ë sedet dhe dukuritë, ashtu dhe ë prodhimi e ideve mbi to. Eshtë si pasojë e kësaj, që vihet re se, dërsa filozofët aktualë i hedhi poshtë filozofët paraardhës, jë dukuri, kjo që zhvillohet pareshtur, vargu i profetëve ka ardhur duke e mbështetur dhe vërtetuar jëri-tjetri. Pradaj është jë kosekuecë e atyrshme për çdo muslima cilësor që, duke i verifikuar medimet filozofike me aë të Islamit, t i diferecojë të drejtat ga gabimet. Siç do të vihet re, edhe e, ë këtë vepër, këtë jemi përpjekur të bëjmë ë jë formë të përmbledhur për të mos i lodhur lexuesit me çështje filozofike të rëda. Sepse filozofia e cila mbështetet vetëm ë arsye, është e privuar ga mudësia për ta këaqur jeriu ë lidhje me kokluzioet mbi vlerat. Pikëpamjet filozofike jaë plot kotradikta subjektive dhe objektive, me fjalë të tjera, jaë të magëta dhe isuficiete. Megjithëse e vërteta qëdro kështu, mud të thuhet se përkrahësit e toleracës me preteduesit e historizmit ë Kur a, për të cilët u fol më lart, syojë ta vedosi medimi islam mbi jë truall filozofik dhe vrapojë pas zellit për ta shtrembëruar iformacioi e përcjellë (akl: Kur ai dhe Tradita Profetike autetike) duke e marrë për bazë arsye. Në ved që ta përdori arsye për ta johur me kompetecë urtësië e iformacioit të përcjellë, ata, duke përdorur arsye e tyre të magët, kërkojë ta veshi Islami me jë etitet të ri mbi jë truall të shtrembër dhe të lëkudshëm. Po qe se uk del dikush që t ua tërheqë vëmedje atyre se jë dërhyrje e tillë mbi Kur ai do të thotë të luash me zjarri, dhe, ë Edhe ëse ky argumet është kritikuar ga filozofë të tillë, si Dekarti, Paskali dhe Kati, ë përgjithësi është prauar. d) Argumeti moralo-etik. Eshtë filozofi gjerma Kat ( ) që e ka parashtruar këtë argumet. Megjithëse Kati i pati kudërshtuar dhe hedhur poshtë tërësisht argumetet që përmedëm para kësaj, uk ka qeë ateist. Dyshues mbi fuqië e arsyes së kulluar (pure reaso), Kati e ka përdorur moral-etikë si argumet të johjes ituitive të Zotit. Sipas tij, ligjet morale jaë jë grumbull lejimesh dhe dalimesh shtrëguese që a duke të huaja, dërkaq që jeriu priret ga gjëjrat që japi shije, këaqësi dhe gëzim. Kurse ligjet morale (moralo-etike) e shtrëgojë vulleti të praojë të mbajë jë qëdrim të rëdë dhe lodhës. Ky shtrëgim duhet të burojë ga jë fuqi e cila zotëro jë autoritet që e shtrëgo vulleti e jeriut t u përshtatet ligjeve morale. Kjo forcë që zotëro jë autoritet shtrëgues është vetë Zoti. 35

36 36 BOTEKUPTIMI ISLAM përgjithësi, uk del, uk duhet dyshuar se kjo ka për të dodhur ë shtytje e kaderit, parashkrimit hyjor, ga aa e Allahut ligjvëës. Në filozofi sudo vetëm arsyeja. Ndërkaq, ë vështrimi islam, arsyeja praohet si e pamjaftueshme (isuficiete) dhe e magët. Megjithëkëtë, jëri ga kushtet bazë të përgjegjësisë fetarejuridike ë Islam është që persoi duhet të jetë me zhvillim medor ormal. Medimi (meditimi) dhe hulumtimi jerëzor te jeriu i përkryer ka ë mëyrë të atyrshme dy syime themelore që emërtohe: a) Ide e drejtë (fikri saib); arritja te ideja e saktë, e drejtë dhe e vërtetë. b) Akt i drejtë (ameli saib); arritja te akti i drejtë, arritja te e vërteta. Ata që e kosiderojë arsye si zotëruese të jë force të pakufishme, jaë të detyruar ta praojë se jerëzit me arsye uk duhet të bëjë asjë faj. Po, kështu duhet të jetë, sepse, meqë arsyeja është jë mjet i patëmetë dhe i aftë për të arritur ë këto dy syime jerëzore, atëherë, pse jeriu me arsye të bëjë faj? Pse të jetë autori i jë akti delicioz? Mirëpo dihet se të gjitha sistemet jerëzore, duke i dhëë dëim fajtorit, e praojë se ai është i shëdoshë medërisht! Po qe se formohet opiioi se gjatë kryerjes së fajit, aftësitë medore (të kryerësit të fajit) jaë reduktuar, me fjalë të tjera, se, gjatë kryerjes së fajit, fajtori uk ka qeë i aftë medërisht, fajtori uk dëohet. Kjo do të thotë që shkaku logjik i dhëies së dëimit është praimi se, gjatë kryerjes së fajit, fajtori ka qeë i shëdoshë medërisht, domethëë, i arsyeshëm. Në këto kushte, edhe të jesh i bidur se arsyeja është jë mjet i patëmetë dhe i mjaftueshëm për të arritur te akti i drejtë, te e mira, edhe, megjithëkëtë, ta dëosh atë për akti e saj delicioz, është jë kotradiktë ë vetvete. Kurse Islami, duke e prauar pamjaftueshmërië (isuficiecë) e arsyes, është i çliruar ga kjo kotradiktë e bredshme. Me të vërtetë, ashtu siç do të shpjegohet me hollësi më tej, edhe ëse arsyeja, sipas bidjes suite, është e mjaftueshme për ta johur vetëm ekzistecë e Allahut (Zotit), për më tej praohet e pamjaftueshme. Ajo ka evojë për dihmë e revelacioit hyjor.

37 KADIR MISIROGLLU Në mugesë të kësaj dihme, johja uk arri dot përsosje dhe persoi uk shpëto dot ga rëia ë kotradikta. Megjithëkëtë, Islami, krahas që e qua fuqië e arsyes të praueshme dhe legjitime gjer ë pikë të fudit, kur kokludo mbi botët që uk mud t i përfshijë arsyeja, uk e prao atë si mjeti e vetëm e të mjaftueshëm për të arritur te e vërteta. Arsyeja e vetmuar praohet isuficiete ë johje dhe shpjegimi e të gjitha dukurive dhe e të gjithë ekzistecës. Sepse, dërsa të gjitha aftësitë dhe kapacitetet jerëzore jaë të kufizuara, bota e të vërtetave ka jë përmbajtje të pafudme aq sa të mos e xëë imagjiata dhe medja. Eshtë e pashmagshme dhe e detyrueshme logjikisht të praosh se me jë mjet me kompetecë dhe pushtet të kufizuar. Eshtë e padyshimtë se arsyeja është e vlefshme për johje relative të urtësisë së revelacioit hyjor, por as uk mohohet se arsyeja është e pamjaftueshme (isuficiete) ë vetvete. Këtë të vërtetë, poeti e shpreh kështu poetikisht: Kjo medje e vogël s bë për të vërtetat e larta Se kjo peshore s e gre dot gjithë këtë garkesë. Zija Pasha Muslimai është i detyruar ta koceptojë drejt e saktë përmbajtje e Islamit sa përsa u përket kokluzioeve kokrete (të zbatueshme, praktike), aq dhe përsa u përket shpjegimeve abstrakteteorike. Sepse ë veprimtarië e kumtimit fetar (teblig) e cila është mjeti i Islamit për t i përfshirë dhe përmbledhur të vërtetat e veta, uk mud të bëhet argumetim vetëm me aë të johjes kompetete të magësive dhe gabimeve që u përkasi atitezave. Sepse, meqë ë kumtimi e Islamit, bidja e bashkëbiseduesit dhe tërheqja te e Vërteta (Zoti) jaë qëllim esecial, është kusht që, pas elimiimit të gabimit, të vihet ë shesh e drejta. Në të kudërt, johja jerëzore shtyhet për ë ihilizëm 28, domethëë, për ë jë boshllëk pa rezultat! Pradaj, siç thotë edhe Prof. Dr. Ferid Kam, jeriu i pafe, si jë aije pa vela e pa timo që e ka zëë furtua ë jë atë mjaft të errët, llokoçitet mes dallgëzimeve të 28. Nihilizëm: Eshtë kocepti filozofik që moho çdo gjë. Sipas këtij kocepti, uk ka të vërtetë ë shkecë (dituri) dhe uk ka ë moral dojë detyrim. (Për më tepër iformacio, shih. Mehmed Ali Ayi, Reybîlik, Bedbilik, Lâilâhîlik Nedir, İstabul, 1928) 37

38 BOTEKUPTIMI ISLAM tmerrshme të këtij oqeai gjarjesh dhe, më ë fud, pa arritur dot ë bregu e shpëtimit, përplaset ë jë shkëmb të tmerrshëm dhe bëhet copë-copë! Në çasti kur feja ikë, ë sytë e jeriut vihe syze të zeza. Në vështrimi e jeriut, bota bëhet jë errësirë gatërresash e kokëçarjesh dhe ai fillo ta shohë sterrë të zezë tërë ekzistecë. Horizotet gushtohe çast pas çasti për ta zëë ë grykë si jë rreth i zjarrtë. Zemra largohet ga të gjitha llojet e vetive jerëzore. 29 Në Fjalë e Njësisë (Kelime-i Tevhid) e cila është hapi i parë i tij ë botëkuptimi e vet, Islami, duke thëë la ilahe / uk ka zot (tjetër), moho medësië e gabuar mbi hyjiteti dhe, ë vijim, boshllëku e formuar ga mohimi i bërë, e mbush me pohimi e drejtë il lallah / përveç Allahut. Kjo është metoda islame 30 edhe ë çështjet e tjera. Kjo e vërtetë është shprehur ë trajtë elimiimi i së shtrembrës ka përparësi daj përvetësimit të së drejtës tek Kodi Civil 31 i formuar duke i kthyer kokluzioet islame ë ee ligjore. Mirëpo, për ta diagostikuar dhe vlerësuar siç duhet të gabuarë dhe të shtrembrë, duhet që ë fillim të jihet se ç është e drejtë (hakk) dhe të zotërohe parimet lidhur me këtë. Eshtë për këtë arsye që, bashkë me këtë vepër, djemë evojë për të zotëruar iformacioet dhe johuritë mbi lëvizjet shtrembëruese dhe, veçaërisht, për shdërrimi e tyre ë libër. Çdo pikëpamje vë si kusht që aëtarët e saj, të paktë, ata që e bëjë atë për kauzë, ta koceptojë dhe kuptojë ë mëyrë të përkryer atë pikëpamje. Edhe Islami, si medim sistematik që është, pret që aëtarët e vet, veçaërisht pjesa itelektuale, të jeë të përgatitur ë mëyrë të përkryer ë këtë drejtim. Eshtë kusht që, para se të hidhe ë fushë e zbatimit, johuritë islame duhet të Prof. Dr. Ferid Kam, Dîî, Felsefî Musâhabeler de akle A. Hamdi Akseki, idem, f Metoda logjike e kalimit ga mohimi ë pohim ose pohimi duke mohuar. Shë. i përkthyesit. 31. Në origjial, përkatësisht: Def-i mefâsid, celb-i meâfide evlâdır ; Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliyye [ Maual i Kokluzioeve Juridike ose, sipas koceptualitetit juridik perëdimor, Kodi Civil i hartuar ë Turqi ë periudhë e fudit osmae ë drejtimi e shkecëtarit erudit Ahmet Xhevdet Pasha ( )]. Kokluzioi dhe parimi (ei) juridik Def-i mefâsid, celb-i meâfide evlâdır do të thotë, ë esecë, mohimi i së keqes duhet të ketë përparësi daj pohimit të të mirës, pra, ë fillim duhet mohuar e keqja (e shtrembra, gabimi, dëmi), pastaj duhet pohuar e mira (e drejta dhe e sakta, e vërteta, përfitimi). Shë. i përkthyesit.

39 KADIR MISIROGLLU kumtohe dhe sugjerohe me përmbajtje e tyre teorike. Pradaj ata që do ta kryejë këtë detyrë, duhet, para së gjithash dhe ë mëyrë absolute, të keë johuri ë jë ivel të kosiderueshëm mbi këto tri fusha: a) Feja. Njohuritë fetare kaë rëdësi ë shkallë të parë për ta përcaktuar drejt e saktë përmbajtje e të vërtetave që do të mbrohe. Njohja e fesë drejt e saktë, koceptimi dhe kuptimi i saj me parimet e veta themelore shkecore dhe ideore, është kusht për të shpëtuar ga gabimet dhe kotradiktat ë përmbajtje e tërësisë së ideve që do të mbrohe. Në të kudërt, me sugjerimi e jë sërë gabimeve të padehura si gjëra të sakta, ë ved që të vihe vetulla, xirre sytë. Këtu është e detyrueshme që, duke shpëtuar ga pikëpamjet vetiake dhe persoale mbi koceptet e drejtë ose e vërtetë, deklarata e Allahut të përdoret duke e marrë për kriter. Në fakt, ë Islam, dërsa besimi (ima) materializohet me vërtetimi e Zotit dhe praimi e urdhrit të Tij duke iu ështruar deklaratës hyjore, mohimi (kufr-herezi) fiksohet me aë të jë qëdrimi të kudërt. Me fjalë të tjera, ta kosiderosh si të vërtetë atë që Zoti e bë të ditur si të vërtetë dhe si të shtrembër atë që Zoti e poho si të shtrembër, është besim (ima), kurse e kudërta e kësaj është mohim (kufr-herezi). Për të mud ta mbrojtur këtë parim themelor, është kusht që sistemi e të vërtetave që shfaqet ë urdhrat hyjorë, ta koceptosh dhe kuptosh saktë dhe ë jë mëyrë që të mos i lërë shteg lëkudjes. Këtë kemi parasysh kur themi se feja duhet kuptuar drejt e saktë. b) Historia. Për ta mbështetur pikëpamje që do të mbrohet, me kokluzioet e vlerave që do të xirre ga historia dhe për ta sjellë atë pikëpamje pothuaj ë diçka kokrete e të persoifikuar, është evoja e shkecës së historisë. Në fakt, çdo lëvizje shoqërore e cila sjell jë pikëpamje të re, e ka kometuar historië sipas vetes, është përpjekur t i xjerrë ga historia shkaqet justifikuese të shfaqjes së vet. Dhe kjo është jë kosekuecë e atyrshme së cilës i drejtohet pothuaj çdokush i cili kërko të parashtrojë jë pikëpamje të re. Asjë sistem uk mud të mbetet shpërfillës daj kësaj. Kështu, edhe Kur ai i Shejtë i cili është udhëzuesi yë i rrugës së drejtë, duke a dhëë shembuj ga bashkësitë e profetëve të kaluar, a ofro eve jë përvojë mësimdhëëse që a trego se si arritë lumturië ata që ecë ë rrugë të drejtë dhe ë ç mëyrë pë- 39

40 BOTEKUPTIMI ISLAM sua fatkeqësi ata që zbatua parime të gabuara. Arsyetime të tilla të xjerra ga historia hasim ë shumë vede të Kur ait të Shejtë. me të vërtetë, afro jë mijë ajete të tij u përkasi rrëfimeve historike. Meqë Islami është jë pikëpamje e re e amshuar qysh ga shfaqja e tij, Zoti, si domosdoshmëri e së jëjtës metodë, ka prekur shumë avetura të popujve të shkuar që të jeë shembull dhe mësim për të ardhme. 32 Nga vlerësimi prej jë pikëpamjeje i gjarjeve historike me aë të disa parimeve themelore me qëllim për ta provuar drejtësië e vet, ka dalë ë shesh jë degë shkecore me emri Filozofi e Historisë, themeluesi i të cilës është dijetari islam, Ibi Haldui. 33 Me të jëjtë domosdoshmëri, edhe e duhet ta përdorim historië si material ë mbrojtje e besimit toë. Për më tepër që, për turqit, si komb, kjo gjë paraqet jë mudësi më të tepërt. Sepse faqet më të shkëlqyera të historisë kombëtare të turqve jaë brumosur me Islami dhe, gjatë jë mijë vjetëve të fudit, fuqia dhe forca e tyre kombëtare i jaë kushtuar plotësisht qëllimit islam. Po qe se do të supozoim se, për shembull, ashtu si Irai, turqit do të kishi qeë para Islamit jë shtet botëror dhe pastaj, pas Islamit, do të bii ë jë pozitë të dytë breda kësaj bote, uk do të mudim ta përdorim ë këtë gradë historië si jë mjet efektiv për besimi islam I Dashuri im, thuaj: Shëtisi mbi tokë dhe shihi si ka qeë fudi i mëkatarëve! (Kur ai, Neml: 69) Ose: Për të ta provuar dhe këaqur zemrë, po t i tregojmë ty si rrëfime të gjitha johuritë mbi profetët. (Kur ai, Hud: 120) 33. I lidur ë viti 1332 ë Tuizi dhe i vdekur ë viti 1406 ë Kajro, Ibi Haldui i cili pati kryer shumë ëpuësi të larta ë Adaluzi, Tuizi dhe Egjipt, ka kaluar jë jetë mjaft të gjeshur me veprimtari dhe gjarje. Ibi Haldui është jë dijetar dhe medimtar i madh islam i cili, duke u përqëdruar posaçërisht mbi shkaqet e bredshme të gjarjeve historike, hapi brazdë e Filozofisë së historisë. Vepra e tij origjiale e cila reflekto pikëpamjet e tij, zë ved itroduktë e historisë së përgjithshme ë 7 vëllime, me titull Kitabu l-iber (Libri i përvojës). Kjo vepër është bërë e johur me titulli Mukaddime-i İbi Haldu (Itroduktat e Ibi Halduit). Ibi Haldui i cili ë kosideratë mbi shteti pati bërë të vetë pikëpamje orgaiciste, duke u përqëdruar mbi faktorët e dryshëm socialë të dukurive dhe gjarjeve historike, i ka kapërcyer shumë medimtarë perëdimorë dhe është bërë prekursori i tyre. Duke filluar me Naima-ë, shumë historiaë vedës dhe të huaj barti dikimet e tij të thella. (Për më tepër iformacio, shih. Ziyaeddi Fahri Fıdıkoğlu-H. Ziya Ülke, İbi Haldu, İstabul, 1940)

41 KADIR MISIROGLLU Me të vërtetë, iraasit, megjithëse patë treguar jë fuqi dhe iteligjecë gjithëbotërore para Islamit, ë periudhat e persëve, medëve dhe sasaitëve, pas hyrjes ë Islam qeë përballur me shqetësimi e pamudësisë për ta treguar të jëjtë fuqi të jashtme si domosdoshmëri e pozitës së tyre gjeografike. Për pasojë, patë përvetësuar Shia- dhe, gjatë gjithë historisë, patë djekur qëllimi për t u bërë kokë e Botës Islame duke e shiizuar atë. 34 Kurse e uk e kemi jë gjymtim të tillë! Turqit, përveç që bartim edhe para Islamit prirje trimërore, karakterizoheshim edhe me jë virtyt të gjashëm me morali kalorsiak. Kjo veçori e tyre qe përshtatur dhe përputhur me qëllimi dhe syimi themelor të Islamit për t u përhapur ë të gjithë botë, me fjalë të tjera, me parimi e xhihadit dhe vlerat morale të Islamit, dhe i pati lartësuar ë jë pozitë të madhe e dijitoze për t u bërë, më parë, ushtria e Botës Islame 35, domethëë, mbrojtës të pamposhtur të saj, pastaj, për afro jë mijë vjet, për ta marrë përsipër fuksioi e liderit të asaj bote. Pradaj, ë gjarje e çdo gjëje me të cilë do të kreoheshi ata ë emër të krearisë kombëtare, vedi dhe kotributi i Islamit është i pamohueshëm. 36 Për këtë shkak, për populli turk, përdorimi i historisë si material ë kauzë e besimit ka jë efektivitet të posaçëm. Shkeca e historisë është jë mjet i pashmagshëm edhe për kuptimi e drejtë e të saktë të kokluzioeve dhe urdhrave islame. Së pari, johja e shkaqeve të zbritjes të ajeteve kur aore e kërko ë mëyrë të detyrueshme johje e historisë dhe kjo është jë ga mjetet më efektivë që sigurojë kuptimi e drejtë e të saktë të ajeteve. Nga aa tjetër, edhe johja ë mëyrë të shmagur ga gabimet 34. Për hollësi, shih. Tâhir Hâşimî Balcıoğlu, Türk Tarihide Mezheb Cereyaları, İstabul, Me të vërtetë, biri i Haru Reshidit, kalifi Mutasim (vd. 227 h. / 842 e.r.), pati mbledhur jerëz ga zoa të dryshme turke dhe pati gritur për ta qyteti Samerra jëqid kilometra ë veri të Bagdatit dhe, pastaj, e pati trasferuar aty qedrë e kalifatit. Ai jo vetëm e formoi ushtrië e tij krejtësisht prej turqish, por edhe e daloi martesë e tyre me vajzat epshore arabe me qëllim që të mos u prishej karakteri trimëror dhe heroik. 36. E di gjithë bota se zelli dhe përpjekja që ka treguar kombi yë për mbrojtje e Islamit gjatë shumë shekujsh, ka marrë jë miratim dhe vlerësim të përgjithshëm. Por uk duhet harruar se edhe Islami, mbrojtjes së të cilit i kemi shërbyer e, është bërë faktori i ruajtjes dhe vazhdimësisë së kombit toë. Kjo e vërtetë është e fiksuar me fakti që bullgarët, hugarezët dhe fiët me origjië turaike, duke u shkëputur ga familja e kombeve turke, jaë tjetërsuar. 41

42 BOTEKUPTIMI ISLAM e Suetit i cili përbë burimi e dytë të Botëkuptimit Islam pas Kur ait të Shejtë, ka evojë për johuri historike. Eshtë për shkak të kësaj evoje që dijetarët islamë kaë kompiluar jë disiplië shkecore të emërtuar sijer 37, përmbajtja e së cilës është krejtësisht historike. Veç kësaj, jashtë haditheve, është shqyrtuar edhe jeta e trasmetuesve të hadithit (suetit ose traditës profetike) përsa i përket forcës së arsyes dhe kujtesës si dhe gjedjes së tyre moraloetike dhe ga kjo veprimtari shqyrtuese ka lidur shkeca dihmëse e hadithit e emërtuar akdu r-rixhal Edhe të gjitha johuritë dhe iformacioet që përmba kjo disiplië shkecore jaë breda korizës së shkecës së historisë. c) Gjuha dhe letërsia. Ja, pra, zotërimi i gjuhës dhe letërsisë është jashtëzakoisht i rëdësishëm për të mud t i shprehur drejt, saktë dhe bukur shumë e shumë arsyetime. 40 Se as vlerë e vërtetë të jë malli shumë cilësor, madje, është e pamudur ta gjesh ë dorë e jë shitësi të paaftë! Për më tepër, meqë kjo paraqet jë rëdësi më të madhe ë fe për ga këdvështrimi i fatkeqësisë apo lumturisë ka zëë ved ë Kur a si jë urdhër hyjor. 41 Sepse besimet realizohe dhe bëhe të dukshme me aë të fjalëve dhe fjalive të formuara prej tyre. Në jë fjali, kokluzioi mud të përmbyset me dryshimi e fjalëve apo të reditjes së tyre. Besimi i Sijer: bio-bibliografi. Shë. i përkthyesit. 38. Nakdu r-rixhal: kritikë bio-bibliografike. Shë. i përkthyesit. 39. Sipas karakteristikave persoale të rrëfyesve të haditheve profetike prej Profetit (s.a.v.s.), hadithet dahe, përsa u përket vlerës dhe kokluzioeve, domethëë, përsa i përket besikërisë daj kokluzioit përkatës, ë më shumë se jëzet kategori, si sahih, hase, garib, zâif, muallak, mürsel, muallel, şaz, müker, mefruk, mevzû, e kështu me radhë gjer ë fud. Hadithi i dobët (Hadis-i Zaif): hadith që uk i plotëso kushtet e hadithit autetik (sahih), për shembull, që, dër rrëfyesit (trasmetuesit e vet) dodhet jë perso i johur si jeri që gëje ose që bë padrejtësi ose që bë shumë gabime ose që sajo gjëra të paqea ose që është i paditur a ijorat; ose hadith i parregullt dhe vetëm me jë rrëfyes të dobët. Të tillë jaë hadithet muallak, mursel, mu dal, mukati, mudel les, mual lel, shaz, muker, metruk. (Ömer Nasuhî Bilme, Hukuk-i İslâmiyye ve Islahât-ı Fıkhiyye Kamusu, vëll. I, İstabul, 1949, f. 24) Shkeca e historisë ede sot, madje, uk e ka arritur këtë përkryerje të shkecës së hadithit, ku hadithet jaë kaluar ëpër jë seleksioim serioz përsa u përket persoave veprues si dhe dokumeteve dhe kujtimeve të lëa prej tyre. 40. Me të vërtetë, ë hadith, duke u shprehur si ë vijim, është ëvizuar shprehja magjepsëse e fjalës së bukur: Ie miel bejai lesihra / Sigurisht, shprehja ka fuqi magjepsëse! (Buhari, Tib, 51) Dhe ftoji ata (jerëzit) ë rrugë e Zotit tëd me urtësi dhe fjalë të mirë! (Kur ai, Nahl: 125)

43 KADIR MISIROGLLU cili ka ë potecë mudësië për ta siguruar lumturië e kësaj bote dhe të jetës së pasme, ahiretit, shfaqet me aë të fjalëve dhe fjalive. Në vërtetimi e besimit me zemër uk ka deklarim. Kurse deklarimi i besimit është kusht për vlefshmërië ë sy të jerëzve të tjerë të besimit të formuar ë zemër. Ata që s e kaë bërë deklarimi e besimit, uk trajtohe ë shoqëri si muslimaë. Eshtë për këto arsye që feja pret që persoi i cili ka besuar me zemër, ta pohojë këtë patjetër edhe me gjuhë vetëm ëse persoi ka të meta orgaike ë të folur dhe vetëm ë këtë mëyrë besimi bëhet i përplotësuar. Edhe vetëm ky shembull, madje, është i mjaftueshëm për ta kuptuar rëdësië e gjuhës. Nga aa tjetër, ashtu siç thamë edhe për shkecë e historisë, gjuha dhe letërsia jaë jë dihmës i pashmagshëm për ta kuptuar drejt e saktë kuptimi që barti si Kur ai i Shejtë, ashtu dhe hadithet profetike. Eshtë si pasojë e kësaj që jaë formuar shumë shkeca islame lidhur megjuhë dhe letërsië dhe këto shkeca jaë përmedur me emërtimi shkeca istrumetale 42. Po të mos jetë dihma e shkecave të tilla, si morfologjia, sitaksa dhe stilistika, kuptimi i drejtë dhe i saktë si i ajeteve kur aore, ashtu edhe i haditheve profetike pothuaj bëhet i pamudur. 43 Sepse, meqë të 42. Në origjial: âlî ilimler. Shë. i përkthyesit. 43. Për ta kuptuar drejtësië dhe saktësië e këtij kokluzioi, le të trasmeto - më, këtu, jë gjarje historike: Në kohë e Sullta Muratit IV ( ) është zhvilluar jë debat i ashpër mes medresistëve juristë dhe mistikëve Sivasí. Njëri debat është zhvilluar ë praië e sulltait me pjesëmarrje e shehulislamit të kohës dhe kazaskerit si arbitra. Sullta Murati IV e pyeti Hirësië Sivasí: Tesbihi (madhërimi i Allahut) i qeieve (jojerëzore të gjalla e jo të gjalla M.H.) a është verbal (me fjalë) apo kodicioal (me gjedje)? Hirësia iu përgjigj: Eshtë verbal; lavdi Allahut, ka dër dervishët taë që e dëgjojë! Pastaj sulltai e ftoi Kadizadeë dhe i tha: Kadizade, e pyeta Sivasiu për tesbihi e qeieve dhe më tha: Eshtë verbal, me fjalë; lavdi Allahut, ka dër dervishët taë që e dëgjojë! A kështu është? Kadizade iu përgjigj sulltait: Jo, sulltai im! Ndërsa Allahu i Lartë ka urdhëruar ë Kur a, Të gjitha qeiet më bëjë tesbih, por ju uk e dëgjoi dhe uk e kuptoi dot tesbihi e tyre! (Kur ai, Isra: 44), thëia e Sivasi Efediut, dëgjojmë dhe kuptojmë është mohim i ajetit të Kur ait, është kufr (herezi). Sulltai e ftoi Sivasi Efediu duke e pyetur: Kadizadeja thotë për ty se e mohove ajeti kur aor dhe u bëre qafir! Ç thua ti? Sivasiu iu përgjigj: Sulltai im, ky jeri është ijorat dhe jë kryeeç që s ka johuri mbi tefsiri (kometi) e Kur ait. Sado të përpiqem t ia mbyll gojë, uk do 43

44 44 BOTEKUPTIMI ISLAM të praojë. Kii mirësië t i ftoi shehulislami dhe kazaskeri dhe le të gjykohemi ë praië tuaj! Ftohe shehulislami dhe kazaskeri dhe fillo gjykimi. Shehulislami Jahja Efedi thotë: Padishahu im! Ka mudësi që Kadizade Efediu të a e marrë për keq eve. Hoxha i Sarajit, imami yë, Hyseji Efediu ga Shami është jeri i virtytshëm. Caktojei gjykatës që të gjykojë mes tyre, kurse e të bëjmë apelim! Ftohet Hyseji Efediu, caktohet gjykatës dhe, duke iu drejtuar Sivasi Efediut, e pyet: Cila është teza juaj? Tesbihi i qeieve është me fjalë; kompetetët e zbulimit shpirtëror e dëgjojë! Përgjigjet Hirësia. Hyseji Efediu i drejtohet Kadizadesë: Ç thoi ju? Ne themi se, dërsa Zoti i Lartë thotë ë Kur a se ju uk mud ta dëgjoi tesbihi e qeieve, thëia e këtyre e dëgjojmë është medim opozitar daj ajetit të Kur ait dhe herezi! Atëherë, Sivasi Efediu dërhy dhe thotë duke iu drejtuar Kadizadesë: U muar vesh se paske qeë i paiformuar për kometi e Kur ait! Në këtë ajet kur aor, iu drejtohet qafirëve (mohuesve, heretikëve). Megjithëse ka formë përgjithësuese, e moho përgjithësimi, uk e përgjithëso mohimi. Me fjalë të tjera, kur thuhet për të përgjithshme se uk dëgjojë e uk kuptojë, uk do të thotë detyrimisht se jë pakicë uk dëgjojë e uk kuptojë! A s ke studiuar logjikë? E kudërta e mohimit të shumicës është pohimi i pakicës: shumica ga ju uk kuptoi, kurse pakica dëgjo dhe kupto! Ajete të tillë ka shumë ë Kur a. Përfudimisht, dijetarët suitë e praojë se Allahu mud të shihet. Me argumeti e ajetit kur aor që thotë: Ka fytyra që atë ditë do të përshdrisi. Dhe ata kaë për ta parë Zoti e tyre! (Kur ai, Kijame: 22-23); si dhe me argumeti e hadithit profetik që thotë: Do ta shihi Zoti tuaj siç shihi hëë pesëmbëdhjetë! (Buhari, Mevakit, 16, 26, Tefsir, 50/1, Tevhid, 24; Muslim, Mesaxhid, 211; Tirmidhi, Xheet, 16, 17; Ebu Davud, Suet, 19; Ibi Maxhe, Mukaddime, 13) Po kështu, ë Kur a thuhet: Sytë uk mud ta shohi Atë, kurse Ai i sheh sytë; aq i tejdukshëm e aq i iformuar Ai!.. (Kur ai, E am: 103) Pra, do të thotë se shumica e syve uk e shohi, kurse disa e shohi! Atëherë, Hyseji Efediu shto: Dhe pasi Sulejmai u bë trashëgimtar i Daudit, tha: O jerëz, e a u mësua gjuha e zogjve. Dhe a u dha ga çdo gjë! Pa dyshim që ky duhet të jetë ai favori i posaçëm... (Kur ai, Neml: 16) Gjithashtu: Madje, kur arritë ë përroi e (tharë të) miligoave, jë miligoë tha kështu: O miligoa! Eja, hyi ëpër baesa (fole) që Sulejmai me ushtrië e tij të mos ju shkelë duke mos ju vëë re!.. (Kur ai, Neml: 18) Edhe këto ajete kur aore jaë argumete që tesbihi i qeieve është me fjalë. Sepse të gjithë profetët dhe evlijatë i dië dhe i dëgjojë tesbihet me fjalë. Në pozitë e besimit të patudur, vetëkreimi s ka përse të ketë dobi. Padishahu im, Hirësia Sivasi Efediu është dijetar dhe i virtytshëm dhe çdo fjalë e tij është e vërtetë. Posaçërisht, kometi i tij përputhet plotësisht me kometi e të gjithë kometuesve! Pas kësaj, shehulislami dhe dijitarët e lartë (kazaskerët e Aadollit dhe Rumelisë) deklarua duke i miratuar dhe përforcuar fjalët e Hyseji Efediut: Fjalët e Hyseji Efediut jaë të vërteta! Sullta Murati IV e qorto:

45 KADIR MISIROGLLU gjitha të vërtetat që përmba gjithësia i jaë ofruar johjes jerëzore ë trajtë fjale, si mud të kuptohet përmbajtja e gjerë e Kur ait e mbushur plot e përplot me dedësi kuptimi dhe figuracio pa i zotëruar me kompetecë gjuhë dhe letërsië?! Nxjerrja ga përmbajtja e ajeteve kur aore dhe trajtësimi i kokluzioeve të qarta e të kuptueshme, si të cetrifugoje mjaltë ga hojet, dhe pastaj, kuptimi i tyre jaë të mudur vetëm ë sajë të shkecave si leksikologjia, gramatika dhe stilistika. Dhe kjo mud të realizohet vetëm ëse gjuha si jë qeie e gjallë që është, ë të jëjtë kohë e zotëro me kompetecë ecurië historike. Mes shkecave islame, për ta rrokur dhe kuptuar zhvillimi të cilit i është ështruar arabishtja, si çdo gjuhë tjetër, madje zhvillimi ga i cili varet çdo fjalë e saj, është zhvilluar jë shkecë e emërtuar i lâl 44, gjë që mud të arrihet me aë të jë iveli arsyetimi edhe historik, edhe letrar. Përveç të gjitha këtyre, mud të themi se persoi i cili e bë kauzë Islami, ë të jëjtë kohë duhet t i johë mirë edhe rrymat filozofike, sepse, ashtu siç opoetët e vërtetë të Islamit 45 kaë qeë A prapë e turpërove vete, o Kadizade? Atëherë, Hirësia Sivasi thotë: Padishahu im! Sipas hadithit Kush e akuzo muslimai për herezi, bëhet vetë heretik! (shih. Ebu Davud, Suet, 15/4687) të rrëfyer prej imamit Ibi Abdullah ibi Omer, ky bëhet vetvetiu heretik, pradaj duhet ta ripohojë besimi ë praië tuaj! Edhe shehulislami thotë: Edhe juristët, duke u mbështetur ë hadithi profetik, kaë dhëë opiio për herezi! Duke iu drejtuar Hirësisë Sivasi Efedi, Padishahu i hirshëm i thotë: Kërkojii Kadizadesë të përsërisë besimi! Atëherë, ata e vuë Kadizadeë ta shprehte Fjalë e Dëshmisë dhe ta përsëriste deklarimi e besimit. (shih. Osma Ergi, Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolu: Hayatı ve Şahsiyeti, İstabul, 1942, f. 306 e ë vazhd., ose veprë prej pesë vëllimesh me titull Türkiye Maarif Tarihi, vëll. I, f. 199 të të jëjtit autor.) 44. Pjesë e foetikës arabe që studio shdërrimet foetike ë bashkëtigëll - re. Shë. i përkthyesit. 45. Pasi e përfshiu edhe popullsië e Sirisë dhe Irakut, Islami u përball atje me mbeturiat jë sërë kulturash të vjetra. Përveç kësaj, edhe gaqë afër fudit të pushtetit omejad që pati vazhduar gjithë gjithë jëqid vjet, patë filluar të përktheheshi ë arabishte veprat e shkecave atike greke, veprimtari e cila pati arritur kulmi ë periudhë e kalifëve abasidë el-me mu dhe Haru er-rashid, origjialiteti i akaidit islam pati isur të prishej dhe patë filluar të hidheshi ë shesh jë sërë pikëpamjesh filozofike. Përfaqësuesi i parë i kësaj është el-kidi (vd. 252 h / 866 e.r.) i johur me titulli Ebu l-hukema (ati i filozofëve). Njëqid vjet pas tij doli Farabiu dhe jëqid vjet më pas, Ibi Siai. (Për iformacio më të gjerë, shih. Şemseddi Güaltay, Atik Felsefei İslâm Düyası a Girişi, İstabul, 2001) 45

46 BOTEKUPTIMI ISLAM qysh ë krye të herës jë sërë pikëpamjesh filozofike, edhe opoetët e rij jaë, përsëri, disa filozofë perversë. Veçaërisht pozitivizmi 46 si dhe materializmi historik i prodhuar prej tij jaë 46 Kur idetë e tyre gjetë mbështetje dhe përhapje dhe dijetarët suitë fillua të djei shqetësim, kudërveprimi i parë serioz për shkak të këtyre shqetësimeve u realizua ga Imam Gazaliu i cili pati bërë popullaritet me titulli Huxhxhetu l- Islam (Dokumetuesi i Islamit) për kokluzioet ë favor të Islamit që pati parashtruar. Duke i verifikuar me aë të Islamit shkecat atike greke (filozofië atike greke) si dhe idetë e filozofëve të sipërpërmedur, Imam Gazaliu kokludoi ë tri pika për herezië e tyre: a) Gjithësia uk ka fillim. Filozofia e prao gjithësië si eterale, domethëë, të pafillim dhe ky pretedim bie ë kudërshtim me Islami. Sepse, ë vështrimi e Islamit, qeia e vetme eterale (e pafillim) është Allahu i Lartë (Zoti) me ekzistecë të domosdoshme dhe eseciale (vaxhib). Çdo qeie dhe çdo gjë tjetër veç Tij është akcideciale (hadith-e krijuar pas). Pra, gjithësia është akcideciale, e krijuar pas, me jë fillim të caktuar. b) Rigjallja uk do të dodhë fizikisht. Sipas filozofëve, pas jetës së kësaj bote, për jeriu do të ketë jë jetë të dytë e cila do të realizohet jo fizikisht (trupërisht), por vetëm shpirtërisht. Sipas Imam Gazaliut, kjo pikëpamje është haptazi ë kudërshtim me bazat e Islamit dhe e ço ë mohim dhe herezi pretedeti e saj ose atë që ka këtë bidje. c) Allahu uk i di hollësitë. Sipas filozofëve, dija e Allahut uk i përfshi hollësitë e dukurive dhe gjarjeve që zhvillohe ë këtë gjithësi. Ndërsa Allahu ka johje të përgjithshme dhe ë tërësi mbi fuksioimi themelor të gjithësisë, kjo johje uk i përfshi hollësitë. Mirëpo, sipas Islamit, Allahu është zotëruesi i dijes së përgjithshme ose Allahu është i gjithëdijshëm. E shprehur ë mëyrë të vulgarizuar, Allahu ka dijei për jë miligoë të zezë e cila ecë mbi jë gur ë jë atë sterrë të zezë! Edhe kjo pikëpamje e filozofëve ço ë mohim dhe herezi për shkak se bie ë kudërshtim me parimet mbi Allahu dhe atributet e Tij. Imam Gazaliu (vd. 505 h. / 1111 e.r.) i parashtroi këto ide ë veprë e tij të johur me titulli Tehafutu l-felasife (Ikosekueca e filozofëve). Më pas, jë ga dijetarët adaluziaë, Ibi Ruzhd ( ), admirues i Aristotelit, iu përgjigj Imam Gazaliut me veprë Tehafutu t-tehafut (Ikosekueca e ikosekuecës). Kurse Ibi Ruzhdit iu përgjigj më voë jë dër dijetarët e periudhës së Sullta Mehmetit II, Mustafa Muslihiddi Efedi, me veprë e tij me titull Tehafutu t-tehafutu l-felasife (Ikosekueca e Ikosekuecës së Filozofëve). (Për hollësi, shih. Mübahat Türker, Üç Tehâfüt Bakımıda Felsefe ve Di Müâsebeti, Akara, 1956) 46. Eshtë jë rrymë filozofike e sajuar ga filozofi fracez Ogyst Kot (Auguste Comte, ). Ai i hedh poshtë ë tërësi të vërtetat metafizike. Sipas pozitivistëve, e vërteta e diçkaje që s provohet me aë të shqisave, uk ekzisto. Mirëpo duke e përgjithësuar të vërtetë që e arrijë ë përfudim të jë përvoje të kufizuar, bie ë kudërshtim me parimi e vet. Për shembull, mometi e avullimit të jë mase uji absolut ë shtypje atmosferike ormale e quajë jëqid gradë. Pastaj i provojë lëgjet e tjera. Mirëpo është e pamudur të provohe të gjitha lëgjet. Pavarësisht ga kjo, thoë: Të gjitha ujërat absolute avullohe ë temperaturë 100 gradë Celsius ë shtypje atmosferike ormale. Kjo veprimtari është ëse mud të shprehemi kështu vazhdimi dhe përplotësimi ë laboratori e medjes i rezultatit të arritur ë

47 KADIR MISIROGLLU pothuaj shejë dalluese për të pafetë e kohës soë. Këto i shtyjë ë masë të madhe ë deviacio veçaërisht persoat e zgjedhur. Të jesh i pajisur përballë pikëpamjeve perverse si këto, është jë kosekuecë e atyrshme me rëdësi për çdo jeri që e bë Islami kauzë të vetë. 47 laboratori fizik. Sepse, të thuash se ky apo ai lëg avullohet ë këtë temperaturë uk është jësoj sikur ta pretedosh këtë për të gjitha lëgjet. Këto jaë kokluzioe të veçata, të dryshme ga jëra-tjetra. Kokluzioi i dytë është ë atagoizëm me kokluzioi e fillimit të cili pozitivizmi e pati bërë bazë të vetë. Në të jëjtë mëyrë, edhe për veçatitë e materies thoë të detyrueshme, gjë që uk mud të provohet ë laborator. Zhvillimi ideor të jerëzimit, Ogyst Koti e da dhe e emërto ë tri stade: a) Stadi teologjik b) Stadi metafizik c) Stadi pozitiv Duke u mbështetur ë këtë darje, Ogyst Koti formuloi Ligji e Tri Stadeve që bie plotësisht ë kudërshtim me të vërtetat historike. Ogyst Koti i cili, duke e idhujtarizuar jeriu, e quajti atë qeia e madhe (Grad Etre), më voë tetoi të sajote jë fe të re ë kudërvëie me krishterizmi. Ndërkaq, meqë ra ë dashuri me jë grua që e kishte burri ë burg, gratë ë feë e tij pothuajse u idhujtarizua. Emri i asaj gruaje ishte Clotil de Vaux. Pasi e humbi atë grua, Ogyst Koti u marrua, u hodh ë lumi Seë për të bërë vetëvrasje, por u xuar dhe u mbyll ë çmedië. Ogyst Koti shkroi edhe katekizmi e fesë që u përpoq ta sajote ë emërtimi Feja jerëzore ose Feja pozitiviste. Katekizmi ë fjalë, i emërtuar ë titulli Katekizmi i pozitivizmit, u përkthye ë turqishte ga Dr. Galip Ataç dhe u botua ga Miistria e Arsimit Kombëtar (Akara, 1934). Edhe pse feja (!) që u përpoq të sajote Ogyst Koti uk gjeti përkrahje dhe përhapje, idetë e saj gjetë shumë përkrahës ë Rilidje Evropiae ë shek. XIX. Në të vërtetë, historia e pikëpamjeve materialiste është shumë e vjetër. Qysh ga filozofi i Greqisë së Lashtë Demokrit (Demokritos, p.e.r.), kaë dalë shumë filozofë me pikëpamje materialiste. Por mud të thuhet se kosiderata e mbrapshtë materialiste ka fituar jë etitet mbarëbotëror vetëm pas Ogyst Kotit. Ogyst Koti i pati dërguar jë letër përkrahësit të reformës së Tazimatit, Mustafa Reshid Pashës, për ta ftuar ë feë që pati sajuar duke vëë si të parë ë atë fe jeriu ë ved të Zotit. (Shih. Sabri Esad Siyavuşgil, Tazimat ı Frasız Efkâr-ı Umûmiyeside Uyadırdıëı Akisler, İstabul, 1940, f. 4) Beshir Fuad ( ) i cili, afro tridhjetë vjet pas kësaj, pati hapur përfaqësië e Ogyst Kotit ë Turqi, megjithëse pati qeë jë jeri jashtëzakoisht i zgjuar i cili pati xjerrë shumë vepra gjatë jetës së tij shumë të shkurtër, më ë fud, pati bërë vetëvrasje. Edhe kasta e hutaqëve taë, xhoturqit, meqë ë përgjithësi patë zhvilluar veprimtari ë Fracë, qeë dhëë pothuaj që të gjithë, me Ahmet Rizai ë krye, pas kësaj rryme materialiste. Edhe Ahmed Hilmi Bej ga Plovdivi ( ) pati shkruar dhe botuar jë vepër qortuese për ta, me titull Allah ı İkâr Mümkü müdür?! Veya Huzur-i Fede Mesâlik-i Küfür (A mud të mohohet Allahu ose Herezi ë shkecë) (İstabul, 1327 h.). 47. Në të vërtetë, uk është evoja që lexuesit taë të lodhe për t i mësuar të gjitha kosideratat materialiste dhe për ta provuar kotësië e tyre, sepse këtë puë 47

48 BOTEKUPTIMI ISLAM Siç e thamë ë fillim fare, jë botëkuptim duhet ta shpjegojë tërë jetë dhe gjithësië dhe, ë këtë shpjegim, duke mos mbetur i lidhur vetëm me gjithësië për të cilë jemi dëshmitarë, duhet t i japë përgjigje çdo pyetjeje që mud t i vijë jeriut dërmed dhe, kur këto përgjigje të mate me parimet që ka marrë si bazë për vete, të jeë pa kotradikta. Atëherë, cilat jaë cilësitë që e bëjë të diferecuar e të shquar Islami dër botëkuptimet e tjera që jaë të tilla? Ashtu siç kaë të gjitha sistemet jerëzore, si komuizmi, socializmi, liberalizmi, kapitalizmi, jë sërë parimesh themelore, edhe çdo fe, si budizmi, brahmaizmi, hebraizmi, krishterizmi, islamizmi, ka jë sërë parimesh themelore, kokluzioe vlerash, kritere të vëa për të vërtetë dhe të shtrembrë, të gjitha këto, të posaçme për vete. Vetëm se këto kritere, ë të gjitha sistemet e tjera përveç Islamit, uk pretedojë për ta rregulluar dhe lidhur me kokluzioe tërë jetë. 48 Ndryshe ga kjo, Islami i ka darë ë tetë kategori aktet 48 e ka bërë shkecëtari i shquar Ismail Fei Ertugrul ë veprë e tij Maddiyyu Mezhebii İzmihlâli (Asgjësimi i materializmit) (İstabul, 1928). Për më tepër, jo duke e hedhur poshtë materializmi vetëm me atitezë. Si për ta plotësuar shërbimi që pati kryer ë kohë e vet Imam Gazaliu me veprë e tij Tehafutu l- Felasife, Ismail Fei Ertugrul i ka hedhur poshtë siç duhet të gjitha pikëpamjet materialiste dhe ateiste të pas Gazaliut duke i matur me Islami. Me këtë rast, dëshirojmë të kujtojmë se Shtëpia joë Botuese Sebil ka botuar ë viti 1996 jë variat prej dy vëllimesh të kësaj vepre shkecore për lexuesit të cilët mude të shkruajë dhe lexojë vetëm me alfabeti lati të gjuhës soë. Nga aa tjetër, Hilmi Zija Ylke (Hilmi Ziya Ülke) i cili dikur i pati besuar edhe vetë filozofisë materialiste, më pas jo vetëm hoqi dorë ga kjo pikëpamje perverse, por edhe shkroi kudër saj jë vepër shkecore me titull Tarihî Maddeciliëe Reddiye (Kudër materializmit historik) (İstabul, 1951). Me këtë rast, përveç këtyre dy veprave që i përmedëm, po ua këshillojmë lexuesve taë të çmuar veprë Huzur-i Akl u Fede Maddiyu Meslek-i Dalâleti (Deviacioi materialist përballë arsyes dhe shkecës) (İstabul, 1332 h.) të Ahmet Hilmiut ga Plovdivi si përgjigje për veprë e mbushur plot e përplot me ide të shtrembra, me titull Tarih-i İstikbal (Perspektiva historike) të Xhelal Nuri Beut (Celâl Nûri Bey), jërit prej armiqve të fesë tek e. Për ta kuptuar pa u lodhur shumë kotësië e pikëpamjeve perverse ë fjalë, itelektualët e ditëve të sotme mjafto t i shqyrtojë këto vepra që përmbajë ë ivel itelektual argumete racioale të evojshme për kudërshtimi dhe hedhje poshtë të pikëpamjeve materialiste dhe ateiste. 48. Me të vërtetë, të gjitha sistemet filozofike dhe fetë qiellore apo jerëzore të cilat kaë preteduar se djeki qëllimi për t ia siguruar jeriut lumturië, përpiqe ta këaqi jeriu duke mbajtur parasysh vetëm jë prirje të eveimetit jeri. Për shembull, ë të gjitha pikëpamjet materialiste merret parasysh vetëm qeia biologjike e jeriut dhe bëhe përpjekje për plotësimi e evojave të saj. Edhe ë hebraizëm, ë trajtë e tij të sotme, është e jëjta gjë. Kurse krishterizmi merr parasysh vetëm aspekti e dhembshurisë dhe mëshirës tek jeriu. Dogma ugjillore po të të qëllojë

49 KADIR MISIROGLLU e persoit duke mos lëë shteg që asjë akt jerëzor të mbetet jashtë këtyre kategorive. Të gjitha aktet që mud t i kryejë persoi, aktet e quajtura akte të persoit përgjegjës 49, domethëë aktet e persoit i cili ka arritur moshë e pubertetit dhe ka zhvillim medor ormal, për çka dhe mba përgjegjësi për aktet e veta, duke i grumbulluar ë grupe, si haram (të palejuara, të pabekuara, jolegjitime), hallall (të lejuara, të bekuara, legjitime), vaxhib (të domosdoshme), suet (traditë), mustehab (të pëlqyeshme), mekruh (të shëmtuara, të papëlqyeshme), etj. gjer ë fud, duke e vlerësuar çdo sjellje të mudshme dhe të supozuar si të mudshme, ka vëë jë kokluzio jokotradiktor mbi të. Ashtu siç po e shpjegojmë, për shkak të jë specifike origjiale të Islamit siç është ajo rregullimit të të gjitha veprimtarive jetësore, ë rëie ë oportuitet (!) të tij me laicizmi është përjetuar vështirësi e madhe qysh ë fillim të herës. Eshtë për këtë arsye që ky parimi i pafat i laicizmit, megjithëse pas vitit 1924 u grit praktikisht ë shkallë e zbatueshmërisë, vetëm ë viti 1937 mudi të importohej ë kushtetutë toë! Por që atë ditë e këtej, kjo fjalë me përmbajtje të mjegullt të cilë secili vazhdoi ta kuptojë si ia ka dashur pua, ka përbërë pikë fokusore të marrëdhëieve të tedosura shtet-popull. Së bashku me kalimi ë demokraci, domosdoshmëria për t i marrë ë kosideratë, qoftë edhe relativisht, djejat e popullit, ka jërë faqe, ktheua edhe tjetrë është shembulli më i johur i kësaj specifike. Edhe ëse merret vetëm me dhimbjet e jeriut, budizmi si fe jerëzore uk parashtro urdhra dhe dalime që do të vlei për elimiimi e faktorëve që shkaktojë dhimbje tek jeriu. Të tilla jaë edhe sistemet filozofike. Jaë si zogj me jë krah! Për shembull, filozofi grek Aristib (Aristippos ga Cireaika, p.e.r.) si themelues i shkollës hedoiste, e pati parë të mudshme lumturië jerëzore vetëm me aë shijes dhe këaqësisë dhe pati preteduar se çdo gjë që jep këaqësi, është e vërtetë, e mirë dhe legjitime. Pati qeë xëës i Aristotelit, por më pas i pati dryshuar rregullat morale që i pati mësuar ga mjeshtri. Më voë, edhe Epikuri (Epikuros, p.e.r.) e pati përvetësuar morali e mbështetur ë shije dhe këaqësi, të cili e pati shdërruar ë iteres. Edhe sipas tij, këaqësia (hedoe) ishte e mira më e lartë. Në shekujt e mëvoshëm dolë edhe përfaqësues të tjerë të pikëpamjes hedoiste, si filozofi aglez Betom ( ) dhe Stjuart Mill ( ). Sipas tyre, lumturia mudet të ekzistojë vetëm me aë të iteresit vetiak. Sakrifica ë emër të iteresit të dikujt tjetër ose ë emër të iteresit të përgjithshëm, domethëë, vetëmohimi altruist është i gabuar. Eshtë vetëm botëkuptimi islam i cili, siç do të trajtohet më tej, e ka trajtuar dhe orietuar eveimeti jeri ë dy aspekte të tij, ë aspekti shpirtëror (si shpirt) dhe ë aspekti fizik (si trup). 49. Në origjial: ef âl-i mükellefî. Shë. i përkthyesit. 49

50 BOTEKUPTIMI ISLAM bërë rrafshime ë cilësië dhe zbatimi e opozicioit absolut atiislam, por edhe kjo situatë s ka bërë tjetër veçse ta shtojë ë praktikë kofuzioi dhe tesioi e marrëdhëieve. Fakti që pushtetet ekzekutive të ardhura ë pushtet me vulleti e popullit, jaë përballur me grushte shteti të jëpasjëshme, ka dalë ë shesh gjithmoë si jë shfaqje e këtij tesioi. Kur pamudësia e modifikimit të laicizmit sidomos me trajtë e tij tek e me Islami u fiksua me prova të shumta, më ë fud, duke i bërë të papërdorshme disa kokluzioe të tij, u dallua vështirësia e përparimit ë rrugë e laicizmit dhe, për këtë shkak, u fillua jë lëvizje ideore e sëmurë me syimi për ta gjymtuar përmbajtje e fesë. Po deshët quajei këtë rrymë reformë ë fe, po deshët quajei moderizim i fesë, kjo s është gjë tjetër përveç jë kovertimi moder ga besimi islam ë jë besim tjetër (irtidad) i cili jo vetëm i tjetërso kokluzioet hyjore, por edhe e xjerr jeriu ga Islami! Edhe sikur telallët ogurzij të kësaj kauze të mbrapshtë që të kujtojë harmoikaxhijtë e Bremeit 50 të mos pushojë së shpalluri vete muslimaë, madje, persoa që e johi shumë mirë Islami, kjo është e vërteta lakuriqe për ta! Dhe tai, e duam t i trajtojmë jo specifikat e Islamit të cilat mud të paraqesi përbashkësi me fetë dhe sistemet e tjera, përkudrazi, të trajtojmë dallimet e Islamit, parimet themelore të tij që i lidi këto dallime, me fjalë të tjera, duam të tregojmë se si Islami, si botëkuptim, i shpjego dhe vlerëso jeriu, jetë dhe gjithësië Harmoikaxhijtë e Bremeit: Kompleks orkestral me harmoika dhe veshje etografike ë traditë folkloristike të Bremeit. Grup zbavitës që jep kocerte ë rrugë. Këtu është përdorur me kuptim keqësues. Shë. i përkthyesit.

51 PJESA E DYTE BOTEKUPTIMI ISLAM I. CILESITE DALLUESE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM Po qe se do të duhej të shprehej me jë kosideratë klasike, përkufizimi duhet të jetë i tillë që t i përmbledhë elemetët e vet dhe t i përjashtojë elemetët e huaj 51. Sipas kësaj, për të arritur ë jë përkufizim të përkryer të botëkuptimit islam, para së gjithash duhet johur se cilat jaë veçoritë që e dallojë dhe e diferecojë, që e bëjë atë të dryshme ga botëkuptimet e tjera. Sipas opiioit toë, Islami ka dy cilësi themelore që uk dodhe ë botëkuptimet e tjera, që sigurojë epërsië dhe privilegjshmërië e tij daj tyre. Ato jaë: hyjiteti dhe dualizmi 52. A. HYJNITETI Për sa i përket burimit dhe prejardhjes, botëkuptimi islam është hyjor. Eshtë për këtë arsye që, ë shumë kotekste, kur flitet për Zoti 53, cilësohet si Ligjvëësi i Madh 54. Ky është jë atribut që përdoret posaçërisht kur bëhet e domosdoshme për ta sqaruar pikë sipas së cilës, të vërtetat ligjore-kauore 55 jaë parashtrime hyjore 56. Shárí do të thotë Ligjvëës (i ligjeve dhe rregullave kauore, sheriatit) Në origjial: Efrâdıı câmî, ağyârıı mâî. Shë. i përkthyesit. 52. Në origjial, përkatësisht: ilâhîlik ve dualizm (iki vechelilik). Shë. i përkthyesit. 53. Në origjial: Ceâb-ı Hakk, e Vërteta Sublime, Hyjia, Hyu, Perëdia. Shë. i përkthyesit. 54. Në origjial: Şâri -i Âzam (arabisht: Shariu l-adham). Shë. i përkthyesit. 55. Në origjial: şer î gerçek, e vërtetë ligjore-kauore. Shë. i përkthyesit. 56. Në origjial: vaz -ı ilâhî, parashtrime, vëie, kosakricioe hyjore. Shë. i përkthyesit. 57. Shih tre poshtëshëimet pararedëse. Shë. i përkthyesit. 51

52 BOTEKUPTIMI ISLAM Termi muhammedaizëm që e përdori shpesh për ta shprehur Islami studiuesit perëdimorë të cilët uk kaë arritur dot ta johi me kompetecë frymë e Islamit ose që, duke e përdorur këtë term, djeki syime thjeshtëzuese të çështjes, uk ka asjë lidhje me të vërtetë, me atë të vërtetë, sipas së cilës, ë kokluzioet sedërtuese të përmbajtjes madhore të botëkuptimit islam uk mud të përfytyrohet dojë çfarëdo dërhyrje as e vetë Profetit Muhammed (a.s.)! Kështu, eveimetet e Traditës Profetike të johur me termi Suet, jaë shpjegim dhe shtjellim 58. Persoalisht Profeti, madje, është thjesht jë kumtues 59 të cilit uk i jihet asjë kompetecë ë parashtrimi dhe vëie e kokluzioeve të legjislacioit kauor hyjor! Sipas kësaj, edhe ajo çka mud të thuhet për muxhtehidët ose ideatorët (muxhtehid) 61, është e të jëjtit etitet me kusht që të mbetet ë kritikë dhe shtjellimi e bërë ga Profeti (a.s.). Ato që jaë kryer ë këtë drejtim, doshta përbëhe prej reflektimit drejt e saktë ë detaje i kokluzioeve të përgjithshme me qëllim për t i sjellë ë gjedje specifike, dërkaq që kjo veprimtari s është puë qejfi 62, domethëë diçka që secili mud ta bëjë si të dojë, por që realizohet 58. Në origjial: şerh ve îzâh. Shë. i përkthyesit. 59. Në origjial: mübelliğ. Shë. i përkthyesit. 60. Profeti uk ka asjë detyrë tjetër përveç kumtimit. (Kur ai, Maide, 99) A mos po dëshirojë dojë fe tjetër përveç fesë së Allahut? Kurse çdo gjë që ekzisto ë tokë e ë qiej, dashje pa dashje i jaë ështruar Atij dhe tek Ai do të kthehe! (Kur ai, Al-i Imra, 83) Kush kërko fe tjetër veç Islamit, ta dijë se kurrë uk do t i praohet dhe, ë ahiret, ai do të jetë ga të humburit! (Al-i Imra, 85) Ai është që e ka dërguar Profeti e vet me orietimi dhe feë e vërtetë për ta bërë eprore mbi të gjitha fetë! Allahu mjafto si dëshmitar! (Kur ai, Feth, 28) 61. Ixhtihad: ideatim (opiio) juridiko-fetar, shpezim i të gjitha mudësive dhe aftësive për të xjerrë ga argumeti (përkatës) i jë kokluzioi juridik të fushës së superstrukturës fetare, domethëë, të fushës së adhurimit dhe marrëdhëieve civile. Persoi (juristi) që xjerr kokluzioe (opiioe) juridike të këtij lloji apo, e shprehur dryshe, që bë jë ideatim juridiko-fetar mbi jë rastësi apo problematikë juridiko-fetare duke u mbështetur ë argumeti përkatës, quhet muxhtehid ose ideator. Por ideatim uk bëhet (ose uk është i vlefshëm) ë kokluzioet e bazës, domethëë, ë çështjet e besimit dhe bidjes fetare (religjioze) që jaë kategorike, të pakotestueshme. (Ö.Nasuhi Bilme, ibidem, f. 11) 62. Në origjial: keyfe mâ yeşâ. Shë. i përkthyesit.

53 KADIR MISIROGLLU duke u mbrojtur me djeshmëri kriteret juridike dhe shkecore Për ta rrokur siç duhet kuptimi e kësaj, le të japim jë gjarje ga jeta e Hirësisë Imami Adham Ebu Haife. Njëri ga dymbëdhjetë imamët e prauar ga Shia, Muhammed Bakir, megjithëse i përkiste, si prejardhje, shtëpisë profetike, uk pati thëë dojë fjalë të keqe për Hz. Ebubekri, Hz. Omeri dhe Hz. Osmai, siç bëjë shiitët e sotëm, dhe as uk pati lejuar jeri të fliste keq për ta. Një gjarje që ka dodhur mes këtij persoi dhe Ebu Haifesë, është kështu: Muhammed Bakir ishte jeri me johuri mjaft të thella. Siç kuptohet, Ebu Haife është parë dhe takuar me të qysh ë kohët kur vetë pati isur të jihej si kompetet i metodës së ideatimit juridik me opiio, krahasim dhe aalogji (ehli rej dhe kijas), shkurt, si ideator. Dhe takimi i parë mes tyre ka dodhur gjatë vizitës së Ebu Haifesë ë Medië. Siç thuhet, ë atë takim të parë, Muhammed Bakir e ka pyetur Ebu Haifeë: Ti po i dryshoke me aë të krahasimit dhe aalogjisë feë dhe hadithet e gjyshit tim, të Dërguarit të Allahut?! Zoti mos e thëtë, si mud të dodhë jë gjë e tillë? I ka thëë Ebu Haife. Ndoshta i ke dryshuar! Eshtë shprehur disi më dryshe Muhammed Bakir. Atëherë, Ebu Haife i ka propozuar: Ju ului ë pozitë për të cilë jei i dejë, edhe uë të ulem ë vedi që më ka hije, sepse uë kam respekt të thellë për ju. Prej respektit daj gjyshit tuaj të deruar thellë ë jetë mes sahabeve të vet, të gjithë e kemi për detyrim t ju respektojmë ju! Atëherë, Muhammed Bakir është ulur, kurse Ebu Haife ka qëdruar ë gjujë përballë tij. Dhe mes tyre është zhvilluar ky dialog. Fjalë e ka marrë Ebu Haife: Kam tri pyetje për ju dhe ju lutem të kii mirësië t u jepi përgjigje! Së pari: Gruaja është më e dobët, apo burri! Gruaja! Sa e ka pjesë gruaja ë trashëgim? Burri merr dy pjesë, gruaja merr jë pjesë! A uk është kjo, fjala e gjyshit tuaj, të Dërguarit të Allahut? Po qe se uë do ta kisha prishur feë e të parit tuaj, duke bërë krahasim me gjedje e tyre, do t i kisha dhëë gruas dy pjesë dhe burrit, jë pjesë, sepse gruaja është e dobët, rrugët e fitimit i ka të pakta, kurse burri është i fuqishëm, puo shumë, fito shumë dhe, sido që të bëhet, jeto. Por uë s po bëj krahasim, po veproj sipas teksteve të shejta (ass)! Së dyti: A amazi është më i virtytshëm, apo agjërimi? Namazi është më i virtytshëm! Kështu thotë edhe gjyshi juaj! Dhe po qe se uë do ta prishja feë e tij, do të urdhëroja me krahasim që gruaja, pasi të pastrohej prej të përmuajshmeve, t i zëvedësote me kaza amazet e pafalura dhe jo agjërimet e pambajtura. Mirë, po a po e bëj uë jë gjë të tillë me aë të krahasimit? E treta: Uria është më e pistë, apo sperma? Uria është më e pistë! Po qe se uë do ta kisha dryshuar feë e gjyshit tuaj, do të urdhëroja me krahasim që pas uriimit të bëhej gusl (larje trupore), kurse pas derdhjes së spermës, të merrej abdest! Mirëpo mbështetem te Allahu ga dryshimi i fesë së gjyshit tëd, të Dërguarit të Allahut, ga përdorimi i krahasimit për të përdorur opiio të kudërt me hadithi! Allahu më mbrojttë ga rjë gjë e tillë! 53

54 BOTEKUPTIMI ISLAM Kurse metoda ë këtë veprimtari është kazuistike 64. Siç do të duket më tej gjatë shpjegimit të Parimit të Drejtësisë, juristët islamë kaë xjerrë kokluzioe të veçata për çdo veprimtari jetësore duke mbajtur parasysh të gjitha mudësitë. Për sa i përket arritjes së drejtësisë, kjo mëyrë veprimi është më me ved ë krahasim me mbushje breda jë rregulli të vëë si kokluzio i përgjithshëm, të gjarjeve të pafudme të cilat paraqesi, secila më vete, pak a shumë dryshim ga jëra-tjetra. Ndërkaq, po qe se me aspekti e saj që siguro zhvillimi ë gjerësi të kokluzioeve juridike, kjo mëyrë veprimi ia bë të vështirë zbatuesit të drejtësisë maipulimi e kokluzioeve ë fjalë, Islami ka bërë jë kompesim duke ia dhëë kompetecë e përcaktimit të kokluzioit jo gjykatësit (kadiut) i cili gjyko koflikti juridik, por myftiut, i cili është shkecëtar i së drejtës Pas kësaj, Muhammed Bakir grihet ë këmbë, e përqafo Ebu Haifeë dhe e puth ë ballë. (Shih. Muhammed Ebu Zehra, Ebu Haife; përkth. Osma Keskioğlu, Akara, 2005, f. 93 e ë vazhd.) Me këta shembuj, Ebu Haife tregoi se uk bëte krahasim dhe aalogji ë çështje për të cilat kishte argumet ë tekstet e shejta (Kur a dhe Suet), por thoshte se bëte aalogji duke i krahasuar çështjet për të cilat uk kishte argumete, me çështjet që kishte argumete. 64. Në origjial: kazuistik, mes eleci. Eshtë fjala për metodë iterpretative të jë rasti apo problemi të caktuar. Shë. i përkthyesit. 65. Këtu dëshiroj të prek jë polemikë të zhvilluar ë viti 1954 kur ede isha jë studet i porsaregjistruar ë Fakulteti e Drejtësisë së Stambollit, mes meje dhe të djerit pedagogut toë, Ordiarius Prof. Dr. Ali Fuad Bashgil, i cili a mbate atëherë leksioe të Kushtetutës duke iu kushtuar më shumë pjesës historike të kësaj disiplie juridike. Leksioet e tij qeë shumëzuar dhe a qeë shpërdarë. Në to, gjatë trajtimit të çështjeve të kostitucioit islam, thuhej: Pasi Islami u përhap ë Siri dhe ë tërë regjioi e saj, u ballafaqua me zbatimet praktike aty të metodës gjyqësore të formuluar sipas së Drejtës Romake, e cila u praua dhe u përvetësua. Sepse, ë të Drejtë Romake, gjykatësi, pasi e kishte përcaktuar koflikti juridik-gjyqësor, ia paraqiste çështje për kompetecë pretorit, shkecëtarit të së drejtës, po ashtu si ë të Drejtë Islame ku gjykatësi (kadiu) e pyeste myftiu, pra, ia paraqiste çështje për kompetecë myftiut si shkecëtar i së drejtës... Ndërsa shkecëtari gjerma Schwarz i cili pati dhëë më parë leksioe të së Drejtës Romake ë të jëjti fakultet, e shpjegote ë veprë e vet gjashmërië ë fjalë, të shfaqur ë aspekti e zbatueshmërisë, mes së Drejtës Romake dhe së Drejtës Islame, jo më shumë me dikimet korrespoduese, sesa me kushtet e zhvillimeve të gjashme, fakti që pedagogu yë Bashgil të cili e patëm johur dhe dashur qysh ë bakat e liceut, shkruate kështu, shkaktoi tek e jë idijatë për të cilë kishim plotësisht të drejtë. Edhe ëse ë atë kohë, kudërshtimet që i pata paraqitur pedagogut ë jërë ga orët e mësimit të kursit praktik (amelî kur), pasi pata bërë jë përgatitje serioze, uk mjaftua që ai ta korrigjote këtë gabim, sigurua që mes esh të zhvillohej

55 KADIR MISIROGLLU Mes botëkuptimeve të dryshme, Islami është i vetëm për sa i përket faktit se përmba cilësië e prejardhjes hyjore. Kjo është jë specifikë e Islamit e cila e dallo atë ga fetë e tjera. Sipas esh, kjo është cilësia dalluese umër jë e botëkuptimit islam. Sipas cilësisë së tij më themelore, botëkuptimi islam është hyjor, sepse burimi i tij është Kur ai i Shejtë i zbritur ga Allahu, Zoti i Gjithësisë, zotëruesi i dijes uiversale. Ndërkaq, uk ekzisto asjë mudësi qoftë edhe për të dyshuar sadopak e për t u lëkudur ë specifikë se Kur ai është fjala e Allahut! Le të parashtrojmë disa argumete racioale të kësaj: Kombet, për të treguar iveli ku kaë arritur ë shkecat e atyrës, mbledhi dijetarët më të çmuar të vedit dhe përgatisi jë eciklopedi. Dhe me këtë pothuajse lavdërohe e mbahe më të madh para gjithë botës. Ndërkaq, ë këto vede të cilat uk evidetohe me eciklopedi të përkthyera siç dodh me e, eciklopeditë që pasqyrojë zhvillimi shkecor më të fudit, xjerri çdo vit jë vëllim shtesë me qëllim që, me aë të zbulimeve shkecore të mëvoshme (më saktë, pas botimit më të fudit), të sigurojë bashkëvajtje dhe koherecë e asaj eciklopedie me studimet shkecore ë zhvillim të padërprerë. Kështu që, kur shqyrtohe vëllimet shtesë, vihet re se, ë shumicë e rasteve, jë pjesë e thëieve të mëparshme korrigjohe sipas dryshimit që kaë pësuar pas zbulimeve të reja. Në këtë mëyrë, dërsa edhe të vërtetat shkecore themelore, madje, të pasqyruara ë jë eciklopedi të kompiluar ga shkecëtarët më të shquar, korrigjohe me aë të vëllimeve të botuara vit për vit, ka katërmbëdhjetë shekuj që Kur ai vazhdo të gjejë mbështetje të vazhdueshme për sa u përket të vërtetave shkecore ë fjalë që prek, pa pësuar asjë lloj korrigjimi ose, më saktë, pa jë mirëkuptim dhe miqësi më e afërt se ajo e marrëdhëieve mësues-xëës ose pedagog-studet. Me këtë rast, le ta them edhe këtë që, ë Turqi, jaë arritur shumë zhvillime ë medësië islame si dhe ë fushë që e përfaqëso praktikisht këtë medësi. Atyre që e lexojë sot veprë Di ve Lâiklik (Feja dhe Laicizmi) të të djerit, mud t u duket me shumë magësi dhe lëshime. Vetëm se atë ditë, të thoje edhe aq, ishte jë heroizëm i madh. Kjo e vërtetë është e fiksuar me fakti që, për shkak të ideve të tij, i djeri, po ashtu si edhe shkruesi i varfër i këtyre radhëve, qe mbyllur ë qelitë e Harbijes së Stambollit ë ditët e Grushtit të Shtetit të 27 majit Ato që thuheshi atë ditë me jë mijë e jë vështirësi, bëë të mudur që sot të thuhet akoma më shumë. E jëjta situatë është edhe sot, do të jetë edhe esër! 55

56 BOTEKUPTIMI ISLAM u vëë ballëpërballë me dojë evojë korrigjimi! Për më tepër, kotradikta e herëpashershme e Kur ait me jë sërë të vërtetash shkecore të prauara si të padiskutueshme ë jë momet të caktuar, më voë, ë sajë të zbulimeve të reja shkecore që i kaë hedhur poshtë ato të vërteta të padiskutueshme, është kuptuar dhe prauar ga shkecëtarët si jë eveimet që i ka dhëë të drejtë Kur ait. Një shembull tipik i kësaj është përshkrimi i diellit ë sure Jasi si limustakarri me aë të parashtesës cilësuese l te paskajorja mustekarr. Këtu, li ka kuptimi ilá. Dhe kjo xjerr ë shesh të vërtetë se dielli dodhet ë gjedje lëvizjeje. Mirëpo kjo ishte ë kudërshtim me pikëpamje e prauar dikur 66 se dielli ishte i palëvizshëm, kurse të gjithë plaetet rrotulloheshi rreth tij. Vetëm më voë, kur u bë i qartë gabimi i kësaj pikëpamjeje, u mbështet pikëpamja e Kur ait e cila i atribuote diellit lëvizje. Kjo është edhe pikëpamja që praohet sot ga të gjithë. Sipas shkecës astroomike të ditëve të sotme, dielli lëviz sipas jë vije drejtvizore duke u ftohur gjithjë e më shumë. Kur të arrijë ë pikë e quajtur Solar Apeks, kjo ftohje do të ketë arritur kufiri e fudit dhe do të copëtohet e thërrmohet me jë proces fizik që i gja copëtimit dhe thërrmimit të copave të prushta të kosumuara të qymyrgurit pas xjerrjes ga soba. Mbi këtë të vërtetë është aluduar ë Kur a qysh jë mijë e katërqid vjet më parë me aë të shprehjes idheshshemsul kuvvirat (kur dielli do të copëtohet e thërrmohet). Shkaku që lëvizja e diellit uk u kuptua dot gjer voë, ka të bëjë me johje e tërë sistemit diellor, sepse, për ta kuptuar dhe dalluar lëvizje e diçkaje, duhet të ekzistojë mudësia e krahasimit me palëvizshmërië e diçkaje tjetër breda të jëjtit sistem referimi 67. Nga aa tjetër, për lëvizje e diellit, Profeti (a.s.) ka thëë: mustekarruhá tahte l-arsh, domethëë, vedi ku do të përfudojë ai, është ë arsh Pikëpamja heliocetrike. Më parë ekzistote pikëpamja gjeocetrike që e kosiderote tokë qedrë e gjithësisë. Më voë, u kuptua se pikëpamja gjeocetrike ishte krejtësisht e gabuar dhe u praua pikëpamja heliocetrike që e praote dielli si qedër, por të palëvizshëm. Më voë, u kuptua se edhe teoria heliocetrike ishte e gabuar ë ideë se dielli ishte i palëvizshëm. Shë. i përkthyesit. 67. Siç kokludoi Ajshtaji me teorië e vet të relativitetit. Shë. i përkthyesit. 68. Buhari, Tefsir, 36.

57 KADIR MISIROGLLU Në Kur ai e Shejtë ka edhe shumë deklarata mbi të ardhme, të cilat, kur ka ardhur koha, jaë vërtetuar po ashtu siç jaë deklaruar. Le të paraqesim jë shembull mbi këtë. Në periudhë mediase të Profetit (a.s.), u zhvillua jë betejë mes bizatiëve dhe iraiaëve dhe ushtria bizatie u mud. Profeti e dëshpëruar për fitore e zjarradhuruesve iraiaë daj bizatiëve krishterë, djekës të Librit, Kur ai i Shejtë e gushëllote kështu: Elif, Lam, Mim. Romakët u mudë ë jë ved të afërt. Por, pas kësaj humbjeje, ata do të dali fitimtarë; breda pak vitesh Pa kaluar shumë, paralajmërimi i gëzueshëm i dhëë me ajeti kur aor, u realizua idetikisht. Betejë tjetër e fitoi Bizati. Madje, Hz. Ebu Bekri fitoi jëqid deve për jë bast që pati vëë më parë për fitore e bizatiëve! Kurse mes mrekullive të Profetit, ka shumë shembuj joftimesh të së fshehtës ose të së ardhmes. Kur Hz. Abbasi (i cili ede s ishte bërë muslima M.H.) u zu rob, Profeti i tha: Jep shpërblim dhe shpëtoje jetë! Ti je i pasur! Uë s kam pasuri! Ia ktheu Hz. Abbasi. Atëherë, Profeti i tha kështu: Ku e ke pasurië që ia le Ummul Fadlit? Në atë çast s kishe asjeri me vete. Ti the: Kaq pjesë t i mbete Fadlit dhe kaq pjesë, Abdullait! Atëherë, Hz. Abbasi i deklaroi kështu Profetit (a.s.): Betohem ë Allahu i cili të ka dërguar ty me të Vërtetë, se këtë s e ka ditur askush veç meje! Sigurisht, ti je Resuli, i Dërguari i Allahut! Dhe e praoi Islami! Shahu i Irait, Husrev Perviz, e grisi dhe e hodhi letrë që ia kishte dërguar Profeti. Ai i shkroi jë letër urdhëruese Bazait, guveratorit të Jemeit, që varej prej tij: 69. Kur ai, Rum,

58 58 BOTEKUPTIMI ISLAM Ma dërgo atë jeriu i cili pretedo për profetësi adej, ga aët e Hixhazit! Dhe Bazai i shkroi jë letër Profetit duke e urdhëruar: Të shkosh mejëherë te Kisra! Letrë e dërgoi ë Medië me dy korrierë të garkuar me detyrë. Sipas revelacioit hyjor që sapo i kishte ardhur, Profeti i joftoi ëpuësit e Bazait se, atë atë, Pervizi e kishte vrarë i biri, Shiruje! Pasi ëpuësit u kthye, ia tregua Bazait joftimi e Profetit dhe, dërkaq, atyre u arriti lajmi i vrasjes ë fjalë, Bazai së bashku me të gjithë të vetët deklarua besimi! Profeti (a.s.) e pati paralajmëruar Ammar bi Jasiri: Ty do të të vrasë jë fraksio deviator dhe, pas goditjes vrasëse, do të të jepet qumësht!.. Me të vërtetë, pas vdekjes së Profetit, ë betejë e Siffiit, tek luftote ë radhët e Hz. Aliut, Ammar bi Jasiri u plagos. Ai i kërkoi ujë skllavit të vet dhe skllavi i çoi jë gotë me qumësht. Ammari pa gotë, bëri tekbir dhe tha: Doli fjala jote, o i Dërguari i Allahut! Dhe ë çast dha shpirt! Profeti (a.s.) e dorëzoi shpirti kur sëmudja iu rëdua. Dhe kur iu rëdua sëmudja, Profeti (a.s.) i tha së bijës, të bekuarës Fatime Zehra: Nga shtëpia ime, ti do të jesh e para që do të vish tek uë! Hz. Fatime jetoi vetëm gjashtë muaj pasi i ati, Profeti (a.s.), dërroi jetë! 70 Sikur të vërtetat që mbështesi fakti që Kur ai i Shejtë është produkt revelacioi hyjor dhe jë burim i pashtershëm mrekullish, si dhe mrekullitë e Profetit (a.s.) të merre e të shkruhe, zëë vëllime të tëra dhe uk mbarohe! Dhe jaë shkruar!.. Veçaërisht shkaku që themi për Kur ai burim i pashtershëm mrekullish, është se, sa më shumë që të përparojë shkecat dhe, posaçërisht, sa më shumë që të zhvillohe e zgjerohe johuritë mbi kufijtë e Uiversit, shumohe edhe mrekullitë e Kur ait 70. İsmail Feî Ertuğrul, ibidem, f. 282.

59 KADIR MISIROGLLU që mudemi t i johim. Le të prekim edhe ja-dy të tjera prej tyre vetëm sa për të dhëë jë ide. Në Kur ai e Shejtë të zbritur jë mijë e katërqid vjet më parë, me aë të ajetit ë vijim është deklaruar haptazi se Uiversi është ë zgjerim të vazhdueshëm: Dhe e gritëm Uiversi (Qielli) me fuqië toë dhe, pa dyshim, jemi duke e zgjeruar atë! 71 Në fillim breda medimit filozofik, më pas, ë fizikë si shkecë më vete, jerëzimi kërkoi të mësote ëse Uiversi ishte i kufizuar apo i pakufizuar dhe, si përfudim, medjet më të shquara të historisë jerëzore uk arritë të bii ë marrëveshje mbi këtë çështje, sepse jëra palë kokludote se Uiversi ishte i pakufizuar dhe i pafud, kurse pala tjetër kokludote se ishte i kufizuar. Kurse Kur ai ka bërë fjalë për Uiversi diamik ë jë proces zgjerimi të vazhdueshëm. Në krye të shek. XX, Edwi Hubble, si rezultat i vëzhgimeve të bëra prej tij me aë të teleskopëve me tekologji të zhvilluar, vuri re se kostelacioet yjore largoheshi me shpejtësi ga jëri-tjetri dhe, kështu, arriti ë të vërtetë e jë Uiversi diamik ë zgjerim e sipër. Më pas, fizikai rus, Aleksadre Friedma, duke u isur ga formula e eergjisë E=mc² e Ajshtajit (Eistei, ), Kur ai, Dharijat, Siç duket qartë ë kuptimi e ajetit të cituar më sipër, ku deklarohet se Uiversi është çdo çast ë zgjerim e sipër, thuhet: Ne e gritëm Uiversi me fuqië toë. Kjo shprehje do të thotë jo duke përdorur forcë, por duke e pajisur me fuqië toë. Dhe kjo përputhet krejtësisht me të vërtetë se fuqia, domethëë, eergjia, është vedosur ë mëyrë të dedësuar ë bërthamë e atomit. Formula E=mc² e cila është thelbi i Teorisë së Relativitetit të Ajshtajit, shpreh se eergjia është e barabartë me produkti e masës me katrori e shpejtësisë së eergjisë. Sipas kësaj, masa (materia, lëda) është produkt i dedësimit të eergjisë ë jë kallëp të caktuar. Kështu, kur me jë veprim të kudërt, atomi zbërthehet, çlirohet jë eergji e jashtëzakoshme dhe materia asgjësohet. Pradaj ekzisteca e materies praohet si relative. Të gjitha këto të vërteta s jaë gjë tjetër, veçse jë shpjegim shkecor i të vërtetave mbi qeiet materiale ë pikëpamje e uitetit të qeies (vahdeti vuxhud), e cila është jë kosideratë mistike. Sepse, ë kosideratë e uitetit të qeies, ekzisteca e të gjitha qeieve materiale-lëdore praohet jo absolute, por relative. Ekzisteca absolute i përket vetëm Zotit. Shprehja âyâ-ı sâbite (realitete latete, ë potecë) e hyrë ë tasavvufi ose mistikë islame me Ibi Arabiu, shpreh fakti që trupat ose ekzisteca e qeieve ë këtë botë është relative, sepse ekzisteca e tyre e vërtetë është tek Zoti, 59

60 60 BOTEKUPTIMI ISLAM pradaj kosiderohet latete (e fshehtë) ose ë potecë. Në diturië hyjore, këto jaë mosqeie kostate. Në këtë kuptim quhe ato edhe të mudshme. Shfaqja e cila e bë të domosdoshme ekzistecë kostate të realiteteve latete ë diturië hyjore shprehet ë formë produkt sublim (feyz-i akdes, produkti më i shejtë), kurse shfaqja e cila e bë të domosdoshme dukje e tyre ë botë e jashtme sipas kapaciteteve që kaë, shprehet ë formë produkt i shejtëruar, i bekuar (feyz-i mukaddes). Sipas Ibi Arabiut, e tërë gjeeza (të gjitha qeiet) del ë botë e jashtme ë tri etapa. 1) Në etapë e parë, qeiet, e gjithë materia, ekzistojë si iformacio i përgjithshëm ë dije e Allahut (Zotit) pa u darë ga jëra-tjetra dhe pa iu ështruar jë diferecimi mes tyre. Kjo etapë quhet dukuri kostate (şuû-i sâbite) ose maifestim primar (taayyu-i evvel, maifestimi i parë ë uitet). 2) Në etapë e dytë, qeiet dodhe përsëri ë dije e Zotit, por të dara dhe të dalluara ga jëra-tjetra. Në këtë etapë, ato quhe realitete kostate (âyâ-ı sâbite) ose mafestime sekodare (taayyu-i sâî, maifestim i dytë ë uitet). 3) Në etapë e tretë, të gjitha qeiet dali dhe duke ë botë e jashtme, gjë që quhet maifestim i jashtëm (taayyu i hâricî). Tashmë qeiet jaë ë gjedje realitetesh të jashtme (âyâı hâriciye). Në këtë mëyrë, gjeeza (krijimi) quhet e realizuar. Qeiet, të cilat jaë idetitete të shfaqjes dhe dukjes ë botë e jashtme të realiteteve kostate, uk kaë ekzistecë dhe trup vetiak të posaçëm për to. Ekzisteca dhe trupi jaë jë i vetëm, jaë ekzisteca dhe trupi absolut i Allahut (Zotit). Duke qeë idetitete të fshehtësisë së gjeezës dhe shfaqjes së Allahut (Zotit) dhe, ë këtë mes, idetitete të daljes (produktivizimit) jashtë të qeies ose ekzistecës së Tij, qeiet uk jaë gjë tjetër veçse idetitete të jë lloj hijeje që shfaqet ose duket ë trajtat e tyre. Sipas kësaj, vetvetja e realitetit kostat është thelbësore (bat, itrisik, reale), kurse trajta është eksterale, vetëm sa për dukje, (zâhir). Edhe ëse kjo pikëpamje e mistikës islame i përgjet idesë platoiae të Botës së Ideve, është shumë e dryshme prej saj. Megjithëkëtë, disa jaë përpjekur t i pajtojë këto dy pikëpamje dhe ga kjo përpjekje ka dalë ë shesh pikëpamja e quajtur eoplatoizëm (Neveflâtuiyye). Dhe tai, duke e dërprerë këtu këtë shpjegim mistik pasi e filluam ta shpjegojmë, lidhur me Teorië e Relativitetit të Ajshtajit, të vërtetë sipas së cilës qeiet materiale jaë fizikisht idetitete të eergjisë së dedësuar dhe pas thyerjes së korizës së kësaj eergjie të dedësuar dhe zbërthimit të atomeve, shfaqet jë eergji e jashtëzakoshme dhe materia asgjësohet, le të kthehemi ë çështje toë bazë. Fakti që, mejëherë pas shpërthimit të madh, kaq shumë trupa të formuar ga formimi i jë mase lëdore të papërfytyrueshme, duke mposhtur forcat tërheqëse gravitacioale, u shpërdaë ë jë hapësirë gjithashtu të papërfytyrueshme dhe u largua ga jëri-tjetri me jë shpejtësi kaq të madhe, trego se forca e shpërthimit ka qeë e jashtëzakoshme. Në sajë të kësaj force, Uiversi është ë zgjerim të vazhdueshëm që realizohet me largimi e trupave ga jëri-tjetri duke mposhtur forcat tërheqëse gravitacioale. Kjo forcë është edhe shumë e madhe, edhe e rregulluar ë mëyrë shumë të imtë me aë të dijes së lartë të Allahut (Zotit). Po qe se kjo forcë do të ishte më e dobët se ç është rregulluar, lëda do të mblidhej përsëri ë sajë të forcave tërheqëse gravitacioale para se të formoheshi plaetet dhe yjësitë, për pasojë, as bota joë dhe as jeta ë të uk do të formoheshi. Por po qe se kjo forcë do të ishte më e madhe se ç është rregulluar, lëda do të shpërdahej ë jë hapësirë aq të

61 KADIR MISIROGLLU e mbështeti këtë zbulim të Edwi Hubbles. Ndërkaq, është prifti dhe shkecëtari belgjia Georges Lemaitre i cili ka parashtruar ë mëyrë që të mos e kudërshtojë dot askush, ideë se Uiversi e ka zaafillë tek jë atom i vetëm i cili është zgjeruar vazhdimisht dhe se ky zgjerim vazhdo ede. Edhe Ajshtaji i cili e kudërshtoi ë fillim këtë zbulim të Georges Lemaitres, më pas, duke e pohuar se ishte gëjyer, e praoi përfudimi dhe kokluzioi ku kishte arritur ai! Tai, kjo pikëpamje e mbështetur, tashmë, me vëzhgime dhe eksperimete, është jë e vërtetë shkecore mbi të cilë jerëzimi është i jë medjeje! Ndërkaq, a uk do të duhej që, për ta zbuluar dhe johur këtë të vërtetë ë mugesë të revelacioit hyjor, Profetit Muhammed do t i duheshi teleskopë të ivelit të sotëm? Niveli shkecor i periudhës kur jetoi ai dhe pamudësia e johjes së kësaj të vërtete, a uk tregojë se Kur ai është me burim hyjor? Le të japim edhe jë shembull tjetër, si të jepim jë pikë ujë ga oqeai, mbi këtë të vërtetë. Në Kur ai e Shejtë thuhet: madhe, saqë përsëri uk do të kishte as sisteme yjore apo plaetare dhe as bota joë me jetë ë të uk do të formoheshi dhe uk do të ekzistoi. Sipas jë krahasimi të jë fizikai, mudësia e rregullimit të vetvetishëm dhe rastësor të madhësisë së kësaj force, rregullim që solli si rrjedhojë formimi e këtij uiversi, është sa mudësia që jë kalem plumbi me majë të mprehur të hidhet ë ajër e pastaj të bjerë e të gulet me majë mbi tokë ë mëyrë të vetvetishme e rastësore! Pradaj themi se, me këtë shpërthim të madh, Allahu (Zoti) trego edhe se sa e madhe është fuqia e Tij, edhe se ai, si qeie e vetëdijshme, e ka rregulluar çdo gjë qysh ë çasti e parë. Veçaërisht, duke i përshkruar këto eveimete ë mesazhi e vet, Kur a, e vërteto se Kur ai është mesazhi i Tij! Kështu, me jë ajet të vetëm, Kur ai trego mrekullië e qeies i vetmi libër i cili ka thëë para viteve 1900 se Uiversi është ë zgjerim të vazhdueshëm. Në të jëjtë kohë, duke aluduar me të jëjti ajet se materia është krijuar e pajisur me fuqi, e forco akoma më shumë karakteri e vet mrekullor. Nga formula E=mc² u kuptua ekzisteca e eergjisë së jashtëzakoshme të depozituar breda atomit për shkak të shpejtësisë së madhe të dritës dhe se gjetjet e reja, ga cetralet atomike, te bombat atomike, jaë realizuar duke u mbështetur ë logjikë e kësaj formule. Gjer te Ajshtaji, medimtarët patë mbrojtur medimi se materia ka qeë e palëvizshme kurse lëvizja e saj është realizuar ga jë forcë shtytëse e siguruar ë mëyrë të vetvetishme ë vetë materie. Duke thëë se Zoti e ka krijuar lëvizje si pjesë përmbajtësore të materies (se lëvizja buro ga struktura e bredshme e materies), Lajbici (Leibiz, ) i qe afruar idesë se materia mud të reduktohet ë eergji, por qe Ajshtaji me formulë e tij që e parashtroi ë botë shkecore këtë zbulim me tërë kuptimi e tij. (Kur a, Hiç Tükemeye Mûcize, ekip autorësh, İstabul, 2002, f. 30 e ë vazhd.) 61

62 BOTEKUPTIMI ISLAM Jo! Betohem ë vedi ku bie yjet! Sikur ta diit, ky është me të vërtetë jë betim i madh! 73 Në astroomië e sotme është jë e vërtetë e johur ekzisteca e vrimave të zeza ku bie e humbi yjet. Me ç teleskop, vallë, i pati parë Profeti këto vrima që uk shihe me sy të lirë dhe, pastaj, e pati thëë këtë fjalë ga vetvetja? Po kështu, ë jë ajet tjetër thuhet: Eshtë Ai që i ka krijuar shtatë qiejt (ë formë shtresash) ë përputhje me jëri-tjetri. Ti uk mud të shohësh asjë çrregullim ë atë që krijo Mëshiruesi. Ktheji sytë dhe shih: ç kudërshti mud të gjesh? 74 Edhe kjo e vërtetë është jë specifikë e mbështetur sot ga astroomia. Kur ai i Shejtë e prek këtë të vërtetë ë ajeti 13 të sures Talak. Shtresa atmosferike më e afërt me tokë është troposfera. Trashësia e saj ga ekuatori është 12 km., kurse ga polet, 6 km. Dukuritë meteorologjike zhvillohe ë pjesë më të ulët prej 3-4 km. të kësaj shtrese. Shtresa e dytë është ozoosfera. Edhe kjo jihet si shtresë ozoi. Gjithashtu, dihet se kjo shtresë thith rrezet ultraviolet të diellit, rreze që kaë efekt vdekjeprurës mbi gjallesat. Shtresa e tretë e atmosferës është stratosfera. Kjo shtresë dodhet rreth 50 km. lart ga toka. Pastaj vijë mezosfera, termosfera dhe joosfera. Joosfera e cila bë puë e jë pasqyre që reflekto ë tokë valët elektromagetike që vijë ga toka, bë të mudur dërlidhje radiofoike ë tokë. Shtresa e shtatë është ekzosfera. Ajo është rreth km. lart ga toka. Aty, për shkak të dedësisë shumë të ulët, gazet dahe ë joe. Aspekti shumë iteresat i kësaj çështjeje është se, ë Kur a, emërtimi shtatë qiej përmedet shtatë herë Kur ai, Vakia, Kur ai, Mulk, Kur ai, Bakara, 27; Isra, 44; Mu miu, 86; Fussilet, 12; Talak, 12; Mulk, 3; Nuh, 15.

63 KADIR MISIROGLLU Tai, ata që pretedojë se Kur ai i Shejtë uk është produkt revelacioi hyjor, a uk jaë të detyruar të sjelli jë shpjegim se si mudi t i dite këto të vërteta jë profet i paarsimuar katërmbëdhjetë shekuj më parë? Në Kur ai e Shejtë, pasi bëhet e ditur se jerëzit do të rigjalle për të dhëë llogari, thuhet: Po, Ne kemi fuqi për t i rregulluar përsëpari edhe majat e gishtave! 76 Në vështrim të parë, kjo mud të duket si alogjizëm për sa i përket shprehjes. Mirëpo fakti që kofiguracioi i vijave të majave të gishtave është i dryshëm te çdo jeri dhe vle pothuaj si kartë idetiteti, është parashtruar për herë të parë vetëm ë viti 1856 ga shkecëtari aglez Ge Gise. Maja e gishtit është jë kartë idetiteti e tillë që drysho edhe mes bijakëve të së jëjtës vezë! Kjo kartë idetiteti kurrsesi s prao falsitet. Ajo e hedh ëshkrimi toë mbi shumë sede ku prekim, ë atë mëyrë që s prao asjë falsifikim. Dhe askush uk mudet të a e imitojë këtë ëshkrim. Nuk mud të bëhet fjalë as për imitimi, as për mohimi e këtij ëshkrimit toë. Gjatë gjithë jetës e bartim me vete pa e humbur kurrë vulë toë. Të gjithë faktorët, ga djegiet, te plagosjet e lëkurës së sipërme e gjer te plakja dhe dryshimi i formës së trupit toë, uk e prishi dot origjiali e vulës soë. Ç fuqi të madhe zotëro Krijuesi yë që i skalit si vulë ë jë sipërfaqe prej dy cetimetrash katrore miliarda figura ë formë vijash të pashlyeshme! 77 Le ta mbyllim këtë diskutim me jë shembull të fudit. Zoti i Madhueshëm deklaro se hekuri është zbritur mbi botë toë 78. Sipas shkecave atyrore të sotme, as xehtësia e çastit të parë të formimit të tokës s ka qeë e mjaftueshme për formimi e hekurit. Madje as dielli dhe yjet e gjashëm me të uk e zotërojë xehtësië e mjaftueshme për këtë. Pradaj mud të thuhet se hekuri është zbritur ga jashtë jo vetëm mbi tokë toë, por mbi të gjithë sistemi diellor! 76. Kur ai, Kiamet, Kur a, Hiç Tükemeye Hazie, f Kur ai, Hadid,

64 BOTEKUPTIMI ISLAM Vlera umerike shkrojore e hekurit është 26. Kjo është vlera shkrojore e emrit hadid (hekur) ë arabishte. Eshtë për t u çuditur që edhe pesha atomike e hekurit është 26! Për më tepër, po qe se ë sure kur aore Hadid, edhe Besmele-ja ë krye të sures llogaritet si ajet, del se ajeti ku përmedet hekuri, është ajeti 26! Shembuj të tillë mud të jepe shumë. Por specifika që e dëshirojmë ta shprehim këtu, është fakti cilësor që çdo zbulim i ri qysh katërmbëdhjetë shekuj e këtej, e ka mbështetur Kur ai. Ato çka përmede këtu jaë vetëm disa ga të vërtetat të cilat vëë ë shesh ë mëyrë të pakudërshtueshme se ky libër i madh i ofruar jerëzimit ëpërmjet jë profeti pa shkrim e këdim, është me burim hyjor! Dijetari pakistaez Vahiduddi Ha i cili, me aë të veprës së vet erudite, Islami sfido 79, provo se të vërtetat e shkecave atyrore që prek Kur ai, jaë mbështetur me shpikjet dhe zbulimet e realizuara qysh prej asaj dite, thotë kështu:...ne besojmë se, ashtu si Kur ai i Shejtë, edhe Tevrati me Ugjilli jaë libra hyjorë. Pradaj ë këta dy libra ka citime ga dituritë fetare. Mirëpo, ç e do se ekzemplarët dhe tekstet e tyre të para, origjiale, të vërteta, jaë humbur. Pradaj, pas dy mijë vjetësh, gjatë të cilëve, këta dy libra hyjorë jaë përkthyer ga jë gjuhë ë tjetrë dhe, ç është më e rëdësishmja sipas kometit të eruditit amerika Gressy Morriso 80 - pas shtrembërimeve jerëzore që kaë pësuar më shumë ekzemplarët hyjorë, mes ugjillit origjial dhe ugjillit të shekullit toë, ka dalë ë shesh jë dallim i jashtëzakoshëm. Pasi si rezultat i pësimit të shumë shtrembërimeve, këta libra e humbë vlerë, Allahu i Lartë i dërgoi jerëzimit jë botim të ri të Librit të vet dhe ky botim i ri është Kur ai i Shejtë. Ja, pra, ky libër, me tërë vërtetësië dhe përsosmërië e tij, bart të gjitha cilësitë dhe veçoritë e larta, ga të cilat te librat e vjetër uk kaë mbetur veçse shkëdija të shkurtra e të drithëruara Në origjial, turqisht: İslâm Meyda Okuyor. Shë. i përkthyesit. 80. (Ma does ot stad aloe, f. 120) Eshtë e padiskutueshme se ugjijtë uk jaë shkruar ë të gjallë të Hz. Isait. Ugjijtë jaë shkruar vetëm rreth gjysmë shekulli pas gjitjes ë qiell të Hz. Isait (a.s.). Edhe Tevrati është shkruar së fudi ë kohë e Sibbiut Babiloas ( p.e.r.). (Vahiduddi Ha)

65 KADIR MISIROGLLU Ja, pra, uë, këtu do ta trajtoj këtë veçori si argumet të tretë ga argumetet e mia mbi origjialiteti dhe vërtetësië e Kur ait të Shejtë. Kur ai ka zbritur katërmbëdhjetë shekuj para shekullit të sotëm të ridërtimit dhe përparimit. Ndërkaq, asjëra ga gjërat që ka sjellë ai uk është hedhur poshtë ga jerëzit. Vetëm ë qoftë se Kur ai do të ishte fjalë dhe sajesë jerëzore, do të ishte e pamudur të mbetej gjer këtë çast siç ka qeë. Kur ai i Shejtë ka zbritur ë jë shekull kur jerëzit dii shumë pak gjëra ga atyra. Ata e shihi se shiu bite ga qielli, e shihi qielli si tava të tokës dhe yjet i padehi si gozhdë të dritshme prej argjedi të gulura ë kubeë e qiellit ose kadilë të varur ë qiell. Idiaët e vjetër besoi se toka qëdrote mbi jëri ga brirët e demit dhe, kur demi e kalote tokë ga jëri bri ë tjetri, ë tokë dodhi lëkudje. 81 Gjersa Koperiku ( ) shpalli tezë e tij të heliocetrizmit, besohej se toka ishte qedra e gjithësisë, kurse dielli, hëa dhe të gjithë trupat qiellorë rrotulloheshi rreth saj, pra, besohej ë ideë e gjeocetrizmit. Ja, kështu përparoi shkeca dalgadalë, tek jeriu u shtua fuqia e kërkimit dhe eksperimetimit, më ë fud, shumë të fshehta dolë ë dritë. Sot uk ka disiplië shkecore, mbi të cilë johuritë toa të mos jeë dryshuar rrëjësisht! Dhe kjo provo se besimet dhe bidjet e shekujve të vjetër kaë qeë fud e krye të shtrembra! Kjo e vërtetë trego krejtësisht haptazi se uk ka asjë fjalë jerëzore, vërtetësia e të cilës të mud të vazhdojë të qëdrojë e pacëueshme. Sepse jeriu gjithmoë ka johur dhe ka diskutuar gjërat e mësuara ga besimet dhe dituritë e kohës së vet. Pavarësisht ëse medimet e jeriut dali ga vetëdija apo ëvetëdija e tij, ato tregojë dhe përshkruajë gjërat që ai ka parë e ka gjetur ë kohë e vet. Pradaj dodh që, kur marrim ë dorë jë libër të vjetër, vëmë re se, ë krahasim me gjetjet dhe zbulimet e reja të arritura ë të gjitha fushat, ai është i mbushur ë të gjitha aët me gëjeshtra dhe gabime. Vetëm Kur ai i Shejtë bë përjashtim fud e krye ga ky rregull. Sepse, si edhe ë shekujt e vjetër, Kur ai është i vërtetë dhe 81. Kjo bestyti vazhdo të ekzistojë edhe ë Gadishulli Arabik e përhapur mes popullit të thjeshtë dhe disa jerëzve të quajtur si të kulturuar. Mirëpo rryma e kulturës së përgjithshme të ditëve toa kurrsesi s u jep ved bestytive si kjo. (Vahiduddi Ha) 65

66 66 BOTEKUPTIMI ISLAM ë të gjitha thëiet e tij është i drejtë! Megjithëse kaë kaluar shekuj të tërë, ë fjalët e tij uk ka dodhur as dryshimi dhe shtrembërimi më i vogël. Dhe kjo kosiderohet jë provë më vete që trego se burimi i tij është jë arsye madhore e cila e jeh shumë mirë çdo gjë ë mëyrë eterale, pa fillim e pa mbarim, jë arsye madhore që i jeh të gjitha të vërtetat ë format dhe trajtat e tyre më të fudit e më të vërteta. Gjithashtu, johja dhe dituria e Kur ait uk u ështrohet ligjeve të dryshimit të kushteve të kohës dhe hapësirës. Po qe se ato fjalë do të kishi dalë ga jeriu me dije dhe pikëpamje të kufizuar, ë të ardhme e vet, ashtu siç e ka pësuar çdo fjalë jerëzore, kocepti i quajtur kohë do ta kishte hedhur poshtë dhe asgjësuar shekuj më parë! Boshti i vërtetë i detyrës së madhe që bart Kur ai i Shejtë është lumturia e amshuar e pasrigjalljes (ahiret). Kështu, Kur ai uk mud të hyjë ë asjërë korizë të diturive dhe shkecave toa modere. Ndërkaq, Kur ai, duke i folur jeriut mbi të vërtetat e puëve, prek çdo gjë që ka të bëjë me jeriu. Dhe kjo, gaqë është jë çështje shumë delikate, është me të vërtetë jë situatë shumë e rrezikshme. Sepse, po qe se jë jeri ijorat ose me johuri të magëta, merr guximi të bëjë fjalë, qoftë edhe shkurt, mbi jë problematikë çfarëdo, pa asjë dyshim që ka për t u peguar ë diskutimi e vet ku do të përdorë fjalë dhe shprehje që s kaë lidhje me dukuritë dhe të vërtetat! Nëse do të duhej dhëë jë shembull për këtë, mud të sjellim si shembull Aristoteli. Duke u përpjekur të provojë se femra është më e hershme se mashkulli, Aristoteli thotë: Femra ka më pak dhëmbë se mashkulli. Mirëpo çdokush e di se kjo thëie jo vetëm s ka asgjë të përbashkët me atropologjië, por edhe trego se autori i saj është krejt i paditur ë atropologji! Dihet se umri i dhëmbëve tek femra dhe mashkulli është i jëjtë. Ndërkaq, me të vërtetë, a uk është diçka e jashtëzakoshme që ë asjë prej shkecave modere që Kur ai i ka prekur ë jë apo tjetër aspekt, të mos gjedet asjë fakt që të provojë se është i sajuar ga dojë jeri ijorat si më sipër? Dhe kjo është shprehje e hapur e faktit se Kur ai është fjalë e jë qeieje të mbiatyrshme! E asaj qeieje që, dërsa askush s dite asgjë, dite shumë mirë çdo gjë, si dhe dite çdo gjë që uk e dië jerëzit e këtij shekulli moder megjithë përparimi e madh të shkecave!

67 KADIR MISIROGLLU Uë këtu do të jap disa shembuj ga Kur ai i Shejtë, që uk jaë johur gjer më sot dhe që argumetojë haptazi se ai përmba shumë të vërteta që jaë mësuar vetëm ë shekulli toë. Por, para se t i futem kësaj teme, le ta them mejëherë këtë se përputhja idetike e fjalëve dhe shprehjeve të Kur ait të Shejtë me gjetjet e reja varet ga fakti që shkeca modere i ka zgjidhur kufijtë e dukurive dhe gjarjeve ë fjalë, si dhe që elemetët e përshtatshëm për kometi e aludimeve të Kur ait për çështje apo temë përkatëse dodhe me shumicë ë duart toa. Por, ëse gjatë hetimit dhe shqyrtimit të së ardhmes ë jë specifikë çfarëdo të Kur ait, vëmë re se Kur ai ka abroguar tërësisht apo pjesërisht të vërtetat e parashtruara ë atë specifikë, kjo kurrsesi s mudet ta dëmtojë Kur ai, vetëm trego se persoi që përpiqet ta kometojë kuptimi e Kur ait, është vetëmashtruar ë iiciativë për ta iterpretuar jë aluzio specifik të atyshëm, për pasojë, ka rëë ë gabim. Uë kam besim të plotë se gjetjet shkecore të mëtejshme do të jeë ë gjedje për t i shpjeguar më shumë aludimet e Kur ait dhe do të jeë të tilla që t i sqarojë më tepër kuptimet e fshehta të tij. 82 Kështu thotë ai dhe e parashtro me shembuj të paumërt përputhje mes të vërtetave shkecore të kofirmuara të shkecave të atyrës së ditëve të sotme me deklaratat e Kur ait të Shejtë. 83 Por ç evojë ka? Qysh katërmbëdhjetë shekuj më parë, Kur ai i Shejtë i ka sfiduar ë këtë mëyrë ata që s besojë apo s kaë dashur ta besojë se Kur ai është me prejardhje hyjore:...dhe po qe se dyshoi mbi Kur ai që ia zbritëm robit (të dërguarit) toë pjesë-pjesë, ejai silli jë sure si të tijët duke thirrur ë dihmë, përveç Allahut, të gjithë ata tek të cilët kei besim!.. Bëjei këtë ëse jei të siqertë! Dhe ë mos e bëfshi dot këtë që kurrë s kei për ta bërë dot atëherë, ruhui ga ai zjarr me lëdë djegëse prej jerëzish dhe gurësh i përgatitur për mohuesit! 84 Kurse ë jë ajet tjetër kur aor thuhet: 82. Vahiduddi Ha, İslâm Meyda Okuyor, İstabul, 1996, f Vahiduddi Ha, ibidem, Ata që dëshirojë të marri iformacio të plotë e të këaqshëm mbi këtë specifikë, përveç kësaj vepre të Vahiduddi Ha-it ta lexojë edhe këtë vepër të çmuar: Kur â Araştırmaları Grupu, Kur â: Hiç Tükemeye Mûcize, İstabul, Kur ai, Bakara,

68 68 BOTEKUPTIMI ISLAM Thuaju: Edhe sikur të gjithë jerëzit dhe xhidët të mblidhe e të merre vesh mes tyre për ta sjellë të gjashmi e këtij Kur ai duke e dihmuar jëri-tjetri, uk do ta sjelli dot! 85 Po të kishte qeë e mudur kjo, a do të mbetej e evojshme që, duke qeë mijëra priftërijtë jezuitë, më kompetetë ë arabishte elokuete sesa vetë letrarët arabë, të dërgoheshi për shekuj me radhë ushtritë kryqtare për ta asgjësuar Islami?! Përse duheshi shkaktuar gjithë ato humbje jetësh dhe pasurish qysh prej shekujsh?! Mjafto të uleshi e ta përgatisi jë sure të Kur ait po me atë kocizitet dhe elokuecë! Por kurrë historia uk dëshmoi për dojë guxim tetative të tillë! Për sa i përket prejardhjes, edhe hebraizmi dhe krishterizmi jaë hyjorë. Mirëpo, duke përmedur specifikat posaçërisht përkatëse të Islamit, të dryshme ga botëkuptimet e tjera, të parë përmedim cilësië hyjore. Kurse pretedimit, sipas të cilit, edhe hebraizmi me krishterizmi jaë hyjorë, pra, hyjoriteti uk është specifikë e posaçme për Islami, i përgjigjemi kështu: Megjithëse hebraizmi me krishterizmi jaë fe qiellore, uk jaë botëkuptime. Shkaku i kësaj është se ato uk kaë djekur kauzë e shpjegimit të të gjithë Uiversit dhe jetës! Për shembull, krishterizmi uk e merr përsipër përgjegjësië për ta rregulluar apo shpjeguar jetë shoqërore. Eshtë për këtë arsye që, ë dryshim ga Islami, krishterizmi uk ka asjë pegesë për t u pajtuar me laicizmi. Sepse, përveç rregullave morale, drejtësi juridike dhe marrëdhëie civile uk ka as ë origjiali e ugjillit, gaqë detyrat dhe kompetecat e profetëve uk jaë për secili po ato. Profetët kaë qeë të kufizuar herë ë kohë dhe ved, herë ë objeksio. Profetët e kufizuar ë ved dhe kohë, kaë ardhur për jë fis (popullatë) të caktuar. Kurse profetët e kufizuar ë objeksio, domethëë që kaë qeë garkuar me jë detyrë me objekt dhe tematikë të caktuar, të kufizuar, uk kaë mudur dhe uk e kaë pasur për detyrë të sjelli dojë pikëpamje që ta shpjegojë tërë Uiversi. Ndërsa parimet themelore të besimit kaë qeë të jëjta, kokluzioet mbi marrëdhëiet civile (dërjerëzore) kaë qeë të 85. Kur ai, Isra, 88.

69 KADIR MISIROGLLU magëta ose të dryshme ë koicidecë me zhvillimi dhe përparimi e shëuar ë jetë jerëzore. Në krishterizëm, për shkak se, përveç rregullave morale, uk ka pasur rregulla shoqërore, fusha ku ka bërë rregullime krishterizmi, ka qeë e gushtë. Për më tepër, edhe ëse e bart cilësië e hyjores, krishterizmi sot s është më ë fuqi, pasi është abroguar me kohë. 86 Me dërgesë profetike të Mu- 86. Abrogimi ose shfuqizimi (es h) që është çështje edhe e së drejtës isl - me, pra, heqja ga fuqia apo dryshimi i jë kokluzioi juridik apo ligji, është jë dër çështjet e debatuara më shumë ga dijetarët. Në fakt, si jë çështje specifike e periudhës së revelimit kur aor, kjo është deklaruar hapur ë Kur ai e Shejtë (shih. sureja Shu ra, ajeti 13). Kjo është joftimi se fuqia vepruese e jë kokluzioi të përkohshëm ka marrë fud, gjë që është bërë ë katër mëyra: 1) Abrogimi i jë ajeti të Kur ait me jë ajet tjetër të Kur ait. 2) Abrogimi i jë kokluzioi të Suetit me jë kokluzio tjetër të Suetit, si ë Kurorë Mut a. 3) Abrogimi i jë kokluzioi të Suetit me aë të jë ajeti të Kur ait, si ë dryshimi e kibles. 4) Abrogimi i jë ajeti të Kur ait me jë kokluzio të Suetit, si ë çështje e Müellefe-i kulûb. (Për hollësi, shih. Ekrem Buğra Ekici: İslâm Hukuku ve Öceki Şeriatler, İstabul, 2003, f. 19 e ë vazhd.) Ky autor i çmuar, ë veprë e tij të sipërpërmedur, pasi shqyrto gjerë e gjatë gjedje e sheriateve (sistemeve ligjore-kauore) të mëparshme sipas vështrimit të Islamit, thotë: Kuptimi i thëies E Drejta Islame i ka abroguar sheriatet e vjetra që përmedet ë të gjitha burimet bibliografike, është që e Drejta Islame i ka abroguar kokluzioet juridike (legjislacioi kauor) të teksteve të shejta që kemi sot ë duar. Sepse ë akaidi islam (doktrië islame) praohet se tekstet ekzistuese uk jaë tekste origjiale. Pra, uk bëhet fjalë për abrogimi ë tërësi të teksteve origjiale. Kështu, edhe ata që e parashtrojë dhe e mbrojë këtë pikëpamje, madje, praojë se disa kokluzioe të sheriateve të vjetra vazhdojë të respektohe edhe ë të Drejtë Islame. Çështja ëse sistemet hyjore të vjetra të së drejtës vlejë apo jo si argumete, atyrisht është e lidhur më shumë me etapë e formimit të së Drejtës Islame. Edhe jomuslimaët që jetojë ë jë shtet muslima, ë parim i ështrohe së Drejtës Islame. Vetëm se këtyre mud t u jihe privilegje ë zbatimi e legjislacioit të vet ë fusha të caktuara dhe kështu ka dodhur historikisht. Në fushë e legjislacioit civil që ka të bëjë me të drejtat dhe përgjegjësitë e idividit, familjes dhe trashëgimit, jomuslimaët mud të paraqite për gjykimi e koflikteve të tyre parakuvedet shpirtërore ose gjyqtarëve të fesë së tyre. Ata mud t ua paraqesi çështjet kofliktuale edhe gjykatave islame, por, ë këto raste, ë parim, legjislacioi që do të zbatohet është legjislacioi islam. Megjithëkëtë, shitblerjet e verës dhe mishit të derrit, martesat pa dëshmitarë, pa respektuar kohëpritje ga gruaja e vejë dhe martesat e afërta ë gjak dhe testametet, të cilat, që të gjitha këto, jaë të vlefshme ga fetë e tyre, praohe si ligje të vlefshme edhe ga gjykatat islame. Ndërkaq, dëimet e zbatuara për ta ë specifikat jashtë këtyre, edhe sikur të jeë përcaktuar ë Tevrat (si rexhm, kisas, etj.), uk kosiderohe si të dhëa ga gjykimi i tyre me ligjet e fesë së tyre. Megjithëse e kaë bazë ë Tevrat, tashmë jaë shdërruar ë kokluzioe dhe 69

70 70 BOTEKUPTIMI ISLAM ligje të së Drejtës Islame, pradaj, ga kjo e drejtë e marri vlefshmërië dhe fuqië juridike, sepse kokluzioet dhe ligjet e kodit peal jaë të tilla që i iteresojë redit publik. (ibidem, f. 23 e ë vazhd.) Dhe vazhdo: Si përfudim, ga kokluzioet dhe ligjet e sheriateve të vjetra, e Drejta Islame: 1) Disa i ka prauar idetikisht. Një pjesë e këtyre jaë parimet e përgjithshme të së drejtës, si idividualiteti i dëimit, trajtimi i mirë i pridërve, respektimi i proës private. Kurse të tjerat, jaë kokluzioe dhe ligje që kaë të bëjë me akuzë për shkelje të kurorës bashkëshortore shoqëruar me mallkim, me parimi e dhëies së dëimit peal ë masë dhe formë të jëjtë me faji peal (kisas), me formë e ekzekutimit me vdekje me gurë (rexhm), me dalimi e dhëie-marrjes së kamatës, me dalimi e martesës së jëkohshme të burrit me dy motra, me dalimi e grëies së kërmës, gjakut dhe mishit të derrit, me bërje syet, etj. 2) Disa i ka prauar duke u bërë dryshime ose zgjerime, si poligamia, betimi kolektiv për dëshmi, garacia e kurorës, agjërimi, pelegriazhi (haxhi), flija (kurbai), etj. 3) Disa i ka abroguar (shfuqizuar), si heqja e të drejtës së trashëgimit vajzave që kaë vëlla (vëllezër) ose që e kaë vëllai (vëllezërit) gjallë, mudësia për t u martuar me motrat dhe mbesat, dalimi i përvetësimit dhe përdorimit të presë (gaimet), skllavërimi i vjedhësit dhe borxhliut, shejtërimi i ditës së shtuë, etj. Eshtë mjaft e atyrshme që kokluzioet e sistemeve hyjore të së drejtës t i gjajë jëri-tjetrit, të ushtrojë dikim mbi jëri-tjetri. Shkaku e kësaj duhet ta kërkojmë ë burimi e përbashkët ku mbështete këto sisteme të së drejtës, ë origjië e tyre. Burimi i përbashkët është feja, domethëë, revelacioi hyjor. Për rrjedhojë, është e mudur që kokluzioet juridike që jaë të kofirmuara se i përkasi jë feje të caktuar, të kosiderohe të deja për t u zbatuar edhe ë sistemi e së drejtës të jë feje tjetër. Sepse te gjitha sistemet fetare të së drejtës kaë jë ligjvëës të përbashkët. Ndërkaq, është e atyrshme edhe që, si domosdoshmëri e kohës si dhe e iteresave dhe dobive të jerëzve, jë sërë kokluzioesh të jë sistemi të mëparshëm të mos merre më ga jë sistem i mëpastajshëm ose të dryshohe prej tij. Vihet re se, ë kohë e vet, Kur ai dhe Sueti i kaë prauar disa prej parimeve juridike ë fuqi dhe traditave që kaë gjetur, ose idetikisht, siç i kaë gjetur, ose duke u bërë dryshime dhe zgjerime. Shumica e këtyre parimeve të së drejtës burojë prej sheriateve të vjetra; edhe rutiat tradicioale tregojë iveli e përkryer që ka arritur jeriu ë atë periudhë. Nëse e Drejta Islame që ka për syim bazë realizimi e drejtësisë, i kudërshto dhe i hedh poshtë haptazi disa ga kokluzioet e periudhës kur erdhi ose disa ga kokluzioet juridike dhe tradicioale të mëparshme, mud të medohet se ato ose origjialet e tyre jaë shtrembëruar apo fshehur, ose se ato tashmë uk e realizojë dot më drejtësië. Ose mud të kokludohet se tekstet e shejta jaë dryshuar ë kah pozitiv me motivi për ta çuar jerëzimi ë jë ivel akoma më të përparuar. Megjithëkëtë, dërmjet kokluzioeve të teksteve të shejta të vjetra dhe kokluzioeve të së Drejtës Islame ka gjashmëri të çuditshme. Po qe se sot do të ekzistoi ekzemplarët origjialë të Tevratit dhe Ugjillit si dhe tekstet e shejta para tyre, do të viheshi re më shumë gjashmëri dhe paralelizëm mes tyre dhe të Drejtës Islame. Ngjashmëritë ë fjalë përbëjë edhe përgjigje për hipotezë e historicizmit të Kur ait. (ibidem, f. 320 e ë vazhd.) Për më tepër iformacio, shih. Ömer Nasûhî Bilme, ibidem, vëll. I, f. 96 e ë vazhd.

71 KADIR MISIROGLLU hammedit, krishterizmi është hequr ga fuqia prej vetë Zotit që e pati sjellë dhe vëë ë fuqi. Për sa i përket burimit, prejardhjes, me formë e johur sot, krishterizmi e ka humbur vetië për të qeë hyjor. Veç kësaj, ai ka qeë i magët edhe për sa i përket përmbajtjes origjiale. Kurse Kur ai i Shejtë, me aspekti e vet si zbulesë përfudimtare e vulletit hyjor, jo vetëm është i plotë dhe i përkryer, por edhe, me aë të jë garacie hyjore, ka mbetur i virgjër ga shtrembërimi qysh katërmbëdhjetë shekuj e këtej, domethëë, është mbrojtur dhe do të mbrohet! 87 Si rrjedhojë e kësaj veçorie që po e shpjegojmë, gradët e profetëve uk praohe uikë dhe idetikë. Ndërsa jë pjesë e tyre quhe murseli (të garkuar me misio), disa të tjerë përmede me atributi ulu l-adhm (të vedosmërisë së lartë). Ndërsa disa kaë sjellë legjislacioi e tyre të posaçëm, pra, kaë qeë resul, të dërguar me ligj, të tjerë kaë qeë vetëm ebi, lajmëtarë. Eshtë jë e vërtetë historike se sot, krishterizmi ka marrë jë etitet që s ka të bëjë me bazë e vet origjiale. Rreth katër-pesëqid vjet pas Hz. Isait, hebrejtë, me aë të jë itrige djallëzore, e largua atë ga mooteizmi duke e sjellë ë jë gjedje që të mos jihet më. Këto polemika fetare dhe ideore që u quajtë lufta e ikoave dhe që, me futje e statujave dhe portreteve ë kisha, sollë si kokluzio që Hz. Isait t i atribuohet hyjitet, jaë jashtë tematikës soë Pa dyshim, Ne e kemi zbritur Fjalë (Kur ai) dhe, pa dyshim, Ne jemi garat për të! (Kur ai, Hixhr, 9) 88. Ugjilli që dodhet ë duar të krishterëve, përbëhet prej 66 broshurash. 39 prej këtyre jaë tekste që hebrejtë i quajë të shejta. Kësaj pjese që u përket atyre, hebrejtë i thoë Taah. Pesë broshura ga të Taah -ut, duke ia dedikuar Hz. Musait (profetit Musa, Moisi), i quajë, me jë emërtim të përbashkët, Tora (Tevrat). Në këtë libër përmbahe, përveç historisë hebraike, edhe shumë kokluzioe dhe urdhra apo, përgjithësisht, ligje, që uk pajtohe me cilësië e këtij libri të kosideruar si mesazh hyjor. Ndërkaq, hebrejtë, duke e kosideruar si diçka të sajuar pjesë prej 27 broshurash (Testameti e Ri) të kosideruar si mesazh të Hz. Isait dhe të shtuar pjesës së tyre prej 39 broshurash (Testametit të Vjetër), e kudërshtojë dhe e hedhi poshtë. Pjesa prej 27 broshurash (Testameti i Ri) përbëhet prej katër ugjijve dhe 23 broshurash. Ugjijtë, kuptimi leksikor i të cilëve është myzhde (sihariq) jaë shkruar shumë vjet pas vdekjes së profetit Isa (Jezus) ga katër persoa të quajtur Mateu, Marku, Luka dhe Gjoi (Joai) dhe përmede me emrat e tyre: Ugjilli i Shë Mateut, Ugjilli i Shë Markut, Ugjilli i Shë Lukës dhe Ugjilli i Shë Gjoit. Ndërkaq, uk mud të thuhet se qoftë këta, qoftë apostujt dhe qoftë shkruesit e bro- 71

72 BOTEKUPTIMI ISLAM Edhe ë kohë toë hebrejtë po i luajë jë lojë të dytë të madhe krishterizmit, Dëshmitarët e Jehovait. Dëshmorësia e Jehovait është, ë të vërtetë, jë lëvizje që e shpjego Ugjilli sipas Tevratit. Me lëvizje e Dëshmitarëve të Jehovait, hebrejtë po e prishi edhe jë herë tjetër përmbajtje e krishterizmit. Me jë idiferetizëm dhe shkujdesje të madhe, krishterët kaë vedosur ë krye të çdo ugjilli Tevrati e shtrembëruar duke e quajtur Testameti i Vjetër ose Dhjata e Vjetër, kurse Ugjilli, Testameti i Ri ose Dhjata e Re. Dhe kjo ka formuar trualli e tradhtisë së quajtur Dëshmitarët e Jehovait! 89 Ja, për këtë shkak, edhe sikur t i kosiderojmë si jë të vetëm Tevrati me Ugjilli, prapë s bëhet e mudur që krishterizmi të praohet si jë botëkuptim. Sepse edhe Tevrati uk e ka atë përmbajtje që të mud ta rregullojë dhe shpjegojë Uiversi dhe jetë ë tërësi. Të gjitha kosideratat që thamë për krishterizmi vlejë jëlloj edhe për të. Kjo specifikë do të shtjellohet dhe shpjegohet ë jë formë më të zgjeruar më tej, me jë pretekst tjetër. Edhe ëse syimi që kaë djekur profetët është i jëjtë ë themel dhe esecë, mes tyre ka dallime të dryshme. Për shembull, për sa i përket tematikës, Hz. Isai (a.s.) është jë dër profetët me 72 shurave të tjera, jerëz që kaë jetuar ë kohët e para të kësaj feje, e kaë shëuar mesazhi hyjor idetikisht siç e kaë dëgjuar ga profeti Isa (Jezus). Në fakt, breda jë kohe të shkurtër, ekzemplarët e ugjijve të dryshëm ga jëri-tjetri u shtua aq shumë, saqë, për shqyrtimi e kësaj gjedjeje, ë qyteti atik të Nicës (Iziku i sotëm ë Turqië aziatike) u mblodh ë viti 325 e.r. Kocili i Nicës i cili, pasi i shqyrtoi të gjithë ekzemplarët, vedosi t i kosiderojë të vlefshëm vetëm katër ugjijtë e sipërpërmedur, kurse të tjerët, t i djegë. Mirëpo disa prej ekzemplarëve të ugjijve të kosideruar si apokrifë dhe të djegur, ekzistojë edhe sot me teksti e plotë të tyre (si Ugjilli i Berabeut), kurse disa të tjerë kaë mudur të arrijë gjer ë ditët e sotme vetëm me jë pjesë të tekstit të tyre. Nga aa tjetër, ugjijtë që kemi ë dorë, madje persoaliteti i Hz. Isait dhe jeta e tij, jaë ede të debatueshëm. (shih. serië e shkrimeve me titull Jesus Köig der Jude të botuar ga revista e johur gjermae Der Spiegel ga umri i saj i gjashtë me datë 31 jaar 1966 e tutje). Krahas kësaj, është e fiksuar me dëshmië e historisë se revelacioi hyjor i drejtuar Profetit Muhammed, është shëuar ë çast, kurse jeta e tij është shkruar hollësisht ë veprat bio-bibliografike (sijer). Ndërkaq, si revelacioi hyjor (Kur ai) i mbrojtur me garaci hyjore, ashtu dhe biografia e tij me të gjitha hollësitë, kaë arritur pa dryshime dhe kotradikta gjer ë ditët toa. 89. Ata që dëshirojë të marri më shumë johuri mbi këtë specifikë, mud të shohi këto vepra: Prof. Dr. Hikmet Tayu: Yehova Şâhidleri, Akara, 1980; Gerçeği Bilelim: Yahova Şâhidlerie Nasıl Cevap Vermeliyiz? (Ekip autorësh, İstabul, 1971)

73 KADIR MISIROGLLU tematikë të kufizuar. Qëllimi dhe syimi kryesor ë krishterizëm është kauza shpirtërore dhe purifikimi i zemrës, purifikimi setimetal. Pradaj, ë krishterizëm sudo plotësisht pikëpamja spiritualiste. Kurse ë Islam uk ka dojë kufizim as ë kohë dhe ved, as ë tematikë. Islami bë rregullimi e tërë jetës dhe Uiversit i jep jë shpjegim të shkëlqyer gjer ë horizoti ku arri johja jerëzore. Kjo gjerësi (gjithëpërfshirshmëri) e Islamit shko gjer atje, sa Profeti Muhammed (a.s.) ka thëë: Kur Ademi dodhej mes gjedjes shpirt dhe gjedjes dhé, uë isha profet (lajmëtar)! 90 Nga aa tjetër, Hz. Muhammedi (s.a.s.) është i Dërguari (me legjislacio) tek dy popullatat 91, pra, profet i jerëzve dhe xhidve. Profeti Muhammed zotëro kompetecë e dërgesës profetike dhe legjislative për të gjithë jerëzit dhe xhidët. Nuk ka asjë qeie të vetëdijshme të së shkuarës e të së ardhmes dër jerëz dhe xhidë që të jetë përjashtuar ga pozicioi si bashkëbisedues i tij. Pradaj, të gjithë jerëzit dhe xhidët jaë Bashkësi e Muhammedit 92. Përgjithësisht, Bashkësi e Muhammedit quhe ata që e kaë prauar ftesë e Muhammedit, Resulit ose të të Dërguarit të Allahut. Mirëpo, teorikisht, e gjithë bota jerëzore dhe e xhidve është bashkësi e Muhammedit. Pradaj, mes këtyre dy kosideratave bëhet jë dallim: ata që i jaë përgjigjur pozitivisht ftesës së Muhammedit ose e kaë prauar ftesë e tij, cilësohe bashkësi e prauar 93, kurse ata që ede uk i jaë përgjigjur pozitivisht ftesës së Muhammedit ose uk e kaë prauar ede ftesë e tij, cilësohe bashkësi jo e prauar ose bashkësi e ftuar 94. Pradaj, apelativi i përgjithshëm i Profetit Muhammed është Resuluththekalej, Resuli i dy popullatave: jerëzve dhe xhidve. Të gjithë jerëzit dhe xhidët jaë bashkësi e Muhammedit sepse jaë bashkëbisedues të ftesës ose subjekte të cilëve u drejtohet 90. Tirmidhi, Meakib, Në origjial: Rasûlü s-sekaley (arabisht: Resulu th-thekalej). Shë. i pë - kthyesit. 92. Në origjial: Ümmet-i Muhammed. Shë. i përkthyesit. 93. Në origjial: Ümmet-i icâbe, muslimaët jerëz dhe xhidë. Shë. i pë - kthyesit. 94. Në origjial, përkatësisht: Ümmet-i gayri icâbe / ümmet-i dâvet, jomuslim - ët jerëz dhe xhidë. Shë. i përkthyesit. 73

74 BOTEKUPTIMI ISLAM ftesa islame e Muhammedit. Sipas kësaj, dërgesa muhammediae 95 i përfshi të gjitha qeiet e vetëdijshme edhe për sa i përket vedit (hapësirës). Dërgesa muhammediae i flet ose i drejtohet tërë jerëzimit, ga ekuatori ë pole, dhe kjo do të vazhdojë gjer ë kiamet. Në ajetet kur aore thuhet: Ne të dërguam ty vetëm si përgëzues dhe paralajmërues për të gjithë jerëzit, por shumica e jerëzve uk e dië këtë! 96 Thuaju: O jerëz! Pa dyshim, uë jam i Dërguari tek të gjithë ju i Allahut, Zotit të qiejve dhe tokës! 97 Resulullahi, i Dërguari i Allahut (a.s.) ka thëë kështu: 74 Uë u dërgova për të gjithë jerëzit dhe xhidët! 98 Dërgesa muhammediae uk është kufizuar as ë tematikë. Në asjërë prej feve të tjera, qofshi edhe ato qiellore, uk ka jë përsosmëri dhe gjerësi tematike të tillë. Sepse, ë përputhje me ecurië e zhvillimit shoqëror të arritur prej jerëzimit, Zoti i Botëve e ka përgjithësuar dhe përkryer kumtesë e vet të filluar qysh me Ademi (a.s.), jeriu dhe profeti e parë. Nga ky aspekt e hedhi poshtë krishterët pretedimi për jë zhvillim dhe përparim të tillë ë akti e Allahut duke kudërshtuar se duhet të ketë qeë i privuar para saj. Mirëpo Ai është po Ai qysh ë pafillimshmëri (eteritet-ezel). Zhvillimi dhe përparimi kaë dodhur ë reflektimi e vulletit hyjor ë botë jerëzore. Ky është jë eveimet cilësor që i gjet metodës gradualiste të përdorur ga mësuesi duke i përçuar johuritë e veta tek xëësi fillestar. Domethëë se realizimi ë këtë formë i dukurisë ë fjalë është domosdoshmëri e jë metode ë akord me zhvillimi dhe përparimi e shëuar ga bashkëbiseduesi ë kapacitet dhe potecë Ose misioi profetiko-legjislativ i Muhammedit. Shë. i përkthyesit. 96. Kur ai, Sebe, Kur ai, A raf, Ahmed b. Habel, V, 145; Bejhaki, Shuab, II, Qysh ë krye të herës, krishterët e kaë kudërshtuar vazhdimisht pik - pamje islame, sipas së cilës, Kur ai është epror daj librave të tjerë qiellorë dhe më i përparuar se ta për sa i përket kocizitetit të shprehjes dhe legjislacioit të sjellë prej tij, duke preteduar se meqë librat hyjorë jaë akte të Zotit, kjo pikëpamje është absurde gaqë uk mud të medohet përparim dhe përkryerje ë aktet e Zotit. Mirëpo ky kudërshtim është i gabuar, sepse, ëse jë dijetar zbret ë iveli

75 KADIR MISIROGLLU Siç e kemi thëë disa herë me radhë, Islamit uk i është vëë e jë të padituri me qëllim për t ia treguar jë çështje shkecore, kjo uk është pasojë e pamjaftueshmërisë ose dobësisë së kompetecës së tij shkecore, por pasojë e rregullimit ë mëyrë të vulletshme të aktit të vet sipas ivelit të bashkëbiseduesit. Allahu i Gjithëmadhueshëm, dërsa ga Ademi (a.s.) e këtej, të gjitha çështjet që i përkasi bidjes fetare, i ka kumtuar me të jëjtë përmbajtje, ë çështjet sociale ka djekur jë metodë gradualiste ë përshtatje me përparimi e shëuar ga jerëzimi të cilit i është drejtuar. Ndërkaq, këtu, uk mud të pretedohet për evojë e jë feje dhe profeti të ri me preteksti se përparimi dhe zhvillimi i jerëzimit vazhdo, sepse çdo përparim uk është i pafud. Qeiet dodhe breda jë dryshimi të pafud ga rëia ë gjitje dhe ga gjitja ë rëie. Kjo do të thotë se gjitja (zhvillimi progresiv, përparimi) dalo ë jë pikë (kulmore). Për shembull, fëmija uk mud t i mbathë ë dhjetë vjeç këpucët që ka mbathur kur ka qeë pesë vjeç dhe uk mud t i mbathë ë jëzet vjeç këpucët që ka mbathur ë dhjetë vjeç. Mirëpo, meqë rritja e jeriut përfudo mesatarisht ë 27 vjeç, jeriu mud t i mbathë këpucët me të jëjti umër që mbath ë këtë moshë, gjer ë fud të jetës, meqë pas moshës mesatarisht 27 (25-30)-vjeçare, rritja e tij merr fud. Të gjitha zhvillimet duhe matur me këtë logjikë. Eshtë jë e vërtetë absolute se, meqë Allahu i Gjithëmadhueshëm ka deklaruar se uk ka për të dërguar fe dhe pejgamber tjetër pas Islamit, Islami është parashtruar me jë përmbajtje që t u japë përgjigje zhvillimeve dhe përparimeve jerëzore që do të dodhi gjer ë kiamet. Eshtë për këtë arsye që Islami, duke hapur portë e ixhtihadit (ideatimit), ka ofruar, ë dritë e parimeve themelore të tij, jë mudësi për t i pajtuar ose vlerësuar me këtë logjikë risitë e sjella ga jeta që është diamike. Nuk jaë të pakët fatkeqët të cilët, duke mos treguar kosideratë për të vërtetat logjike dhe fetare të parashtruara këtu qysh më sipër, akoma pretedojë se do të mud të hyjë ë xheet edhe si krishterë apo hebrej dhe se këto dy fe me origjië hyjore uk jaë hequr ga fuqia. Baba-agai i kësaj skote të mbrapshtë, i cili është shtytësi dhe propogaduesi i këtij medimi joislam dhe gjithsesi i quajtur dijetar fetar (!), është jë perso pervers me emri Omer Fevzi Mardi. Ata që e shqyrtojë veprë (!) e tij, Pozicioi fetar i jomuslimaëve (Müslüma Olmayaları di Durumları, İstabul, 1952), të mbushur plot e përplot me medime të shtrembra, përballe ë të me pikëpamje që kudërshtojë se Islami i ka shfuqizuar krishterizmi dhe hebraizmi. Ka edhe disa përkrahës dhe propagadues të rij, të gjallë, të kësaj kauze të shtrembër, si Bahaddi Sagllam. Ky i fudit, për më tepër me aë të deklaratave të gëjeshtërta e të gabuara, uk ka shpëtuar dot ga fatkeqësia për t i treguar si dëshmitarë të kauzës së tij të shtrembër shumë dijetarë të mëdhej të së kaluarës, madje, për të preteduar se Ugjilli, ashtu siç është sot, është ë fuqi dhe përbë jë mrekulli. (shih. Bahaddi Sağlam: İlmî ve Edebî Açıda İcil, İstabul, 2004) Këta uk medojë aspak se, po të ishte e mudur hyrja ë xheet me jë besim evetual me përmbajtje që kaë krishterizmi dhe hebraizmi i sotëm, a do të krijohej evoja logjike për zbritje e Kur ait dhe dërgesë profetike të Muhammedit (a.s.)? Apo mos kërkojë t i veshi Zotit dojë atribuim të dyshimtë sipas të cilit, mos qoftë e thëë, Zoti krye akte të paevojshme ose merret me gjëra të kota?! Meqë çështjeve si kjo do t u jepet përgjigjja e duhur ë veprë toë të ardhshme me titull Lëvizjet shtrembëruese ga e kaluara historike gjer ë ditët toa, këtu po mjaftohemi vetëm me kaq shpjegim! 75

76 BOTEKUPTIMI ISLAM dojë kufizim as ë tematikë. Islami ka shpjegime për tërë Uiversi dhe jetë. 100 Asgjë s ka lëë jashtë fushës së iteresimit pa e lidhur me jë kokluzio vlere. 101 Ndoshta, fakti që disa kokluzioe të këtij drejtimi, për shkak të domosdoshmërisë së mësimit përmedësh të Kur ait, jaë paraqitur ë formë shumë të përgjithësuar, ka lidur evojë e zgjerimit të detajuar dhe gjithëpërfshirës të tyre me aë të ideatimeve ë atë mëyrë që eseca dhe logjika suduese ë ato kokluzioe të përgjithshme të mbete të padryshuara. Në këtë kuadër, me qëllim që edhe jë sërë procesesh të reja të mos mbete jashtë trajtimit, porta e ideatimit (ixhtihadit) është mbajtur hapur për kompetetët gjer ë kiamet. Ja, pra, specifika që e bë Islami jë botëkuptim të pashoq, është fakti cilësor që Islamit uk i është vëë asjë kufizim ë tematikë. Eshtë si rezultat i faktit që botëkuptimit islam uk i është vëë asjë kufizim ë tematikë, që botëkuptimi islam ka përgjigje për çdo pyetje që mud të sjellë dërmed truri jerëzor dhe që përgjigjet të jeë jashtëzakoisht ë akord me parimet që botëkuptimi islam i ka marrë si bazë për vete, Ja, pra, Ne e treguam çdo gjë hapur! (Kur ai, Isra, 12) Pa d - shim, Ne u dhamë jerëzve ë këtë Kur a çdo lloj shembulli ë mëyrë që të marri këshillë! (Kur ai, Dhumer, 27) 101. Nuk është e drejtë as ëse formohet kosiderata sikur uk pajtohet me disa parime besimore themelore të shfuqizuara. Kështu, parimet themelore të akaidit (doktriës) suit mud të radhite ë këtë mëyrë: a) Me praimi e ekzistecës dhe uitetit të Zotit, të mos i atribuohe aatij akte dhe cilësi që uk pajtohe me madhështië e tij. b) Të besohet ë ekzistecë e jë Krijuesi të Lartë ë atë mëyrë që është karakterizuar ga Allahu dhe i Dërguari i Tij. c) Mbi ajetet muteshabih (të figurshme) veçaërisht për populli e thjeshtë të praohet paaftësia e jeriut, të heshtet me gojë e me zemër dhe të ruhet me zemër ga djeshmëria dhe me medje ga arsyetimi mbi to. d) Duke u mjaftuar me ato çka deklarohe ë Kur a dhe hadithe, të mos hyhet ë rrugë e thellimit dhe zbërthimit të hollësishëm të tyre. Le të vihet re se këto dy pikat e fudit i caktojë kufij meditimit jerëzor, pra, medjes, arsyes. Vetëm se kjo uk do të thotë të xirre kokluzioe për jë sërë çështjesh, por për t u mjaftuar me ato që ka bërë të ditura Zoti. Në rast të kudërt, do të dodhte që, siç bëjë racioalistët, t i jihej arsyes jë fuqi e pakufizuar. Mirëpo u shpjegua disa herë gjer këtu se, ë Islam, përballë të vërtetave të pafudme, arsyeja është e magët. Për shembull, ë gjarje e miraxhit, Zoti trego ë sure Isra se e dërgoi Profeti ga Qabja ë Faltore Aksa. Përballë këtij kokluzioi të qartë, përpjekja logjike për të shpjeguar se si dodhi ky dërgim, duke mos u mjaftuar me ato çka deklarohe ë ajet dhe hadithe, është përpjekje për të kërkuar hollësira dhe, pradaj, është daluar. Sepse është e pamudur që kokluzioet hipotetike dhe imagjiare që mud të arrihe me aë të imagjiatës mbi këtë çështje, të jeë të shmagura ga gabimet!

77 KADIR MISIROGLLU domethëë, që botëkuptimi islam uk përmba ë vetvete asjë kudërshti (kotradiktë). Nga aa tjetër, disa botëkuptime, madje, disa pikëpamje filozofike që uk jaë botëkuptime, por që kaë dalë ë shesh me pretedimi për ta aalizuar dhe rregulluar jë fragmet të jetës, e shpjegojë çdo gjë me jë shkak të vetëm. Këto quhe teori moiste. Kurse Islami është dualist ë shpjegimi e Uiversit dhe dukurive. Kështu, cilësitë eseciale që e dallojë dhe e diferecojë Islami ga botëkuptimet e tjera, jaë, e para, hyjiteti dhe, e dyta, dualizmi. 77

78

79 B. DUALIZMI Në vështrimi islam, ky Uivers është krijuar mbi kudërshtitë (kotradiktat). Në këtë Uivers, çdo gjë, si i vërtetë-i shtrembër, i përkohshëm-i përjetshëm, i grohtë-i ftohtë, dritë-errësirë, etj., kosiderohet e qeë me të kudërtë e saj. Në Uiversi i cili është trupëzuar me shfaqje e emrave hyjorë të Allahut të Gjithëmadhueshëm, elimiimi i kudërshtive është i pamudur. Sepse kudërshtia ë fjalë është jë specifikë themelore e realizuar me aë të caktimit hyjor. Siç dihet, sipas atributeve të tij, Allahu është xhamiul ezdad (bashkuesi ë vetvete i të gjitha kudërshtive). Edhe Hajj (jetëdhëës) është atributi i tij, edhe Mumit (vdekjedhëës). Edhe Hádí (orietues) është atributi i tij, edhe Mudill (çorietues)! Meqë masivaullah (përveç Allahut, çdo gjë tjetër e krijuar pas) është trupëzuar (ka marrë formë, ekzistecë) me aë të sitezës së shfaqjeve hyjore, kjo kudërshti (kotradiksio) është veçori themelore e Uiversit. Meqë edhe atributi, ashtu si e vërteta e idividualitetit, është i paraqeë (ebedi) dhe i pasqeë (eteral-ezeli), kjo kudërshti është e qëdrueshme për sa kohë që të ekzistojë Uiversi, uk elimiohet. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që hajrihi ve sherrihi miallahi teala (e mira dhe e keqja jaë prej Allahut të Lartë) është jë parim besimi. Domethëë, se edhe e mira, edhe e keqja trupëzohe (marri formë, ekzistecë) ë jë akt me aë të atributit Halik (krijues) të Allahut. Zoti i cili e ka pëlqimi vetëm te e mira, kurse vulleti, edhe te e mira, edhe te e keqja, e ka paracaktuar fuksioi e Uiversit ë trajtë e cilësive të kudërta dhe ë atë trajtë e ka formuar Uiversi. Kështu, ë ajeti kur aor thuhet: Ne e krijuam çdo gjë çift Mashkull-femër, ftohtëgrohtë, i bukur-i shëmtuar, etj. Shkurt, ë këtë Uivers, kudër Kur ai, Dharijat,

80 80 BOTEKUPTIMI ISLAM shtia (kotradikta, kotradiksioi) është edhe eseciale, edhe e qëdrueshme. Çdo botëkuptim u drejtohet qeieve që zotërojë aftësi johëse. Qeiet me aftësi johëse që Islami u garko përgjegjësi, jaë jerëzit dhe xhidët. Njohja e jerëzve dhe e xhidve është krijuar me cilësië që të mud ta koceptojë (ta rrokë) të vërtetë vetëm ë sajë të kudërshtive. Sa më e qartë të jetë kudërshtia (kotradikta, kotrasti), aq më e kulluar është johja. Po qe se mbi jë dërrasë të zezë hiqe dy vija, jëra e bardhë dhe, tjetra, gri, atyrisht që vija e bardhë, kotrasti i së cilës me dërrasë e zezë është i plotë (plotësisht i qartë, plotësisht i dukshëm), do të duket ë mëyrë më të qartë, më të kulluar. Kurse lepuri e bardhë që ecë mbi dëborë, mud të mos e dallojë as sytë më të mprehtë. Duke e bërë shpjegimi e sistemit të gritur dhe e botëkuptimit të sjellë prej tij, Islami e merr parasysh këtë realitet dhe shpjegimet e veta i gre mbi kudërshtitë. Sepse, ë vështrimi islam, johja e persoave përgjegjës dhe bashkëbisedues është e pajisur me kapaciteti dhe potecë për të koceptuar vetëm me aë të së kudërtës. Në Islam, edhe besimi themelor para Allahut është i jë etiteti që e bë të detyrueshëm këtë pikëpamje. Sipas Islamit, Allahu është xhamiul ezdad (bashkuesi ë vetvete i të gjitha kudërshtive). Ndërsa ë botë toë, cilësitë e kudërta uk mud të qëdrojë bashkë, por e shtyjë jëra-tjetrë, me fjalë të tjera, jaë të pajisura me prirje për ta asgjësuar jëratjetrë, ë Idividualiteti Hyjor jaë, ëse mud të shprehemi kështu, ë gjedje qetësie, pothuajse sikur e fshehi jëra-tjetrë. Krejt si cilësitë ftohje dhe grohje që jaë të praishme ë elektricitet dhe shfaqe sipas kapacitetit të aparateve kosumatore. Ndërsa ë fushë e shfaqjes së tyre, e asgjësojë jëra-tjetrë ose ia zëë vedi jëra-tjetrës ëse dodhe ë të jëjti ved, ë burimi ose prejardhje e tyre, jë veçori e tillë uk vihet re. Shkaku i kësaj është se ë këtë Uivers ekzisto prirja e jësimit (idetifikimit), gjë që është rezultat i faktit që origjia e qeies (ekzistecës) është jë (e vetme). Për shembull, po qe se ë jë skaj të dhomës zbrazim jë shishe lëgu aromatik, ë dhomë zhvillohet jë kalim i aromës ga pjesa me dëdësi më të madhe, ë pjesët me dëdësi më të vogël gjersa çdo molekulë e ajrit të ketë përvetësuar të jëjtë dedësi arome. Po qe se ë jë gotë ujë hedhim pak sheqer apo kripë do të dodhë tretja e tyre ë ujë, domethëë, do

81 KADIR MISIROGLLU të zhvillohet e jëjta shpërdarje e molekulave të sheqerit ose kripës ga jë zoë me dedësi më të madhe, për ë jë zoë me dedësi më të vogël gjersa dedësia e sheqerit ose kripës të bëhet e jëjtë ë tërë sasië e ujit. Ngaqë truri i jeriut është i aftë të medojë dhe të arrijë te e vërteta me aë të mbresave që merr ga bota që e rretho, Zoti ka krijuar shfaqjet e zbritura ë këtë botë ë iveli e koceptueshmërisë jerëzore, të të vërtetave të praishme ë iveli e vet hyjor. Eshtë për këtë arsye që e jemi të detyruar ta pohojmë dhe praojmë Idividualiteti Hyjor të pakufizuar ë kohë dhe hapësirë dërsa medimi jerëzor është i kufizuar ë kohë dhe hapësirë. Sepse është e kofirmuar që jerëzit dhe xhidët si qeie të vetëdijshme, me mbresat e marra breda kohës dhe hapësirës, mud të arrijë tek të vërtetat e jë bote jashtë kohës dhe hapësirës me sa kaë mudësi vetëm duke kaluar ga vepra te autori. Mudësia për t i përdorur me jë pedatizëm laboratorik me qëllim për ta besuar Allahu mbresat e vulletit hyjor ë Uivers, ga krahët shumëgjyrëshe të fluturave me disa ditë jetë, gjer ë yjet e pafud që stolisi qielli, të vërtetat mudësisht të arritshme të makro dhe mikrokozmosit, është emërtuar qysh ë krye të herës, ë literaturë fetare, si tahkikí ima (besim aalitik) Metodat dhe rrugët islame për të arritur tek besimi aalitik (tahkikí ima), medimtari i madh Ismail Fei Efedi i përmbledh ë këtë mëyrë: Ekzisteca, domethëë, qeia, dahet ë dy lloje: qeie e domosdoshme (vâcib vücud) dhe qeie e mudshme (mümkü vücud). Qeie e domosdoshme është qeia me ekzistecë të domosdoshme, mosqeia e së cilës është e pamudur të medohet. Ndërkaq, domosdoshmëria është ose e vetvetishme (bizâtihî), ose e jashtme (bigayrihî). Domosdoshmëria e vetvetishme e ka ekzistecë ë vetvete, kështu që supozimi i mosekzistecës së saj është i pamudur, është absurd. Domosdoshmëria e jashtme e ka ekzistecë të varur ga jë gjë tjetër, kështu që, supozimi i ekzistecës së pavarur të saj është i pamudur, është absurd. Për shembull, djegia (ose dezja) si rezultat i bashkimit (fizik ose kimik) të dy trupave, jëri i i djegshëm (i dezshëm) dhe tjetri, djegës (dezës), është jë proces fiziko-kimik që ekzisto jo ë vetvete, por ë vartësi të bashkimit (fiziko-kimik) të dy qeieve (elemetëve ekzistues), pra, procesi i djegies (ose dezjes) është domosdoshmëri e jashtme. Ky proces është i paevitueshëm, pra, i domosdoshëm, kur krijohe kushtet përkatëse, dërkaq që, paevitueshmëria dhe domosdoshmëria e tij varet ga krijimi i atyre kushteve përkatëse. Qeia e mudshme është e tillë që supozimi edhe i mosqeies (mosekzistecës), edhe i qeies (ekzistecës) së saj, uk ço ë absurditet; është e tillë që edhe ekzisteca, edhe mosekzisteca e saj uk është e domosdoshme, pra, edhe mud të ekzistojë, edhe mud të mosekzistojë); është e tillë që ekzisteca me mosekzistecë 81

82 82 BOTEKUPTIMI ISLAM e saj (mudësia e ekzistecës së saj me mudësië e mosekzistecës së saj) jaë ë raport të barabartë. Po qe se jë qeie ekzisto, është ose e domosdoshme, ose e mudshme. Po qe se qeia është e domosdoshme, shfaqet domosdoshmëria e ekzistecës së saj dhe kjo qeie është Allahu (Zoti) me ekzistecë ë vetvete. Po qe se qeia është e mudshme, është e detyrueshme dhe e paevitueshme që ajo të përfudojë ë jë qeie të domosdoshme, sepse secila ga qeiet e mudshme ë vetvete, ka evojë për jë shkak që të ekzistojë. Si vazhdimi i veprimit të këtij shkaku ë mëyrë të pafudme ë të jëjti drejtim, ashtu dhe fudi i tij, është i pamudur ë qark të mbyllur, sepse e jëjta gjë uk mud të jetë edhe shkaku, edhe pasoja e vetvetes. Fakti që Allahu (Zoti) është qeie e domosdoshme, është vërtetuar me rrugë të dryshme ga kelamistët (apologjetistët) ë veprat e kelamit ose apologjetikës islame. a) Rruga e akcidecës (hudûs): Kjo gjithësi është sitezë e lëdës me trajtë (formë). Lëda me trajtë (formë), që të dyja jaë akcideciale, pra, jo të paraqea, por të krijuara pas. Sipas kritereve racioale, çdo gjë që është akcideciale ka evojë për ekzistecë e jë akcideciuesi (muhdis) ose krijuesi. Pradaj edhe gjithësia ka evojë për jë akcideciues (muhdis) ose krijues që është Allahu i Lartë (Zoti). b) Rruga e mudësisë (imkâ): Kjo gjithësi është formuar ga trupa fizikë të mudshëm. Kështu, për të zgjedhur për çdo trup dhe për tërë gjithësië mudësië e ekzistecës daj mosekzistecës së tyre, është dashur dërhyrja e jë agjeti (me qeie të domosdoshme, të pavarur, ë vetvete) të jashtëm zgjedhës dhe shtytës për të bërë zgjedhje midis dy alterativave dhe, pastaj, për t i dhëë ekzistecë trupit përkatës. Ky agjet është Allahu i Lartë (Zoti). Të gjitha qeiet e mudshme, të cilat jaë shkaku dhe pasoja e jëra-tjetrës, uk mud të formojë jë varg të pafud me kahje për ga e shkuara. Që ky varg shkaqesh dhe pasojash të dërrueshme ë mëyrë të jëpasjëshme që zgjate drejt së shkuarës të dërpritet ë jë pikë fillestare, duhet të ekzistojë jë shkak i parë ose jë qeie e domosdoshme ekzistete ë vetvete, pra, pa fillim, jashtë këtij vargu. Për shembull, e kemi ardhur ë këtë botë ga jë ëë dhe baba. Edhe secili prej tyre ka ardhur ë këtë botë ga jë ëë dhe baba e kështu me radhë. Por ë këtë mëyrë mud të shkohet vetëm gjer ë jë pikë, ku duhet qëdruar dhe duhet kërkuar shkaku i vërtetë, Allahu i Lartë (Zoti). c) Rruga e urtësisë dhe dobisë ose e Mirësisë Hyjore (Hikmet, Maslahat / İâyet-i İlâhiye): Në këtë gjithësi shohim iteresa të paumërta, urtësi, mjete plotësisht të përshtatshme për jë sërë dobish, që lëë të çuditur medje dhe filozofët. Në këtë gjithësi uk ka gjë të kotë. Çdo gjë është krijuar me ved, ashtu siç duhet. Për shembull, askush s mud të thotë se pse i ka sytë ë vetulla e jo ë këmbë, ose pse ka dy krahë e jo jë, ose pse s i ka këmbët mbi kokë, etj. Arsyeja e shëdoshë uk e prao që të gjitha këto të jeë krijuar rastësisht ë mëyrë kaq të përkryer. Pradaj këto jaë patjetër vepra të fuqisë së jë Krijuesi të Urtë, i cili është Allahu i Lartë (Zoti). d) Rruga e shumëllojshmërisë së shpikjes dhe gjeezës (İhtirâ, İbdâ): Tek lulet, pemët dhe bimët e tjera që mbijë ga e jëjta tokë, që thithi të jëjti ajër, që marri të jëjtat rreze drite e grohtësie dhe ujite me të jëjti ujë, shihe trajta dhe gjyra të dryshme, djehe lloj-lloj aromash dhe shijesh, që herë-herë jaë të kudërta me jëra-tjetrë. Arsyeja e shëdoshë kurrë uk dysho se pro-

83 KADIR MISIROGLLU Ndërkaq, dërsa ë vështrimi e Islamit, Uiversi me tërë ekzistecë e vet me të mirë dhe të keqe është idetitet i jë shfaqjeje ose siteze të atributeve hyjore, ë botë toë të kufizuar ë kohë dhe hapësirë, shfaqja e Idividualitetit Hyjor uk është e praishme, sepse ky Uivers uk është i krijuar i përshtatshëm për shfaqje e Idividualitetit Hyjor, me cilësië për ta duruar shfaqje e Idividualitetit Hyjor. Pradaj, Idividualiteti i Allahut është i pajohshëm dhe i papërfshirshëm për jerëzit dhe xhidët, është i fshehtë. Sepse e e kemi të pamudur që, ë këtë botë ku jetojmë, të mud t i marrim ato mbresa që do të a jepi mudësi për ta johur Idividualiteti e Tij. Ne e praojmë ekzistecë e Idividualitetit Hyjor vetëm duke u isur ga shfaqjet e atributeve hyjore dhe, ë këtë praim, cilësië e të Vërtetës së Idividualitetit të Tij ia lëmë Atij, pa e vëë ë diskutim. Siç e prekëm edhe më parë, për ta shprehur këtë të vërtetë, ë bidje islame, dër atributet e Allahut përmedet atributi muhalefetu lil havadith (i kudërt me krijesat) dhe, dër parimet e saj, lidhur me këtë atribut, parimi se Allahu (Zoti) është i dryshëm ga të gjitha qeiet e krijuara 104. Nga aa tjetër, megjithëse dodhemi ë pozitë për t i prauar dhe për t ia atribuar Allahut shfaqjet ë miiaturë ë këtë Uivers të atributeve të Tij, si Ekzistecë, Fjalë, Dëgjim, Shikim 105, etj., është mbajtur parasysh vazhdimisht se atributet ë fjalë jaë zbritur ë iveli e johjes soë, se ato çka shohim e jaë shfaqje të këtyre atributeve, kurse origjialet e tyre i duhe lëë diturisë hyjore. dhimi ga e jëjta ose ga të jëjtat lëdë të përbashkëta i kaq shumë gjërave të të dryshme ë lloj dhe cilësi, është patjetër vepër e fuqisë së Krijuesit të Urtë! Le ta shtjellojmë pak më gjerë këtë argumet. Në këtë gjithësi, e shohim se të gjitha sedet uk zotërojë qeie të domosdoshme, por jaë të mudshme, domethëë, qeie e marri ga jë sed tjetër. Madje, ashtu siç do të deklarohet më tej, e dimë se të gjithë trupat kaë dalë ga fuqia. Po të mos ishte fuqia, domethëë, kjo qeie e domosdoshme, do të shfaqej domosdoshmëria për ta prauar se materia është shfaqur ë jë çast ga hiçi, domethëë, pa praië e asjë qeieje dhe fuqie. Mirëpo hiçi është hiç, uk ekzisto, prej tij asgjë uk fito ekzistecë! (Shih. İsmail Feî Ertuğrul: İma Esasları Hakkıda Suâllere Cevaplar (Küçük Kitapta Büyük Mevzûlar), İstabul, 1978, f.? e ë vazhd. Veçaërisht, për hollësi, mud të shihet edhe vepra tjetër e të jëjtit autor, me titull Materyalizmi İflâsı ve İslâm, vëll. I, İstabul, I dryshëm ga qeiet e krijuara pas, akcideciale. Shë. i përkthyesit Në origjial, respektivisht: Vücûd, Kelâm, Semî, Basar. Shë. i përkthyesit. 83

84 BOTEKUPTIMI ISLAM Për shembull, atributi hyjor qeie, për të mud ta shprehur dallimi mes përdorimit të tij për Allahu dhe përdorimit të tij ë kushtet e kësaj bote, përmedet si qeie absolute 106. Ndërsa qeia që mudemi ta johim e, është qeie e kushtëzuar ose qeie relative 107, me qeie e Allahut (Zotit) kaë vetëm përbashkësi ë emërtim, ë etitet jaë të dryshme ë ivel përtej përfytyrimit. Ja, pra, siç u pa ë këtë shembull, jeriu i cili mudet t i koceptojë ë jë masë të caktuar shfaqjet e atributeve të Allahut që i kaë dhëë ekzistecë këtij Uiversi, ë besim, duke mos e quajtur kompetete arsye mbi etitetet absolute të tyre ë Idividualiteti hyjor, parapëlqe të heshtë. Më tej, kjo pikëpamje që a e ofro eve kosiderata mistike, uk bie ë kudërshtim me pikëpamje themelore, sipas së cilës Islami ka, për medimi jerëzor, jë përgjigje për çdo pyetje që mud të vijë dërmed. Sepse kjo situatë cilësore, duke mos qeë jë lëie jashtë fuqie (kokluzioi) të Idividualitetit Hyjor, është, prapëseprapë, jë kokluzio sipas të cilit, Idividualiteti Hyjor uk mud të koceptohet ë mëyrë absolute. Mbështetja kur aore për të gjitha këto që thamë, është kokluzioi Le teráí (mua s mud të më shohësh) i dhëë kërkesës së Hz. Musait për ta vështruar dhe johur Zoti me shfaqje e Idividualitetit të Tij, si dhe rrëzimi dhe humbja e djejave ga ai profet i vedosmërisë së lartë përballë reflektimit ë mal të jë shfaqjeje të vogël të Idividualitetit hyjor. 108 Kjo i gjet, ë botë toë, Në origjial: Vücûd-i mutlak. Shë. i përkthyesit Në origjial, respektivisht: Vücûd-ı mukayyed, vücûd-i izâfî. Shë. i pë - kthyesit Kur Hz. Musai deshi ta shihte Zoti, mori këtë përgjigje: Ti uk mud të më shohësh mua! Shih ga mali dhe, ë qoftë se mali do të mud të qëdrojë ë ved, edhe ti do të mud të më shohësh mua! (Kur ai, A raf, 143) Pastaj ga forca impresiouese e shfaqjes hyjore, mali u bë copë-copë, kurse Hz. Musai që uk e përballoi dot ekstazë e asaj dukurie, u rrëzua pa djeja. Disa kometues kaë thëë se ky ajet kur aor uk mud të bëhet argumet se vëzhgimi i Allahut (rujetullah) uk do të dodhë. Sepse vëzhgimi (ru jet: dukja, shikimi, vëzhgimi) është tjetër gjë, përfshirja (ihata) është tjetër gjë. Njohja (idrak) që do të thotë rrokje, përfshirje, është tjetër gjë. Kështu, ë hadithi profetik thuhet: Siç e shihi hëë atë e katërmbëdhjetë të muajit, do ta shihi edhe Zoti tuaj! Kjo pikëpamje, sigurisht uk ëkupto johje dhe përfshirje e Zotit. Sipas bidjes suite, ë jetë pas rigjalljes, ahiret, Zoti do të shihet (vëzhgohet) ga robtë besimtarë, por uk do të përfshihet (jihet) prej tyre. Sipas kësaj, kompeteca dhe poteca e robit ë ahiret do të jeë të dryshme ë krahasim me

85 KADIR MISIROGLLU lëshimit ë jë llambë elektrike 110 vatëshe të jë tesioi, ta zëmë, jë mijë vatësh, për pasojë, plasjes së saj, ashtu siç do të dodhte që, ga reflektimi mbi tokë i shfaqjes së Ididualitetit Hyjor, do të asgjësoheshi si rregulli i kësaj bote, ashtu dhe johja jerëzore. Shembulli i kësaj ë jetë jerëzore jaë deliratët mistikë 109. Në të vërtetë, deliratët mistikë jaë persoa me arsye të dobësuar për shkak të tërheqjes hyjore, por, ë botë e zemrës, pra, të djejave, gjithmoë të lidhur pas Zotit. Edhe ëse për sa i përket jetës jerëzore, përgjithësisht kaë rëë ë jë gjedje të papëlqyeshme e të kritikueshme, për sa u përket vëzhgimeve dhe përceptimeve setimetale, kaë kapërcyer shumë jerëz të zakoshëm. Në pikë ku kaë arritur, ata jaë sikur vulleti dhe aftësia zgjedhëse, përceptimi dhe aftësia kuptuese t u keë rëë ë jë tesio të lartë që e kapërce për ta mudësië e lejimit. Ky është edhe jëri ga shembujt ë jetë jerëzore të dobësisë përballë shfaqjes së Ihdividualitetit Hyjor dhe të vërtetave të tjera të gjashme. Në Uiversi e trupëzuar me shfaqjet e atributeve hyjore, jeriu paraqet jë etitet të zgjedhur. 110 Kjo cilësi e jë qeieje me etitet të zgjedhur është e fiksuar me fakti që jeriu është e vetmja qeie e cila ka marrë pjesë ga të gjitha atributet hyjore që përmbahe ë Idividualiteti Hyjor, me përjashtim të atributeve eteral dhe krijues 111. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që jeriu mbiquhet krijesë e deruar 112. Gjithashtu, si rrjedhojë e gjashmërisë mes Uiversit dhe jeriut për shkak se Uiversi është trupëzuar, po ashtu, ga sitezat e të gjitha atributeve hyjore, Njeriu praohet si Esecë e Uiversit 113. E jëjta e vërtetë, ë letërsië mistike ka rezultuar që jeriu të praohet Mikrokozmos 114. Pradaj dhe poeti gjigat i Letërsisë së Divait, Sheh Galibi, ka thëë: kompetecë dhe potecë e tyre ë këtë botë. Që të mud t i praojmë të vërteta të tilla, Zoti i ka favorizuar jeriut ë këtë botë si provë paraprake gjedje e ëdrrës Në origjial, mexhdhub: delirat mistik. Shë. i përkthyesit Me të vërtetë, Ne e krijuam jeriu ë trajtë më të bukur! (Kur ai, Ti, 4) 111. Në origjial, përkatësisht: bekâ, hâlık. Shë. i përkthyesit Në origjial: eşref-i mahlûkât. Shë. i përkthyesit Në origjial: Zübde-i Kâiât. Shë. i përkthyesit Në origjial: Âlem-i Sagîr. Shë. i përkthyesit. 85

86 BOTEKUPTIMI ISLAM Shihe me të mirë vete tëde se thelbi i gjithësisë je ti; Njeriu, bebja e syrit të gjithësisë je ti... Një përfudim i atyrshëm i tërë këtyre kosideratave, jeriu është i pajisur me shfaqje të kudërta, si e mira dhe e keqja. Kjo situatë cilësore që është domosdoshmëri e faktit që jeta e kësaj bote bart vetië për të qeë jë provë për jeriu, është jë kriter themelor islam ë aalizë dhe vlerësimi e akteve jerëzore. Eshtë për këtë arsye që Islami uk ia dediko vetëm jë faktori shkaqet që shtrihe ë sjelljet e jerëzve dhe uk i shpjego vetëm ë jë aspekt, por i mba parasysh së bashku të gjithë faktorët idividualë dhe shoqërorë dhe të gjithë këtyre faktorëve u cakto jë vlerë sipas gradës së rëdësisë që kaë. Për shembull, filozofi hebre Frojd ( ) zbuloi istikti seksual, kuptoi vlerë dhe efekti e tij mbi persoaliteti e jeriut dhe u përpoq ta shpjegojë jetë e jeriut të mbështetur vetëm mbi këtë shkak. Megjithëse ky kostatim i Frojdit uk është i gabuar ë iveli më të ulët, më tej, për shkak të qëdrimit të pakufizuar të Frojdit ë përgjithësim, dërsa kostatimi i tij qe i drejtë ë fillim, ë fud mori jë përmbajtje të gabuar. Frojdi shkoi gjer atje sa të pretedote se i vetmi faktor, shkaku i vetëm dhe përfudimtar që shtrihet edhe ë sjelljet idividuale, edhe ë sjelljet shoqërore, është istikti seksual. Frojdi arriti të përçartej gjer atje sa ta shpjegote çdo gjarje, ga mëkimi i foshjës me gji, gjer ë luftërat mes shteteve, me evojë dhe shtytje e istiktit seksual. Nga ky aspekt, Frojdi është bartësi dhe mbrojtësi i jë pikëpamjeje të magët e të shtrembër e cila ia ul vlerë jeriut, e cila e rrëzo dijiteti e jeriut ë iveli e kafshëve 115, e cila e sheh jeriu vetëm si jë strukturë biologjike dhe elemeti sudues ë këtë strukturë e shpjego me jë faktor të vetëm. 116 Kurse Islami s ka të bëjë me gabime të tilla. Duke i prauar të gjithë faktorët si pjesë të jetës, Islami i kufizo siç e vlejë dhe i Në ajeti kur aor 179 të sures Araf është shprehja belhum edal (më poshtë se kafshët) Duke prauar se, ë qoftë se dëshirat seksuale uk plotësohe lirisht, të pakufizuara ga asjë kusht, grumbullohe ë ëvetëdije dhe e sëmuri jeriu, Frojdi parashtroi, për mjekimi e kësaj gjedjeje, jë mëyrë terapie të quajtur psikaalizë. Eshtë e çuditshme që të gjitha pikëpamjet që kaë futur itrigë ë gji të jerëzimit jaë po të filozofëve me origjië çifute si Frojdi: Darvii, Karl Marksi, Ogyst Koti, Durkheimi, etj.

87 KADIR MISIROGLLU jep secilit vedi e vet pa u dedikuar rëdësi të tepërt, më shumë se ç duhet. Ky shembull është i mjaftueshëm për ta rrokur etiteti edhe të pikëpamjeve të tjera filozofike të gjashme. Sepse të gjitha sistemet jashtë Islamit jaë produkte të johjes jerëzore. Kjo johje si dhe dituria si rezultat i saj, jaë të kufizuar. Kurse dituria hyjore, meqë përfshihet ë esecë e fshehtë e të dukshme të të vërtetës, është e përkryer. Edhe sistemet e parashtruara ga dituria jerëzore e magët, logjikisht dhe domosdoshmërisht, ë mëyrë të atyrshme, jaë të dëuara të mbete të pamjaftueshme ë përballimi e evojave të jeriut dhe ë arritje tek të vërtetat. Sistemet jashtë Islamit i kaë dhëë peshë vetëm jërës: ose materies, ose idesë. Sistemet si kapitalizmi dhe komuizmi uk e shohi aë shpirtërore të jeriut. Ato e kosiderojë jeriu thjesht jë strukturë biologjike, të zhveshur ga shpirti dhe vlerat ideore e moralo-shpirtërore. Kurse Islami që ka jë pikëpamje dualiste, i trajto së bashku shpirti me trupi. Edhe hebrejtë dhe krishterët e ditëve të sotme uk e kaë ruajtur dot ekuilibri mes shpirtit dhe trupit dhe kaë rëë ë jë gabim të tmerrshëm që e rrëo jeriu, siç është dedikimi rëdësi të tepërt, më shumë se ç duhet, domosdoshmërive materiale. 117 Kurse Islami, duke ruajtur ekuilibri botë 117. Rreth dyzet vjet më parë dodhesha ë Gjermai për të mbajtur jë ko - ferecë para puëtorëve. Në atë mes, jëri ga studetët uiversitarë me të cilët u takova dhe bisedova, më tregoi jë gjarje iteresate që i kishte dodhur, e cila ishte shembulli më i mirë që tregote për falimetimi e jetës moralo-shpirtërore ë Botë Perëdimore ku kishte ardhur ë gjedje përfudimisht të padreqshme pas fitores së evojave dhe domosdoshmërive materiale. Ky studet i cili kishte shkuar ë Gjermai për studime uiversitare, ë fillim ishte dërguar ë Istituti Goethe për të mësuar gjuhë. Studeti i cili kishte shkuar ë Gjermai pa pasur johuri fetare, sidoqoftë, e dite ga tradita se mishi i derrit ishte i daluar për muslimaët, se grëia e tij kishte disa rreziqe. Pradaj u kishte thëë me vedosmëri admiistratorëve të istitutit: Uë uk i ha gjellët tuaja se ju përdori mish derri, pradaj duhet të ma jihi të drejtë për të kërkuar ushqim të veçatë! Natyrisht, i riu uk e dite ede se grëia e gjellëve të perëdimorëve uk paraqiste rreziqe vetëm për shkak të përdorimit të mishit të derrit, pradaj dhe kishte këmbëgulur ë këtë pikë. Duke mos e thyer dot këmbëgulje e tij, admiistratorët e kishi çuar studeti tek drejtori. As drejtori uk e kishte prauar kërkesë e të riut turk dhe, për më tepër, e kishte qortuar me këto fjalë: Këtu kaë ardhur e shkuar shumë studetë turq, por asjëri uk ka paraqitur dojë kudërshtim të tillë. Ku e xorre ti këtë? Në atë mes, jë shok i drejtorit që i dodhej praë, kishte dërhyrë dhe kishte thëë: 87

88 88 BOTEKUPTIMI ISLAM dhe përjetësi (ahiret), shpirt dhe trup, materie dhe ide, ka vazhduar Zoti drejtor! Po i bëi padrejtësi këtij djali. Ai kërko t i ruajë bidjet e veta dhe të jetojë sipas tyre. Kjo është diçka që e, evropiaët uk e bëjmë dot. Ca ditë më parë lexova jë shkrim ë gazetë e papatit. Atje thuhej: Ne (perëdimorët), sa më shumë që përparuam ë tekikë dhe tekologji, aq më shumë u larguam ga feja joë, u bëmë egoistë dhe materialistë. Kurse, këto kohë, turqit po përpiqe të eci ë tekologji me hapi e kohës, vetëm se, duke u përpjekur ta bëjë këtë ë përputhje me feë e tyre. Dhe po qe se ia arrijë të përparojë ë tekologji duke i ruajtur vlerat moralo-shpirtërore, do të bëhe shembull së pari për e, evropiaët, pastaj edhe për të gjithë botë! Edhe tek ky i ri uë vura re të jëjtë djeshmëri për të cilë bëhej fjalë ë gazetë e papatit. Viti e kaluar shkova ë Turqi. Në ballë të çdo makie shkruhej jë fjalë: Mashallah. Në fillim e padeha këtë fjalë si emërtim të dojë kompaie. Por s kishte qeë ashtu! Shoferi i taksisë ku hipa, e rrotulloi çelësi e motorrit duke e përmedur emri e Allahut, Zotit. E pyeta shoferi se ç kuptim kishte kjo. Ai më tregoi se e fillote çdo puë duke e përmedur emri e Zotit. Prej tij mësova se turqit, kur blii jë makië të re, bëi jë fli që i thoshi kurba dhe e kaloi makië mbi gjakrat e kafshës së therur duke bërë lutje që të mos u dodhte dojë aksidet. Pradaj, duhet të tregohei tolerat daj këtij studeti që është djali i jë populli të tillë! Pas atij shpjegimi, drejtori kishte urdhëruar që studetit t i jepej ga ushqimi i të sëmurëve të shtruar ë ifermierië e Istitutit, sepse të sëmurëve uk u jepkëshi mish derri me medimi se uk është i shëdetshëm për ta! Me të vërtetë, si gjermaët, ashtu dhe tërë perëdimorët i dië shumë mirë rreziqet e mishit të derrit. Në bibliotekë time kam jë libër gjermaisht me titull Schwieflash ud Gesudheit (Mishi i derrit dhe shëdeti). Në të, rreziqet e mishit të derrit tregohe më me hollësi se ç i dimë e! Qysh prej shekujsh, kombi turk e ka bërë plotësisht të vetë medësië islame dhe, ë lidhje me praimi e çdo gjëje të drejtë, ka përvetësuar parimi, sipas të cilit, urtësia është malli i humbur i muslimait, domethëë, muslimai, kudo që e gje urtësië, e merr si të ishte malli i atij vetë! Pradaj uk është lëkudur për ta prauar të reë e drejtë dhe me iteres. Pra, duke e peshuar me Islami çdo medim dhe qëdrim praktik të ri që i është propozuar, kurrë uk e ka përvetësuar pa e vërtetuar ë mëyrë të palëkudshme përputhje e tyre me Islami. Edhe kur jeriut turk i është impouar vërtetimi i përputhjes së diçkaje me Islami dhe është shtrëguar të bidet por me dërgjegje të pakëaqur, për pasojë, opozicioi ë vetvete i ka mbetur i padryshuar dhe e ka ruajtur gjithmoë ë vetvete dëshirë që, ë rasti më të parë, ta dërrojë jë parim ose mëyrë veprimi të pavërtetuar ë përputhshmërië me Islami, me jë parim dhe mëyrë tjetër veprimi që përputhje me Islami, gjë që ede ruhet, pak a shumë, po ashtu. Ndryshe ga rebelët laicistë të paditur e moskokëçarës që ede uk dua ta shohi këtë të vërtetë, Sava Pasha me origjië greke, të cili, i djeri sullta Abdylhamiti II pati qeë i detyruar ga rrethaat e periudhës së pas Tazimatit, ta sillte ë krye të miistrisë së puëve të bredshme, e shpreh këtë të vërtetë ë atë mëyrë që do t i bëhej vëth ë vesh çdo qeveritari turk:...ja, është për të gjitha këto arsye që këtë përpjekje modeste (veprë e vet mbi të Drejtë Islame), duke djerë kreari se ka për të hapur jë horizot të ri, po ia ofrojmë dijes së dijetarëve euvropiaë dhe, shpresojmë se, me këtë, do të tërheqim vëmedje e tyre mbi burimet e të Drejtës Muhammediae, si dhe mbi specifikë se ë ç mëyrë është sajuar kjo e Drejtë.

89 KADIR MISIROGLLU të ecë ë jë rrugë të mesme. Kështu, pra, përballë këtyre teorive moiste, Islami, duke mbajtur gjithmoë parasysh dy aspektet pozitive-egative të atyrës jerëzore, ka parashtruar jë pikëpamje dualiste. Kjo pikëpamje dualiste, ashtu siç i prao kudërshtitë (kotradiktat) gjatë shpjegimit të Uiversit, ashtu dhe shfaqet ë vlerësimi dhe orietimi e jetës së jeriut. Me të vërtetë, besimtari e prao jetë të gritur dhe të qëdrueshme mbi kudërshtitë evetuale me caktim hyjor. Ndërsa e garko jeriu me përgjegjësië e përpjekjes për fitore e së vërtetës dhe të së mirës, Islami uk e mba përgjegjës për mos- Burrat e shtetit politikaë që, dër ështetasit e tyre, kaë shumë muslimaë, do të gjejë ë përmbajtje e këtij libri të gjitha rregullat parimore të orgaizimit shoqëror islam. Po qe se ata që drejtojë sot fatet e Fracës, do t i hedhi jë sy këtij libri duke veçuar kohë ga preokupimet e tyre, do ta gjejë të shtjelluar ë formë dy të vërtetash sekreti e evojshëm për qeverisje e popullsive muhammediae, ashtu që, këto dy të vërteta do t i hapi rrugë zgjidhjes së çështjes që ka filluar ta preokupojë tërë opiioi dhe shtypi për atë se ç është e evojshme për mëyrë se si duhet të qeverise muslimaët e Algjerisë. Se ç jaë këto të vërteta, mud të parashtrohet ë mëyrë të përmbledhur ë këtë mëyrë: 1) Sado të dobët ta ketë besimi, muslimai, gjersa të mos e ketë dërruar besimi, për asjë dukuri uk beso ëse është e saktë apo jo gjersa ajo dukuri të mos jetë islamizuar. Sepse, sipas muslimait, që jë gjë të jetë e saktë dhe që mbi të të mud të frmohet jë kosideratë e drejtë, duhet që pa tjetër ajo gjë të jetë urdhëruar fetarisht, që të jetë mbështetur ë fjalë e Allahut ose ë Sueti (Traditë) e Profetit, domethëë, ë jëri ga këta dy gurë themelorë të fesë. 2) Mbështetja e të gjitha mocioeve juridike ë themele fetare duke i islamizuar dhe, si rezultat, përfshirja e këtyre ligjeve ë detyrimi jo vetëm për t i prauar, por edhe për t i respektuar, uk është dojë çështje e vështirë pasi burimet ë Ligji Muhammedia jaë të bollshme. Si çdo idivid tjetër, edhe muslimai, jo vetëm mud të bëhet mëkatar, por edhe mud të bjerë ë iveli më të ulët të jerëzve duke kryer faj dhe mëkat. Megjithëkëtë dhe, pavarësisht ga të gjitha këto, ai mbetet muslima! Në Islam pothuaj uk jihet dërrimi i fesë ë kuptimi e vërtetë të fjalës. Duke iu bidur jë ligji të paislamizuar, muslimai mud të tregojë bidje ë dukje daj atij ligji për sa kohë që uk ka fuqi t i dalë kudër. Sipas jë rregulli esecial të së drejtës, qëdrimi ë këtë shtrëgim e elimio krejtësisht çështje e dërrimit të fesë. Sapo që muslimai e dje se ka fuqi për të kudërshtuar, për të bëhet farz (detyrim fetar) që të shmaget ga bidja daj jë ligji të paprovuar se mbështetet ë fjalë e Allahut dhe Sueti e Profetit. Në kushtet e vëies ë shtrëgim, dërgjegjja e muslimait është e mbrojtur përballë çdo lloj dhue dhe, ë dryshim ga fetë e tjera, duke u ulur ë ivelet më të ulta vdekja për motive fetare, edhe çështja e dërrimit të fesë është bërë e pamudur. (Sava Paşa: İslâm Hukûku Nazariyâtı Hakkıda bir Etüd, vëll. I, Akara, 1955, f ) Ç të themi tjetër? Le t u kumbojë veshët gridavecëve taë laicistë!.. 89

90 BOTEKUPTIMI ISLAM elimiimi e së keqes. Sepse ë Islam është jë e vërtetë e johur se e keqja uk mud të elimiohet gaqë është jë eveimet i krijimit dhe domosdoshmëri e atyrës. Ndërkaq, Islami vë urdhra dhe dalime që e uli ë miimum efekti e eveimeteve egative dhe e greë ë maksimum efekti e eveimeteve pozitive, gjë që ë Islam quhet edukim. Madje, jo vetëm te jeriu, por edhe ë Uivers, ideja për ta elimiuar ë kuptimi absolut jërë çfarëdo prej cilësive kotradiktore, është absurde dhe jë iiciativë e tillë do të thotë preokupim me diçka të kotë! Sepse çdo cilësi (kotradiktore), me aspekti e vet si pasqyruese e shfaqjeve të jë apo disa emrave hyjorë si dhe si jë eveimet që përmbahet eteralisht ë emrat hyjorë dhe Idividualiteti Hyjor, është e paelemiueshme. Lufta midis të kudërtave është e varur vetëm e vetëm ga syimi i shkëmbimit reciprok të jëpasjëshëm të fitores së jërës dhe tjetrës aë 118. Për shembull, sado që të jeë të fuqishëm, mohuesit dhe ateistët uk mude ta asgjësojë besimi (Islami). Po kështu, edhe besimtarët dodhe ë të jëjti pozicio daj mohimit dhe ateizmit. Nga aa tjetër, meqë çdo qeie është e dëuar me vdekje, dodhet ë jë dryshim të vazhdueshëm ose ga përkryerja, ë rëie, ose ga rëia, ë përkryerje. Ky dryshim është gradual dhe ka jë xitim ose afat të dryshëm, të posaçëm për çdo qeie të çfarëdo kategorie. Në disa prej tyre, afati jihet ë dërrimi reciprok e të jëpasjëshëm atë-ditë dhe dimër-verë. Kurse ë disa, si ë këmbimi reciprok e të jëpasjëshëm të fitores mes besimit dhe mohimit, uk mud të dihet, vetëm mud të djehet. Natyrisht, disa jerëz të cilët zotërojë dije hyjore 119, përbëjë përjashtim ë këtë specifikë! Në origjial: galebe öbetleşmesi. Shë. i përkthyesit Në origjial: İlm-i Ledü, Dituria Hyjore. Eshtë dituria jo e fituar me përpjekjet e jeriut, por e dhëë jeriut si favor ga Zoti. Në Kur ai e Shejtë thuhet kështu: Dhe gjetë jë rob ga robtë e mi. Ne e mëshiruam atë dhe i dhamë jë dije (mbi të fshehtë) ga aa joë. (Kur ai, Kehf, 65).

91 II. PARIMET E BOTEKUPTIMIT ISLAM Siç e kemi shpjeguar, me dy veçori themelore të tij, si hyjiteti dhe dualizmi, përveç veçorive që u gjasi botëkuptimeve, Islami dahet plotësisht prej tyre. Parimet kryesore që e dajë botëkuptimi islam me këto dy parime themelore ga botëkuptimet e tjera, që sudojë mbi botëkuptimi islam dhe që jaë herë plotësisht dhe herë pjesërisht ë përputhje me botëkuptimet e tjera, mud të trajtohe ë dy pjesë. Njëra prej këtyre pjesëve është krejtësisht abstrakte, domethëë teorike, kurse tjetra, zbatuese, domethëë, praktike. Nga ky aspekt mud t i dajmë dhe grupojmë ato. Këto parime të cilat do t i shpjegojmë gjerësisht më tutje, jaë këto: 1. Parimet abstrakte ose teorike të botëkuptimit islam Këto mud t i radhisim përmbledhtazi kështu: A. Parimi i volutarizmit. Islami i qua përgjegjës brezi e jerëzve dhe xhidve për shkak të jë vulleti që u është dhëë atyre ë pafillimësi (eteritet-ezel). Në aktet e tyre, Islami prao jë vullet të pjesshëm të jë iveli të caktuar dhe ë asjë akt jerëzor uk i kosidero ata autorë të vëë ë shtrëgim. B. Parimi i uiversalizmit. Islami bë jë shpjegim gjithëpërfshirës të tërë Uiversit (Gjithësisë) duke mos e kufizuar ftesë e vet ë jë hapësirë të caktuar e të gushtë. C. Parimi i Idealizmit. Duke iu atribuar të gjitha dukurive kokrete jë shprehje dhe qëllim ideal, Islami i lartëso ë cilësi ato dhe syo t u japë atyre ë jë farë mëyre karakter jomaterial, shpirtëror. 91

92 92 BOTEKUPTIMI ISLAM D. Parimi i humaizmit. Ky parim shpreh fakti që kokluzioet e Islamit jaë parashtruar me jë logjikë tej demografike, gjeografike dhe kulturore. Duke e kapërcyer korizë e jë përmbajtjeje të gushtë, racore ose kulturore, Islami e ka kosideruar tërë jerëzimi Bijtë e Njeriut (Beî Âdem), pjesëtarë të jë familjeje të vetme. E. Parimi i realizmit. Ky parim shpreh fakti që parimet islame, ë kokluzioet e veta të afta për ta siguruar lumturië e jeriut, marri parasysh realiteti dhe, ga ky aspekt, dallohe ga sistemet utopike të pamudshme për t u realizuar. Nga aa tjetër, gaqë Islami parashtro kokluzioe sipas veçorive të padryshueshme të atyrës jerëzore, kokluzioet ë fjalë uk mbete të varura ga dryshimet e kohës dhe vedit, por vazhdojë ta ruajë vlerë dhe rëdësië e tyre. Nga ky aspekt, kokluzioet islame uk vjetërohe dhe kjo uk vihet ë diskutim. F. Parimi shkecor (i scietizmit). Islami është fe e mbështetur ë diturië dhe shkecë e vërtetë. Në dryshim ga scieticizmi që e idealizo shkecë duke e quajtur të aftë për të zgjidhur gjithçka dhe, kështu, pothuajse duke e hyjizuar atë, Islami e prao diturië dhe shkecë të lidhur gushtësisht me të dhe xit e ikurajo zhvillimi e diturisë dhe shkecave. G. Parimi i racioalizmit ë vështrimi islam. Në dryshim ga racioalizmi filozofik i cili e qua arsye si mjeti e vetëm për të arritur te e vërteta, racioalizmi ë vështrimi e Islamit praohet si dihmës i dijes së përcjellë (akl-revelacioi hyjor dhe tradita profetike), sepse Islami i cili e respekto arsye, e prao atë si mjet të domosdoshëm e të pashmagshëm për ta kuptuar iformacioi e përcjellë. H. Parimi i optimizmit. Sipas këtij parimi, Islami, me aë të djejave me të cilat është pajisur bota e bredshme të jeriut, e bë suduese mëyrë e vështrimit sipas së cilës ë çdo shfaqje, gjarje apo dukuri, ka jë të mirë dhe dobi. Nga aa tjetër, Islami prao se ë Uivers mbisudojë rregulli, qetësia dhe harmoia, me jë fjalë, sudo mirësia. Gjithashtu, Islami shpall se, ë Idividualiteti Hyjor, Mëshira Hyjore e kapërce Zemërimi Hyjor.

93 KADIR MISIROGLLU 2. Parimet kokrete dhe praktike ose moralo-etike të botëkuptimit islam. Edhe këto mud t i radhisim kështu: A. Parimi i diamizmit. Islami është fe e lëvizjes dhe veprimtarisë. Islami uk është fe e tërheqjes ga jeta, e përtacisë dhe e meskiitetit siç jaë disa filozofi të Lidjes së Largët. B. Parimi i drejtësisë sociale (shoqërore). Islami është jë fe sociale, ë kokluzioet e së cilës ë pla të parë qëdrojë gjithmoë shoqëria dhe drejtësia sociale (shoqërore). C. Parimi i rregullsisë. Islami është feja e cila uk e lejo kurrë ëvleftësimi e rregullit dhe aarkië, e cila bë rregullime të imta të jetës së idividit dhe shoqërisë. D. Parimi i drejtësisë (juridike). Duke e respektuar drejtësië, Islami uk mjaftohet vetëm me përcaktimi dhe deklarimi se drejtësia është jë faktor i madh për qetësië dhe lumturië, por, me urdhrat dhe dalimet e veta që e sigurojë qetësië dhe lumturië, e parashtro dhe e zbato drejtësië ë jë ivel që uk është arritur ede ë asjë sistem jerëzor. E. Parimi i lirisë. Njeriu të cili e bë përgjegjës, Islami e prao të lirë breda kufijve të përvijuar ga Allahu. Kjo është liria e vulletit, burimit të përgjegjësisë. Islami e kufizo vulleti dhe lirië e zgjedhjes vetëm aq sa të mos shkaktojë shkelje e të drejtave të asaj që quhet e drejta e atyrshme. Eshtë për këtë arsye që Islami e kudërshto shtrëgimi ë praimi e tij. F. Parimi i xhihadit (përpjekjes dhe luftës). Islami e përfshi ë kocepti e xhihadit çdo lloj përpjekjeje (akti dhe veprimtarie) të vlefshme për të siguruar praimi dhe zbatimi praktik të të vërtetave të përmbajtjes së tij. Kurse luftë me armë, jo vetëm e lejo kur plotësohe shkaqe të caktuara, por edhe urdhëro zhvillimi e saj ë bazë të kritereve imtësisht më të drejta. Për më tepër, luftë me armë, Islami e kosidero xhihad të vogël, kurse luftë ë vetvete e jeriut, xhihad të madh duke i dhëë përparësi përpjekjes së jeriut ë radhë të parë për ta përmirësuar vete, pastaj botë! G. Parimi moralo-etik. Mud të thuhet se qëllimi më themelor i Islamit pas kauzës së uitetit të Krijuesit, është sigurimi i lartësi- 93

94 BOTEKUPTIMI ISLAM mit ë kulm të moralit dhe etikës, aq sa e ka kufizuar me këtë qëllim dërgesë profetike të Hz. Muhammedit (a.s.) 120, gjë që është bërë me qëllim për ta xjerrë ë pah rëdësië e moralit dhe etikës. H. Parimi i shembullit praktik (persoal të Profetit). Islami uk është dojë teori utopike pa shembuj zbatimesh praktike. Zbatimi e parimeve të veta, Islami e ka treguar ë mëyrë më të bukur me shembulli persoal ë jetë e Profetit Muhammed (a.s.). Të gjitha sjelljet e Profetit përdore ë literaturë islame si jë zbatim ideal. Tai të përpiqemi që këto parime t i shpjegojmë ë dy grupe dhe jë e ga jë Në hadithi profetik është thëë: Uë u dërgova me qëllim për ta plot - suar morali e lartë! (Muvatta, Husu l-hulk, 8)

95 1. PARIMET ABSTRAKTE OSE FILOZOFIKE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM A. PARIMI I VOLUNTARIZMIT Në vështrimi e Islamit mbi eveimeti jeri, jëra prej veçorive bazë që sheh si të bashkëlidur tek ai, është situata cilësore sipas së cilës, jeriu zotëro vullet. Kjo specifikë ë u dashtë të thuhet me jë shprehje më të sigurt e mbështet burimi e përgjegjësisë jerëzore ë arsye e cila përbë jërë ga dy motivet dhe shkaqet kryesore të asaj përgjegjësie. Ato dy motive jaë: jeriu duhet të zotërojë arsye (zhvillim medor ormal) dhe pjekuri seksuale (të ketë arritur moshë e pubertetit) 121. Ndërkaq, është për shkak se ë Islam meditimi është xitur dhe ikurajuar, 122 që dijetarët islamë kaë parashtruar ide ë mëyrë shumë të gjerë dhe, si rezultat i këtyre, kaë xjerrë pikëpamje të dryshme ga jëra-tjetra. Megjithëse emërtimi si vullet i pjesshëm (irade xhuzije) i këtij vulleti tek jeriu, madje, vë ë shesh dhe thekso të vërtetë se, përballë vulletit të përgjithshëm (irade kullije), të posaçëm vetëm për Allahu (Zoti), vulleti jerëzor është i pjesshëm, pra, shumë i vogël, disa dijetarë, duke e zgjeruar me të gjitha mudësitë roli e vulletit jerëzor, pothuaj i kaë përshtatur jeriut cilësië e autorit hegjemo (failu muhtar), e posaçme, kjo, vetëm për Zoti, 121. Në origjial përdore dy termat e literaturës përkatëse: âkil dhe bâliğ (osm.). Shë. i përkthyesit Në Kur ai e Shejtë vihet re se, me aë të komuikimeve hyjore të shpeshta ë formë Ja ulu l-elbab (O ju që medoi!) dhe Efelá ja kilu (A uk po medojë?), jerëzit ftohe të medojë. Veç kësaj, Profeti (a.s.), duke u shprehur si ë vijim, përdorimi e medimit dhe arsyes e ka specifikuar si adhurimi më të lartë: Lá ibádete ke l-tefekkur (S mud të ketë adhurim si meditimi medimi dhe arsyetimi). (Ali el-muttaki, Kez, XVI, 121) 95

96 BOTEKUPTIMI ISLAM dhe e kaë parë jeriu si krijues të aktit të vet. Ndryshe ga kjo, disa të tjerë, me jë ëvleftësim të jashtëzakoshëm, e kaë kosideruar jeriu ë aktet e veta ë pozitë e jë autori (subjekti) pa vullet dhe ë shtrëgim (e jë autori të determiuar M.H.). 123 Në përfudim të debateve të gjata të zhvilluara mbi etiteti dhe kufijtë e vulletit jerëzor, pikëpamjet e skajshme 124 uk kaë gjetur përkrahje por është prauar jë rrugë e moderuar e cila është pikëpamja e suitëve. Sipas kësaj pikëpamjeje, akti jerëzor realizohet me aë të dy vulleteve: veprimtarië për realizimi e aktit e zhvillo jeriu, kurse krijimi e aktit e zhvillo Allahu (Zoti), me fjalë Në çështje e arritjes tek e vërteta, kaë dalë shumë pikëpamje të dr - shme ose, më saktë, shkolla (medhhebe, sisteme ideore) që e vlerësojë roli e medjes (arsyes), dër të cilat, e para është shkolla Mutezile ose mutezilizmi. Kjo shkollë është formuar ga Vasil b. Ata (vd. 131h. 748 e.r.), jëri ga xëësit e medimtarit Hasa Basri (vd. 110h. 728e.r.) ga brezi i tabiiëve, brezit të dytë pas sahabeve, shokëve të Profetit. Ngaqë Vasil b. Ata u veçua (devijoi itizal) ga mësuesi i vet, shkolla doktriare e themeluar prej tij u quajt Mutezile (deviatore, deviatorët). Ndjekësit e kësaj doktrie krahas praimit të dogmës (ass), i dedikojë medjes (arsyes) rëdësi më shumë se ç duhet. Përgjithësisht, praohet se kaë qeë ë dikimi e kulturave të huaja, veçaërisht, të filozofisë greke. Duke i parë ajetet kur aore të figurshme (muteshabih) ë kudërshtim me ligjet e arsyes, mutezilitët i iterpretojë ato duke mbajtur për bazë arsye. Kurse ë fraksioi doktriar Xhebrije (determiiste, determiistët) që i atribuohet Xhehm b. Safva er-rásibíut të ekzekutuar me vdekje gaqë pati gritur krye kudër omejadëve, vulleti jerëzor mohohet krejtësisht. Sipas xhebritëve ose determiistëve, tek jeriu uk ka vullet dhe mudësi zgjedhjeje. Të gjitha aktet e jeriut i krijo Allahu (Zoti) pa dëshirë (ose dëshirë volitive) të jeriut. Ata thoë: Ashtu siç dodh ë lidhje me kafshët, madje, me sedet, të cilave ua atribuojmë aktet përkatëse kur themi guri ra, pema çeli lule, pema dha fruta, edhe ë lidhje me jeriu, ia atribuojmë atij aktet përkatëse të mira e mëkatare. Të gjitha përgjegjësitë fetare jaë shtrëguese, determiate. Njeriu e krye akti ë shtrëgim, ë mëyrë determiuese. Në mëyrë diametralisht të kudërt me këtë, fraksioi Kaderije (atidetermiizmi, atidetermiistët) i cili, duke e mohuar kaderi ose paravlerësimi hyjor, e kosiderojë krijesë (jeriu) krijues të aktit të vet, është parashtruar ga aa e Mabed el-xhuheiut të elimiuar me ekzekutim me vdekje ga Haxhaxhi ë viti 80 h. Si determiizmi, ashtu dhe atidetermiizmi jaë pikëpamje të shtrembra e të gabuara sepse, po të ishi të drejta, shpërblimi i akteve të mira dhe dëshkimi i akteve të këqija ga Zoti s do të kishte kuptim. E drejtë është rruga suite dhe të drejta jaë shkollat doktriare Esh arí (esh arite, esh aritët) dhe Maturidije (maturidite, maturiditët) të formuar sipas rrugës suite Pikëpamjet e quajtura ë origjial ifrat dhe tefrit, përkatësisht mbivler - suese dhe ëvlerësuese të vulletit jerëzor. Shë. i përkthyesit.

97 KADIR MISIROGLLU të tjera, përpjekja i përket jeriut, krijimi i përket Zotit. Sipas suitëve, kaderi (paravlerësimi hyjor M.H.) dahet ë dy fragmete: absolut dhe relativ 125 dhe vlerësimet për secili prej këtyre jaë të dryshme. Kështu, përgjegjësia e jeriut ka të bëjë me kaderi relativ, sepse aktet e kësaj kategorie krijohe me dëshirë volitive të jeriut. Në këtë vepër, me raste të dryshme, kjo pikëpamje është shtjelluar me hollësi. Por është jë e vërtetë islame që uk mud të hidhet poshtë e uk mud të kudërshtohet, se burimi i përgjegjësisë është vulleti pak a shumë absolut që dodhet tek jerëzit dhe xhidët. Me të vërtetë, dër krijesat jaë vetëm xhidët që kaë përbashkësi me jerëzit ë këtë cilësi. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që, edhe ata, ashtu si jerëzit, dodhe ë jë pozitë që i garko me detyrë dhe përgjegjësië për ta kosideruar vete ë vartësi të Allahut (Zotit). Nga aa tjetër, krahas vetëdijshmërisë për shpërblimi dhe dëshkimi, vulleti i cili i bë të zgjedhur (të privilegjuar) dhe përgjegjës këto dy kategori qeiesh, u është dhëë atyre, së bashku me shumë veçori të tjera, si dhuti hyjore qysh ë pafillimësi (eteritet). a) Etiteti dhe kufijtë e vulletit jerëzor Kur aalizohe, ë dritë e kësaj pikëpamjeje themelore, parimet besimore-doktriare, dali ë shesh këto të vërteta: Allahu i Gjithëmadhueshëm është i vetmi autor ose subjekt veprues hegjemo 126. Ai ka ekzistuar i vetëm ë pafillimësi (eteritet). Pastaj, duke e dëshiruar ë mëyrë volitive jë botë (uivers) të tillë, u dha të gjitha qeieve trup (ekzistecë) me aë të shfaqjeve të atributeve të tij hyjore dhe vuri jeriu si qeie të çmuar ë kulmi e botës të përbërë prej të gjitha qeieve të krijuara pas dhe sipas jë shkallëzimi cilësor ë përkryerje. Kjo situatë cilësore shpreh sa fakti që jeriu është krijesë e deruar, aq edhe fakti që, ë të jëjtë kohë, bota është vëë ë urdhri e jeriut dhe për të mirë e tij Në origjial, respektivisht: mutlak dhe mukayyed ose muallak. Shë. i përkthyesit Në origjial: Fâil-i muhtâr. Shë. i përkthyesit Ai e krijoi për ju çdo gjë që dodhet ë çdo ved. Pastaj (ë jë mëyrë të posaçme për të), u drejtua për ga qielli, të cili e krijoi dhe e 97

98 BOTEKUPTIMI ISLAM Allahu i Gjithëmadhueshëm që është autor ose subjekt hegjemo e ka krijuar çdo qeie si dhe elemetët ë orgaizmi e saj, për jë qëllim dhe syim të caktuar duke i dhëë asaj qeieje edhe strukturë, dhe potecë e përshtatshme për ta realizuar atë qëllim dhe syim. Këtyre veçorive të praishme ë çdo krijesë dhe të mbështetura ë caktimi hyjor u jepet ë fe emërtimi adetullah / zako i Allahut ose suetullah / traditë e Allahut. Këto uk dryshojë dhe uk mud të dryshohe. 128 Në pjesë e diturisë jerëzore veçaërisht ë pjesë ku sudo materializmi këto parime themelore që mbështete ë vulleti hyjor dhe që veprojë ë mëyrë permaete ë tërë Uiversi, emërtohe ligje të atyrës. Zoti e ka kushtëzuar me shkaqe vulleti e Tij hyjor që vepro ë gjithësië e cila mud të përfshihet ga johja jerëzore, dhe johje jerëzore e ka pajisur me jë aftësi që të mud të depërtojë tek të vërtetat breda marrëdhëieve shkakpasojë. Edhe duke arsyetuar mbi shkaqet dhe pasojat e plait të parë, madje, besimtarët e pjekur kurrë uk e xjerri ga medja se ë fud të zixhirit të shkaqeve dodhet e praishme dëshira volitive hyjore. Me të vërtetë, Profeti (a.s.) ka thëë: Kur Allahu e dëshiro diçka, krijo shkaku e saj! Shkecat e atyrës, edhe ëse, ë përfudim të kërkimeve të vazhdueshme e të jëpasjëshme, bëhe faktorë të jë përparimi duke i zbuluar veçoritë që përmbahe ë materie dhe që mbështete ë vulleti hyjor, përfudimi i arritur prej tyre edhe sot, madje mbetet shumë fragmetar ë krahasim me gjerësië e veçorive të johura prej Allahut. 129 Për shembull, gjer dje padehej se 98 sistemoi ë formë e shtatë qiejve. Ai e di çdo gjë drejtësisht, ashtu siç duhet! (Kur ai, Bakara, 29) Allahu është Ai që ka krijuar qiejt dhe tokë. Duke lëshuar ujë ga qielli, ka xjerrë prodhime të dryshme si ushqim për ju. Ai i ka vëë ë urdhri tuaj edhe aijet që të udhëtoi me to ë dete, edhe uji e lumejve! Edhe dielli dhe hëë që lëvizi ëpër orbitat e tyre, edhe atë me ditë i ka vëë ë shërbimi tuaj! (Kur ai, Ibrahim, 32-33) 128. Njëri ga ajetet që e përmbajë mbështetje kur aore të kësaj të vërtete, është kështu: Ky është ligji i Allahut që vepro qysh ë krye të herës. Në ligji e Allahut kurrë uk mud të gjesh dojë dryshim! (Kur ai, Fet h, 23) 129. Thuaju: Edhe sikur të gjitha detet dhe oqeaet të ishi bojë dhe të shtoheshi edhe jë herë aq, do të mbaroheshi para se të mbaroheshi fjalët e Zotit tim! (Kur ai, Kehf, 109) Për të jëjtë specifikë, ë jë ajet kur aor thuhet kështu:

99 KADIR MISIROGLLU kofiguracioi i vijave të majave të gishtave ishte për idividi si jë kartë idetiteti që përmba të gjitha veçoritë përkatëse dhe të posaçme të tij. Kurse sot që është zgjidhur e fshehta e molekulave të ADN-së, u krijua mudësia që të përcaktohe më gjerë e më saktë sesa tek majat e gishtave, veçoritë e posaçme të idividit. Atëherë, çfarë të fshehtash të tjera ka edhe pas kësaj të johure? Sepse studimet shkecore kaë treguar se çdo zbulim i ri mbi veçoritë e materies atyrore u hap portë shumë e shumë të pajohurave të tjera! Me të vërtetë, ë ajeti kur aor thuhet: Ne do t u tregojmë jerëzve ajetet toa ë horizote dhe ë vete e tyre që ata ta kuptojë mirë se ai (Kur ai) është i vërtetë. A uk mjafto që Zoti yt është dëshmitar? 130 Kjo do të thotë që, sa më shumë të shtohe zbulimet shkecore, do të shtohe edhe mrekullitë që mud të johim ga Kur ai i Shejtë! 131 Edhe sikur të gjithë drurët që jaë mbi tokë të bëhe kalem dhe të gjithë detrat të bëhe bojë e t u shtohe edhe shtatë dete të tjerë pasi të mbarohe, prapëseprapë, fjalët e Zotit uk do të mbaroheshi së shkruari! (Kur ai, Lukma, 27) 130. Kur ai, Fussilet, Kur ai i Shejtë i zbritur jë mijë e katërqid vjet më parë, siç shprehet vetë dhe siç koceptohet ë Levhi Mahfudh (ë tabelë e kujtesës ku është shëuar tërë eveimeti i ekzistecës M.H.), përmba çdo gjë të jomë a të thatë që dodhet ë këtë botë, domethëë, çdo gjë mbi të vërtetë! (Shih. Kur ai, E am, 59) Lidhur me këtë veçori të Kur ait të Shejtë, dëshirojmë të përmedim jë gjarje historike. Said Halim Pashës i cili pati qeë kryemiistër ë periudhë , i drejtoi këtë pyetje jë diplomat aglez me rasti e jë takimi me të: Shkëlqesia juaj! Muslimaët pretedojë vazhdimisht se të gjitha të vërtetat dhe, ë këtë mes, të vërtetat e shkecave të atyrës, dodhe ë Kur a. Mirëpo, uk xjerri ga Kur ai e të a e tregojë dojë të vërtetë para se ta zbulojmë e, perëdimorët. Dhe mua më rri vazhdimisht medja ë këtë! Ç thoi, ju, vallë, për këtë? A kështu është? I rritur ë Egjipt, johës i mirë i arabishtes, johës i mirë edhe i Islamit ashtu siç e kërkote koha, Said Halim Pasha i bëri jë shpjegim diplomatit, por idetë dhe medimet që ia parashtroi, diplomati aglez uk i pa të deja për t u prauar. I mërzitur ga kjo situatë, kryemiistri Halim Pasha telefooi ë parlamet dhe kërkoi t i dërgoi urgjetisht ë kryemiistri dojëri prej dijetarëve fetarë të shumtë që dodheshi atje. Dhe pasi edhe përgjigjet e dijetarit të thirrur ë këtë mëyrë uk e këaqë diplomati aglez, Said Halim Pasha iu lut diplomatit të priste gjer esër për përgjigje, kurse hoxhës që i dërgua, i tha kështu: Ti je dijetar fetar! Edhe dijetarët e tjerë i jeh më mirë se uë! Kërko mes tyre atë i cili të mud të bëjë jë shpjegim që ta këaqë miku dhe sillma esër këtu! 99

100 100 BOTEKUPTIMI ISLAM Hoxha u grit e shkoi për këtë puë ë fshati Reshadije të qytetit Jalova ku baote Hirësia Sheh Sherafeddii ga shehlerët Nakshi. Sheh Sherafeddii së bashku me Sheh Shamili i përkisi grupit që kishi pasë ardhur dhe kishi qeë vedosur ë Turqi. Meqë sullta Reshadi ua pati dhëë atyre trualli-proë shtetërore ë fshati ku qeë vedosur, fshati u mbiquajt Reshadije (sot Fshati i Jugut). Sheh Sherafeddi Efediu i cili pati qeë burgosur për jë farë kohe pas gjarjes Meem të vitit 1930 dhe pastaj pati marrë pafajësië, pasi e mësoi ga hoxha, dijetari fetar që i shkoi për vizitë, situatë, e mbajti miku atë atë ë shtëpi dhe, të esërme ë mëgjes, mejëherë pas amazit të agimit, hipë të dy ë jë pajto dhe, ë mesditë, arritë ë kryemiistri. Pastaj, diplomati aglez u thirr sërish ë kryemiistri, iu kërkua ta përsëriste pyetje dhe Sheh Sherafeddi Efediu, pasi i dëgjoi ato që ishi thëë, siç i përshkruam më lart, i tha kështu diplomatit aglez: Po, ë Kur ai e Shejtë jaë të praishme të gjitha zbulimet e shkecave të atyrës që do të dodhi gjer ë kiamet. Sepse ai është Libri i Uiversit! Edhe ajo që thoi ju perëdimorët se asjë muslima uk i xjerr ga Kur ai për t i treguar këto zbulime para se t i bëi ju, është e vërtetë. Mirëpo kjo ka tri shkaqe, dy ga të cilat mud t jua them, kurse të tretë, jo, sepse i kalo kufijtë e etikës së bisedës diplomatike meqë është kudër jush! Por pasi diplomati aglez guli këmbë që t i dëgjote të tri shkaqet, Hirësia Sheh Sherafeddii tha: Prekja dhe trajtimi i të vërtetave të shkecave të atyrës ë Kur a bëhet ë aspekti argumetues dhe jo shtjellues, pra, ato preke thjesht si argumete, jo si shtjellime. Shkaku i parë i kësaj është se, po qe që këto të vërteta do të merreshi dhe shtjelloheshi, vëllimi i Kur ait do të zgjerohej aq shumë, saqë mësimi i tij përmedësh do të bëhej i pamudur. Mirëpo është pikërisht mësimi përmedësh që e ka ruajtur Kur ai praktikisht ga shtrembërimi që e kaë pësuar të gjithë librat e tjerë qiellorë. Në jë kohë kur shkrimi uk ishte i përhaqur, vetëm ë këtë mëyrë mud të paradalohej shtrembërimi. Eh,... Tha diplomati aglez duke u treguar se s kishte mbetur fort i këaqur. Sheh Sherafeddii vazhdoi: Por uk është ky shkaku esecial. Po qe se Kur ai, vlefshmëria e të cilit gjer ë kiamet është domosdoshmëri hyjore, do t i kishte prekur dhe trajtuar të vërtetat e shkecave të atyrës me rrugë e shtjellimit, për shekuj me radhë, për shkak të ivelit të përparimit shkecor dhe tekologjik të kohës së tyre, shumica e muslimaëve uk do t i kishi prauar ato dhe do të kishi dalë ga besimi. Kurse besimtarëve që i kuptojë ajetet që argumetojë të vërtetat e kohës së vet pasi të jeë provuar, përkudrazi, u forcohet besimi! Pastaj, sado që Sheh Sherafeddi Efediu i kërkoi diplomatit ta shihte të justifikuar që uk do t ia parashtrote shkaku e tretë sepse e kosiderote ë kudërshtim me etikë, pas këmbëguljeve të diplomatit aglez, i tha kështu: Meqë Kur ai i Shejtë, për këto dy shkaqe që përmeda, i ka prekur të vërtetat e shkecave të atyrës jo me rrugë e shtjellimit, por të argumetit, jo çdokush mudet t i kuptojë dhe t i koceptojë ato. Por ka ga ata që i dië dhe i johi të vërtetat edhe pa i eksperimetuar ju, perëdimorët! Këta jaë persoa të thelluar ë dituri dhe që i zotërojë dituritë hyjore po aq sa ato formale. Mirëpo ata uk e kaë të lejuar t i thoë ato që dië. Dhe kjo, jo vetëm për ta mbrojtur rregulli bazë të mbështetur ë parimi sipas të cilit kjo botë është botë përpjekjeje, por, ë të jëjtë kohë, edhe për të mos ju dhëë mudësi juve, perëdimorëve, ta përdori çdo zbulim shkecor ë mëyrë egoiste për qëllimet tuaja dhe ë dëm të popujve të tjerë.

101 KADIR MISIROGLLU Meqë ky zhvillim i shkecave të atyrës, kur do të afrohet shpërthimi i kiametit, do të gjitet gjer ë jë pikë afër ivelit të mrekullive profetike dhe meqë, ë këtë pikë, parimet e besimit pothuaj do të pushojë së qei jë propozim, jeta dhe Uiversi do të marri fud për t u rregulluar dhe sistemuar përsëpari! Për shembull, ëse Hz. Isai (a.s.) i ka gjallur të vdekurit, qoftë edhe për jë kohë të shkurtër, kjo, pak para kiametit do të bëhet e mudur për mjekësië. Dhe, kështu, meqë ky zhvillim cilësor do ta bëjë të detyrueshëm besimi medërisht dhe logjikisht, domosdoshmëria e shpërblimit dhe e dëshkimit relativisht do ta humbasi kuptimi dhe vlerë. Nga aa tjetër, specifikat e caktuara ga Zoti me vulleti e vet absolut qoftë edhe vetëm duke i bërë të shfaqe tek shkaqet, uk do Neve, pra, a është daluar të flasim, sepse atëherë ju uk do të pegoheshit dot ga askush që ta jihit çdo zbulim shkecor që do të xirrej ga Kur ai! Diplomati aglez e kudërshtoi këtë shpjegim duke e kosideruar thjesht si pretekst dhe, atëherë, kur Hirësia Sheh Sherafeddii e pa se do të ishte e pamudur të bidej ai, u detyrua të thoshte këto fjalë: Shih, ekselecë! Edhe uë jam ga ata që e joh si jë dhuratë hyjore kafazi e të vërtetave të shkecave të shkecave të atyrës të cilat Kur ai i prek vetëm si argumete. Po të dua, mud t jua umëroj të gjitha zbulimet shkecore që kaë për t u bërë gjer ë kiamet! Mirëpo kjo do të ishte vetëvrasje shpirtërore për mua! Por mud t ju ofroj iformacioe të tjera mrekullore me qëllim që ta praoi këtë të vërtetë ashtu siç jua thashë! Për shembull, çfarë? E pyeti diplomati aglez. Për shembull, mud t jua përmed të parët tuaj gjer te Adami! I tha Sheh Sherafeddii. Dhe, meqë diplomati e kudërshtoi jë mudësi të tillë, Sheh Sherafeddii isi t ia përmedë diplomatit emrat e të parëve të vet jë pas jë drejt të shkuarës. Atëherë, diplomati e dërpreu: Prit, jë miutë! Ku i di ti këto? As uë s e di se ç kemi përtej shtatë brezave! Si përgjigje për këtë pyetje që kishte kuptimi e jë praimi të diplomatit për thëiet e tij, Sheh Sherafeddii vazhdoi: Uë mud t jua përmed jo vetëm këta, por edhe të gjithë të parët tuaj si dhe të gjithë pasardhësit tuaj gjer ë kiamet! Dhe ia përmedi mu ë sy diplomatit aglez jë e ga jë emrat e bijve dhe ipërve të gjallë si dhe të atyre që s kishi lidur ede! Atëherë, diplomati, duke iu drejtuar kryemiistrit, i tha: Shkëlqesia juaj! Uë ju kërkova jë dijetar fetar, kurse ju më xorët para jë magjistar! Duke u shprehur kështu, diplomati iu shmag detyrimit për të besuar që, tashmë, ishte bërë diçka e logjikshme për të, dhe rasti i tij u bë edhe jë shembull tjetër ilustrues i faktit se besimi varet ga vedimi hyjor. Kjo gjarje historike e dodhur tetëdhjetë-ëtëdhjetë vjet më parë, është jë shembull iteresat që trego se ë ç thellësira mud të hyjë dija dhe vulleti jerëzor kur dihmohe ga favori dhe bujaria hyjore! 101

102 BOTEKUPTIMI ISLAM të luajë më dojë rol për jerëzit dhe xhidët për sa i përket përgjegjësisë së tyre, pra, uk do ta bëjë të domosdoshme shpërblimi dhe dëshkimi. Këto, më shumë si domosdoshmëri e atributit hyjor Adil (i drejtë) që do të shfaqet ë jetë e pasme, ahiret, do të hyjë ë peshore vetëm për përcaktimi e kufijve të përgjegjësisë së jeriut. Siç është e kofirmuar me jë deklaratë kur aore 132, Zoti uk i bë përgjegjës jerëzit dhe xhidët më shumë se ç kaë mudësi. Përcaktimet hyjore që luajë rol pozitiv ose egativ ë formimi e mudësisë (së jerëzve dhe xhidve), patjetër që kaë për t iu shtuar peshores për të arritur raporti e gradës së përgjegjësisë. Sepse, me qëllim për realizimi e raporteve dhe marrëdhëieve shoqërore, uk ua ka dhëë jerëzve ë të jëjtë masë dhutitë që jaë vepër e atributit hyjor Latif (i tejdukshëm). Si domosdoshmëri e drejtësisë hyjore, poteca (fuqia, mudësia) atyrore dhe praktike është kriter për përgjegjësië jerëzore. Pra, proporcioaliteti i përgjegjësisë daj dhutive ë fjalë është domosdoshmëri e drejtësisë hyjore. Për shembull, përgjegjësia e jë jeriu të fiseve primitive të Afrikës Qëdrore ë praimi e të vërtetave fetare uk është e jëjtë ë masë dhe idetike ë cilësi me përgjegjësië e jeriut të jë vedi të qytetëruar i cili jeto ë kushte pakrahasimisht më të përshtatshme se të atij jeriut primitiv! Në gjithësi, ky dallim uk është vetëm mes idividëve jerëzorë, por përfshi tërë qeiet, dhe është kjo kotradiktë jëra ga motivet shtytëse themelore që e bë të mudur Uiversi me veçoritë që mud t i johim. Me të vërtetë, sipas cilësive që kaë, qeiet, ga trupat fizikë, gjer te jeriu, jo vetëm përbëjë kategori të dryshme 133, por edhe breda çdo kategorie ekzisto jë reditje graduale. Ndoshta, dryshimi dhe dallimi mes atyre që dodhe më ë krye të jë kategorie dhe atyre që dodhe më ë fud të asaj kategorie, është më i madh se mes dy kategorive të dryshme. Për shembull, jeriu paraqet jë gradim dhe shkallëzim që zgjatet ga shkalla ku merito atributi belhum edall (më poshtë se kafshët), gjer ë gradë feafil lah dhe bekabil lah Kur ai, Bakara, Nga këto, tri kategorive gjer tek jeriu, u thoë: tri botët e qeieve, që jaë: jogjallesat (trupat fizikë), bimët, kafshët Lartësimi gjer tek e Vërteta (Zoti) me aë të likuidimit të vetvetes (efsit, frymës, egos) që ë tasavvuf (ose ë mistikë islame) quhet sejri suluk (udhëtim

103 KADIR MISIROGLLU mistik ë rrugë e tarikatit), bëhet ë katër etapa: a) Sejri ilallah (udhëtim për tek Allahu): Shpreh lartësimi moralo-shpirtëror sublim ë tarikat breda korizës së mëyrave të caktuara. Kuptimi leksikor i kësaj fjale është ecje, lëvizje. Kjo etapë e parë e lartësimit moralo-shpirtëror sublim shpreh itervali e parë të kapërcyer ga saliku ose udhëtari i udhës mistike. Syimi arrihet me fshirje ga zemra të çdo gjëje që i përket kësaj bote të mudësive, dhe kjo quhet velajeti sugra (shejtëri miore). Me fjalë të tjera, ky është itervali i parë ë velajet (shejtëri), kurse pozita e arritur quhet fea fil lah, shkrirje ose humbje ë Allahu. Sejri ilallah është dy llojesh: jëri quhet sejri afaki (udhëtim objektiv), kurse tjetri, sejri efusi (udhëtim subjektiv). Udhëtimit objektiv i thuhet suluk (kthim), kurse udhëtimit subjektiv i thuhet xhezbe (tërheqje). b) Sejri fil lah (udhëtim ë rrugë e Allahut). Meqë kjo është etapa e dytë ë sejri suluk (ë udhëtimi mistik ë rrugë e tarikatit), quhet seferi sai (udhëtimi i dytë) ose xhem (bashkim). Ata që e përjetojë këtë etapë, jaë ata që, duke arritur ë ufki ala (ë horizoti e lartë), i kaë shkatërruar të gjitha atributet jerëzore. Në fud të kësaj etape, udhëtarit i jepet dituri hyjore (ilmi ledu). Kurse pozita e tyre quhet beka bil lah (përjetësi me Allahu). c) Sejri maallah (udhëtim me Allahu). Meqë kjo është etapa e tretë ë sejri suluk (ë udhëtimi mistik ë rrugë e tarikatit), quhet seferi salis (udhëtimi i tretë) ose fark ba del xhem (dallim ga dysia). Kjo etapë shpreh udhëtimi me Allahu, pradaj, ë këto kushte, dyshimi i dysisë elimiohet. Pradaj, pozitës së arritur ga Profeti Muhammed gjatë Miraxhit, i jepet emërtimi Makami Kaabe Kavthej ev Eda, që do të thotë larg sa dy skajet e jë harku ose edhe më afër. d) Sejri aillah (udhëtimi i drejtuar për tek Allahu). Kësaj etape i thuhet edhe seferi rabi (udhëtimi i katërt), edhe telvi ba de temki (gjyrosja pas kujdesit). Kurse etiteti i kësaj etape është rikthimi ga jësia ë shumësi. Ky kthim ka për qëllim edukimi dhe orietimi e xëësve. Prijësit shpirtërorë të përkryer të vërtetë jaë ata që e kaë plotësuar këtë udhëtim të katërt. Kjo është jëlloj me sjellje e persoit i cili, pasi e ka përfuduar shkollë e mësuesisë dhe ka dalë mësues, gjatë procesit mësimor sillet daj xëësve sikur uk e di shumicë e gjërave që ka mësuar, si rrjedhojë, siguro ë mësimdhëie respektimi e jë metode graduale. Atyre që e plotësojë këtë etapë, u thuhet mutehii kamil, i përkryer përfudimtar, sepse lartësimi sublim i robit është gjer këtu. Veç këtyre, ë këtë botë dodhi edhe dy udhëtime të tjera: 1) Sejri uzuli (udhëtimi zbritës). Kështu emërtohet zbritja ë botë e mudësisë e qeies absolute me qëllim që të prodhohet qeia relative. Me aë të këtij udhëtimi shfaqe, duke dhe dëshmohe qeiet ga më e ulta, që jaë jogjallesat (trupat fizikë), pastaj bimët dhe kafshët e gjer te jeriu si qeia më e lartë ë këtë tërësi. Pra, ky udhëtim është gjer ë iveli e jeriut. 2) Sejri uruxhi (udhëtimi gjitës). Ky është udhëtimi i qeieve relative ga lart-poshtë gjer ë iveli ku arrijë. Ky është udhëtimi i elemetëve ga jogjallesat (trupat fizikë), te trupi i bimëve; ga bimët, te trupi i kafshëve; ga kafshët, te trupi i jerëzve. Kjo i gjet rëies së jë pike uji ë det. Në të jëjtë kohë, kjo është shfaqje e të vërtetës mevalidi selase (bota e tri lloj qeieve). Njëra prej këtyre quhet kavsi uzul (harku zbritës), kurse tjetra, kavsi uruxh (harku gjitës). Sepse, po qe se bota e qeies medohet si jë rreth dhe po qe se jë pikë mbi jë pjesë të rrethit supozohet si alemi gajb (bota e 103

104 BOTEKUPTIMI ISLAM Besimtarët e kaë prauar si jë parim besimor dhe doktriar se këto dryshime dhe dallime që i përfshijë të gjitha qeiet, uk mud të fshihe. Sepse kotradikta (dallueshmëria) është jëri ga shkaqet e themelore të ekzistecës së Uiversit dhe faktori esecial që siguro rregulli dhe fuksioi e tij. Eshtë jë parim besimor dhe doktriar që Zoti, ë çasti kur i krijoi shpirtrat, i pyeti: 104 Elestu birabbikum? (A s jam uë Zoti juaj?) 135 Dhe shpirtrat u përgjigjë: Belá! (Po!) Eshtë për këtë arsye që muslimaët, kur pyete se prej kur jaë muslimaë, përgjigje: Qysh prej Kálú belá së! Çasti i zhvillimit të kësaj gjarjeje e cila emërtohet edhe Bezmi elest, është jë pakt (ahid) i lidhur mes Allahut (Zotit) dhe shpirtrave. Për lidhje apo realizimi e jë pakti duhe plotësuar dy kushte: i pari, duhet të ketë dy palë dhe, i dyti, të dy palët duhet të zotërojë vullet ë mëyrë që të mud të marri përsipër detyrimet e paktit dhe të japi garaci për përgjegjësië dhe zbatimi e tyre. Kështu, ë qoftë se, respektivisht me vulleti e Allahut (Zotit), vullet i cili është i kofirmuar dhe i fiksuar me krijimi e Uiversit prej Tij si autor (subjekt) hegjemo, uk do të ekzistote vulleti i jeriut (si palë ë këtë pakt), jeriu uk do të ishte prauar ga Zoti si palë kompetete për jë pakt, për rrjedhojë, uk do t i ishte drejtuar pyetja A s jam uë Zoti juaj. Nga aa tjetër, le ta shprehim edhe këtë specifikë me karakter pozicioar që, ky pakt ose kjo marrëveshje hyjore-humae (mes Zotit dhe jeriut si rob i Zotit) e realizuar ë botë e shpirtrave, është shkruar ë Haxherul Esved (Guri i Zi) dhe, pasi jeriu ka fshehtë), pika më e largët prej saj është vedi ku drejtëza që kalo ëpër qedër, e pret harku dhe kjo pikë është pozita e jogjallesave (trupave fizikë). Në këtë mëyrë, ë jërë aë të rrethit të darë ë dy harqe, ë jërë aë dodhet përsosmëria, domethëë, zëë ved qeiet duke filluar ga jogjallesat, me radhë sipas afërsisë daj Allahut, kurse ë aë tjetër, duke u radhitur ë të kudërt, qeiet përfudojë tek jeriu. Dhe pastaj fillo udhëtimi i përshkruar më lart. Pradaj, jëri ga harqet quhet harku zbritës (kavsi uzuli), kurse tjetri, harku gjitës (kavsi uruxhi) Shih. Kur ai, Araf, 172.

105 KADIR MISIROGLLU hyrë ë xheet sipas së drejtës që i është dhëë dhe, kështu, pasi është deruar edhe më shumë, si dhe, më ë fud, pasi Ademi (a.s.), si pasojë e vulletit hyjor, është lëshuar ë mëkati që dihet, tashmë, dhe është dërguar ë këtë botë, edhe Haxherul Esved-i ku qe shkruar kjo marrëveshje, është dërguar pas tij ë botë. Në programi e haxhit, derimi i posaçëm i quajtur istilam që i bëhet Haxherul Esvedit është, pothuajse, si rikofirmim i ëshkrimit ë të, rifreskim dhe përforcim i paktit të realizuar ë pafillimësi ë botë e shpirtrave. 136 Në këto kushte, bëhet e detyrueshme të praohet se edhe ë botë e shpirtrave, jeriu ka qeë dhe është jë qeie me vullet, kompetete ë të drejta dhe detyrime. Ndërkaq, del pyetja: Ç është etiteti dhe ç jaë kufijtë e këtij vulleti? E, pra, kjo është çështja që kërko të aalizohet dhe të përcaktohet saktësisht. Nga aa tjetër, edhe Djalli (shejtai), duke mos iu ështruar, me aë të jë aalogjie të gabuar, urdhrit hyjor për t i bërë sexhde Ademit pas trupëzimit të tij, ka treguar se është zotërues i vulletit dhe aftësisë zgjedhëse. 137 Megjithëse mësues i egjëjve, Djalli uk është ga lloji i egjëjve, por ga lloji i xhidve. Ja, pra, kjo bazë besimoredoktriare parashtro fakti se, ashtu si jerëzit, edhe xhidët kaë qeë të pajisur ë pafillimësi me vullet krahas shumë dhutive të tjera hyjore. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që përgjegjësia diskutohet vetëm për jerëzit dhe xhidët, të cilët përbëjë dy kategori të zgjedhura 136. Me të vërtetë, është jë parim doktriar që, e shprehur ë mëyrë tekike, Bejtullahu (Qabja) dodhet ë projeksioi e Bejti Mamurit të Arshit të Lartë. Në pafillimësi (eteritet), Bejti Mamuri dodhej ë xheet. Ndërsa egjëjt e bëi tavaf Bejti Mamuri gjithmoë, ë çasti kur ai u trupëzua, iu bë ved tavafi profetit Adem (a.s.). Pastaj, kur Hz. Ademi u dërgua ë Botë për shkak të mëkatit që dihet, pas tij, edhe Bejti Mamuri u zbrit ë Mekë, ë zoë ku sot dodhet Bejtullahu (Qabja). Ademi dhe brezi i tij e bëi tavaf atë si jë kujtim xheeti. Kjo vazhdoi kështu gjer ë Përmbytje e Nuhut dhe, për të mos u mbuluar ga uji, u rigjit ë Arshi e Lartë. Ndërkaq, prej Bejti Mamurit u la ë tokë Haxherul Esvedi (Guri i Zi) me qëllim që t u mbetej jerëzve si kujtim jë copë prej tij. Mbetja (hatem) e sotme ë skaji veriperëdimor të Bejtullahut ishte pjesë e Bejti Mamurit. Kur Bejtullahu (Qabja) u ridërtua ga mekasit, pjesa e quajtur Hatem, për pamudësi materiale, mbeti jashtë, si pjesë e veçuar. Por, meqë Hatemi pati qeë përfshirë dikur ë Bejti Mamur (pati qeë pjesë përbërëse e Bejti Mamurit), tavafi bëhet duke u përsjellur ga jashtë tij, pra, duke e kosideruar edhe atë si pjesë të Qabes, duke e përfshirë edhe atë ë tavafi rreth Qabes Thelbi i kudërshtimit të Djallit (Shejtait) ishte ky: Meqë, sipas tij, ai vetë ishte krijuar ga zjarri pa tym, kurse Hz. Ademi, ga dheu, pra, meqë zjarri ishte më i lartë (si elemet) se dheu, s i takote t i përulej Ademit! 105

106 106 BOTEKUPTIMI ISLAM ose të privilegjuara mes të gjitha qeieve të tjera veç Allahut (Zotit), të emërtuara me termi e përbashkët masivaullah. Allahu është zotëruesi i dijes së përgjithshme. Kjo do të thotë se Ai di çdo gjë që ka dodhur e që do të dodhë. Ndërkaq, është e pamudur që kjo e vërtetë besimore-doktriare të rroket ga johja jerëzore e kufizuar ë kohë dhe hapësirë, sepse johja e diçkaje para se të dodhë ose para se të ekzistojë, krijo padehmë e gabuar se ajo gjë është e paravlerësuar dhe kostate. Mirëpo e vërteta s është kështu. Ndërsa për disa formime (gjeeza), Allahu i Gjithëmadhueshëm është vetë faktor formues me vulleti e tij absolut, disa formime (gjeeza) të tjera ia ka lëë dëshirës së jeriut dhe ka dëshiruar ë mëyrë volitive që robi t i realizojë vetë ato të mira apo të këqija me aë të vulletit të pjesshëm që i ka dhëë. Kjo do të thotë që robi, si pasojë e vulletit që zotëro, është hegjemo breda jë fushe veprimi të caktuar, pra, mud ta bëjë atë që dëshiro. Vetëm se, meqë çdo akt i realizuar si produkt i vulletit të robit, është krijesë dhe meqë te robi uk dodhet atributi krijues, Zoti Trascedetal krijo atë gjë që parapëlqe dhe zgjedh robi me aë të vulletit dhe aftësisë zgjedhëse të vet. Domethëë, ë aktet jerëzore bashkohe ë jë të vetme dy atributet autorësí dhe krijuesí (autor dhe krijues). Por fakti që Zoti i di (i jeh) këto me dije e Tij të përgjithshme, uk do të thotë që i ka paravlerësuar dhe i ka paracaktuar vetë. Ai e di se ç do të bëjë robi. Kjo dije është mjaft e atyrshme gaqë tek Allahu (Zoti) uk ka kohë dhe hapësirë (kufizim kohe dhe hapësire ose dimesioe kohore dhe hapësiore). Kjo është aq e lehtë sa ç është e lehtë për robi ta dijë akti pas realizimit të tij ë kohë 138. Nga aa tjetër, disa herë, robi mud të mos e realizojë çdo akt që dëshiro edhe ëse ai akt duket i mudshëm për t u realizuar prej tij. Kjo është rezultat i faktit që vulleti hyjor me atributi e vet të krijuesisë uk e mbështet vulleti jerëzor. Për robi, kaderi, domethëë paravlerësimi dhe paracaktimi eteral me aë të vulletit absolut i gjërave që kaë për t u bërë, uk dihet, është i pajohur. Por kaderi jihet me kohë, kur realizohet, domethëë, kur 138. Ose, më saktë dhe, ë rasti më të mirë, që robi të ketë johuri për akti breda kohës gjatë së cilës ai është duke u realizuar. Shë. i përkthyesit.

107 KADIR MISIROGLLU bëhet kada, aksidet 139. Kjo është jë situatë cilësore që lid gaqë jeriu jeto ë jë botë me dimesio kohor dhe gaqë johja e tij elimiohet jashtë dimesioeve të kohës dhe hapësirës. Veç kësaj, kjo situatë cilësore është, ë të jëjtë kohë, edhe domosdoshmëri e mëshirës hyjore. Sepse, ë qoftë se jerëzit do t i dii qysh më parë ato që do t u dodhi do ta kishi të pamudur të bëheshi të lumtur dhe të gushëlloheshi e të gjei këaqësi me lojërat (variacioet) e dryshme të jetës. Eshtë ë sajë të kësaj fshehtësie të kaderit që, për shembull, persoi i cili ka për ta humbur jetë ë jë aksidet rrugor, vazhdo të jetë krejt i qetë gjer ë çasti e aksidetit 140. Përveç kësaj, po të ish e mudur të dihej (jihej) kaderi, ë dritë e kësaj dijeje, aktet do të dryshoi trajtë dhe etitet, gjë që do ta xirrte së qei jetë e kësaj bote, jë botë prove për robi dhe, kështu, rregullsia mbi të cilë është gritur dhe fuksioo kjo botë, do të përmbysej. Për shembull, po qe se dikush do ta dite qysh më parë kohë se kur do të vdiste, mud të tetote, pak para vdekjes, t i vriste tërë armiqtë apo keqdashësit e vet ose mud të merrte iiciativë për të bërë shumë puë që, ë kushte të zakoshme, uk do t i bëte. Po qe se do të doim t i parashtroim këto thëie ë mëyrë më të qartë duke i kokretizuar me jë shembull kokret por pa dashur të bëjmë asjëlloj idetifikimi, mud të themi se vulleti i përgjithshëm i gjet rrymës elektrike ë rrjeti elektrik të jë qyteti. Po qe se rryma është dërprerë ë qedrë e shpërdarjes, shtypja e butoit elektrik për të dezur dritë ga dikush ë dhomë e vet uk do të kishte asjë rezultat. Që kërkesa e vulletit jerëzor të mud të realizohet, duhet që vulleti hyjor ta mbështesë qysh më parë dhe ë mëyrë absolute atë akt. Eshtë për këtë arsye që ë të gjitha aktet jerëzore të mira e të këqija, vulleti hyjor është i praishëm ë mëyrë absolute. Këtë të vërtetë e mbështet edhe 139. Për medimi toë, kada-ja është realiteti imediat i kaderit ose, e shpr - hur dryshe, shdërrimi ë këtë çast i kaderit, që është jë realitet potecial, ë kada, që është jë realitet akcidecial. Shë. i përkthyesit Në fakt, kjo uk është krejt kështu po qe se uk harrojmë se tek jeriu veprojë shpesh edhe paradjejat dhe ëdrrat si formë e paradjejave, ë bazë të të cilave jeriu dje jë shqetësim përgjithësisht të pakuptueshëm, por, ë raste të veçata, dodh edhe që jeriu ta parashikojë saktë të ardhme e largët ose të afërt. Megjithatë, meqë përjashtimet uk e prishi rregulli, edhe kosiderata e autorit qëdro. Shë. i përkthyesit. 107

108 BOTEKUPTIMI ISLAM deklarata hyjore ë Kur a, sipas së cilës, pa leje e Allahut uk mud të bjerë asjë gjethe ga dojë pemë. 141 Edhe masoët të cilët mbahe sikur kaë parashtruar jë sistem zhvillimi e përparimi jerëzor me 33 gradë, mud ta barti këtë bidje gjer ë gradë e 18-ë. Pa e lëë këtë dhe pa e prauar pikëpamje e quajtur deizëm, uk mud të gradohe ë gradë e ëtëmbëdhjetë e lart. Deizmi është pikëpamja e cila, ashtu si të gjitha fetë qiellore, e prao se ë çasti e krijimit të Uiversit, vulleti hyjor është efektiv ë mëyrë gjithëpërfshirëse absolute, por, pas krijimit, vulleti hyjor i pret lidhjet me botë e krijesave të paskrijimit. Ata e përmedi Zoti si Arkitekti i Madh i Uiversit, pradaj, simbolet e tyre jaë mjete pue të arkitektëve, si kompasi dhe vizorja. Ashtu siç dodh me arkitekti i cili, pasi ta ketë projektuar dhe gritur dërtesë sipas dëshirës, mbetet idiferet daj fuksioit dhe përdorimit të saj, edhe Zoti ka të jëjti pozicio daj Uiversit. Kjo do të thotë se ë vështrimi e Islamit, masoët e gradës ëtëmbëdhjetë e lart jaë mukir, mohues dhe heretikë. Pohimi se ë të gjitha eveimetet dhe formimet (gjeezat) ku jerëzit dhe xhidët mud të jeë faktorë veprues (autorë, subjekte), është i praishëm vulleti hyjor, uk duhet të kuptohet si pohim i miratimit të Allahut (Zotit) për të gjitha ato akte. Kjo (pozicioi i Zotit daj këtyre akteve M.H.) doshta mud të shprehet saktë me termat lejim (musaade) ose leje (ruhsat). Megjithëse vulleti i Zotit është i praishëm ë çdo gjë (eveimet ose formim), miratimi i Tij është vetëm për të mirë dhe të dobishme. Kështu që, ëse, kur duhet, Zoti lejo që robi ta dëshirojë të keqe dhe ta përdorë vulleti për realizimi e saj, Zoti lejo që robi ta dëshirojë ë mëyrë volitive të keqe, kjo është domosdoshmëri logjike e faktit që jeta e kësaj bote është jë botë prove dhe, si përfudim, domosdoshmëri logjike e shpërblimit dhe dëshkimit. Në të kudërt, krijimi i xheetit dhe xheheemit do të ishte absurditet. Mirëpo është e qartë se uk mud të medohet që Zoti të merret me gjëra të kota e absurde! Sepse jëri prej atributeve të Tij është Muteal (Trascedetal), domethëë, i përkryer ë mëyrë pamudësisht të joh Çelësat e së fshehtës jaë tek Allahu dhe askush uk i jeh ato përveç Allahut. Ai di për gjithçka ka ë tokë e ë det, pa leje e Tij asjë gjethe s bje! Ai di edhe për farë e vetme breda errësirës së dheut! Çdo gjë e jomë dhe e thatë dodhet ë libri e qartë! (Kur ai, E am, 59)

109 KADIR MISIROGLLU shme e të përfshihshme. Po qe se robi do të dëshkohej për jë akt të parealizuar për shkak se vulleti hyjor uk e ka mbështetur akti ë fjalë pavarësisht se robi ka dashur të bëhet faktor (subjekt) veprues ë atë akt, kudërshtimi dhe revolta e robit do të ishi të arsyeshëm e të logjikshëm. Padehim se kjo ide bëhet më e kuptueshme me këtë shembull: Le të medojmë se babai e ço djali ë jë jësi shitjeje lodrash për fëmijë me qëllim që t i blejë jë lodër për t u zbavitur. Babai i cili, pa dyshim, e do dhe e mëshiro të biri, para se i biri të bëjë jë zgjedhje, kërko t ia përshkruajë atij aët e mira dhe aët e këqija të të gjitha lodrave që dodhe ë atë jësi shitjeje. Ai ia përshkrua djalit me aq sa ç është e evojshme veçoritë e çdo lodre: Kjo është jë lodër krejt e parrezikshme me të cilë mud të luash e të zbavitesh si më mirë, me këtë tjetrë mud t ia xjerrësh syri shokut, kurse me këtë tjetrë mud t ia presësh dorë! Pastaj ia jeh të drejtë të zgjedhë breda kufijve të asaj jësie shitjeje. Ndërkaq, ëse djali, pavarësisht ga të gjitha orietimet dhe paralajmërimet e babait, zgjedh jë lodër të rrezikshme, babai ose pagua dhe ia ble lodrë, domethëë e mbështet realizimi e qëllimit tek i cili drejtohet vulleti i djalit, ose bë të kudërtë, uk e pagua lodrë duke e lëë të pafuqishëm vulleti e djalit. Ja, pra, përballë Zotit me vullet të përgjithshëm, të gjitha krijesat dhe, ë këtë mes, posaçërisht jeriu, i përgjajë fëmijës tek shembulli i mësipërm. Po të vihet re me kujdes, jo vetëm vulleti i tij vetiak është i pamjaftueshëm për ta realizuar qëllimi, por edhe fusha ku mud të realizohet ai vullet është e kufizuar. Në aët e parqeve ka jerëz që shëtisi qetë. Qetë kaë jë rrip, skaji i të cilit dodhet ë dorë të të zotit. I zoti i qeit, po deshi e bë këtë rrip ja dy metra të gjatë, po deshi, e bë pesë-gjashtë metra të gjatë. Qei jo vetëm s ka fuqi ta zgjatë apo shkurtojë rripi, por dhe as që mud të qortohet për këtë. Ai ka vetëm mudësië të zgjedhë që distacë mes tij dhe të të zotit, ta përdorë duke i dalë para, pas ose aash. I zoti rrallë i dërhy qeit ë përdorimi e kësaj mudësie dhe të drejte zgjedhjeje. Ja, pra, i tillë është vulleti te robi, jë vullet, kufijtë e të cilit uk jihe qysh më parë kategorikisht dhe teorikisht, por që mud të kuptohe vetëm me realizimi e eveimetit përkatës. Dhe, meqë e gjitha kjo mbështetet ë paravlerësimi hyjor, uk drysho dhe uk mud të dryshohet. 109

110 BOTEKUPTIMI ISLAM Krahas kësaj, pavarësisht ga padryshueshmëria dhe pamudësia për t u dryshuar, është jashtë çdo diskutimi se mbi këtë vullet të pjesshëm jaë të praishëm dhe veprojë shumë faktorë të johur dhe pamudësisht të johur. Pradaj duhe prekur edhe rolet shpesh të pamudur për t u zbuluar që luajë këta faktorë ë dobësimi-fuqizimi si dhe ë orietimi e vulletit të pjesshëm jerëzor. Me të vërtetë, umërimi i saktë i këtyre faktorëve shtesë që prekëm lidhur me vulleti, është i pamudur. Ne do t i prekim vetëm kryesorët dër këta faktorë që jaë, disa, vetiakë apo të fituar, disa, të jashtëm apo shoqërorë. 110 b) Faktorët dikues të mudshëm mbi vulleti jerëzor Nuk mud të mohohet se, fakti që embrioi i gjizur ë mitrë amësore ga sperma e lëshuar ga babai dhe që është kapitali i parë i jeriut ë botë materiale, është formuar ga ushqim hallall ose haram dhe është lëshuar apo jo me besmele ë mitër, si dhe fakti ëse ekzisto kurora (ikah) e cila formo bazë e legjitimitetit të marrëdhëies ëë-baba, ushtrojë shumë dikime, shumica e të cilave pamudësisht e përcaktueshme, mbi kaderi, karakteri, djejat dhe medimet e jeriut që do të formohet ga ai embrio. Për shembull, meqë ëvetëdija e jë fëmije të lidur ga jë lidhje jolegjitime mes dy persoave pa kurorë, do të jetë, të paktë e shtyrë ga motive të deigrimit jerëzor, e mbushur plot me kriza të kësaj të vërtete e cila e shdërro atë ë jë viktimë, është e pamudur që krizat ë fjalë të mos reflektohe ë medimet dhe djejat dhe, si përfudim, ë vulleti e tij. Eshtë jë e vërtetë e johur se, ë çdo familje, fëmija i parë është më i turpshëm e me fatazi më të zhvilluar. Kjo shpjegohet me fakti se fëmija i parë është gjizur ë jë kohë kur pridërit uk jaë bërë ede të jëri-tjetrit, pra, kur midis tyre uk është arritur ede itimiteti i plotë, për rrjedhojë, sudo djeja e turpit. Ndryshe ga kjo, është vërejtur vazhdimisht dhe ë shumë raste se fëmija i fudit është më i lirshëm se i pari. Në këtë mëyrë, kofirmohet se ë fillim të aveturës së tij ë mitrë amësore, fetusi merr pjesë edhe ga kostitucioi shpirtëror i pridërve të cilët përbëjë shkaku e parë formal të ekzistecës së tij. Nuk mud të mohohet

111 KADIR MISIROGLLU dikueshmëria e kësaj situate cilësore mbi prirjet e tij shpirtërore që do të dali ë shesh ë të ardhme. Po t i shtohet kësaj edhe fakti se medimet dhe djejat jaë më të hershme se vulleti dhe se luajë rol ë trajtësimi e tij, del ë shesh e vërteta se vulleti jerëzor varet ga shumë dikime të tilla të përcaktuara e të papërcaktuara. Njëri ga këta faktorë dikues jaë edhe specifikat lidhur me strukturë trupore dhe karakteri që përçohe ga pridërit tek fetusi me rrugë e trashëgimisë. Siç dihet, qysh ë stadi si vezë e fekoduar, jeriu trashëgo ga pridërit veçori gjeetike të përbashkëta që uk duhet harruar se do të përbëjë ë të ardhme bazë e sjelljeve të tij dhe se është jashtë çdo diskutimi se sjelljet ë fjalë do të jeë produkte të dëshirave të tij volitive ose, shkurt, të vulletit të tij të gjizur qysh ë këtë stad. Një faktor tjetër dikues është edhe klima dhe ushqyerja. Shkecëtari i madh, Ibi Haldui, i cili ka hapur brazdë e historisë së filozofisë ë botë, është përqëdruar gjerë e gjatë ë itroduktë e historisë së përgjithshme me titull Kitabul Iber mbi dikueshmërië e këtyre dy faktorëve mbi idividi dhe shoqërië dhe ka parashtruar shumë pikëpamje të drejta. Ne këtu po mjaftohemi të themi vetëm kaq se është jë e vërtetë që mud të vëzhgohet ga çdokush se jerëzit e lidur dhe rritur ë zoa malore jaë të shkathët, të hedhur e të guximshëm, kurse jerëzit e lidur dhe rritur ë fushë ose ë rrafshiat e shkretëtirës, jaë të drojtur dhe, ë të shumtë e rasteve, idiferetë ose të gadalshëm. Nga aa tjetër, uk mohohet se edhe jerëzit e rritur ë kushte gjeografike e klimaterike me qiell përgjithësisht të hapur e të kthjellët, jaë altruistë, të prirur për të qeë të djeshëm dhe fatazues, kërkues të së vërtetës, me atyrë poetike, se, përkudrazi, jerëzit e rritur ë kushte gjeografike dhe klimatike me qiell të mbyllur dhe mot të rëdë, paraqesi, përgjithësisht, jë gjedje shpirtërore të karakterizuar ga egoizmi, meçuria e hollë dhe egocetrizmi. Një krahasim sipërfaqësor mes prirjeve të përgjithshme të jerëzve që jetojë ë botë lidore e perëdimore, është e mjaftueshme për ta rrokur këtë të vërtetë. Përveç këtyre, dikueshmëria e produkteve ushqimore mbi karakteri jerëzor, për pasojë, mbi vulleti dhe aftësië zgjedhëse, është e kofirmuar me regjimi ushqimor të xjerrë ga Islami me kokluzioe si hallall-haram, etj. Shembulli më i theksuar i kësaj është dalimi i grëies së mishit të derrit i cili dallohet dër kafshët për cilësië që uk bëhet xheloz për femrë e vet. Eshtë jë e vër- 111

112 BOTEKUPTIMI ISLAM tetë e johur ga kushdo se me këtë dalim është dashur të paradalohet tejçimi tek jerëzit i kësaj veçorie të derrit. Na duket se uk bëjmë gabim po ta shpjegojmë mpirje karakteristike të kiezëve me fakti që gjatë gjithë shekujve jaë ushqyer me oriz, qëdrueshmërië e krimeasve ë rrugë me fakti që ushqehe me mish kali, gridavecërië e baorëve të brigjeve të Detit të Zi sa me trualli e thyer kodrior ku jetojë, aq edhe me mbisudimi e produkteve si peshku dhe misri ë regjimi e tyre ushqimor, etj. Nga aa tjetër, është jë e vërtetë e johur qysh ë krye të herës ë botë islame se ushqyerja e vazhdueshme me produkte shtazore xjerr ë pah tek trupi i jeriut ashpërsië dhe egërsië, kurse ushqyerja me produkte bimore, butësië dhe pajtueshmërië. Fakti që, dryshe ga ashpërsia dhe egërsia e mishgrëësve, vegjetariaët karakterizohe ga butësia dhe pajtueshmëria, është jë eveimet që mud të vëzhgohet lehtësisht ga kushdo. Eshtë si pasojë e kësaj veçorie të kofirmuar dhe të vëzhguar rregullisht me prova dhe eksperimete mbi qeie të gjalla eksperimetale, që, ata që eci ë rrugë e tasavvufit (mistikës islame), jëra ga metodat që djeki për zhvillimi dhe përparimi moralo-shpirtëror, është që, gjatë ushtrimit të përkorësisë 142 ë ushqyerje, të shmage ga kosumimi i produkteve shtazore. Kjo dikueshmëri e produkteve ushqimore shqyrtohet sot ë botë perëdimore gjerë e gjatë ë shkecë e re të emërtuar Gastroomia (Ushqyerja). Me të vërtetë, rëdësia e ushqyerjes është bërë më e mprehtë sot, ë kohë toë, për shkak të pozicioit të theksuar armiqësor e dëmprurës daj jerëzimit, të marrë ë këtë fushë ga çifutët të cilët e johi vete jo bij të Adamit, por ipër të Djallit! Në origjial: Riyâzât. Shë. i përkthyesit Çifutët jaë sot dora e parë ë tregtië ushqimore. Njëri ga mjetet shpë - doruese dhe dëmtuese kudër jerëzimit që kaë ë dorë çifutët si armiq të të gjithë jerëzimit, jaë lëdët e para dhe produktet ushqimore. Ndërsa jë mall tjetër jo të kosumit të përditshëm, për shembull, veshmbathje, jeriu e zgjedh dhe e ble sipas mudësive si dhe me itervale kohore të gjata, duke patur, kështu, mudësi, për t u veshur e mbathur edhe me sede pak a shumë të vjetra, produkti ushqimor si evojë dhe kosum të përditshëm, është i detyruar ta blejë për çdo ditë. Pradaj, çifutët kaë bërë gjithçka për ta shtëë ë dorë tërë tregtië ushqimore ë botë. Në të kaluarë, moopolizimi relativ i produkteve ushqimore mud të bëhej vetëm me aë të tregut të zi, kurse sot, kësaj mudësie i është shtuar edhe trajtimi i produkteve ushqimore me emulsioe për t ua zgjatur qëdrueshmërië ë ruajtje, pra, afati më të gjatë të përdorimit. Pasi ë botë perëdimore isi revolucioi idustrial dhe jerëzve iu pakësua koha e lirë për të dalë ë treg, zgjuarsia çifute isi të shpikë

113 KADIR MISIROGLLU disa substaca shtesë për produktet ushqimore me qëllim për të paradaluar prishje e tyre të shpejtë. Me aë të këtyre substacave shtesë që i japi mudësi jeriut të blejë produkte ushqimore, ta zëmë, jë herë ë pesëmbëdhjetë ditë, çifutët përfitojë ga rasti për ta helmuar jerëzimi ë mëyra të dryshme. Ushqyerja dhe klima jaë faktorë themelorë ë formimi e karakterit të jeriut. Eshtë për këtë arsye që Islami ka vëë jë regjim të caktuar ushqimor. Në të kaluarë osmae, tatarët shërbei si korrierë dhe shpërdarës postarë, sepse karakaterizoheshi ga qëdrueshmëria e lartë ë udhëtim gaqë gjatë gjithë jetës ushqeheshim me mish kali. Fakti që kiezët, duke u tërhequr ë vetvete si kërmilli ë guaskë, kaë jetuar shekuj të tërë të heshtur e idiferetë ë vedi e tyre, është pasojë e ushqyerjes së tyre për shekuj të tërë me oriz. Muslimaët që e dië këtë, gjatë kohës së tërheqjes ë përkorësi, uk haë produkte shtazore. Sepse, dërsa produktet shtazore bëhe faktorë aktiviteti dhe vrulli, produktet bimore shtojë pasiviteti dhe butësië (butësië ë moral). Ndërkaq, s duhet harruar se edhe ilaçet jaë, shpesh, kocetrate produktesh ushqimore elemetare ose të kombiuara. Eshtë jë e vërtetë e vëzhguar se këto ushtrojë dikim mbi orgaet dhe gjymtyrët dhe, dojëherë, edhe mbi gjedje shpirtërore. Kjo do të thotë se edhe emulsioet si kocetrate për trajtimi e qëdrueshmërisë së produkteve ushqimore të gatshme ose gjysmë të gatshme kaë të jëjtat efekte. Një mëyrë tjetër dërhyrjeje ë strukturë e produkteve ushqimore është edhe trajtimi hormoal i tyre qysh ë farë, pastaj edhe gjatë rritjes ëpërmjet kocetrateve ushqimore që xisi marrje e redimeteve të larta, etj. Mirëpo, është vëë re dhe vërtetuar se mishi i trajtuar me hormoe, duke ulur djeshmërië seksuale mashkullore tek meshkujt dhe djeshmërië seksuale femërore tek femrat, bëhet shkak për ulje e përqidjes së atalitetit si dhe për lidje e jë brezi jo të shëdoshë. Me aë të trajtimit të produkteve ushqimore me emulsioe shtesë si dhe me rrugë të tjera tizare, çifutët luajë jë lojë të rrezikshme veçaërisht mbi kombi gjerma duke arritur qysh sot jë pakësim prej rreth jë milio lidjesh ë vit. Dhe asjë gjerma uk e di se ky është jë pla afatgjatë çifut për asgjësimi e kombit gjerma! Sot, përbërja e produkteve ushqimore paraqitet ë etiketë e produktit me aë të jë aalize spektrale të cilë uk e kupto kosumatori i cili ka të drejtë ta dijë me hollësi përmbajtje e produktit që ble dhe kosumo. Kurse çifutët uk kosumojë asjë produkt ushqimor të trajtuar me emulsioe. Në përgjasim me kocepti hallall të muslimaëve, ata kosumojë produkte të cilësuara kosher. Sot ë Evropë, ë marketet e mëdha ka sektorë me produkte të etiketuara kosher, të posaçme vetëm për çifutët. Edhe për e, muslimaët, çështja e trajtimit të produkteve ushqimore është e rëdësishme si për vlerë e tyre hallall-haram (i lejuar, i bekuar-i palejuar, i pabekuar), ashtu dhe për vlerë e tyre ë dobi apo ë dëm të shëdetit. Për këtë çështje e cila, ë të vërtetë, është jashtëzakoisht e gjerë, po mjaftohemi duke dhëë këtu vetëm jë përmbledhje sa kjo. Por atyre që kërkojë të marri më shumë johuri, u këshillojmë këtë libër: Fatıma Mehlika Mısıroğlu, Yeşil Çevre ve İslâm, İstabul, 1994, Sebil Yayıları. Përveç dëmtueshmërisë së shëdetit të jerëzve që paraqesi emulsioet përpuuese të produkteve ushqimore, sot është shfaqur, gjithashtu si shpikje e çifutëve, belaja e ushqimeve të hormoizuara. Produktet ushqimore bimore e shtazore të hor- 113

114 BOTEKUPTIMI ISLAM Fakti që pamudësia për të marrë ë mëyrë të mjaftueshme e të ekuilibruar proteia dhe mierale që jaë të domosdoshme për periudhë e fëmijërisë dhe rritjes, diko egativisht sa ë strukturë fizike të trupit, aq edhe ë fuksioet e trurit, është jë ga të vërtetat që parashtrojë sot shkecat e atyrës. A uk e vle të medohet dhe aalizohet seriozisht fakti që, për shembull, kosumimi i peshkut, mishi i të cilit përmba shumë fosfor, diko pozitivisht mbi fuksioi e zgjuarsisë, kurse, përkudrazi, ushqyerja e vazhdueshme kryesisht me produkte brumore lua rol egativ mbi truri? Pa asjë dyshim, evetualiteti i vulletit shfaqet ë mëyrë shumë të dallueshme mes jë jeriu të zgjuar dhe jë jeriu kokëtrashë! 114 moizuara kaë shumë të meta me pasoja të rrezikshme, por kjo gjë uk jihet aq sa ç duhet ë vedi toë. Ndërkaq, shumë vede kaë xjerrë ligje që dalojë prodhimi, importimi dhe kosumimi e produkteve ë fjalë, gjë që, sigurisht, uk është pa shkak. Për shembull, dihet se Bashkimi Evropia e ka daluar kosumimi e mishit të hormoizuar ë vedet breda bashkësisë. Në këtë kuadër, po qe se jë rritës kafshësh për tregti mishi dërhy me rrugë hormoale ë ushqyerje e tyre për të marrë redimete të larta, mishi e atyre kafshëve mud ta shesë ë vedet e botës së tretë, por ë asjë mëyrë ë vedi e vet! Dhe kjo është jë shfaqje tjetër e egoizmit të jeriut të qytetërimit perëdimor si dhe e stadartit të dyfishtë që përdor qytetërimi ë fjalë. Në u dashtë dhëë jë shembull tjetër, le të përmedim se sot ë Amerikë prodhohe shtatë lloje misri. Katër prej tyre, meqë jaë të trajtuara me hormoe, uk mud të hyjë ë BE. Për produkte ushqimore të tilla, shtetet kaë vëë kufizime ose dalime pas studimeve dhe eksperimetimeve mbi to, kurse Turqia s di gjë për këto zhvillime. Vedet e Evropës Perëdimore që e kaë marrë ë kompetecë të vet prodhimi toë të produkteve ushqimore pa hyrë e ede ë BE, po e çojë drejt dalimit mbjellje e paxharit me preteksti që e duhet të përdorim, ë ved të paxharit, kallam sheqeri ë fabrikat toa! Mirëpo asjë ga fabrikat toa aktuale uk e kaë tekologjië e duhur për përdorimi e kallamit të sheqerit. Çështja është se e importojmë ga Amerika misër të hormoizuar ga i cili xjerrim glykogje shumë të rrezikshëm për shëdeti, dhe e përdorim ë fabrikat e sheqerit për prodhimi e sheqerit dhe, kështu, me jë sheqer të përftuar ga jë lëdë e daluar ga të tjerët si produkt i rrezikshëm për shëdeti, e helmojmë populli toë çdo ditë! Këtu duhet ta bëjmë të qartë edhe këtë që, për të dalë ë shesh të gjitha rreziqet e mudshme të produkteve ushqimore të përftuara me dërhyrje hormoale, produktet ë fjalë duhe përdorur të paktë gjatë dy brezave. Kjo do të thotë që helmimi me këto produkte djek jë ecuri mjaft të gadalshme. Nga aa tjetër, farërat e përftuara me dërhyrje hormoale dhe të emërtuara hibrite, jaë, gjithashtu, ë jë farë mëyre, moopol i çifutëve, sepse, meqë ga hibritet uk merre farëra për shkak se degjeerojë qysh ë gjeeratë e dytë, bëhet i detyrueshëm importimi i farës për çdo vjet ga çifutët! Meqë e kaë formuar jë moopol të tillë ë të gjithë botë, çifutët ua shesi të gjithëve me çmimi e arit farat e bimëve ushqimore duke realizuar, kështu, jë shfrytëzim më vete!

115 KADIR MISIROGLLU Edhe dikueshmëria ë favor apo kudër e mjedisit të jashtëm ë trajtësimi e vulletit ë jetë, ga familja ë shoqëri, është jë e vërtetë krejt e hapur. Kësaj i duhet shtuar edhe edukimi i orgaizuar dhe i vetvetishëm ose atyral. Me të vërtetë, po qe se atyra jerëzore s do të kishte asjë kapacitet dhe mudësi për dryshim, ë fjalore s do të ekzistote jë fjalë e tillë, si edukim. Për ta kuptuar dikueshmërië mbi vulleti, edhe të trashëgimisë sociologjike krahas trashëgimisë biologjike, mjafto të shihe dallimet mes veçorive kryesore të kombeve e popujve. Për shembull, disa shtrembërime ë sjelljet, mimikë dhe patomimë e evgjitëve jaë, pa dyshim, pasoja të trashëgimisë sociale. Juristi italia Lombrozo (Cesare Lombroso, ) që zë jë pozitë të shquar mes teoritikëve të së drejtës, jihet me parimi e tij të veçatë të fajësisë së bashkëlidur. Sipas tij, ata që e evidetojë vulleti e vet për të bërë faj, jaë të detyruar të veprojë kështu si domosdoshmëri e strukturës së tyre biologjike. Krejt ashtu si ë rasti e Frojdit, edhe e vërteta ë pikëpamje e Lombrozos i cili jë pikëpamje të saktë ë fillimi e saj, e trasformo ë diçka të gabuar duke e përgjithësuar me të gjitha mudësitë, është e tillë: Për shembull, jerëzit tek të cilët gjëdrra e hipofizës sekreto me të tepërt, jaë jashtëzakoisht evrikë. Njerëz të tillë bie ë faj ë raport të drejtë me itesiteti e ervozitetit të tyre të theksuar. Për shembull, ë dryshim ga dikushi i cili mud ta kapërcejë jë gatërresë me jë debat të thjeshtë, ata e zgjidhi me krim. Persoat e vuajtur ë mëyrë të pamjekueshme ë këtë drejtim, bëhe egoistë, pa dëshirë ë jetë dhe idiferetë ë reagim dhe sjellje daj mjedisit të jashtëm. Gjedja biologjike-aatomike hermafrodite 144 tek jerëzit reflektohet ë masë të madhe ë vulleti dhe ë aftësië zgjedhëse të tyre, pasi kjo është jë gjedje jo e atyrshme. 145 Dhe dihet qartë 144. Në origjial: Hüsâ. Shë. i përkthyesit Efekti më i madh i dukurive jo të atyrshme tek jeriu mbi persoaliteti e jeriut, për pasojë, mbi vulleti e tij, dhe, veçaërisht, mbi meshkujt, është impoteca seksuale. Shkaku i kësaj është ky: Imam Gazaliu përcakto tre motive themelore ë atyrë krijimore të jeriut, të cilat i emërto: a) Fuqia e medjes (arsyeja) b) Fuqia e trupit (forca) 115

116 BOTEKUPTIMI ISLAM 116 dikueshmëria e të gjitha veçorive të atyrshme të trupit mbi vulleti. Për shembull, mudësitë dhe prirjet, si medja (arsyeja), epshi dhe zemërimi, uk jaë të fuqishme ë të jëjtë gradë tek të gjithë jerëzit. Këto, jo vetëm luajë rol ë orietimi dhe trajtësimi e vulletit të idividit, por, ë vartësi edhe të dikimeve të jashtme, e zmadhojë ose e zvogëlojë edhe jë herë më shumë këtë rol. Për shembull, po qe se jë i ri ede ë periudhë shkollore e ka zëri të bukur, xitjet dhe ikurajimet e jashtme mud ta bëjë atë që ta lërë shkollë (për t iu kushtuar zërit të bukur). Po kështu, është e vërtetë se hafizët me zë të bukur, shpesh herë, e lëë përparimi ë fushë e diturive fetare duke vedosur t i kushtohe kësaj dhutie. Edhe të rijtë të shquar për forcë fizike, ë vitet e shkollës së mesme, ë dikimi, xitje dhe ikurajimi edhe të iteresave të jashtme, e lëë shkollë për t iu kushtuar veprimtarive të dryshme legale ose ilegale që kërkojë forcë dhe qëdrueshmëri fizike. Ndoshta struktura joë trupore ka edhe veçori të tjera ede të pazbuluara të cilat rec) Fuqia e epshit (sesualiteti) Pastaj, duke i aalizuar gradët e tyre, si grada e skajshmërisë së djathtë ose teprimit (ifrat), grada e skajshmërisë së majtë ose dobësimit (tefrit) dhe grada e mesme ose e maturisë (itidal), përpiqet t i tregojë jeriut rrugët dhe dobitë e mudësisë për të qeë i matur ë këto veçori. [Imam Gazaliu e emërto teprimi ë arsye, zgjuarsi dredharake (xherbeze), dobësimi, kokëtrashësi (gabavet) dhe maturië, urtësi (hikmet); teprimi ë forcë e emërto furi (zemërim të vrullshëm) (tehevvur), dobësimi, frikacakëri (xhebaet) dhe maturië, kurajë (shexhaat); teprimi ë sesualitet e emërto imoralitet, mëkat (fuxhur), dobësimi, mefshtësi, grirje (xhumud) dhe maturië, der, virtyt (iffet). Ai trego se maturitë jaë shkaqe për vlera dhe virtyte, kurse qëdrimet e skajshme (teprimet dhe dobësitë), shkaqe për diskreditim.] Edhe efektet e këtyre tri faktorëve mbi vulleti dhe aftësië zgjedhëse të jeriut është e pamudur të mohohe. Ndërkaq, sipas esh, faktori më me efekt dër këta është sesualiteti. Fakti se sesualiteti përbë jë motiv shumë rrëjësh e tejet të thellë, si dhe rëdësië e jashtëzakoshme të këaqjes ose moskëaqjes ë këtë drejtim, i përshkrua me hollësi ë mëyrë çuditërisht të thellë Shejhi Ekber Muhjiddi Arabiu ë veprë e tij me titull Fususul Hikem ë temë e posaçme për Profeti Muhammed. Sipas pikëpamjes që jë pjesë të saj e kemi parashtruar idetikisht më tej, dëshira më me rrëjë tek jeriu është prirja për ta kapërcyer vdekshmërië. Kjo dëshirë është më troditësja e prirjeve të ëvetëdijshme. Eshtë çasti i frymëzimit i cili, me aë të djejës se prej tij po formohet jë jeri i ri, i ofro jeriut gopje dhe këaqje më të madhe. Fakti që këaqësia ë çasti e frymëzimit është më e madhja dër këaqësitë jerëzore dhe subjektive, është pasojë e gopjes dhe këaqjes më me rrëjë, të quajtur prirja për ta kapërcyer vdekshmërië. Ndoshta edhe dehja që dje artisti pasi e sedërto veprë e vet e cila të paktë do ta bëjë të famshëm, mud të merret ë kosideratë ë këtë kategori. Edhe ëse kjo dukuri s është e qartë dhe e dallueshme, fiksohet me fakti se e gop dhe e këaq ëvetëdije dhe patjetër që lua jë rol të madh ë trajtësimi dhe orietimi e vulletit.

117 KADIR MISIROGLLU flektohe ë shpirti, karakteri dhe vulleti toë. Në veprë e tij, Marifetame, Ibrahim Hakiu ga Erzurumi ka shëuar me radhë të gjitha dikimet e mudshme të të gjitha orgaeve të trupit mbi karakteri, për pasojë, mbi vulleti. Edhe ëse medohet se ë kostatimet e tij ka jë farë hiperbolizimi, 146 dikueshmëria ë jë masë të caktuar e veçorive të orgaeve dhe gjymtyrëve mbi karakteri dhe, si rezultat, mbi vulleti, uk mud të mohohet. Në të drejtë jerëzore, këta faktorë dikues, veçaërisht ë fajet pa paramedim, merre parasysh, ë raport me sa mud të përcaktohe, ë dhëie e dëimit. Të gjitha këto që u thaë gjer këtu, tregojë se mbi vulleti i cili është jë ga motivet themelore ë peshore hyjore mbi përgjegjësië ose shpërblimi, luajë rol shumë faktorë dikues të përcaktuar apo të papërcaktuar që i gjajë jë shiu radioaktiv që bie mbi të. 147 Ndërsa, siç e thamë më lart, jë pjesë e këtyre merre 146. Aaliza ë këtë mëyrë ga Hirësia Ibrahim Haki e veçorive që u pë - kasi orgaeve dhe gjymtyrëve, mbështetet ë vëzhgimet e tij përfudimisht parashikuese, imagjiare si dhe pak edhe të jetës shoqërore. Kurse dijetari gjerma Erest Kreschmer, duke kryer studime laboratorike mbi afro dhjetë mijë jerëz, ka parashtruar jë vepër krejtësisht shkecore me titull Struktura trupore dhe karakteri. Kjo vepër shkecore e cila ka marrë formë të plotë ë përfudim të vëzhgimeve që mbushi tërë jetë e tij si mjek, është përkthyer dhe bërë pasuri e gjuhës soë ga sociologu yë, Prof. Dr. Mumtaz Turha, dhe është botuar më 1949 ë kuadri e botimeve të Fakultetit të Letërsisë së Uiversitetit të Stambollit Disa mistikë që i kaë marrë parasysh ga shumë aspekte formale e pë - mbajtësore këta faktorë dikues mbi vulleti, meqë e kaë ëvleftësuar me sa kaë pasur mudësi roli e tij, jaë akuzuar vazhdimisht për mohim të vulletit. Njëri prej këtyre është edhe shehu i sektit Melami, Muhammed Nurularab, i cili pati bërë jë popullaritet të gjerë ë periudhë e fudit osmae. Thashethemet sipas të cilave ai e mohote vulleti e pjesshëm, patë depërtuar gjer ë Pallat ë kohë e sullta Abdylmexhidit. Atëherë, sulltai, meqë ishte kureshtar për çështje, përdori metodë e hetimit të fshehur pa i dhëë rast shehut të kuptote gjë. Kështu, ë Pallat u vedos që shehu të sillej ë Stamboll pa e fyer dhe, ë jë koak pashai, të futej, pa e kuptuar, ë jë diskutim shkecor. Sulltai do ta diqte diskutimi i fshehur ë jë skutë të quajtur kafaz, të dara, këto, të zakoshme, të arkitekturës së shtëpive të mëdha por edhe të zakoshme. Dhe kështu u bë. Pasi isi diskutimi me çështje të tjera të trajtuara ga hoxhallarët, fjala u suall te çështja e vulletit dhe shehu i johur u pyet se ç medote mbi këtë specifikë. Dhe Sheh Muhammed Nurularab tha kështu: Sigurisht që tek robi ekzisto jë vullet i pjesshëm. Ky është edhe burimi i përgjegjësisë. Vetëm se jo tek çdo jeri dhe ë çdo kohë. Për shembull, uë, sigurisht që kam jë vullet të pjesshëm. Mirëpo uë kam ardhur këtu me urdhër mbretëror dhe, gjithashtu, uk e kam ë dorë vetë që të grihem e të largohem. Gjersa urdhri mbretëror që më detyroi të vij këtu, të mos përsëritet ë drejtim të kudërt, pra, për 117

118 BOTEKUPTIMI ISLAM parasysh edhe ë të drejtë jerëzore, uk mud të medohet që të mos fute ë llogari ë peshore hyjore. Për shembull, dërsa uk shihet i justifikuar jë jeri i cili ka kryer jë faj si pasojë e dobësimit të vulletit dhe aftësisë zgjedhëse pasi ka pirë alkool, persoi i cili ka kryer faj ë mëyrë të pavulletshme, merito falje ë jë masë të caktuar. Kurse ë peshore hyjore, sigurisht që do të luajë rol ë përcaktimi e kufirit të përgjegjësisë së idividit edhe faktorë dikues të tjerë jashtë vulletit dhe aftësisë zgjedhëse të tij. Siç e thamë më lart, Zoti i Gjithësisë i cili uk e bë përgjegjës robi më shumë se ç mba, sigurisht që ka për t i futur ë llogari ë përcaktimi e durimit të robit faktorët dikues të jashtëm të praishëm përveç vulletit dhe aftësisë zgjedhëse të tij. Krejt si përjashtimi i jë farzi (elemeti të detyrueshëm) abdesti për persoi i cili uk ka krahë (i ka humbur aksidetalisht krahët). Dihet pak a shumë se mbi vulleti jerëzor luajë rol shumë faktorë dikues të tillë. Për shembull, gjyrat!.. Ndikimi i gjyrës së kuqe mbi shfaqje e zemërimit është jë e vërtetë e johur mjaft mirë. Pradaj matadorët përdori shami të kuqe për t i dërsyer demat. Një e vërtetë tjetër: syri që sheh objekte të blerta, uk lodhet, sepse syri uk detyrohet të akomodohet duke parë ë largësi (ë horizot) ose ë objekte ose pamje ë gjyrë të blertë. Pradaj ë biblioteka, tavoliat mbulohe me mbulesa jeshile. Edhe mjekët që e kaë veshje karakteristike ë gjyrë të bardhë, ë operacio përdori bluza ë gjyrë të kristaliit të syrit (jë uacë e gjyrës së qiellit) me qëllim që të mos u lodhe sytë. Po kështu, edhe dikueshmëria e zërit dhe aromës mbi djejat, për pasojë, mbi vulleti, uk mud të mohohet. Ndërsa disa zëra e shqetësojë gjeriu dhe bëhe shkak për shfaqje e jë gjedjeje akthi tek ai, uk është e domosdoshme të jesh johës 118 t u larguar që këtu, uë s mud të largohem. Kjo do të thotë se, këtu, ë jë specifikë të caktuar, vulleti im është i barabartë me zero. Në të jëjtë mëyrë, si pasojë e dodhjes ë audiecë mbretërore, edhe lëvizjet që mud të bëj, jaë të kufizuara. Edhe disa persoa, si uë ë këto kushte, jetojë vazhdimisht me ideë se dodhe ë audiecë e Zotit. E, tai, ejai dhe vlerësojei ju se a mud të kosiderohet se tek persoa të tillë ka vullet të pjesshëm! Kështu tha shehu melamit, Muhammed Nurularab dhe, meqë përgjigjja e tij i pëlqeu sulltait, shehu u dërgua ë vedi e tij i shoqëruar me respekti e duhur. Përgjigjja e Sheh Muhammed Nurularab sikur ta dite se ishte sjellë me urdhër të sulltait i cili gjithashtu dodhej i fshehur diku aty diku duke e djekur diskutimi, tregote se ai e jihte edhe atë çka dodhte pas perdes, domethëë, ë botë e fshehtë!

119 KADIR MISIROGLLU i muzikës apo të kesh vesh muzike për ta kuptuar se zërat (tigujt) harmoikë japi prehje e qetësi! Fakti që osmaët përdori edhe muzikë ë kurimi e të sëmurëve psikikë, trego se ata e jihi këtë çështje. Njohuritë mbi dikueshmërië e hëës, diellit dhe plaeteve të tjerë mbi atyrë, madje, mbi jeriu jaë të vjetra sa vetë historia jerëzore. Në to, ashtu si ë praktikë e horoskopëve ë ditët e sotme ku, gjithsesi, ka teprime, ka jë pjesë të vërtete. 148 Dihet se baticë-zbaticat ë botë dodhi ë dikimi e hëës. Veç kësaj, ë Amerikë është vëë re se ë ditët e hëës së plotë rritet përqidja e fajeve peale. Mishi më i mirë e më i shijshëm është ai i shpiës së kafshëve, sepse këtë pjesë e zë dielli vazhdimisht. Kurse mishi me cilësi më të ulët është i barkut, sepse uk sheh diell! Dhe uk mud të mohohet që ky dikim i diellit përfshi edhe jerëzit. Për shembull, ëse ë Gadishulli Arabik, mosha e pubertetit është rreth tetë vjeç, ë vedet Skadiave shko gjer ë 22 vjeç. Veç kësaj, ata që jetojë ë vedet e veriut ku ata dhe dita zgjati shumë (ë pole gjashtë 148. Shah Velijullah Dihlevi, ë veprë e tij të johur, Huxhetullahi l- Baliga (Maual i medimit islam), pasi bë fjalë mbi dikimet e johura të diellit dhe të disa yjeve të tjerë mbi globi tokësor, thotë: Por kosiderata se varfëria dhe pasuria, krizat dhe mbarësitë ekoomike si dhe gjarje të tjera që u dodhi jerëzve gjatë jetës, jaë ë vartësi të lëvizjes së yjeve, është jë kosideratë e pakofirmuar ga sheriati. I Dërguari i Allahut (s.a.s.) e ka daluar kredhje ë gjëra të tilla dhe ka porositur kështu: Kush përfito sadopak ga astrologjia, ka përfituar sadopak ga magjistaria! (Ebu Davud, Tibb, 2; Ibi Maxhe, Edeb, 28; Ahmed bi Habel, I, 227) Ai tregote kudërshtim të ashpër daj shprehjeve, si eve a ra shi për shkak të lidjes/perëdimit të fila ylli. (Shih. Buhari, Megazi, 35; Tirmidhi, Tefsir, 56/4; Ahmed bi Habel, I, 108) Uë uk them se Allahu i Lartë uk u ka dhëë yjeve disa veçori ga të cilat burojë disa dukuri me aë të dryshimit të atmosferës dhe motit që rrethojë jeriu. Sepse sheriati uk ka thëë dojë gjë që ta bëjë të domosdoshme këtë. Siç dihet, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) e ka daluar kehaeti (orakulli). Kehaeti është dhëia e lajmeve me burim xhidët. Në të jëjtë kohë, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ka bërë të ditur se ai vetë s ka të bëjë me ata të cilët shkojë te kahiët dhe i miratojë thëiet e tyre. Pastaj, kur e kaë pyetur se për pozitë e kahiëve, ka dhëë këto johuri për ta: Egjëjt zbresi ë re dhe bisedojë mes tyre për urdhrat e vedosura ë qiell. Shejtaët i përgjojë dhe, duke u shtuar edhe jëqid gëjeshtra fjalëve gjysmake që kaë përgjuar prej tyre, ua përçojë ato kahiëve ë zemra. (Buhari, Bedu l-halk, 6) (Shih, idem, vëll. I. İstabul, 2003, f. 115) 119

120 BOTEKUPTIMI ISLAM muaj atë e gjashtë muaj ditë), jerëzit (baorët e atjeshëm) bëhe melakolikë. Kjo do të thotë se, si pasojë e gjedjes shpirtërore tek jeriu, ekzistojë faktorë dikues të paumërt që luajë rol mbi vulleti. Ja, pra, këtë etitet ka vulleti i pjesshëm (iradetu xhuzije) i cili përbë burimi e përgjegjësisë. Ndërkaq, është parim i Islamit ë lidhje me eveimeti jeri, se tek çdo jeri ekzisto vullet i paktë apo i shumtë, i dobët apo i fortë si dhe pavarësisht ga faktorët dikues të cilëve u ështrohet. Në të vërtetë, është e pamudur që, vulleti jerëzor i cili jo vetëm është i pjesshëm, por edhe u ështrohet shumë dikimeve të tilla të përcaktuara e të papërcaktuara, të mos shkaktojë pesimizëm, lëkudje e dyshime tek jë jeri i cili i jeh këto të vërteta. Për të mud të plotësuar të vërtetat e kësaj teme, duhe trajtuar edhe gushëllimi fetar i aftë për shpëtimi ga pesimizmi, lëkudjet dhe dyshimet ë fjalë, si dhe zgjidhjet kompesuese dhe kuruese të pikëpamjeve mistike. 120 c) Ngushëllimi i ofruar ga feja Dihet se kushtet e jetës i garkojë çdo idividi qysh ga foshjëria, sa jë sërë meritimesh, aq edhe jë sërë privimesh dhe pasojash dëshkimore. Eshtë kusht për qetësië, prehje dhe këaqësië temporale, pra, të kësaj bote, që të praohe pasojat dëshkimore ë fjalë pa u revoltuar daj tyre dhe që të mbahet jë qëdrim pajtues me miratimi dhe pëlqimi hyjor. Feja urdhëro që jeta të praohet ashtu siç është. Krahas kësaj, edhe përmirësimi i atyre që mud të përmirësohe, është jëri ga urdhrat e fesë. Profeti (a.s.) ka thëë: Kush i ka dy ditë të jëllojta, është me dëm! 149 Sipas kësaj, praimi i jetës me të gjitha privimet dhe pasojat dëshkimore, si rezultat, mbajtja e qëdrimit pajtues me miratimi dhe pëlqimi hyjor, uk e bë të detyrueshëm idiferetizmi dhe pasiviteti, doshta është kusht thjesht për qetësië e medjes e të zemrës. Me të vërtetë, edhe Kur ai i Shejtë, me kokluzioi 149. Ebu Nuajm, Hilje, VIII, 35.

121 KADIR MISIROGLLU e përgjithshëm, për jeriu uk ka gjë tjetër veç asaj ç ka fituar 150, urdhëro që jeriu të puojë e të përpiqet. Për jeriu, mudësia për të arritur prehje, qetësië dhe këaqësië pavarësisht ga jë mijë e jë privime, arrihet vetëm ëpërmjet gushëllimit të ofruar ga feja. Dhe, për të patur sukses të plotë ë këtë, duhe patur djeja fetare të fuqishme. Për shembull, jeriu i gjymtuar ë mëyrë të bashkëlidur, si mud të gjejë gushëllim përballë peshës së gjymtimit që i rëdo ë jetë? Po qe se ai i beso vetëm kësaj jete, me të vërtetë është e pamudur që të gjejë gushëllim dhe qetësi! Por po qe se ai i beso rigjalljes dhe jetës së pasme, ahiretit, dhe mudet të arrijë ë kokluzioi se privime të tilla si gjymtimi i tij e pakësojë përgjegjësië ë jetë tjetër pas rigjalljes, i ështrohet miratimit dhe pëlqimit të Allahut, medo se durimi ë atë botë të përjetshme do ta bëjë të marrë jë shpërblim të madh dhe, atëherë, vedi e hidhërimit dhe dëshpërimit ia zëë gëzimi dhe qetësia! Në sajë të durimit, dorëzimit te Zoti (tevekul) dhe ështrimit daj miratimit dhe pëlqimit të Tij, jeriu fillo ta shohë gjymtimi dhe privimi e vet si jë portë fitimesh për vete. Sigurisht, ata që uk arrijë dot të formojë jë pikëpamje të tillë, uk shpëtojë dot ga krizat dhe akthet! Një perso i cili vje ë këtë botë me jë gjymtim trupor, mud të zotërojë shumë mudësi gushëllimi vetëm ë sajë të besimit te Allahu. Ai medo se të mirat që ua favorizo Zoti robve të vet uk realizohe si dojë detyrim i Tij daj robve 151, se ato të mira 150. Kur ai, Nexhm, Le të përcjell, këtu, jë kujtimi tim mbi këtë çështje: Në grushti e shtetit të 27 majit të vitit 1960, më kishi rrasur ë jë qeli ë Harbije. këtu po tregoj për jë gjarje ga ato që kam përmbledhur ë libri tim me kujtime, Geçmiş Güü Elerke (Duke shoshitur të kaluarë), vëll. II, f. 81 e ë vazhd....dhutitë e Allahu për robtë e vet uk jaë borxh i Tij daj tyre!.. Të esërme ë mëgjes, kur po jepej haja e mëgjesit, jë ëoficer që vëzhgote dhe kotrollote shpërdarje e ushqimit, m u përkul ë vesh e më tha: Sot ky burg do të zbrazet, ju qoftë për mbarë!.. Nuk e vrava medje për ta pyetur se si do të zbrazej. Vetëm e falederova. Siç e kam thëë më parë, ëoficerët uk e miratoi grushti e shtetit dhe përjetoi të jëjtat djeja me e. Pasi u largua të gjithë ushtarët, ua dhashë lajmi të gjithë pjesëtarëve të qelisë. Të gjithë u mbytëm ë gëzim. Të gjithë të arrestuarit padehë se atë ditë do të liheshi të lirë. Sepse, fudja, askush s kishte bërë gjë që të mud të quhej faj. Çokush ishte sjellë aty për gjëra të vogla apo të sajuara. Pradaj ishim të justifikuar të medoim ashtu. 121

122 122 BOTEKUPTIMI ISLAM Mezi e pritëm drekë. Gjer më dymbëdhjetë askush s erdhi. Por vazhduam të diheshim të gushëlluar me medimi se orari i puës vazhdote gjer më pesë pas dreke. Por edhe pasi u mbush ky afat, askush s u duk. Më ë fud, arritëm ë përfudimi se thëia e ëoficerit uk kishte qeë e saktë. Atëherë, secilit iu shtua akthi i burgimit ë qeli. Ishte dimër. Ditët ishi të shkurtra. Nga pritja, e pata shtyrë falje e amazit të iqidisë. Pasi i rashë derës për jë kohë të gjatë, më ë fud ma hapë për të marrë abdest. Gardiai ga Sparta që ma hapi derë, ishte ushtar. Ai më tha: O vëlla, uë po luaj jashtë me top. Ti merr abdest dhe hyr breda se uë vij pastaj dhe e mbyll derë! Uë fillova të eci gjatë korridorit mes qelive drejt lavamait. Në këtë mes, ga jë qeli, praë së cilës po kaloja, dëgjova jë rëkim të hidhur dhe të qara. Qëdrova ë mëyrë të pavulletshme dhe vura veshi. U rrëqetha. E hapa dritare e vogël mbi derë rrëshqitëse të qelisë dhe pashë breda. Një djalë ë të shtatëmbëdhjetat, ede qimepadirsur, i dobët, fytyrëvrarë, po qate. I bërtita: Pse po qa? Për dashuri të Zotit, hapma derë që të dal ë korridor se po çmedem! Më tha. Përsëri, ë mëyrë të pavulletshme, e hapa derë pa meduar aspak se, sikur ë atë çast të vite jë ofcer si Turha Bullgurllu, edhe uë, edhe gardiai ushtar do ta pësoim shumë keq! Fëmija jo se e shihte dielli pse doli ë korridor, se bota për e ishte krejtësisht e mbyllur. Aty uë vetë qëdrova dhjetë ditë e gjashtë orë dhe uk e pashë dritë e ditës përveçse kur më merrte ë pyetje Faruk Gyveturku. Dhe askush tjetër s e pati parë dritë e ditës! Vazhdova rrugë time drejt lavamait. Nga jë qeli tjetër dëgjova trokitje periodike: Tak-tak! E hapa edhe dritare e vogël të derës së asaj qelie. Breda dodhej jë xëës i Fakultetit të Pyjeve, me emri Oktar Oder, i cili ishte sjellë aty për shkak të së jëjtës gjarje që isha sjellë edhe uë. Kishte marrë ë dorë jë moedhë jëlirëshe me të cilë i bite jë herë kokës së vet, pastaj, derës, e kështu me radhë. Kur e hapa dritarezë e derës së qelisë, u dodhëm sy më sy meqë atë çast ishte kthyer ga dera për ta goditur. Megjithatë, s më vuri re, kështuqë vazhdoi të jëjtat goditje ritmike. I bërtita me zemërim: O birbo, ç të dodhi, mos luajte? Sikur të grihej ga gjumi, i hapi sytë duke u rrëqethur dhe, pasi më vështroi jë copë herë me çudi, më tha: Si do të bëhet halli yë? Ja, edhe thëia e ëoficerit doli gëjeshtër! Këta a kaë braktisur për vdekje! Dhe, duke thëë edhe gjëra të tjera, u përpoq të zbrazej. Edhe uë i thashë ca fjalë për ta qetësuar. Por, pas gjarjes me atë djali ë jë qeli më parë, kjo gjarja e dytë bëri jë efekt shumë egativ mbi forcë time shpirtërore! Pasi e dallova se më ishte zëë gryka, se uk po i thosha dot më fjalët pa belbëzuar, u largova që aty dhe vazhdova rrugë time. Mu kur u afrova te lavamai, dëgjova jë rëkim me të qarë ga jë qeli tjetër. E hapa ë mëyrë të pavulletshme edhe dritarezë e asaj qelie dhe pashë breda. Breda dodhej jë esaf me emri Latif. Ai shërbete si çajxhi ë zoë e quajtur Tahtakale, ë jë kthië të gushtë fare përgjatë të përpjetës që xirrte ga xhamia Rustem Pasha për ë Bajazit. Vedi e puës e kishte aq të gushtë sa s xite as dhe jë jeri të vetëm që të ulej dhe pite çaj. Pradaj, ose klietët pii çaj jashtë ë këmbë apo të ulur pupthi, ose çajxhiu

123 KADIR MISIROGLLU bëte servis ëpër dyqaet përreth. Një ditë, katër-pesë vetë që po pii çaj para dyqait të Latifit, kishi biseduar diçka mes tyre. Njëri ga myshterijtë kishte thëë se ditë e diel do të bëhej grusht shteti, pradaj kishte mudësi që të vedosej dalimqarkullimi, pradaj medote të merrte bukë rezervë. Në atë kohë, demokratët kishi shpresë për jë grusht shteti të mudshëm. Kështu që, dikush që ishte gulur diku aty praë tyre, duhet të kishte kokluduar se persoat që po bisedoi mes tyre ishi demokratë, që e kishte quajtur për heroizëm t i mblidhte e t i çote ë Komadaturë. Ai dikushi a paskej qeë polic! Në atë kohë, disa policë, duke arrestuar jerëz faj e pa faj, puoi me zell për të fituar pëlqimi e pushtetit. Por polici ë fjalë kishte shkuar gjer atje sa s ta merrte medja. Ai kishte arrestuar myshteriu që kishte bërë fjalë për grusht shteti, çajxhiu Latif, allaebërësi gjitur së bashku me katër-pesë puëtorë të tij si dhe kuati që sapo i kishte ardhur ga fshati dhe akoma s i kishte ulur përtokë hejbet! Kështu, duke formuar jë grup tetë a dhjetë të arrestuarish gjoja fajtorë, kishte syuar të merrte jë shpërblim të mirë ga ushtarakët. Pastaj, pa pyetur fare se kush ishi të arrestuarit dhe ç kishi bërë, i kishi rrasur të gjithë ëpër qeli. Ashtu ishte ë atë kohë! Arrestimi pa vedim gjykate s kishte dojë afat të përcaktuar. Persoi mud të mbahej i arrestuar për muaj të tërë. Me të vërtetë, meqë dosja e shokut toë Nazim Durmushogllu që puo sot si avokat ë Stamboll, ishte dërguar gabimisht ë ishulli Jassiada, ai pati qëdruar i arrestuar mbi jë vit gjersa ishte marrë vesh gabimi! I bërtita me zemërim Latifit që po qate: Ç ke që qa, ore ti? A s je burrë? Duke e gritur zëri më shumë pas qortimit tim, Latifi më tha: O vëlla, uë kam tetë fëmijë që mezi i ushqej me fitimet e ditës! Kam pesëmbëdhjetë ditë që dodhem këtu! S kam asjeri të afërt që t ua hapë derë dhe t u japë qoftë edhe jë copë bukë thatë! Jam i sigurt që ata tai jaë të pagrëë e të uritur! Po të mos qaj uë, kush ka për të qarë? U përpoqa të them disa fjalë për ta qetësuar dhe gushëlluar edhe atë. Por e pashë se, me shtimi edhe të kësaj gjarjeje atyre të mëparshmeve, e kisha humbur aftësië për të thëë diçka. Desha të hedh jë hap drejt lavamait. M u bë sikur do të rrëzohesha. Gjujët m u preë. Me vështirësi po mudja të qëdroja ë këmbë. Kalova disa çaste i mbështetur te lavamai dhe u kredha ë medime. Dhe, pasi u medova gjatë mbi të fshehtë e kaderit dhe të mëshirës hyjore, u shkuda dhe bërtita ë mëyrë të mejëhershme: Pse qai? A mos jua ka borxh Allahu t ju japë të mira juve? Ç të drejtë kei që të klithi se ju pakësua dojëra prej tyre? Po qe se tai dikujt ga ju do t i dhimbte dhëmbi, veshi apo syri, a s do të deshit të rriit edhe ca ditë këtu vetëm që t ju pushote ajo dhimbje?.. Thashë edhe fjalë të tjera ë këtë drejtim. Dhe baorët taë të qelive, të cilët, qysh prej asaj dite kishi frikë ta xirri zëri për dojë akesë, fillua të brohorisi me zë të lartë për mua: Rrofsh, paç jetë të gjatë!.. Secilit iu rregullua forca shpirtërore. Fillua t i thoshi jëri-tjetrit me zë të lartë fjalë gushëlluese. Mora abdest dhe u ktheva ë qeli. Pasi e fala iqidië, bëra jë lutje me zë të lartë që ta dëgjoi të gjithë dhe, ë fud, zërat ami, ami, ami kumbua ë tërë aët e hagarit. Po qe se ë atë çast do të vite dojëri ga oficerët, të gjithë do ta kishim shumë të vështirë. Deshi Zoti që, ë ato çaste, askush të mos dukej adej. Pas lutjes, dikush ga të burgosurit e qelisë më pyeti: 123

124 BOTEKUPTIMI ISLAM jaë dhuratë pa shpërblim i Zotit për robtë e vet, se, me atributet e Tij Rahma (Mëshirues) dhe Rahim (Shpërblyes), Zoti i përfshi të gjitha krijesat, kurse privimet e Tij mud të bëhe, ë jë masë të caktuar, shkak për përjashtimi e robit ga përgjegjësitë. Në të kudërt me magësitë dhe gjymtimet ose egativitetet te vetja, të cilat barti jë shprehje privacioi dhe përjashtimi ga ormalja kur merre për bazë jerëzit ormalë, jeriu mba parasysh mudësië se, ë jë vlerësim shfaqjeje, mud të lidë jë përgjegjësi që doshta uk do të mudet ta përballojë. 152 Dhe, atëherë, 124 Ç amaz fale ti? Iqidië! I thashë. Ai ma ktheu: U bë aksham! Fale edhe akshami! E kisha falur edhe amazi e akshamit, po thosha tesbitë mbi shtrat, kur dëgjova të hapeshi me rrapëllimë dyert e qelive dhe të bëheshi biseda atje, jashtë. Pastaj e hapë edhe derë e qelisë soë. Disa ëoficerë dhe ushtarë me lista ë duar lexoi emra dhe, duke i xjerrë jerëzit jë ga jë ga qelitë, i hipi ë karrocerië e mbuluar të jë kamioi të mbështetur ë portë e hagarit. U kuptua se fjalët se atë ditë qelitë do të boshatiseshi, kishi qeë të vërteta, vetëm se jo për të a liruar, por për të a bartur diku tjetër. Pradaj kishi pritur rëie e errësirës. ë dritat syverbuese të makiës, e mbushëm karrocerië duke u rrasur dhe shtrëguar si sardelet ë kuti. Pastaj e ulë mbulesë e prapme të karrocerisë dhe i shtrëgua mirë të gjitha aët. Gjatë rrugës e s duhet të shihim asgjë dhe askush s duhet të a shihte e. Pradaj a trasportoi atë. Kështu, arritëm ë Ballmumxhu Në viti 1957, qedra e Shoqatës për Përhapje e Diturisë ë St - mboll, dodhej ë Hai e Pestë Vakëf të zoës Sirkexhi. Një ditë shkova atje, ë qedrë e shoqatës. Kisha për qëllim t u siguroja bursë disa studetëve uiversitarë. Dhe atje u bëra dëshmitar i jë gjarjeje të tillë: Aty kishi ardhur shumë vetë me kërkesa të dryshme dhe prisi ardhje e kyetarit. Njëri prej tyre ishte jë i ri qorr me sy, domethëë, me sytë e rregullt si orgae, por me aftësim shikimi shumë të dobësuar. I riu vite ga qyteti i largët Koja. Siç dihet, tek persoa të tillë, rëia e ivelit të shikimit uk kuptohet vetëm se sipas lëvizjeve që bëjë. I riu kishte studiuar ë Uiversiteti Ez her të Egjiptit. Pasi ishte kthyer ë atdhe, e kishi xjerrë ë katedrë e predikimit. Siç duket, gjatë predikimit do të kishte zemëruar dojë autoritet dhe kishte bërë ca kohë burg. Pastaj, pasi kishte dalë ga burgu, ia kishi daluar dalje jashtë shtetit. Pradaj kishte ardhur ë Shoqatë e Përhapjes së Diturisë me medimi që të shkëpuste jë leje për të kuruar sytë dhe, kështu, të dilte jashtë. Kryetari i shoqatës i cili erdhi pas pak dhe u ul ë tavolië e tij të puës, filloi t i bërtiste e t i jepte mësime djaloshit, madje, duke i cituar edhe Kur ai: A uk thotë Allahu, mos e hidhi vete ë rrezik? Pse prediko ë atë mëyrë që i prek dhe i zemëro të tjerët? Pasi erdhi pua gjer këtu së bashku me të bërtiturat e kryetarit, i riu me mjekër dhe me çallmë, me pamje hoxhe, u përpoq ta bidte kryetari: Ç dryshim ka për mua burgu me mjedisi e jashtëm? Që të dyja jaë për mua botë të errta! Dhe ë qoftë se edhe uë, duke e marrë ë sy rreziku, uk e them të vërtetë, kush do ta thotë?

125 KADIR MISIROGLLU gjedje e vet mud ta llogarisë si mudësi për të qeë zgjidhje shpëtimi për vete ga ajo përgjegjësi. Duke u isur ga fakti që kaderi është i fshehtë, e qetëso dërgjegje duke ia lëë Allahut urtësië e formimit egativ te vetja e vet. Në çdo formim, jeriu kapet patjetër ga urtësia e fesë, sipas së cilës, pas çdo të keqeje fshihet jë e mirë! Ai i kushto kujdes deklaratës hyjore të Kur ait, sipas së cilës, gjërat që, ë vështrim të parë, duke të këqija, mid të dali të mira si përfudim, kurse gjërat që, ë vështrim të parë, duke të mira, mud të dali të këqija si përfudim! 153 Kur jeriu i sheh me këtë logjikë gjarjet që zhvillohe rreth tij, vë re se, me kalimi e kohës, kokluzioi mbi disa shfaqje formale dryshojë më voë dhe merr mësim prej kësaj. Ai mëso se gjarje si ato kaë dodhur edhe ë të kaluarë dhe gje gushëllim me përmbajtje plot mësime dhe shembuj domethëës të tyre. Shfaqjet e dodhura ë udhëtimi e përbashkët të Musait (a.s.) dhe Hizrit (a.s.) siç përshkruhet ë rrëfimi kur aor përkatës, jaë shembulli më iteresat i kësaj të vërtete. Duke përftuar jë vigjilecë djesore ga Pas kësaj, polemika e ashpër midis të tyve mori këtë formë: Një miutë, jë miutë, zotëri! A mos vallë kam ardhur gabim? A uk është këtu qedra e Shoqatës për Përhapje e Diturisë? Tha djaloshi. Po! Tha kryetari. Këtu është qedra e Shoqatës për Përhapje e Diturisë! E pastaj? Mirë, dhe shkëlqesia juaj jei persoi ë krye të kësaj shoqate që e dimë se është gritur për të përgatitur ëpuës të fesë për vedi. Apo jo? Tha i riu. Po, uë jam kryetari! Ç do të thuash me këtë? Ia priti kryetari. Ju falem derit, zotëri! Më bëtë jë të mirë të madhe! Se uë e kuptova, më ë fud, se kjo botë ka lojëra shumë tërheqëse! Ata që i shohi këto lojëra, ga këaqësia dhe prehja egoiste që arritka ë sajë të tyre, uk hiqka dot dorë lehtë e lehtë prej tyre! Kështu, shkëlqesia juaj që është sjellë ë krye të gjithë kësaj shoqate të madhe të përhapjes së diturisë sepse jei i johur mes muslimaëve për zelli fetar shumë të madh e të atyrshëm që kei, më jepi mua këshilla dhe sugjerime të tilla! Kjo do të thotë se, fakti që uk më shohi sytë, qeka e dobishme dhe e bekuar për mua! Idiferetizmi që paskam treguar gjer tai daj të mirave të kësaj bote, ia detyrokam verbërisë së syve të mi! Po qe se do të shihja, kush e di se ç lojë do të më tërhiqte! Gjer ë këtë çast kam jetuar me dhimbje shpirtërore të verbërisë sime, kurse tai e tutje, kjo e metë ka për t u bërë për mua burim gëzimi dhe falederimi daj Zotit! Ç dhuti e madhe paska qeë për mua verbëria ime! Studeti i Ez herit, pa ua vëë veshi fjalëve plot qortim e zemërim të kryetarit, i ktheu shpië dhe u largua duke mbajtur jë qëdrim serioz dhe plot dijitet! Mud të dodhë që, dërsa jë gjë uk ju pëlqe, ajo bëhet për ju e mirë dhe e bekuar, kurse jë gjë tjetër, megjithëse e pëlqei dhe e doi shumë, bëhet për ju e keqe. Allahu e di, ju uk mud ta dii! (Kur ai, Bakara, 216) 125

126 BOTEKUPTIMI ISLAM fakti që, megjithëse shpimi që i bëri Hizri (a.s.) aijes së plakut që i kaloi falas ga jëri breg i lumit apo liqeit, ë bregu tjetër, ishte ë dukje jë veprim i keq, pas jë copë here del ë shesh si jë e mirë dhe dobi, jeriu arri te jë shembull i pakudërshtueshëm ga i cili xjerr mësimet e duhura për gjedje e vet dhe, pastaj, edhe dodhitë ë vazhdim të rrëfimit i vlerëso me këtë logjikë Për ta rrokur ë mëyrë më të qartë këtë të vërtetë, le të kujtojmë jë rrëfim të Kur ait. Siç dihet, Musai (a.s.) kërkoi t i bëjë shoqëri Hizrit (a.s.). Profetët mud ta dië atë që ka thëë Allahu. Kështu, Hizrit (a.s.) i është dhëë jetë gjer ë fudi e botës dhe i është falur dituria e lartë, sublime (ledu; shih. Kur ai, Kehf, 65). Pradaj, Hizri (a.s.) i tha Musait (a.s.) se uk do të mud t i bëte shoqëri sepse shumë ga veprimet e tij do t i dukeshi të kudërta me medimi e tij. Atëherë, Musai (a.s.) i premtoi se, ë ato raste, uk do t i bëte asjë pyetje. Përfudimisht, u bëë shokë dhe u isë për rrugë. Para u doli jë lumë a liqe. Për të kaluar ë bregu tjetër, iu lutë jë varkari që dodhej aty. Meqë uk kishi para me vete, varkari i xori ë bregu tjetër falas, për hir të Zotit. Ishte mbrëmje dhe po bite errësira. Ndërsa varkari po përpiqej ta xirrte varkë ë tokë, Hizri (a.s.) u voua pak diku. Pasi varkari u is për ë shtëpi dhe u uk u pa më, Hizri (a.s.) ia dëmtoi varkë duke e qëlluar me copëra shkëmbejsh. Musai (a.s.) që po e vështrote, u mërzit shumë dhe, megjithëse i kishte dhëë fjalë se uk do ta pyeste për asgjë, e pyeti Hizri (a.s.), duke i kërkuar falje, se pse veproi ashtu. Ai i tha Hizrit (a.s.) se dëmtimi i varkës së varkarit që i kishte trasportuar falas ishte jë veprim që bite ë kudërshtim me logjikë dhe, ë pamje, i pahijshëm! Megjithëse ia kujtoi Musait (a.s.) fjalë që i kishte dhëë se s do t i bëte asjë pyetje, Hizri ia shpjegoi gjedje: Pak ditë më pas, ë këtë ved do të shkaktohet luftë. Qeveria do t i mobilizojë edhe mjetet e trasportit, si kuaj, karroca, varka, aije, etj. Kjo quhet mobilizim i mjeteve të trasportit ë situatë lufte. Kur ekipi i mobilizimit të mjeteve të trasportit ë situatë lufte të vijë te kjo varkë dhe ta shohë të dëmtuar, uk do ta marrë. Kështu, varka do t i mbetet përsëri plakut i cili do ta dreqë si të mudet dhe do ta vazhdojë puë sepse me këtë puë i ushqe ai ipërit jetimë. Ja, pra, uë e dëmtova varkë edhe për t u bërë jë të mirë jetimëve, edhe për t ia shpërblyer varkarit të mirë që a bëri! Pastaj vazhdua rrugë. Në fshati e parë që u doli para, qëdrua për të bujtur. Një familje e fshatit i mori breda si miq. I ushqeu e i deroi. Të esërme ë mëgjes, kur dolë për të shkuar, paë fëmijë që luai ë sheshi e fshatit. Mes fëmijëve dodhej edhe djali i familjes ku bujtë atë që shkoi. Hizri (a.s.) e kapi djali dhe ia preu kokë. Përballë këtij veprimi të Hizrit (a.s.), Musai (a.s.) u prek thellë. Me jë mijë e jë të falura, e pyeti se pse e bëri atë krim. Megjithëse ia kujtoi premtimi, Hizri iu përgjigj pyetjes së Musait (a.s.): Ky fëmijë do të bëhej jeri shumë i keq. Pridërit e tij që a bëë të mira, do të turpëroheshi dhe do të vuai shumë për shkak të tij. Duke e vrarë atë, uë i shpëtova ata ga jë fatkeqësi e madhe. Ata jaë të rij. Do t u bëhe edhe fëmijë të tjerë. Eshtë më mirë të qajë disa ditë për vdekje e tij, sesa të vuajë gjithë jetë ga të këqijat e tij!

127 KADIR MISIROGLLU Me këto lloj gjarjesh haset shpesh ë aalizë mësimdhëëse të gjarjeve historike. 155 Çdo besimtar e di se shfaqja hyjore realizohet ë këtë botë ë katër kategori: a) Shfaqje hyjore me të mirë edhe ë dukje, edhe ë përmbajtje. b) Shfaqje hyjore me të keqe edhe ë dukje, edhe ë përmbajtje. Pastaj vazhdua rrugë. Gjatë rrugës hasë ë jë fshat ku të gjithë fshatarët, të vegjël e të mëdhej, i pritë me gurë duke u bërtitur: Hajdutër, ogurzij, pse erdhët ë fshati toë? Hajde, zhdukui që këtu! Në këtë mes, Hizri (a.s.), ë breshërië e gurëve, e meremetoi shpejt e shpejt muri e jë kopshti që ishte hepuar e gati ë të shembur. Musai (a.s.) iu lut Hizrit (a.s.) t ia shpjegote edhe veprimi e fudit që bëri dhe e praoi se, meqë uk i kuptote dot veprimet i Hizrit (a.s.), pas kësaj, të dahej prej tij. Hizri (a.s.) i dha këtë përgjigje: Siç e pe edhe vetë, jerëzit e këtij fshati jaë jerëz të këqij. Por mes tyre ka qeë jë jeri i mirë, i cili vdiq. Para se të vdiste, i fshehu paratë pas këtij muri që të mos u bii ë dorë këtyre të këqijve! Mirëpo muri kishte filluar të shembej dhe, po të lihej ashtu, së shpejti paratë do të zbuloheshi e do të bii ë dorë të tyre. Atëherë, jetimët që ka lëë ai jeriu i mirë, të cilët jaë ede të vegjël, uk do të jeë ë gjedje të luftojë kudër këtyre të këqijve dhe t ua marri paratë. Uë e meremetova muri që paratë të mbete të fshehura gjersa të rrite fëmijët, të bëhe të fuqishëm dhe t i marri vetë! 155. Le të përmedim jë shembull tipik të kësaj. Tribuja Kayha që ka themeluar shteti osma, erdhë ga Azia e Mesme ë Aadoll ë drejtimi dhe komadë e heroit të famshëm islam, Xhelaleddi Harzemshah, duke e përshkuar rrugë me përleshje të jëpasjëshme me mogolët. Shtegtimi i tyre drejt Perëdimit qe, pa dyshim, për shkak të sudimit dhe shtypjes mogole. Po të mos qe ky shkak, ata do të mbeteshi aty ku dodheshi, ë Azië e Mesme. Në fillim, duke djekur drejtimi tradicioal të shtegtimit, u isë për ë Siri. Por, meqë gjatë kalimit të lumit Eufrat, u mbyt kryetari i tyre, Sulejma Shah, gjë që e quajtë shejë djellakeqe, u kthye pas dhe arritë ë Ahlat. Aty iu drejtua sulltait selçuk, të cilit iu lutë t u jepte jë truall për të gritur jë vedbaim. Dhe, për ta siguruar praimi e kërkesës, i tregua për përleshjet dhe betejat që kishi përballuar dhe i thaë se ishi jë popullatë luftarake që do t i vlete shtetit kudër armiqve. Atëherë, duke i mbajtur parasysh këto fjalë, sulltai selçuk i vedosi ata ë fshati Sogyt ë kufi me Bizati. Ka mudësi që, për shkak të largësisë, kajhaasit të jeë mërzitur. Mirëpo, ë këtë mëyrë dhe, sigurisht ë shtytje e kaderit, parashkrimit hyjor, zoa kufitare ishte vedi më i përshtatshëm që ata të mud ta luai ë histori atë rol që luajtë! Në krahasim me çfarëdo zoe të bredshme, ai ishte vedi, jashtë çdo diskutimi, më i përshtatshëm për ta treguar se ç luftëtarë dhe trima ishi! Ekzistojë shembuj të paumërt që tregojë roli e faktorëve gjeografikë ë gjitje e tyre historike. 127

128 128 BOTEKUPTIMI ISLAM c) Shfaqje hyjore me të mirë ë dukje, por me të keqe ë përmbajtje. d) Shfaqje hyjore me të keqe ë dukje, por me të mirë ë përmbajtje. Për shembull, falimetimi i jë tregtari është jë e keqe e madhe dhe jë gjarje persekutuese për të. Por mud të dodhë që i falimetuari, si pasojë e fatkeqësisë ku ka rëë, ta rifitojë morali, mbase edhe besimi! Mud të kalojë ga perversiteti ose rruga e shtrembër, ë orietim apo rrugë të drejtë. Ndërkaq, jo vetëm mud të përmede shumë shembuj mbi këtë specifikë, por shumë prej tyre vëzhgohe çdo ditë! Ndoshta mud të dodhë që, dërsa jeriu i cili i beso vetëm jetës së kësaj bote, uk arri dot ë asjë ide që do t i vlete për gushëllim, për jë besimtar mud të ketë mudësi të paumërta gushëllimi dhe kompesimi fetar! Për të shpëtuar ga shqetësimet dhe vuajtjet e mugesës së gjymtyrëve, besimtari e gushëllo vetvete dhe i jep peshë jë preokupacioi tjetër që do ta këaqte shpirtërisht. Preokupacioi ë fjalë mud të jetë dituri, art ose adhurim, por edhe përpjekje për t u shërbyer jerëzve të tjerë! Siç dodh që jeriut me krahu e djathtë të paralizuar, t i shtohe, me kohë, aftësitë e krahut të majtë ose që jeriut i cili uk sheh ga sytë, t i fuqizohet kujtesa e dëgjimit, dodh edhe që mugesë e jë gjymtyre ta kompesojë me jë mjet tjetër ë sajë të prehjes, qetësisë dhe djejës së dorëzimit tek Zoti (tevekul) ku arri. Në raport me atë që jeta e kësaj bote është e përkohshme, kurse jeta e pasme, ahireti, është i përhershëm, jeriu i jep rëdësi eseciale rolit që luajë meritat ose privimet për botë e përhershme. Kështu, jeriu, jo vetëm gje gushëllim me medimi 156 se privimi i tij i varur ga paravlerësimi hyjor ia pakëso përgjegjësië, por edhe, duke e llogaritur se meritat ia shtojë përgjegjësië, priret për ta bërë jetë më produktive i orietuar ga fitorja e së drejtës dhe së mirës. Për pasojë, privimet tek jëri luajë jë rol social duke u bërë për të tjerët burim shembulli, mësimi dhe gushëllimi. Për shembull, jeriu që pëso shumë gatërresa, gushëllimi më të madh e arri duke meduar gatërresat që kaë pësuar profetët. Ai e rrok urtë Sepse, ë Kur ai e Shejtë thuhet: Allahu s i propozo askujt atë që s mud ta përballojë!.. (Kur ai, Bakara, 286)

129 KADIR MISIROGLLU sië 157, sipas së cilës, gatërresa më e rëdë është lëshuar më parë mbi profetët, pastaj mbi evlijatë, të urtët, dhe, pastaj, gradë-gradë, mbi jerëzit e mirë, dhe me shije e përfytyrimit të së mirës që ka për të përftuar ë sajë të durimit dhe djejës së dorëzimit ga Zoti si rrjedhojë e rrokjes së urtësisë ë fjalë, arri me suskes t i djejë shqetësimet si lumturi. Sepse është krejtësisht i qartë roli që lua vuajtja ë procesi e pjekurisë dhe maturimit të jeriut! Nga aa tjetër, si rrjedhojë e faktit që profetët u ështrohe shumë gatërresave pavarësisht ga atributi i pafajësisë që gëzojë, jeriu arri tek e vërteta sipas së cilës, shumica e gatërresave uk jaë pasojë e fajësisë së persoit dhe mjet për dëshkimi e tij. Njeriu e rrok të vërtetë sipas së cilës, ë raport të drejtë me rëdësië e detyrës me të cilë robi është garkuar me caktim hyjor, i ështrohet jë vuajtjeje me qëllim që të arrijë pjekurië dhe maturië e duhur për t u bërë i aftë për ta kryer ashtu siç duhet detyrë ë fjalë. Duke arsyetuar mbi gatërresat si burime vuajtjeje, jeriu arri ta kuptojë saktë të vërtetë që kërkohet të thuhet me fjalë e urtë popullore, jë fatkeqësi është më e dobishme se jë mijë këshilla! Dhe, për rrjedhojë, arri ta shohë dobië që sigurojë sëmudjet e dryshme dhe veçoritë e pleqërisë që jeriu ta praojë dobësië. Ai arsyeto se, ë rii dhe ë periudhë e shëdetshme, gatërresat apo fatkeqësitë e dobësojë sudimi e efsit (frymës, egos, vetvetes) dhe, kështu, ë sajë të gatërresave, jeriut i shtohe mudësitë për ta kotrolluar dhe suduar vetvete, gjë që i jep atij prehje dhe qetësi, i sugjero të jetë dhe mbetet i këaqur me gjedje e vet. Veç kësaj, feja, me sugjerimi, sipas të cilit, vuajtjet e prauara me durim jaë dëmshpërblim për mëkatet, është jë burim gushëllimi i paçmueshëm. Njeriu mudet të arsyetojë se vuajtja dhe persekutimi që shfaqe te jë jeri i pafajshëm, i pamëkat, për shembull, te jë i mitur, mbështete mbi urtësië, sipas së cilës, rasti shembullor i faktit që çdo fatkeqësi uk është patjetër pasojë e meritimit të asaj fatkeqësie, të kokretizohet për t u përgjithësuar tek të gjithë jerëzit. Në këto kushte, mud të dodhë që, disa herë, urtësia e gatërresave evetuale të cilave u ështrohe profetët për të arritur pjekurië dhe maturië e duhur, këtu mud të mos realizohet, gjë që mud të medohet ë gjarje të tilla, si, 157. Me të jëjtë përmbajtje, ë hadithi profetik është thëë: Esheddu lbela, ale l-ehbija, ba de evlija, thumme emsal, thume emsal... Belaja më e rëdë, (bie) më parë mbi profetët, pastaj mbi evlijatë, pastaj mbi të tjerët, mbi të tjerët

130 BOTEKUPTIMI ISLAM për shembull, vdekja tragjike e jë të mituri ë gërmadha pas jë tërmeti. Nuk duhet harruar se çdo eveimet dodh ë pikëprerje e kaderit të shumë qeieve jëherësh. Vdekja tragjike e të miturit që supozuam, ka të bëjë, jashtë çdo diskutimi, jo vetëm me atë vetë, por edhe me sedet e përdorura prej tij, me shokët e tij, me pridërit e tij si dhe, shkallë-shkallë, me dëshmitarët e vdekjes tragjike të tij dhe, lidhur me këtë, me shumë persoa dhe qeie të tjera. 158 Gjërat e gjara breda kësaj rrjete të gatërruar të kaderit, paravlerësimit dhe paracaktimit hyjor, jaë jashtë kapacitetit dhe mudësisë johëse jerëzore për ta rrokur dhe përcaktuar saktësisht aspekti e urtësisë hyjore të gjarjes së supozuar. 159 Pradaj, parimi besimor Dhe ruhui ga jë itrigë (gatërresë, fatkeqësi) e tillë, e cila (duke u përgjithësuar) uk i prek vetëm ata që ju bëjë të këqija juve dhe dijei se dëshkimi i Allahut është shumë i ashpër! (Kur ai, Efal, 25) 159. Në historië e kelamit ose apologjetikës islame, është jë çështje e mb - quajtur ihve-i selase (tre vëllezërit) shumë e johur mbi formimi e esh arizmit, jërës prej shkollave (medhhebeve) doktriare suite. Kjo çështje është iteresate për sa i përket parashtrimit të dobësisë dhe paaftësisë jerëzore ë koceptimi e urtësive të paravlerësimit hyjor. Gjer ë moshë dyzetvjeçare, Ebu Hasa el-esh ariu qëdroi ë fraksioi mutezilit që i jepte përparësi arsyes dhe qe jë dër dijetarët e zgjedhur të këtij fraksioi. Një ditë, i drejtoi jë pyetje mësuesit të vet dhe jërit prej mjeshtërve mutezilitë, Ali el-xhubaiut, uk u këaq prej përgjigjeve që mori, pradaj u da ga fraksioi mutezilit dhe formoi shkollë esh arite. Esh ariu i cili dyshote mbi pikëpamje e fraksioit mutezilit që pretedote se Zoti e kishte të domosdoshme (vaxhib) të krijote të mirë për robi e vet, e pyeti mësuesi: Ç medoi për tre vëllezër që vdesi, jëri si mohues (qafir), tjetri si besimtar i mirë (salih) dhe i treti, si fëmijë? el-xhubaiu iu përgjigj: Besimtari i mirë (salih) arri ë grada të larta, kurse vëllai mohues (qafir) dëshkohet dhe vëllai i tretë që vdes duke qeë ede fëmijë, as uk shpërblehet, as uk dëshkohet. Pas kësaj përgjigjeje, debati mes xëësit dhe mësuesit u zhvillua ë këtë mëyrë: Esh ariu: Po qe se vëllai i vdekur fëmijë kërko të arrijë ë gradat e larta ku arri vëllai besimtar i mirë, a e lejo Zoti këtë? el-xhubaiu: Jo! Atij i thuhet: Në ato gradë arrihet me adhurime, kurse ti s ke adhurime! Esh ariu: Po qe se fëmija i thotë Zotit: O Zot! Kjo uk është për faji tim! Nëse do të më jepje mudësi të jetoja, do të të adhuroja Ty dhe do të meritoja shpërblime si vëllai im! A mud ta parashikoi se ç përgjigje do t i jepte Zoti? el-xhubaiu: Duke ia bërë të ditur fëmijës se, po t i kishte dhëë mudësi të jetote më gjatë, ai uk do të bëhej jë adhurues i mirë, por mëkatar, gjë që do ta

131 KADIR MISIROGLLU doktriar më i drejtë është që gjarja t i lihet Allahut duke u mjaftuar e vetëm me përmedje e disa shkaqeve dhe rezultateve të mudshme. Mudësia që i mituri i supozuar mud të bëhej fisik apo lumpe po të jetote, pegimi i kësaj mudësie me vdekje e tij si dhe pasojat përkatëse ë jetë e pasme, ahiret, si urtësi që mud të a shkojë dërmed, jaë, prapëseprapë, burim gushëllimi kryesisht për pridërit, pastaj edhe për çdokëd që dodhet ë atë pozicio që i tako të marrë pjesë e vet ga kjo vuajtje! Nga aa tjetër, uk duhet mbajtur larg ga kujtesa e vërteta se dhutitë e Allahut, duke filluar me dhutië e jetës, jaë rrjedhojë e atributit të Tij, Latif (Favorizues). Eshtë për këtë arsye që Zoti, dërsa disa jerëz i bë të vdesi qysh ë gjedje fetusi, disa të tjerë i bë të jetojë mbi jëqid vjet. Dhe jëra ga urtësitë e kësaj është që jeriu ta djejë vete çdo çast të gatshëm për vdekje, koha e të cilës është e pajohur. Edhe kjo pikë që prekëm përveç shumë urtësive të tjera të vdekjeve ë moshë të re, është jë favor i Allahut për jeriu me qëllim që të jetë gjithmoë vigjilet. Ndërkaq, meqë mugesat dhe privacioet e fuqizojë suksesshmërië dhe shpërblyeshmërië e idividit, ai arri jë gushëllim të veçatë ë sukseset, sepse sukseset e arritura prej tij kaë për rrjedhojë të domosdoshme më shumë shpërblim. Për shembull, sukseset dhe gjitja lart e jë bojaku (jetimi) pavarësisht ga kushtet e pafavorshme të bojakërisë, bëjë të domosdoshme më shumë vlerësime dhe të mira për të, ë krahasim me ata që s jaë bojakë, madje qysh ë botë jerëzore. Në të jëjtë mëyrë, ë kushtet kur persoi rritet ë jë mjedis ku faktorët dikues familjarë dhe shoqëbëte të meritote dëshkimi, Zoti i thotë se krijoi për të më të mirë, domethëë, ia mori jetë qysh fëmijë duke e shpëtuar ga dëshkimi. Esh ariu: Por po qe se, përballë kësaj përgjigjeje për vëllai e vogël, vëllai tjetër i cili e ka mbyllur jetë si mohues dhe mëkatar, i paraqet jë kudërshtim Zotit duke i thëë: Zoti im, o më i mëshirshmi i të mëshirshmëve! Meqë qeka kështu, pse edhe mua uk ma more jetë kur isha ede fëmijë, siç ia more vëllait të vogël, dhe s më shpëtove ga fatkeqësia? Ç do t i thoshte Zoti për këtë kudërshtim? Duke mos i mbetur më asjë mudësi përgjigjeje pas kësaj, Xhubaiu iu përgjigj bashkëbiseduesit duke e qortuar: Ti ke rëë ë dyshime dhe të është troditur besimi! Jo, - i tha Esh ariu, - uë s kam rëë ë dyshime dhe as më është troditur besimi, por shehut toë s i mbeti më gjë për të thëë! Siç kuptohet, ë sepeti e medjes së tij s mbeti më fije pambuku! Pastaj, Eshariu u grit, u largua ga kuvedi, u da ga mutezilizmi dhe filloi ta përhapte pikëpamje e vet doktriare. 131

132 132 BOTEKUPTIMI ISLAM rorë dikojë egativisht mbi vulleti jerëzor, sigurisht, rregullimi prej tij i jetës ë kahje pozitive pavarësisht ga ato kushte, është diçka që vlerësohet më shumë. Po qe se jë mësues që puo ë jë zoë malore të thellë, trasferohet ë jë shkollë të kryeqytetit, a s do t i dryshojë kriteret e vlerësimit, me fjalë të tjera, a s do të ketë kërkesa shumë më të larta për të jëjtë otë ë kryeqytet se sa ë zoë malore? Për shembull, a s do t i japë xëësit të kryeqytetit jë otë mesatare për të jëjtë përgjigje për të cilë e ka dhëë otë më të lartë xëësit të zoës malore? E ç është kjo përveç marrjes parasysh ose llogaritjes (për xëësi e zoës malore) të mugesave, pamudësive dhe privimeve? Sot, që të gjithë jemi akestarë daj kushteve të periudhës që jetojmë. Ndërkaq, po të merret Islami si kriter, a s jaë këto akesa arritja e jë situate kulmore? Kështu, jeriu i meçur, a uk medo se, po të bëhet jeri i mirë pavarësisht ga tërë këto vështirësi, mudet të meritojë vlerësim hyjor më shumë se jerëzit e tjerë ë kohë dhe mjedise me kushte të favorshme? Duke e meduar këtë gjë, jeriu i meçur mud të mbetet i këaqur të paktë për llogari të vet ga egativitetet e kohës dhe mjedisit! Sepse ai e di se pak mirësi ë kushte të pafavorshme është më e vlefshme se shumë mirësi ë kushte të favorshme! Dhe, gjithashtu, e di se deri i jë rezultati të arritur është i të jëjtës gradë me vështirësitë e përballuara për ta arritur atë rezultat. Sa të mëdha të jeë vështirësitë, aq më i madh bëhet deri dhe, si përfudim, shpërblimi! Kjo është jë çështje medësie. Ndërkaq, medësia e afrohet ivelit të përkryerjes ë atë masë që të përfitohet ga parimet themelore të vëa ga Islami për shpjegimi e jetës dhe Uiversit. Ata që e arrijë këtë përkryerje, arrijë jë zgjuarsi aalitike dhe pikëpamje e duhur për t i përdorur të gjitha egativitetet ë kahje pozitive. Krejt si bujku apo kopshtari i cili di se si ta përdorë dhe e përdor plehu orgaik të dekompozuar plotësisht që përhap përreth erë të keqe dhe mikrobe, për të plehëruar me të bimët e pemët me qëllim për të marrë prej tyre lule gjyra-gjyra, fruta të këdshme dhe perime të ushqyeshme! Njerëz që e arrijë këtë pjekuri, tregojë zgjuarsië për të dalë me fitim jo vetëm ga egativitetet që i rrethojë, por edhe ga mëkatet ku bie me aë të jë motivi çfarëdo si e metë e vulletit të tyre. Kjo situatë cilësore mud të sigurojë, ë sajë të jë pedese të jashtëzakoshme, edhe gjitje ë grada të larta të paarritshme me

133 KADIR MISIROGLLU aë të akteve pozitive. Ndërsa ë plai temporal (të kësaj bote), kjo situatë mudet të realizohet ë sajë të kthjelltësisë së jë pikëpamjeje, shpërblimi i kësaj ë jetë e pasme, ahiret, shfaqet vetvetiu si jë dhuti hyjore, mjafto që idividi ta ketë rregulluar jetë sipas urdhrave hyjore. Për rrjedhojë, po të bëhet jë jetë me këtë kriter, uk ka dyshim se çdo privim të cilit do t i ështrohet jeriu, do të shpërblehet me dhuti hyjore dhe të përjetshme. Për shembull, fatkeqësia më e madhe që mud të pësojë jë jeri i cili ecë ë rrugë e Allahut dhe puo e përpiqet me qëllim që feja e Tij të fitojë, është ta humbë dhutië e jetës. Mirëpo kjo është jë humbje e tillë që, po të vështrohet me kriteret e të vërtetës së Atij që e jep jetë, do të thotë kurorëzim me dëshmorësië që është pozita më e lartë pas profetësisë që përbë, për jerëzimi, kulmi e lartësimit ë dijitet. Dhe a s është kjo shkaku më i begatë për meritimi e lumturisë së amshuar? Kjo do të thotë që, ëse robi e rregullo jetë sipas urdhrave të Zotit dhe ecë ë atë rrugë, çdo humbje (!) që do të pësojë, do të jetë, ë të vërtetë, fitim për të! Arritja ë këtë pikëpamje e zbukuro jetë me shfaqje aq të bukura gjarjesh dhe realitetesh që e mbushi atë, sa që ë vështrimi e jerëzve që kaë arritur ë këtë pikëpamje, ë këtë botë uk mbetet më dojë gjë e kotë dhe e shëmtuar. Si përfudim, siç mud të kuptohet edhe ga shembulli i plehut, përmedur më sipër, jë jeri i tillë del i fituar edhe ga gabimet që i përkasi vulletit, madje! Në të vërtetë, vihet re se, po qe se jë mëkat shdërrohet ë pedesë, mud të bëhet më i dobishëm e më i mbarë se, ta supozojmë, jë mirësi (sevap) krearidhëëse. Fatbardhësia më e madhe është që, para familjarizimit me kushte egative, të mud të hyhet ë jë rrugë islame. Kjo vetëdije dhe vetëdijshmëri mud të arrihet ë shumë trajta, duke filluar me zgjedhje e mirë e të qëlluar të shokëve e miqve dhe duke mbaruar me veprimtarië diturore të vlefshme për t i rrokur dhe kuptuar ashtu siç duhet etiteti dhe të vërtetat e përgjegjësisë para Allahut (Zotit). Adaptimet të cilave u ështrohet vulleti jerëzor realizohe, rrallë, befasisht dhe ë efekti e jë faktori të vetëm. Me fjalë të tjera, këmba rrëshqet dalgadalë. Meqë kjo situatë cilësore realizohet, përgjithësisht, ë mëyrë graduale me aë të përsëritjes gjatë jë kohe të gjatë të jë ose disa faktorëve dikues të caktuar, shmagia 133

134 134 BOTEKUPTIMI ISLAM ga egativitetet është, ë fillim, e lehtë, por, ë përfudim, aq e vështirë, sa mud të thuhet e pamudur! Krejt si fitimi i jë shprehie të keqe... Gjatë kohës kur hidhe hapat e para drejt fitimit të kësaj shprehie të keqe, kthimi pas është i lehtë. Kurse më pas, ata faktorë dikues të cilët e lidhi dhe e drejtojë vulleti e dobët sa jë rrjetë merimage, shdërrohe pothuaj ë kavo çeliku ë sajë të përsëritjes, pradaj, kudërvëia daj tyre uk bëhet dot aq e lehtë. Eshtë për këtë arsye që jeriu duhet të kujdeset që të qëdrojë larg ga faktorët dikues shkaktarë të jë raporti të tillë vartësie. Mbi këtë urtësi mbështetet fakti që feja i ka daluar qysh ë fillim disa veprime që kaë si përfudim egativitete të rëda. Pradaj, duke e kosideruar si adulter okular (përdhuim me sy) vështrimi me iteres dhe qëllim (shkurt, me epsh) të jë femre ga jë mashkull, jaë xjerrë kokluzioe dhe urdhra për t iu shmagur jë veprimi të tillë. Stia e riisë ë jetë është posaçërisht jë stië fitimi për shkak se orietimi drejt të vërtetës dhe të mirës është i vështirë gaqë dëshirat sesuale të efsit jaë shumë të fuqishme. Ndërsa ë pleqëri kur prirjet sesuale të efsit dobësohe, mudësia për t i zotëruar dhe mposhtur ato është më e lehtë, ë rii është jë puë tejet e vështirë. Nayrisht që kjo situatë cilësore ua rrit vlerë mirësive të kryera ë rii si dhe cilësisë së persoit si jeri i orietuar. Nga aa tjetër, riia është edhe jë stië shasi të mirë dhe fatbardhësie gaqë prirjet egative ede uk i zotërojë dot faktorët dikues që i zhvillojë ato prirje. Në rii është më e lehtë për jeriu të vrapojë për ë mjediset ku veprojë dikimet e mira. Për ta shprehur këtë ide, të parët taë kaë thëë: Druri lakohet sa është i jomë! Kjo do të thotë se, ë lidhje me specifikë e orietimit të jetës, riia është jë etapë kritike dhe e rëdësishme. Po qe se jë jeri i cili kthehet drejt Qabes, bë jë gabim prej jë grade aty ku dodhet, ë qoftë se ecë ë atë vijë gjersa të arrijë ë Qabe, do të vërejë se gabimi prej jë grade ë isje, ka rezeltuar ë jë gabim, ta zëmë, prej jëqid kilometrash ë mbërritje! Krejt si kjo, jë shmagie fare e vogël ë rii, e ço jeriu ë pleqëri ë mjedise aq të largëta sa kurrë uk do t i kishte parashikuar dhe përfytyruar ë fillim! Eshtë për shkak të kësaj të vërtete që, ë çështje e johjes së vlerës së riisë, feja përpiqet t i orietojë idividët me aë të shumë

135 KADIR MISIROGLLU sugjerimeve të frytshme. Veç kësaj, edhe ë specifikë e edukimit të fëmijës, i paralajmëro pridërit mbi përgjegjësië shpirtërore ë jë mëyrë që të tmerro! 160 Nga aa tjetër, ashtu siç dodh që egativitetet përforcohe me aë të përsëritjes së prirjeve dhe veprimeve që u japi zhvillim egativiteteve, dhe jë ditë bëhe të pazotërueshme e papërballueshme, ashtu dodh edhe me veçoritë pozitive të praishme ë atyrë, ë krijim si dhe ë atyrë krijimore të jeriut. Eshtë për këtë arsye që është urdhëruar që adhurimet të kryhe ë mëyrë periodike. Kjo i përgjet logjikës së marrjes së jë ilaçi ë itervale të caktuara. Pradaj, feja, duke sugjeruar të vërtetë se atyra e jeriut uk mud të dryshohet aq lehtë, ë të jëjtë kohë parashtro jë sistem edukimi me aë urdhrash dhe dalimesh mbi edukimi e vulletit, për të treguar se, megjithëkëtë, dryshimi i atyrës së jeriut është, ë jë farë mase, i mudshëm. Agjërimi është shembulli më i bukur i kësaj. Megjithëse, si rezultat i këtyre veprimtarive, egativitetet uk elimiohe, sigurohet cëimi i efektivitetit të tyre dhe xite, ikurajohe dhe forcohe me aë të shpërblimeve hyjore, puët e mira ë dobi të idividit dhe shoqërisë. Edhe prirjet e pozitive të atyrës jerëzore, duke u përforcuar dhe zhvilluar më tej me aë të jë sërë ushtrimesh të urdhëruara, syojë të sigurojë mbizotërimi e tyre ë persoaliteti e jeriut. d) Rrugët mistike të kompesimit dhe kurimit përballë privimeve Duke u mësuar jerëzve që t i vështrojë gjarjet dhe realitetet ga këdvështrimi i kaderit, paravlerësimit dhe paracaktimit hyjor, si dhe duke e zbritur ë miimum dëshpërimi po aq sa edhe gëzimi e skajshëm, rrymat mistike i shpëtojë jerëzit ga jë sërë shqetësimesh dhe preokupimesh të padobishme. Nga aa tjetër, 160. Pa dyshim, pridërit kaë shumë të drejta mbi fëmijë. Por edhe fëmijët kaë tre të drejta mbi pridërit. Këto jaë: a) Pridërit t u vëë emra të bukur. b) Pridërit t ua mësojë besimi dhe feë. c) T i martojë. Sç vihet re, pridërit uk e kaë për detyrë t u lëë fëmijëve trashëgim. Megjithëkëtë, sot, çështja e lëies trashëgim fëmijëve ga pridërit zë radhë e parë dër përgjegjësitë e pridërve daj fëmijëve! 135

136 BOTEKUPTIMI ISLAM duke i koracuar edhe jë herë më shumë jerëzit me aë të virdeve dhe zikreve si shtesë daj adhurimeve fetare të detyrueshme, i pego ata të shkojë ë drejtim të prirjeve egoistike. Megjithëse çdokush e përmed detyrimisht Zoti ë adhurimet fetare të detyrueshme dhe me aë të adhurimeve, i përforco prirjet pozitive të shpirtit të vet, ky përforcim shtohet edhe jë herë më shumë ë tarikate ëpërmjet virdeve dhe zikreve. Përsëritja është kusht për stabilizimi e gjërave që duhe shtresuar ë zemër e ë medje. Ja, këtë ka për qëllim kryerja ë itervale të caktuara e jë umri të caktuar zikri shtesë. Kjo gjë sugjero që, ata të cilët uk shpëtojë dot ga egativitetet edhe pas kësaj, të shihe dhe trajtohe me mëshirë dhe jo me zemërim dhe urrejtje siç dodh me jerëzit e këqij. Edhe ëse zemërimi dhe dhua e vë bashkëbiseduesi ë kushte shtrëguese përballë jë autoriteti të papërballueshëm, uk e elimio kudërvëie e bredshme të tij. Kurse, gaqë tasavvufi ose mistika islame merret më tepër me botë e bredshme se sa atë të jashtme, trajtimi i mëkatarit me mëshirë, para se t ia rregullojë botë e jashtme, më saktë, vulleti, ia zbut zemrë. 161 Aty, mistika, Sipas esh, kjo është jë metodë që a e mëso Zoti. Se ajo qeie e lartë, duke e dërguar Hz. Musai te Faraoi, i pati thëë: Folii me fjalë të buta... (Kur ai, Taha, 44) Ata që dëshirojë të marri më shumë johuri mbi këtë specifikë, mud të shohi ë këtë vepër: Ahmed Ökal, Rasûlullâh ı İslâm a Davet Metodu, Koya, Kjo metodë përbë shpirti e tarikatit dhe tasavvufit (mistikës islame). Me të vërtetë, ë kudërshtim me ç pretedojë disa të paditur, rrymat islame tarikatiae dhe mistike uk kaë asjë pikë ë kudërshtim me legjislacioi e lartë kaoik islam. Këtë mud ta shtjellojmë kështu: Për çdo jeri pa përjashtim, përgjegjësitë juridiko-fetare, si domosdoshmëri e mëshirës hyjore, jaë mbajtur ë iveli më të ulët, domethëë, është vëë si kriter përgjegjësia për ata me mudësi përballimi më të ulët. Për shembull, uk ka asjë pegesë, asgjë të papraueshme, që barra që i garkohet jë fëmije, t i garkohet, ta zëmë, jë múdësi. Por e kudërta, domethëë, të kërkohet t i garkohet fëmijës barra që mud të mbajë múdësi, është mugesë maturie dhe drejtësie! Ja, pra, porta e lejimit e hapur për ata që dëshirojë të bëjë adhurime suplemetare (afile, jo farz-detyrim), të cilët kaë mudësi më të larta se përgjegjësitë juridiko-fetare të ivelit më të ulët të caktuar si kriter dhe ormë, është tarikati. Sepse tarikati është kompetet për jetesë me kritere të devocioit (takva), kurse kriter për ata që i ështrohe sheriatit, legjislacioit fetar, është urdhri (fetva-vedimi juridiko-fetar). Veprimi me fetva është detyrë për të gjithë. Kurse devocioi (takva) është për jerëzit e zgjedhur për sa u përket mudësive... Nga aa tjetër, Profeti Muhammed (s.a.s.) ka kryer jë veprimtari që përbë katër kategori të kësaj bote: Këto jaë: 1) Ka marrë urdhra ga Krijuesi i Uiversit, me fjalë të tjera, ka qeë bashkëbisedues i komuikimit hyjor.

137 KADIR MISIROGLLU ë ved të ashpërsisë së kudërvëies, përgatit bazë për sedërtimi e flladeve të ëmbla të pedesës. Mistik 162 do të thotë jeri që ka mësuar t ia drejtojë qortimi vetvetes, kurse mirëkuptimi dhe toleracë, tjetrit. 163 Meqë kriteret mistike (kriteret e mistikës islame) vlejë për jerëz që e kaë prauar dhe përvetësuar sheriati, duhet 2) E ka kometuar dhe shpjeguar urdhri hyjor, domethëë ka bërë ideatime të realizuara ë hadithet profetike. 3) E ka vëë ë praktikë dhe e ka ekzekutuar urdhri hyjor të koceptuar ga Allahu dhe të kometuar dhe shpjeguar ë hadithet profetike. 4) Ka ushtruar admiistrim (veprim) mbi shpirtrat, domethëë, i pajisur me jë pushtet shpirtëror, i ka xjerrë urdhrat islame, ë drejtim të pjekurisë idividuale, ga poteca ë praktikë. Le të japim ja dy shembuj për gjarjet e zhvilluara ga Profeti (s.a.s.) dhe që fute ë grupi e katërt. Kur Hz. Muhammedi po largohej ga Meka, Ebu Xhehli premtoi se atij apo atyre që do t i kapi Profeti bashkë me Hz. Ebu Bekri dhe do t i kthei mbrapsht, do t u jepte jë shpërblim prej jëqid florijsh. Kështu, jë ga ata që u vu ë djekje të tyre për shkak të këtij premtimi, ishte politeisti Thuraka i cili arriti t u afrohej udhëtarëve të Mediës gjer më 15 metra. Atëherë, Profeti u kthye dhe, duke i bërë me shejë me dorë e tij të bekuar, e urdhëroi: Qëdro! Mos u afro!.. Thuraka s deshi t i bidej urdhrit. Mirëpo atë çast vuri re se këmbët e kalit po i guleshi ë rërë! Ai zbriti ga kali dhe deshi t i afrohej Profetit ë këmbë, por uk bëri dot asjë hap para se edhe atij fillua t i guleshi këmbët ë rërë! Ja, ky ishte admiistrim (veprim) mbi shpirtrat! Një gjarje e tillë dodhi edhe ë Luftë e Bedrit. Kur beteja ishte xehur shumë, Profeti hodhi jë grusht dhé mbi politeistët. Në Kur ai e Shejtë thuhet: O luftëtarë që morët pjesë ë Luftë e Bedrit! Nuk i vratë ju politeistët e dërrmuar gjatë betejës, por i vrau Allahu! I dashuri im, edhe ti hodhe drejt politeistëve jë grusht me copëra gurësh, por, kur i hodhe, uk i hodhe ti, por i hodhi Allahu! (Kur ai, Efal, 17) Ja, pra, shehlerët e tarikateve jaë trashëgimtarë të admiistrimeve të tilla të Profetit (s.a.s.). Ata që e zotërojë këtë kompetecë, i caktojë zëvedësit (pasuesit) jo sipas dëshirave vetiake, por ë përfudim të këshillimit shpirtëror me Profeti dhe me leje e tij. Kurse ata që uk e kaë këtë kompetecë, quhe shehlerë ë dukje (të rremë), të cilët uk e kaë pushteti për të dikuar mbi zemrat ose për të sjellë dojë dryshim ë to Në origjial: Mutasavvıf; ga fjala tasavvuf, mistika islame, jeri i mistikës islame. Shë. i përkthyesit Cilësia dalluese e kosideratave mistike është lufta me efsi (vetvete ose ë vetvete). Para se të edukohet, efsi karakterizohet ga cilësia e quajtur emmare (urdhërues), gjë që do të thotë se efsi me këtë cilësi sudo mbi persoi dhe e shty drejt të këqijave dhe mëkateve. Pasi të fillohet lufta me efsi ose edukimi i tij, fillo përmirësimi i tij që kalo ëpër këto shkallë: levamme (efsi që e dëo të keqe), mulhime (efsi i mësuar, i frymëzuar), mutmaie (efsi i këaqur), radije (efsi me pëlqim), merdije (efsi i pëlqyer) dhe safije (efsi i kulluar, efsi i profetëve). 137

138 BOTEKUPTIMI ISLAM meduar se jerëz të tillë i kaë rregulluar aktet e tyre të jashtme dhe radhë e rregullimit e kaë sjellë te bota e bredshme. Dhe eseciale është bota e bredshme! Sepse dukja e jashtme e rrëjës dhe burimit të aktit dhe vulletit jaë djejat dhe medimet. Kosekueca e atyrshme së cilës i duhet drejtuar së pari fare për edukimi e vulletit, është që t u hapet prehri dikimeve të mira para se vulleti të jetë dobësuar, si dhe të mbahet larg ai ga mjediset që përbëjë truall për zhvillimi e egativiteteve. Për shembull, jë pijaec, me aë të vëzhgimit paraprak të gjedjes dhe pasojave të dehjes që dodhi tek ai vetë ose tek të tjerët, para se të ketë filluar të pijë, ka mudësi që ta masë dhe vlerësojë mirë pasojë përfudimtare të dehjes. Por pasi të ketë filluar të pijë, e humb këtë zgjuarsi dhe aftësi. Ja, pra, për të mud ta shtresuar mirë e mirë ë medje këtë të vërtetë të praishme ë të gjitha rrokullisjet dhe rëiet ë të gjitha egativitetet, vizita tek i sëmuri jo vetëm duhet ta forcojë prirje e vizitorit për të falederuar për shëdeti e mirë që gëzo vetë, por edhe duhet ta ruajë zgjuarsië e shoqërisë për të marrë shembull dhe mësim përballë të gjitha egativiteteve. Këtë pjekuri vështrimi ua përfto jerëzve tasavvufi, mistika islame. Sepse tasavvufi është i aftë dhe kompetet për vëie ë rregull të jetës për ata që zotërojë mudësië dhe fuqië përkatëse me aë të kritereve të devocioit (takva)! Nga aa tjetër, ashtu siç vërehet ë veprimtarië kumtuese të Profetit (a.s.), mistika islame zbato për çdo idivid jë metodë korrigjimi dhe orietimi sipas atyrës dhe karakterit të tij. Shumëllojshmëria e tarikateve është rrjedhojë e domosdoshmërisë së jë me- 138 Gjatë edukimit të efsit ë këtë mëyrë, teprimi ë veprimet e gradës levvame që do të thotë akuzim dhe poshtërim, qysh ë krye të herës është kosideruar si jë tarikat i veçatë që është quajtur melamilizëm. Për shembull, ë ramaza, jë melamist uk bë ijet të agjërojë jë ditë të caktuar duke meduar ta zëvedësojë atë më voë dhe e prish agjërimi ë mëyrë të hapur, publike, për pasojë, tërheq armiqësië e jerëzve. Ai e bë për parim që të veprojë kudër efsit me medimi se tërheqja e dashurisë së të tjerëve i pëlqe efsit. Megjithëse kjo është eseca e çështjes, melamizmi e përdori për justifikim disa muslimaë realisht me të meta. Eshtë për këtë arsye që melamizmi uk ka emër të mirë mes muslimaëve. Nga aa tjetër, megjithëse kosiderohet tarikat, melamizmi është, ë të vërtetë, më shumë jë fraksio moral, aq sa edhe akshizmi si tarikati më i afërt i sheriatit, e ka degë e tij melamiste! (Për johuri më të gjera, shih Abdülbâkî Gölpıarlı, Melâmîlik ve Melâmîler, İstabul, 1931)

139 KADIR MISIROGLLU tode sugjerimi dhe edukimi sipas dallimeve ë atyrë dhe karakter. Njeriu me atyrë dhe karakter etuziast priret drejt kadirizmit dhe përparo më lehtë me aë të praktikave të treguara ga ky tarikat. Kurse jerëzit me atyrë dhe karakter serioz shohi jë paralelizëm mes karakteristikave vetiake dhe tarikatit Nakshi, pradaj fitojë shasi dhe mudësië për t u lartësuar duke iu ështruar më lehtë praktikave dhe sugjerimeve të këtij tarikati. Prijësi shpirtëror (murshidu l-kamil) e kalo myridi, xëësi e tij shpirtëror, bota e jashtme e të cilit është vëë ë rregull ga aa e mësuesve, ëpër shoshë e jë edukimi moralo-shpirtëror ë përputhje me atyrë dhe karakteri e tij. Prirjeve themelore - të pamudura për t u elimiuar të atyrës dhe karakterit të jeriut u jep, ë ved të rrjedhave egoistike, drejtimi e qëllimeve dhe syimeve të larta e sublime. Bashkëbiseduesve të vet, si të thuash, u jep syze me umër ose u shkrua receta të posaçme sipas sëmudjeve që kaë. Nga aa tjetër, uk ka asjë idivid që të mos jetë evojtar për dikimet që shkaktojë ë shpirt qortimi i të këqijave dhe lavdërimi i të mirave ose përsjellja ëpër mjedise ku vepro jë atmosferë e tillë. Ndërkaq, duke u zbatuar kjo situatë cilësore i duhet dhëë peshë mometit të marrjes shembull dhe mësim, duhet shmagur ë mëyrë pedate ga egativitetet, si përfolja pas shpie, medjemadhësia, zilia dhe smira, gjë që mud të sigurohet me aë të kritereve të devocioit dhe etikës që mud të fitohe vetëm ë mjediset mistike. Me të vërtetë, ë kohët kur teqet kaë mudur ta kryejë dejësisht detyrë e tyre, kaë qeë qedra sportive shpirtërore të përkryera ose shkolla edukimi. Edhe ëse mud të thuhet se ka qysh prej shumë kohësh që teqet uk e kryejë dot dejësisht roli e tyre, duhet treguar kosideratë daj parimit, sipas të cilit uk duhet hequr dorë ga çka mud të përfitohet po qe se s mud të arrihet përfitim i plotë. 164 Njeriu mëkatar është si jë zog i plagosur. Faktori i vërtetë dikues që i sjell dobi atij uk është zemërimi kudër tij, por mëshira për të! Dhe kjo djejë mud të përftohet më shumë ë mjediset toleruese të teqeve. Pradaj, meqë jë shumicë e kosiderueshme e shoqërisë soë, është e sëmurë ga dobësi vulleti, faktori mëshi Má lá judríku kul luhú lá jetruku kul luhú / Nuk duhet lëë pjesa pse s arrihet e tëra! Ky është jë rregull islam. 139

140 BOTEKUPTIMI ISLAM rues duhet të dodhet mes shoqërisë i mbushur me djejat e jë mjeku që përsillet ëpër spital. Se, fudja, dhembshuria e mjekut për të sëmuri si dhe mjetet dhe mëyrat e mjekimit dhe shërimit që i ofro ai të sëmurit, a uk jaë rezultate arsimimi dhe edukimi? Përballë sëmudjeve moralo-shpirtërore, edhe e jemi evojtarë për t u edukuar. Thelbi i këtij edukimi është edukata moralo-shpirtërore, gjë që arrihet duke iu ështruar mjediseve ku zotëro tasavvufi, mistika islame. Pradaj Profeti (a.s.) ka thëë: Feja është këshillë! 165 Dhe, për ta theksuar evojë e përsëritshmërisë së këshillës, e ka përsëritur tri herë këtë fjalë të bekuar. Nga aa tjetër, ai profet i lartë ka thëë: Po të shihi dy vëllezër tuaj që përfyte, dihmojei edhe mizori, edhe viktimë... Si mud ta dihmojmë mizori? E kaë pyetur Profeti. Duke ia zëë duart për ta peguar që të mos bëjë keq më shumë! Eshtë përgjigjur Profeti e) Përfudim Po qe se të gjitha këto që thamë do t i përmblidhim dhe t i paraqisim me pika, do të a dilte kjo tabllo: 1. Besimtari i vërtetë duhet ta përdorë vulleti para së gjithash për të marrë miratimi dhe pëlqimi e Allahut. Dhe, për ta rrëjosur këtë djejë, duhet të bëjë shumë falederime dhe lavdërime daj Allahut. Falederimi (shukr) është për t iu përgjigjur mirësisë dhe dhutisë, kurse lavdërimi (hamd), për t u mbrojtur ga gatërresat, kokëçarjet dhe fatkeqësitë. Nuk duhet bërë akesë për privimet dhe magësitë e caktuara ga vetë Allahu (Zoti); duke i meduar si jë të tërë këtë botë dhe përjetësië, duhet gjetur gushëllim për privimet dhe magësitë me medimi se ato kaë për ta pakësuar përgjegjësië ë botë e përjetshme. Duhe bërë përpjekje për përdorimi e vulletit me zell dhe zgjuarsi të madhe me qëllim për të shpëtuar ga përgjegjësia që lidi meritat. Dhe, për këtë, para se 165. Muslim, Ima, Buhari, Mezalim, 4; Ikrah, 6. Veç kësaj, shih. Tirmidhi, Fite, 68.

141 KADIR MISIROGLLU vulleti të dobësohet, u duhet hapur prehri faktorëve dikues ë atë drejtim. 2. Duke e parë jetë dhe të gjitha kushtet që e rrethojë atë, me vështrim mësimxjerrës, urtësia e bredshme e dukurive dhe gjarjeve t i lihet Allahut (Zotit), gjë që do të thotë zgjuarsi për t i vlerësuar jetë dhe gjarjet ga perspektiva e kaderit, paravlerësimit dhe paracaktimit hyjor. Pradaj duhe bërë përpjekje që, breda mudësive të kaderit, të mësohet dhe përvetësohet drejt Islami. 3. Krahas praimit të barrës së të vërtetave të prauara duke i vështruar ga perspektiva e kaderit, duhet meduar se përpjekja për t i korrigjuar dhe rregulluar ato është, për idividi, jë detyrim hyjor, si dhe s duhet hequr ga medja se jemi dërguar ë këtë botë që të dalë ë shesh fakti ëse jemi apo jo të aftë për ta bërë këtë! Pradaj duhet ta kthejmë ë shprehi dhe zako që të marrim pjesë ë gjarjet dhe ceremoitë mortore, që t i vizitojmë shpesh varrezat, spitalet dhe vedet e gjashme ku ekspozohe mugesat, privacioet dhe vuajtjet. Profeti yë (a.s.) ka thëë: Vdekja mjafto për atë që kërko këshillë! Nuk duhet harruar e vërteta se e jemi të garkuar me përgjegjësië për t i sugjeruar atë që është e drejtë dhe e mirë kujtdo mbi të cili mud të kemi dikim, se kjo është jë urdhër hyjor. Duke mos u shmagur ga xhihadi që është emërtimi i përgjithshëm i këtyre veprimtarive, duhet të medojmë se, po qe që meritojmë diçka ga kjo, përfitimet do të a vazhdojë jëlloj sikur të jetoim gjer ë kiamet! Meqë vazhdueshmëria e ekzistecës së Islamit dodhet ë garacië e Allahut, duhet të medojmë se, me pjesëmarrje ë aktet dhe veprimtaritë e dobishme për vazhdimësië e tij, do të bëhemi pjesëtarë të të gjitha të mirave të mudshme si pasojë e drejtpërdrejtë e asaj pikëpamjeje të begatë. Duhet meduar se kjo veprimtari xhihadi e aftë për ta këaqur ëvetëdije e mbushur plot me revoltë daj përkohshmërisë dhe vdekshmërisë, është jë urdhër kategorik mbi këdo. Për më tepër, dërsa ë disa akte kufiri i përpjekjes dhe përgjegjësisë është i caktuar, ë xhihad është i fshehur, pradaj, për shkak të mosjohjes së masës dhe kufirit të përgjegjësisë së xhihadit, përpjekja duhet vazhduar gjer ë fud Ve kefá bilmevti váize / Vdekja të mjafto si këshillë! (Bejhaki, Shuab, VII, 353) 141

142 BOTEKUPTIMI ISLAM Me të vërtetë, dërsa isabi 168 i zeqatit dhe sasia e mallit që duhet të jepet si zeqat, jaë të caktuara e të qarta, për luftë dhe përpjekjet ë rrugë e Allahut uk ka dojë masë të përcaktuar e të qartë kotributi çfarëdo. Askush uk mud ta dijë se me ç masë shërbimi mud të shpëtojë ga përgjegjësia! Ky është jë borxh i kufizuar ë masë maksimale të mudësuar ga dhutitë e jashtme dhe të bredshme që përmbahe te robi dhe që kurrsesi uk mud të mate e të vlerësohe. Nuk ka kush tjetër përveç Allahut që t i johë drejt e me saktësi si etiteti e dhutive ë fjalë, ashtu dhe shumë e tyre. Po qe se jerëzit do ta vlerësoi siç duhet amshueshmërië e botës së përtejme pas rigjalljes, sa herë më shumë do të puoi për të ë krahasim me ç puojë për ta siguruar qetësië dhe paqe dhe këaqësië e kësaj bote të përkohshme? 169 Kur çështja shihet Nisab: iveli më i ulët i pasurisë ë zotërim, ë bazë të së cilës persoi quhet fetarisht i pasur dhe i detyruar për të dhëë zeqat. Shë. i përkthyesit Për ta kuptuar ashtu siç duhet këtë të vërtetë, le t ia ofrojmë vëmedjes suaj jë gjarje historike: Haxhaxhi Mizor (Haccâc-ı Zâlîm) ka qeë guverator i Bagdatit ë kohë e omejadëve. Ky jeri i cili pati fituar popullaritet dhe famë ë histori me ashpërsië, dhuë dhe mizoritë e tij, ishte jë perso me zgjuarsi ë iveli e jë gjeiu. Madje, ky është persoi i cili, duke vëë re se joarabët e muslimaizuar të periudhës së tij kishi shumë vështirësi ë leximi e Kur ait, futi ë përdorim shejat zaore (hareke). Një herë, dikush shko te e ëma e Haxhaxhit dhe i akohet për mizoritë e tij që ishi gjitur ë qiell, me qëllim që ajo ta këshillote e ta zbuste. E ëma e thirri Haxhaxhi Mizor dhe i tha: O bir! Pse i bë, kështu, padrejtësi kujtdo, vret e pret këdo që të del para? Hiq dorë ga kjo puë dhe përmirësohu! Se, kështu si po bë, edhe do të lësh jë am të keq ë histori, edhe para Zotit do të mbash jë përgjegjësi të rëdë për gjaku e pafajshëm që po derdh! Haxhaxhi Mizor e kuptoi se dikush kishte shkuar te e ëma dhe kishte llomotitur kudër tij, pradaj i tha: O ëë, ku i di ti këto? Apo mos të erdhi dikush e t u akua për mua? Gruaja e gjorë, duke meduar se, po t ia tregote akuesit, edhe ata do ta pësoi si të tjerët, iu përgjigj! Kurrsesi! Kam dëgjuar lart e poshtë! Në atë mes, Haxhaxhi Mizor pa ga dritarja jashtë dhe vuri re dikë që po kalote para sarajit, rrahu pëllëmbët, e thirri shërbëtori dhe e urdhëroi: A e sheh atë jeri? Kape e sille këtu! Pas pak, para tij po qëdrote jë burrë me veshje tregtari që kishte lidhur duart, kishte përkulur kokë dhe dridhej si ga ethet! Haxhaxhi ia vuri dorë ë sup dhe i tha: Mos ki frikë! Po të jesh jeri i drejtë, uk të vje asjë dëm! Vetëm do të bisedoj pak me ty dhe bisedë toë do të a e djekë ëa!

143 KADIR MISIROGLLU Mirë! I tha burri dhe u qetësua pak. Haxhaxhi e pyeti: Nga ç popull je? Elhamdulil lah, jam muslima! Iu përgjigj jeriu me kreari të madhe. Pastaj, biseda e tyre u zhvillua ë këtë drejtim: Ç puë bë? Jam tregtar ulliri! Blej e shes ullij ë pazar! Bukur fort! A po më bë mua jë krahasim mes kësaj bote dhe jetës tjetër pas rigjalljes, ahiretit? Kurrsesi! Uë jam jë ijorat! S më dhaë shkollë! Një krahasim i tillë është puë dijetarësh! Uë s mud ta bëj! Mirëpo the se je muslima! Domethëë, se ke besim te rigjallja, ahireti dërsa jeto ë këtë botë! Çdo muslima ka jë farë medimi mbi ahireti që e beso, kështu që mud ta bësh jë krahasim! A uk fal amaz ti? A uk agjëro? A uk e di ç thotë Ametu? Tregtari iu përgjigj: Elhamdulil lah, edhe Ametu e di, edhe amazi e fal, edhe agjërimi e mbaj, por jë krahasim i tillë është puë dijetarësh! Uë s mud ta bëj! Haxhaxhi gulmoi! Tregtari vazhdoi të mos i përgjigjej duke i kërkuar falje, por, megjithatë, e pa se s kishte shpëtim pa i dhëë jë përgjigje pak a shumë me ved, pradaj, më ë fud, i tha: Ahireti është i pafud, jë botë pa aë e cep, aq sa s mud të merret me med... Kurse kjo botë, ë krahasim me të, është aq e shkurtër, sa ulja e gritja e jë mize, pjë jë çasti! Haxhaxhi Mizor tha: Ç përshkrim i mrekullueshëm! Domethëë, ahireti që e i besojmë, është jë botë e pafud, kurse jeta e kësaj bote, ë krahasim me të, e shkurtër sa ulja dhe gritja e jë mize! Domethëë, puë jë çasti! A s do të thotë kjo se edhe lumturia, edhe fatkeqësia e botës së ahiretit jaë të pafud, kurse edhe lumturia, edhe fatkeqësia e jetës së kësaj bote jaë të shkurtra, sa jë çast? Apo jo? Po, ashtu është, imzot! Tha tregtari. Më the se tregto ullij ë pazar, apo jo? I tha Haxhaxhi dhe e pyeti për çdo gjë lidhur me ulliri: çmimet, vedet ku rritet, kohë kur çel lule dhe lidh kokrra, kohë kur piqet, llojet e ullijve për vaj, sa vaj jep çdo lloj... Dhe tregtari iu përgjigj si bilbil, pa asjë lëkudje e gabim! Atëherë, Haxhaxhi i tha: Të lumtë, qeke i zoti i zaatit! Pa shih, sa mirë e ditke çdo gjë ë lidhje me ulliri! Pastaj isi t i bëte pyetje ë lidhje me feë: Më thuaj jë vaxhib të amazit!... Më thuaj jë suet të abdestit!... Për çdo pyetje rreth fesë, tregtari jepte të jëjtë përgjigje: Imzot, jua thashë, uë jam jë ijorat, uk më dhaë shkollë. Uë përpiqem t i çoj ë ved urdhrat e fesë me aq sa ç dëgjoj e ç shoh lart e poshtë! Më ë fud, pasi s mori asjë përgjigje për pyetjet lidhur me feë, Haxhaxhi Mizor u xeh dhe i bërtiti tregtarit: Ore jeri! A mos të çua ty ë shkollë e ullixhijve? Iu përgjigje çdo pyetjeje për ullijtë. Mirëpo ti falesh dhe agjëro për të arritur shpëtimi dhe paqe ë botë e ahiretit që e ka edhe lumturië, edhe fatkeqësië të përjetshme! Kurse tregtië e 143

144 BOTEKUPTIMI ISLAM me këtë kriter, vihet re se, ë veprimtaritë materiale-temporale, pjesa e fitimit që i tako jetës së përtejme, ahiretit, mbetet sa jë kokërr lajthi! Ky momet kurrë s duhet xjerrë ga medja dhe çdokush t i kërkojë llogari vetes para se atij vetë t i kërkohet llogari! 170 Në kuadri e të gjitha këtyre të vërtetave, jeriut i vje të dalë ë rrugë e të bërtasë: O jerëz! Zgjohui! Zgjohui se kei për të vdekur, kei për të vdekur! Allahu a krijoi vetëm për ta adhuruar atë! 171 Jo për të fituar e grumbulluar mall e pasuri! 144 ullijve e bë për mirëqeie e kësaj bote e cila, ë krahasim me botë e përjetshme, është sa jë çast! Po qe se, siç the pak më parë, do të besoje me të vërtetë se jeta e pasme, ahireti, është i pafud dhe, po ashtu, edhe lumturia, edhe fatkeqësia e tij jaë të pafud, se, ë krahasim me të, jeta e kësaj bote është e shkurtër sa jë çast, a uk do të kishe mësuar për amazi dhe agjërimi jëqid herë më shumë se për ullijtë? Tregtari uli kokë pa i dhëë asjë përgjigje. Haxhaxhi rrahu pëllëmbët dhe thirri: Xhelat! Dhe i dha urdhër xhelatit që u paraqit mejëherë: Merre këtë mashtrues dhe hiqja kokë! Pastaj iu kthye s ëmës: O ëë! Ja, këtyre mashtruesve ua pres kokë uë! A ke dojë kudërshtim? E ëma heshti pa i thëë asgjë! 170. Hásibú efusekum kable e tuhásebu / Kërkojii llogari vetes para se t ju kërkojë llogari! (Tirmidhi, Kiamet, 25/2459) Në ajeti kur aor thuhet: O ju që kei besuar! Kii frikë Allahu dhe secili të shohë se ç ka përgatitur për esër! Kii frikë Allahu se Allahu ka johuri për ato që bëi! (Kur ai, Hashr, 18) 171. Uë i krijova jerëzit dhe xhidët (jo me dojë urtësi tjetër, por) vetëm që të më adhurojë mua! (Kur ai, Dharijat, 56)

145 B. PARIMI I UNIVERSALIZMIT Meqë botëkuptimi islam, ashtu siç e shpjeguam edhe ë fillim, është jë pikëpamje e cila mudet t i japë përgjigje, pa rëë ë kotradiktë me vetvete, çdo pyetjeje që mud t i shkojë jeriut dërmed dhe, kështu, është jë pikëpamje e cila mudet t i shpjegojë tërësisht jetë dhe Uiversi, do të thotë se është jë sistem kokluzioe vlerash. Duke u isur ga aspekti, sipas të cilit, ky sistem e përfshi tërë Uiversi, cilësia e botëkuptimit islam që bie ë sy së pari, është uiversalizmi. Kur aalizohet përmbajtja e gjerë e Islamit ë dritë e kësaj pikëpamjeje themelore, vihet re se asjë botëkuptim uk mud të krahasohet me Islami për sa i përket përsosmërisë ë cilësië e uiversalitetit. Sepse gaqë botëkuptimi islam është jë pikëpamje hyjore, është parashtruar dhe kumtuar ga aa e Zotit, dija dhe përfshirshmëria e të cilit jaë të pafudme. Me këtë aspekt, uk mud të përfytyrohet dojë dije dhe përfshirshmëri jerëzore që mud të matet me dije e përgjithshme dhe dije absolute që zotëro Zoti. Kjo situatë cilësore është jë përfudim i arsyeshëm dhe logjik për ata që kaë arritur jë johje të plotë mbi Allahu. Me të vërtetë, Islami, duke e vëë ë shqyrtim tërësië e të vërtetave që ka parashtruar, uk merr parasysh vetëm jë ved, jë kohë ose popullatë. Islami është jë sistem që i parashtro ë formë parimesh të përgjithshme kokluzioet e veta me qëllim që të përfshijë të gjitha kohërat, vedet dhe jerëzit, madje, edhe xhidët. Mëshira e Allahut të Gjithëmadhueshëm është e përgjithshme dhe përfshi të gjitha krijesat. 145

146 146 BOTEKUPTIMI ISLAM Botëkuptimi islam që ka karakter gjithëpërfshirës ë shpjegimi e Uiversit, e rua këtë cilësi edhe ë vlerësimi e jeriut dhe orietimi e tij. Të gjitha pikëpamjet shoqërore, veçaërisht Islami, jaë, ë të vërtetë, për jeriu. Ato djeki qëllimi fial të sigurimit të qetësisë dhe lumturisë për të. Mirëpo, dërsa disa prej tyre e kufizojë këtë qëllim vetëm për këtë botë dhe për evojat biologjike të jeriut, disa të tjera i mbajë parasysh së bashku botë materiale dhe amshueshmërië. Duke e orietuar jeriu, Islami ë fillim rregullo marrëdhëiet e tij me Zoti, pastaj edhe me kafshët dhe sedet. Islami u bë jë rregullim logjik të gjitha medimeve, djejave dhe akteve të vulletshme të jeriut ga djepi gjer ë varr. Islami djek qëllimi për ta bërë atë të arrijë përsosmërië ë adhurimet, ë marrëdhëiet dërjerëzore (civile) dhe ë sjelljet morale. Pradaj, botëkuptimi islam që kërko ta orietojë tërë jerëzimi dhe ta bëjë të lumtur, uk e ka të metë e sistemeve të tjera që u drejtohe jë pjese të caktuar jerëzish, kurse pjesë tjetër e lëë mëjaë. Për shembull, siç e kemi shpjeguar relativisht më parë, feë e tyre e cila, për ga origjia hyjore e saj, duhej të ishte patjetër gjithëbotërore, izraelitët (të quajtur dryshe edhe hebrej, çifutë) ia kaë kushtuar racës së tyre pas jë shtrembërimi të shëmtuar që kaë bërë mbi të. Persoi i cili uk i përket fisit Bei Izrael, uk mud të praohet ë Legjislacioi e Moisiut (Musait). Sot ë botë ka popullata që djeki besimi e Moisiut, por që s i përkasi fisit Bei Izrael, pradaj izraelitët uk i quajë të tyre. Për shembull, edhe tribuja turke kaspike e Hazarëve i përket Legjislacioit të Moisiut. Parashikohet që sot ata të jeë rreth tridhjetë-pesëdhjetë mijë vetë. Sikur ta zëmë se izraelitë ga të katër aët e botës të jeë duke emigruar për ë Izrael dhe Hazarët t u thoë se edhe ata dëshirojë të emigrojë ë Izrael, uk u praohet kërkesa, sepse, sipas izraelitëve, ë feë e tyre, domethëë, ë feë e Musait mud të fute vetëm ata që kaë prejardhje ga fisi Bei Izrael. Të gjitha fetë me origjië hyjore jaë, sipas origjiës, gjithëbotërore. Për shembull, edhe krishterizmi është gjithëbotëror. 172 Pradaj, dërsa krishterët përpiqe ta tërheqi këdo ë feë e tyre, 172. Pavarësisht ga kjo cilësi, ashtu siç e kemi shpjeguar më parë, krishterizmi uk është jë botëkuptim i përplotësuar gaqë i është ështruar kufizimit tematik.

147 KADIR MISIROGLLU izraelitët s veprojë kështu. Pradaj është e pamudur që hebraizmi të bëhet fe gjithëbotërore. Izraelitët e praojë ë Legjislacioi e Moisiut çdokëd që i përket fisit bei Izrael. Për ta, raca e tyre është feja e tyre; ato jaë e jëjta gjë. Pradaj, izraelitët uk mud të jeë të jë feje me dikë që s i përket fisit Bei Izrael. Ndërkaq, meqë sipas kosideratës së tyre mbi gjeealogjië, raca bartet ëpërmjet ëës, ata uk e quajë izraelit dikë me të ati izraelit por me ëë të jë race (kombësie) tjetër dhe uk e praojë ë bashkësië hebraike të Moisiut. Në të kudërt, dikë me ëë izraelite, por me të ati ga jë racë (kombësi) tjetër, e praojë ë feë e tyre. Ata, pra, besojë se soji përcillet ga ëa e jo ga babai. Ata besojë se raca Bei Izrael ka jë ved të zgjedhur dhe përparësor mes racave. Kështu, ë Tevrati (Testameti i Vjetër) e shtrembëruar ka deklarata të tilla mbi hebrejtë: Ju jei bijtë e Zotit tuaj. Sepse ti je jë fis i bekuar i Zotit tëd që të ka zgjedhur ty mes të gjitha fiseve të tjera! 173 Dhe ju zgjodha juve, ashtu si sot, mes të gjitha fiseve të tjera! 174 Gjithashtu, ë shprehjet e tilla të setecave të tjera të Tevratit, si ë vijim, xjerri sheshit shtrembërimi e rëdë që i kaë bërë fesë së tyre duke e caktuar Zoti vetëm për fisi e tyre: Ja, tai e mësova se Zot uk ka ë të gjithë botë, por vetëm ë Izrael! 175 Toka e dha prodhimi e saj. Zoti është Zoti yë i cili do të a bëjë e të bekuar! 176 Atë që s është ga soji i tyre, izraelitët e kosiderojë jeri të dorës së dytë. 177 Gjërat që i kaë të daluara t ia bëjë jë hebreji tjetër si ta, i shohi si të lejuara e të bekuara t ia bëjë jë johebreji ë kushte kur e kaë të detyrueshme t i bëjë Numrat e dyfishtë, 14: Numrat e dyfishtë, 10: Mbretërit II, 5: Psalmet, 67: Edhe krishterët e butë uk jaë shumë të dryshëm ga izraelitët, he - rejtë. Kjo specifikë është e fiksuar me fakti që, ë Amerikë, për krishterët zezakë të Amerikës qe gritur jë shkollë doktriare më vete, baptizmi. 147

148 BOTEKUPTIMI ISLAM Ata thoë: Njerëzit e tjerë uk kaë evojë për fe. Sepse Zoti i krijoi ata ë shërbimi toë dhe i vuri ë urdhri toë. Ata medojë se, ashtu siç jaë dhëë kafshët ë shfrytëzim të jerëzve, edhe ata që s jaë hebrej jaë dhëë ë shfrytëzim të hebrejve. Përgjithësisht, kjo logjikë çifute qëdro ë themel të racizmit. Hebrejtë (izraelitët, çifutët) jaë racistët më të hershëm ë botë. Ndërsa ë Tevrat jepej lajmi i gëzueshëm i ardhjes së jë profeti dhe meqë hebrejtë e prisi të vite ga soji i tyre, uk e miratua dhe uk e praua kurrë ardhje e Hz. Muhammedit. Ata i kaë prauar vetëm profetët e ardhur ga soji i tyre. Kështu, Daudi (Davidi) dhe Sulejmai (Sollomoi) uk i praojë si profetë, por vetëm si sudimtarë. Dedikimi vetëm për jë grusht jerëzish mbi tokë i jë sistemi të dërguar ga aa e Allahut si Zoti i vetëm i gjithësisë, mëshira e të cilit ka përfshirë të gjitha krijesat, me qëllim për të siguruar lumturië dhe paqe e jerëzimit, si dhe përjashtimi i të tjerëve ga kjo dhuti, jo vetëm që s është kurrsesi logjike, por s është as e praueshme për Allahu, Zoti e botëve 178! Sepse kjo situatë s përputhet as me atributet e Allahut, Rahma (Mëshirues) dhe Rahim (Shpërblyes). Medësia hyjore ë hebraizëm kufizohet krejtësisht te jë Zot kombëtar. Jahova, zoti i hebrejve, iteresohet jo për të tjerët, por vetëm për dikë që i përket racës hebraike. Po, Zoti i ka krijuar edhe kombet e tjerë, por sa i iteresojë Zotit, bie fjala, miligoat, aq i iteresojë kombet e tjerë. Të tjerët përveç hebrejve, jaë qeie për shërbim, shërbëtorë. Bota u tako hebrejve. Proa është e hebrejve, madje Zoti është i hebrejve! Kjo është kosiderata e tyre për Zoti. Sot është e pamudur, madje, absurde, të kërkosh ë hebraizëm jë botëkuptim të plotë, jë fe hyjore, jë mesazh gjithëbotëror. Kjo gjedje është jë dër rezultatet e shtrembërimit dhe revizioimit fetar hebraik. Në fakt, hebrejtë, edhe filozofië e kaë shfrytëzuar me të gjitha mudësitë për të itriguar kombet dhe popujt e tjerë. 179 Me të vërtetë, secila ga të gjitha pikëpamjet që e poshtërojë jerëzimi, jaë parashtruar ga aa e jë filozofi çifut. Eshtë me të vërtetë për t u çuditur që pikëpamjeve perverse me autorë filozofë Në origjial: Rabbü l-âlemî. Shë. i përkthyesit Kjo situatë është e fiksuar me fakti që të gjithë filozofët me pikëpamje të shtrembra që e kaë itriguar dhe çorietuar jerëzimi, jaë me origjië çifute.

149 KADIR MISIROGLLU çifutë, çifutët vetë kurrë uk u kaë kushtuar kosideratë, përkudrazi, kaë thurur jë rrjetë propagate të tmerrshme për t ua lëë ë prehër kombeve të tjerë! Të gjitha pikëpamjet filozofike destruktive që kaë rëduar mbi jerëzimi, ga pikëpamjet e Frojdit i cili i skartoi vlerat morale, te ato të Karl Marksit, ga pikëpamjet e Darviit, te ato të Durkheimit, jaë parashtruar ga aa e filozofëve çifutë si vetë ata. Mes tyre, Kot dë Gobió (Comte de Gobieau) që ka parashtruar pretedimi e racës superiore, është jë fracez me origjië çifute. Ky filozof fracez thotë: Lartësia apo ultësia e kombeve, deri dhe dijiteti i tyre e kaë bazë tek origjia racore e tyre! Hebrejtë të cilët ia kaë dedikuar fisit dhe racës së vet jë fe gjithëbotërore e cila, për sa i përket burimit, është hyjore, duke i dhëë qëllimisht prioritet racizmit dhe acioalizmit ë kudërshtim me iteracioalizmi, i kaë shtyrë kombet ë koflikte me jëritjetri dhe ede vazhdojë t i shtyjë. Ndërsa Islami, ë kudërshtim me këtë, e sheh tërë jerëzimi, të tëra kombet dhe kombësitë, pavarësisht ga prejardhja dhe raca dhe pavarësisht ga vedi ku baojë, si bashkëbisedues të kumtesës së Hz. Muhammedit (s.a.s.) 180 dhe, ashtu siç u prek edhe më parë, i prao si ummet, bashkësi muhammediae. Me aë të kosideratës bir i Ademit, duke e kosideruar tërë jerëzimi të barabartë për sa u përket të drejtave dhe përgjegjësive, Islami e shpall me zë të lartë se arabi uk ka asjë përparësi daj joarabit. Në hadithi profetik thuhet: Njerëzit jaë të jëllojtë si dhëmbët e krëhërit! 181 Kurse ë ajeti kur aor, duke u shprehur si ë vijim, shpjegimi i gurit të provës të epërsisë të sjellë ga Islami për jerëzit bëhet jo me aë të jë faktori jashtë vulletit të jeriut, si raca, por me aë të afërsisë dhe drojtjes ga Zoti, gjë që është produkt i varur pjesërisht ga vulleti i jeriut: 180. Në Kur ai e Shejtë (për profeti Muhammed) thuhet: (O i Dërguar!) Ne të dërguam ty si mëshirë për botët. (Ebija: 107) Dhe: Ne të dërguam ty vetëm si përgëzues dhe frikësues (ga pasojat e rrugës së shtrembër) për të gjithë jerëzit! (Sebe: 28) 181. Kudai, Musedu sh-shihab, I,

150 BOTEKUPTIMI ISLAM O jerëz! Me të vërtetë, Ne ju krijuam ju prej jë mashkulli dhe jë femre. Dhe, me qëllim që të jihei, ju damë ë fise e kombe. Pa asjë dyshim, më i çmuari prej jush te Allahu është ai që druhet 182 më shumë prej Tij. Pa dyshim, Allahu di, ai ka johuri për çdo gjë! 183 Ai që është i bidur dhe i devotshëm daj Allahut, pavarësisht ga acioaliteti, është epror daj atij që s është i bidur e i devotshëm. Raca dhe acioaliteti është vetëm jë cilësi që i përket kurmit të vdekshëm. Kurmi është jë kaftar që i është veshur shpirtit, kurse shpirti është i pavdekshëm dhe uk ka as racë, as acioalitet. Këdvështrimi i Islamit daj acioalitetit është i tillë që i kushto atij rëdësië më të madhe për të cilë është i dejë. Pavarësisht se ç race dhe acioaliteti që t i përkasi, jerëzit kaë cilësi specifike të përbashkëta që s dryshojë. Edhe jë aziatik bie ë dashuri, edhe jë amerika bie ë dashuri. Edhe jë zezak afrika dje everi, edhe jë fisik fracez dje everi. Këto jaë veçori specifike të përbashkëta të të gjithë jerëzimit. Islami që e prao dhe e përfshi tërë jerëzimi, i përcakto rregullat e tij themelore jo sipas veçorive specifike aksidetale, të përkohshme apo të pjesshme, të praishme ë jë acioalitet, por sipas prirjeve dhe evojave bazë, të atyrshme dhe të bashkëlidura, të praishme ë tërë jerëzimi. Pradaj Islami është jë fe e së atyrshmes dhe uk vjetërohet. Red i madh dhe gjithëbotëror ë kuptimi e plotë të fjalës është vetëm Islami. Megjithëkëtë, Islami as të vërtetë e acioalitetit uk e ëvleftëso e uk e aashkalo. Islami e prao acioaliteti si jë realitet, por duke vëë jë kriter vlere për të. Siç e kemi përmedur edhe më parë, dryshimet ë racat dhe acioalitetet shfaqe me dy faktorë kryesorë: jëri, jaë faktorët gjeografikë, kurse i dyti, është ushqyerja. Për më tepër, shfaqjet e dryshme të ushqyerjes që përcille ë karakter, vërehe edhe te kafshët. Eshtë e fiksuar me prova dhe vëzhgime laboratorike se kafsha që ushqehet me mish, shfaq më shumë agresivitet ë qëdrimi dhe lëvizjet e Ai që ka më shumë takva. Takva (devocio): Eshtë lidhja pas urdhrave dhe dalimeve të Zotit dhe largimi i zemrës ga çdo gjë tjetër veç Tij duke fituar, kështu afërsië daj Tij me jë djejë të përbërë prej dashurie dhe frike bashkë, gjë që, e gjitha ë kompleks, do të thotë epërsi morale. Dhe dihet se morali s ka të bëjë aspak me acioaliteti Kur ai, Huxhurat: 13.

151 KADIR MISIROGLLU veta, kurse kafsha që ushqehet me barishte, shfaq jë qëdrim më të qetë. Eshtë për këtë arsye që ata që bëjë jë jetë të përkorët me qëllim për të përparuar ë rrugë e përkryerjes shpirtërore, gjatë jë periudhe të caktuar uk haë ushqime shtazore. Sepse ushqimi shtazor e shto agresiviteti dhe egërsië, kurse ushqimi bimor e shto qetësië dhe butësië. Për më tepër, ë Islam, grëia e mishit të kafshëve që ushqehe me mish është haram (jolegjitime, e daluar, e pabekuar). Ka jerëz që faktorëve që përbëjë karakteri e racave dhe acioaliteteve, u shtojë edhe jë të tretë të emërtuar përvoja historike. Përvoja historike bëhet efektive ë jë specifikë të quajtur trashëgim social. Për shembull, turqit kaë qeë jë komb luftëtar edhe para Islamit. Kurse pasi e praua Islami, këtë karakter e orietua ë jë drejtim ku do të bëhej faktor me dikim të madh ë shërbim të qytetërimit dhe ë hyrje e jerëzve ë rrugë e drejtë. Po qe se osmaët e ardhur ga Azia e Mesme uk do të ishi vedosur ë jë ved afër detrave, Evropës dhe Bizatit, siç ishte fshati kufitar i selçukëve, Sogyt, por ë rrëzë të jë mali ë qedër të Aadollit, doshta uk do ta tregoi dot atë zhvillim të shkëlqyer ë historië botërore të qytetërimeve. Fakti që turqit dolë si udhëheqës ë Botë Islame, qe, krahas faktorëve të tjerë dikues, rezultat i përvojës historike të tyre. Përvoja e grumbulluar gjatë shekujve, përvoja sociale dhe historike, ashtu si dhe faktorët gjeografikë, me kalimi e kohës përçohet gjer ë biologjië, gjer ë geet e jeriut. Eshtë për këtë arsye që çdo familje kërko ta japë vajzë ë jë familje që u përshtatet karakterit dhe prirjeve të veta. Të mos dëshirosh t ia japësh vajzë jë jeriu të dryshëm për sa u përket zakoeve, traditave dhe përvojës historike, uk do të thotë se ai jeri është i keq për sa i përket atyrës krijimore me të cilë e ka dhëë Zoti. Në Islam uk ekzisto ideja se jeriu është mëkatar ë mëyrë të bashkëlidur, ashtu siç medohet ë krishterizëm. Përkudrazi, ë Islam praohet se çdo jeri lid me atyrë të pastër 184, pra, të pamëkat. Qysh ga çasti i lidjes, jeriu dodhet ë dikimi e mjedisit ku lid dhe rritet, ë dikimi e edukatës që merr ga familja e vet. Kur dikimet jaë të dryshme, shkaktojë ë familje vështirësi përshtatjeje Në jë hadith profetik thuhet: Kul lu mevlúdi júledu ale l-fitrah / Të gjithë të lidurit lidi të atyrshëm. (Buhari, Xheaiz, 93) 151

152 152 BOTEKUPTIMI ISLAM Si jë rregull sheriati, kërkohet kushti i ekuilibrit mes kadidatëve për t u martuar. Ky ekuilibër duhet të jetë moralo-etik, ekoomik dhe shoqëror, por është e domosdoshme të jetë edhe edukativ. Eshtë shumë e vështirë të merre vesh jë burrë i kulturuar e me edukatë të jashtëzakoisht të hollë, me jë grua me sjellje të trasha të rritur ë kulturë e fshatit. Kur t ia sjellë burrit çaji, gruaja, duke u sjellë sipas edukatës dhe shprehive që ka marrë, do t ia vërë para ë jë mëyrë të ashpër e të pasjellshme që për të është krejt ormale, kurse për burri, jashtëzakoisht e rëdë dhe e papraueshme. Atij do t i duket sikur gruaja po ia përplas kokës gotë e çajit! Ja, pra, ky dryshim është për shkak të trashëgimit social dhe jo jë veçori e ardhur prej racës apo acioalitetit. Meqë trashëgimia sociale përçohet gjer ë gee, shfaqjet e saj dali ë pah edhe te fëmija, madje. Kjo është edhe e vërteta që aludohet te fjala e urtë, Gjyshi ka grëë aguridhe (fruta të pabëra, të tharta), ipit i jaë mpirë dhëmbët! Pradaj Profeti (s.a.s.) ka porositur ë jë hadith kështu: Kiie kujdes mitrë ku e lëshoi farë! 185 Eshtë jë e vërtetë se, për shkak të këtyre veçorive që përçohe gjer ë geet, jerëzit e ardhur ga jë brez i prishur, i pafismë, egativ për sa i përket trashëgimisë sociale, do të mbete, ë ëvetëdijë, ë dikimi e prejardhjes së tyre dhe se kjo do të ketë efekt ë shkallë të caktuar mbi qëdrimi dhe sjelljet e jeriut. Megjithëkëtë, ky dikim uk është qid për qid përcaktues ë aktet e jeriut. Njerëzit me prejardhje të pastër jaë, pa dyshim, ë dikimi pozitiv të kësaj gjedjeje. Këtë të vërtetë e shpreh fjala e urtë, fisikëria është shkak detyrues. Duke shkuar ë jë rrugë të keqe, fëmija i jë familjeje të dershme ka avatazhi të dodhet ë efekti pozitiv të djejave fisike që i lidi ë zemër ë formë e medimeve të tilla, si: Po t i shohi e t i dië ëa dhe babai këto që po bëj, u bie pika ë ved ga dëshpërimi...! Pradaj komuizmi ka qeë armik i familjes dhe i fisikërisë. Komuistët qeë përpjekur për ta shembur familje dhe fisikërië me qëllim që jeriu të mos kishte asjë djejë fisikërie, asjë dyshim dhe frikë morale si dhe lidhje të karakterit sublim, ë mëyrë që çdo paturpësi dhe poshtërsi ta quate të atyrshme. Eshtë për këtë arsye që poeti komuist Nazim Hikmet pati thëë ë jë varg: 185. Ibi Maxhe, Nikah, 46.

153 KADIR MISIROGLLU Jam armik i fisikërisë edhe ë fjalë, madje... Raca dhe acioaliteti jaë jë eveimet. Trashëgimi social dhe fisikëria jaë jë realitet. 186 Islami uk i moho këto, por, duke u dhëë aq rëdësi sa ç është e evojshme, i vë ë rregull. Islami u jep vlerë aq sa ç duhet racës, acioalitetit dhe veçorive të tyre dhe ë atë raport i mba ë kosideratë. 187 Për shembull, urdhri hyjor që dhëësi i zeqatit t u japë përparësi me radhë, ë fillim farefisit të afërt, pastaj baorëve të mëhallës, fshatit, qytetit, etj., është rezultat i marrjes ë kosideratë të prirjeve shpirtërore të jeriut. Eshtë si rrjedhojë e kësaj, që Profeti (a.s.) ka bërë të ditur se më së pari do të dërhyjë për falje (shefaat) për Kurejshët. Hilmi Ziya Ülke i cili i e ka trajtuar gjerë e gjatë me aspektet e saj orgaike, psikologjike dhe sociologjike trashëgimië si jë dër faktorët që i japi kahje vulletit të jeriut, për rrjedhojë, aktit të jeriut, duke e shoqëruar trajtimi e vet me citimi e ideve të filozofëve që jaë shprehur rreth kësaj specifike, thotë:...uiteti bazë i jeriut i dukur ë trashëgimi social, merr, ga jëra aë, formë e trashëgimisë ëpërmjet kapaciteteve dhe forcave si të ishte i pavarur ga edukimi, ga aa tjetër, formë e edukimit ëpërmjet aftësisë krijuese të trashëgimit ose traditës sociale, domethëë, ëpërmjet vlerave dhe ormave, si të ishte i pavarur ga trashëgimi. Atëherë, trashëgimi dhe edukimi dali ë shesh ë gjedje e dy botëve përballë jëra-tjetrës, e dy botëve krejt të dryshme ga ç jaë ë të vërtetë. Të shprehura ë forma të tjera, këto dy botë jaë orgaicizmi dhe shoqëria ose e vërteta dhe idealja, trupi dhe shpirti, materia dhe kuptimi. 188 Prirja më e atyrshme te jeriu është prirja e imitimit. Në sajë të imitimit i mësojë jerëzit shumë gjëra. Mjedisi i parë i mësimit me aë të imitimit është familja. Pradaj, ë edukimi e jeriut 186. Për ta kuptuar hollësisht etiteti e racizmit që luajti roli më efektiv ë shembje e shtetit të madh osma, si dhe roli egativ të tij ë vështrimi e Islamit, mud të shihe vepra İslâm ve Irkçılık Mes elesi (Izmir, 1977) e M. Ertuğrul Düzdağ, si dhe İslâm da Irkçılık ve Milliyetçilik (Akara, 1980) e Ahmed Nâim Babazâde (Ömer Lütfi Zararsız) Për më shumë iformacio, shih: Hilmi Ziya Ülke, Verâset ve Cemi - et, İstabul, Hilmi Ziya Ülke, idem, f

154 154 BOTEKUPTIMI ISLAM është jashtëzakoisht e rëdësishme që pridërit të bëhe shembuj të mirë për fëmijët. Edukatori i johur gjerma Salzma ( ) e ka titulluar Libri i gaforreve 189 veprë e tij klasike mbi edukimi e fëmijës. Salzma është isur ga fakti që dërsa ecja para është diçka e atyrshme, gaforret eci praptazi. Kjo është pasojë e prirjes së imitimit, që duket edhe te kafshët. Me këtë, Salzma ka dashur të aludojë mbi edukimi e fëmijës dhe t ua tërheqë vërejtje pridërve. Kemi thëë edhe më parë, se jëri ga parimet themelore që e bë botëkuptim Islami që është jë fe mbarëbotërore, është edhe moskufizimi tematik. Islami uk i trajto dhe sistemo disa çështje duke i lëë mëjaë disa të tjera me pretedimi këto uk më iteresojë mua. Ky karakter gjithëpërfshirës ekzistet ë tematikë është eveimet edhe ë hapësirë. I gjithë jerëzimi, ga eskimezi që jeto ë pole, gjer te zezaku ë ekuator, është bashkëbisedues i kumtesës muhammediae. Shumë ajete kur aore fillojë me thirrje o jerëz. Megjithëse qedra e rëdesës është tek jeriu, ë këtë thirrje përfshihe edhe xhidët si qeie me vullet dhe vetëdijë. Islami është jë botëkuptim që përfshi tërë Uiversi. Pa asjë përjashtim, të gjithë jerëzit që kaë ardhur pas dërgesës profetike të të Dërguarit të Allahut e gjer më sot dhe që do të vijë, jaë dhe do të jeë bashkëbisedues të kësaj kumtese. Në Islam uk mud të medohet kështu: Fila popullsi s më itereso mua, ata jaë jashtë fushës së iteresimit toë, e s përzihemi me ta! Të gjitha qeiet e vetëdijshme që jetojë ë Uivers jaë bashkëbisedues të Islamit. Islami i fto ata ë orgaizmi e vet dhe ua rregullo jetë ë plai idividual dhe shoqëror. Në rregullat që vë, i mba gjithmoë parasysh tërë jerëzit dhe xhidët së bashku me veçoritë e tyre të bashkëlidura. Si jë sistem uiversal, Islami mbështetet ë Libri, Kur ai e Shejtë, dhe ë Sueti, Traditë Profetike të Hz. Muhammedit. Meqë Libri dhe Tradita do të vazhdojë të veprojë gjer ë kiamet, edhe ideatimet (ixhtihad) që jaë kokluzioe të xjerra prej tyre, kaë jë ved shumë të rëdësishëm ë Islam gaqë djehet vazhdimisht evojë për kokluzioe të reja. Në sajë të ide Kjo vepër e cila ka shumë përkthime ë turqishte, dodhet edhe dër botimet e Shtëpisë Botuese Sebil. (Stamboll, 1995)

155 KADIR MISIROGLLU atimeve përballohe evojat fetare edhe të jeriut që jeto ë pole, edhe të jeriut që jeto ë ekuator. Eshtë për këtë arsye që Islami, duke i dedikuar sevap (mirësi dhe shpërblim) opiioit të prodhuar ga muxhtehidi, ideatori, edhe sikur të jetë i gabuar, e ka xitur dhe ikurajuar ixhtihadi, ideatimi. Duke e dërguar për ë Jeme sahabiu Muadh bi Xhebel (r.a.), i Dërguari i Allahut (s.a.s.) e pati pyetur: Me se do të vedosësh atje? Me Kur ai dhe Sueti! I qe përgjigjur sahabiu. Mirë, po ëse ë to uk gje se ku të mbështetesh? E pati pyetur i Dërguari i Allahut (s.a.s.). Dhe sahabiu Muadh bi Xhebel (r.a.) i qe përgjigjur kështu: Atëherë, do të vedos sipas opiioit tim! Dhe Profeti (s.a.s.), duke mbetur i këaqur ga përgjigjja që pati marrë, e pati vlerësuar si të përshtatshëm këtë metodë. 190 Sot, çështjet ekoomike kaë dryshuar, kaë dalë kodi detar dhe kodi ajror. Paralel me këto dryshime, edhe ixhtihadet, ideatimet dhe opiioet shfaqi dryshime. Pradaj, ë të drejtë islame është përvetësuar kazuistika, metoda juridike që jep kokluzioe dhe vedime sipas çështjeve. Ashtu siç u prek edhe më parë, disa fe kaë ardhur për popullata të caktuara. Kështu, dërsa detyra e disa profetëve qe dërprerë, detyra e profetit të fudit, Hz. Muhammed Mustafa (s.a.s.), e pakufizuar ë hapësirë dhe tematikë, përfshi tërë botë dhe të gjitha çështjet. Ja, kjo e shpreh cilësië e përbotshmërisë ë qeie e tij. Meqë Islami është i pakufizuar ë hapësirë dhe tematikë, për rrjedhojë e merr si bashkëbisedues tërë botë, domethëë i drejtohet tërë botës së vetëdijshme të përbërë prej jerëzish dhe xhidësh, edhe sikur tërë xhidët dhe jerëzit t i përgjigje (pozitivisht) ftesës së Islamit, edhe sikur të mos i përgjigje, jaë ummet, bashkësi e Muhammedit, sepse jetëgjatësia e kësaj bote u është darë profetëve ë periudha të caktuara, kurse periudha ga dërgimi i Profetit toë e gjer ë kiamet, domethëë gjer ë shkatërrimi e kësaj bote, i është caktuar atij. Sot, besimtari së bashku me mosbesimtari, tërë 190. Tirmidhi, Zekat,

156 156 BOTEKUPTIMI ISLAM jerëzimi dodhet ë zotërimi profetik të profetit Muhammed. Edhe ummeti gajri ixhabe / bashkësia mosprauese është Ummeti Muhammed / Bashkësi e Muhammedit, vetëm se, si jë bir i pabidur që uk dëgjo fjalë! Në ditët toa, besimi i krishterëve dhe i hebrejve (izraelitëve, çifutëve) i gjet kryeeçësisë së jë persoi për të johur jë ligj të shfuqizuar. Sa ç është i logjikshëm ë veprimi e tij ish presideti i jë shteti, i cili, duke e imagjiuar periudhë e pushtetit të vet, thotë se uk e jeh presideti e ri ë fuqi, aq jaë të logjikshëm edhe ata ë kryeeçësië e vet. Mirëpo dikushi që i mbarohet madati presidecial dhe bie ga fuqia, është si moedha e xjerrë ga qarkullimi. Po kështu, ta praosh jë fe që ka rëë ga fuqia, jë profet që i është mbyllur periudha, edhe ë kohët kur fjala e tyre uk shko më, uk është jë besim dhe praim i drejtë ë kuptimi real të fjalës. Pradaj ata jaë bashkësi e pabidur. Kurse bashkësi e bidur, që i është përgjigjur pozitivisht ftesës, jaë vetëm ata që thoë: La ilahe il lallah Muhammedu r-resulullah / Nuk ka zot tjetër veç Allahut, Muhammedi është i Dërguari i Allahut! Në vështrimi e Islamit që e rregullo jetë me aë të parimeve uiversale dhe e shpjego tërë jerëzimi dhe Uiversi, jerëzit jaë si bijtë e jë babai. 191 Profeti Muhammed (a.s.) është kryetari, përfaqësuesi dhe prijësi për të gjithë jerëzit gjer ë kiamet. Islami është jë sistem i cili merr si parim bazë ë formimi e jë shoqërie jo ideë e racës dhe gjeografisë, por besimi. Nisur ga ligjet që i ka sjellë jerëzimit, ë Islam uk ka darje tjetër përveç darjes ë besimtarë dhe jobesimtarë. Islami e ka përcaktuar legjislacioi e secilit grup. Në botëkuptimi islam i cili e rregullo jerëzimi sipas përgjegjësive (detyrave) dhe të drejtave, jaë prauar vetëm e vetëm dy acioalitete : besimtarët dhe mosbesimtarët, duke mos e diskutuar kurrë jë grup të tretë përveç këtyre. Ndërkaq, mes tyre është mbajtur drejtësi duke ekuilibruar të drejtat dhe detyrimet. Meqë ë shteti islam, jomuslimaët jaë përjashtuar ga disa përgjegjësi, për shembull, si shërbimi ushtarak, ekuilibri mes muslimaëve dhe tyre ë çështje të tilla është siguruar duke u vëë jë përgjegjësi taksative. Me të vërtetë, ë sheriat, domethëë, ë legjislacioi islam, për jomuslimaët ka jë taksë të 191. Me të vërtetë, ë jë hadith profetik thuhet: El-halku kul luhum ijal - llah... / Tërë krijesat jaë familja e Allahut... (Taberai, Kebir, X, 86)

157 KADIR MISIROGLLU quajtur xhizje 192 ë shkëmbim të përjashtimit ga shërbimi ushtarak. E jëjta gjë është edhe ë përgjegjësitë dhe detyrimet burrëgrua. Të drejtat dhe përgjegjësitë për të dy sekset jaë ekuilibruar me kokluzioe dhe ligje të dryshme, gjë që do të shpjegohet dhe sqarohet ë temat dhe ëtemat përkatëse Në termiologjië e jurisprudecës së sheriatit, vergija (taksa ose tatimi) që merret për kokë për idividët jomuslimaë ose për tokë ose për prodhimi prej saj, quhet haraç. Haraçi për kokë quhet shkurt edhe xhizje, kurse ai i tokës ose i prodhimeve të saj quhet haraçi i tokës. Haraçi i kokës ose xhizja merret për meshkujt jomuslimaë me zhvillim fizik ormal dhe që kaë arritur moshë e pjekurisë. Po qe se këta bëhe muslimaë, xhizja u hiqet. Kurse haraçi i tokës merret ga çdo proar toke pavarësisht ëse është muslima apo jo. 157

158

159 C. PARIMI I IDEALIZMIT Në atyrë e çdo jeriu, pa përjashtim, ka kureshtje dhe prirje për të hetuar dhe hulumtuar. Kjo prirje e atyrshme është motivi shtytës themelor i të mësuarit, kurse mjetet, jaë shqisat, domethëë, orgaet e dijimeve, dhe medja (arsyeja) së bashku me aftësië e gjykimit. Pesë orgaet e dijimeve ose pesë shqisat a sigurojë pak a shumë iformacio dhe johuri mbi veçoritë e Uiversit ëpërmjet shqyrtimit me aë të medjes (arsyes) të mbresave të marra ga bota e jashtme. Ndërkaq, ë çështjet metafizike 193 uk ekzisto mudësia për të zotëruar të vërteta duke marrë mbresa të tilla, sepse jaë vetëm qeiet materiale-lëdore që mud t i kotrollojmë me aë të shqisave dhe dijimeve. Mirëpo kureshtja e jeriut uk është e kufizuar vetëm me botë materiale. Njeriu kërko të mësojë edhe shumë çështje të tjera jokokrete (jo materiale, jolëdore), si ga ka ardhur vetë e ku po shko, si jaë trupëzuar qeiet dhe ç është etiteti i iformacioit dhe dijes 194. Sepse kureshtja jerëzore, do Metafizikë është jë fjalë e përbërë ga fjala meta që do të thotë përtej dhe fizikë që do të thotë atyrë. Në krye të herës, gaqë dituritë ose shkecat teorike, po ashtu edhe shkecat e atyrës, uk qeë zhvilluar dhe uk qe formuar specializimi shkecor ede, dijetarët dhe shkecëtarët merreshi me çdo çështje. Meqë tek veprat e jërit prej këtyre, Aristotelit, medimeve filozofike u jepej ved ë fud fare, filozofia u quajt metafizikë, domethëë, pas fizikës. Kurse sot, termi metafizikë përdoret për të emërtuar veprimtaritë ë fushë e medimeve dhe ideve jashtë dhe përtej ligjeve të fizikës Mbi etiteti e iformacioit dhe dijes që ë filozofi emërtohet epistemologji, jaë parashtruar shumë pikëpamje, që dahe ë tre grupe: dogmatike, agosticiste dhe religjioze-doktriare. Pikëpamjet dogmatike dahe ë atyralizëm, spiritualizëm dhe idealizëm. Edhe materializmi është jë dër pikëpamjet dogmatike. Sipas pikëpamjes së filozofëve dogmatistë, si Dekarti, Spioza dhe Lajbic pikëpamje që e kaë 159

160 160 BOTEKUPTIMI ISLAM patur edhe Platoi me Aristoteli e vërteta absolute mud të jihet. Ndërkaq, këta, megjithëse jaë të jë medjeje ë kokluzio, pra, ë parim, dallohe ga jëri-tjetri ë metodë. Pjesa e metafizikës që merret vetëm me studimi e etitetit të qeieve, quhet otologji. Në këtë disiplië bëhe përpjekje për të johur etiteti absolut të çështjeve lëdë, shpirt (ose frymë ) dhe jetë. Pikëpamjet që fute ë grupi e agosticizmit, jaë skepticizmi, relativizmi dhe pozitivizmi. Në kudërshtim me dogmatikët, agosticistët mbrojë pikëpamje sipas së cilës e vërteta absolute uk mud të arrihet. Megjithë uiteti e medimit që kaë këta mbi këtë specifikë, mes tyre ka shumë dallime. Për shembull, skepticistët e praojë këtë botë si jë ëdërr. Të vërtetë e çdo iformacioi apo dijeje e shohi me dyshim. Relativistët, dër të cilët më i johuri është Kati, quhe edhe kriticistë. Këta pretedojë se qeiet mud të jihe jo me etiteti e tyre të vërtetë, por me format dhe trajtat me të cilat reflektohe ë medje e jeriut. Sipas relativistëve, jeriu mud të arrijë jë johje si produkt të arsyes dhe mbresave e dijimeve, të gjitha këto të kufizuara ga kushtet e kohës dhe hapësirës. Apologjeti i parë i pozitivizmit është Ogyst Koti. Dihet se për të kemi paraqitur më parë jë iformacio të përmbledhur. Pikëpamja religjioze-doktriare është dy llojesh: probabilizëm dhe pragmatizëm. Në qëdrimi daj johjes, probabilistët dhe pragmatistët kaë zgjedhur jë rrugë të mesme. Me fjalë të tjera, ata kaë bidje se e vërteta mud të jihet relativisht. Kurse sipas dijetarëve islamë, ë këtë gjithësi ka të vërteta që mud të jihe, por ka edhe të vërteta që s mud të jihe. Dija mbi gjërat që mud të jihe përbë tri kategori sipas cilësive diferecuese: a) Dija vulgare (e ulët, elemetare): Eshtë dija, shkaqet e së cilës uk jaë koceptuar dhe johur dot. Për shembull, siç e di çobai se, pas vetëtimës, do të dëgjohet bubullima e saj. b) Dija shkecore: Eshtë dija së cilës i koceptohet dhe jihet marrëdhëia shkak-pasojë. Për shembull, siç dihet se vetëtima është jë shkarkim elektrik mes reve të elektrizuara dhe se bubullima është zhurma e shkarkimit që dodh jëkohësisht me shkarkimi por që dëgjohet më pas sepse drita ka shpejtësi përhapjeje më të madhe se zëri, pradaj, sa më larg të dodhë vetëtima (shkarkimi elektrik) ga persoi që e sheh, aq më voë do të dëgjohet prej persoit bubullima e saj. c) Dija irfa (kulturë shpirtërore). Eshtë dija e përvetësuar dhe e persoalizuar. Dijetarët islamë praojë edhe jë kategori tjetër dijeje mbi dije irfa. Ajo është dija e quajtur marifet (johje ituitive-shpirtërore). Shumësi i fjalës marifet është maarif. Dikur, tek e, Miistria e Arsimit dhe Edukimit Kombëtar (Miistria e Arsimit dhe e Kulturës) emërtohej Maârif Vekâleti (Miistria e Arsimit dhe Kulturës Shpirtërore), sepse e quate vete të garkuar me përgjegjësië për të dhëë johuri të brumosura me besim. Edhe marifeti është tri shkallësh. Shkalla e parë realizohet me koceptimi e vulletit të Zotit si shkaku i parë ë marrëdhëie shkak-pasojë. Po qe se ë jë formim (eveimet), përveç koceptimit të vulletit hyjor, jihet edhe se me shfaqje e cilave emra apo atribute hyjore është realizuar vulleti hyjor, arrihet shkalla e dytë e marifetit. Kurse shkalla e tretë është johja e dëshirës volitive hyjore ë formimi ose eveimeti ë fjalë. Gjer ë këtë pikë arri mudësia e dijes jerëzore. Për jeriu uk ka lejekalimi përtej kësaj. Sep-

161 KADIR MISIROGLLU se mudësitë meditative dhe sesitive që zotërojë jerëzit për të arritur te e vërteta, jaë të kufizuara, kurse bota e të vërtetave është e pakufizuar. Për ta kuptuar këtë, le t ia parashtrojmë vëmedjes suaj jë fragmet ga vepra me titull A mâk-ı Hayal (Thellësitë e Imagjiatës) e Hilmi Beut ga Plovdivi. Një titull tjetër i kësaj vepre është Kujtimet e Raxhiut. Këtu, Raxhi është emri i jë jeriu, por emër i vëë me kuptim dhe qëllim të caktuar gaqë do të thotë i kthyer aty ga është isur. Pra, titulli i veprës duhet lexuar kështu: Kujtimet e të Kthyerit. Raxhiu është jë i ri që ka marrë arsim ë Perëdim, që është përgatitur me medime dhe ide pozitiviste dhe materialiste. Pastaj është kthyer ë Turqi, ku, tashmë, me ato që ka mësuar, uk u gje dot përgjigje pyetjeve metafizike që i gule ë tru, bie ë jë krizë ideore. Në këtë gjedje, takohet me jë delirat shpirtëror të quajtur Babai me Pasqyrë që bëte puë e rojtarit të varrezave ë qyteti Akhisar dhe ia thotë atij pyetjet që e mudoi. Në kolibe e vet, Babai i bë jë kafe ë primusi me alkool. Ndërsa Raxhiu pite kafe, Babai i bite fyellit. Raxhiu e zë gjumi pa u kuptuar dhe sheh jë ëdërr ku gje përgjigje për pyetjet. Dhe tai le ta dëgjojmë Raxhiu. E vetmja gjë që di dhe duhet të dijë jeriu, është që ta pohojë dhe praojë se s di asgjë! Për jë farë kohe uk qeshë takuar dot me Babai. Në rasti më të parë vrapova ë kolibe e tij ku baote i vetmuar ë Varrezë e Namazgjahut. Fjalët a para që më tha, qeë këto: Ç u bëre, o bir? Më le me sytë të gulur ë rrugë!.. Uë iu përgjigja kështu: Kështu i ka hallet kjo botë, se, të them të drejtë, qeka e vështirë të duash të kesh deri për të të ardhur praë, e të mos vish dot! Pasi biseduam pak poshtë e përpjetë, vuri xhezve mbi primusi me alkool, duke thëë siç e kishte zako: E, o të bekuar, sikur të piim ga jë kafé... Kishim isur t i piim kafetë me mjat sheqer, kur e gjeta vete të shdërruar ë miligoë, mes miligoash të tjera ë jë fole miligoash me jë mijë labirite. Fillova ta shqyrtoj mjedisi përreth duke parë me sy të habitur. Edhe miligoat ishi darë ë grupime, ashtu siç dahe jerëzit ë klasa shoqërore të dryshme. Vetëm se mud të them që grupimet e tyre uk u gjai aspak klasave shoqërore të jerëzve. Miligoat ë atë fole duhet të ishi gjer ë disa qidra mijëra. Ata ishi darë ë klasa zotërijsh dhe puëtorësh. Më e çuditshmja ishte se kishi jë gjuhë të përkryer, të aftë për të shprehur çdo lloj evoje materiale e shpirtërore. Në fole kishte shkolla të mrekullueshme, depo ushqimesh, fjetore, burgje, salloe grëieje dhe pushimi, vede mbledhjeje, shkurt, ekzistote tërë shkëlqimi i jë qyteti, i jë shtëpie të domosdoshme për jetë shoqërore. Gjithashtu, më e çuditshmja ishte se shoqëria e miligoave ishte më e përparuar se shoqëria jerëzore. Së pari, redi i jetesës dhe metoda e puës tek miligoat ishi më të përparuara se tek jerëzit. Kurse ë ekoomi dhe ë qeverisje e shtëpisë kishte jë dallim zhvillimi ë krahasim me jerëzit që është e pamudur të tregohet. Por aspekti ku miligoat qëdroi shumë shumë më lart se jerëzit, ishte çështja e edukatës. Në këtë gjë, miligoat i kishi lëë jerëzit shumë pas. I jëjti medim mud të thuhet pa lëkudje edhe për shpërdarje e drejtësisë. Për këto shkaqe, ë foletë e miligoave, dërsa dhomat që përdoreshi si shkolla, zii pjesë më të madhe e më të zgjedhur të vedit, burgjet, megjithëse ishi të shëdetshme, ishi mjaft të vogla e të gushta, sepse të burgosurit umëroheshi me gishta, aq pak që 161

162 162 BOTEKUPTIMI ISLAM methëë, kureshtja për të mësuar, përfshi botët e vëzhgueshme e ishi! Vetia e parë e shquar te jë miligoë ishte djeja e detyrës. Ishte djeja më e lartë mbi të gjitha djejat! Pothuajse uk gjedeshi fare miligoa që ta merri detyrë me përtesë, jo më që ta flijoi detyrë për evoja dhe dëshira persoale. Uë paskësham qeë biri i jë prej miligoave zotërij. Për arsimimi dhe edukimi tim, im atë kishte zgjedhur me këshillim shtatë plaq, shtatë dijetarë të johur ga klasa e puojësve. Këta shtatë dijetarë tregoheshi me gisht për sa i përket diturisë dhe virtyteve jo vetëm mes popullsisë së folesë soë, por edhe mes popullsisë së foleve fqije. Këta pleq që tashmë kishi arritur ë shkallaret e fudit të jetës, puoi e përpiqeshi me dëshirë për të më bërë mua jë aëtar të dobishëm për bashkatdhetarët e vet, së fudi, për të përgatitur dhe lëë pas jë xëës të dobishëm. Me jë metodë pedagogjike të mirë, breda jë kohe të shkurtër m i mësua të gjitha dituritë dhe shkecat që u përkisi miligoave. Pastaj, zumë të bëjmë udhëtime të shpeshta që uë t i vija ë jetë ato që kisha mësuar e që dija. Kur shërbëtorët e mi e djeë që u zgjova, më sollë mëgjesi të përgatitur ku kishte jë brumbull të zi të majmë dhe jë gjysmë kokrre gruri. S e kisha mbaruar ede mëgjesi, kur më erdhi praë jë ga mësuesit dhe isi të ma tregote qëllimi ë këtë mëyrë: O biri i tim zoti! Ti e di se mirë se ç dukuri atyrore të çuditshme kaë dodhur ë trualli e fortë dhe djerr ë aë veriore të qytetit toë pothuajse mu ë mes të vitit. Në raportet e fudit që kemi marrë mbi ekskursioet shkecore që orgaizuam këtë vit me xëësit e liceut umër dy, bëhet e ditur se situata meteorologjike e cila i ka vëë gjer tai shkecëtarët ë kudërshtime, ka filluar përsëri dhe zhvillohet rregullisht çdo ditë. Duhet ta dii se, ë jë pjesë të ditës, kur dielli fillo të shpërdajë me forcë rrezet e tij jetëdhëëse, shumë aë të qiellit të kthjellët mbulohe përjëherë me re të trasha e të parregullta. Pastaj, këto copë resh zhduke përsëri ë kohë të dryshme. Ç duhet të jetë, vallë, shkaku i kësaj gjedjeje të motit? Eshtë e qartë për shkëlqesië tuaj që dukuri atyrore të tilla uk mud të zgjidhe e të mësohe me aë të logjikës, me aë të ekuacioeve logjike. Gjithsesi, kaë evojë për vëzhgime dhe aaliza. E dii se prej jë kohe të gjatë jaë bërë dhe bëhe vëzhgime dhe prova të paumërta mbi shumë çështje. U zgjidhë sa e sa të pajohura atyrore aq sa sot është bërë e mudur që ato të shihe tetëdhjetë-ëtëdhjetë përqid si të vërteta. Mirëpo askush uk e zgjidhi dot drejt gjer më sot këtë dukuri të çuditshme të motit. Një perso ga pedagogët taë do të mbajë jë koferecë ku do të parashtrojë kërkimet dhe studimet e tij të holla mbi këtë specifikë. Po e patë me ved, urdhëroi, të shkojmë edhe e. Kofereca do të zhvillohet ë terre, ë vedi e gjarjes dhe do të marri pjesë të gjithë studetët e shkollave të mesme e të larta. Së bashku me jë grup të madh, u isëm për tek terrei me strukturë të çuditshme. E çuditshme dhe e pakuptueshme ishte edhe kjo që uë isha i pajisur edhe me djeja dhe johuri jerëzore, edhe me aftësi johëse prej miligoe. Më ë fud, kishim shkelur ë trualli e çuditshëm. Kur i vështroja ato vede me sy miligoe, e kuptoja se trualli kishte jë strukturë me të vërtetë të çuditshme e të pakuptueshme, aq sa të djeje evojë për t u meduar e për të orgaizuar kofereca. Mirëpo, kur vështroja me sy jeriu, shihja se dodheshim ë jë bulevard të gjerë të shtruar me gurë apolitaë të mëdhej e të rrafshtë, ë të dy aët e së cilës kishte magazia të mëdha e të bukura. Dhe kur u vura ta medoja me djejat më të thella të habisë dryshimi e madh midis këtyre dy përceptimeve, jëri ga shkecëtarët atyralistë isi të mbajë jë koferecë mbi atë truall të çuditshëm. Ai thoshte:

163 KADIR MISIROGLLU të pavëzhgueshme. Dihet se, për ta këaqur këtë kurejshtje, qysh prej mijëra vjetësh, filozofët, duke prodhuar ide, kaë parashtruar pikëpamje të dryshme. Ndërkaq, a mud të medohet që, pavarësisht ga kjo veprimtari e realizuar prej tyre vetëm duke përdorur medje dhe arsye, Islami i cili është parashtruar me qëllim që të mudet ta sigurojë mirëqeie, lumturië dhe qetësië e jerëzve dhe xhidve, madje ë të dy botët, edhe ë këtë botë, edhe ë botë tjetër pas kësaj, Islami, pra, do të mbetej idiferet daj jë evoje të tillë bazë të jeriut? Gjithsesi, Islami, si jë fe e atyrshmërisë, përmba parimet praktike dhe johuritë teorike më të përkryera për ta plotësuar çdo evojë. Për më tepër që këto jaë pasqyrë Zotërij! Gjëja që të tërheq më shumë vëmedje është rregullsia e formës së këtyre qelizave të mëdha dhe e kaaleve mes tyre. Qelizat jaë pothuajse krejt të rrafshta, kurse kaalet jaë, përgjithësisht, vija të drejta e të rregullta. Por shkecëtarët taë s po e zbulojë dot shkaku e kësaj rregullsie. Vetëm se gjëra të tilla si të bëra me dorë uk ka dhe uk mud të ketë ë atyrë! Diskutati kishte arritur ë pjesë më iteresate të fjalës së tij, kur, papritmas, mes dëgjuesve, umri i të cilëve i kalote qidramijërat, shpërtheu jë klithmë e tmerrshme. Qielli i hapur, mirëpo jë rrebesh që uk mud të krahasohej me rëie e shiut më të rrëmbyeshëm, si dhe jë stuhi e xehtë isi t i marrë me vete e t i mbysë breda jë çasti mijëra miligoa! Lumi apo më mirë të themi lumejtë që u formua ga rrebeshi i lëshuar prej lart, merrte me vete e shkatërrote grumbuj të tërë prej mijëra miligoash! Çdokush ikte me vrap ë jë aë pa parë se ga shkote! Kurse uë, pasi u rrëmbeva jë çast ga frika dhe paiku, u rrëmbeva ga dëshira për ta kuptuar shkaku e atij rrebeshi dhe stuhie. Ede ga lart rridhi herë pas here ujëra me rrebesh. Dhe kur e vështrova dodhië me sy jeriu, uk u përmbajta dot ga habia dhe të qeshurit! Ç kishte dodhur? Ne kishim zëë ved ë aë të jë kalldrëmi gjitur me bulevardi e gjerë që e kishim cilësuar!truall i çuditshëm. Po aty kishte qëdruar jë karrocë e mbrehur me kuaj. Karrocieri ishte duke dremitur tërë këaqësi, kurse kuajt hai tagji ga torbat që u ishi varur për qafe. Në jë çast, si të ishi marrë vesh me jëri-tjetri, kuajt kishi isur të urioi. Ja, pra, stuhia e xehtë që i përfshiu miligoat e mjera, s ishte gjë tjetër veçse shurra e xehtë që kishi lëshuar kuajt! Baorët e të tëra foleve po merreshi me të vdekurit, dër të cilët isha edhe uë. Ata ishi shumë të dëshpëruar! Kurse dijetarët dhe shkecëtarët po merreshi me kërkimi e shkaqeve të atij rrebeshi dhe tufai të tmerrshëm ë atë truall të çuditshëm. Më ë fud, jëri ga mësuesit më të mëdhej të shkecave të atyrës e zbuloi shkaku e asaj dukurie ë jë vepër të johur që dodhej ë bibliotekë e vet. Në atë vepër thuhej: Në trualli e çuditshëm ekzisto jë fushë e fuqishme elektromagetike, që, herë pas here, duke e ritur itesiteti e vet ë ivele të larta, e rrit shumë desiteti e ajrit dhe, me jë shkëdijë të vogël fare, ga retë e formuara zbraze rrebeshe me stuhi! Kur e dëgjova këtë shpjegim, para syve m u shfaqë kuajt e lodhur që po lëshoi shurrë, lëshova jë të qeshur me të madhe dhe u zgjova! 163

164 BOTEKUPTIMI ISLAM ku reflektohe dija dhe urtësia absolute e Zotit me mëshirë e Tij të pafudme. Përsosmëria eseciale e Islamit si jë botëkuptim i pashoq i cili e ka bërë për qëllim ta këaqë kureshtje e johjes jerëzore mbi çështje abstrakte apo kokrete si dhe t i japë mudësi jeriut ta arrijë edhe të mirë, edhe të vërtetë, shfaqet ë shkallë të parë ë besimi mooteist tevhid të Islamit. Për më tepër që, dër çështjet metafizike, pikë kureshtare më të thellë të jeriut, përfshirë edhe ekzistecë e vet, e përbë çështja se ë ç mëyrë është krijuar apo është bërë ekzistete bota ku ai jeto. Baza metodike ë Islam është besimi. Hapi i parë i kësaj është besimi i Allahut me atributi e tij ehadiyet / jë uik. Por, megjithëse shpjegimi i Uiversit me aë të jë shkaku të parë si joevojtar për t u krijuar vetë, ka ekzistuar përgjithësisht ë historië e jerëzimit, kjo s është e mjaftueshme. Sepse, megjithëse urtësitë e pafudme që vëzhgohe ë qeiet, megjithëse përsosmëria përtej imagjiatës dhe uiteti i krijuesit të Uiversit jaë domosdoshmëri logjike dhe dërgjegjësore, ë shumicë e tij të madhe, jerëzimi, për shkak të vështirësisë për ta koceptuar abstrakte, ka ardhur duke bërë gabime të vazhdueshme ë cilësië e asaj qeies së lartë. Me këtë mashtrim të realitetit, ga pikëpamja sociologjike, është padehur se feja e parë ë historië e jerëzimit ka qeë aimizmi, por, më ë fud, si rezultat i hulumtimeve të kryera ga Max Muller mbi librat e vjetër idiaë, Vedat, është arritur ë medimi e jëzëshëm se feja e parë ka qeë mooteizmi. Sipas kësaj, fakti që Islami, domethëë besimi mooteist i cili fillo me jeriu e parë, Ademi (a.s.), është trasformuar, gjer tek profeti i Kohës së Fudit, ë idhujtarizëm përmes jë shtrembërimi të shëmtuar, ka qeë vazhdimisht pasojë e dobësisë jerëzore ë koceptimi e të vërtetave abstrakte Në të vërtetë, prirja e praishme ë mëyrë të bashkëlidur tek jeriu për t i besuar jë krijuesi të vetëm, e emërtuar ë termiologjië e mistikës islame si marifetullah, është prauar ga shumë filozofë me ë krye Dekarti. Ndërkaq, dër këta, veçaërisht materialistët, pretedojë se feja e parë ka qeë jo jë mooteizëm si produkt revelacioi hyjor, por politeizëm dhe pasaktësia e kësaj pikëpamjeje është përcaktuar me aë të kërkimeve dhe studimeve shkecore të kryera kohët e fudit veçaërisht mbi qytetërimi e Ikasve. Disa ga këta filozofë e shohi aimizmi si formë të parë të feve. Aimizmi është feja e ca jerëzve primitivë të cilët besoi se ë të gjitha qeiet materiale ekzisto jë frymë ose shpirt (lat. aima) dhe i faleshi atij shpirti.

165 KADIR MISIROGLLU Sipas atyre që pretedojë se aimizmi është feja e parë, aimizmi ka filluar si fetishizëm, pastaj ka marrë formë e totemizmit dhe, më pas, të simbolizmit dhe, ë këtë mëyrë, ë historië jerëzore ka filluar periudha e mitologjisë. Duke iu atribuar fuqive atyrore persoalitet, jerëzit u jaë falur atyre. Njerëzit të cilët së pari u jaë falur idhujve baalë, më pas kaë gritur ë ved të tyre statuja dhe tempuj. Kurse sipas botëkuptimit islam, feja e parë është feja e mooteizmit, Tevhid, domethëë, Islami, i filluar me jeriu e parë, Ademi (a.s.). Mohimi ose shtrembërimi jaë shfaqur për shkak të refraktimeve ë atyrë bazë dhe të pamjaftueshmërisë ë koceptimi e abstraktes. Me të vërtetë, edhe ë jë kohë kur jeriu jetote ë male e ë shpella, ka djerë evojë për të besuar ë pushteti e jë fuqie suduese ë botë. Po të shmage aspekti formal i çështjes si dhe fisikëria apo vulgariteti i idesë, duket se, mbi këtë çështje, uk ka dojë dryshim mes filozofit më të ditur, ga jëra aë, dhe aimistit më ijorat, fetishistit dhe totemistit. Sepse të gjithë këta uk bëjë gjë tjetër veç puës së iterpretit të jë djeje sublime të zemrës. Copa e drurit apo e eshtrës së cilës i falet fetishisti, Ozirisi i egjiptasve të vjetër, Hurmuzi dhe Ahrimai i iraiaëve, Bail li i geldaiasve dhe asiriaëve, Jupiteri i grekëve dhe romakëve, Tijagu i kiezëve, Ameomu Nakaoshiokamili i japoezëve, Vishovsiva i idiaëve jaë të jëjtat gjëra që kaë bërë të shfaqet tek jerëzit ideja e bashkëlidur e hyjitetit. Fakti që ë të gjitha këto bestyti ekzisto jë ide bazë e përbashkët, ideja e hyjitetit, argumeto ë mëyrë gjithmoë të qartë se të gjitha këto përfudojë ë jë origjië; megjithëse burimi i të gjithave është jë i vetëm, me kalimi e shekujve, ai burim është harruar dhe, ë besimi religjioz, ka bërë ballë perversiteti. (A. Hamdi Akseki, idem, f. 194 e ë vazhd.) Në fakt, shumë historiaë të feve dhe, ë këtë mes, Maks Müller, e kaë provuar këtë të vërtetë me aë të shumë argumetesh historike. Por, ç ka qeë e evojshme! Në Kur ai e Shejtë është deklaruar se uk ka asjë bashkësi apo popullatë që të mos i jetë dërguar profet! (Shih. Kur ai, Fatir: 24) Mud të themi se, për ideë e hyjitetit, ekzistojë katër forma të johjes jerëzore: 1) Besim i pastër ose absolutist (tezih) 2) Besim mooteist (tevhid) 3) Besim përgjasues (teshbih) 4) Mohim (ikar) Ideja e besimit të pastër ose absolutist, tezih: Besimi i Zotit si hyji absolute pa asjë të metë dhe mohimi i çdo cilësie apo atributi që bë jë aludim të tillë. Ideja absolutiste uk shpreh ë vetvete dojë gjë pozitive apo kokrete. Ideja e besimit përgjasues, teshbih: Eshtë ideja e përgjasimit të Zotit me diçka kokrete dhe materiale. Eshtë ide atagoiste me ideë e besimit absolutist (tezih). Ideja e besimit mooteist, tevhid: Eshtë bashkimi i idesë absolutiste dhe përgjasuese ë pikë e ekuilibrit ose oportuitetit mes tyre. Dogma kur aore Allahu uk i gjet asgjëje. Ai dëgjo dhe di. (Kur ai, Shúrá: 11) si dhe e vërteta La ilahe il lallah / Nuk ka zot tjetër veç Allahut jaë tregues të tevhidit (idesë mooteiste dhe besimit mooteist). Ja, pra, Feja e Vërtetë dhe Feja Mooteiste (Tevhid) e deklaruar me aë të postulateve kur aore se është feja e të gjithë profetëve, dërsa filloi me profeti e parë, më voë, ë johje jerëzore u formua ideja e përgjasimit dhe, si rezultat i 165

166 BOTEKUPTIMI ISLAM Siç e di çdo muslima, bazat e besimit jaë gjashtë: besimi ë Allahu, besimi ë egjëjt e Tij, besimi ë librat e Tij, besimi ë resulët (të dërguarit) e Tij, besimi ë ditë e ahiretit (rigjalljes, llogaridhëies, dëshkimit dhe shpërblimit), besimi ë kaderi (parashkrimi) 196 e dhëë prej Tij. Të gjitha këto jaë kocepte dhe çështje abstrakte. Në të vërtetë, mes këtyre, librat dhe resulët (të dërguarit e Allahut ose profetët) i përkasi botës së vëzhgueshme, vetëm se kjo mudësi vëzhgueshmërie bëhet fjalë për jë umër të kufizuar jerëzish të kohëve kur jaë zbritur librat dhe të kohëve kur jaë dërguar profetët. Për më tepër, ëse ë këtë mes llogarisim edhe fakti se patjetër që çdo fisi (popullate) i është dërguar jë profet dhe se umri i profetëve siç rrëfehet arri gjer ë jëqid e jëzet mijë, detyrohemi ta praojmë se, edhe ë këtë specifikë, çështja është shumë më tepër abstrakte se kokrete. Veç kësaj, dër librat, vetëm Kur ai i Shejtë është ruajtur i shkruar ë origjial, kurse, dër profetët, të dhëat e jetës jaë të shkruara e të shtypura vetëm për profeti e Kohës së Fudit. Në këto kushte, mud të thuhet pa lëkudje se të gjitha bazat e besimit jaë të jë atyre teoriko-abstrakte, gjë që do të thotë se çështjet teoriko-abstrakte jaë pothuaj si shpirti i botëkuptimit islam. Përmbajtja e pasur ideore ë këtë specifikë vëzhgohet ë tri disiplia shkecore 197, që jaë: 166 kësaj, Zotit iu atribua jë formë dhe ekzistecë materiale-fizike. Ideja e përgjasimit dahet ë dy lloje të mëdha: 1) Përgjasimi material (idhujtarizëm, idolatri) 2) Përgjasimi jerëzor (atropomorfizëm) Siç u shpjegua më lart, sipas jë pjese autorësh historiaë të fesë, shkaku që jerëzit jaë shmagur ga e vërteta ka qeë fakti që ata i kaë dhëë Zotit formë dhe ekzistecë materiale-fizike, gjë që është ideja e përgjasimit. Edhe ëse ata që jaë larguar ga feja e vërtetë, ë fillim jaë përsjellur rreth botës shpirtërore, edhe ëse kaë rrëshqitur drejtpërdrejt ë ideë e përgjasimit, përfudimi mbetet po ai. Sepse, pasi ka kaluar jë farë kohe, ka filluar adhurimi daj gjërave më vulgare, gjë që, me kalimi e kohës, ka arritur ë atropomorfizëm. Atropomorfizmi është shfaqur ose si lartësim i jë jeriu ë gradë e hyjitetit, ose si zbritje e hyjitetit ë gradë e jeriut. Produkt i kësaj është edhe ideja e hyjitetit të Isait ë krishterizëm. (A. Hamdi Akseki, idem, f. 289 e ë vazhd.) 196. Në tezë e tij të doktoratës, Prof. Dr. Hüseyi Atay ka preteduar se kaderi uk përfshihet ë bazat e besimit, por kjo është jë pikëpamje përjashtimore dhe deviatore. (shih. Hüseyi Atay, Kur â ve Hadis te İma Esasları, Akara, 1959) 197. Disiplia shkecore spekulative (teorike). Shë. i përkthyesit.

167 KADIR MISIROGLLU a) Shkeca e Tevhidit 198 b) Shkeca e Kelamit (apologjetika islame) c) Kosideratat mistike (Tasavvufi) Pasi bidjet islame u përballë me bidjet dhe traditat religjioze të fiseve dhe popullatave të dryshme si rezultat i zgjerimit të gjeografisë islame dhe pasi veprat e filozofisë greke u përkthye ë arabishte, kthjelltësia dhe qartësia e tyre (e bidjeve religjioze islame) u përball me jë rrezik të madh. Përballë këtij rreziku, dijetarët islamë, duke zhvilluar jë veprimtari ideore me tërë fuqitë e shpirtit gjatë shumë shekujve xorë vepra të pashoqe si produkte ideore mbi çështjet metafizike të fesë. Në ato vepra, ata i dhaë peshë mbrojtjes së besimit mooteist islam (tevhid) si mometi më i rëdësishëm, përkryerjes së besimtarëve duke i lartësuar ata për sa i përket ideve dhe moralit. U bëë përpjekje që mbrojtja e besimit mooteist islam (tevhid) të sigurohej më shumë me aë të studimeve shkecore ë fushë e Kelamit ose Apologjetikës Islame, kurse garatimi i përkryerjes ideore dhe morale, më shumë me aë të veprave të Tasavvufit, Mistikës Islame. Meqë tevhidi është thelbi dhe themeli i besimit islam, është jë elemet themelor dhe jë parim që duhet mbrojtur me kujdes dhe preokupim të veçatë. Pikëpamjet e huaja për tevhidi, Zoti i ka shpallur armiq me emërtimi shirk, herezi, domethëë politeizëm, dhe i ka lëë jashtë ga amistia e përgjithshme. 199 Pradaj, besimi te Allahu që është e para e çështjeve metafizike fetare, është përcaktuar ë mëyrë thelbësore kështu: Emri Allah është emërtimi persoal që përmbledh tërë atributet e Tij. Në arabishte, emri i umrit jëjës Allah është krejtësisht e pamudur të kthehet ë umri shumës ose, e thëë dryshe, ë gramatikë e arabishtes uk mud të gjedet dojë rre Kjo është jë shkecë teorike që merret vetëm me kometimi dhe shpjeg - mi e Fjalës së Njësisë (osm. Kelime-i Tevhid). Vepra e parë me këtë temë është shkruar ë mëyrë mjaft të përmbledhur ga Hirësia Imam Adhami, me titull el- Fikhu l-ekber. (shih. Mustafa Öz, İmam-ı A zam ı Beş Eseri, İstabul, 1981) 199. Iallhe jagfirudh-dhuube xhemia / Pa dyshim, Allahu i fal të gjitha mëkatet! (Kur ai, Dhumer: 53) Megjithëkëtë, politeizmi bë kategorikisht përjashtim, sepse ë ajeti 48 të sures Nisa, thuhet kështu: Me të vërtetë, Allahu uk e fal politeizmi (parteriteti) daj Tij, kurse të tjerat jashtë kësaj i fal si të dëshirojë. Nuk ka dyshim se kush i bë parter Allahut, ka kryer mëkati e madh të shpifjes daj Tij! 167

168 BOTEKUPTIMI ISLAM gull, mjet apo mudësi që ta kthejë këtë emër ë umri shumës. Ndërkaq, gjithashtu, të gjitha skartimet foetike që mud t i bëhe këtij emri ë drejtshkrim, prapëseprapë Atë shëojë. Për shembull, ëse hiqet tigulli dhe shkroja elif ë krye të kësaj fjale të bekuar, pjesa e mbetur lexohet lil láhi (e Allahut). Nëse hiqet tigulli dhe shkroja tjetër, pasuese e elifit, lam, pjesa e mbetur lexohet lehú (e Tij, e Allahut). Nëse hiqet edhe lam-i tjetër, më ë fud, pjesa e mbetur është përemri vetor hú (Ai) që, ë kushtet përkatëse sitaksore të arabishtes, është i posaçëm vetëm për Allahu. Jo vetëm kaq, edhe për ata që uk e johi arabishte, por kaë pak a shumë johuri ga literatura islame, e dië se me përemri Hú që ë gjuhët me alfabet lati shkruhet me të madhe, si këtu, shëohet persoi i Allahut. 200 Allahu është ehad, domethëë, jë i vetëm që s ka të dytë 201. Ekzisteca e Tij është e paraqeë (e pafillim) dhe e pasqeë (e pambarim) 202. Ai ekzisto vetvetiu, ë mëyrë të vetvetishme 203. Në botë e përbërë ga vaitetet 204, domethëë, ga çdo gjë tjetër veç Allahut, asjë gjë uk është dhe uk mud të jetë ekuivalet apo i gjashëm me Të. 205 Ndërkaq që vetë s ka asjë evojë, tërë qeiet e krijuara kaë evojë për Të. 206 Ndërsa dija e tij e ka përfshirë gjithçka ë mëyrë absolute, fuqia e Tij është e aftë për çdo gjë. Allahu sheh çdo gjë. 207 Allahu dodhet i gatshëm dhe vëzhgues kudo. Në ç drejtim që të kthehe fytyrat, do të thotë se jaë kthyer ë drejtim të Tij. 208 Allahu ka dijei mbi qëllimi e fshehtë Në këtë paragraf jaë bërë përshtatje dhe shtesa sqaruese gramatikoresematike ga aa ime. Shë. i përkthyesit Në matematikë, ë vargu e umrave atyralë (pozitivë), të gjithë umrat pas jë-shit, duke filluar me dy-shi, jaë shumëfisha të tij. Domethëë, matematikisht, kur themi jë, ëkuptojmë edhe dy, kurse përcaktimi kur aor ehad do të thotë, ë mëyrë të perifrazuar afërsisht siç e ka shprehur autori dhe siç e kemi përkthyer e, jë i vetëm që s ka të dytë, pra, e përjashto matematikisht dy -shi e këtij jë -shi. Pradaj, sipas meje, gjatë gjithë historisë së filozofisë uk i është bërë mooteizmit jë përkufizim aq i saktë dhe i përkryer sa ç i është bërë ë sure İhlas të Kur ait ku, ë fjalië e parë, Allahu (Zoti) cilësohet ehad. Shë. i përkthyesit Me jë term të vetëm: eterale. Shë. i përkthyesit Ose, shkurt, është vetekzistet. Shë. i përkthyesit Në origjial: másiváulláh. Shë. i përkthyesit Kur ai, Shuara: Kur ai, Fatir: Kur ai, Shura: 12; Haxh: Kur ai,bakara: 115.

169 KADIR MISIROGLLU apo të hapur të secilit 209 dhe është më praë jeriut se damari i tij i qafës që i rreh. 210 Allahu uk është trup material, pradaj uk mud të shihet me sy. 211 Allahu s ka të bëjë me cilësi magësie. 212 Shkurt, Allahu është absolutisht krejt i dryshëm ga çdo lloj përfytyrimi që mud të sajohet për Të! Sepse atributi i Tij muhalefetu lil havadith (krejt i dryshëm ga qeiet e krijuara pas) 213 është dër atributet e tij bazë. Allahu uk ka lidur dhe uk është i lidur. 214 Ai është e vetmja qeie e dejë për adhurim Kur ai, Kaf: Kur ai, Kaf: Kur ai, E am: 103. Për johuri më të gjera mbi çështje e mudësisë që Allahu të shihet ë ahiret, mud të shqyrtohet poshtëshëimi i kësaj vepre, ku jepet shpjegim mbi kërkesë e Hz. Musait për ta parë Allahu e Lartë Kur ai, A raf: Allahu është qeie eseciale, kurse të gjitha qeiet e tjera përveç Tij jaë qeie akcideciale, domethëë, të krijuara pas. Shë. i përkthyesit Kur ai, Ihlas: Atributet e Allahut, dijetarët islamë i kaë darë ë dy grupe, qeësore (thubutí) dhe idividuale (dhatí), dhe i kaë radhitur kështu: Atributet qeësore (thubutí) të Allahut jaë: Hajat (jetë); Allahu ka jetë, është i gjallë. Ilm (dituri); Allahu është i gjithëditur, ka johuri për gjithçka. Semi (dëgjues-dëgjim); Allahu dëgjo çdo gjë. Basar (shikim); Allahu sheh gjithçka. Iradé (vullet); Allahu ka vullet të plotë dhe bë gjithçka që të dëshirojë. Kudret (fuqi); Allahu ka fuqi për gjithçka. Kelam (fjalë); Allahu flet, e folura e Tij është e posaçme vetëm për Të. Tekvi (krijim, gjeezë); Allahu ka aftësi krijuese, Ai krijo ç të dojë e si të dojë. Atributet idividuale (dhatí) të Allahut jaë: Vuxhud (ekzistecë); Allahu ekzisto. Kidem (paraqeie); Allahu është i paraqeë, domethëë, ka ekzistuar gjithmoë, ekzisteca e Tij uk ka fillim. Beká (pasqeie); Allahu është i përhershëm, ekzisteca e Tij uk ka fud. Vahdaijet (jësi); Allahu është jë. Muhalefetuli l-havadith (pagjashmëri me qeiet e krijuara); Allahu është krejt i dryshëm prej krijesave të krijuara e të përkohshme që jaë krijuar ë jë pikë kohore të caktuar e do të marri fud ë jë pikë kohore të caktuar. Kijam biefsihi (ekzistecë ë vetvete); Allahu ekzisto ga vetvetja dhe ë vetvete. Kurse ga emrat e Allahut që jaë shumë, ë Kur a jaë përmedur ëtëdhjetë e ëtë. Ka ga ata që e xjerri umri e emrave të Allahut ë 313. (Kureshí, el-xhevahiru l-mudie, f. 12) Dijetari i johur islam, Fahreddii Raziu, bë të ditur se emrat e Allahut jaë katër mijë. (Fahreddii Razi, el-mefatih, f. 160 e ë vazhd.) 169

170 BOTEKUPTIMI ISLAM Të vërtetat e idividualitetit dhe atributeve të Allahut, Hirësia Imam Adhami i shpreh ë korizë e tevhidit ë këtë mëyrë: Eseca e tevhidit dhe rruga më e drejtë e besimit ë të është dhe duhet pohuar kështu: Besoj ë Allahu, ë egjëjt e Tij, ë librat e Tij, ë profetët e dërguar prej Tij, ë rigjallje pas vdekjes, ë kaderi, ë të mirë dhe të keqe prej Allahut, ë llogaridhëie, ë peshore, ë xheeti dhe xheheemi se të gjitha këto jaë të vërteta! Allahu i Lartë është jë jo ë aspekti si umër, por ë aspekti se uk ka parter. Ai uk ka lidur këd dhe uk është i lidur. Allahu uk i gjet asjërit prej krijesave të Tij. Ai ka ekzistuar dhe do të ekzistojë gjithmoë me emrat dhe me atributet e Tij idividuale dhe predikative. Atributet idividuale (persoale) të Allahut jaë jetë (hajat Allahu është i gjallë), fuqi (kudret Allahu ka fuqi për çdo gjë), dituri (ilm Allahu ka dituri për gjithçka, di gjithçka), kelam (fjalë Allahu flet), semí (dëgjim Allahu dëgjo), basar (shikim Allahu sheh) dhe irade (vullet Allahu ka vullet). Kurse atributet predikative jaë krijim (tahlík Allahu krijo), terzik (furizim, ushqyerje Allahu i furizo dhe i ushqe krijesat e gjalla), bërje, sedërtim (isha Allahu bë, sedërto), shpikje, krijim pa shembull (ibdá Allahu krijo duke shpikur, pa u mbështetur ë dojë shembull), su (art krijim me art), etj. Allahu ka ekzistuar dhe do të ekzistojë me emrat dhe atributet e Tij. Asjë prej emrave dhe atributeve të Tij uk është akcidecial, domethëë, me ekzistecë të pastajme. Allahu di gjithmoë me diturië e Tij, dituria është atributi i Tij ë pafillimësi. Allahu është gjithmoë i aftë me fuqië e Tij, fuqia është atributi i Tij ë pafillimësi. Allahu flet me Fjalë e Tij, Fjala është atributi i Tij ë pafillimësi. Allahu krijo gjithmoë me atributi e Tij Krijues, krijimi është atributi i Tij ë pafillimësi. Allahu është gjithmoë autor i aktit me atributi e tij të veprimit (predikatit), akti është atribut i Tij ë 170 Në Kur ai e Shejtë thuhet: Emrat më të bukur jaë të Allahut. Lutiui Atij me këta emra! (Kur ai, A raf, 180) Meqë ë jë pjesë të këtyre emrave, pavarësisht ga pikëpamja morfologjike, shprehet jë cilësi, pradaj ata jaë, jëkohësisht, edhe atribute. Megjithëkëtë, jihe si esma (emra) meqë emërtojë persoi. Nga këta, emrat që emërtojë zemërimi dhe persekutimi e Tij, quhe atribute të ashpërsisë, kurse emrat që emërtojë favorit dhe bujarië e Tij, quhe atribute të butësisë.

171 KADIR MISIROGLLU pafillimësi. Allahu është autori, akti ose veprimi është atributi i Tij ë pafillimësi, kurse produkti i aktit ose veprimit të Tij është krijesë (gjë e krijuar, akcidecë), dërsa vetë akti i Allahut uk është krijesë (gjë e krijuar, akcidecë). Atributet e Allahut ë pafillimësi (eteritet) uk jaë krijesa dhe akcidete. Persoi i cili thotë se atributet e Allahut jaë të krijuara dhe akcidete ose ka lëkudje mbi këtë çështje ose dysho mbi këtë çështje, e moho Allahu e Lartë. Kur ai i Shejtë është fjalë e Allahut, e shkruar ë libra, e ruajtur ë zemra, e lexuar me gjuhë dhe e zbritur profetit Muhammed. Shkrimi, shqiptimi dhe leximi i Kur ait ga e jaë akte të krijuara, kurse Kur ai vetë uk është gjë e krijuar. Të gjitha iformacioet e përcaktuara dhe të dhëa ga Allahu ë Kur a për Musai dhe profetët e tjerë, për faraoi dhe iblisi (djalli), jaë që të gjitha fjalë të Allahut. Fjala e Allahut uk është krijesë, akcidet, kurse fjala e Musait dhe krijesave të tjera është krijesë, akcidet. Kur ai, si fjalë e Allahut dhe jo e tyre, është i pafillim dhe i pambarim (eteral). Ashtu siç e përcakto Allahu ë ajeti Allahu i foli Musait 216, Musai e dëgjoi fjalë e Allahut. Nuk ka dyshim se Allahu ka qeë i karakterizuar me atributi Fjalë edhe para se të bisedote me Musai. Allahu i Lartë ka qeë krijues ë pafillimësi, edhe para se të krijote. Kur Allahu i foli Musait, bisedoi me të me aë të Fjalës së Tij që është atributi eteral i Tij. Të gjitha atributet e Tij jaë të dryshme ga atributet e krijesave. Ai di, por dija e Tij uk është si dija joë. Ai ka mudësi për çdo gjë, por mudësia e Tij uk është si e joa. Ai sheh, por shikimi i Tij uk është si shikimi yë. Ai dëgjo, por dëgjimi i Tij uk është si dëgjimi yë. Ai flet, por e folura e Tij uk është si e folura joë. Ne flasim me aë të orgaeve dhe tigujve, kurse Ai flet pa orgae e pa tiguj. Tigujt jaë krijesa, kurse fjala e Allahut uk është krijesë. Allahu është jë gjë (qeie) por uk është si gjërat e tjera. Qeia e Tij s ka të bëjë me elemetë dhe simptoma, si dhe me gjashmëri, kudërshti dhe idetitet me qeie të tjera. Gjëra të tilla, si dorë, fytyrë dhe efs që Ai i përmed ë Kur a për vete, jaë atribute të pacilësueshme të Tij. Nuk mud të thuhet se dora e Tij është fuqia ose dhutia e Tij, sepse, atëherë, atributi elimiohet. Kjo është pikëpamje e Kaderijes dhe Muteziles. Ashtu siç është dora e tij jë 216. Kur ai, Nisa:

172 172 BOTEKUPTIMI ISLAM atribut i pacilësueshëm, ashtu dhe dëshkimi dhe pëlqimi i Tij jaë dy atribute të pacilësueshme të Tij. Allahu uk e krijoi materie ga dojë gjë. Allahu e jihte materie para formimit të saj, ë eteritet, pafillimësi. Ai është vlerësuesi dhe formuesi i materies. Asgjë uk mud të dodhë ë Botë dhe ë Ahiret pa e dëshiruar Allahu, pa dije, ekzekutimi, vlerësimi e Tij dhe shkrimi e vet ë Levhi Mahfudh. Vetëm se shkrimi i tij ë Levhi Mahfudh uk është ë formë kokluzioi dhe vedimi, por ë formë cilësimi. Kada-ja, kader-i dhe dëshirimi jaë ga atributet e papërcaktueshmërisë së Tij, e pamudësisë për ta johur Atë. Atë gjë që s është e qeë, Allahu e jeh si të paqeë ë gjedje e saj si mosqeie dhe e di se si do të jetë kur ta krijojë. Atë gjë që është e qeë, Allahu e jeh si të qeë ë gjedje e saj si qeie, gjithashtu, e di se si do të jetë mosqeia e saj. Allahu e di gjedje e qëdrimit ë këmbë të atij që qëdro ë këmbë, po ashtu, edhe gjedje e tij ulur kur ka për t u ulur. Në të gjitha këto situata, ë dije e Allahut uk dodh asjë dryshim dhe asjë gjë e dodhur pas. Ndryshimi dhe kotradikta dodhi tek krijesat. Allahu i ka krijuar jerëzit të çlirët ga mohimi dhe besimi, pastaj, duke u folur atyre, u ka komuikuar urdhra dhe dalime. Mohuesi bie ë mohim me akti e vet, me kudërshtimi dhe mohimi e vet, si dhe, pasi i është prerë dihma e Allahut. Edhe besuesi beso me akti e vet, me pohimi dhe vërtetimi e vet, si dhe pasi Allahu e dihmo dhe i jep sukses ë besim. Allahu e ka xjerrë brezi e Ademit ë formë jeriu ga sperma e tij, pastaj, pasardhësve të tij, jerëzve, u ka dhëë arsye, u ka folur, i ka urdhëruar të besojë dhe i ka daluar të mohojë. Edhe jerëzit e kaë pohuar se Ai është Zoti i tyre. Ky është besimi i jerëzve. Ja, pra, kjo është atyra me të cilë lidi jerëzit. Ai që bie ë mohim pas kësaj, e drysho dhe e prish këtë atyrë. Kurse ai që beso dhe vërteto, trego vedosmëri ë vazhdimësië e atyrës së tij. Allahu uk e ka shtrëguar asjëri ga robtë e Tij që të besojë apo mohojë. Ai uk i ka krijuar ata si besimtarë apo mohues, por si persoa. Besimi dhe mohimi jaë akte të persoave. Atë që bie ë mohim, Allahu e di si mohues gjatë gjedjes së tij si mohues. Nëse

173 KADIR MISIROGLLU më voë, ai perso beso, Allahu e di si besimtar ë gjedje e tij si besimtar dhe e do atë pa dryshim dijeje dhe atributi. 217 Po të vihet re me vëmedje, shihet se jë kosideratë e kësaj grade mbi Allahu, është e posaçme vetëm për Botëkuptimi Islam dër të gjitha botëkuptimet dhe sistemet filozofike. Megjithëse kjo pagjashmëri është e mudur të vërehet edhe ë parimet e besimit, e këtu po mjaftohemi me kaq. Vetëm se le ta themi edhe këtë që, dërsa parimet teorike të besimit jaë gjashtë, kushti i parë dër pesë kushtet praktike të Islamit është dëshmia (shehadeti) që përbëhet ga praimi dhe vërtetimi i Allahut teorikisht me përmbajtje e përmbledhur më sipër, si dhe i profetit Muhammed me atributet e tij të kumtesës (teblig), besikërisë (sidk), zgjuarsisë profetike (fetaet) dhe besueshmërisë (amaet). Në fud të fudit, ë të gjitha urdhrat e tij praktike dhe adhurimore, madje, Islami, ëpërmjet jë stili shpjegimi shtesë që e kapërce qeie e tyre materiale-kokrete, ua vesh jerëzve të gjitha këto veprime me jë përmbajtje eigmatike që pothuajse i idealizo ato. Me të vërtetë, urdhri për të isur çdo veprim me besmele, është për t ia orietuar robit veprimet ë drejtim të dëshirës volitive hyjore dhe për t i përftuar atij jë medësi ë këtë rrugë. Jo vetëm adhurimet, por ga ky rregullim hyjor uk jaë lëë mëjaë as aktet më subjektive dhe vetiake, uk është lëë mëjaë asgjë, bie fjala, ga grëia, gjer tek marrëdhëia seksuale. Le t ia ofrojmë vëmedjes suaj jë fragmet ga aaliza dhe vlerësimi i mistikut të madh Muhjiddi Arabiu mbi aspekti ideal të marrëdhëies seksuale e cila është akti më subjektiv dhe itim ë jetë e jeriut:...atëherë, ë frymë shtazore e cila sajo atë çka është jerëzore te jeriu, u ikludua fryma e Zotit. Pas kësaj, Allahu prodhoi për jeriu jë perso tjetër gjithashtu ë trajtë jeriu, të cilit i dha emri femër, grua. Kur gruaja u shfaq ë trajtë e tij, ai djeu dëshirë për të. Kjo është situata kur jë frymë dje tërheqje daj frymës së vet. Edhe shtëia e femrës pas mashkullit është shtytja e jë gjëje drejt vedit të vet. Sipas këtij shpjegimi që po bëjmë, femra iu bë e dashur jeriut, sepse edhe Allahu i tregoi afërsi dhe dashuri 217. Mustafa Öz, idem, f. 66 e ë vazhd. 173

174 BOTEKUPTIMI ISLAM persoit që e krijoi persoalisht ë trajtë e vet; megjithëse shkalla dhe pozita e egjëjve që i kishte krijuar prej drite, ishte më e lartë dhe megjithëse ata kishi dalë ga bota e atyrshme, Allahu i vuri egjëjt t i bëi sexhde jeriut. Ja, prej këtu filloi marrëdhëia mes mashkullit dhe femrës si dhe mes Zotit dhe jeriut. Trajta është mjeti më i madh, më impresioues dhe më i përkryer për sa i përket marrëdhëies, sepse trajta e bëri çift qeie e vetme, domethëë, u bë shkak që trupi i Zotit të dyzohej, ashtu siç femra (gruaja), me krijimi e saj, e dyzoi mashkulli (burri) dhe e bëri bashkëshort për vete. Sipas kësaj situate, doli ë shesh jë treshe e përbërë prej Zotit, mashkullit (burrit) dhe femrës (gruas). Në këtë mes, edhe mashkulli (burri) u bë i dëshiruar daj Zotit të tij që ishte origjia e tij, po me atë lloj dëshire të femrës (gruas) daj mashkullit (burrit) që ishte origjia e saj. Atëherë, Allahu, duke e dashur persoi me trajtë e Tij, jëkohësisht e bëri femrë (grua) të dashur për të. Në këto kushte, djeja e afërsisë dhe e dashurisë së mashkullit (burrit) iu kushtua edhe femrës (gruas) si pjesë (copë) e tij, edhe Zotit si krijues i tij. Ja, pikërisht për këtë arsye, Hz. Muhammedi (a.s.) tha: Femra (gruaja) m u bë e dashur mua! Ai uk tha uë e desha femrë (grua) duke xjerrë ë pah efsi (frymë, vetvete, ego) e tij, sepse dashuria e tij kishte lidhje vetëm me trajtë e Zotit. Në këtë mëyrë, ai ia kushtoi Allahut edhe dashurië për femrë (grua) e vet. Sepse Profeti e pati lypur dashurië për femrë (grua) për t iu përshtatur moralit hyjor, siç ishte afërsia dhe dashuria e Allahut daj krijesës ë trajtë e Vet. 218 Ngaqë e deshi femrë, mashkulli kërkoi bashkimi me të, domethëë, lypi syimi fial të bashkimit ë dashuri. Dhe uk ka ë këtë trajtë krijimi bashkim më të madh se kurora (ikah) e cila është jë ga elemetët e krijimit. Eshtë për këtë arsye që djeja e epshit përhapet ë të gjitha qelizat e trupit dhe, pradaj, jeriu është urdhëruar të bëjë gusl (larje trupore të plotë) mejëherë pas bashkimit. Ashtu siç bie jeriu ë dalldi përmes jë troditjeje të përgjithshme që është rrjedhojë e mejëhershme e shfaqjes së epshit ë trup, ashtu dhe domosdoshmëria e larjes dhe pastrimit u bë e përgjithshme ë po atë raport. Sepse Allahu uk dëshiro që, për Domethëë, ashtu siç është i dëshiruar Allahu daj krijesës që e krijoi sipas trajtës së vet, edhe krijesa e Tij, ë këtë rast, mashkulli (burri), duke e dashur femrë (grua) e veçuar ga qeia e vet dhe, si rezultat është pjesë e vet, vepro ë përshtatje me zakoi dhe morali hyjor. Shë. i përkthyesit të tekstit të cituar ga origjiali arabisht.

175 KADIR MISIROGLLU ga aspekti i zellit, jeriu të djejë shije e këaqësi me jë tjetër përveç Tij. Kështu, jeriu, për të parë Zoti ë trupi e jë jeriu tjetër daj të cilit ra ë dalldi me epsh dhe këaqësi, dhe për t u kthyer tek Ai, e pastro trupi me larje të plotë (gusl). Sepse uk ka gjë tjetër veç kësaj. Po qe se mashkulli sheh te femra Zoti (gjatë dashurisë), ky vështrim i tij bëhet edhe pasiv (pësues) 219. Mirëpo, ëse femra e sheh Zoti ë efsi (te vetja) e vet gase ka dalë prej Tij, dodh që ta shohë Atë edhe subjekt veprues 220. Po qe se mashkulli e sheh Zoti ë efsi (te vetja) e vet pa e sjellë dërmed trajtë e qeies së shfaqur prej tij, ky vështrim është ga Zoti ë mëyrë pasive dhe pa dërmjetësim. Atëherë, vështrimi i mashkullit daj Zotit bëhet tek femra i plotë dhe i përkryer. Sepse ai e sheh Zoti edhe si subjekt veprues, edhe si objekt pësues. Kurse vështrimi ga vetvetja është veçaërisht rrjedhojë e faktit që mashkulli është objekt pësues. Ja, pradaj Hz. Muhammedi (a.s.) djeu afërsi dhe dashuri daj femrës si rrjedhojë e këtij vështrimi të plotë të Zotit te femra. Sepse, dryshe ga materia (lëda), Zoti kurrë uk shihet. Sepse, si idividualitet, Allahu është i pavarur ga botët. Domethëë se, gaqë shikimi i Zotit, i pamudur për këtë shkak, bëhet i mudur vetëm te materia (lëda), shikimi i Zotit te femra është grada më e lartë dhe më e përkryer e dëshmisë. Kurse bashkimi më i lartë është bashkimi seksual i femrës me mashkulli, gjë që është ekuivaleti i kosideratës hyjore të treguar ga Zoti daj krijesës që e krijoi sipas trajtës së Tij për ta zgjedhur si zëvedës të Tij. Ademi (jeriu) sheh vetvete ë këtë bashkim. Allahu i dha përkryerje Ademit me aë të latimeve dhe rrafshimeve. Me aë të frymës hyjore, i fryu atij ga shpirti i vet. Dukja e Ademit u bë materie (lëdë), kurse përmbajtja, Zot. Pradaj Allahu e karakterizoi Ademi me masë 221 për këtë statujë jerëzore. Sepse Allahu i mat puët ga qielli. Qielli dodhet mbi tokë, kurse toka është më e ulta e botës së ulët, sepse ajo është shtresa më e ulët e elemetëve. Hz. Muhammedi e shprehu femrë me fjalë isa (femrat, gratë). Ky është jë emër i umrit shumës që s ka jëjës. Pradaj, Profeti tha: Nga bota juaj, tri gjëra m u bëë të dashura: isa (femrat, gratë)... Ai uk tha mir e (femra, gruaja). Me 219. Në origjial: müfail. Shë. i përkthyesit Në origjial: fâil. Shë. i përkthyesit Në origjial: tedbir. Shë. i përkthyesit. 175

176 BOTEKUPTIMI ISLAM këtë thëie, ai respektoi rregulli, sipas të cilit, ë krijim, femra ka ardhur pas mashkullit. Sepse ë arabishte, paskajorja us et do të thotë pas, prapa. Në Kur a, Allahu tha se shtyrja është shtesë ë mohim dhe fjalë us et e përdori me kuptimi shitje veresije. Ja, pra, ë këtë mëyrë, edhe Profeti përdori fjalë isa (femrat, gratë) me kuptimi mir e (femra, gruaja). Sipas këtyre raporteve, daj gjërave që deshi, Profeti tregoi dashuri vetëm sipas radhës së gradës dhe pozitës. Sepse këto jaë patjetër pësime. Në këto kushte, femra (gruaja) është për mashkulli (burri) si atyra për Zoti. Një atyrë e tillë, që mashkulli u kthye te ajo me dëshirë volitive dhe, me urdhri e Allahut, zbuloi te ajo trajtat e botës. Ky është jë kthim i vulletshëm i tillë, si dhe jë urdhër hyjor, që vle si premisë për t i kokluduar ë jë kurorë (ikah) ë botë e trajtave të përbëra prej elemetëve, vedosmërië ë botë e shpirtrave të krijuar prej drite, si dhe kuptimi e fjalës. Të gjitha këto jaë kurora e idividualitetit të parë ë jë pamje të pamjeve të veçata. Sipas kësaj situate, kush shfaq afërsi djesore daj femrës (gruas) breda këtij kufiri, ajo afërsi është jë dashuri hyjore. Dhe kush trego daj femrave (grave) dashuri veçaërisht ë aspekti e epshit atyror (fiziologjik), kosiderohet se ai perso ka johuri të magëta mbi epshi. Sipas jerëzve të tillë, afërsia djesore bëhet jë trajtë pa shpirt. Sado që ajo trajtë të jetë, ë të vërtetë, vetë shpirti, ai shpirt është i pakuptueshëm për persoat që i afrohe grave të veta ose jë femre cilado me jë djejë shijeje dhe këaqësie absolute, si dhe ata vetë uk e kuptojë dot se daj kujt tregojë afërsi djesore dhe dashuri. Gjersa të mos e kuptojë këtë (të mos e kuptojë se daj kujt jaë afruar dhe dashuruar) dhe të mos e pohojë me gjuhë e tyre, bëhe, ë vetvete, të paditurit e afërsisë dhe dashurisë së vërtetë të pajohur prej të tjerëve. Me të vërtetë, disa ga arifët, johësit e kulturës shpirtërore, e kaë shprehur këtë të vërtetë me vargjet: Për jerëzit u bë e qartë se uë jam ashik / Por ata s e ditë dot se daj kujt është ashku im! Këto vargje jaë të jë gazeli arabisht ë veprë Divai Kebir të poetit Mevlaa Xhelaleddi Rumi. S ka dyshim se Shehu i Madh, Muhjiddi Arabiu, është takuar ë Koja dhe Damask me të riu Mevlaa, pasioat i madh daj Zotit, dhe se i ka vlerësuar frymërat e tij hyjore. Ky fragmet i paraqitur si dëshmi, është provë e lidhjeve dhe marrëdhëieve të siqerta mes Shehut të Madh dhe Mevlaait. (Shë. i përkthyesit të pjesës së cituar)

177 KADIR MISIROGLLU Po kështu, edhe i padituri trego afërsi daj aspektit për të marrë pjesë ë këaqësi dhe, isur ga kjo, trego dashuri daj mjedisit ku merret këaqësi, që është femra (gruaja). Por fryma e çështjes mbetet larg tij. Në qoftë se do ta dite se me kë djeu këaqësi dhe se kush është ai që dje këaqësi, do ta kuptote fytyrë e bredshme të së vërtetës dhe do të bëhej i përkryer ë dituri. 223 Po qe se edhe marrëdhëia seksuale që është akti më subjektiv dhe itim, ka jë shpjegim të tillë eigmatik, ejai ju dhe gjejei se ç mud të thuhet për çështjet e tjera!.. Për shembull, medoi amazi që është umri i parë i adhurimeve praktike (fizike) dhe persoale. Në kijam (ë qëdrimi ë këmbë), robi është (shkroja) elif (a); ë ruku (ë qëdrimi përkulur) është dall (d); ë sexhde (ë qëdrimi me balli ë tokë) bëhet mim (m). Në këtë mëyrë, robi shkrua fjalë ádemjeri dhe e poho pozitë e tij të robit dhe adhuruesit daj Zotit. Duke e filluar amazi me shprehje Allahu Ekber, e cila ëkupto ë argumetimi e vet tërë madhështië, pra, duke bërë tekbir shoqëruar me gritje e pëllëmbëve te veshët me kuptimi e hodha prapa çdo gjë tjetër veç Zotit, a mudemi ta përfshijmë lehtë thellësië e kthimit kah Ai? Le ta matim me këtë kriter çdo çast, çdo sjellje e çdo qëdrim të amazit. Po qe se mudemi që ë sexhde, duke e madhëruar Zoti dhe duke e pohuar lartësië e Tij sublime, të medojmë se kë, si dhe ë ç masë e madhërojmë, si dhe lartësië sublime të kujt e pohojmë, sexhdeja joë xë meditime ë përmasa shumëdimesioale. Pradaj amazi është miraxhi i robit! Ja, pra, Islami është i vetmi sistem i cili, duke i dhëë mudësi jeriut ta përjetojë johje e thellë dhe rrëqethëse të abstraktes me aë të eigmave dhe urtësive që mud të rroke këaqësisht vetëm ë gjërat kokrete, e ço jeriu te e vërteta ideale e sedeve dhe dukurive dhe e bë këtë të shijueshme për jerëzit e çdo atributi dhe iveli sipas potecës dhe mudësive të tij. Islami uk merr këaqësi ga format dhe stilet që i grijë dhe i gurtësojë cilësitë kokrete duke i fshehur të vërtetat abstrakte ë përmbajtje e sedeve dhe dukurive duke e larguar gradualisht medje prej tyre. Pradaj Isla Muhjiddi Arabí, Fususu l-hikem (përkth. Nûri Geçosma), İstabul, 1956, f. 282 e ë vazhd. 177

178 BOTEKUPTIMI ISLAM mi i ka parë portreti dhe skulpturë si dy krimielë që e vrasi abstrakte, që e burgosi jeriu ë përceptimi e formës vulgare. Duke e kosideruar meditimi si adhurimi më të madh, Islami i hap meditimit jerëzor horizote, zbulimi i të cilave kurrë s mbaro. Sado të gjera dhe të pakufishme të jeë të vërtetat pas të cilave vrapojë të gjitha shkecat që merre me objekte kokrete, kureshtja, hetimi dhe kërkimi jaë, ë fud të fudit, të kufizuar me mudësitë e sedeve dhe dukurive. Ndoshta filozofia ka lidur ga jë prirje revolte të metidimit jerëzor daj kufijve të përvijuar ga sedet dhe dukuritë! Me të vërtetë, mud të thuhet se filozofia pati sjellë jë lehtësim gaqë ë shpjegimi e sedeve dhe dukurive pati krijuar jë atmosferë metode dhe kërkimi që e kapërcete qeie e tyre materiale dhe të jashtme, të dukshme. Mirëpo, si pasojë e faktit që mjetet e saj kaë qeë medja (arsyeja) dhe, rrallë, ituita (Bergso), si dhe për shkak se ka dalë ta kërkojë të vërtetë me mjeshtërië e mjeteve me kompetecë dhe kapacitet të kufizuar ë jë fushë me të vërteta të pakufizuara, kurrsesi s ka mudur t i arrijë të vërtetat që do ta këaqi pasioi e jeriut për të vërtetë e pafud. Përkudrazi, me sistemet e saj që e kaë kosumuar jetëgjatësië dhe eergjië duke shembur jëra-tjetrë, filozofia ka mbetur idetitet i jë gjimastike medore që s ka vlejtur për gjë tjetër veçse për ta lodhur dhe mërzitur johje jerëzore! Mirëpo, Islami, gaqë i kufizoi 224 edhe fushat e kërkimit të këtyre mjeteve me kompeteca të kufizuara, parashtroi kriteret ideale Ndërsa i ka hapur meditimit jerëzor jë horizot të pafud, Islami, duke bërë, këtu, jë përjashtim, ka deklaruar se disa të dhëa, iformacioe dhe johuri uk mud të arrihe. Këto jaë të johura si mugajjebati hamse / pesë të pajohurat. (shih. Kur ai, Lukma: 34) 1) Kur do të bjerë shiu; 2) Etiteti material dhe shpirtëror i fetusit ë mitrë amësore; 3) Ç do të fitojë dikush të esërme; 4) Kur dhe ku do të vdesë dikush; 5) Kur do të shpërthejë kiameti. Mbi këto mud të bëhet vetëm parashikim. Ndërkaq, këtyre duhet t u shtohet edhe pamudësia e johjes së të vërtetës idividuale të Zotit. I tillë është edhe etiteti i shpirtit. Edhe për të është thëë se jeriut i është dhëë pak johuri. (Kur ai, Isra: 85) Megjithëse ka shekuj që filozofia bë kërkime pa rezultat mbi etiteti e shpirtit, pradaj, përfudimisht, i është drejtuar koceptualitetit aprioristik, kurse shkeca e psikologjisë, e shdërruar sot pothuaj ë shkecë eksperimetale, vazhdo t i studio-

179 KADIR MISIROGLLU që uk do ta zhgëjei askëd që ishte shtëë pas të vërtetës. Të vërtetat përtej vedit ku medja dalo e s shko dot më tej, flatrat dritësore të shpirtit dhe të zemrës, Islami i ka fshehur pas shpiës së vështirësive që mud të arrijë herojtë e dejë për të. 225 Dhe, jë dukuritë psikologjike ë aspekti e tyre material duke bërë kërkime mbi shkaqet dhe atyrë e tyre Këta heroj jaë jerëzit e përkryer, të cilët mud të përgatite vetëm me aë të ushtrimeve dhe stërvitjeve mistike. Njeriu plotësisht i përkryer është profeti Muhammed. Njerëzit e tjerë të përkryer jaë trashëgimtarë të tij. Ndërkaq, jeriu i përkryer për të cili bëhet fjalë dhe që është jë kocept mistik, s ka të bëjë me kosideratë e përgjithshme mbi jeriu e pjekur e të formuar. Njeriu i përkryer është persoi i cili, duke bërë përparimet përkatëse ë rrugë e përkryerjes mistike sipas metodave të edukimit mistik, merito të jihet me shfaqjet e idividualitetit hyjor. Megjithëse ky kocept është shumë i vjetër, është arritur të sistematizohet vetëm ga Muhjiddi ibi Arabiu. Sipas tij, qeia absolute, duke e trasformuar, ë shkallë e parë, vetmië e vet absolute (ehadijet), ë uitet (vâhidijet), u ka dhëë qeieve ekzistecë. Etapa e parë e kësaj është etapa e Dritës Muhammediae (Nûri Muhammedî) ose e Vërtetësisë Muhammediae (Hakikati Muhammedije). Tërësia e krijesave është krijuar ga Drita Muhammediae. Vetmia absolute është përmbajtja e bredshme e Vërtetësisë Muhammediae, kurse Vërtetësia Muhammediae është forma e jashtme e vetmisë absolute. Meqë jeriu i përkryer i përfshi të gjitha shkallët e qeieve, emërtohet edhe uivers i përgjithshëm (kevi xhâmî) ose makrokozmos (âlemi ekber). Njeri i përkryer do të thotë perso i karakterizuar ga atributet e Allahut, sepse është perso që i ka kapërcyer etapat sheriat, tarikat, marifet dhe hakikat. Një ga djekësit e Muhjiddi ibi Arabiut, Abdulkerim el-xhiliu, ka jë vepër të hollësishme mbi këtë temë. (shih. Abdülkerim el-cîlî, İsa-ı Kâmil, Terc. Abdülaziz Mecdi Tolu, İstabul, 2002) Siç dihet, edukimi mistik është idetitet i purifikimit të efsit (frymës, vetvetes, egos). Ndërkaq, efsi ka etapat dhe shkallët e tij, siç jaë të quajturat emmâre, levvâme, mulhime, mutmaie, râdije, merdije dhe sâfije. Përkryerja e jeriut realizohet, duke kaluar ëpër këto shkalla dhe etapa, gjer ë bashkimi hyjor (vasil-i il lallah). Edhe ëse ky rezultat realizohet me disa ushtrime praktike (adhurime suplemetare), posaçërisht me dhikre, syimi ideal këtu është medimi abstrakt dhe pjekuria shpirtërore. Sepse ë këtë pjekuri arrihet jo me medje, por me përkryerje e shpirtit dhe zemrës. Sipas rrugës mistike Nakshibedí, tek jeriu ka gjashtë elemetë sijifikativë (latife). Njëri prej këtyre është fryma folëse (efs-i âtıka) e cila i përket botës materiale, të krijuar (halk), kurse pesë të tjerat, të cilat i përkasi botës ideale, të krijimit, të urdhrit (emr), jaë zemra ose afeksioet (kalb), shpirti ose psikika (ruh), eigma (sır), fshehtësia (hafi) dhe fshehja (ahfa). Këto quhe letâif-i hamse (pesë elemetët sijifikativë). Në rrugë mistike dhe gjatë udhëtimit ose edukimit mistik, ë fillim realizohet pjesëmarrja ë dhikr, me radhë, e pesë elemetëve sijifikativë që, siç u tha, i përkasi botës ideale, pra, ë fillim isi të fuksioojë elemetët sijifikativë të emërtuar kalb (afeksioet), ruh (shpirti, psikika), sır (eigma), hafî (fshehtësia) dhe ahfâ (fshehja). Pastaj i vje radha frymës folëse (efs-i âtıka). 179

180 180 BOTEKUPTIMI ISLAM Persoat të cilët bëjë përkufizimi dhe përshkrimi e formës së fuksioimit të këtyre elemetëve, jaë prijësit e përkryer (mürşid-i kâmil) që zotërojë aftësië dhe kompetecë e orietimit (irshad). Më e rëdësishmja ë fuksioimi e këtyre është përqëdrimi i udhëtarit ose xëësit mistik (salik) ë zoë përkatëse gjatë dhikrit të tyre dhe mbyllja e tij ë vetvete duke i shkëputur lidhjet me botë e jashtme. Në vartësi të kësaj përpjekjeje, elemeti sijifikativ, herët a voë, is të fuksioojë. Vetëm se vëia ë fuksioim e elemetit sijifikativ përkatës uk është qëllim i vetëm. Elemeti sijifikativ është mjet (dërmjetës) për atë që, ë termiologjië e mistikës, quhet sherh-i sadr, domethëë, zgjerim i gjoksit të jeriut me aë të besimit dhe gopjes ë besim. Zoa e elemetit sijifikativ që i përket botës ideale, të lartë, është kafazi i kraharorit, i quajtur ë termiologjië përkatëse, sadr. Aty, dy gishta ë sisë e majtë, dodhet zemra (kalb); simetrikisht me të, dy gishta ë sisë e djathtë, dodhet shpirti (ruh); dy gishta mbi sisë e majtë, dodhet eigma (sırr); simetrikisht me të, ë të djathtë, dodhet fshehtësia (hafî); ë pikë e mesme, mbi të gjitha, dodhet fshehja (ahfâ). Pjesëmarrja e trupit ë këto zoa ë dhikri e kryer ë mëyrë të heshtur me aë të lëvizjeve të gjakut dhe ervave, do të thotë fuksioim i elemetëve sijifikativë, për rrjedhojë, realizim i zgjerimit të gjoksit (sadr-kafazit të kraharorit). Kur, ëpërmjet zgjerimit të kraharorit, trupi vje ë gjedje e subjektit që bë dhikr, realizohet arritja e jeriut ë iveli ihsa, që do të thotë adhurim me vetëdije e dodhjes para Zotit, sepse syimi fial është iveli ihsa, domethëë, adhurimi me vetëdije e dodhjes para Zotit si dhe bashkimi me Të (vuslat-ı ilâhiye). Sipas shumicës së mistikëve, ë jë trup dodhet vetëm jë efs (frymë); specifika të tilla, si impoimi për të keq (emmâre), dëimi i të keqes (levvâme), arritja e këaqësisë apo gopjes me besim (mutmaie), pëlqyeshmëria (râdije), pëlqimi (merdije) jaë cilësi ose atribute të këtij efsi të vetëm apo të kësaj fryme të vetme. Nefsi (fryma) ka shumë cilësi, veçori, akte, situata, shfaqje dhe sjellje....në tarikatet e quajtura Rruga e Emrave (esmâ tariki) praohet se efsi ka shtatë shkallë dhe atribute dhe këto shkallë emërtohe akabe (gushticë, kalim gushtice, kalim i rrezikshëm), atvâr-ı seb a (shtatë gjedjet ose ecuritë). Në këto tarikate, edukimi i efsit (seyr-u sülûk) realizohet duke i kapërcyer shtatë shkallët me aë të dhikrit ë secilë prej tyre të jë emri ga shtatë emra të Allahut: lâ ilâhe illallâh, Allah, hû, hak, hay, kayyûm, kahhâr. Për shembull, xëësi i shkallës efs-i emmâre e bë dhikr (e përsërit) Fjalë e Dëshmisë (la ilahe il lallah) aq herë sa ta përcaktojë murshidi, prijësi shpirtëror. Pas kësaj, kur xëësi arri ë shkallë levvame, emri dërrohet dhe ai fillo ta bëjë dhikr emri e lartë Allah. Në mulhime bëhet dhikr Hu, ë mutmaie bëhet dhikr Hak. Kur xëësi arri ë dhikri e emrit të shtatë, Kahhar, do të thotë se ka arritur ë shkallë efs-i kâmile (efsi i përkryer). Në të jëjtë mëyrë, ë koteksti e shtatë kategorizimeve, çdo shkallë ka jë ecuri (ilallâh, alellâh, billâh, aillâh, fillâh, maallah, lillâh), jë botë (şehâdet, misâl, ervâh, ceberût, lâhut, âsut, hakikat), jë gjedje ose situatë (zevk, şevk, aşk, vâsıl, hayret, feâ fi l-feâ, bekâ bi l-bekâ), jë zoë (sadr, kalp, ruh, sır, sırru s-sır, hafî, ahfâ), jë arritje (şeriat, tarikat, hakikat, mârifet, velâyet, sıddîkiyet, kurbet), jë dëshmues (tevhid-i ef âl, tevhid-i sıfat, tevhid-i zât, cem, hazretü l-cem, cemu l-cem, ahadiyyetü l-cem) dhe jë dritë (blu, e verdhë, e kuqe, e zezë, jeshile, e bardhë, pa gjyrë). Për shembull, për xëësi ë shkallë emmare, i cili bë dhikr (përsërit) Fjalë e Njësisë, ecuria është ilallâh, bota është şehâdet, gjedja është zevk, zoa është sadr, arritja është şeriat, dëshmuesi është tevhid-i ef âl, drita është

181 KADIR MISIROGLLU ë këtë mëyrë, Zoti yë ia ka lëë hapur jeriut që e ka krijuar ë formë më të përkryer dhe me kapaciteti për t u bashkuar me Të, portë e të gjitha të vërtetave përfshirë edhe qeie e vet absolute. Pastaj ka caktuar breda metodash më të thjeshta, më logjike e më praktike se ë ç mëyrë mud të përftohe këto të vërteta, ga më e thjeshta gjer te më e komplikuara, me aë ushtrimesh gjymtyrore e shpirtërore, ë atë mëyrë që, duke e bashkuar thjeshtësië më të habitshme me thellësië më rrëqethëse ë jë veprim të dukur si diçka e rastit, ia ka parashtruar dhe ia ka propozuar jeriut të fshehtat më të mëdha breda sjelljeve më të thjeshta. Shkurtimisht, le ta themi këtë që Islami është dhulxheahej, dy aspektesh, dy kaatësh. Njëri ga këta është teorik, tjetri është praktik ose kokret. Ndërkaq, meqë bazat e besimit jaë teorike dhe jaë prauar ë fe si bazat e bazave, duhet prauar se, ë medimi Islam, abstraktja ose idealja ka peshë më të madhe. blu. Për xëësi i cili e kapërce shkallë emmare ë kotrolli e murshidit, prijësit shpirtëror, kur fillo ta bëjë dhikr emri Allah ë shkallë levvame, ecuria bëhet alellâh, bota bëhet misâl, gjedja bëhet şevk, zoa bëhet zemër, arritja bëhet tarikat, dëshmuesi bëhet tevhid-i sıfat, drita bëhet e verdhë. Duke e vazhduar kështu rrugë e edukimit mistik, xëësi (salik) arri ë shkallë e efsit të përkryer (efs-i kâmile) dhe praohet se ai e ka plotësuar pjesë e edukimit që ka të bëjë me efsi (frymë, vetvete, ego). (shih. DİA, titulli Nefis, vëll. 32, f. 528) 181

182

183 D. PARIMI I HUMANIZMIT a) Etiteti i jeriut Sipas botëkuptimit islam, ë Uivers uk ka gjë të kotë. 226 Çdo molekulë e tij është krijuar mbështetur mbi jë urtësi dhe është pajisur me cilësi që të mudë ta realizojë qëllimi fial për të cili është krijuar. Eshtë si rrjedhojë e kësaj pajisjeje që qeiet përbëjë jë shkallëzim (hierarki) ga më e thjeshta, tek më e komplikuara dhe më e përkryera. Njeriu dodhet ë kulmi e kësaj hierarkie, sepse është krijuar ë formë dhe trajtë më të përkryer 227 për t u bërë përfaqësuesi ose, ëse duhet thëë sipas shprehjes kur aore, kalifi (zëvedësi) 228 mbi tokë i Krijuesit, sudimtarit të vetëm të Uiversit. 229 Si domosdoshmëri e këtij syimi hyjor dhe e kësaj dëshire volitive hyjore, Uiversi iu kushtua jeriut 230, me fjalë të tjera, iu ofrua përfitimit të jeriut. Ndërkaq, dërsa ishte krijuar ë xheet (parajsë), jeriu u dërgua ë Tokë për t u vëë ë provë 231 dhe kjo vëie ë provë e pati bërë të domosdoshme qysh ë krijim që jeriu 226. Kur ai, Mulk: Me të vërtetë, Ne e krijuam jeriu ë trajtë më të bukur! (Kur ai, Ti: 4) 228. Kur ai, Bakara: Kur ai, A raf: Në origjial: musahhar kılımış. Shë. i përkthyesit. Gjithçka që ka ë qiej e ë tokë, (Allahu) e caktoi posaçërisht për ju si jë favor prej Tij! (Kur ai, Xhathije: 13) Shë i autorit Duke iu vëë ë provë, (Allahu) krijoi vdekje dhe jetë me q - llim që të dalë ë shesh se cili ga ju është më i mirë ë veprim! (Kur ai, Mulk: 2) 183

184 BOTEKUPTIMI ISLAM të ishte i prirur edhe për të keqe, edhe për të mirë. 232 Eshtë për këtë arsye që, krahas që është pajisur dhe përforcuar me shumë atribute të zgjedhura, jeriu edhe është cëuar duke u krijuar me jë sërë dobësish. Shkurt, shumë dobësi të jeriut i cili, megjithëse u krijua ga jë pikë ujë, iu bë haptazi armik 233 Allahut, i cili është shumë i xituar 234, i cili padeh se do të lihet ë kokë të vet 235, i cili është shumë i padrejtë, mizor dhe ijorat 236, i cili përkëdhelet dhe tregohet mosmirëjohës daj të mirave 237 sepse është krijuar me dobësi 238, jaë të kofirmuara me deklaratat e krijuesit. Shumica e jerëzve e kalojë tërë jetë ë këtë botë që është uivers prove, ë sudimi e efsit që është emërtimi i përbashkët i këtyre dobësive dhe i të tjerave si këto. Eshtë për këtë arsye që Zoti urdhëro: Betohem ë madhështië time se shumë xhidë dhe jerëz i krijuam për xheheemi. Ata kaë zemra që uk djejë, kaë sy me të cilët uk shikojë, kaë veshë me të cilët uk dëgjojë. Ja, këta jaë si tufë bagëtish, madje më të hutuar. Ja, këta jaë ata të shkujdesurit e të paditurit! Kjo do të thotë se e vërteta jerëzore është prej dy aspektesh. Siç mud të medohet se jeriu mud të bjerë ë ive Me të vërtetë, Ne e krijuam jeriu ë trajtë më të bukur dhe, pastaj, e shdërruam ë esfel-i safili (ë më të ulti e të ultëve). (Kur ai, Ti: 4-5) 233. E krijoi jeriu prej jë embrioi, kurse ja tek i bëhet ai jë kudërshtar që s i pusho goja! (Kur ai, Nahl: 4) 234. Njeriu lutet edhe për të mirë, edhe për të keqe dhe jeriu është bërë shumë i xituar. (Kur ai, Isra: 11) 235. A mos medo jeriu se do të lihet i lirë ë kokë të vet, pa pë - gjegjësi? (Kur ai, Kijame: 36) 236. Ne ua propozuam amaeti qiejve, tokës dhe maleve, por ata s deshë ta marri përsipër. Por atë e mori përsipër jeriu i cili është me të vërtetë shumë i padrejtë dhe ijorat! (Kur ai, Ahzab: 36) 237. Dhe po qe se i japim jeriut dojë të mirë ga aa joë dhe pastaj ia marrim, pa dyshim që ai bëhet krejt mosmirëjohës dhe e humb shpresë!.. (Kur ai, Hud: 9) 238. Allahu dëshiro t jua lehtësojë propozimet, sepse jeriu është krijuar i dobët!.. (Kur ai, Nisa: 28) 239. Kur ai, A raf: 179.

185 KADIR MISIROGLLU li e kafshëve, mud të medohet edhe se mud të gjitet ë jë ivel më të lartë se egjëjt. Ndërsa rëia ë iveli e kafshëve, me shprehje e Kur ait, rëia ë pozitë belhum edall, është rezultat i jetesës ë sudimi e efsit, 240 gjitja ë jë ivel më të lartë se egjëjt arrihet duke suduar mbi efsi, duke e mbajtur efsi ë urdhër. Dallimi maksimal midis këtyre dy pikave trego se ç armik i tmerrshëm është egërsira e quajtur efs. Po të mos ishte kështu, fitorja dhe sudimi mbi efsi uk do të kishi për rrjedhojë kokrete dhe komplimetale iveli mbiegjëllor. 241 Megjithëkëtë, pavarësisht ga të gjitha këto dobësi dhe të meta, jeriu ashtu siç e theksuam zë ved ë majë të hierarkisë së qeieve sepse, si domosdoshmëri e dëshirës volitive hyjore, është dashur që jerëzit, për t u vëë ë provë, të keë prirje dhe aftësi edhe për të bërë mirë, edhe për të bërë keq Uë s e xjerr të pafajshëm efsi tim, sepse efsi gjithmoë impoo të keqe; tjetër gjë se është Zoti im që më mëshiro dhe më mbro... (Kur ai, Jusuf: 53) 241. Për ta kuptuar itesiteti me të cili efsi e shty persoi ë të keqe, po përcjellim këtu jë gjarje historike. Dy egjëj të quajtur Harut dhe Marut, të cilët përmede ë Kur a (Bakara: 96), u zbritë ë Babiloi ë trajtë jeriu. Megjithëse disa dijetarë pretedojë se rrëfimi mbi këta dy egjëj futet ë besimet supersticioale (ë origjial: İsrailiyyat M.H.), e po e përcjellim këtu këtë gjarje për mësimi që jep, pavarësisht ëse është e vërtetë apo jo. Sipas veprës me titull Arâisu l-mecâlis, duke parë të këqijat që bëi jerëzit, egjëjt e kudërshtua ideë e dërgimit të jerëzve ë tokë me cilësië e kalifit (përfaqësuesit të Zotit) dhe pretedua se ata vetë s kishi të bëi me të këqija të tilla dhe se s kishi asjë të metë e magësi ë bidje daj Zotit. Zoti u tha: Po qe se edhe juve do t ju bëja të dobët me aë të dëshirave subjektive e djesore, ashtu siç i kam bërë jerëzit, atëherë edhe ju do t i bëit ato të këqija që bëjë jerëzit. Egjëjt iu përgjigjë: Mos qoftë e thëë! Ne mbështetemi tek Ti ga kjo! Atëherë, për provë, ga egjëjt u zgjodhë dy egjëj të quajtur Harut dhe Marut, të cilët u dërgua ë tokë ë kohë e profetit Idris (a.s.). Gjatë ditës, ata bëi puë e orakullit, kurse gjatë atës gjiteshi ë qiell duke këduar Emri e Madh (të Zotit). Ndërkaq, ata u dashurua pas femrës së quajtur Zuhre. Për t iu dhëë atyre, kjo femër i kishte detyruar ata të bëi të gjitha llojet e të këqijave gjer te pirja e pijeve alkoolike dhe te krimi dhe, më ë fud, duke e mësuar prej tyre Emri e Madh, arriti të gjitej ë qiell. Haruti me Maruti e patë sjellë ë tokë magjië dhe e patë përhapur duke u vëë si kusht parterëve të tyre që të mos e përhapi më tej. Në të vërtetë, shprehja kur aore mbi Haruti dhe Maruti uk është paralele me këtë deklaratë. Mirëpo, isur ga fakti që e bë të qartë të vërtetë se edhe egjëjt uk e ruajë dot maturië përballë presioit itesiv të efsit, kjo gjarje është me të vërtetë mësimdhëëse edhe pse mud të jetë përrallore ë këtë formë siç e përcollëm këtu. 185

186 BOTEKUPTIMI ISLAM Zoti ka dëshiruar ë mëyrë volitive që, ë dryshim ga egjëjt që i pati krijuar të prirur dhe të aftë vetëm për të bërë mirë, edhe qeie të tilla me dy aspekte dhe, kështu, ka krijuar jerëzit dhe xhidët. Meqë jaë pajisur pak a shumë, por patjetër, me shfaqje dhe pjesë ga të gjitha atributet hyjore me përjashtim të atributeve të amshueshmërisë dhe krijueshmërisë 242 të Zotit, jerëzit përmede si eshrefi mahlukat, domethëë, më të deruarit e krijesave 243. Nuk duhet harruar se këto dy atribute (amshueshmëri dhe krijueshmëri) Zoti i ka bërë të posaçme vetëm për Idividualiteti e Tij të Lartë pa i dhëë pjesë prej tyre asjë qeieje tjetër ga vaitetet (masivaullah). Ndërkaq, xhidët jaë të privuar edhe ga atributi hyjor trup 244, pradaj dodhe ë ivel më poshtë se jerëzit. Ata përbëhe - doshta thjesht prej eergjie dhe mud të lëvizi me shpejtësië e dritës. 245 Meqë jaë më të shumtë se jerëzit, sa herë që përmede ë Kur a së bashku me jerëzit, vihe ë fillim. 246 Fakti që jë qeie mud të zotërojë aftësi mrekullore ë jë specifikë çfarëdo, s e bë të domosdoshme që ajo qeie të kosiderohet më e lartë se jeriu. Sepse disa fuksioe të jashtëzakoshme e mrekullore që jerëzit uk jaë të aftë për t i kryer, ekzistojë tek shumë kafshë, gjë që është domosdoshmëri e krijimit të tyre. Për shembull, dërsa asjë kimist uk mud të xjerrë qumësht ga bari, lopët e kryejë këtë fuksio krejtësisht lehtë. E tillë është edhe xjerrja ga bletët e mjaltit ga polei i luleve Në origjial, respektivisht: beka, hâlik. Shë. i përkthyesit Kur ai, Isra: Në origjial: vücud. Shë. i përkthyesit Kometuesi (mufessir) i shquar Elmalılı Muhammed Hamdi Efedi, sipas jë deklarate të mbështetur ë opiio persoal, i ka kosideruar edhe egjëjt fuqi (kuvvet) dhe eergji :...egjëlli, domethëë, jë fuqi që kupto dhe lëviz... (Elmalılı M. Hamdi, idem, f. 252) 246. Kur ai, Rahma: 33; Dharijat: 56; Nas: Jo vetëm te kafshët, por edhe te bimët, madje edhe te jogjallesat ka sp - cifika mrekullore të tilla, që, këto cilësi, si shfaqje të fuqisë së lartë artistike të Allahut ë krijim, emërtohe ga Kur ai si ajete, domethëë, si prova dhe argumete të fuqisë së Allahut. Këtu është e pamudur edhe vetë përmedja me radhë e ajeteve të përcaktuara, pradaj duhe përsëritur fjalët e poetit Zija Pasha dhe duhet heshtur: Subhâe me tahayyere fî su ihil-ukûl, Subhâe me bi kudretihî ya cüzü l-fühûl. Kuptimi i këtyre vargjeve është kështu: I madhëruar qoftë (Allahu) që i lë të mahitura medjet me mrekullitë

187 KADIR MISIROGLLU Megjithëkëtë, për sa i përket shumës së forcave dhe aftësive, qeia e quajtur jeri (isa), është e lartë dhe eprore aq sa të mos mud të krahasohet me asjë qeie tjetër. Eshtë për këtë arsye që jeriu është suduesi dhe fituesi i botës. Të gjitha sistemet jaë ofruar për të. Edhe ë Islam i cili është jë sistem hyjor, syimi dhe qëllimi fial është sigurimi i lumturisë dhe paqes së jeriut edhe si shpirt, edhe si trup, për më tepër, edhe ë jetë e kësaj bote, edhe ë jetë e botës tjetër pas rigjalljes! Siç e kemi shpjeguar më parë, Zoti është zotërues i jë përkryerjeje dhe përsosmërie të pamudur për t u johur ashtu siç duhet. Njëri ga atributet e Tij që shërbe për ta shprehur këtë përkryerje dhe përsosmëri, është atributi trascedetal 248. Njeriu është krijuar si zëvedës (kalif) i Allahut me qëllim qër të qeë trashëgimtari ë tokë i kësaj përkryerjeje dhe përsosmërie trascedetale. Kjo situatë cilësore është deri më i madh që mud t i dedikohet jeriut. Sepse kjo kosideratë është e Krijuesit, është vlerësimi i Tij. Eshtë jë specifikë e habitshme që vlera dhe deri që i jaë dedikuar jeriut ë botëkuptimi islam, jaë shumëfish më të larta se deri i dedikuar koceptit zot (hyji, perëdi) ë fetë jerëzore! Ç është e vërteta, breda ideologjive jerëzore jaë vëë re edhe shumë perversitete që e emërtojë jeriu zot. 249 Dhe ka ede. Ndërkaq, vlera që i dedikohet jeriut ë këto sisteme përgjithësisht uk i përket koceptit jeri si jeri, por jeriut si jë perso kokret. Domethëë, ë sistemet ë fjalë uk kemi të bëjmë me idhujtarizimi e koceptit jeri, por të persoave të caktuar! Për më tepër, ë këtë proces idhujtarizimi, duke e lartësuar persoi e caktuar, poshtërohe, përmes idhujtarisë daj persoit, milioa idividë të të jëjtit lloj me të! Kurse ë Islam lartësohet lloji jerëzor. Eshtë i tërë jerëzimi që vlerësohet ë mëyrë sublime ë persoi e Ademit (a.s.). Për të mud ta kuptuar këtë, së pari le ta paraqesim kuptimisht deklaratë kur aore ë këtë specifikë: e krijimit; I madhëruar qoftë (Allahu) që e mpi aftësië johëse me mrekullië e fuqisë së vet! 248. Në origjial: müteal. Shë. i përkthyesit Si ë feë (!) e sajuar ga Auguste Comte ë fud të jetës së vet

188 188 BOTEKUPTIMI ISLAM Dhe medo se, kur Zoti yt u tha egjëjve, do të krijoj ë tokë jë zëvedës, ata i thaë: A, mos vallë do të krijosh atje jë krijesë që të shkaktojë itriga dhe gatërresa dhe të derdhë gjak kur jemi e që të lavdërojmë, të falederojmë, të madhërojmë dhe të shejtërojmë Ty? Gjithsesi, uë di gjëra që uk mud t i dii ju! Ua ktheu Zoti dhe ia mësoi e ia praktikoi Ademit të gjitha emrat dhe, pastaj, duke ua treguar egjëjve atë botë, u tha: Ejai dhe, ëse këmbëguli ë pretedimi tuaj, m i tregoi këto së bashku me emrat e tyre! Egjëjt i thaë: I madhëruar qofsh, o Zot! Ç mud të dimë e përveç atyre që a mëso Ti? Pa dyshim, Ti je i ditur dhe i urtë! Dhe Zoti e urdhëroi Ademi: O Adem! Tregojua ato sedet bashkë me emrat e tyre! Dhe, pasi Ademi ua tregoi sedet me emrat e tyre, Ai u tha egjëjve: A uk ju thashë uë juve se uë i di të fshehtat e qiejve e të tokës? Atëherë, pse kudërshtoi? Pastaj u thamë egjëjve: Bii ë sexhde para Ademit! Dhe egjëjt raë ë sexhde mejëherë, përveç Iblisit që kudërshtoi dhe u mbajt më të madh se, fudja, ai ishte dër mohuesit! Dhe i thamë: O Adem! Ti dhe bashkëshortja jote bëjei baesë xheeti dhe hai sa të doi, vetëm kësaj peme mos iu afroi që të mos bëhei të padrejtë e mizorë që e teprojë... Atëherë, shejtai ua prishi medje dhe i xori që të dy ga xheeti ku dodheshi. Dhe Ne u thamë: Eja, zbrisi ë tokë si armiq të jëri-tjetrit dhe rroi atje gjer ë jë afat të caktuar (gjersa t ju vijë vdekja)! Ndërkaq, duke mësuar disa fjalë ga Zoti i vet, Ademi ia shfaqi pedesë dhe iu lut t ua falte gabimi dhe ai ua fali se ai është mëshirues dhe falës Dhe tai le t ia ofrojmë vëmedjes suaj disa pika me rëdësi që mud të dali ga kjo deklaratë hyjore. 1) Fakti që jeriu i cili e ka krejtësisht të pamudur për ta koceptuar siç duhet përkryerje dhe përsosmërië e Zotit, është shpa Kur ai, Bakara: (Për kuptimi dhe kometi, shih. Elmalılı, idem, f. 295 e ë vazhd.)

189 KADIR MISIROGLLU llur prej Zotit zëvedës (kalif) 251 i Tij mbi tokë, është argumet absolut i faktit që jeriu është qeie e deruar. Në esecë, gjarjet që kaë dodhur qysh kur u krijua bota, jaë prova kokrete të kësaj të vërtete. Pradaj, uk është evoja të thuhet më tepër mbi këtë specifikë. 2) Një fakt që kofirmo deri e madh të dedikuar jerëzimit, është edhe urdhërimi i egjëjve për t i bërë sexhde Ademit (a.s.). Më duket se s është evoja që ta kujtoj se kjo sexhde uk ka përmbajtje dhe kuptim adhurimi. Në të kudërt, do të ishte shirk, herezi, dërkaq që dihet se djeshmëria e Zotit ë këtë specifikë është evidete dhe e kofirmuar ë mëyrë përfudimtare me përjashtimi e këtij akti pervers ga përfshirshmëria e mëshirës dhe idulgjecës së Tij të gjerë. 252 Ne, kur a pëlqe shumë dikush për mirësië dhe butësië e tij të shquar, themi për të si egjëll. Me fjalë të tjera, duke prauar për disa jerëz të veçatë se u jaë afruar veçorive specifike të egjëjve, i krahasojmë me egjëjt me aë të pjesëzës krahasuese si. Mirëpo Zoti i pati urdhëruar të gjithë egjëjt së bashku t i bëi sexhde Hz. Ademit. Kjo trego se, për sa i përket esecës, jeriu është më i lartë se egjëlli. 3) Vihet re se vëia ë provë e jeriut ka filluar qysh me krijimi e parë të tij. Sepse Zoti e ka urdhëruar Hz. Ademi kështu: O Adem! Ti dhe bashkëshortja jote bëjei xheeti baesë!.. Dhe të dy hai sa të doi ga të gjitha gjërat që dëshiroi atje, vetëm tek kjo pemë mos u afroi që të mos bëhei të padrejtë e mizorë që e teprojë! Sipas opiioit toë modest, edhe ky dalim i cili është jë kusht prove, është vëë për shkak të atij deri të madh që i është dedikuar jeriut. Sepse Zoti ka dëshiruar që jeriu, ë ved që të dodhet ë xheet (parajsë), si vepër, kjo, e favorit hyjor, të shkojë aty (më pas M.H.) me meritë, për pasojë, Ademi (a.s.) është shtyrë ë gabimi e johur (të grëies ga pema e daluar M.H.) dhe është përzëë ë Botë Përveç kuptimeve të ajeteve që cituam, edhe ë ajeti kur aor të sures E am, thuhet: Eshtë Allahu që ju ka bërë ju zëvedës të Tij mbi tokë! 252. Kur ai, Nisa: Kur ai, Bakara:

190 190 BOTEKUPTIMI ISLAM Ndërsa dikush i cili është bërë i pasur me aë të jë trashëgimi të lëë ga i ati, uk gëzo dojë farë kosiderate ga askush, uk mud të gjedet jeri i cili të mos tregojë kosideratë për persoi që ka vëë pasuri me përpjekjet e veta!.. Sipas kësaj, dodhja ë xheet (parajsë) me meritë (me të drejtë, si jë e drejtë e fituar) është, gjithsesi, më e vlefshme për të patur kosideratë për të, por edhe dëshirimi volitiv i tillë i Allahut është rezultat i vlerës dhe derit që i ka dedikuar jeriut. Allahu e di se ç është e drejtë! 4) Zoti ka urdhëruar:...dhe ia mësoi dhe praktikoi Ademit të gjitha emrat, pastaj, duke ua treguar egjëjve atë botë, u tha: Ejai, ëse jei të vedosur ë pretedimi tuaj, m i tregoi këto sede me emrat e tyre!.. Dhe egjëjt i thaë: I madhëruar qofsh, o Zot! Ne s mud të dimë tjetër përveç atyre që a trego Ti! Pa dyshim, Ti je i ditur e i urtë!.. Dhe i tha: O Adem! Tregoua atyre këto sede me emrat e tyre! Dhe pasi Ademi ua tregoi sedet me emrat e tyre, u tha: A s ju thashë se uë e di të fshehtë e qiejve e të tokës? Atëherë, pse e mbait të fshehtë dhe tai e xirri sheshit? 254 Nga këto ajete kur aore kuptohet qartë se gjallesat ë botë toë uk rrjedhi ga jë qeie jëqelizore dhe uk kaë ardhur ë gjedje e sotme, duke u isur ga ajo qeie jëqelizore, përmes evolucioit dhe seleksioit atyror. Kjo pikëpamje e cila ka marrë popullaritet me filozofi çifut Darvi, është e shtrembër dhe, për më tepër, mjaft e vjetër. Qysh ë krye të herës, disa filozofë kaë preteduar se çdo gjë ë këtë botë ekzisto vetvetiu si pasojë e shkaqeve përkatëse të atyrshme. Teoria e evolucioit, duke preteduar se çdo gjë ë atyrë ka filluar ga gjedja më e thjeshtë dhe primitive dhe ka arritur përkryerje përmes jë zhvillimi gradual, pastaj është degraduar dhe vetelemiuar ë përputhje me të jëjti ligj gradualiteti, e ka mbështetur dhe përforcuar pikëpamje e vjetër ë fjalë Kur ai, Bakara:

191 KADIR MISIROGLLU Dijetari fracez Lamark, me veprë e tij Filozofia e Shkecës Jetësore 255 të botuar më 1809, teorië e evolucioit e parashtroi ë temë e trasformimit të llojeve 256 të kafshëve dhe, më voë, Darvii e përgjithësoi këtë pikëpamje me veprë e tij Origjia e Llojeve (1859). Kurse filozofi aglez Herbert Specer, me vepra që i botoi ga viti 1862, gjer ë viti 1905, e përgjithësoi teorië e Trasformimit Natyror ë të gjitha qeiet ë gjithësi. Kjo teori e cila sot, ë Botë Perëdimore, është hedhur krejtësisht ë koshi e plehrave, ë vedi toë mbahet me forcë dhe me etuziazëm ë redi e ditës ga disa gjysmitelektualë kudërshtarë të fesë sikur të ishte diçka bashkëkohore dhe shumë e saktë. 257 Në të vërtetë, kjo teori e popullarizuar si e posaçme vetëm për Darvii për shkak të jë pretedimi të çuditshëm, si shfaqja e jeriut si rrjedhojë e metamorfozës së majmuit, 258 uk ka asjë aspekt pozitiv Titulli origjial i veprës është Philosophie Zoologique (Filozofia Zoool - gjike ose, e perifrazuar, Filozofia e Botës Shtazore). Shë. i përkthyesit Duke mbrojtur evolucioi e llojeve ga orgaizma më e thjeshtë te më e komplikuara, Lamarku (Lamarck, ) prao se lloji uk zotëro fuqi të vetvetishme zhvillimi, përkudrazi, zhvillimi evolucioar ë fjalë realizohet me aë të jë fuqie dhe orietimi hyjor. Pradaj, megjithëkëtë, Lamarku uk ishte fideist, por jë shkecëtar idealist dhe metafizicist. Kurse themeluesi i paleotologjisë, medimtari fracez Zhorzh Kuvie (Georges Cuvier, ), pati hedhur poshtë evolucioizmi dhe pati mbrojtur kreaticioizmi (hyjor). Në gjetjet paleotologjike, Kuvie uk pati parë sheja evolucioi, përkudrazi, gjetjet ë fjalë si dhe rezultatet shkecore e patë shtyrë ë metafizikë dhe Kuvie është bërë përfaqësuesi më i madh i medësisë metafizike ë fushë e shkecës. Siç mud të kuptohet, Kuvie është më praë botëkuptimit islam, vetëm se as ai, as Lamarku s kaë ditur gjë për botëkuptimi islam! Shë. i përkthyesit Nëse për këto duhet dhëë vetëm jë shembull, le të kujtojmë këto fjalë të Prof. Dr. Celâl Şegör-it ë fushatë kudërvëëse dhe kritizere të filluar me të qara e të bërtitura ga përkrahësit e laicizmit religjioz për shkak të heqjes së dalimit ligjor të shamisë së kokës : Nxëësja do të a e deklarojë me forcë feë para syve... Prof. Dr. Celâl Şegör tha se, po të lihet e lirë mbulesa e femrës, pedagogët e uiversiteteve do të reagojë kudër kësaj. Şegör tha kështu: Nxëësve që a vijë para, u mësojmë gjëra që uk i shkruajë dot as librat fetare, dhe kërkojmë prej tyre t i mësojë. U mësojmë se përmbytja e Nuhut uk ka dodhur, se jerëzit uk kaë rrjedhur ga Ademi dhe Havaja. Dhe këto ua mësojmë jo thjesht që t i shëojë e t i dië, por që t i reflektojë ë jetë. Por tai gjedja s do të mbetet vetëm me kaq. Nxëësja që vë shami koke, do të a vijë para duke e deklaruar me forcë feë e saj! 258. Mirëpo uk jaë jerëzit që kaë rrjedhur ga majmuët, por majmuët jaë jerëz të dëuar. Përmbajtja e ajetit kur aor që e deklaro këtë specifikë, është kështu: 191

192 BOTEKUPTIMI ISLAM Së pari, të gjitha gjetjet e shkecëtarëve të shkecave të atyrës, të cilët bëjë kërkime dhe studime mbi fosilet, i kaë përgëjeshtruar mëtojësit e kësaj teorie. Eshtë provuar se rrëfejat mbi jeriumajmu uk mbështete ë asjë provë shkecore. Sepse ga gee të jeriut, vetëm 97 (3 për mijë) kaë gjetur përgjegjëse e tyre tek majmui! Fillimi rastësisht i jetës (gjëllesës) ga bashkimi i qelizave jo të gjalla 259 është thjesht jë fatazi bajate! Si fjalë të fudit, mud të themi se filozofët që i besojë teorisë së evolucioit, tregojë kosideratë vetëm për orgaet e shqisave dhe përvojës. Mirëpo besimtarët të cilët arrijë tek ekzisteca e jë krijuesi ë Uivers, i cili, për sa i përket përkryerjes dhe përsosmërisë, e kapërce medje dhe e lë atë të mahitur, argumetimi racioal uk e kufizojë vetëm me të dhëat e orgaeve të shqisave dhe përvojë. Sepse medojë se jaë të garkuar me përgjegjësië për t i rrokur dhe koceptuar veprat e fuqisë hyjore dhe, të vetëdijshëm për të vërtetë e pamudësisë për ta johur me kompetecë esecë e së vërtetës, e praojë dhe e djeki udhëzueshmërië e dijes së përcjellë (akl), domethëë, e revelacioit hyjor. Eruditi i madh Ismail Fei Efedi, pasi e aalizo gjerë e gjatë dhe e hedh poshtë këtë teori, thotë kështu: Le të mos harrojmë se, ë kohë toë, jë perso si Gustave le Bo, i cili kosiderohet si jë ga dijetarët më të shquar të shkecave të atyrës, ka thëë se teoritë e prauara mbi burimi e jetës dhe llojeve uk zotërojë kosideratë tjetër përveç kompetecës dhe kosideratës së mjeshtrave pretedetë të tyre. Në këto kushte, e uk kemi asjë detyrim për ta parë vete si jë lloj prejardhësi bastard të majmuit! Sipas medimit toë modest, jeriu duhet ta dijë se është jë krijesë e zgjedhur shumë mbi shtazët e tjera, e veçatë dhe zotëruese mbi krijesat mbi tokë, madje, mbi forcat e atyrës dhe, duke e vlerësuar deri dhe lartësië e gradës 192 Atëherë kur ata u zemërua për gjërat që u daloheshi, fillua të kudërshtojë, Ne u thamë: Bëhui majmuë, qeratej! Dhe atë kohë, Zoti yt bëri të ditur se, gjer ë ditë e kiametit, do të dërgote kudër tyre jerëz që do të ushtroi mbi ta mudimet më të rëda. Zoti yt është shumë i shpejtë ë dhëie e dëimit, por edhe shumë idulgjet, shumë mëshirues! (Kur ai, A raf: ) 259. Qelizat jaë bimore dhe shtazore dhe qeliza është qelizë për sa kohë është e gjallë. Vdekja e qelizës pasohet ga shpërbërja e saj kimiko-fizike ë elemetë dhe substaca dhe pusho së qei qelizë. Por autori e ka fjalë për makromolekulat proteiike që medohet se përbëjë zaafillë e qelizës së gjallë. Shë. i përkthyesit.

193 KADIR MISIROGLLU që përmba, duke bërë përpjekje për të fituar virtytet dhe lartësië sublime të deja për këtë gradë, duhet të shmaget ga preokupimi për të siguruar iteresat përkatëse thjesht të trupit fizik të tij si kafshët katërkëmbëshe. Për sa kohë që uk do ta kujtojë, uk do ta përmedë dhe uk do ta medojë këtë der dhe privilegj, është krejt e atyrshme se do të jetojë si kafshët katërkëmbëshe ë kullotë të lirë, se kurvërimi më të turpshëm dhe puë të tjera të këtij lloji do t i kosiderojë si krejt të atyrshme dhe, më ë fud, duke u kapur ga ideja se forca jep të drejtë dhe kompetecë për të bërë çdo gjë, aktet më të dhushme dhe më të dhimbshme do t i shohë si pretekste lavdërimi....është pikërisht ky medim i mbrapshtë që bë të harrohe jeriu, detyrat dhe përgjegjësia e tij dhe që e rrëzo atë ë jë shkallë më të ulët se kafshët grabitqare. Siç u shpjegua më lart, kuptohet qartazi ga deklaratat evetuale të disa dijetarëve të dërgjegjshëm, se dalimi ë disa shtete të Sh.B.A. e mësimit ë shkolla të teorisë së evolucioit mbështetet ë syimi që, duke u edukuar xëësi ë përputhje me parimi e miqësisë dhe vëllazërisë së urdhëruar ga Ugjilli, të shpëtohet ai ga rezultatet e kësaj ideje të sëmurë. 260 Megjithëse e dimë se idividualiteti i Zotit qëdro mbi aftësië johëse të medjeve, e arrijmë ë deduksioe argumetuese mbi qeie dhe ekzistecë e Tij me rrugë e kalimit ga vepra te autori, pra, duke e vështruar veprë, pastaj duke medituar mbi hollësitë e veprës dhe, si përfudim duke e gjetur krijuesi. Fudja, ajo që e dallo jeriu ga kafshët është pikërisht kjo aftësi argumetuese e deduktuese. Krahas përpjekjes për t i shpjeguar gjarjet atyrore me shkaqet dhe pasojat e tyre, besojmë se Zoti është shkaku i atyre shkaqeve dhe uk kemi dyshim se bidja joë mbi këtë specifikë mbështetet ë argumete kategorike. 261 Sipas opiioit toë modest, përkryeshmëria e Ademit (a.s.) mbështetet mbi dy shkaqe: a) Eshtë bartës i Dritës Muhammediae, ëës së krijesave; 260. İsmail Fei Ertuğrul, idem, f İsmail Fei Ertuğrul, idem. 193

194 b) Zoti i ka fryrë jë frymë ga shpirti i vet. 262 BOTEKUPTIMI ISLAM Nderi dhe kosiderata e lartë që i jaë dedikuar jeriut për këto dy shkaqe, shfaqet ë disa forma ë kokluzioet dhe urdhrat fetare që po i parashtrojmë këtu shkurt dhe ë mëyrë të përmbledhur ë këtë mëyrë: 194 1) Allahu i ka dedikuar jeriut jë vlerë dhe der ë atë masë që s e ka lejuar që besimtari, sado mudësi dhe pushtet që të ketë, të mos lejohet t ia impoojë me forcë besimi jë mosbesimtari i cili e moho Atë ) Përmedje dhe shpallje e mëkatshmërisë së edhe idividit më mëkatar, duke e emërtuar gijbet (përfolje pas shpie), e ka kosideruar dër mëkatet e mëdha Dhe i fryva atij ga shpirti im. (Kur ai, Hixhr: 29) Kjo frymë hyjore quhet shpirti mbretëror, me të cili veprojë të gjitha aftësitë (fuqitë, kapacitetet) jerëzore. Kur jeriu bie ë gjumë, shpirti mbretëror e braktis trupi, pradaj tek jeriu ë gjumë, aftësitë dodhe ë gjedje pasive dhe rikthehe ë gjedje aktive sapo jeriu zgjohet. Tek jeriu dodhet edhe jë shpirt shtazor që i jep mudësi veprimtarisë së orgaeve dhe gjymtyrëve. Shpirti shtazor dodhet pa dërprerje së bashku me trupi dhe uk e braktis kurrë atë gjer ë çasti e vdekjes. Kur fetusi ë mitrë amësore mbush jëqid e jëzet ditë, ga bota e shpirtrave dërgohet jë shpirt ë shoqërimi e jë egjëlli dhe shpirti ifiltrohet si jë lloj radiacioi ë trup. Në atë çast, gruaja shtatzëë dje jë drithmë dhe troditje. Sipas bidjes hebraike, ifiltrimi i shpirtit ë trup dodh ë çasti e lidjes, kurse sipas bidjes krishtere, ë çasti e fekodimit të vezës, kur ajo është jë zigotë. Pradaj, sipas hebrejve, aborti kosiderohet i lejueshëm, kurse sipas krishterëve kosiderohet kategorikisht i palejueshëm dhe krim. Gjatë ifiltrimit të shpirtit ë fetus, egjëlli shoqërues shëo ë balli e fetusit cilësitë si domosdoshmëri të paravlerësimit dhe vedimit hyjor (kaderit) për të, si rizku (pjesë e të mirave që kaë për t i takuar), jetëgjatësië dhe çasti e vdekjes, të ardhme e karakterit të tij si fisik apo lumpe. Këtë shëim, populli e qua e shkruara e ballit Nuk ka detyrim ë fe. (Kur ai, Bakara: 256) Nuk ka dyshim se ky detyrim ka të bëjë më hyrje a moshyrje ë Islam. Muslimai i cili pasi të jetë bërë muslima me vulleti e vet të lirë, uk ka të drejtë për të jetuar si mohues (qafir). Në të drejtë islame (fikh) ekzisto kapitulli i përgjegjësive peale, i emërtuar ukubat ku parashihe dëshkimet peale për veprat e muslimaëve të cilat shkeli rregullat islame O ju që kei besuar! Shmagui ga shumë padehma e sup - zime, sepse disa ga padehmat jaë me përgjegjësi! As mos kokretizoi dhe as mos e përfoli jëri-tjetri pas shpie! A mos dëshiro dokush ga ju të hajë mishi e vëllait të vdekur? Domethëë, djetë everi? Pradaj, kii frikë Allahu, sepse Allahu është idulgjet dhe mëshirues! (Kur ai, Huxhurat: 12)

195 KADIR MISIROGLLU 3) Eshtë daluar tallja me jë perso të caktuar duke e imituar atë ) Në marrëdhëiet dërjerëzore është urdhëruar me forcë trajtimi me drejtësi dhe është daluar, gjithashtu, me forcë, çdo lloj trajtim i keq, padrejtësi dhe dhuë ) Duke i orietuar të gjithë besimtarët kah ekzisteca materiale e shpirtërore e Qabes së Madhërishme, është urdhëruar që, gjatë bërjes së lutjes ë fud të amazit, kryerja e të cilit është bërë detyrë, imami të qëdrojë me shpië ga Qabja dhe me fytyrë ga muslimaët. 6) E drejta e persoit është vëë mbi të drejtë e Allahut dhe është përjashtuar ga amistia ) Me hadithi profetik kush jeh efsi (vetvete), jeh Zoti e vet, ë rrugë ga shkohet për të arritur ë qeie dhe ekzistecë absolute të Zotit, edhe domosdoshmëria e përkuljes më parë daj qeies dhe ekzistecës idividuale, ka dalë ë evidecë si shkak i vlerës së lartë të jeriut, sepse, duke mos thëë kush jeh uiversi, jeh vetvete, kjo deklaratë ka dalë ë evidecë për jeriu i cili është eseca e uiversit. 8) Vetëvrasja është bërë haram (jolegjitime, e palejuar e pabekuar, e daluar) me forcë. Eshtë si rezultat i pajisjes me derime dhe cilësi të tilla të zgjedhura që, dërsa shejtai (djalli), me rasti e rëies së Ademit (a.s.) ë gabimi e johur, ia garkoi Zotit gabimi e vet duke thëë, betohem ë atë që ti më ke shtyrë për t u mbajtur më të madh 268, Ademi (a.s.) ia garkoi gabimi dhe të metë e vet vetvetes, duke thëë: 265. Kur ai, Humeze: Kjo situatë do të shpjegohet hollësisht më tej me rasti e temës Parimi i Drejtësisë Kur ai, Nisa: Dhe tha: Zoti yë! Betohem ë atë që ti më ke bërë që të mb - hem më të madh, se uë do t ua stolis mëkatet atyre dhe do t i bëj të gjithë të mbahe më të madh e të dali ga rruga e drejtë, me përjashtim të atyre që u jepet siqeriteti dhe pricipialiteti! (Kur ai, Hixhr: 39-40) 195

196 BOTEKUPTIMI ISLAM Zoti yë! Ne i bëmë padrejtësi vetes soë, pra, ëse uk a fal e uk a mëshiro, s ka dyshim se do të biem ë disfatë 269 Atëherë, edhe Zoti Urdhëroi: Zbrisi si armiq të jëri-tjetrit për të bërë vedbaim ë tokë gjer ë jë kohë të caktuar dhe për të marrë pjesë ga të mirat e atjeshme Dhe urdhëroi: Atje do të jetoi, atje do të vdisi dhe prej atje do të xirrei! ) Një tregues tjetër i derit dhe rëdësisë së dedikuar jeriut është fakti që çdo idividi i jaë caktuar dy egjëj (kirame katibi) që t ia mbajë shëim mëkatet dhe mirësitë(sevapet). Përveç këtyre dy egjëjve të cilët qëdrojë krahas jeriut gjatë gjithë jetës së tij, ë shërbim të jeriut jaë edhe egjëjt mbrojtës. 10) Në vështrimi e Islamit, jeriu është aq i çmuar, saqë Kur ai deklaro se ai i cili vret jë jeri pa të drejtë, është sikur të ketë vrarë tërë jerëzimi dhe ai i cili shpëto jë jetë, është sikur ka shpëtuar tërë jerëzimi b) Çështja e skllavërisë dhe kokubiisë 272 Mud të a vijë dërmed se si dodh që, ë botëkuptimi islam, i cili i dediko jeriut jë der të madh të kësaj grade, të ketë ved për skllavëri për meshkujt dhe kokubií për femrat. Megjithëse përgjigjja e kësaj çështjeje shumë të rëdësishme do të jepet më tej me rasti e trajtimit të Parimit të Lirisë krahas trajtimit edhe të shumë çështjeve të tjera, dëshirojmë të bëjmë jë sqarim të shkurtër edhe këtu Kur ai, A raf: Kur ai, A raf: Kur ai, Maide: Në teksti origjial, këtu, është përdorur fjala câriye (xharije) që ka për ekuivalet ë gjuhët perëdimore fjalë cocubie. Ndërkaq, ga shpjegimet e autorit do të kuptohet se ë ç gradë i përgjigjet kjo fjalë fjalës câriye, sepse kocepti dhe e vërteta câriye është bërë vazhdimisht çështje debati. Shë. i përkthyesit.

197 KADIR MISIROGLLU Nuk duhet harruar se çështja e skllavërisë dhe kokubiisë ka lidur ga e drejta juridike e luftës. Sipas shprehjes hyjore zbrisi ë tokë si armiq të jëri-tjetrit ë ajeti kur aor ë lidhje me zbritje ë tokë të Ademit (a.s.), kuptohet se koflikti dërjerëzor ë tokë s ka për të pushuar kurrë. Në fakt, kjo e vërtetë është e kofirmuar edhe me dëshmië e historisë. Dhëia e jë statusi të dejë për jeriu femrave dhe meshkujve të zëë rob ë luftë, është jë domosdoshmëri logjike dhe dërgjegjësore që lid ga vetë etiteti i jeriut si qeie e deruar dhe dijitoze. Këtë ka bërë Islami! Veçaërisht, duhet thëë edhe kjo, që, kur jerëzimit iu ofrua botëkuptimi islam, skllavëria dhe kokubiia ishi jë istitucio i stabilizuar si dhe i vjetër sa vetë historia jerëzore. Akuza më e rëdë (!) që mud t i bëhet Islamit ë lidhje me këtë çështje, është se Islami e praoi dhe e ruajti këtë emërtim, gjë që s ka asjë vlerë, asjë rëdësi! Siç e thamë edhe më sipër, sipas asaj që koflikti dhe lufta dërjerëzore jaë për jerëzimi fatalisht të pashmagshme gjer ë shkatërrimi e kësaj bote, gjithmoë do të ketë jerëz që e kaë humbur lirië, për pasojë gjithmoë do të ekzistojë domosdoshmëria e jë statusi juridik për ta. Eshtë për këtë arsye që Islami prao vetëm skllavërië (robërië) si pasojë e luftës, kurse format e tjera të skllavërimit i ka abroguar. Islami e pati gjetur këtë istitucio ë prehër dhe pati djekur rrugë e heqjes graduale të skllavërisë duke e dryshuar statusi e tij juridik. Për ta kuptuar rëdësië e kësaj, është e evojshme dhe e domosdoshme ta sjellim dërmed për jë çast gjedje e atëditshme të shoqërisë mes së cilës pati lidur dhe qe rritur Profeti (s.a.s.). Në kohët para se Hz. Muhammedi të dërgohej me detyrë profetike, kombi arab, me përjashtim të disa fiseve jesuite dhe mosaike 273, përgjithësisht ishte idhujtar vulgar dhe qysh prej kohësh që s mbaheshi med, dodhej i lidhur pas zakoesh e dokesh të egra apo barbare, ku bii ë sy flijimi i jë lloj jeriu për jë lloj jeriu tjetër; groposja përsëgjalli e vajzës së mitur ga i ati me frikë e ardhjes së jë dite kur vajza do t ia merrte deri ëpër këmbë; robërimi i grave dhe vajzave; marrja jëkohësisht e shumë grave 273. Në origjial: isevî ve mûsevî. Edhe e, ë përputhje me parapëlqimi e autorit për t u shprehur ë këtë mëyrë, përkthyem ë mëyrë idetike, jesuite dhe mosaike. Shë. i përkthyesit. 197

198 BOTEKUPTIMI ISLAM ë të jëjtë kohë pa u peguar ga asjë lloj kufizimi, pra, me pak fjalë, poligamia e pakufizuar; akoma më keq, lejimi i vajtjes së jë gruaje tek shumë burra ose, e shprehur dryshe, e martesës së jë gruaje me më shumë se jë burrë; etj. Gjithashtu, ë ato kohë, ishi ormale etja e pafud për hakmarrje; ambicja dhe përfudimet e saj ekstreme e të frikshme; trajtimi i kujtdo si i garkuar me detyrë dhe përgjegjësi ë respektimi e metodës së dëshkimit idetik (kisas) me faji të femrave të vëa ë fushë e luftës ë tortura të papara e të padëgjuara; grabitja dhe rrëmbimi; zëvedësimi i drejtësisë dhe ligjit me forcë dhe dredhië kudo ku kishte sukses ë grabitje dhe rrëmbim dhe, për pasojë, grabitja dhe rrëmbimi kosideroheshi legalë; flijimi i jerëzve ë avllië e Qabes që ishte tempulli i vedit. Ja, ë jë gjedje të tillë tragjike dodhej Gadishulli i Arabisë para Hz. Muhammedit! Lufta dhe grabitja: Burim jetese për arabët ishi lufta dhe grabitja, sepse Gadishulli Arabik ishte jë shkretëtirë që uk i prodhote dot ushqimet e domosdoshme për ta mbajtur gjallë popullsië e saj, si dhe popullsia ishte ijorate. Ushqimi i arabëve përqëdrohej ë tufat e dheve, dhive dhe deveve, por, gaqë edhe këto gjallesa të kufizuara uk gjedeshi, lufta dhe grabitja ishi bërë mjetet kryesore të jetesës, dërkaq që, ga jë aë tjetër, ijoraca dhe imoraliteti e kishi gulur me rrëjë ë gjaku e arabëve lakmië për plaçkë lufte. Ndër arabët, edhe djekja e gjakmarrjeve qe bërë jë zako i rregullt. Po qe se vritej dikush, familja apo fisi i të vrarit merri shpagim ga vrasësi gjithashtu duke vrarë. Nëse familja e të vrarit uk e shtite dot ë dorë dhe uk e vriste mejëherë vrasësi, uk hiqte dorë ga vedosmëria për gjakmarrje. Ajo vriste jë perso tjetër ga familja e vrasësit, pradaj, koflikti mes familjeve dhe gjakderdhja uk kishi fud. Robërit e luftës: Arabët i lidhi robërit e luftës me jë litar për qafe, i hiqi zvarrë, pastaj i vrisi. Edhe gratë dhe fëmijët e robërve ose torturoheshi dhe gjymtoheshi, ose vriteshi. (Mecmâ-i Emsâl-i Germâî, İra Tab ı, f. 343; İslâm Tarihi, I, 513) Sulm i befasishëm dhe vrasje ë gjumë: Arabët orgaizoi sulme të befasishme atë për ta zëë armiku ë gjumë dhe pastaj vrisi kë të kapi. Këto lloj sulmesh kosideroheshi veprime me shumë rëdësi dhe ata që tregoi aftësi ë këto veprime, fitoi popullaritet. Djegia e jerëzve përsëgjalli: Njerëzit digjeshi përsëgjalli. Kur vëllai i Amr bi Hidit ga parësia arabe, u vra ga fisi Bei Temim, Amri u betua se për çdo perso të vrarë të aës së vet, do të kalote ë shpatë jëqid vetë. Mirëpo, pas fisi Bei Temim arriti të ikte dhe prej tyre ra ë dorë të Amrit vetëm jë grua, gruaja u dogj e gjallë. Ndërkaq, Amri vuri re jë perso i cili vërtitej rreth vedit ku po bëhej ekzekutimi dhe pyeti se kush ishte ai jeri dhe ç kërkote. Persoi i tha: Kam disa ditë pa grëë. Kur pashë tymi që grihej këtu, erdha me shpresë për të gjetur diçka për të grëë! Amri urdhëroi që edhe ai burri të digjej dhe atë e hodhë ë zjarr dhe e dogjë përsëgjalli. (İslâm Tarihi, I, f. 507 dhe pjesa e sipërme) Fëmijët viheshi si shejë ë gjuajtjet me shigjeta: Fëmijët bëheshi shejë për gjuajtjet me shigjeta. Gjatë jë beteje mes dy fiseve, jëri fis pati lëë fëmijët e vet peg. Fisi që i mbate peg, i çoi fëmijët ë jë lugië, i radhiti si objekte

199 KADIR MISIROGLLU Islami jo vetëm e korrigjoi këtë gjedje tragjike dhe pastaj e griti ë jë ivel ideal, por edhe statusi e skllevërve dhe kokubieve e solli ë ivel të barabartë me të zotërijve të tyre dhe kjo shkoi gjer atje, saqë zotërimi i skllevërve dhe kokubieve pushoi së qei dhuti dhe u kthye ë barrë dhe përgjegjësi. Fakti që skllavëria dhe kokubiia uk u abrogua ë mëyrë zyrtare, të mejëhershme dhe kategorike, por u elimiua gradualisht dhe praktikisht, pati jë sërë shkaqesh të cilat mud t i radhisim kështu: ishai dhe pastaj mbi ta u zhvillua qitje me shigjeta. Fëmijët që uk u qëllua dhe uk u vraë dot atë ditë, u xorë prapë të esërme, u vuë ë shejë dhe mbi ta u gjuajt gjersa u vraë. Ndërkaq, jerëz të tjerë e diqi këtë krim si spektatorë që djeki jë shfaqje! Torturimi para ekzekutimit: Arabët, kur do ta vrisi jë jeri, më parë ia prisi duart dhe këmbët dhe pastaj e lii ashtu gjersa të vdiste. Në këto kushte ka dodhur që persoa të arrestuar e të lidhur kaë bërë vetëvrasje për të mos iu ështruar jë torture dhe ekzekutimi të tillë. Marrja e shpagimit edhe ga kufomat e të vrarëve: Të vdekurve u priteshi duart, këmbët, veshët dhe hudët, si dhe u xirreshi sytë. Në përfudim të betejës së Uhudit, Ebu Sufjai pati thëë: Sot morëm shpagim për Bedri. Ushtarët e mi ua preë hudët dhe veshët të vrarëve (muslimaë)! Këtë puë e patë bërë gratë. Në këtë mëyrë i përdhuua gratë kurejshe të vrarët muslimaë ë Uhud me qëllim për të marrë shpagim për të afërmit e tyre të vrarë ë Bedr. Madje, e ëma e Muavijes, Hidi, pati thurur jë varg me veshë dhe hudë të të vrarëve muslimaë dhe e pati varur ë qafë! Gjithashtu, pati qeë ajo grua e cila ia pati hapur barku Hz. Hamzait, ia pati xjerrë mëlçië dhe pati dashur t ia hate të gjallë, por uk pati mudur ta gëlltiste. Eë vere ga kafka e të vrarëve: Kur arabët i zii armiqtë, betoheshi se do të pii verë me kafkë e tyre. Vepra Tabakat-ı İb-i Esad përmed shembuj të kësaj. Copëtimi i mitrave: Arabët ua çai barku grave me barrë dhe ua copëtoi mitrat dhe kreoheshi me këtë. Një ga trimat e çartur arabë, prijësi i fisit Hevazi, Amr bi Tufejl, trego se jë herë, gjatë jë fushate ushtarake, ua kishte çarë barku grave dhe ua kishte copëtuar mitrat. Në periudhë pagae paraislamike të ijoracës, gratë quheshi mall i burrit, kaloi si mall i zakoshëm ga jë burrë tek tjetri, madje, ofroheshi ë ved të parave ë lojërat e kumarit. Vajza i jepej djalit si trashëgim ga jerkët krahas mallrave të tjerë. Për më tepër, lejohej martesa e vëllezërve me motrat për ëë e babë (icesti). Kumari, pija dhe kurvërimi qeë përhapur shumë. Për ta prauar Islami, popullsia e Taifit pati kërkuar si kusht që të përjashtoheshi ga dalimi i kurvërimit. Paturpësia pati arritur gjer ë atë gradë, saqë jë poet si Kajsi, madje, i cili kosiderohej parësi, uk qe drojtur ta përshkruate poetikisht marrëdhëie e tij jolegjitime me vajzë e të ugjit dhe kasideja e tij ku bëhej përshkrimi ë fjalë, qe varur ë muret e Qabes! (Shih. Prof. Dr. A. Reşid Turagil, İslamiyet ve Milletler Hukuku, İstabul, 1993, f. 46 e ë vazhd.) 199

200 BOTEKUPTIMI ISLAM 1) Në kohë e Profetit, edhe ë botë lidore, edhe ë botë perëdimore, vrasja e robërve të luftës ishte diçka parimore dhe eseciale, e shprehur dryshe, ishte rregull. Përjashtoheshi ga ekzekutimi vetëm djemtë e fuqishëm dhe vajzat e bukura me qëllim për t u shitur me para. Islami e daloi vrasje e robërve të luftës, për më tepër, edhe trajtimi e tyre të keq. Shkaku i parë i ruajtjes qoftë edhe formalisht të skllavërisë ishte jë masë me efekt përballë vrasjes së tyre. 2) Mudësia që dha Islami me të jëjti qëllim që robërit e luftës të jepi shpërblim çlirimi ë të holla, e bëri të detyrueshëm çlirimi e robërve. Edhe kjo qe meduar si masë xitjeje dhe ikurajimi përballë ekzekutimeve. 3) Abrogimi i jëashëm i skllavërisë ë jë kohë kur bota s ishte globalizuar si sot dhe marrëveshjet dërkombëtare uk jiheshi, lidte përfudime ë dëm të muslimaëve meqë aa tjetër do të vazhdote ta mbate gjallë dhe ë veprim skllavërië. Për të gjitha këto arsye, duke i përmirësuar kushtet e skllavërisë dhe duke i shtuar shkaqet e çlirimit të robërve dhe skllevërve, Islami zgjodhi rrugë e jë abrogimi dhe elimiimi gradual të skllavërisë. Për shembull, çlirimi i skllevërve qe ofruar si mudësi për të shlyer mëkate të dryshme dhe për të shpëtuar prej tyre. Kjo rrugë qe ofruar sa herë që krijohej rasti i domosdoshëm për t i kthyer ata që kishi humbur lirië, ë statusi e tyre të mëparshëm. Për shembull, është jë gjarje shumë e johur se ga robërit e mësuar politeistë të zëë ë luftë e Bedrit, qe kërkuar si kusht çlirimi, t u mësoi shkrim e këdim dhjetë fëmijëve muslimaë. Nga aa tjetër, skllevërit që zgjidhi Islami, fitoi jë status juridik të barabartë me muslimaët për sa u përket të drejtave, gjë që pati përbërë shkaku e urrejtjes dhe kudërvëies kryeeçe daj ftesës islame prej parësisë mekase. 275 Specifika të tilla, si veshmbathja e skllavit Mbreti i Gassaitëve, Xhebele, pasi e praoi Islami, shkoi te kalifi Omer. Në këtë mes, me të ish përplasur pa dashje, për mugesë vëmedjeje, jë arab, të cili ai, pastaj, e kishte rrahur. Kalifi Omer dërhyri dhe i kërkoi mbretit gassait t i lutej arabit t ia falte faji, ë mos po t i ështrohej dëimit për përdorimi e forcës padrejtësisht dhe të praote dëshkimi sipas parimit të idetitetit me faji, domethëë, të praote të rrihej siç e kishte rrahur ai vetë arabi! Xhebele i tha kalifit Omer: Uë jam mbret, kurse ai arabi është jeri i popullit! Kurse kalifi Omer i tha: Nga kjo s del gjë, sepse që të dy jei muslimaë!

201 KADIR MISIROGLLU jëlloj me zotërië, ushqyerja e skllavit jëlloj me zotërië, e drejta e skllavit për të zotëruar proë private dhe për t u martuar e patë elimiuar praktikisht skllavërië. 276 Dhe si mud të dodhte dryshe? Kur ai i Shejtë uk prao si shkak epërsie midis jerëzve tjetër shkak ose veçori përveç takvasë, domethëë, besimit dhe epërsisë morale! Me të vërtetë, Zoti urdhëro: O jerëz! Ne ju krijuam juve prej jë mashkulli e jë femre dhe ju damë ë raca e kombe që të jihei! Dhe dijei se më i deruari prej jush para Allahut është më i devotshmi! Allahu është i ditur dhe i iformuar për gjithçka! 277 Ndërsa me këtë është daluar me forcë pretedimi për epërsi të mbështetur ë kombësi dhe fis, domethëë, ë racë, a ka mudësi të zbatohet robëria apo skllavëria e lidur? Kurse lëia e fjalëve skllav dhe kokubië (skllavijë) uk mud të shpjegohet me tjetër gjë veçse me evojë për të rregulluar statusi juridik të persoave që mud të bie robër ë luftërat evetuale. Në këtë mes, vedimi për t i strehuar ë jë shtëpi si shërbëtore dhe koku- Atëherë, Xhebele iku te peradori bizati. Kalifi urdhëroi që gjarja t i bëhej e ditur tërë ushtrisë, sepse as ë qytet, as ë fushimi ushtarak, askush uk mud të mbetej idiferet daj puëve publike. Kjo gjarje tregohet më hollësisht kështu: Xhebele bi el-ejhem ishte ga parësia siriae që kishte pushtet të madh ë Siri. Ai e praoi Islami dhe shkoi ë Mekë. Gjatë tavafit, jë burrë i shkeli këmbë pa dashje. Xhebele e qëlloi me pëllëmbë burri, edhe burri iu përgjigj duke e qëlluar me pëllëmbë. I zemëruar shumë, Xhebele ia paraqiti akesë kalifit Omer. Pasi e dëgjoi, kalifi Omer i dha këtë përgjigje: Ç të kei mbjellur, atë kei korrur! Xhebele mbeti i habitur ga përgjigjja. Ai i tha kalifit se, për shkak të pozitës së lartë që kishte, persoi që ia kishte shkelur këmbë dhe pastaj e kishte qëlluar, duhej dëuar me vdekje! Pastaj ai mori këtë përgjigje ga kalifi: Kështu dodhte ë kohë e ijoracës, por Islami e elimioi dallimi mes jerëzve! Xhebele iu përgjigj: Po qe se Islami është jë fe që uk merr parasysh gradë, pozitë e fisikëri, uë po heq dorë prej tij! Pas kësaj, Xhebele iku fshehurazi ë Kostatiopojë, por kalifi Omer uk e shkeli drejtësië për hatër të tij! (A. Reşid Turagil, idem, f ) 276. Në Islam, parimet bazë mbi robërit e luftës provojë drejtësië e kësaj thëies sime. Për këtë, shihi më tej tek Parimi i Lirisë Kur ai, Huxhurat:

202 BOTEKUPTIMI ISLAM bië femrat (gratë dhe vajzat) e rëa rob ë luftë ka pasur për qëllim plotësimi e evojave të tyre të domosdoshme duke paradaluar mbetje ë mes të rrugës pa strehë e pa mjete jetese, për pasojë, shdërrimi e tyre ë rrezik potecial për morali e shoqërisë. Dallimi ë optikë e Islamit mes jeriut të lirë dhe skllavit është thjesht idetitet i jë emërtimi formal si pasojë e jë eveimeti social. Me të vërtetë, ë kohë e kalifit Omer, gjatë jë fushate ë drejtim të Irait, ka dodhur që jë qytet i rrethuar është dorëzuar duke preteduar se ka marrë garaci dhe pastaj është kuptuar se garacië ua kishte dhëë të rrethuarve jë skllav-ushtar i zakoshëm i ushtrisë muslimae dhe garacia e dhëë prej tij është marrë ë kosideratë. 278 Në historië e Islamit ka shembuj të shumtë si ky. 279 Shembujt ë fjalë do të trajtohe më tej ë kuadri e temës mbi Parimi e Lirisë. Sa për kokubiet, edhe për to, ashtu siç do të shpjegohet më tej, ka pasur mudësi shpëtimi të dryshme. Fudja, statusi i skllevërve dhe i kokubieve ka qeë më i lartë se i jerëzve pjesëtarë të klasës puëtore të sotme. Ndërsa Bota Perëdimore e mbajti ë këmbë istitucioi e skllavërisë ë mëyrë më atijerëzore gjer ë shek. XIX, Profeti yë (s.a.s.), duke u shprehur se jerëzit jaë të barabartë si dhëmbët e krëhërit 280, uk e pati prauar skllavërië për askëd, kurse për robërit e luftës e pati bërë të detyrueshëm lirimi e tyre ë qoftë se jepi dëmshpërblim. Shkurt, sipas botëkuptimit islam, jerëzit jaë të lirë dhe të pamëkat ë mëyrë të bashkëlidur si dhe të barabartë ë përdorimi e të drejtave dhe plotësimi e detyrimeve. Kurse përjashtimet ë këtë specifikë, siç i prao edhe e drejta modere, jaë të posaçme Mevlââ Şiblî (përkth. Ömer Rıza Doğrul), İslâm Tarihi, vëll. VII, İstabul, 1928, f Për shembull, ë Luftë e Mute s, komadat i ushtrisë ka qeë liberti i Profetit, Zejd bi Harithe (r.a.). Kurse tek osmaët, skllevërit jo vetëm patë marrë përsipër detyra të dryshme, por dojë prej tyre ka arritur të bëhet edhe kryemiistër. Për shembull, jëri ga këta ka qeë Koxha Husrev Pasha, kryemiistër ë periudhë e sulltaatit të Abdylmexhidit Kudâî, Musedu sh-shihâb, I, 145.

203 KADIR MISIROGLLU për situatat e veçata kur persoit i jaë kufizuar liritë (me vedim gjykate). Kur Islami i parashtrote parimet e admiistrimit dhe qeverisjes si liri, barazi, vëllazëri dhe drejtësi, edhe gjedja e Botës Perëdimore uk ishte shumë e dryshme ga ajo e Gadishullit Arabik. 281 Megjithëkëtë, edhe vetë e drejta modere vazhdo t i mbajë ede ë këmbë jë sërë privilegjesh të bashkëlidura të persoit, të cilat i ka zvarritur pas vetes ga e kaluara historike gjer ë ditët toa. Fisikëria që shprehi titulli i lordit ë Agli, titujt dukë, dukeshë dhe markez ë Fracë, etj., vazhdojë të ruhe e të mbahe si trashëgim ë mëyrë të bashkëlidur dhe jo si diçka e fituar. Edhe gjermaët kaë, ë gjashmëri me këta, titulli vo, i cili shpreh fisikëri të bashkëlidur. Nga aa tjetër, edhe ë Idië me popullsi aktuale mbi jë miliard, te idutë vazhdojë të ekzistojë ede klasat e privilegjuara ë mëyrë të bashkëlidur të Sistemit të Kastave. Në Islam, për askëd uk praohe ë asjë mëyrë privilegje të tilla apo të gjashme. Qysh 1400 vjet më parë e gjer tai, ashtu siç qëdrojë praë e praë përballë Allahut persoi me pozitë shoqërore më të lartë, me persoi me pozitë shoqërore më të dobët, ashtu dhe jëri bë sexhde pas këmbëve të tjetrit! Ka mudësi që, pikërisht për këtë, aglezi i famshëm Berard Shou është djerë i detyruar të thotë: Kombi im ka shkuar shumë përpara ë demokraci. Kam frikë se po të shkojë edhe pak më shumë, do të bëhet muslima Me të vërtetë, si jë komb i cili pati hedhur ëshkrimi ë Maga Carta 282 kur ë botë perëdimore ede as që diskutohej për të drejtat e jeriut, aglezët i kaë prirë edhe Deklaratës së të Drejtave të Njeriut të shpallur pas Revolucioit të Madh 281. Shih. Prof. Dr. A. Reşid Turagil, idem, f. 24 e ë vazhd Latiisht, Maga Carta do të thotë Marrëveshja e Madhe. Eshtë jë marrëveshje e arritur ë viti 1215, mes mbretit aglez Xho, Papës Ioceti III dhe baroëve. Marrëveshja kufizote të drejtat e pakufizuara të gjeratëditshme të mbretit daj fesë dhe popullit. Eshtë për këtë arsye që, për botë perëdimore e cila s kishte dijei për Islami ose bëte sikur s dite gjë për të, kjo marrëveshje praohet si dokumeti i parë që afirmo të drejtat dhe liritë e jeriut. 203

204 BOTEKUPTIMI ISLAM Fracez, edhe Deklaratës së të Drejtave të Njeriut të paraqitur ga Orgaizata e Kombeve të Bashkuara. Ka mudësi që pradaj kryepeshkopi aglez Rowa Wiliams, ë koteksti e debateve të dhëies së të drejtave të mbulesës si përjashtim për vajzat studete uiversitare ë vedi toë, ka kërkuar që për muslimaët që jetojë ë Agli të zbatohet jë legjislacio i mbështetur ë sheriati, duke preteduar se kjo është jë e drejtë jerëzore c) Të drejtat e jeriut Të drejtat e jeriut shprehi jë sërë të drejtash themelore që zotërojë jerëzit ë mëyrë të bashkëlidur thjesht si rrjedhojë e qeies së tyre jeri. Ndërsa ë botë perëdimore, këto të drejta u arritë pas jë lufte të gjatë e të ashpër kudër autoriteteve politike, Për këtë deklaratë e cila pati shkaktuar jehoë të madhe ë Turqi, mud të shihe gazetat turke të datës 11 shkurt Në botë perëdimore, medimi se jerëzit, vetëm pse jaë jerëz, z - tërojë jë sërë të drejtash ë mëyrë të bashkëlidur, i përket jë kohe shekuj më voë pasi Islami ia kishte johur jeriut këto të drejta pa dojë kërkesë ga aa e tij. Së pari, ikuizicioi që a kujtohet me djegie e jerëzve përsëgjalli mbi turrë e druve, është si jë lloj sheje dalluese e Evropës së Mesjetës, së cilës i pati vëë vulë e vet. Kurse për ta kuptuar se ë ç gjedje dodhej bota perëdimore për sa i përket lirisë së medimit dhe dërgjegjes, mjafto të kujtojmë gjykimi dhe burgosje e Galileo Galileit pse pati thëë që bota rrotullohet, djegie e librave me urdhër të peshkopit të Aleksadrisë (për hollësi, shih Ada Adıvar, Tarih Boyuca İlim ve Di, İstabul, 1944, vëll. I, f. 81 e ë vazhd.), djegie e Romës të Xhordao Bruos ( ) si dhe Natë e Shë Bartolemeut të gjarë për shkak të kotradiktave doktriare. Shfaqja e parë e kufizimit të fuqisë së pakufishme të autoritetit politik është arritja e Maga Carta -s ë Agli ë viti Në vazhdim të kësaj, qeë siguruar jë sërë të drejtash për populli me aë të dokumetave kufizuese plotësuese, si Petitio of Rights e vitit 1628, Habeas Corpus Act e vitit 1679, Bill of Rights e vitit 1689 dhe Act of Settlemet e vitit Këto dokumeta praohe si përpjekjet e para ë botë drejt formulimit të jë kushtetute. Ndërkaq, duhet theksuar se, përgjithësisht, të gjitha këto u përkisi posaçërisht ështetasve aglezë. Megjithëkëtë, patë luajtur roli e jë burimi bibliografik për deklaratë e dalë më voë, më 1776, ë këtë drejtim, ë Amerikë. Në botë perëdimore, dokumeti që bë fjalë për herë të parë ë dimesioe dërkombëtare mbi të drejtat e jeriut, është Deklarata e të Drejtave të Njeriut e vitit Ndërkaq, edhe ky dokumet si vepër e jë lëvizjeje ideore të filluar ga filozofë dhe ekoomistë si Feelo ( ), Moteskjë ( ), Volter

205 KADIR MISIROGLLU Islami e pati bërë qeie e quajtur jeri, të merituar dhe zotërues të këtyre të drejtave rrjedhojë të jë favori dhe dhutie hyjore si domosdoshmëri e faktit që ishte jë qeie fisike 285 e krijuar për t u bërë zëvedës i Allahut mbi tokë, për më tepër ë jë kohë kur ë të gjithë botë, forca praohej si burimi i vetëm i të drejtës dhe kur kosiderohej legjitime që i forti ta trajtote të dobëti si të dëshirote! Ndërkaq, uk mud të medohet që këto të drejta që përmbahe ë botëkuptimi islam, të mud të ekzistojë me termiologjië ( ) dhe Zha Zhak Ruso ( ), sa keq që uk mudi të vazhdote të veprote me këtë cilësi, por ë viti 1814, duke iu hequr cilësia si dokumet dërkombëtar, u shdërrua ë jë dokumet që sigurote vetëm të drejtat e ështetasve fracezë, jëkohësisht duke u theksuar si jë favor i mbretit për ta. Dokumeti i fudit mbi këtë specifikë është Deklarata e të Drejtave të Njeriut e prauar pa kudërshtim por me tetë absteime më 10 dhjetor 1948 ga Delegacioi i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara i mbledhur ë Pallati e Versajës. Kur shqyrtohet kjo deklaratë e përbërë ga 31 ee, vihet re qartazi se perëdimorët të cilët uk bëjë sakrifica ë vlerat e tyre, megjithëse e patë prauar qysh ë ei e parë barazië mes jerëzve dhe dalimi e zbatimit të dallimeve racore, ë praktikë vazhdua të veprojë ë të kudërt të kësaj! Me të vërtetë, ashtu siç pati vazhduar gjer ë vitet 1960 dallimi mes të bardhëve e zezakëve ë Amerikë ku qysh ë viti 1776 qe ëshkruar Deklarata e Virgjiias e të Drejtave të Njeriut, edhe ë Afrikë e Jugut pothuaj është istitucioalizuar jë politikë racore e egër! Me Këshilli Evropia të gritur ë viti 1948, demokracia dhe të drejtat e jeriut u xorë ë pla të parë dhe ë viti 1950 u ëshkrua Pakti Evropia i të Drejtave të Njeriut. Kjo marrëveshje e cila rregullo më tepër të drejtat qytetare dhe politike, ka marrë formë e saj përfudimtare duke u garatuar me aë të protokolleve të dryshme, me aë të Kushtit Social Evropia të prauar më 1961 ë Torio dhe me aë të Marrëveshjes së Maastrishtit. Të drejtat e garatuara ë këtë mëyrë, jaë: E drejta e jetës, e drejta për të mos iu ështruar torturës dhe padrejtësisë, trajtimit atijerëzor dhe dëshkimit, e drejta për të mos u marrë si skllav, e drejta për të mos u vëë ë puë me forcë, e drejta e sigurisë persoale, e drejta për t u gjykuar breda jë kohe të arsyeshme para jë gjykate të pavarur dhe të drejtë, parimi sipas të cilit uk mud të ketë fajësim joligjor, sipas të cilit ligji uk mud të prapaveprojë dhe se persoi kosiderohet i pafajshëm gjersa të mos i jetë vërtetuar fajësia, respektimi i të drejtës së jetës private, i jetës familjare dhe i fshehtësisë së komuikimit, e drejta e medimit dhe e fesë, e drejta e mbledhjes dhe e formimit të shoqatave dhe sidikatave, e drejta e martesës, e drejta për të përdorur rrugë për kërkimi efektiv të së drejtës, e drejta për të mos u diskrimiuar, e drejta e arsimimit, e drejta e proës private, e drejta e udhëtimit dhe e zgjedhjes së vedbaimit, e drejta për të mos u dëuar me burgim për shkak të përgjegjësive kotraktuale, etj. Shtetet kaë prauar t ia johi këto të drejta kujtdo breda fushës së gjykatës. (shih. DİA, vëll. 22, f. 325) Kur ai, Ti:

206 BOTEKUPTIMI ISLAM e sotme, sepse jaë shumë më të avacuara se të drejtat e sotme për sa i përket praisë si përmbajtje dhe syim, madje, edhe si etitet, edhe si rëdësi që u jepet. 286 Sepse, siç ka thëë edhe fracezi Rozhé Garodí i cili ka prauar Islami, Kur ai është jë libër që u parapri shekujve! Botëkuptimi islam ka dy burime bazë: Libri (Kur ai) dhe Sueti (Traditë Profetike). Aalogjia (Kijas, metoda aalogjike e xjerrjes së kokluzioeve të reja, e ideatimeve M.H.) dhe Kosesi (Ixhma, medimi i jëzëshëm i përgjithshëm i juristëve dhe ideatorëve, përgjithësisht i dijetarëve islamë M.H.) jaë të detyruar të mbështete ë këto dy burime. Vëmë re se, me Kur ai e Shejtë që është burimi i parë i botëkuptimit islam, Zoti i ka folur tërë jerëzimit dhe tërë jerëzimi e ka prauar si jë ummet, bashkësi të vetme. 287 Pastaj, ë jë ajet kur aor, urdhërohet: 206 Hyi që të gjithë së bashku ë Islam (ose ë paqe). 288 Këtu ka medim të jëzëshëm se me fjalë Islam ëkuptohe fjalët sulh-paqe dhe musalemet-pajtim. Nga aa tjetër, Profeti (s.a.s.), duke e kosideruar tërë jerëzimi si jë familje të vetme, ka thëë se jerëzit jaë ijalullah / familja e Allahut 289. Në Islam uk është djerë evoja që, ashtu si ë botë perëdimore, të kërkohe jë sërë të drejtash duke djekur rrugë e kudërshtimit dhe luftës daj atyre që kaë pasur ë duar autoriteti politik. Të drejtat u jaë falur ga aa e Allahut jerëzve që jetojë ë shteti osma. Ato uk jaë dhuratë e askujt. Edhe drejtuesit e shtetit, si muslimaë që jaë, jaë të detyruar të respektojë jë drejtësi që s është vepër e vulletit të tyre, pra, të respektojë ligjet 286. Për ta kuptuar këtë, është e mjaftueshme të sillet dërmed fakti që atyre (jomuslimaëve M.H.) që jetojë ë admiistrimi islam, u është dhëë e drejta të zbatojë sistemi e vet juridik Në sure Bakara (ajeti 213) të Kur ait thuhet: Njerëzit ishi jë u - met i vetëm Kur ai, Bakara: 208. Siç është shpjeguar më parë, ata që e kaë prauar këtë ftesë, quhe ümmet-i icâbe, kurse ata që s e kaë prauar, quhe ümmet-i gayr-i icâbe ose ümmet-i dâvet Tërë krijesat (jerëzit) jaë pjesëtarë të familjes së Allahut (ijalullah). (K - bir, X, 86)

207 KADIR MISIROGLLU e sheriatit. Për këtë arsye, shteti më ideal i së drejtës është shteti islam. Sepse qeveritarët, duke qeë të varur ë mëyrë absolute ë çështje e respektimit të ligjeve (sheriuatit) që uk jaë produkt i vulletit të tyre, ë rast të kudërt, domethëë, po s e respektua këtë vartësi, e humbi kompetecë e pushtetit, domethëë bie ga pushteti, shfuqizohe. Le të përmedim disa ga shembujt e paumërt të kësaj ë historië e Islamit. Hutbeja që mbajti Hz. Ebu Bekri kur u zgjodh kalif, është kështu: O jerëz! Megjithëse uk jam më i miri dër ju, jam vëë ë krye tuaj. Po qe se e kryej detyrë ashtu siç duhet, dihmomëi; po u gabova, tregomëi rrugë e drejtë! Drejtësia dhe dershmëria jaë respektimi i amaetit, kurse gëjeshtra është tradhtim i amaetit. I dobëti dër ju është i fuqishëm gjersa t i kthehet e drejta e rrëmbyer. I fuqishmi dër ju është i dobët gjersa t i merret e drejta që ua ka rrëmbyer të tjerëve. Po qe se jë komb e lë xhihadi ë rrugë e Allahut, bie ë mjerim! Po qe se ë jë komb sudo dhe vepro e keqja, domethëë, e keqja duket si e mirë, i tërë kombi bie ë fatkeqësi. Për sa kohë që uë t u bidem Allahut dhe Profetit, edhe ju bidmui mua; po qe se uë dal kudër Allahut dhe Profetit, ju s jei të detyruar të më bidei mua! Ejai ë amaz! Zoti a bëftë të gjithëve të dejë për mëshirë e Tij! Këtyre fjalëve që jaë shprehje e jë shteti plotësisht ligjor, le t u shtojmë edhe këtë: Një ditë, dërsa po mbate hutbe, Hz. Omeri e pyeti xhemaati se ç do të bëi ëse ai do të zite rrugë të keqe, do të jepej pas dëshirave dhe pasioeve vetiake. Njëri ga të praishmit u grit mejëherë ë këmbë dhe i tha: Të drejtojmë e me aë të shpatës! Për ta provuar guximi e atij jeriu, Hz. Omeri e pyeti: Si guxo të shprehesh kështu kudër meje? Po, po, ja, kështu po shprehem kudër teje! Ia ktheu burri plot guxim e vedosmëri. Atëherë, Hz. Omeri tha kështu: 207

208 208 BOTEKUPTIMI ISLAM Falederuar qoftë Allahu që mes popullit tim ka jerëz që, po të shmagem ë rrugë të gabuar, më drejtojë me shpatë! 290 Xhebele bi el-ejhem ishte ga parësia siriae që kishte pushtet të madh ë Siri. Ai e praoi Islami dhe shkoi ë Mekë. Gjatë tavafit, jë burrë i shkeli këmbë pa dashje. Xhebele e qëlloi me pëllëmbë burri, edhe burri iu përgjigj duke e qëlluar me pëllëmbë. I zemëruar shumë, Xhebele ia paraqiti akesë kalifit Omer. Pasi e dëgjoi, kalifi Omer i dha këtë përgjigje: Ç të kei mbjellur, atë kei korrur! Xhebele mbeti i habitur ga përgjigjja. Ai i tha kalifit se, për shkak të pozitës së lartë që kishte, persoi që ia kishte shkelur këmbë dhe pastaj e kishte qëlluar, duhej dëuar me vdekje! Pastaj ai mori këtë përgjigje ga kalifi: Kështu dodhte ë kohë e ijoracës, por Islami e elimioi dallimi mes jerëzve! Xhebele iu përgjigj: Po qe se Islami është jë fe që uk merr parasysh gradë, pozitë e fisikëri, uë po heq dorë prej tij! Pas kësaj gjarjeje, Xhebele iku fshehurazi ë Kostatiopojë, por kalifi Omer uk e shkeli drejtësië për hatër të tij! 291 Le të japim jë shembull edhe ga historia osmae. Pasi triumfoi mbi Kostatiopojë, Sullta Mehmeti II Fatihu, Triumfatori, deshi që, duke dërtuar jë xhami më të madhe se Shë Sofia, t ia kalote Bizatit. Për këtë pati zgjedhur vedi ku dodhej Kisha e Apostujve (vedi ku grihet sot xhamia Fatih). Ndërtimi e xhamisë ia garkoi arkitektit të kohës, Atik Siait me origjië skllav i çliruar dhe i dha atij dy shtylla graiti madhështore. Për t i bërë të barabarta me shtyllat e tjera, arkitekti i shkurtoi ato ga tre arshi. I zemëruar dhe i xehur shumë për këtë, sulltai urdhëroi t i priteshi duart arkitektit. Arkitekti shkoi me vrap te kadiu i Stambollit dhe u akua kudër sulltait İslâm Tarihi, cituar ga vëll. VII, A. Reshid Turagil, idem, f A. Reşid Turagil, idem, f. 41.

209 KADIR MISIROGLLU Vazhdimi e gjarjes le ta djekim ë faqet të Kroikave të Familjes Osmae (Tevârih-i Âl-i Osma) që i atribuohe Beshir Çelebiut: Arkitekti i tha kadiut: Uë isha jë arkitekt dhe ixhiier mjeshtër i përkryer. Ky jeri m i preu duart duke më thëë: Pse m i shkurtove shtyllat dhe ia ule lartësië xhamisë? Kështu, ai a la pa mjete jetese mua dhe familje time! Gruaja dhe fëmijët e mi jaë të dëuar të vdesi urie! Kadiu iu kthye sulltait dhe e pyeti: Ç thua, zotëri? Pse ia preve duart këtij jeriu? Padishahu fajtor u përgjigj: Vallahi, kadi efedi, ky jeri, duke i shkurtuar shtyllat që i kisha prurë ga Egjipti, ia uli famë xhamisë sime, xhamia më mbeti e ulët. Edhe uë ia preva duart! Megjithëkëtë, ç të thotë sheriati i deruar! Duke iu drejtuar sulltait, kadiu tha kështu: Zotëri, fama është fatkeqësi! Xhamia vle për adhurim edhe po të jetë e lartë, edhe po të jetë e ulët! Lartësia e xhamisë s është pegesë për adhurim! Shtyllat e tua të gurta jaë, ë fud të fudit, gurë edhe sikur të jeë gurë të çmuar! Kurse jeriu është më i lartë se egjëjt! Një burrë i tillë përgatitet vetëm ë dyzet vjet! Kurse ti ia ke prerë duart ë zemërim e sipër, pa pasur jë vedim ligjor për këtë! Dhe ai ka mbetur pa fitim e pa mjete jetese! Tai ai s vle për gjë tjetër veçse për të fjetur me të shoqe e për të bërë fëmijë! Ligjërisht, ti duhet t ia sigurosh mjetet e jetesës! Por po qe se arkitekti gul këmbë ë të drejtë e vet, ligjërisht duhet të t i presim duart ty! Dhe ti e di se, për ata që uk zbatojë ligji, vepro ligji! Sulltai u përgjigj: Do t i caktoj atij rrogë të mjaftueshme ga thesari i shtetit i muslimaëve! Kadiu e dha mejëherë vedimi e vet: Jo, uk mud ta cëoi thesari e shtetit! Këtë faj e kryet ju, pradaj ju dëoj t i paguai këtij dhjetë akçe ë ditë ga paratë tuaja! 209

210 BOTEKUPTIMI ISLAM Pasi e dëgjoi vedimi, sulltai tha: Do t i jap jëzet akçe ë ditë, por edhe ai të ma bëjë hallall mua! 210 Duke u prekur ga pohimi dhe ështrimi i sulltait, arkitekti Sia foli me zë të lartë: Qofsh i falur ë këtë botë e ë tjetrë! Pasi arkitekti mori vërtetimi e dëmshpërblimit prej jëzet akçesh ë ditë dhe sulltai, vedimi e faljes, kadiu u grit ë këmbë dhe duke bërë me shejë sexhade e shtruar mbi kaapé, iu drejtua sulltait: Mirëse erdhe, padishahu im! Pak më parë dodheshe si fajtor para sheriatit dhe duhej të qëdroje ë këmbë së bashku me paditësi, pradaj uk të respektuam dot! Kurse tai, respektimi a është bërë detyrim! Urdhëroi e ului!.. Duke i treguar kadiut topuzi ë xhybe, sulltai i tha kadiut: Kadi efedi! Po qe se do t i bëje padrejtësi arkitektit pse uë, i akuzuari isha sullta, do të të kisha bërë copë-copë me këtë topuz! Edhe kadiu, duke e gritur mbulesë jeshile të podiumit të gjykatësit, i tregoi sulltait shpatë që e kish fshehur aty dhe i tha: Ore zotëri, po qe se edhe ti uk do ta praoje vedimi e sheriatit dhe do të bëje dojë veprim të keq, do të të kisha dëshkuar mirë me këtë shpatë! Baza e respektit daj epërsisë së ligjit dhe të drejtave të jeriut të shfaqur ë këto disa shembuj që ia paraqitëm vëmedjes suaj ga mijëra gjarje të jëjta që mbushi historië islame, jaë Libri (Kur ai) dhe Sueti (Tradita Profetike). Me të vërtetë ekzisto mudësia për të umëruar e shkruar qidra ajete dhe hadithe që dalojë dhuë dhe padrejtësië dhe urdhërojë 292. Cituar ga Tevârih-i Âl-i Osma Aoim, İbrahim Hakkı Koyalı, T - rih Haziesi, f. 2 (1 dhjetor 1950), f. 58; veç kësaj, shih. Grammaire Turquie shkruar ga Arthur Limbley David dhe përkthyer ga e ëma, Sarah David, ë frëgjisht, f ; Nexhip Asım Biyuaki, Aybetü l-hakâyik, Sebîlürreşâd, vëll. IV, 1953, f. 128; f

211 KADIR MISIROGLLU drejtësië! 293 Por ç evojë ka! Fakti që shembulli e parë të kushtetutave të shkruara me qëllim për të parashtruar parimet themelore të drejtësisë ose thjesht për të përcaktuar të drejtat e ështetasve përballë pushtetarëve, e ka dhëë Profeti Muhammed, është argumeti më bidës ë këtë specifikë! Pas hixhretit (emigrimit) të Profetit ë Medië, kushtetuta ë fjalë e përbërë prej 47 eesh dhe e hartuar me këshillim gjatë mbledhjeve të shtëpië e sahabiut Hz. Ees, është jë tekst për të cili flitet herë duke e quajtur libër (kitap) dhe herë duke e quajtur fletë (sahife). Në ato kohëra, arabët jetoi të orgaizuar ë tribu dhe fise sipas ligjeve zakoore përkatëse. Pa dyshim, edhe Media jetote ë të jëjtë gjedje. Duke i bashkuar tributë dhe fiset e Mediës me aë të jë kotrate sociale, Profeti formoi Qyteti-Shtet të Mediës. Me aë të kësaj kotrate sociale jo të hollësishme por që, megjithatë, fuksioote si kushtetutë, ku përcaktoheshi të drejtat dhe detyrat e të qeverisurve përballë atyre që qeverisi sipas kushteve të asaj kohe, dhe ku rregulloheshi të drejtat dhe përgjegjësitë e muslimaëve që jetoi ë Qyteti-Shtet të Mediës si dhe të atyre që do të bëheshi muslimaë më pas (ei 1), pushteti gjyqësor qe darë ga pushteti ekzekutiv 294 dhe qeë përcaktuar edhe të drejtat e pakicave Le të përmedim sa për ilustrim vetëm disa prej tyre: Ndëshkimi i padrejtësisë është dëimi ë po atë masë me padrejtësië. (Kur ai, Shura: 40) Allahu uk i do ata që bëjë dhuë dhe padrejtësi! (Kur ai, Âl-i Imra: 59) Allahu uk i do ata që e kalojë masë, ata që largohe ga drejtësia! (Kur ai, Bakara: 190) Allahu uk i fal ata që bëjë dhuë dhe padrejtësi dhe as u trego rrugë atyre! (Kur ai, Nisa: 168) Nuk ka rrugë për ata që ushtrojë dhuë dhe padrejtësi daj jerëzve, si dhe për ata që sille keq. Për ta ka jë dëshkim të dhimbshëm! (Kur ai, Shura: 42) Le të përmedim edhe jë hadith: Mud të bëhesh pjesëtar i mohimit dhe herezisë, por kurrsesi i dhuës dhe i padrejtësisë! (Razi) 294. Hazreti Muhammedi pati futur ë sistemi juridik islam rregulli par - mor që, ë gjuhë e së drejtës juridike të shekullit toë, quhet darja e pushteteve, kokretisht, ë rasti toë, darje e pushtetit gjyqësor ga pushteti ekzekutiv. Në kohët e para të pushtetit të vet, Profeti, kur dërgote jë guverator ë jë ved, e garkote edhe me detyrë e gjykatësit. Por, pa asjë dyshim, më pas, ai caktoi kadij (gjykatës) të pavarur ga persoi i garkuar me qeverisje admiistrative të distriktit përkatës, me fjalë të tjera, të pavarur ga pushteti ekzekutiv. Ndërkaq, disa 211

212 BOTEKUPTIMI ISLAM Me të vërtetë, ë atë periudhë, ë Medië, vetëm hebrejtë jetoi si pakicë. Shumë ee të kushtetutës ë fjalë kaë të bëjë me ata hebrej. 212 aa) Të drejtat e pakicave Në jë kohë kur, doshta, ë asjë skaj të botës uk ekzistote, madje, jë kocept i tillë, si të drejtat e pakicave, afro gjysma e kësaj kushtetute të parë të historisë së jerëzimit, të parashtruar ga Profeti Muhammed ë Medië, ka të bëjë me gjedje e pakicës hebreje apo çifute. Kokretisht: Nei 16. Ata ga hebrejtë që vare prej esh, do të fitojë të drejtë e dihmës dhe mbështetjes ga aa joë pa u shkaktuar padrejtësi dhe pa bërë bashkëpuim me kudërshtarët e tyre. Nei 24. Ashtu si muslimaët, edhe hebrejtë jaë të detyruar që shpezimet e luftërave që zhvillojë vetë, t i përballojë vetë. Nei 25/a. Hebrejtë Beu Avf përbëjë jë bashkësi me muslimaët duke mbajtur secila pjesë feë e vet. Në këtë kusht përfshihe si zotërijtë (pushtetarët), ashtu dhe idividët e thjeshtë. studiues dhe aalistë kaë dashur ta mësojë saktësisht ëse caktimi dhe emërimi i ëpuësve të garkuar me detyrë gjyqësore të pavarur ka rrjedhur apo jo ga evoja për ta bërë të pushtetshëm drejtësië e pavarur dhe për të krijuar kushtet që veprimtaria gjyqësore të zhvillohet krejtësisht e lirë ga kosideratat politike dhe admiistrativo-ekzekutive; pastaj, ë përfudim të studimeve dhe aalizave të bëra, arritë ë kokluzioi se Hz. Muhammedi e pati djerë këtë evojë qysh herët. Në vitet e para të qeverisjes së vet, Hz. Muhammedi pati qeë i detyruar të mjaftohej me emërimi ë krye të qeverisjes së vilajeteve (guverave, provicave) që kaloi ë përbërje të baseit gjeografiko-politik islam, jerëz të ditur e të aftë, kompetetë të së drejtës juridike të kohës së vet, si dhe, edhe të aftë për ta kryer detyrë e kumtimit dhe orietimit fetar me të cilë garkoheshi posaçërisht, edhe të aftë, jëkohësisht, për t i kryer detyrat admiistrative si dhe detyrat gjyqësore të istacës së fudit ë vedet e reja muslimae. Por, më voë, domethëë, pas triumfit të fesë dhe pasi shumica e popullsisë së vedeve të Hixhazit dhe të Gadishullit Arabik e praoi Islami, Hz. Muhammedi e dërroi rrëjësisht këtë metodë emërimi dhe drejtimi. Po qe se persoi me rëdësi i cili arrite ta bashkote me Islami jë provicë të caktuar dhe vihej ë krye të saj, emërohej edhe ë jë detyrë tjetër, Profeti caktote ë atë provicë vali (guverator) të ri dhe komadat ushtarak tjetër, jëkohësisht, detyrat gjyqësore ia garkote jë gjykatësi të veçatë. Në këtë mëyrë, kadijtë apo gjykatësit e emëruar ishi krejtësisht të pavarur dhe përgjigjeshi drejtpërdrejt para Profetit kryetarit të shtetit për detyrë që u ishte caktuar për ta kryer. (Sava Pasha, idem, f. 42)

213 KADIR MISIROGLLU Nei 25 b. Kush krye i vetëm (idividualisht) jë veprim të padrejtë ose jë faj, i shkakto dëm vetëm vetes dhe pjesëtarëve të familjes së vet. Nei 26. Edhe hebrejtë Beu Nexhar do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Nei 27. Edhe hebrejtë Beu Harith do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Nei 28. Edhe hebrejtë Beu Saide do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Nei 29. Edhe hebrejtë Beu Xhu shem do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Nei 30. Edhe hebrejtë Beu Evs do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Nei 31. Edhe hebrejtë Beu Tha lebe do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Ndërkaq, kush krye i vetëm (idividualisht) jë veprim të padrejtë ose jë faj, i shkakto dëm vetëm vetes dhe pjesëtarëve të familjes së vet. Nei 32. (Familja) Xhefe është jë krah i Tha lebes, pradaj do të trajtohe si Tha lebet. Nei 33. Edhe hebrejtë Beu Shutejbe do të gëzojë të jëjtat të drejta si hebrejtë Beu Avf. Do të respektohe të jëjtat rregulla edhe për ta dhe daj tyre uk do të bëhet dojë veprim kudërvëës. Nei 34. Zotërijtë e Tha lebeve do të trajtohe si vetë Tha lebet. Nei 35. Persoat që strehohe te hebrejtë (Bitae) do të trajtohe jëlloj si vetë hebrejtë. Nei 36/a. Askush prej tyre (hebrejve) (uk do të dalë ë fushatë luftarake së bashku me muslimaët) pa pasur leje ga Muhammedi. Nei 36/b. Nuk do të dalohet ose pegohet marrja e shpagimit për jë plagosje. Eshtë e padiskutueshme se, po qe se dikush vret dikë, i vë ë përgjegjësi vete dhe persoat e familjes, ë të kudërt, bëhet padrejtësi, domethëë, kush e kudërshto këtë 213

214 214 BOTEKUPTIMI ISLAM rregull, bë padrejtësi. Allahu është me ata që e respektojë këtë shkresë. Nei 37/a. Në rast lufte, shpezimet e hebrejve bie mbi hebrejtë dhe shpezimet e muslimaëve bie mbi muslimaët. Pa dyshim, persoat që përmede ë këtë shkresë do të bashkëpuojë ë dihmë të jëri-tjetrit kudër atyre që u hapi luftë. Mes tyre do të ketë sjellje të mirë e me dobi të dyashme. Do të respektohe rregullat, uk do të bëhe veprime ë kudërshtim me to. Nei 38. Kur hebrejtë do të luftojë së bashku me muslimaët, do të bëjë edhe shpezimet që do t u takojë. Nei 44. Në raste sulmesh kudër Jethribit, muslimaët dhe hebrejtë do ta dihmojë jëri-tjetri. Nei 45/a. Po qe se ata (hebrejtë) do të ftohe ga muslimaët për të ëshkruar jë paqe ose për të marrë pjesë ë jë marrëveshje paqeje, do ta ëshkruajë drejtpërdrejt paqe ose do të marri pjesë drejtpërdrejt ë atë marrëveshje paqeje. Po qe se ata (hebrejtë) do t ua propozojë muslimaëve të jëjtat gjëra, do të keë të jëjtat të drejta ë krahasim me muslimaët, duke përjashtuar rasti e luftërave të filluara për çështje fetare. Nei 46. Kushtet e paraqitura për persoat e shëuar ë këtë fletë (shkresë), do të zbatohe rreptësisht dhe ë mëyrë plotësisht koservatore ga aa e persoave të treguar ë këtë fletë (shkresë), ë të jëjtë mëyrë edhe për hebrejtë Evs, domethëë, për zotërijtë e tyre si dhe për vetë persoat e tyre. Rregullat do të respektohe absolutisht, uk do të bëhe veprime ë kudërshtim me to dhe ata që sigurojë fitime ë mëyrë të padrejtë, do t i bëjë dëm vetëm vetvetes. Allahu është përkrah atyre që i respektojë ë mëyrë më të drejtë e më të përkryer eet e treguara ë këtë fletë (shkresë)! Vihet re haptazi se afërsisht gjysma (22 ee) të kësaj kushtetute prej 47 eesh ka të bëjë me hebrejtë që atëherë ishi jë pakicë e Mediës. Këto ee, jo vetëm i përcaktoi ë mëyrë që s lite shteg për lëkudje, të drejtat e pakicave, por kishi edhe vlerë pakti. Ndërkaq, muslimaët, për shkak kë urdhrit hyjor, evfû

215 KADIR MISIROGLLU bi l-ahdi / qëdrojui besikë marrëveshjeve 295, gjatë gjithë historisë u kaë qëdruar besikë gjer ë fud fjalës së dhëë dhe ëshkrimit të hedhur, hebrejtë gjatë Shekullit të Lumtur dhe krishterët më pas, pothuaj gjithmoë e kaë shkelur betimi dhe i kaë shkelur marrëveshjet. Le ta përmedim vetëm jë shembull ga shembujt e paumërt të historisë. Në viti 1444, mes sulltait osma Murati II dhe mbretit hugarez Ladislas, u ëshkrua jë pakt mossulmimi. Ladislasi u betua mbi Ugjill, kurse Murati II mbi Kur a se uk do ta shkeli marrëveshje. S kishi kaluar veçse dhjetë ditë ga ëshkrimi i paktit, kur ambasadori i papës Julie Cesarii e vuri Ladislasi të betohej mbi kryq se do ta prishte marrëveshje, shpalli se uk ishte e detyrueshme fetarisht t i qëdrohej besik fjalës së dhëë mohuesve (turqve) dhe, duke u mbështetur ë këtë, Ladislasi i sulmoi osmaët. Ndërkaq, Murati II i cili, duke u mbështetur ë marrëveshje e ëshkruar me Ladislasi, ishte tërhequr ga 295. Kur ai, Isra: 34. Veç kësaj, jaë edhe shumë ajete kur aore që urdhërojë respektimi e marrëveshjeve: Allahu uk i do ata që tradhtojë (duke i shkelur marrëveshjet). (Efal: 58) Çojei ë ved fjalë e dhëë, sepse jei përgjegjës për çdo marrëveshje që bëi! (Isra: 34) Kur të bëi jë pakt, çojei ë ved premtimi e dhëë Allahut. Mos i prishi pasi t i kei vërtetuar betimet që kei lidhur duke e mbajtur Allahu dorëzaës për vete tuaj, sepse Allahu e di se ç bëi! (Nahl: 91) O ju që kei besuar, mos i tradhtoi Allahu dhe të Dërguari duke e ditur se ç po bëi dhe mos i tradhtoi amaetet mes jush! (Efal: 27) Ata besimtarët që i respektojë amaetet dhe premtimet. Ata jaë trashëgimtarët që do të trashëgojë xheeti më të lartë (Firdeusi) dhe do të qëdrojë atje përgjithmoë! (Mu miu: 8-11) Respektojii kushtet e marrëveshjes gjersa të mbushet afati i marrëveshjes me ta. Allahu i do ata që ruhe (ga prishja e marrëveshjes)! (Tevbe: 4) Gjersa ata të sille dershmërisht me ju, edhe ju sillui dershmërisht me ta. Allahu i do ata që ruhe (ga prishja e marrëveshjes)! (Tevbe: 8) I bëi mjete mashtrimi betimet tuaja gaqë jë komb është epror ë umër daj jë kombi tjetër. Zoti ju provo me këtë! (Nahl: 92) Kush e ço fjalë ë ved dhe ruhet ga e keqja (harami), (ta dijë se) Allahu i do ata që ruhe! (Al-i Imra: 76) 215

216 216 BOTEKUPTIMI ISLAM pushteti duke abdikuar ë favor të të birit, Pric Mehmetit II, u detyrua të kthehej ë fro. Pavarësisht ga fjala mohues e përdorur si justifikim për shkelje e marrëveshjes, ata kaë recidiva të paumërta kudër jëri-tjetrit. 296 Eshtë e padyshimtë se, ë përgjithësi, sjelljet imorale ë fjalë kaë qeë drejtuar kudër osmaëve. Kudër atyre osmaëve të cilët, me rekordi e toleracës dhe drejtësisë së tyre ede pamudësisht të tejkaluar daj pakicave fetare dhe racore, kaë jë pozitë të zgjedhur ë histori! Për ta rrokur kuptimi e kësaj, mjafto t u hidhet jë vështrim i sipërfaqshëm, madje, milioa vedimeve gjyqësore që kemi sot ë duar! Po ç evojë ka? A s mjafto të kujtojmë vetëm këtë që shteti osma ishte jë shtet me shumë sisteme juridike-gjyqësore, gjë që do të thotë se pakicat kishi gjykatat e tyre të posaçme për të gjykuar çështjet mes tyre? Sigurisht që ë ato gjykata uk veprote sheriati! Sot, cilido ga shtetet perëdimore që kreohe se kaë shkuar përpara ë çështje e të drejtave të jeriut, a e prao që pakicat breda shtetit të keë sistemi e vet juridiko-gjyqësor? Sigurisht që uk e prao! Për ta kuptuar këtë, mjafto të kujtojmë zhurmë katastrofike që shpërtheu ë Agli kur kryepeshkopi aglez Rowa Wiliams siç e kemi prekur këtë çështje më parë pati kërkuar që të lejohej që muslimaët që jetoi ë Agli, të trajtoheshi sipas ligjeve të sheriatit të paktë ë çështjet private! Si përmbledhje të të gjitha këtyre që shprehëm, mud të themi se jerëzit që jetojë ë shteti islam (përfshi pakicat), gëzojë këto të drejta themelore: 1) Eshtë detyrë themelore e atyre që kaë pushteti politik dhe ekzekutiv ë dorë, që të garatojë jetë, pasurië dhe deri e ështetasve, t i mbrojë ata ga sulmet dhe përdhuimet! 2) Askujt uk mud t i vihet para dojë pegesë për të përdorur gjuhë e ëës. 3) Çdokush është i barabartë para ligjit, çdokush ka të drejtë ta jetojë besimi e vet. Në këtë specifikë uk mud të ushtrohet dojë presio apo shtypje. Persoi ka të drejtë të gjykohet sipas ligjit që beso dhe prao Për hollësi lidhur me recidivat e paumërta të krishterëve lidhur me shke - je e kësaj marrëveshjeje, shih. Prof. Dr. Reşid Turagil, idem, f. 86 e ë vazhd.

217 KADIR MISIROGLLU 4) Askujt uk mud t i dërhyhet ë veshje me përjashtim të domosdoshmërive të rregullit publik. 5) Arsimi dhe edukimi jaë të lirë dhe askush uk mud të privohet ga e drejta për t u arsimuar. 6) Sipas botëkuptimit islam i cili prao ë shoqëri vetëm dallimi besimtar-mohues, jomuslimaët uk merre ë armë. Si kudërvlerë të kësaj, paguajë taksë e quajtur xhizje. Ashtu si ë të drejtat dhe përgjegjësitë burrë-grua (mashkull-femër), kjo ka të bëjë me besueshmërië dhe sigurimi, duke qeë domosdoshmëri e ekuilibrit dhe drejtësisë së domosdoshme mes detyrimeve dhe përgjegjësive. 7) Në shteti islam, jomuslimaët uk praohe ë shërbimet publike dhe uk mud të mbajë armë breda ë qytet. Kjo gjedje si rezultat i mosbesimit daj tyre për sa i përket redit publik, u dryshua tek osmaët me Dekreti e Tazimatit të vitit ) Qoftë muslima, qoftë jomuslima, çdo jeri mud të vedoset me baim ë çfarëdo pjese të shtetit. Në kudërshtim me këtë, mud të vihe disa kufizime thjesht me qëllimi për mbrojtje e sigurisë dhe redit publik. 9) Udhëtimi dhe tregtia jaë të lira për këdo. As këtyre uk mud t u vihet dojë pegesë me përjashtim të iteresave publike. Megjithëkëtë, vetëm muslimaët uk lejohe të udhëtojë me qëllim për t u vedosur me baim ë jë shtet që i përket zoës së quajtur Dâru l-harb ) Sipas botëkuptimit islam, është urdhër hyjor që muslimai i pasur t ua shpërdajë të varfërve çdo vit, ë emërtimi zeqat, jë të dyzetë e tepricës së pasurisë duke përjashtuar evojat bazë të jetesës. Siç dihet, zeqati, si jë dër pesë kushtet themelore të Islamit, është detyrim për të pasurit muslimaë dhe e drejtë për të varfërit muslimaë. 11) Edhe dihma për pridërit dhe fëmijët, për të afërmit, për të varfërit, për vizitorët dhe miqtë si dhe për udhëtarët e mbetur ë rrugë është jë detyrim që Allahu ua ka garkuar muslimaëve ë 297. Dâru l-harb / Hapësira e Luftës është jë emërtim që përdoret për shtetet ku uk zbatohe ligjet e Islamit ose ku uk jaë zbatuar asjëherë. E kudërta e kësaj është Dâru l-islâm / Hapësira Islamike. 217

218 BOTEKUPTIMI ISLAM raport me mudësitë materiale që kaë, kurse ua ka kosideruar të drejtë persoave të sipërpërmedur. Në këtë specifikë uk mud të bëhet dallim pakicë-shumicë! 12) Sipas botëkuptimit islam, edhe komshijtë kaë të drejta dhe detyrime daj jëri-tjetrit! Dhe këto të drejta dhe detyrime shkojë, për sa i përket rëdësisë, gjer atje sa të duket se do të mud t i bëjë komshijtë trashëgimtarë të jëri-tjetrit! ) Në botëkuptimi islam uk ekzisto e drejta e reegatizmit (irtidad), kthimit ga Islami. Edhe ëse për reegati jepet, ë parim, dëim me vdekje, kjo uk zbatohet verbërisht, por sipas jë metodike të caktuar. Nëse duhet thëë shkurt, ë fillim bëhe përpjekje bidëse, pastaj përdoret edhe burgosja. 218 bb) Të drejtat e kafshëve Të drejtat e rregulluara ë botëkuptimi islam uk jaë të posaçme vetëm për jeriu. Sepse Islami e rregullo jetë e jeriut sipas të gjitha lidhjeve dhe marrëdhëieve reciproke të mudshme për sa u përket të drejtave dhe detyrave (përgjegjësive) me Zoti, me jerëzit, me kafshët dhe atyrë. Pradaj, para se ta mbyllim këtë temë, dëshirojmë t i shpjegojmë pak edhe përgjegjësitë e jerëzve daj kafshëve, domethëë, të drejtat e kafshëve. Detyrat dhe përgjegjësitë e jeriut daj Zotit emërtohe ë termiologjië islame hukukullah, domethëë, të drejtat e krijuesit. Në optikë e Islamit, ky është kocepti më i rëdësishëm i së drejtës. Pradaj, i djeri poet ga Yskydari, Talat Beu, kur do ta dërgote të biri për të studiuar për drejtësi, pati shkruar dhe recituar këtë strofë poetike: 298. Profeti Muhammed (s.a.s.) ka thëë: Xhebraili më këshilloi gjatë për t i bërë të mira komshiut, aq sa padeha se do ta bëte komshiu trashëgimtar të komshiut! (Buhari, Edeb, 28; Muslim, Birr, ; veç këtyre, shih. Tirmidhi, Birr, 28; Ibi Maxhe, Edeb, 4) Këto të drejta jaë, ë themel, gjashtë: Shkëmbimi i selameve (përshëdetjeve) gjatë takimit. Përgjigje pozitive daj ftesës së komshiut. Vizitë te komshiu i sëmurë. Thëia (e urimit ose lutjes) jerhamukallah. Pjesëmarrja ë raste vdekjesh dhe ë varrim. Dhëia e këshillës kur kërkohet. (Buhari dhe Muslim).

219 KADIR MISIROGLLU İlm-i hukukta saa bir ebze söyleyeyim Takdir eder bu hükmü cümle zümre-i duhât Bir Zât-ı Hak bilimelidir bir de Hakk-ı Zât Bâkisîi etîcesi yok, hepsi türrehât. Po të flas jë çikë ty ga shkeca e drejtësisë; Këtë medim e praojë tërë gjeitë: Të jihet Idividi i Drejtë dhe e Drejta për Idivid 299 ; Ç mbetet, është pa rëdësi, gjë e kotë Në optikë e Islamit, e drejta ë radhë të dytë për sa i përket rëdësisë, është e drejta e persoit, e cila, ë termiologjië e Islamit emërtohet e drejta e robit dhe, meqë Allahu e ka përjashtuar atë ga amistia e Tij e lartë, bart jë rëdësi të jashtëzakoshme. 300 Pas kësaj, për sa i përket rëdësisë, vijë të drejtat e kafshëve. Urdhri i Allahut që jerëzit t i trajtojë të gjitha krijesat me mëshirë dhe dhembshuri është jë urdhër me veprim të përhershëm. Sjellja me mëshirë dhe dhembshuri daj kafshëve, përfitimi prej të cilave është fetarisht i lejueshëm, ushqyerja e tyre ashtu siç duhet, shfrytëzimi i tyre duke mos i lodhur tej mase dhe, pastaj, sigurimi i kushteve për pushimi dhe ripërtëritje e forcave, jaë ga urdhrat e lartë të Islamit. Në këtë specifikë, le t ju ofrojmë disa porosi profetike dhe modele sjelljeje të profetit Muhammed (s.a.s.). Sehl Ibi Rebi Ibi Amr el-esari (r.a.) tha kështu: I Dërguari i Allahut (s.a.s.) kaloi praë jë deveje që i ishte gjitur barku pas shpie (që i dalloheshi brijët mbi lëkurë) dhe tha: 299. Siç mud të kostatohet më saktë ga teksti origjial, ë këtë varg, poeti bë fjalë për të Drejtë Hyjore e cila jo vetëm ë optikë e poetit, por ë optikë e Islamit, ka dy aspekte: Idividualiteti Hyjor të së Drejtës, domethëë, të Drejtë Absolute të idividualizuar ë Zoti (e vërtetë), dhe të Drejtë e Idividualitetit Hyjor. Kjo është e drejta e radhës së parë, pra, e drejta e Zotit, pas së cilës, ë radhë të dytë, siç shprehet ë paragrafi ë vijim, vje e drejta e robit. Shë. i përkthyesit Kush ka vëë dorë mbi jë të drejtë robi, mejëherë t i kërkojë falje, t i kërkojë t ia bëjë hallall, sepse ditë e kiametit s vle as dërhemi, as diari, kështu që, sevapet (mirësitë) e persoit që ka vëë dorë mbi të drejtat e tjetrit (e jë persoi tjetër), i merre atij dhe i garkohe të dëmtuarit. Po qe se dëmtuesi s ka mirësira, mëkatet e të dëmtuarit i garkohe atij. (Buhari, Rikak, 48) 219

220 BOTEKUPTIMI ISLAM Kii frikë Allahu për këto kafshë që s mud të flasi! I vii ë puë të ushqyera dhe therii e hajii të ushqyera! 301 I Dërguari i Allahut (s.a.s.) hyri për të grëë ë kopshti e jë esari dhe vuri re atje jë deve. Me ta parë Profeti (s.a.s.), deveja rëkoi dhe sytë iu përlotë. Profeti (s.a.s.) i shkoi devesë praë dhe e përkëdheli me dhembshuri ë gugat dhe pas veshëve. Deveja e dërpreu rëkimi. Atëherë, Profeti pyeti për të zoti e saj: Kush është i zoti i kësaj deveje? E kujt është kjo deve? Doli jë djalë i ri medias dhe iu përgjigj: Kjo deve është e imja, o i Dërguari i Allahut! Atëherë, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ia tërhoqi vëmedje me këto fjalë: A uk ke frikë ga Allahu për këtë kafshë, për të cilë të ka bërë proar? Ajo m u akua për ty se e ke lëë pa grëë dhe se e ke muduar shumë! 302 Eesi (r.a.) tha kështu: Kur e bëim koak ë jë ved, ua shkarkoim barrë deveve, i viim të hai e të pushoi dhe pastaj viheshim ë amaz! 303 Siç rrëfe Ebu Hurejre (r.a.), i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ka thëë kështu: Dikur, jë jeri që kish dalë ë rrugë, e zuri etja shumë. Ai gjeti jë pus, zbriti ë të dhe piu ujë. Por, kur doli, ç të shihte? Një qe me gjuhë e xjerrë jë pëllëmbë jashtë, mezi merrte frymë dhe, ga etja e madhe, lëpite tokë me lagështirë. Duke meduar se qei do të ishte etur shumë krejt si ai vetë, zbriti prapë ë pus, e mbushi shapkë me ujë dhe, duke e mbajtur me dhëmbë, u gjit lart dhe ia vuri qeit para që të pite. Nga ky veprim, Allahu i Lartë mbeti i këaqur dhe e fali atë jeri! Në jë rrëfim tjetër të Buhariut ë lidhje me këtë gjarje, thuhet: Allahu mbeti i këaqur prej tij, e fali dhe e vedosi ë xheet! Sahabet e pyetë: Ebu Davud, Xhihad, Ebu Davud, Xhihad, Ebu Davud, Xhihad, 44.

221 KADIR MISIROGLLU O i Dërguari i Allahut! A edhe për e ka sevap prej kafshëve I Dërguari i Allahut iu përgjigj: Si pasojë e sjelljes së mirë daj çdo gjallese ka sevap! 304 Në jë rrëfim tjetër të Buhariut dhe Muslimit, thuhet kështu: Një qe gati ë të gordhur ga etja e madhe, vite rrotull rreth jë pusi. Një grua çifute e përdalë e vuri re qei, e zbathi mejëherë çizme, xori ujë me të ga pusi dhe i dha të pijë qeit. Për shkak të këtij veprimi, gruaja u fal! 305 Eshtë ormale që, përballë shembujve tipikë të dhëë ga Profeti, disa ga sahabet të keë pyetur: A mud të fitojmë sevap si pasojë e trajtimit të mirë të kafshëve? Sepse sjellja me mëshirë dhe dhembshuri daj kafshëve uk pati qeë as medësi, as zako veprimi ë shoqërië e asaj kohe. Profeti yë i dashur i dërguar si mëshirë për botët ua pati tërhequr vëmedje dhe i pati orietuar persoat që e patë pyetur ë këtë drejtim si dhe të gjithë jerëzit që medoi si ta dhe pati deklaruar krejt haptazi se do të fitohet sevap ga trajtimi i mirë i çdo gjallese. Madje pati bërë të ditur se Allahu mbetet i këaqur edhe ga mirësia që mud t i bëhet jë kafshe! Iformacioet e dhëa ë variatet e tjera të rrëfimit të haditheve, e driçojë gjedje edhe pak më tej dhe bëjë të ditur se persoi apo gruaja e përdalë të cilët i kaë dhëë ujë qeit të etur, si pasojë e veprimit të tyre, jaë falur ga Allahu dhe kaë fituar xheeti! Kjo do të thotë se të mirat që do u bëhe krijesave të Allahut, jaë dëmshpërblim për disa mëkate! 306 Kurse ë jë hadith tjetër, Profeti (s.a.s.) ka bërë të ditur se gruaja e cila e ka lëë pa grëë mace dhe është bërë shkaktare për gordhje e saj, si pasojë, ka shkuar ë xheheem! Gjatë jë udhëtimi, muslimaët patë qëdruar për të pushuar ë jë ved ku jë zog kishte lëë vezët. Njëri i mori vezët, kurse 304. Buhari, Musakat, 9, Mezalim, 23, Edeb, 27; Muslim, Selam, 153: Veç k - saj, shih. Ebu Davud, Xhihad, 44; Ibi Maxhe, Edeb, Buhari, Ebija, 54; Muslim, Selam, Rijadu s-salihi, vëll. I, f

222 BOTEKUPTIMI ISLAM zogu isi të përplaste krahët ga dëshpërimi. Atëherë, Profeti e gjeti jeriu që i kishte marrë vezët dhe e urdhëroi që t i vite ë ved! 307 Ka qeë si rrjedhojë e kësaj vetëdijeje dhe e këtyre kritereve islame, që ë muret e dërtesave të mbetura ga koha e Osmaëve, vihe re shtëpitë e zogjve. Ato qeë bërë gjatë dërtimit të dërtesave me qëllim që zogjtë të strehoheshi dhe mbroheshi gjatë shiut dhe të ftohtit të ashpër. Nga aa tjetër, tek Osmaët që kaë qeë pothuaj jë qytetërim vakfesh, është mjaft i johur fakti që griheshi vakfe për lejlekët që, kur vite stia e shtegtimit, uk shtegtoi dot! cc) Mbrojtja e mjedisit Gjëja më e domosdoshme për mbrojtje e ekuilibrit ekologjik, domethëë, për mbrojtje e mjedisit si kusht i pamëjaueshëm për sigurimi e vazhdimësisë së jetës, është shmagia ga shpezimi i tepërt gjatë plotësimit të evojave, domethëë, respektimi i ekoomizmit ë përdorimi e mjeteve të jetesës, gjë që është jë ga urdhrat më të parë të Islamit. Allahu i Gjithëmadhueshëm urdhëro: Hai, pii, por mos shpërdoroi! 308 Dhe shpall se uk i do ata që shpërdorojë. Edhe Profeti Muhammed i dërguar si mëshirë për botët, ka porositur: Tregohui kursimtarë dhe ekoomiqarë edhe kur të jei duke marrë abdest ë jë përrua! 309 Pa asjë dyshim, këto urdhra dhe porosi shprehi domosdoshmërië e përjetimit të respektimit të kursimit dhe ekoomizmit si jë shprehi e vazhdueshme. Edhe Gadi e famshme ka thëë: Jeto thjesht që edhe jerëzit e tjerë të keë mudësi të jetojë! Ebu Davud, Tirmidhi Kur ai, A raf: Ibi Maxhe, Ikame, 193.

223 KADIR MISIROGLLU Kjo do të thotë se mbishpezimi dhe shpërdorimi 310 jaë përdhuim i të drejtave të jerëzve të tjerë. Në botë perëdimore e cila përparo vetëm me aë të sudimit të medjes që e shty jeriu ë iteresa persoale dhe egoizëm, me zhvillimi edhe të idustrisë, xitja dhe ikurajimi i mbishpezimit dhe shpërdorimit është bërë pjesë e pamëjaueshme e jetës ekoomike. Mirëpo xitja dhe ikurajimi që i bëjë ata kosumit me aë të parimit përdore dhe hidhe, qysh prej kohësh është duke e shtyrë tërë jerëzimi drejt katastrofës. Ime bijë e cila ka studiuar për fizikë ë Agli, e shpreh kështu këtë gjedje ë pjesë hyrëse të veprës së saj me vlerë, të shkruar mbi këtë specifikë: Ndotja e mjedisit dhe rezultati imediat dhe i pashmagshëm i kësaj, asgjësimi i jetës atyrale, si jë ga çështjet më të rëdësishme të ditëve toa, është përshpejtuar pas Luftës së Dytë Botërore me zhvillimi e idustrializimit. Në Perëdim, ata që deshë t i bëheshi pegesë këtij procesi, gritë grupe e shoqata të dryshme që kishi për qëllim dhe syim të mbrojë atyrë dhe jetë atyrore. Në viti 1979, pasi Herbert Gruhl dhe Petra Kelly bashkua 250 grupe evirometalistësh ose, siç i quajmë dryshe, e, ekologjistësh, dhe formua ë Gjermai partië e të jeshiltëve (ekologjistëve) Die Grüe, ideja e të jeshiltës (ekologjizmit) u vesh me petku politik. Këtë e doqë, pastaj, La Verts ë Fracë, De Gröee ë Holladë, The Gree Party ë Kaada dhe Agli. Kurse ë vitet tetëdhjetë, partitë joekologjiste e paë të evojshme që breda tyre të dodhej edhe jë grup ekologjistësh i cili të iteresohej për çështjet ekologjike. Për më tepër, herë siqerisht e, herë, vetëm për të mbledhur vota, fillua të pretedojë se 310. Në origjial: israf. Fjala arabishte israf do të thotë edhe mbishpezim, edhe shpërdorim. Të dyja këto fjalë ë shqip shprehi uaca kuptimore të dryshme që i përmba fjala israf. Kështu, mbishpezimi është bërja e shpezimeve të tepërta për plotësimi e jë evoje jetese, e cila mud të plotësohet edhe me shpezime më të pakta. Në këtë rast, ëkuptohet se materiali i shpezuar të paktë është përvetësuar, uk është hedhur poshtë. Kurse, ta zëmë, kur përgatitet jë porcio gjelle me mish dhe, ë ved të gram mish të mjaftueshëm për jë perso, futet 500 gram mish dhe, pastaj, jë pjesë e gjellës hidhet pasi del e tepërt, ë këtë rast kemi të bëjmë jo vetëm me mbishpezim, por edhe me shpërdorim. Po kështu, gjatë marrjes së abdestit, ë qoftë se e hapim rubieti me të tepërt, jë pjesë e ujit do të rrjedhë kot, pasi uk do të jetë i evojshëm për abdesti i cili mud të plotësohet me më pak ujë. Shë. i përkthyesit. 223

224 BOTEKUPTIMI ISLAM ishi të jeshiltë të paktë sa të jeshiltët vetë! Mirëpo që të bëheshi me të vërtetë të jeshiltë, duhej që pretedimet e tyre të mos mbeteshi vetëm fjalë, por të shdërroheshi ë veprime! Shtetet e idustrializuara të cilat s kaë marrë asjë masë breda jë periudhe kohore prej pesëdhjetë vjetësh, këtej e tutje uk mud të presi shpëtimi e botës duke qëdruar vetë vetëm si të jeshiltë. Sepse, së pari duhet riparuar dëmtimi i bërë gjer tai, gjë që kërko shpezime prej trilioash dhe kjo faturë shtohet ga pak e për ditë. Çështjet ekologjike të dimesioeve madhore, si shpimi i shtresës së ozoit, radiacioi që përhapet përreth kur shpërthejë cetralet e eergjisë atomike ose ga mbetjet tekologjike fuksioale të tyre ose të disa degëve të idustrisë, sipërfaqe të mëdha pyjesh që prite ose digje çdo ditë, shiu acid dhe dotja e mjedisit me gazrat helmuese që lëshojë ë ajër idustria dhe skapametot e automjeteve, grohja e klimës dhe dryshimet që po pëso ajo, burimet ujore që dyhe dhe helmatise me hedhjet kimike, toksike dhe radioaktive ë lumej e dete, si dhe zhdukja e llojeve shtazore që jetojë ë këto ujëra, këto çështje ekologjike të dimesioeve madhore, pra, presi mbështetje e shteteve. 311 Shkaku themelor i kësaj ecurie drejt katastrofës është vështrimi i atyrës thjesht si jë eveimet material, si dhe pamudësia për t i koceptuar ose, më keq, prirja për t i mohuar cilësitë e saj metafizike. Mirëpo Zoti urdhëro: Shtatë kat qiell e tokë si dhe ato që dodhe ë to, e madhërojë Allahu. Nuk ka asgjë që të mos e madhërojë Allahu me lavdërim dhe falederim, por ju uk e kuptoi dot madhërimi e tyre. 312 Në Kur a jaë edhe shumë ajete të tjerë të gjashëm 313 që, të gjithë së bashku, tregojë se qeiet ë atyrë uk jaë thjesht idetitete materialesh të gurtë, por barti edhe disa cilësi jomateriale të pamudura për t u rrokur ga kosiderata joë F. Mehlika Mısıroğlu, Yeşil, Çevre ve İslâm, İstabul, 1994, f. 13 e ë vazhd Kur ai, Isra: A uk e shihi se gjithçka ka ë qiej e ë tokë, dielli, hëa, yjet, malet, pemët dhe shumica e kafshëve dhe jerëzve i bëjë sexhde Allahut? (Kur ai, Haxh: 18) Edhe bimët dhe drurët pa trug i bëjë sexhde Allahut! (Kur ai, Rahma: 6)

225 KADIR MISIROGLLU Zoti ka vëë ë dispozicio të jeriut jë gjithësi ë fuksio me jë ekuilibër të përkryer 314 dhe po të duhej shprehur sipas deklaratës hyjore, e ka bërë gjithësië të ulë kokë para jeriut! Njeriu është zëvedësi dhe mbajtësi i amaetit të Zotit mbi tokë. Mbrojtja e këtij amaeti pa e tradhtuar atë është jë ga urdhrat bazë të botëkuptimit islam. Perëdimorët të cilët po përparojë veçaërisht ë idustri dhe, duke u bërë çdo çast e më shumë egoistë, po i kosumojë ë mëyrë egoiste mudësitë e atyrës me jë logjikë prej plagprishësi, po e zvarrisi tërë jerëzimi drejt katastrofës. Ndotja e ujit dhe ajrit, shkatërrimi i bimësisë së gjelbër, shpimi i shtresës së ozoit, s jaë gjë tjetër përveç kambaave të katastrofës që skaë filluar të bjeë. Këtë gjedje, Kur ai i Shejtë ka shekuj që e paralajmëro: Disa fatkeqësi që i godasi jerëzit jaë përfudime të vetë bëmave të tyre 315 Dhe urdhëro: Itriga doli sheshit ë tokë e ë det për shkak të bëmave të jerëzve me duart e tyre Pradaj Allahu do t i bëjë të shijojë disa ga rezultatet e këqija të bëmave të tyre, se mos kthejë 316 Ja, pra, sot është bërë e qartë se po shkohet drejt jë dite dëshkimi. Tokat po kthehe ë djerria jopjellore; për shkak të grohjes globale si rezultat i shpimit të shtresës së ozoit, uji i lumejve po pakësohet, liqejtë po thahe, me mbeturiat idustriale po dotet atmosfera, madje, tërë atyra, mjedisi po mbushet me materiale kacerogjee. Por a mos do të dodhte kështu sikur të respektoheshi urdhrat e Islamit? A uk e shihi madhërimi e persoave ë qiej e ë tokë, madhërimi e zogjve dhe shpedve që fluturojë tufa-tufa? Secili prej tyre lutet dhe madhëro sipas mëyrës së tij! (Kur ai, Nur: 41) Kafshët që eci ë tokë dhe zogjtë e shpedët që fluturojë me flatra, jaë popullata sikurse ju! (Kur ai, E am: 38) 314. S ka dyshim se Ne e kemi krijuar çdo gjë sipas jë mase (të ekuilibruar). (Kur ai, Kamer, 49) 315. Kur ai, Shura: Kur ai, Rum:

226 BOTEKUPTIMI ISLAM Me të vërtetë, Kur ai i Shejtë e dalo me forcë mbishpezimi dhe shpërdorimi dhe i shpall këto si vëllazëri me shejtai 317. Kur ai i Shejtë uk urdhëro shkatërrimi e atyrës, përkudrazi, rregullimi dhe sistemimi e saj! 318 Ky urdhër është ë atë shkallë i rëdësishëm, saqë Profeti (s.a.s.) i cili ka porositur që më i mbari i jerëzve është ai që bëhet më i dobishmi për ta 319, ë jë porosi tjetër profetike ka thëë: Edhe kur kiameti t ju jetë afruar praë, po të kei ë dorë jë fida dhe kohë për ta mbjellur atë, mbillei! 320 Hadithe të tillë jaë shumë. Përgjithësisht: Për atë që mbjell jë pemë, Allahu shkrua mirësi sa prodhimi që merret ga ajo pemë! 321 Kush e përmirëso dhe e bë sërish pjellore jë parcelë të thatë, shterpë e të lëë djerr, Allahu e shpërble për këtë veprim. Sa herë që jë gjallesë të përfitojë prej asaj parcele, përmirësuesit të saj i shkruhet sadaka! 322 Po qe se jë muslima mbjell jë pemë, prodhimi që hahet prej saj është patjetër sadaka për të. Edhe frutat e vjedhura prej saj jaë për të sadaka. Edhe ato që haë kafshët e egra është sadaka. Edhe ato që haë zogjtë dhe shpedët është sadaka. Edhe prodhimi i grëë e i kosumuar ga çdokush prej saj është sadaka për mbjellësi e saj! 323 Një teksti marrëveshjeje të përgatitur ga Profeti, i qeë vëë si e edhe këto kushte: lugiat e zoës së Taifit merre ë mbrojtje; dalohet dëmtimi i mbulesës bimore të gjelbër dhe gjuetia e kafshëve; dëshkohe të gjithë ata që i shkeli këto kushte! 324 Ky veprim përbë jë pararedës të medësisë së sotme të mbrojtjes së vlerave (kryesisht atyrore) Kur ai, Isra: 26-30; Taha: Eshtë Allahu që ju ka krijuar mbi tokë dhe që dëshiro ta rr - gulloi e ta zbukuroi atë! (Kur ai, Hud: 61) 319. Sujuti, el-xhamiu s-sagir, II, Buhari, Edebu l-mufred, f Ahmed b. Habel, Mused, Muavi, Fejzul Kadir, 6/ Muavi, Musakat, 7; Buhari, Edeb, 27, Hars, Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, İstabul, 2003, vëll. I, f, 500.

227 KADIR MISIROGLLU Në periudhë e kalifatit të Hz. Omerit (r.a.), Sa d b. Ebi Vakkas (r.a.), duke e marrë për bazë këtë qarkore, e pati dëshkuar dikë që pati vepruar ë kudërvajtje me të. 325 Gjithashtu, Profeti (s.a.s.) e pati daluar prerje e drurit Sidr, jë bimë shkretëtire, ajo, ë hije e së cilës pushoi jerëzit dhe kafshët, si dhe e pati mallkuar atë që do ta priste këtë dru. 326 Urdhrat dhe porositë islame për të jetuar duke respektuar qëdrimi ekoomik, për të mos e dëmtuar dhe shkatërruar atyrë, por për t u përpjekur për ta përmirësuar, rregulluar dhe sistemuar atë, si dhe shembujt historikë mbi zbatimi e këtyre urdhrave dhe porosive jaë të shumtë. Le t i japim fud kësaj teme duke përmedur ga këto vetëm disa shembuj ga osmaët, të cilët, pas muslimaëve të Shekullit të Lumtur, e patë kuptuar dhe zbatuar Islami më mirë. Shihi sa mësimdhëëse jaë këto kokluzioe që përmbahe ë jë akt-dhurimi të Sullta Mehmetit II, Ngadhjimtarit: Në çdo rrugë dhe rrugicë të Stambollit të caktohe dy vetë. Ata do të shëtisi adej ë orë të caktuara të ditës duke mbajtur me vete eë me pluhur gëlqereje dhe qymyri që do ta hedhi sipër pështymave. Për këtë puë, do të marri jë pagë mujore prej 20 akçesh. Të caktohe edhe 10 kirurgë, 10 mjekë dhe 3 ifermierë të cilët, ë ditë të caktuara të muajit, të dali ëpër qytet, të trokasi pa përjashtim ë çdo portë dhe të pyesi ëse ka të sëmurë ë atë shtëpi. Nëse ka, t u bëjë të sëmurëve vizitat dhe mjekimet e duhura dhe, ë pamudësi, ta greë e ta shtrojë të sëmuri ë spital për t u mjekuar atje pa pagesë. Mos e thëtë Zoti, mud të dodhë dojë krizë ushqimore. Në ato raste, 100 armë që kam lëë, t u jepe persoave të aftë të cilët, të dali për gjah ë mal ë kohë kur shpedët uk jaë ë periudhë e shumëzimit dhe të mos a i lëë të sëmurët pa ushqim! 327 Në lidhje me ujësjellësi e Stambollit të shtruar ga Arkitekt Siai, që bartte ujërat e Kërëkçeshme ëpër pyjet e Sarëjerit, qe daluar me jë dekret peradorak dërtimi i çdo lloj baese, stalle 325. Ebu Davud, Measik, Ebu Davud, Edeb, İbrahim Özdemir, Müir Yükselmiş, İslam ve Çevre Soruları, A - kara, 1995, f

228 BOTEKUPTIMI ISLAM apo hagari si dhe çdo grumbullim plehu gjer ë 20 arshi largësi ga të dy aët e ujësjellësit. 328 Këta jaë vetëm disa shembuj të vegjël ga qidra shembuj që mud të jepe mbi rëdësië e kushtuar ë kohë e osmaëve daj pastërtisë dhe mbrojtjes së mjedisit! Nevzat Kor, İzzet Öztürk, Mehmet Borat, Çevre Kirlemesii Tarihi Gelişimi, İsa ve Çevre, f. 150 (K. Çeçe, Tarih Boyuca Türkler Tarafıda Yapıla Su Tesisleri ve Türk Toplumuda Su Kültürü, İTÜ Vakıf Dergisi, Yıl 1990, Nr. 2, f

229 E. PARIMI I REALIZMIT Fakti që botëkuptimi islam është realist, është domosdoshmëri e atyrshme e qëllimit fial të tij. Ndërkaq, ky qëllim fial është jë rezultat praktik i cili mud të përmblidhet si realizim i paqes, qetësisë, prehjes dhe lumturisë për jeriu dhe ë shërbim të tij, duke mos qeë, kjo, e posaçme vetëm për këtë botë të përkohshme ku jetojmë, por e tillë që të përfshijë Botë dhe Përjetësië! Për më tepër, meqë jeriu përbëhet ga trupi dhe shpirti, ky qëllim i ka përfshirë të dyja këto. Cilësia e realizmit të botëkuptimit islam shfaqet edhe ë kokluzioet e tij parimore, edhe ë ato metodike 329. Pa asjë dyshim, shfaqja ë kokluzioet parimore është rezultat i faktit që botëkuptimi islam është jë fe e atyrshme, fe e atyrës dhe e krijimit. Me të vërtetë, meqë botëkuptimi islam është parashtruar duke u mbështetur ë dije e përgjithshme të Zotit, është jë përmbledhje urdhrash dhe dalimesh të parashtruara sipas prirjeve përkatëse të qëllimit fial të krijimit të të gjithë krijesave me jeriu ë krye si dhe të realizimit të këtij qëllimi. Me fakti që ka daluar çdo gjë që e ka parë të shëmtuar tek atyra krijimore (fitrat) e jeriut, e paprishur me jë sërë faktorësh dikues egativë, si dhe ka urdhëruar gjërat që i ka parë të praueshme e me iteres, botëkuptimi islam gëzo cilësië të jetë ë të drejtë e sotme modere, plotësisht ë përputhje me Teorië e së Drejtës së Natyrshme. 330 Në Islam, të gjitha urdhrat dhe dalimet e cilësisë së urdhrit jaë parashtruar sipas domosdoshmërive të krijimit Në origjial, përkatësisht: esâsî, usûlî. Shë. i përkthyesit Për hollësi, shih. Louis Le Fur, Tabiî Hukuk Nazariyesi ve Moder Dok - ri (përkth. Nihat Erim), Akara,

230 BOTEKUPTIMI ISLAM Për më tepër, të gjitha urdhrat dhe dalimet ë fjalë mbi atyrë krijimore jaë reflektime të jë dijeje hyjore dhe absolute mbi prirjet e atyrshme, eseca e të cilave uk mud të koceptohet me aë të johjes jerëzore. Ndërkaq, meqë atyra krijimore mbetet gjithmoë e jëjtë gaqë është e padryshueshme ë etiteti e saj esecial, ë përputhje dhe përshtatshmërië e urdhrave dhe dalimeve islame daj kërkesave të saj, kurrë uk mud të dodhë dojë dobësi ose humbje vlere me kohë dhe për sa i përket përputhjes me iteresat! Kjo gjedje, ëse mud të shprehemi kështu, i përgjet asaj që, ë veprat jerëzore, të gjitha ato çka kosiderohe klasike, uk e humbi vlerë me kalimi e kohës, por e ruajë vlefshmërië. Dihet se vepra të tilla të cilat s u përkasi eveimeteve kalimtare, duke mos e dryshuar atyrë krijimore të jeriut, reflektojë veçori që mbete gjithmoë permaete. Për shembull, e tillë është vepra dramatike e Shekspirit, 331 sepse veprat ë fjalë kaë zgjedhur për temë prirje atyrore që jaë gjithmoë të praishme ë atyrë krijimore të jeriut, si urrejtja, everia, pasioi, etj. Kurse realizmi i botëkuptimit islam ë kokluzioet metodike është rezultat i faktit që botëkuptimi islam është parashtruar me qëllim për t u zbatuar praktikisht. Për ta siguruar këtë, disa kokluzioe 230 Po të aalizohet kjo vepër ose dojë vepër tjetër çfarëdo mbi Të Drejtë e Natyrshme, do të vërehet me habi se jë pjesë e veçorive atyrore-krijimore të jeriut, të cilat uk kaë dryshuar kurrë, por kaë mbetur gjithë po ato, ede ëvleftësohe dhe aashkalohe për shkak të kudërshtimit faatik të rrëjosur daj fesë. Për shembull, kur për burri dhe grua (mashkulli dhe femrë) parashtrohe dhe ofrohe të drejta dhe përgjegjësi, medohet dhe veprohet sikur burri dhe gruaja (mashkulli dhe femra) të kishi të jëjtat veçori atyrore-krijimore. Mirëpo, gruaja (femra) është e fuqishme ë djeja dhe e dobët fizikisht, kurse burri (mashkulli) ka jë atyrë krijimore krejt të kudërt me të. Parashtrimi dhe propozimi i jë sistemi drejtësie duke i prauar si të barabartë burri me grua (mashkulli me femrë) ë të drejtat dhe përgjegjësitë, po e ço Botë Perëdimore ë rrëim. Familja është lëkudur ë themel dhe, me shterpësië gjeealogjike, është shfaqur jë prirje kosumimi që e ço atë (familje) drejt asgjësimit. Sigurisht, sepse pjesëmarrja e gruas bashkë me burri ë veprimtari shoqërore ë të jëjtat kushte, përbë jë pegesë serioze për grua që të plotësojë fuksioi e saj amësor. Eshtë për këto arsye që e vetmja E Drejtë e Natyrshme mbi tokë është e Drejta Islame. Sepse ajo merr parasysh vetëm veçoritë atyrore-krijimore dhe lokale. Ajo uk trego kosideratë për hipotezat subjektive dhe arbitrare ë opozicio me realiteti! 331. Emri që ka përdorur ky dramaturg i famshëm, jo vetëm uk dodhet ë aglishte para tij, por edhe s është përdorur ga askush tjetër. Sipas jë pretedimi, ai ka qeë jë muslima i fshehtë si edhe Cervatesi i Do Kishotit! Sipas të jëjtit pretedim, ai e ka përdorur si emër jë fjalë të tillë që s dodhet ë aglishte, vetëm për t u fshehur. Gjithashtu, pretedohet se emri Shakespeare është jë lloj kalku i përshtatur sipas emrit Sheh Pir!..

231 KADIR MISIROGLLU jaë parashtruar si rregull, detyrim (azîmet), kurse disa të tjera, si përjashtim, lejim (ruhsat). Për shembull, meqë ë të gjitha gjallesat, vazhdimi i brezit është kushtëzuar me ligji e bashkimit mashkull-femër, martesa për jerëzit është urdhër hyjor. Por ë disa kushte, vazhdimi i brezit që syohet me aë të martesës, mud të mos sigurohet me aë të jë martese të vetme (moogamisë). Pradaj, si përjashtim-lejim, është lejuar jë martesë e dytë, ga të cilat, e para është domosdoshmëri rregulli, kurse e dyta është domosdoshmëri përjashtimi (lejimi). Kjo specifikë që deshëm ta sqarojmë me jë shembull të vetëm, trego se, ë botëkuptimi islam, domosdoshmëritë e lokalizuara të emërtuara masllahat, domethëë, iteresa apo dobi të posaçme, jaë mbajtur jashtëzakoisht parasysh. Ndërsa të gjithë urdhrat me cilësi kokluzio urdhërues jaë të përgjithshëm, përjashtimi/lejimi (ruhsat) kaë të bëjë me gjedje përjashtimore që jerëzimi sapo fillo t i johë, si dhe me të drejtat e pakicave. Dhe, tai, le t i sqarojmë këto edhe pak më tej. a) Islami është fe e atyrshme Siç e kemi thëë edhe ë fillim, ë Uivers uk ka gjë të kotë dhe absurditet. Çdo qeie, madje çdo fragmet i saj, është krijuar mbi jë urtësi dhe është pajisur me cilësi të përshtatshme për realizimi e asaj urtësie. 332 Kjo është përfudim i atyrshëm i faktit që Krijuesi është trascedetal Jaë botuar shumë vepra mbi rregulli dhe redi ë Uivers. Njohurive ë këto, ë vartësi të zhvillimeve ë shkecat e atyrës, u shtohe çdo ditë johuri të reja. Pradaj mud të thuhet se kërkimet dhe studimet ë fushë e shkecave pozitive përbëhe ga veprimtaria për ta zbuluar ëpërmjet medjes (arsyes) arti dhe fuqië e Krijuesit. Në këtë specifikë, zbulimi i ADN-së ose dalja ë shesh e iteretit i cili ka dalë ë shesh pasi është kuptuar se atmosfera është jë depo zërash dhe pamjesh të pafudme si jë lloj libri puësh, sigurisht që uk është stacioi i fudit. Fudi i këtyre zbulimeve është mrekullia profetike. Domethëë, gjërat mrekullore që kaë realizuar profetët ë formë mrekullish, do të shdërrohe ë gjëra shkecërisht të mudshme për t u imituar dhe zbatuar dhe, ë këtë mëyrë, cilësia e jetës së kësaj bote si provë, do të elimiohet. Kurse rezultati i kësaj do të jetë kthimi i uiversit tek jeriu i parë duke u asgjësuar uiversi si domosdoshmëri krijimi. Dhe, tai, le t i përforcojmë këto që thamë me aë të jë huazimi të vogël ga veprat e shkruara mbi rregulli dhe redi ë Uivers. Le t ia paraqesim vëmedjes suaj diskutimi me temë Shtatë shkaqe që e kaë bërë jë shkecëtar ta besojë Zoti ë veprë me titull Njeriu uk 231

232 232 BOTEKUPTIMI ISLAM dodhet i vetëm të ish kryetarit të Akademisë së Shkecave të Nju Jorkut, A. Cressy Morriso: Këto shtatë shkaqe si më poshtë më bëjë mua persoalisht të besoj ë ekzistecë e Zotit: E para: Mud ta vërtetojmë me ligji matematik të padryshueshëm se është jë arsye kostruktuese e madhe që e ka bërë projekti e gjithësisë soë dhe e ka realizuar atë sipas atij projekti. Futi ë xhep dhjetë moedha të shëuara me umrat 1-10 dhe përzjejii mirë. Tai përpiqui t i xirri ga xhepi jë ga jë dhe me radhë ga jëshi, tek dhjeta dhe, pas çdo tërheqjeje, futei prapë ë xhep moedhë e tërhequr dhe përzjejii mirë e mirë. E dimë matematikisht se, ë veprimi e parë, mudësia për ta xjerrë jëshi është jë ë dhjetë raste. Për çdo umër pasues, mudësia për ta xjerrë atë rritet me dhjetëfish, pra, mudësia për ta xjerrë jëri pas tjetrit jëshi dhe dyshi është jë ë jëqid raste. Kurse mudësia për t i xjerrë jëri pas tjetrit umrat jë, dy dhe tre është jë ë jë mijë raste dhe kështu më titje. Përfudimisht, mudësia për t i xjerrë të gjitha umrat ga jëshi, tek dhjeta, sipas radhës, është jë mudësi shumë e largët që arri ë jë ë jë milio! Në të jëjtë mëyrë, ë tokë ekzisto evoja e aq kushteve matematike dhe kategorike për të formuar jetë, saqë mudësia që të gjitha kushtet ë fjalë të krijohe rastësisht ashtu siç duhet, është e barabartë me zero. Toka rrotullohet rreth boshtit të vet me shpejtësi jë mijë milje ë orë. Po qe se uk do të dodhte kështu, por do të rrotullohej me shpejtësi jëqid milje ë orë, dita dhe ata do të ishi më të gjata se ç jaë tai, për pasojë, dita e gjatë do ta digjte dhe shkatërrote bimësië, kurse ç bimësi do të mbetej pa u shkatërruar ga dita, do të grite atë dhe do të shkatërrohej për këtë shkaku tjetër. Po kështu, temperatura ë shtresë e jashtme të diellit i cili është burimi i jetës soë, është dymbëdhjetë mijë Farehait. Largësia e botës soë ga dielli është e tillë që zjarri i tij që s di të shuhet, eve a groh aq sa duhet! Po qe se xehtësia e diellit për e do të pakësohej gjysmë për gjysmë, e do të griim ga të ftohtit, kurse po të shtohej gjysmë për gjysmë, të gjithë do të përcëlloheshim. Pozicioi i tokës me pjerrësi të boshtit 23 gradë daj plait horizotal, bë që të formohe stiët. Po qe se tokës uk do t i ishte dhëë jë pjerrësi e tillë, avujt që grihe ga oqeai do të lëvizi drejt veriut dhe jugut duke i kthyer kotietet ë copa akulli. Edhe hëa, ë ved të largësisë aktuale që ka ga toka, do të dodhej më afër, për shembull, vetëm pesëdhjetë mijë milje larg, baticë-zbaticat ë tokë do të ishi aq të fuqishme, saqë të gjithë kotietet do të mbuloheshi ga uji dy herë ë ditë. Në këtë mëyrë, edhe malet do të rrafshoheshi ga erozioi i vazhdueshëm i ujit. Po qe se korja e tokës do të ishte dhjetë këmbë e trashë, do ta thithte dioksidi e karboit dhe oksigjeit dhe uk do të mbetej më bimësi. Ose, po qe se shtresa e atmosferës do të ishte më e hollë se ç është, çdo ditë, milioa meteorë që digje larg esh, do të përplaseshi ë tërë aët e botës soë duke i dhëë zjarr çdo vedi. Nga të gjitha këto dhe ga jë sërë shembujsh të tjerë, kuptojmë se jeta mbi tokë uk është e rastit. Nuk ekzisto as mudësia jë për jë milio që jeta ë tokë të jetë shfaqur rastësisht. E dyta: Fakti që jeta bë me të gjitha mudësitë gjithçka për të kërkuar mudësitë me qëllim për të arritur syimi e saj, është jë shfaqje e urtësisë hyjore që përfshi ë vetvete gjithçka.

233 KADIR MISIROGLLU Ç është gjëja që i thoë gjëllesë? Askush gjer më sot uk e ka kuptuar këtë plotësisht. S ka as peshë, as gjerësi, as gjatësi, por, pa diskutim, ka jë fuqi. Një rrëjë që rritet, e plasarit shkëmbi! Kjo fuqi ka gadhjyer edhe mbi uji, edhe mbi tokë, edhe mbi ajri. Katër elemetët e jetës (uji, zjarri, dheu dhe ajri) jaë ë urdhrat e saj. Ajo e prish strukturë e tyre dhe pastaj sërish i sitetizo. Ky skulptor që i thoë jetë, u jep trup të gjitha gjërave që jetojë; është jë piktor që i jep formë çdo gjetheje të çdo bime dhe që i jep gjyrë çdo luleje. Jeta është jë muzikat që e ka mësuar çdo zog se si të cicërojë këgë e dashurisë së saj, që i ka mësuar isektet se si të merre vesh dërmjet tyre përmes mijëra tigujsh. Jeta është jë kimist me specializim të lartë. Ajo u jep frutave dhe erëzave shije, trëdafilave, aromë. Nga uji dhe acidi karboik bë sheqer dhe dru dhe, duke i bërë këto, e lë të lirë oksigjei ë mëyrë që krijesat të mud të marri frymë. Medoi jë pikë protoplazme aq të vogël sa pothuajse të mos shihet dot. Diçka e tejdukshme, viskoze si pelte, me aftësi lëvizjeje, diçka që merr fuqi ga dielli. Kjo qelizë e vetme, kjo pikë lëgu e turbullt por edhe e tejdukshme përmba farë e gjësë që i thoë jetë dhe ka fuqi që këtë jetë t ia përçojë çdo gjëje sado të vogël që e përvetëso këtë jetë dhe jeto. Fuqia dhe forca ë këtë pikëz lëgu është më e madhe se fuqia që zotërojë bimët, kafshët dhe jerëzit, sepse prej saj ka dalë e gjithë jeta. Nuk është atyra që e ka krijuar këtë jetë. Malet që xjerri flakë e zjarr ga gjiri i tyre apo deti i kripur jaë shumë larg ga aftësia për ta krijuar jë qeie të tillë. E treta: Veprimet që vëmë re tek kafshët uk lëë asjë dyshim se është jë krijues i mirë i cili u ka falur atyre të vetme mbështetje për ta, atë që i thoë istikt. Pasi qëdro për vite të tëra ë det, i vogli i peshkut salmo kthehet ë përroi që është vatai i tij origjial, madje pikërisht ë vedi ku ka lidur, ë bregu ku përroi derdhet ë lumë... Ç është ajo gjë që e ço atë pikë për pikë tek vedi ku ka lidur, tek vedi amë? Po qe se do ta merri këtë peshk e do ta çoi ë jë përrua tjetër që derdhet ë të jëjti lumë, mejëherë do ta kuptojë se është ë rrugë të gabuar dhe, duke u isur ga lumi ë kahje të kudërt me rrjedhë e tij, do të shkojë tek përroi i vet ku ka pasë lidur... Kurse është më e vështirë për ta zgjidhur eigmë e gjalave. Këto qeie që e lëshojë jeriu ga çudia ë çudi, është se kur u vje koha e riprodhimit për vazhdimi e brezit, ise ga përrejtë dhe lumejtë e të katër aëve të botës, kudo që të dodhe, përfshi edhe ato që baojë ë Ujërat e Evropës, dhe, duke kapërcyer mijëra milje, detra dhe oqeae, arrijë ë thellësitë e Bermudas ku shumëzohe dhe vdesi! Të vegjlit e lidur që padehet se s dië gjë tjetër veçse që dodhe breda ujërave pa aë e pa fud, ise për udhë ë kahje të kudërt me udhë e bërë ga pridërit e tyre gjer aty, dhe, më ë fud, jo vetëm që arrijë ë po atë breg ga jaë isur pridërit e tyre, por e vazhdojë rrugë edhe më tej, gjer te lumi a përroi, gjer te liqei apo liqethi ku kaë qeë rritur ata, pradaj edhe është e vërtetë që uk ka basee ujore ku të mos ketë tufa gjalash! Ndërkaq, gjer tai, ë ujërat e Evropës uk është rastisur asjë gjalë e ujërave të Amerikës, po kështu, ë ujërat e Amerikës uk është rastisur asjë gjalë e ujërave të Evropës! Për më tepër, për shkak të udhëtimit më të gjatë që jaë të detyruara të bëjë gjalat e ujërave të Evropës, Zoti ua ka bërë jetë jë vit a ca më tepër më të gjatë! Ç është burimi i jë djeje kaq të fuqishme orietimi? 233

234 234 BOTEKUPTIMI ISLAM Një grezë e mposht karkaleci. Pastaj hap jë gropë pastaj e picko ë jë ved të tillë dhe ë atë mëyrë, që karkaleci uk gordh, por vetëm e humb aftësië për të lëvizur. Tashmë, karkaleci është bërë jë copë mishi e koservuar! Pas kësaj, greza lësho vezët ë atë mëyrë që, kur të dali të vegjlit, të keë mudësi ta kafshojë dhe haë pakgapak atë ushqim të koservuar, pa e gordhur, sepse grëia e mishit të gordhur për të vegjlit do të thotë vdekje. Pastaj greza-ëë fluturo larg dhe atje vdes pa i parë më kurrë të vegjlit e saj. Eshtë jashtë çdo dyshimi se kështu ka pasë vepruar edhe greza e parë, përdryshe, sot uk do të ekzistote dojë kafshë e tillë mbi tokë. Lëvzje, veprime dhe tekika të tilla uk mud të shpjegohe me arsyetime të tilla, si përftime të mëvoshme apo përshtatshmëri. Këto u jaë dhuruar atyre! E katërta: Tek jeriu ka diçka më shumë se istikti i kafshëve: aftësia për të gjykuar. Nuk ka asjë kafshë tjetër veç <jeriut që të mud të umërojë gjer ë dhjetë. Apo që të mudet tarrokë kuptimi e umrit dhjetë. Istikti është si tigulli i vetëm i dalë ga flauti: i bukur, por i kufizuar! Kurse koka e jeriut i përmba të gjitha tigujt që dali ga të gjitha istrumetet që përbëjë orkestrë! Nuk ka evojë për shumë përpjekje për ta kuptuar këtë pikë e katërt. Falederuar qoftë që kemi aq mudësi medimi, arsyetimi e gjykimi sa që, me aë të mudësisë që a është dhëë edhe eve jë copëz ga arsyeja e përgjithshme, të shpjegojmë se e jemi të tillë! E pesta: Shkaku i parë i evojshëm për jetë e trego vete ë jë sërë gjarjesh që e sot i dimë, por që Darvii s i ka ditur. Për shembull, si çështja e mrekullisë së quajtur ge. Gjëja që i thoë ge është aq e vogël, saqë edhe sikur t i mbledhim ë jë ved të gjitha geet që përbëjë të gjitha gjallesat që jetojë ë tokë, uk do të mbushi dot as jë gishtëz rrobaqepësi! Geet që uk dallohe as me mikroskop, si dhe kromozomet, vedose ë çdo qelizë gjallese dhe përcaktojë veçoritë e bimëve, kafshëve dhe jerëzve përkatës. Një gishtëz rrobaqepësi është aq e vogël sa të mos xërë dot veç e veç të gjitha veçoritë idividuale të mbi gjashtë miliard e gjysmë jerëzve të tokës, mirëpo të vërtetat mbi këtë specifikë uk lëë hapësirë për lëkudje e dyshim! Mirëpo, meqë qeka kështu, si dodh që kjo gjë që i thoë ge fsheh breda tij veçoritë e jë sërë gjyshërish e stërgjyshërish? Si dodh që ë jë hapësirë ë mëyrë të pabesueshme aq të vogël të mud të fshehë dhe ruajë psikologjië e secilit veç e veç? Ja, pra, këtu, ë qelizë e cila e përmba gei dhe e përcjell atë ga brezi ë brez, is, ë fakt, zhvillimi. Fakti cilësor që jë ge fare i vockël që s dallohet dot as me mikroskop, milioa atome që i xë breda ai, mudi ta drejtojë, kështu, tërë jetë mbi tokë, mud të jetë vetëm vepër e jë dijeje dhe mjeshtërie të thellë që mud të dalë ga jë erudit krijues, është e pamudur të shpjegohet me asjë lloj teorie tjetër! E gjashta: Disa masa që ka marrë atyra, a detyrojë eve ta praojmë ekzistecë e jë arsyeje të pakosumueshme e cila mudet ta admiistrojë dhe drejtojë çdo gjë ë mëyrë kaq të zgjuar, duke e parashikuar të ardhme dhe duke vepruar pastaj sipas kësaj. Shumë vite më parë, ë Australi deshë të bëjë jë gardh dekorativ me jë lloj kaktusi të importuar. Meqë ë Australi uk kishte isekte dëmtuese të atij lloj kaktusi, bima filloi të zhvillohej me hapa gjigatë. Në përfudim të këtij zhvillimi shqetësues për australiaët, kaktuset zuë gjerë e gjatë jë sipërfaqe sa Aglia. Ato e detyrua popullsië e fshatrave dhe qyteteve ku përhapeshi, ta lii vedbaimi e të iki, ato shkatërrua toka bujqësore dhe

235 KADIR MISIROGLLU Për shembull, le t i marrim e trajtojmë burri dhe grua (mashkulli dhe femrë). Njëri ga qëllimet e krijimit të tyre është edhe vazhdimi i brezit (jerëzor). Për këtë, struktura trupore e tyre dhe orgaet e riprodhimit u jaë krijuar ë atë formë që ta plotësojë jëri-tjetri. Ndërsa trupi i femrës prodho jë vezë të vetme ë muaj, mashkulli hedh ë mitrë e gruas tre deri pesë milio spermatozoidë ë jë ejakulacio. Mirëpo vetëm jëri ga gjithë ata spermatozoidë arri te veza dhe e fekodo atë, gjë që trego se fuqia hyjore uk ia ka lëë fekodimi rastësisë. Edhe gjarpri, madje, kur do të lëshojë vezët, kërko jë vrimë ku ato të dodhe ë siguri. Edhe mitra amësore është jë vrimë e tillë. Fuqia hyjore e ka garkuar mashkulli me detyrë për ta fekoduar (mbarsur) femrë, kurse femrë, me detyrë për të lidur, dhe sipas kësaj i ka pajisur me mjetet e duhura. çifligje. Për t i gjetur jë zgjidhje kësaj, isektologët e përmbysë botë. Më ë fud, gjetë jë isekt që jetote vetëm tek kaktuset dhe uk hate gjë tjetër veç tyre. Gjithashtu, isekti ë fjalë rritej shpejt se edhe uk kishte asjë armik ë Australi. Pa kaluar shumë kohë, isekti arriti ta zotërote situatë dhe ta dalote zhvillimi dhe përhapje e mëtejshme të kaktusit. Sot kaktusi ë fjalë dodhet ë jë sipërfaqe mjaft të kufizuar dhe ka marrë fud së qei jë fatkeqësi për vedi. Ndërkaq, ga gjithë ajo mori isektesh që u pruë për ta luftuar përhapje e kaktusit, kaë mbetur vetëm aq sa që të mud të jetojë ë kaktusat e mbetur dhe ta mbajë ë kotroll zhvillimi e tyre. Ekuilibre të tilla ë atyrë jaë siguruar përgjithësisht qysh më parë. Pse isektet që zhvillohe me shpejtësi uk e ivadojë botë? Sepse ato s kaë mushkëri si jerëzit, por vetëm jë traké me të cilë marri frymë. Ndërsa isektet zhvillohe e rrite, trakeja mbetet po ajo dhe, pradaj isektet mbete vazhdimisht të vegjël. Në këtë mëyrë, atyre u është vëë jë pegesë ë rrugë e rritjes dhe zhvillimit duke ua kufizuar këtë proces. Po qe se uk do të paradalohej rritja e tyre, ë botë s do të mbetej jeri. Pa medoi sikur t ju dalë para jë isekt i stërmadh sa jë lua! E shtata: Edhe fakti që jeriu mudet ta rrokë dhe koceptojë ideë e Zotit, është jë argumet më vete. Ideja mbi Zoti është produkt i jë aftësie hyjore që ekzisto tek jeriu dhe që është e posaçme vetëm për jeriu mbi tokë, i aftësisë së quajtur imagjiatë (muhayyile). Eshtë ë sajë të fuqisë së kësaj aftësie që vetëm jeriu mudet të gjejë prova dhe argumete mbi ekzistecë e gjërave që s shihe. Medimet që përfshijë të gjitha kohët e shkuara e të ardhshme që i shpalos para jeriut kjo fuqi, uk kaë aë e fud. Me aë të provave dhe argumeteve që xjerr ga tërë përfytyrimet dhe syimet, jeriu mudet ta paradjejë të vërtetë se ç është Zoti dhe ku është! Zoti është kudo dhe ë çdo gjë. Ndërkaq, tek e, zemra joë është vedi ku dodhet më praë esh. Kjo është e drejtë dhe e vërtetë edhe ga këdvështrimi i imagjiatës, edhe teorikisht, edhe shkecërisht. Siç ka thëë Hz. Dauti, qiejt shpalli madhështië (impresiouese) të Zotit, kurse kupa qiellore provo fuqië e Tij ë krijim! (M. Rahmi Balaba, İlim, Ahlâk, İma, Akara, 1984, f. 186 e ë vazhd.) 235

236 BOTEKUPTIMI ISLAM Fetusi kalo jë aveturë zhvillimi dhe rritjeje prej ëtë muajsh e dhjetë ditësh ë mitrë amësore. Kjo periudhë është e dryshme për çdo gjitar apo për çdo kafshë që zhvillohet ë vezë. Veza femërore jerëzore (zigota) merr tridhjetë mijë veçori ga ëa e tridhjetë mijë veçori ga babai, gjë që realizohet ë tri sekodat e para pas çastit të fekodimit. Pastaj veza gjitet pas paretit të mitrës dhe fillo të ushqehet me gjaku e pastër të ëës. Kur ai e emërto vezë e gjitur ë këtë mëyrë, me fjalë alaka, domethëë, e varur dhe etapat e zhvillimit të saj i përshkrua jëlloj siç i prao mjekësia e sotme modere 333, ë këtë mëyrë: Foshja që vje ë botë, gjatë kohës që është fetus, ushqehet me gjaku e pastër të ëës. Pastaj, kur lid, dahet ga ai burim. Atëherë, ç do të bëjë? Zoti e krijo ë sisë e ëës ushqimi për të cili foshja ka evojë. Trupi i ëës, ga gjijtë e së cilës më parë uk rridhte qumësht, fillo të prodhojë për të vogli ushqimi më të mrekullueshëm. Edhe baballarët kaë sisë, por sisët e asjë babai uk prodho qumësht pse lidi fëmija; më saktë, uk prodho dot! Sepse Zoti a ka dhëë ëës detyrë e ushqyerjes së fëmijës ë etapë më delikate të tij. Nga aa tjetër, qegji i porsalidur, pa pasur evojë që ta mësojë dokush, e gje vetë ëë e vet mes tufës së dheve dhe fillo t ia thithë gjiri. Foshja jerëzore uk mudet ta bëjë këtë. Për ta kompesuar këtë dobësi, Zoti i ka dhëë ëës jë djeshmëri dhe mëshirë të skajshme. Prof. Dr. Maurice Bucaille i cili e ka zbuluar përputhje e johurive të Kur ait mbi fetusi me të dhëat e mjekësisë modere, dhe është bërë muslima, thotë: Njerëzit qeë johur me Kur ai jë mijë e ca vjet para këtij shekullit të 18-të kur doktriat fataziste gëzojë ede kosideratë. Njoftimet e tij mbi çështje e riprodhimit të jeriut i shprehi të vërtetat themelore breda shprehjesh të thjeshta, zbulimi dhe zbërthimi i të cilave do të kërkote ga jeriu përpjekje shekullore. Vepra e tij mbi këtë specifikë është përkthyer edhe ë turqishte. (Shih. Maurice Bucaille, Tevrat, İciller, Kur a-ı Kerim ve Bilim, përkth. Prof. Dr. Suat Yıldırım, İstabul, 2005) Kurse Keith C. Moore, profesor aatomie ë Uiversiteti e Torotos ë Kaada, i cili thekso se thëiet e Kur ait mbi embriologjië është e pamudur të thuhe me johuritë e jë persoi të shekullit VII, thotë kështu: Eshtë e pamudur që thëiet e Kur ait mbi zhvillimi e jeriut t i përkasi shek. VII, madje këto të dhëa s jiheshi plotësisht as jëqid vjet më parë. Këto ajete e i johim saktë vetëm tai, sepse zhvillimi i embriologjisë modere a ka dhëë mudësi t i kuptojmë ajetet ë fjalë. Me të vërtetë, kur e aalizojmë historië, themi se është vetëm Kur ai ai që e parashtro zhvillimi e jeriut ë barku e ëës pa shkarë ë asjë gabim. Le t i trajtojmë ajetet që thoë se ë mitrë e ëës jeriu kalo jë etapë ë gjedje të varur. Për shekuj të tërë, uk mud të tregohet asjë burim tjetër përveç Kur ait që ta ketë parashtruar këtë iformacio. Vetëm me zbulimi dhe zhvillimi e mikroskopit si dhe me bashkimi e zhvillimeve ë fushat e fiziologjisë, aatomisë dhe embriologjisë, e mësoi jeriu këtë iformacio kohët e fudit ë platformat shkecore. (Kur a, Hiç Tükemeye Mucize, İstabul, 2002, f. 198) Në Kur ai e Shejtë thuhet kështu:

237 KADIR MISIROGLLU...Ne e krijuam jeriu prej balte, prej jë embrioi. Pastaj atë e bëmë jë esecë breda jë mbështjelljeje të sigurt. Pastaj atë esecë e bëmë jë qeie që rri varur, pastaj atë e bëmë jë copë mishi dhe e kthyem më voë ë eshtra të cilave u veshëm mish. Pastaj asaj i dhamë jë krijim krejt tjetër! Fetebárekálláhu ahseu l-hálikí (Allahu është më i miri krijues!) 334 Meqë kjo djeshmëri e skajshme dhe mëshirë si domosdoshmëri amësore, vazhdo të ekzistojë tërë jetë, dëshmuesia e gruas (femrës) është zbritur ë gjysmë vlere ë krahasim me burri (mashkulli). Sepse kjo djeshmëri e cila është aftësi dhe kapacitet ë çështje e rritjes së fëmijës, ë fushë e drejtësisë shfaqet si jë dobësi e grave (femrave). Sepse është krejt e mudshme që, për shkak të kësaj djeshmërie, si pasojë e dhembshurisë për fajtori apo viktimë, të gjitha gratë (femrat) të bëjë deklarata që ta mashtrojë drejtësië. Ky kokluzio dhe vedim juridik mbi specifikë e dëshmisë së grave uk ka për qëllim t i ëvleftësojë apo poshtërojë ato, por është thjesht jë qëdrim realist! Këtu uk ka dojë gjë për t u keqkuptuar apo për t u gjykuar shtrembër! Sepse, sipas sheriatit, edhe artistët meshkuj si dhe mësuesit e fillores që u është mësuar goja të gëjejë, bëjë dëshmi të karakterit fillestar. 335 Kurse dëshmia pro muslimaëve e jomuslimaëve kurrsesi s kosiderohet ligjërisht e leueshme, e praueshme. Të gjitha këto që s kaë të bëjë aspak me ëvleftësimi apo poshtërimi e dokujt, jaë vepër e jë qëdrimi realist ë specifikë e realizimit të drejtësisë. Po kështu, dihet ga të gjithë se edhe sot, ga dëshmitarët kërkohet si kusht që të mos keë lidhje gjaku ose armiqësi me persoi për të cili do të bëjë dëshmi. Edhe bërja syet e meshkujve iset ga jë shkak që është domosdoshmëri krijimi, sepse syeti, duke pakësuar djeshmërië Ja, pra, këto jaë ajetet (argumetet, provat) e Allahut. Ne po t i lexojmë ty si të vërteta. Në është kështu, ç fjale i besojë ata pas Allahut dhe ajeteve të Tij? (Kur ai, Xhathije: 6) 334. Kur ai, Mu miu: Eshtë kusht që dëshmitari të jetë i drejtë. I drejtë është persoi që ka më shumë të mira se të këqija. Pradaj, uk praohe dëshmitë e persoave që e kaë bërë për zako të sille ë mëyrë të ulët e të turpshme si dhe të persoave të johur për gëjeshtarë. (Mecelle, ei 1705) 237

238 238 BOTEKUPTIMI ISLAM e orgait, siguro ejakulacioi relativisht të vouar, gjë që, pastaj lehtëso fekodimi. Zoti e ka krijuar epshi e gruas të fuqishëm, por të fshehur. Ajo eksitohet me aë të xitjes (provokimit) fizik. Në marrëdhëie seksuale, mashkulli ka jë humbje që dallohet ë teprim. Tek femra dodh e kudërta, gjë që vërtetohet me fakti që prostitutave uk u prishet shëdeti ga marrëdhëiet seksuale të tepërta. Pradaj meshkujt që ejakulojë shpejt kaë më pak mudësi për t u bërë me fëmijë. Kurse ë rasti e meshkujve që ejakulojë relativisht me voesë, gjatë voesës, te gruaja, ë kaali e mitrës sekretohet jë likid lubrifikues që e lehtëso lëvizje e spermatozoideve dhe, si rezultat, fekodimi. Ky është shkaku që, ë përgjithësi, krishterët kaë pak fëmijë. Sot ka dalë ë shesh se syeti është masë e mjekësisë prevetive dhe, si i tillë, paradalo kaceri, madje, edhe AIDS-i. Në përmasa botërore, muslimaët dhe hebrejtë përbëjë umri më të vogël të jerëzve që preke ga kaceri. Dhe arsyeja e kësaj është se meshkujt muslimaë dhe hebrej bëhe syet. Nga aa tjetër, për shkak të përgjegjësisë dhe lodhjes që heq gruaja për ta bartur dhe rritur fëmijë jë herë ë bark, pastaj jashtë, është përjashtuar ga përgjegjësia për të siguruar mjetet e jetesës për familje. Eshtë për këtë arsye që është krijuar më e dobët edhe shpirtërisht, edhe fizikisht ga burri, i cili është i garkuar me detyrë e luftës jashtë familjes për sigurimi e mjeteve të jetesës për të. Pradaj dhe çdo grua, përballë vështirësive dhe preokupacioeve të dryshme të jetës, e dje vete evojtare për mbrojtje e jë burri. Ndërkaq, për shkak të përjashtimit ga detyra për të siguruar mjetet e jetesës për familje, pjesa e saj ë trashëgimi është sa gjysma e të vëllait. Një shkak tjetër i kësaj është edhe se, meqë martesa bëhet, përgjithësisht, mes familjeve të jë iveli, kërkohet që bidja e gruas daj burrit si dhe e besimit të burrit daj saj të përforcohe edhe me faktorë ekoomikë. Fakti që ë botë perëdimore e cila, duke mos e prauar këtë qëdrim realist të Islamit, ua ka hapur grave (femrave) fushë e luftës për jetë, vje duke u pakësuar çdo ditë e më shumë popullsia e çdo vedi, është pasojë e kudërvëies së këtij qëdrimi daj atyrës krijimore të gruas.

239 KADIR MISIROGLLU Kjo uk do të thotë se Islami ua ka daluar grave (femrave) të dali jashtë! Kurrsesi! Marrja e arsimit është bërë detyrim si për burri (mashkulli), ashtu dhe për grua (femrë)! As për tregtië që është jë veprimtari sociale ë esecë, daj grave (femrave) uk është vëë dojë pegesë. Nga aa tjetër, për gratë (femrat) uk ka asjë dalim ligjor që të marri profesio ë përshtatje me veçoritë e tyre atyrore. Madje mud të thuhet se gratë (femrat) jaë më të përshtatshme si mësuese të arsimit fillor dhe puojëse shëdetësie veçaërisht ë specialiteti e sëmudjeve gjiekologjike. Edhe kosideratat që parashtruam mbi këtë shembull të vetëm, madje, mjaftojë për të vërtetuar se botëkuptimi islam është realist. Në këto kushte, për ta përforcuar disi më tej çështje, dëshirojmë ta prekim pak edhe roli që lua ë Islam çështja e iteresit dhe dobisë së përgjithshme. b) Çështja e iteresit dhe përfitimit të përgjithshëm (masllahat) Në optikë e Islamit, maslahat kosiderohet qëdrimi dhe veprimi kostruktiv që bëhet shkak për dobi, përfitim dhe mirësi. E kudërta, është qëdrimi dhe veprimi i emërtuar mefsedet Të gjitha kokluzioet juridiko-fetare (të sheriatit) jaë parashtruar për zbatim duke u mbështetur mbi dobira, iteresa dhe përfitime, me jë fjalë, mbi qëllime apo syime kostruktive. Ndërkaq, që jë qëllim apo syim kostruktiv të jetë efektiv, duhet të plotësojë katër kushte: 1) Kostruktiviteti i qëllimit apo syimit duhet të dihet ë mëyrë të prerë. Supozimi ose probabiliteti jaë të pamjaftueshëm. 2) Kostruktiviteti duhet të jetë i përgjithshëm, publik. Iteresat persoale dhe specifike uk mud të praohe si kostruktivitete me iteres dhe përfitim të përgjithshëm. 3) Kostruktiviteti duhet të diferecohet qartë ga destruktiviteti dhe duhet të gëzojë garacië e duhur se uk do të kthehet ë 336. Ömer Nasuhi Bilme, idem, f Duke u isur ga rrëja e këtyre fjalëve arabishte, mud t i përkthejmë edhe me jë fjalë të vetme: kostruksio (qëdrim dhe veprim kostruktiv) dhe destruksio (qëdrim dhe veprim destruktiv). Shë. i përkthyesit. 239

240 240 BOTEKUPTIMI ISLAM destruktivitet. Eshtë i johur kokluzioi, sipas të cilit elimiimi i destruktivitetit ka përparësi daj afirmimit të kostruktivitetit [Def-i mefâsid (mefsedetler) celb-i meâfîde evlâdır.] 338 Rregulli sipas të cilit, qeverisja e ështetasve është ekzistete dhe efektive për sa kohë është kostruktive, trego se kostruktivitetit i jepet përparësi. Kostruktivitetet mud të jeë si ë specifika fetare dhe temporale, por mud edhe të dahe ë lloje, si kostruktivitet i kosideruar (maslahat-i mûtebere), kostruktivitet i aktivizuar (maslahat-i mürsele) dhe kostruktivitet i refuzuar (maslahat-i merdûde). Nga këto, kostruktiviteti i aktivizuar (maslahat-i mürsele) është kostruktiviteti as i prauar, as i refuzuar ga sheriati. Ideatorët (muxhtehidët) kaë rëë ë kudërshtim për fakti ëse qëdrimi asjaës i sheriatit (as praimi, as refuzimi) përbë argumet. Kurse kostruktiviteti i refuzuar (maslahat-i merdûde), siç kuptohet edhe ga emërtimi, shpreh kostruktiviteti e refuzuar ga sheriati, sepse jë kostruktivitet i tillë do të thotë destruktivitet (mefsedet). Kostruksioet që përmbajë cilësitë si më sipër, përbëjë provë për kokluzioet juridiko-fetare. Sepse kostruksioi (iteresi, dobia) drysho me kohë. Mirëpo, a dodh dojë dryshim edhe ë zbatimi praktik të kokluzioeve juridiko-fetare ë koteksti e kostruksioeve (iteresave, dobive) që dryshojë? Po, dodh. Por jo sipas qejfit! Ndodh, por me kusht që dryshimi përkatës të mbetet breda lejimeve juridiko-fetare. Mirëpo, ë kohë toë, disa projektligje ideatorësh (muxhtehidësh) mbrojë ide pavarësisht ga qartësia e dogmës (as) duke marrë parasysh madje, shpesh, ë ved të kostruksioeve (iteresave, dobive), destruksioet. Ja ja dy shembuj për ju: Në sheriati (ligji) islam, pjesa e trashëgimisë e mashkullit është edhe jë herë më e madhe se e femrës. Për sa kohë që sigurimi i jetës i familjes i bie mashkullit, jë kokluzio dhe ligj i tillë mud të jetë efektiv dhe ë veprim. Por ë qoftë se dryshojë gjedja dhe pozicioet dhe, për jë shkak çfarëdo, shfaqet evoja që 338. Mecelle, ei 30.

241 KADIR MISIROGLLU edhe femra të marrë pjesë ë sigurimi e jetës së familjes, ç pegesë mbetet që edhe ajo të marrë pjesë të barabartë ga trashëgimia? Po të dodhë kështu, a mos vallë mohohet feja apo prishe kokluzioet e fesë? Përkudrazi, legjislacioi (sheriati) islam harmoizohet me dryshimi e kohës dhe vedit dhe, duke realizuar dryshime shoqërore me aë të tematikës së fesë, feja dhe sheriati mbete vazhdimisht oportuë. 339 Kjo çështje ka të bëjë me pyetje: Kur dogma (as) bie ë kudërshtim me zakoi, kush zgjidhet? Sipas Imam Jusufit, dogma (as) e cila mbështet zakoi, me dryshimi e mbështetjes, domethëë, ë qoftë se uk e mbështet më, mud të abrogohet. Me të vërtetë, ka dogma të parashtruara sipas zakoeve arabe që e bëjë të detyrueshme që jë popullatë islame e caktuar të kthehet ë zakoet arabe, gjë që s mud të bëhet. Çështja e mbulesës së femrës është jë shembull i kësaj. Një popullatë islame e caktuar që uk e ka patur zako ta mbulojë femrë, uk del ga feja ëse e rua zakoi. Abrogimi ga Hz. Omeri i martesës mut a 340 dhe thëia e tij se, po t i sjelli jë burrë e grua që kaë bërë mut a, do t i gjykojë si fajtorë për marrëdhëie të paligjshme dhe do t i dëojë me vdekje me ekzekutim me gurë, është jë argumet tjetër i kësaj. Gjithashtu, Hz. Omeri i pati dhëë fud jë mase admiistrative efektive dhe ë veprim ë kohë e Profetit si dhe mbështetur mbi jë ajet të Kur ait, shpërblimit që u jepej prej thesarit të shtetit disa persoave me qëllim për t ua fituar zemrë daj Islamit. Kur e patë kudërshtuar Hz. Omeri për këtë veprim, ai pati dhëë këtë përgjigje: Në atë kohë mud të jetë parë e evojshme t u fitohej zemra disa jerëzve, mirëpo sot uk ka më evojë për jë gjë të tillë me qëllimi për ta mbështetur dhe forcuar Islami! Hüseyi Kâzım Kadri, İsa Hakları Beyaamesi i İslâm Hukuku a Göre İzâhı, İstabul, 1949, f Mut a që është jë term i të drejtës islame (fikh), emërto kurorë ma - tesore me kotratë të lidhur për jë periudhë kohore të caktuar dhe ë bazë të jë shpërblimi të caktuar të dhëë femrës ga mashkulli. Kjo kurorë e cila ë literaturë e të drejtës islame trajtohet edhe me emërtimi kurora mut a, kosiderohet e mirëqeë dhe e zbatueshme vetëm ga shiitët. Shë. i përkthyesit Hüseyi Kâzım Kadri, idem. 241

242 BOTEKUPTIMI ISLAM Sot, dërsa është e mudur për t i abroguar, madje, edhe kokluzioet e dogmës (as), domethëë, ajetet e Kur ait, të mbështetura ë zakoe, me qëllim për ta lehtësuar puë sipas përmbysjeve dhe evojave që kaë sjellë koha dhe vedi, me ç mud të shpjegohet fakti që kjo metodë uk është prauar dhe zbatuar pothuaj ë asjë ved të hapësirës islame, përveç se me fakti që etiteti i fesë uk është kuptuar dot ashtu siç duhet dhe se kokluzioet e sheriatit islam mbi këtë çështje kaë mbetur vetëm ë letër? 342 Dhe, tai, si shtesë të këtyre marrëzive, le t ia paraqesim vëmedjes suaj jë marrëzi të re të dalë ga projekti i jë ideatori (muxhtehidi) të kohës soë: Përveç shembujve që dhashë gjer këtu, ë Kur a zëë ved edhe shumë kokluzioe të tjera lidhur me strukturë juridikoligjore të shoqërisë, praimi i disa prej të cilave është bërë pothuaj krejtësisht i pamudur ë shoqëritë e zhvilluara të kohës soë. Për shembull, uk mud të prisi që zoja itelektuale, me arsim të lartë, e ditëve toa të kosiderohet gjysmëdëshmitare ë krahasim me të vëllaë, ta zëmë, të pashkolluar dhe ijorat, vetëm pse jë kokluzio i tillë dodhet ë Kur a! Për shembull, e kei të pamudur ta bidi zojë e shoqërisë muslimae e cila është bërë, ta zëmë, mjeke, ixhiiere apo proare e jë dërmarrjeje private, ta praojë ajeti kur aor që rekomado për vajzat pjesë sa gjysma e pjesës së vëllezërve të tyre! Po qe se do të bëhej pyetja ëse revolta e tyre ë emër të drejtësisë, drejtohet kudër Kur ait vetë, e themi pa hezitim se s jemi të këtij medimi. Medimi yë është që, duke i ruajtur si të vërteta historike vlerat lokale të 14 shekujve më parë të Kur ait, t i shdërrojmë ë efektive dhe të zbatueshme parimet e tij mbarëbotërore. 343 Si thoi, a mudemi që këta jerëz me tituj profesorësh t i praojmë si të paiformuar mbi teorië e Urtësisë së Ligjit Idem Shih. Artikulli (f. 12) me titull Kurâ-ı Kerim de Mahallî Hükümler Meselesi (Çështja e kokluzioeve lokale ë Kur ai e Shejtë) dhe ëshkrim të Prof. Mehmed Said Hatipoğlu, botuar ë umri jaar-mars 2004 të revistës İslâmiyat të xjerrë ga udhëtarët e rrugës së shtrembër me tituj profesorësh, përmes së cilëve është omeklaturizuar pretedimi mbi karakteri historik (të përkohshëm) të Kur ait.

243 KADIR MISIROGLLU Hyjor 344, pradaj edhe vetëm si ijoratë apo idiferetë? Mirëpo, gjithsesi, pa patur aspak mudësi për t u lëkudur, uk mud t i praojmë si muslimaë, sepse e refuzojë dogmë e qartë 345! Që të dy autorët e këtyre përçartjeve që ia parashtruam vëmedjes suaj, duke treguar si model zbatimi praktik të Hz. Omerit, kise eci ë rrugë e tij. Mirëpo kjo mbështetje uk është e drejtë. Sepse Hz. Omeri uk ka bërë asjë puë që uk ka pasur lejueshmëri ligjore-fetare (cevaz-ı şer î). Le ta sqarojmë këtë me kosideratat e dijetarit të çmuar Ekrem Buëra Ekici: Argumeti më me rëdësi i Hz. Omerit ku ai qe mbështetur për të mos u dhëë zeqat persoave të mbiquajtur müellefe-i kulûb, domethëë persoave që djehej evoja të afroheshi me Islami, ka qeë hadithi Muadh që thotë: Merre zeqati ga muslimaët e pasur dhe jepua muslimaëve të varfër! Kur e patë pyetur Hz. Omeri se pse s u jepte zeqat persoave të quajtur müellefe-i kulûb, kur kjo gjë urdhërohej ë Kur a, ai qe përgjigjur: Urdhri për t ua zbutur zemrë jomuslimaëve i përket kohës para se të isi fitoret e premtuara ga Allahu, kohës kur ata ishi të fuqishëm, krearë e të ashpër. Kurse tai muslimaët jaë fuqizuar, kurse mohuesit, qafirët, jaë mudur dhe dobësuar. Pradaj tai uk ka mbetur më evojë për t ua fituar zemrë atyre duke u dhëë plaçkë e shpërblime! Pastaj, Hz. Omeri këdoi ajeti 273 të sures Bakara që shfuqizote urdhri për t u dhëë zeqat jomuslimaëve të müellefe-i kulûb, domethëë që joftote se ishte mbyllur afati i atij urdhri dhe se zeqati ishte e drejtë vetëm e muslimaëve, si dhe hadithi Muadh gjithashtu mbi këtë çështje. Atëherë u arrit kosesusi, domethëë, medimi i jëzëshëm i përgjithshëm se ajeti për t u dhëë zeqat jomuslimaëve të müellefe-i kulûb ishte abroguar dhe se atyre uk do t u jepej më zeqat. Në atë kohë kur Hz. Omeri ishte përgjegjës i thesarit, kalif ishte Hz. Ebu Bekri, i cili e praoi këtë ideatim (ixhtihad). (Müellefe-i kulûb përbëhej prej tre lloj persoash të cilëve u jepej pjesë ga zeqati: persoa të porsabërë muslimaë 344. Në origjial: Hikmet-i Teşrî. Shë. i përkthyesit Në origjial: sarih ass. Shë. i përkthyesit. 243

244 244 BOTEKUPTIMI ISLAM ë kohë e Profetit, persoa të pabërë ede muslimaë që kërkohej të afroheshi ë Islam, si dhe persoa, ga e keqja e të cilëve kërkohej të ruhej.) Sa për pretedimi se kalifi Omer bi Abdilazizi pati rifilluar dhëie e zeqatit për müellefe-i kulûb, Omer bi Abdilazizi e pati bërë jë pagesë të tillë, por jo ga pjesa e zeqatit e thesarit të shtetit, por ga jë pjesë tjetër. Ndërkaq, ka pasur edhe ga dijetarët fetarë (ulema) që kaë thëë se pagesat për klasë jomuslimae të müellefe-i kulûb jaë bërë jo ga zeqati, por ga jë e pesta e plaçkës së luftës (gaimet) që ishte pjesa që i përkiste Profetit. Pra, shihet se, për persoat e quajtur müellefe-i kulûb, ka qeë daluar jo pagesa, por dhëia e zeqatit. Mbetet të themi se ë kohë e Hz. Omerit kur u bëë shumë pushtime dhe u arritë shumë fitore dhe se kur u bëë muslimaë grupe të mëdha jerëzish, evoja për t u dhëë zeqat persoave të kosideruar müellefe-i kulûb uk ka qeë më e pakët ga ajo e kohës së kalifit Omer bi Abdilaziz. Për më tepër, edhe vetë çështja e kosideratës dhe cilësimit si të tillë të persoave që përfshiheshi ë müellefe-i kulûb, ka qeë e debatueshme. Shumë juristë, si Imam Shafiiu, kaë thëë, ë kohë e vet, se müellefe-i kulûb jaë vetëm persoat e sapohyrë ë Islam dhe se, ë kohë e tyre uk ka pasur më të tillë. Veç kësaj, dër persoat të cilëve u jepet zeqat, jaë edhe ëpuësit e zeqatit. Në burimet bibliografike bëhet e qartë se ëse ëpuësi i mbledhjes së zeqatit është jomuslima ose hashimít, uk i tako të marrë pjesë ga zeqati ose, e shprehur më saktë, këtyre lloj ëpuësve s duhet t u jepet pjesë ga zeqati. Sepse hashimitëve dhe jomuslimaëve uk u jepet zeqat. Sueti (Tradita Profetike, thëiet, qëdrimet dhe zbatimet e Profetit Muhammed) e kaë specifikuar dhe theksuar ajeti përkatës. Gjithashtu, duhet thëë se, ë kohët e hershme, zeqati e mblidhte shteti dhe e shpërdate atje ku duhej. Kështu, ë kohët kur zeqati uk e ka mbledhur shteti, idividët e kaë pasur shumë të vështirë për t i dalluar dhe përcaktuar jerëzit që i përkisi müellefe-i kulûb -it, dërkaq që zeqati është jë detyrim fetar që muslimaët duhet ta zbatojë ë të gjitha kushtet dhe rrethaat. Sipas së drejtës islame, jë burrë (mashkull) muslima mud të martohet me jë grua (femër) djekëse të Librit (çifute ose krishtere) (Kur ai, Maide: 5). Mirëpo Hz. Omeri, i isur ga kosiderata të tilla, si shtimi i martesave me djekëset e Librit do ta vështirësojë martesë e grave muslimae dhe se tek djekëset e Librit do të

245 KADIR MISIROGLLU mud të ketë disa dobësi morale që uk do të mud të prite me miratim ga muslimaët, i daloi martesat e muslimaëve me djekëset e Librit. 346 Sudimtari apo kryetari i shtetit ka kompetecë që, duke mbajtur parasysh kostruktivitetet (iteresat dhe dobitë e përgjithshme) përkatëse, t i lejojë, urdhërojë apo dalojë veprimet e cilësuara ga legjislacioi islam si mubah (të zakoshme, të atyrshme, asjaëse përsa i përket garkesës haram-hallall). Kur është fjala për dalim, ështetasit duhet ta respektojë dalimi, ë të kudërt, kryejë faj ligjor. 347 Edhe këtu kuptohet se Hz. Omeri ka mbajtur parasysh parimi e masllahatit (kostruktivitetit, iteresit dhe dobisë së përgjithshme). Mbetet të themi se ky dalim s ka lidhje me esecë e kokluzioit juridik dhe ligjit përkatës, domethëë, martesa me djekëset e Librit absolutisht uk është haram (jolegjitime, e daluar, e pabekuar). Shkaku më i rëdësishëm i moszbatimit ga Hz. Omeri i ekzekutimeve kapitale për vjedhje ë kohë e thatësirës dhe zisë së bukës kuptohet ga emërtimi i vetë kushteve. Dëimet kapitale dërprite edhe për shkak të dyshimit më të vogël. Jo vetëm uk është ë kudërshtim me parimet e përgjithshme të së drejtës islame përjashtimi ga dëimi dhe ekzekutimi i jë vjedhjeje ë kohë krize ushqimore me medimi se është kryer ë presioi e zisë, por edhe mudet që ekzekutimi të shtyhet për jë datë më të voë. Në këto kushte, është krejt e qartë se këtu s kemi të bëjmë me abrogimi e dogmës (as). Kriza dhe zija ushqimore tregojë se uk ekzistojë elemetët e duhur për ekzekutimi e dëimit. Mbetet të themi se ka edhe hadithe që tregojë se Hz. Muhammedi uk i ka zbatuar dëimet kapitale ë kohë krize. Në të gjitha këto gjarje, krahas opiioeve të Hz. Omerit, ka edhe zbatime ga sueti ku ai është mbështetur. Kurse gjarje, si dalimi ga Hz. Omeri i shitjes së ümü veled -eve, domethëë, kokubieve që lidi fëmijë me zotërië, që ofrohet si pikëpamje origjiale e Hz. Omerit dhe tre Ebu Bekr el-cessâs, Ahkamu l-kur a. Aalizues: M. Sadık Kamhâvî, Dârü l-mus haf, Kahire, III/ Si argumet për këtë, dijetarët islamë (ulema) kaë marrë për bazë ajeti kur aor Nisa: 59 që thotë: O ju që kei besuar, bidiui Allahut, Resulit dhe pushtetarëve dër ju! Kështu, është i johur hadithi që thotë: Pegimi ga Allahu ëpërmjet sulltaëve, i jerëzve ga puët e këqija, është më i shumtë se pegimi ëpërmjet Kur ait! Ebu l-hase el-mâverdî, Edebu d-düya ve d-di, përkth. S. Kip/A. Sömez, İstabul, 1978, f. 170; Hâdimî: Berîka-yı Ahmediyye, përg. Said Kahrama, İstabul, 1988, II/428, 111/

246 BOTEKUPTIMI ISLAM gohet si argumet për karakteri historik (të kufizuar ë kohë) dhe marrja ë kosideratë e tre komuikimeve mejëherë për darje, jaë krejtësisht zbatime praktike të suetit profetik dhe kosesus i sahabeve ë këtë specifikë. Hadithet profetike ë vijim tregojë se pikëpamjet e sahabeve, veçaërisht të kalifëve rashidië, jaë, ga pikëpamja juridike, argumete ë vetvete: Pas meje, t u bidei suetit tim dhe suetit të kalifëve rashidië 348 ; Sahabet, shokët e mi jaë si yjet ë qiell; pas cilitdo që të shkoi, do të jei ë rrugë të drejtë 349 ; Periudha më e mbarë e më e dobishme është koha ime, pastaj koha e atyre që më kaë parë mua, pastaj koha e atyre që i kaë parë këta, pastaj koha e atyre që i kaë parë këta të fudit. 350 Argumetet ë fjalë uk jaë si opiioet e juristëve të ardhur më pas. Mbetet të themi se ë zbatimet praktike të Hz. Omerit s kemi të bëjmë me ideatim (ixhtihad), por me kosesus (ixhmá). Edhe sikur të praohet se kemi të bëjmë me ideatim, kjo uk ka qeë pegesë që edhe pasardhësit të bëi apo të bëjë ideatime. Vetëm se është, sigurisht, e pamudur që ideatimi (ixhtihadi) të bëhet duke e aashkaluar dogmë. Sepse atje ku arri dogma, uk ka ved për ideatim. 351 Vihet re se këto hadithe uk jaë mjaft të favorshme për të mbështetur kosideratë moderiste. Në këto kushte, ashtu siç kaë mbetur të detyruar ta pohojë herë pas here vetë moderistët dhe historicistët, referecat e moderizmit dhe historicizmit, më shumë se të jeë fetare dhe historike, uk kalojë më tej se të jeë vetëm refereca racioale. Atëherë, pra, a mos e drejta islame është jë sistem të drejte e padryshueshme? Apo siç thoë moderistët, është e përshtatshme për çdo dryshim që i këaq kosideratat morale të arsyes dhe kohës? Fudja, cilat jaë fusha dhe kufijtë e këtij dryshimi? Juristët klasikë të cilët sot emërtohe si tradicioalistë, si dhe juristët djekës të tyre jaë të jë medimi se, ë të drejtë islame, është dhëë leje që, me dryshimi e kohës, të dryshohe edhe kokluzioet Tirmidhi, Ilm, 16; Ibi Maxhe, Mukaddime, 6; Ebu Davud, Sue, 5; Darimi, Mukaddime, 6; Ahmed bi Habel, IV/126, Ramudh, 1/293, 11/450. (Cituar ga Ebu Nasr dhe Bejhaki) Buhari, Fedailu l-es hab, Shahadat, 9, Rikak, 7, Ejma, 27; Muslim, Fedailu s-sahabe, 212; Tirmidhi, Fite, 45, Shahadat, 4; Ebu Davud, Sue, 10; Ibi Maxhe, Ahkam, 27; Nesai, Ejma, 29; Ahmed bi Habel, 1/ Në origjial: Mevrid-i assda içtihada mesağ yoktur. Shë. i përkthyesit.

247 KADIR MISIROGLLU juridike ose, shkurt, të dryshohet edhe legjislacioi, dërkaq që dryshimet ë legjislacio jaë për kokluzioet e mbështetura ë traditat dhe zakoet; se, parimisht, kokluzioet e mështetura ë dogmë uk mud të dryshohe; se ideatori (muxhtehidi) mud ta dryshojë ideatimi e vet ë çdo kohë ë vartësi të dryshimit të traditave dhe zakoeve; se edhe imituesit mud të imitojë jë ideatim tjetër ë vartësi të dryshimit të traditave dhe zakoeve dhe kur të jetë e evojshme. Edhe prishja e kohës (historiko-shoqërore), zbulimet e reja, domosdoshmëritë dhe evojat jaë gjithmoë shkaqe që u shtohe traditave dhe zakoeve. I këtij drejtimi është edhe praimi i përgjithshëm ë të drejtë islame. Ndërkaq, mes juristëve klasikë uk jaë të pakët as ata që prire për ta mbajtur të gushtë apo të gjerë kufiri e këtij dryshimi. Bie fjala, si, ga jëra aë, djekësi i Imam Zyferit i cili u jepte leje vakfeve ë pasuri të tudshme dhe moedhë, myftiu i kryeqytetit botëror, Ebusuud Efediu, dhe, ga aa tjetër, Imam Birgiviu, bashkëkohësi i tij, por që jetote ë jë lokalitet të skajeve të largëta të Egjeut, larg ga evojat e qyteteve të mëdha, i cili uk e shihte të drejtë dhëie e lejes ë fjalë. 352 Siç merret vesh haptazi ga kjo aalizë dhe ga ky vlerësim që huazuam, ë kushtet kur botëkuptimi islam dhe, ë zbatimi praktik të tij, pozita dhe rëdësia e kosekuecave (maslahat) përcaktohe duke marrë për bazë arsye, dali ë shesh disa shtrembërime, shembujt e të cilave i dhamë më sipër. Ndërkaq, megjithëse arsyeja është plotësisht e lirë ë specifikë e praimit apo mospraimit të Islamit, pasi ta ketë prauar Islami, vihet ë vartësi të dogmës (ajeteve dhe haditheve). Sidomos kur vje pua për të parashtruar jë kokluzio ë emër të Islamit, kjo vartësi përbë jë kosekuecë atyrale që duhet ruajtur me djeshmëri. Ndërsa çështja është e tillë ose qëdro kështu, pothuajse çdokush me dijei fetare të gushta e të cekëta si dhe me besikëri të dyshimtë daj Islamit, kur hy ë jë polemikë, përdor si pretedim këtë parim islam që e ka mësuar thjesht si sloga: 352. Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekici, İslam Hukukuda Değişmei Sıırı, İstabul, Përveç kësaj, mud të shihet edhe artikulli i Murad Hâfızoğlu, Ahkâmda Değişim (Rihle Dergisi, İstabul, 2008, f. 32 e ë vazhd. 247

248 BOTEKUPTIMI ISLAM Ndryshimi i kohës dhe dryshimi i kokluzioeve uk mud të mohohe! Domethëë, me dryshimi e kohës, duhe dryshuar edhe kokluzioet. Mirëpo ky parim islam është i mudshëm të zbatohet ë çështjet mbi të cilat uk ka dogmë, sepse riovimi i kokluzioit si pasojë e kostruktiviteteve (iteresave dhe dobive të përgjithshme) bëhet jë ideatim (ixhtihad) dhe, sipas kokluzioit se atje ku arri dogma, uk ka ved për ideatim ( Mevrid-i assta ictihada mesaë yoktur, Mexhel le, ei 14), dogma uk mud të bëhet objekt ë këtë veprimtari. Si ky, ka edhe rregulla të tjera islamike që përcaktojë roli e traditave dhe zakoeve, si dhe të kostruktiviteteve (maslahat). Një pjesë të tyre le t ia paraqesim vëmedjes suaj duke i huazuar ga Mecelle që është jë moumet juridik: Shtrëgimi (domosdoshmëria, detyrimi) i bë ormale gjërat e daluara ( Zarûretler memu ola şeyleri mübah kılar, ei 21). Domosdoshmëritë dhe detyrimet përcaktohe sipas masës së vet ( Zarûretler kedi miktarlarıca tâyi oluur, ei 22). Gjëja e lejueshme për jë justifikim, me elimiimi e justifikimit, e humb vlerë, bëhet e shtrembër dhe e palejueshme ( Bir özür içi câiz ola şey, ol özrü zevâliyle bâtıl olur, ei 23). Pasi pegesa të elimiohet, dalimi rikthehet, hy sërish ë fuqi (Mâi zâil oldukta memu avdet eder, ei 24). Dëmi idividual-privat parapëlqehet daj dëmit kolektiv-të përgjithshëm; dëmi idividual-privat parapëlqehet për ta shmagur dëmi kolektiv-të përgjithshëm ( Zarar-ı âmmı def içi zarar-ı hâs ihtiyar oluur, ei 26). Dëmi i rëdë shkëmbehet me dëmi e lehtë; më mirë jë dëm i lehtë sesa jë dëm i rëdë (Zarar-i eşedd, ehaff-i ile izâle oluur, ei 27). Ndër dy të këqija, parapëlqehet e keqja më e lehtë (Ehve-i şerrey ihtiyar oluur, ei 29) Teksti origjial: Ezmâı tegayyürü ile ahkâmı tegayyürü ikâr olu - maz. Shë. i përkthyesit Mecelle, ei 39.

249 KADIR MISIROGLLU Elimiimi i destruktivitetit ka përparësi daj afirmimit të kostruktivitetit; largimi i të këqijave ka përparësi daj tërheqjes së të mirave ( Def-i mefâsid celb-i meâfîde evlâdır, ei 30). Dëmi elimiohet me aq sa ç jep mudësi kaderi ( Zarar, bikaderi l-imkâ izâle oluur, ei 31). Qoftë e përgjithshme-kolektive, qoftë private-idividuale, evoja zbret ë iveli e domosdoshmërisë; masa e evojës përcaktohet ga masa e domosdoshmërisë (Hâcet umumî olsu, husûsî olsu; zarûret mezilesie tezil oluur, ei 32). Zakoi është qartësisht i paevitueshëm ( Âdet muhkemdir, ei 36). Përdorimi i diçkaje ga jerëzit është jë provë e tillë që veprimi sipas tij bëhet i domosdoshëm ( Nâsı isti mâli (kullaması) bir hücet (delil)dir ki, oula amel vâcib olur, ei 37). Gjëja e pamudur zakoisht është si e pamudur vërtetësisht ( Âdete mümtei (imkâsız) ola şey, hakikate mümtei gibidir, ei 38) Ndryshimi i kohës dhe dryshimi i kokluzioeve uk mud të mohohe ( Ezmâı tegayyürü ile ahkâmı tegayyürü ikâr oluamaz, ei 39) Zakoi fito kosideratë vetëm pasi të fitojë vazhdimësi ( Âdet, acak muttarid (devamlı) yai gâlip oldukta mûteber olur, ei 41) Kosiderata është e tillë kur është e përgjithësuar dhe jo kur është e rrallë; kosiderata është rregull dhe jo përjashtim (İtibar gâlib-i şâyiadır, âdire deëil, ei 42). Gjëja e johur tradicioalisht është si kusht ( Örfe mâruf ola şey, şart kılımış gibidir, ei 43). Caktimi me aë të traditës është si caktimi me aë të dogmës ( Örf ile tayi, ass ile tayyi gibidir, ei 45), etj. Neet e cituara më sipër ga Mecelle e cila, parimet e përgjithshme të së Drejtës Islame i ka kodifikuar ë 99 ee kocize, tregojë se ç rol të madh luajë tradita, zakoet dhe kostruktivitetet (maslahat). Vetëm se që jë traditë, zako apo kostruktivitet të mud të luajë roli juridik që gje shprehje ë këto ee e të 249

250 BOTEKUPTIMI ISLAM gjashme me to, duhet të përmbajë katër cilësi që i parashtruam ë krye të këtij diskutimi. Mes këtyre, është fare e qartë rëdësia e faktit që traditat, zakoet dhe kostruktivitetet duhet të keë lidhje orietuese ose përmbajtësore ë mëyrë të përgjithshme ose të pjesshme me cilëdo jërë prej dogmave juridike. Fakti që projektet ideatuese të ditëve të sotme, duke mos i mbajtur parasysh këtë dhe cilësitë e tjera për kosideratë që duhet të gëzojë traditat, zakoet dhe kostruktivitetet, i shdërrojë ë kokluzioe sipas medjes së tyre dhe siç ua do zemra, uk shpreh dojë kuptim tjetër përveç shtrembërimit të botëkuptimit islam; dërkaq, duke e lëë këtë çështje për jë vepër të dytë që kemi plaifikuar të shkruajmë, këtu po mjaftohemi me jë shpjegim dhe sqarim ë këtë masë. 355 Vetëm se këtu le të themi vetëm kaq që këto projekte ideatorësh që tetojë të luajë roli që ka luajtur Luteri ë krishterizëm, marri guximi ta reformojë jë fe (Islami) assesi të deformuar ë sajë të mbrojtjes hyjore, guxim i cili është jë disfatë e vërtetë dhe absolute si për vete e tyre, ashtu dhe për jerëzit që i shtyjë ë rrugë të shtrembër dhe perversitet. Sepse premtimi i Allahut është i vërtetë dhe se Ai ka për ta mbrojtur feë e vet, ashtu siç ka premtuar, gjer ë kiamet! Eshtë krijuar jë shkecë e emërtuar Urtësia e ligjvëies (Hikmet-i teşrî) me objekt përcaktimi e kostruktiviteteve (iteresave dhe dobive të përgjithshme) ku mbështete kokluzioet ë sheriat. (Për hollësi, shih İzzeddi ib Abdüsselâm, İslâmî Hükümleri Esas ve Hikmetleri, Kavâidü l-ahkâm fî Mesâili l- Eâm, İstabul, 2006, İz Yayıcılık).

251 F. PARIMI I SCIENTIZMIT 356 Scietizëm është jë term i cili rrjedh ga fjala sciece / shkecë dhe shpreh pikëpamje e cila i dediko shkecës jë fuqi dhe rëdësi më tepër se ç i tako. 357 Natyrisht, me kuptimi që ka, ky term uk përputhet me kokluzioi e vlerave të Islamit. Ne e përdorim këtë fjalë me kuptimi e saj leksikor të afërt me pikëpamje e cila i jep rëdësi shkecës. Me të vërtetë, filozofët materialistë dhe, si rezultat, scietistë, u kushtojë me kohë të gjitha të vërtetave përkatëse të shkecës, materies dhe dukurive jë fuqi që mud të kosiderohet si jë kompetecë absolute. Madje, për shkak të kësaj pikëpamjeje, pretedojë edhe se do të vijë jë ditë që shkecat pozitive do të zëë plotësisht vedi e fesë Nga frëgjishtja scietisme që do të thotë preteciozitet shkecor dhe, me këtë kuptim, ky term është ëvleftësues daj çdo pikëpamjeje që pretedo se është tejet shkecore. Ngushtësisht ose posaçërisht, scietizëm emërtohet medësia filozofike e Erst Mah-ut (Erst Mach, ). Me këtë term emërtohet edhe reduktimi i shkecave të atyrës ë shkecat shoqërore, si dhe vlerësimi i ligjeve të tyre si të vlefshme ë shkecat shoqërore. Profesor matematike dhe fizike ë uiversiteti e Gracit, Erst Mahu ka qeë idealist subjektiv dhe themelues i empiriokriticizmit. Shë. i përkthyesit Duke qeë jë fjalë e re me jë përmbajtje pejorative, është përdorur së pari me kuptimi se shkeca e ka krijuar tërësië e çështjeve të të vërtetave që ka bërë të ditur mbi të vërtetat e materies dhe se është e mjaftueshme për të plotësuar të gjitha evojat e arsyes jerëzore; së dyti, është përdorur me kuptimi se ideja dhe metoda shkecore është e domosdoshme të përmbledhi gjërat që i përkasi jetës dhe vitalitetit racioal, dhe, pastaj, është prauar ë jë kuptim pak a shumë më të gjerë ga aa e disave që i kushtojë më shumë aftësi zotëruese shkecës, gjë që do të thotë t i jepet shkecës jë vlerë absolute. (İsmail Fei Ertuğrul, Lugatçe-i Felsefe, İstabul, 1341, f. 619) 358. Një shkrimtar vedas i cili e shpreh këtë pikëpamje ë jë formë që do t i përshtatej vetëm krishterizmit, thotë kështu: 251

252 BOTEKUPTIMI ISLAM Edhe ë vedi toë është vëë dhe vihet re se disa persoa atifetarë jaë dhëë pas kësaj fatazie boshe. 359 Tevfik Fikret i cili i përkëdhel itelektualët e periudhës me magjië poetike, ë poezië Ametu i Halukut thotë: Një ditë ka për ta bërë shkeca këtë dhé të zi, flori; Besoj se me forcë e kulturës çdo gjë ka mudësi 252 Natyrisht, megjithëse ë optikë e Islamit, dija 360 ka rëdësi të jashtëzakoshme, uk mud të praohet që ajo t i arrijë të gjitha të vërtetat që përmbahe ë Uivers! Siç e kemi përmedur edhe më parë, jaë pesë çështje cilësore të kofirmuara me ajet kur aor dhe Me të vërtetë, po qe se feja do të mbetej vetëm suduese mbi zemrë dhe djejat e jeriut, pa asjë dyshim, kurrë uk do ta sulmote fushë e diturisë dhe shkecës; doshta, çështja për ta bërë suduese mbi shkecë, feë e cila për shekuj të tërë e ka lodhur medje e jeriut, ose shkecë mbi feë, dhe çështja për ta përfuduar, më ë fud, me jë afrim koflikti mes të dyjave, uk do të ekzistote më sot. Atëherë, shumë koka do të medoi gjakftohtësisht mbi feë, do të shihi se fetë jaë istitucioe të krijuara jo për të siguruar deri dhe famë e teologëve, përkudrazi, për të këaqur evojat e zemrës të jerëzve dhe do të besoi se fetë do të mbeteshi permaete si jë ga istitucioet më të rëdësishme të shoqërisë jerëzore gjersa evojat ë fjalë të plotësoheshi ga jë rrugë tjetër. Mirëpo edhe feja si çdo istitucio që kërko të fusë ë dorë fuqi dhe pushtet, duke dalë jashtë fushës së djejave e të zemrës dhe duke filluar të sudojë edhe mbi medimi e jerëzve, mbi jetë e përditshme dhe mbi ligjet e shoqërisë, gjeti përballë arsye, pastaj përvojë dhe vëzhgimi, me fjalë të tjera, u fut ë koflikt ë fillim me filozofië, pastaj me shkecë. (Shih. Abdülhak Ada Adivar, Tarih Boyuca İlim ve Di, İstabul, 1944, f. 8) 359. Për hollësi, shih. İsmâil Feî Ertuğrul, Materyalizmi İflası ve İslam, İstabul, 1966, ose Prof. Dr. Süleyma Bolayır, Türkiye de Ruhçu ve Maddeci Görüşü Mücâdelesi, Akara, Dija është trishkallëshe: a) Dija elemetare: Kjo është dija e cila uk i ka rrokur, uk i ka koceptuar, uk i jeh shkaqet; si dija e jeriut të pamësuar dhe ijorat i cili di vetëm kaq që, pas shkrepëtimës do të ketë bubullimë, gjë që mësohet ëpërmjet përsëritjes. b) Dija shkecore: Kjo është dija që e ka rrokur, koceptuar dhe johur marrëdhëie shkak-pasojë. c) Dija e quajtur irfa: Eshtë dija e përvetësuar dhe e persoalizuar. Mbi këto është edhe jë dije trishkallëshe së cilës i thuhet marifet. Shkalla e parë ë marifet është johja e faktit se ë jë sedërtim, krahas vulletit të autorit (persoit), ekzisto edhe vulleti i Allahut. Këtë e bë të domosdoshme besimi se e mira dhe e keqja jaë prej Allahut. Përveç kësaj, johja e emrave hyjorë që marri pjesë ë jë sedërtim, përbë shkallë e dytë ë marifet. Kurse shkalla e tretë dhe e fudit, është johja e dëshirës volitive hyjore ë sedërtim. Ky është kulmi dhe kufiri përfudimtar i dijes jerëzore.

253 KADIR MISIROGLLU të quajtura pesë të pajohurat. Këtyre duhet t u shtohet edhe e vërteta e idividualitetit (persoalitetit) të Allahut. Sepse jeriu është daluar të medojë për këtë. Truri i jeriut që medo me aë të mbresave që merr ga bota materiale, meqë uk zotëro jë mbresë e cila do të ishte e aftë për të bërë krahasim, uk mud ta johë të vërtetë e idividualitetit (persoalitetit) të Zotit. Sepse Zoti ka jë atribut hyjor të emërtuar muhalefetu li l-havadith (i kudërt me akcidecat), që do të thotë se Zoti është krejt i dryshëm ga qeiet e krijuara (akcideciale), pasi Ai uk është qeie e krijuar. Edhe profeti Muhammed (s.a.s.), duke porositur muslimaët, sido që të mud ta përfytyroi, Ai është krejt i dryshëm ga ajo që mud të përfytyroi ju për Të, ka shprehur pamudësië e përfytyrimit të Zotit. Megjithëkëtë, dija më e virtytshme dhe më e çmuar është johja e Allahut. Vetëm se kjo johje është sipas cilësive atributive të Tij si dhe ë vartësi ga johja jerëzore. Pastaj vje johja e vulletit hyjor (murad-i ilahi), gjë që është koceptim i urtësisë dhe syimit ë shfaqje e vulletit të krijuesit, vullet i quajtur adetullah / zako i Allahut ose suetullah / traditë e Allahut. Ky është kulmi i dijes (diturisë) jerëzore. Në Islam, kjo quhet maarif (marifetet) 361, kulmet ose kulmi i dijes jerëzore. Përveç të gjitha këtyre, Zoti ka bërë të ditur se jerëzve u është dhëë pak johuri mbi shpirti 362 dhe se johja me kompetecë e etitetit të shpirtit është e pamudur. Edhe ëse qysh shumë shekuj më parë, etiteti i shpirtit është studiuar ë fillim breda tematikës së filozofisë së përgjithshme, pastaj si tematikë e jë shkece të veçatë të quajtur psikologji, më së fudi, sot, është prauar se etiteti i shpirtit uk mud të jihet dhe psikologjia është shdërruar pothuajse ë jë shkecë laboratorike që studio shkaqet dhe pasojat e dukurive shpirtërore (psikologjike) dhe shkakësië mes dukurive fiziologjike dhe psikologjike. Njëra ga prirjet e atyrshme të praishme ë atyrë krijimore të jeriut është kureshtja dhe, rezultati i kësaj, mësimi. Për ta plotësuar dhe këaqur këtë, jeriu është pajisur me medje (arsye), djejë dhe aftësi gjykimi. Këto cilësi jaë faktorët e vetëm dikues që e greë jeriu ë jë pozitë të zgjedhur mes krijesave. Ndër Shih pak më sipër shëimi mbi tri shkallët e dijes, posaçërisht sqarimet mbi dije e quajtur irfa. Shë. i përkthyesit Kur ai, Isra:

254 BOTEKUPTIMI ISLAM kaq, këto, jo vetëm uk jaë të mjaftueshme vetëm për vetëm për të arritur te e vërteta, por edhe shumë faktorë me të cilët kaë lidhje ose ga të cilët vare, shfaqe ë trajtë dobësish të dryshme që ua shtojë këtë pamjaftueshmëri. Eshtë për këtë arsye që Krijuesi e ka dihmuar jeriu me mëyrë e vahjit ose revelacioit hyjor, dhe këtë dihmë e ka filluar me Ademi, jeriu e parë. Kjo dëshirë volitive hyjore do të thotë mbështetje e kësaj dobësie dhe pamjaftueshmërie jerëzore ga Zoti i cili çdo qeie që e ka krijuar, e jeh më mirë se çdokush tjetër. Megjithëse dihma hyjore për jeriu me aë të vahjit ose revelacioit hyjor ka mbetur gjithmoë po ajo për sa u përket të vërtetave abstrakte (teorike), kokluzioet sociale ë vartësi të ecurisë dhe zhvillimit evolucioar të shëuar prej jeriut, jaë çuar ë përkryerje me profeti e kohës së fudit. Ne do të përpiqemi që vlerë e diturisë ta parashtrojmë me përmbajtje e fudit dhe të vetme të vahjit ose revelacioit hyjor të praishëm që ka mbetur ë këtë mes i paprekur ga shtrembërimi dhe dryshimi. Së pari, si diçka që dihet ga e gjithë bota, urdhri i parë i Islamit është ikra, domethëë, lexo! 363 Ndërsa leximi është mjeti i vetëm i cili siguro përcjellje ga brezi ë brez të iformacioeve dhe të të dhëave të arritura ga dituria (shkeca). Po të mos dodhte kështu, jerëzit do të mbeteshi të pajohur me përmbajtje diturore (shkecore) të së kaluarës dhe do të mbeteshi të detyruar që çdo gjë ta zbuloi ose ta mësoi ga e para. Në fakt, është për këtë kosekuecë të atyrshme që, ë Kur ai e Shejtë, afro jë mijë ajete trasmetojë rrëfimet mësimdhëëse mbi popujt e kaluar. Nga aa tjetër, shumë ajete, me aë të vërejtjeve të dryshme, si a s po medoi, a s po gjykoi, e ftojë jeriu për të meduar, dërkaq që këto vërejtje dhe paralajmërime jaë bërë ë formë e pyetjeve, domethëë, ë jë formë që ta përforcojë kuptimi. Duke e shprehur me mëyrë e pyetjes edhe ajeti A mud të jeë jëlloj të paditurit me të diturit? 364, Zoti e ka pohuar epërsië e dijetarëve. Nga aa tjetër, Allahu e ka zbritur ajeti kur aor Nga Allahu kaë frikë vetëm robtë dijetarë 365 me qëllim për të pohuar se Ai mud të jihet vetëm me rrugë e dijes qoftë edhe vetëm me atributet e Tij. Sepse, për të pasur frikë prej Tij, është e Kur ai, Alak: Kur ai, Dhumer: Kur ai, Fatir: 28.

255 KADIR MISIROGLLU domosdoshme që Allahu të jihet dejësisht, ashtu siç duhet, gjë që është e mudur vetëm ë sajë të dijes dhe diturisë. Mësimi, arsimimi, marrja e diturisë është bërë farz, detyrim fetar për çdo muslima mashkull dhe femër, burrë dhe grua. Nga Profeti kaë dalë shumë hadithe që i mbështesi dhe përforcojë këto ajete. Le t ia paraqesim vëmedjes suaj disa prej tyre: Kush e dëshiro këtë botë, të kapet fort pas diturisë; kush e dëshiro ahireti, botë tjetër, të kapet fort pas diturisë; edhe ai që i dëshiro të dy botët, të kapet fort pas diturisë! Dituria dhe urtësia jaë malli i humbur i muslimait. Merrii ato kudo që t i gjei! Kërkojei diturië sikur edhe gjer ë Kië! Nuk ka dyshim se, këtu, me fjalë Kië është dashur të thuhet edhe ë skaji më të largët të botës. Kërkojei diturië ga djepi gjer ë varr! Pozita e diturisë dhe dijetarit është pozita më e lartë! Dijetarët e ummetit tim jaë si profetët e të bijve të Izraelit! Boja e peave të dijetarëve është më e çmuar se gjaku i dëshmorëve! Atij që udhëto për të fituar dituri, Allahu i trego rrugë e xheetit! Një orë meditim mbi gjërat e krijuara ga Allahu, është më e lartë se adhurimi suplemetar ë gjashtëdhjetë vjet! Kush trego respekt daj diturisë dhe dijetarëve, trego respekt daj meje! Atij që iset për udhë për të marrë dituri, Allahu i Lartë ia bë të lehtë rrugë e xheetit. Meqë u pëlqejë ata që mësojë dituri, egjëjt ua hapi krahët atyre. Qeiet që dodhe ë qiej e ë tokë, madje, edhe peshqit ë ujëra, i lute Allahut që t i falë dijetarët! Epërsia e jë dijetari daj dikujt që merret vetëm me adhurim, është si epërsia (ë driçim) e hëës pesëmbëdhjetë daj yjeve të tjerë! Dijetarët jaë trashëgimtarë të profetëve. Profetët uk kaë lëë tra- 255

256 BOTEKUPTIMI ISLAM shëgim ar e argjed, por vetëm dituri. Ja, pra, persoi i cili merr ga ky trashëgim diturie, fito jë dhuti shumë të madhe! 366 Këta dhe hadithe profetike të tjera, të gjashme, po qe se shkruhe ashtu siç duhet, përbëjë jë vëllim të kosiderueshëm. Si rrjedhojë e drejtpërdrejtë e faktit që dituria xitet, ikurajohet dhe trajtohet me kaq iteresim ë botëkuptimi islam, jë popull primitiv i cili i groposte përsëgjalli vajzat e mitura duke mos respektuar asjë parim jerëzor dhe ë jetë e të cilit uk mugoi kurrë grabitjet, gridjet dhe kofliktet gjithashtu duke mos johur asjë rregull dhe kufizim, jë popull, pra, kaq primitiv, pasi e praoi Islami dhe u derua me të, breda jë kohe të shkurtër pas këtij dryshimi ë bidjet e veta, arriti ë historië e diturisë dhe shkecës jë zhvillim mrekullor, gjë që dëshmohet dhe kofirmohet me shembuj të paumërt të historisë. Zhvillimi mrekullor ë fjalë qe i tillë, saqë edhe qytetërimi i sotëm perëdimor u detyrohet dijetarëve islamë për zhvillimi që pati arritur. Për ta rrokur dhe kuptuar këtë, mjafto t u hidhet jë vështrim sipërfaqësor, madje, kocepteve dhe termiologjisë themelore të shkecave pozitive (të atyrës dhe atyre ekzakte). Dhe atëherë do të shihet se të gjitha emërtimet e kocepteve dhe termave jaë fjalë arabishte pavarësisht ga dryshimet foetike që kaë pësuar. 367 Por ç është evoja? Këtë të vërtetë e praojë edhe shumë shkecëtarë perëdimorë të matur e të arsyeshëm! Njëri ga këta, Sigrid Huke, ë veprë e tij të hollësishme, pasi trego gjerë e gjatë se ë Botë Perëdimore faatike të Mesjetës, vetëm Veediku lejohej ë mëyrë të posaçme të kishte lidhje dhe takime me muslimaët, për pasojë, dërsa pasuroheshi me tregtië e Lidjes, veedikasit e bartë ë Evropë edhe barrë e kulturës islame, e përfudo veprë e vet me këto fjali: Prerja e lidhjeve dhe marrëdhëieve reciproke madhështore mes Lidjes dhe Perëdimit, shkaktoi lidje e përfudimeve seriozisht shqetësuese dhe ogurzeza. Mbyllja ë vetvete medërisht daj botës islame e ktheu shumë shekuj pas zhvillimi ekoomik dhe Ebu Davud, Ilm, 1; Tirmidhi, Ilm, Vepra me titull Dielli islam i lidur mbi Evropë e Dr. Sigrid Huke-s (Stamboll, 1997), vepër e cila lexohet me habi dhe emocio, trasmeto shembuj të paumërt të fjalëve arabishte që kaë kaluar ë gjermaishte, madje, edhe ë jetë e përditshme. (f. 25 e ë vazhd)

257 KADIR MISIROGLLU kulturor të Evropës. Pavarësisht ga dalimet ligjore dhe armiqësia zyrtare, qysh ga çasti që Perëdimi u hap daj Botës Arabe dhe tregtisë së Orietit, filloi të zhvillohej ekoomikisht. Në këtë mes, Perëdimi, për sa i përket tekikës, shëdetit, higjieës dhe orgaizimit shtetëror, shfaqi afërsi dhe afiitet daj pasurive të kulturës së përgjithshme të Qytetërimit Islam, dalgadalë e futi ë dorë trashëgimi medor-itelektual të tij. Për rrjedhojë, duke shpëtuar ga jë etapë përgjumjeje dhe mpirjeje, më ë fud, me krahët e veta, filloi jë gjitje të pashembullt. Natyrisht, Perëdimi mori ga Qytetërimi Arab (ë të vërtetë, Islam) frymëzime të vogla të paumërta, por me rëdësi, jo vetëm ë fushat e dijes dhe shkecave, por, ë këtë mes, ë të gjitha fushat e jetës, si dhe ë arte, të cilat ia bëë jetesë më të pasur, më të bukur, më të shëdetshme dhe më të lumtur. Armiqësia dhe faatizmi fetar jaë bërë gjithmoë udhërrëfyesit më të këqij të kombeve dhe popujve, jaë bërë armiqtë që ua kaë peguar dhe vështirësuar jetesë dhe zhvillimi. Kombet dhe popujt mud të arrijë zhvillime eergjike të jashtëzakoshme vetëm ë kushtet dhe mjedisi e respektit dhe përfitimit të dyashëm, të afrimit botëror dhe kokurrecës miqësore. Pavarësisht ga historia e çuditshme e përvijuar ga everia dhe afrimi, ga armiqësia dhe admirimi, pavarësisht ga urrejtja dhe mosbesimi, marrëdhëiet mes Qytetërimit Islam dhe Perëdimit, prej të cilave Bota ka përfituar shumë, këto marrëdhëie shumëfrotëshe që ky libër u përpoq t i përcaktote, më ë fud, fitua miratimi e merituar! 368 Dhe, tai, le t ju paraqesim juve jë vlerësim të shkurtër mbi përfudimet, ë arritje e të cilave dikoi kjo vlerë që i jepet dijes dhe diturisë ë botëkuptimi islam. Edhe mogolët, madje, të cilët u përpoqë ta asgjësoi qytetërimi islam, të cilët digji bibliotekat kudo që u shkelte këmba, sapo që bëheshi muslimaë, bëheshi mbrojtës të dijeve, diturive dhe shkecave. Jaë shkaqet fetare, si detyrimi fetar për ta vizituar Mekë, djeja e përgjegjësisë vetiake për të bërë udhëtime edhe ë vedet më të largëta, madje, me qëllim për të marrë dituri, si dhe djeja e përgjegjësisë për të vëë ligje të veçata për çdo ved dhe shtet të triumfuar, që i bëë muslimaët që, pa e lexuar ede libri e gjeog Sigrid Huke, idem, f

258 258 BOTEKUPTIMI ISLAM rafisë të shkruar ga Batliamus, të bëheshi iiciatorë të parashtrimit të shkecës së gjeografisë dhe kompilimit të saj. 369 Detyrimi fetar i faljes së amazit të pesë kohëve ë ditë xirrte ë shesh ë çdo ved çështje e përcaktimit të legjislacioit kohor astroomik dhe, kështu, i shtyte muslimaët të kryei hulumtime dhe aaliza mbi lëvizje e diellit dhe hëës. Ja, pra, me aë të të gjitha detyrimeve dhe domosdoshmërive fetare, qysh ë shekulli VII të erës soë, muslimaët u muarë me legjislacio, moral-etikë, politikë dhe tregti, bëë kërkime dhe shqyrtime ë shkecat matematike dhe filozofike. El-Masuri si dhe el-me mui që eci ë rrugë e tij, grumbullua dijetarët, shkecëtarët dhe përkthyesit dhe gritë biblioteka, medrese dhe akademi. Këto istitucioe ishi të hapura ë çdo qytet për këdo. Ata i pagua përkthyesit me aq flori sa ç peshoi veprat që i përkthye ë arabishte ga greqishtja, siriaishtja dhe saskritishtja. Bagdati dhe qedra të tjera islame u bëë djepi i shkecave të moralit, jurisprudecës, politikës, filozofisë, astroomisë, matematikës, biologjisë, muzikës, letërsisë, sociologjisë, etj. Nga çdo aë e botës shkoi studetë për të marrë mësim, për të studiuar ë Bagdat, Kajro dhe Kordovë. Krishterët e ardhur ga skajet më të largëta të Evropës, vazhdoi mësimet ë medresetë islame. Disa burra të shquar që qeë gritur më pas gjer ë pozitë e kryetarit të Kishës, patë studiuar ë medresetë islame. 370 Atiokia dhe Harrai ishi qedrat më me rëdësi të shkecave mjekësore. Meqë muslimaët e kosideroi mësimi dhe johje e të gjitha diturive dhe shkecave ë qedrat e dryshme të botës, si detyrime fetare, me puët dhe përpjekjet që bëë ë këtë drejtim, breda jë kohe të shkurtër edhe i përkthye ato dituri dhe shkeca ë gjuhët e tyre dhe i përhapë ë të gjithë vedi, edhe autorët e tyre i kalua shumë herë, edhe duke iu bërë atyre diturive dhe shkecave zbulime gjithjë e më të reja, si dhe, për rrjedhojë, duke u vëë vulë e Islamit, i shdërrua ato vepra ë jë trajtë të posaçme për qytetërimi islam Corci Zeyda, Medeiyet-i İslamiye Tarihi, İstabul, vëll. III, f. 187, Papa Silvestri II pati studiuar ë Kordovë. (Emir Ali, Ruhu l-islam)

259 KADIR MISIROGLLU Eshtë si rrjedhojë e kësaj që, kur evropiaët u isë për t i rigjallur shkecat greke, mbetë të detyruar t i përcilli dhe përkthei ga arabishtja të kombiuara me bojë islame. Traktatet që pati shkruar Ebu Bekr Muhammed ibi Dhekerijja er-razi (vd. 923 e.r.) mbi variolë dhe fruthi i pati lexuar tërë bota dhe pati përfituar prej tyre. Raziu pati shkruar 200 traktate mjekësore, ga të cilat jë pjesë u përkthye ë latiishte dhe u shtypë ë Veedik më Njëzet vëllime mbi mjekësië të shkruara ga Ali ibi Abbasi i cili qe bërë i famshëm pesëdhjetë vjet më pas se Raziu, u përkthye ë latiishte më 1227 dhe u shtypë ë Lio më Krahas mjekut muslima Ibi Sia i cili pati marrë titulli reis / maestro dhe Ebul Kasemit, mud të përmede edhe shumë dijetarë të tjerë të mëdhej. Operacioi që pati bërë Ebul Kasemi për xjerrje e gurit të veshkave është idetik me po atë operacio që bëhet sot ga kirurgët më të përparuar ë atë fushë. Eshtë i johur fakti që vepra el-kau e Ibi Siait qe studiuar për shekuj të tërë ë uiversitetet dhe fakultetet mjekësore të Evropës. Jaë të mahitshme veprat që shkroi Birui mbi filozofië, matematikë, topografië, mjekësië, kimië dhe idologjië. Me librat që shkrua mbi të gjitha degët e diturive dhe shkecave, aq sa me to të mbusheshi biblioteka të tëra, si dhe me zbulimet e reja që bëë, dijetarët islamë i bëë shërbimi më të madh jerëzimit dhe gritjes lart të qytetërimit. 371 Veprat e pavdekshme të gjeive të tillë, si Farabiu, Ibi Siai, el-kidi, er-raziu, Ibi Ruzhdi, Gazaliu, Tusiu dhe Musa Biraderler, jaë plot me parime dhe metoda që mud ta lartësojë me plot kuptimi e fjalës jë komb, që mud ta bëjë të aftë jë brez për çdo lloj zhvillimi e përparimi. Të gjithë këta e patë marrë shtytje dhe frymëzimi ga feja islame, sepse feja islame i cilëso si adhurimi më të madh puët dhe përpjekjet ë këtë rrugë. Tai, ta lëmë Lidje me të gjitha medresetë, bibliotekat, observatorët, historiaët, me letërsië, arti dhe fabrikat, dhe le të shkojmë ë vede të tjera. Do të shohim se ai që e pati shpikur lavjerësi e orës, që ë pallati e sudimtarëve të Siciljas pati bërë 371. Ib Nedim, el Fihrist; Hajreddi, el A lâm; Ibi Ethir, vëll. V; Medeiyet-i İslamiye Tarihi, vëll. 3; Ib Ebu Usejbija, Tabakatu l-etibba; Emir Ali, Ruhu l-islam. 259

260 260 BOTEKUPTIMI ISLAM hartë-reliev të botës mbi jë tabelë argjedi të rëdë 800 batma (800x8 okë) ku i pati shëuar ë arabishte pjesët e johura të Evropës, qe jë muslima. Mbreti sicilia Frederiku II merrte ë pallat fëmijët e filozofit islam Ibi Ruzhd dhe mësote prej tyre botaikë dhe biologji. Ka qeë jë dijetar islam ai që e ka pasë parashtruar së pari metodë e provës dhe eksperimetit ë shkecat e atyrës. Sipas pohimit edhe të të famshmit amerika Draper, jaë gjithashtu muslimaët që e kaë provuar të parët lavjerësi ë sahatët e varur. Botimi dhe përhapja ë Evropë e veprave të shkecës së Astroomisë i përket periudhës pas përkthimit ë latiishte të veprave të Fergaallë Mehmetit. Observatori i parë ë Evropë është gritur ga muslimaët. Por sa keq që, pas përzëies së muslimaëve ga Adaluzia, spajollët që s e kuptoi dot se përse duhej ajo, e kthye observatori ë kambaore! Muslimaët e zbulua të parët arti e farmaceutikës. Prej tyre u përhapë ligjet e përgatitjes së ilaçeve. Pa asjë dyshim, kimia si shkecë është zbulim i muslimaëve. Ebu Musa Xhabiri ga Tarsusi është ati i kimisë modere. Epoka që hapi ai ë botë e kimisë është e rëdësishme po aq sa epoka që hapë Bristley dhe Lavuazje. Edhe sot, evropiaët përfitojë ga metodat e këtij kimisti të madh të Orietit. Disiplia mjekësore e kirurgjisë pati patur zhvillimi dhe përhapje më të madhe. Jaë muslimaët ata që kaë treguar se si përdore istrumetat kirurgjikale, që kaë zbuluar iflamacioi peritoik, acidi sulfurik, që e kaë përdorur baruti për shumë qëllime dhe për të hedhur gjërat e rëda, etj. Edhe ë tregti dhe art, muslimaët patë shkuar para aq sa t ia dryshoi formë jetës. Ata prodhoi letër ga mbeturiat e tekstilit dhe pambuku. Letra e prodhuar ë fabrikat e muslimaëve patë shkuar ë shek. XIII ga Spaja, ë Fracë, Agli, Itali dhe Gjermai. Mes vedeve islame u hapë rrugë tregtare dhe udhëtimi. Gjatë rrugëve u dërtua cistera uji, u gritë dërtesa apo zyra postare. Kështu, u lidhë mes tyre Adaluzia, Marakeshi, Algjeria, Tuizia, Egjipti, Sudai, Arabia, Irai, Rusia, Idia, Kia, Kufa, Basra, Siria dhe Iraku dhe, të gjithë bashkë, u lidhë me Mekë dhe Medië. Qytetet madhështore që gritë muslimaët, shkollat, medresetë, spitalet, istitucioet e tjera shkecore dhe asistece sociale, artet e bukura patë arritur kulme veçaërisht ë Graadë ga kreu i shek. XIII, gjer ë mesi e shek. XV. Në periudhë e pushtetit islam, Toledo kishte dyqid mijë baorë, kurse ë Ishbilije kishte 6000 tez-

261 KADIR MISIROGLLU gjahe vetëm për edje e mëdafshit. Muslimaët u jepi rëdësi të jashtëzakoshme shkollave të përgjithshme dhe të specializuara. Në bibliotekë e Hakem Ibi Abdurrahmait kishte vëllime libra. Kur vedi kaloi ë duar të krishterëve, kardiali Aksimiis dogji libra ë sheshet e Graadës. Udhëtari Ibi Bedi thotë se ë viti 1140, ë Kajro kishte vepra vetëm mbi matematikë dhe astroomië, kurse jë tjetër thotë se ka parë dy kërriça apo mëza të Abdurrahma Sofiut. Muslimaët qeë marrë jo vetëm me jë formë të qytetërimit, por me të gjitha degët e tij dhe ashtu siç e patë treguar epërsië e tyre ë të gjitha dituritë dhe shkecat, e patë treguar edhe ë muzikë. Përfitimi ë mëyrë legale ga çdo lloj bukurish dhe këaqësish të botës ishte jë ga urdhrat e hapur të Islamit dhe ata që ua patë mësuar evropiaëve shumicë e këtyre, patë qeë muslimaët e Adaluzisë. Pastërtia është jë ga kushtet bazë të Islamit. Pradaj muslimaët uk mud të vishi rrobat e dyra dhe trashaike të Evropës. Me të vërtetë, ë ato kohë, gjërat që evropiaët i mbai për rroba dhe i vishi, përbëheshi prej grumbuj paçavrash të dyra e të mbushura me fole morrash. Evropiaët e mësua ga muslimaët të vishi dërresa prej pambuku apo kambriku. Ja, pra, dërsa muslimaizmi që e kumtoi Hz. Muhammedi, ecte me hapa të tilla vigae ë fushat e diturisë, shkecës, kulturës, përparimit dhe qytetërimit duke i dhëë botës jë jetë të re, krishterizmi dhe ata që e përfaqësoi atë, e asgjësoi shkecë dhe filozofië dhe, duke thëë se ijoraca është ëa e besikërisë, i dëshkoi dijetarët me dëimet më të rëda. Në periudhë e shfisikërimit dhe regresit që vazhdoi për shekuj të tërë ë Evropë, Islami dhe muslimaizmi u bëë flamur i përparimit dhe riovimit. Ndërsa ë Evropë shkecëtarët e vërtetë digjeshi ë zjarr, dërsa Evropa bite ë gjujë para xhidve dhe u falej atyre, adhurote paçavuret dhe copat e eshtrave, ë vedet islame dituria dhe kultura gëzoi respekti dhe kosideratë më të lartë! Liria e medimit, liria e dërgjegjes, liria e fjalës dhe e veprimit të shpallura me jë sërë syimesh të posaçme me Deklaratë e të Drejtave të Njeriut ë Evropë vetëm ë shek. XVIII, qeë shpallur ga Islami dymbëdhjetë shekuj më parë! Por sa keq që ky qytetërim që sedërtoi Islami u asgjësua, ga jëra aë, ëpërmjet sulmeve të egra të turmave barbare të kryqtarëve dhe, ga aa tjetër, me duart e krishterëve që zuë vedi e 261

262 BOTEKUPTIMI ISLAM muslimaëve të larguar ga Adaluzia. Muslimaët e patë kthyer Spajë ë xheet, kurse krishterët e shdërrua ë shkretëtirë! Muslimaët e patë mbushur Spajë me istitucioe shkece dhe arti, krishterët e mbushë me kisha për t iu falur ikoave të shejtorëve! Kulturës që sedërtua muslimaët ë Spajë, iu vu zjarri. Burrat, gratë dhe fëmijët muslimaë u vraë, u dogjë ose u kthye ë robër kolektivisht, kurse ata që mudë të mbeteshi gjallë, u përhapë si lypësa ëpër brigjet e Afrikës. Të tilla qeë edhe barabaritë e kryera ë Afrikë lidore dhe veriore ga hordhitë e kryqtarëve të shtyrë ga priftërijtë armiq të diturisë dhe kulturës. Edhe këto hordhi, ë ato vede ku arrii, digji bibliotekat, kurse qedrat e kulturës dhe artit i kthei ë rrëoja. 372 Po qe se Islami do t i bëhej pegesë zhvillimit dhe përparimit, a do të kishte mudësi që, ë kohë më të fuqishme të Islamit, të arrihej kjo gjitje e shpejtë dhe mahitëse ë të gjitha degët e diturisë, zhvillimit dhe përparimit të këtij qytetërimi madhështor? Fakti që vedet islame përparua kaq shumë dhe breda jë kohe kaq të shkurtër ë fushë e diturisë, shkecave dhe qytetërimit, a uk trego se me ç shpejtësi feja islame, duke i shpëtuar mejëherë ga primitiviteti jë sërë popujsh primitivë, i xori ë fushë e jë qytetërimi vlerash dhe se fryma e Islamit e kishte të evojshme jë gjë të tillë? Po qe se Islami uk do të urdhërote, xiste dhe ikurajote ë këtë rrugë, sigurisht që asjëra prej këtyre uk do të realizohej. Kjo, ë të jëjtë kohë, shpjego edhe këtë që regresi dhe Ashtu siç qeë bërë sulmet e Hulagut kudër Bagdatit dhe të berberëve kudër Egjiptit, cikloe fatkeqësie për kulturë islame, ashtu dhe sulmet e kryqtarëve kudër Sirisë patë shkaktuar rrëime kudër kulturës po aq sa ato, ë mos më shumë. Kur Hulagu pati hyrë ë Bagdat, dërsa jë pjesë të librave e pati grirë si ushqim për kafshët, jë pjesë tjetër e pati hedhur ë lumi Tigër. Kurse kur kryqtarët e pushtua qyteti e Damaskut, Koti Bertra, ky hero i jollosur i krishterizmit, e dogji mejëherë dhe plotësisht bibliotekë e famshme që përmbate tre milio libra. (Emir Ali-Ömer Rıza Doğrul, Ruhu l-islam; Corci Zeyda, Medeiyet-i İslamiye Tarihi; Sidyo, Tarih Hülasatü l-arab) Kur spajollët hyë ë Adaluzi, i dogjë të gjitha librat që u raë ë dorë, bibliotekat i rrafshua me tokë, të gjitha veprat e qytetërimit që shihi i dogjë e i shkatërrua, Adaluzië e cila dikur kishte arritur kulmet e zhvillimit, e shdërrua ë jë jë faatik ijorat që qa. Siç e ka pohuar autori evropia Code, vetëm sasia e librave që patë djegur spajollët ë sheshet publike, i pati kaluar të jë milioët. Ai thotë se historiai Fleehir Kardial Iksmees pati djegur me dorë e vet më shumë se pesëdhjetë mijë libra pa i ardhur keq as për vëllimet me lidhje speciale. (M. Şemseddi Güaltay, İslam da Fe ve Felsefe makalesi)

263 KADIR MISIROGLLU dobësia që kaë pësuar muslimaët ë shekujt e fudit është pasojë e drejtpërdrejtë e faktit që muslimaët u largua ga kjo frymë fisike dhe jetëdhëëse e Islamit, ga kjo frymë diturie dhe ilumiizmi dhe u largua, veç të tjerash, edhe ga dikimi dhe presioi i formave dhe mëyrave të dryshme të evropiaëve mbi ta! Ata që pretedojë herë pas here se muslimaizmi është armik i dijes, diturisë, qytetërimit, se muslimaët jaë të paaftë për të vrapuar ë garë me popujt e tjerë ë fushë e jetës, po ta jihi të vërtetë e muslimaizmit ose po ta shqyrtoi historië e Islamit duke u shmagur ga djejat armiqësore daj tij, uk do të vooi ta kuptoi se sa turpërues, sa ta skuq fytyrë kokluzioi që kaë dhëë ose po japi. Siç ka thëë jë mjeshtër i deruar (M. Şemseddi Güaltay, Zulmette Nura), është diçka për të ardhur keq që, ë çështje e zhvillimeve dhe përparimeve shkecore, qytetërimi evropia kërko ta harrojë mirëjohje për fakti që u detyrohet muslimaëve. Megjithëse medimtarët më të çmuar e të paashëm të Evropës dhe Amerikës e pohojë këtë të vërtetë, cilësimi i fesë islame me faatizëm apo me dojë syim tjetër, si pegesë për zhvillimi, i gjet mohimit të diellit mu ë mesditë! 373 Edhe ëse autori shprehet kështu duke u mbështetur ë të vërtetat historike, për fat të keq, veçaërisht ë vedi toë, qysh ga dita kur filloi lëvizja e oksidetalizimit feja e lartë islame është treguar si peguese e zhvillimit dhe përparimit dhe ky pretedim pa bazë ede sot, madje, uk është elimiuar. Në Botë Perëdimore, për më tepër ë krishterizmi e shtrembëruar dhe ë përfudim të luftës me priftërijtë faatikë, aëtarë të tij, përballë zgjimit ideor evedual dhe përparimit tekik, disa gjysmitelektualët taë të paaftë për ta bërë llogarië Lidje-Perëdim, jaë rrëmbyer ga jë kompleks iferioriteti i tmerrshëm dhe kaë rëë jë vorbullë e jë dyshimi të thellë. Pa asjë dyshim, jë pjesë, jaë shpallur armiq të Islamit (!) prej persoave zyrtarë dhe kompetetë me pretedimi e shërbimit ë emër të popullit, ë kuadri e këtij kompleksi iferioriteti ku luajë rol edhe sugjerimet, xitjet, ikurajimet, madje dihmat materiale, ë sfodi edhe të jë disfate ushtarake shpesh vepër tradhtie. Sot është seriozisht e vështirë ta përcaktosh prerazi ëse duhet treguar dhembshuri aho zemërim daj mugesës së siqeritetit ose 373. A. Hamdi Akseki, İslam, Fıtrî, Tabiî ve Umumî Bir Didir, İstabul, 2004, f. 47 e ë vazhd. 263

264 BOTEKUPTIMI ISLAM ijoracës ë qëdrimi dhe sjellje e shumë gjysmitelektualëve taë të cilët, me medje e tyre për shkaqe demokratike thoë: Islamit, po, sheriatit, jo! Edhe pse, së bashku me kalimi ë demokraci, qëdrimi egativ që kaë vedosur të mbajë kudër kërkesave fetare të popullit dhe kryeeçësia dhe këmbëgulja e tyre ë këtë qëdrim e kaë shdërruar pushteti ë jë lloj molle të daluar, ede vazhdojë veprimtaritë e tyre ë lidhje jë sërë forcash të fshehta dhe të dërhyrjes së shpejtë. Vetëm se, meqë, ë fud të fudit, ë kuadri e ballafaqimit të forcave botërore, uk do të mud ta dërpresi zhvillimi e demokracisë, është jashtë çdo diskutimi se, ë fud fare, populli ka për të dalë fitues dhe atëherë çdokush do ta praojë dhe pohojë se sheriati uk është diçka e darë dhe më vete ga Islami. Në këtë sedërtim, edhe fakti që zhvillimet dhe zbulimet shkecore do të bëhe më të qarta e të kuptueshme ga kushdo ë çdo etapë të së vërtetës që ka ardhur dhe vje gjithmoë e më shumë duke e mbështetur Kur ai, medojmë se do të luajë jë rol dikues dhe efektiv. Pradaj, duke i dhëë fud kësaj teme ku parashtruam lidhje e botëkuptimit islam me diturië dhe shkecë, duhe përcaktuar edhe dy specifikat si më poshtë: 1) Në çdo çështje me të cilë kaë lidhje ose së cilës i përkasi, dogma (ajetet dhe hadithet) jaë ë përputhje të plotë me të vërtetat diturore (shkecore) që jihe aktualisht ose që do të jihe ë të ardhme. 2) Gjatë gjithë kohëve, botëkuptimi islam është dodhur para zbulimeve, zhvillimit dhe përparimit shkecor. 374 Nuk duhet të jetë e vështirë të parashikohet se, ë jë të ardhme të afërt, kur këto dy cilësi do të dali ë shesh qartazi, fati i Islamit do të dryshojë edhe ë vedi toë, madje, edhe ë të gjithë botë! Ata që dëshirojë të jihe me hollësitë e sukseseve të mrekullueshme që kaë arritur muslimaët gjatë gjithë historisë, mud të shohi këto vepra: Prof. Dr. Seyyid Hüseyi Nasr, İslam ve Bilim, İstabul, 2006; Prof. Dr. Fuad Sezgi, İslam da Bilim ve Tekik, Akara, 2007.

265 G. PARIMI I RACIONALIZMIT Siç thamë ë diskutimi para kësaj ë lidhje me parimi e scietizmit, megjithëse ë botëkuptimi islam i dedikohet medjes (arsyes) jë vlerë e madhe, etiteti i kësaj uk është idetik me racioalizmi që është jë term filozofik. Sepse filozofët racioalistë kaë bidje se asjë gjë e cila uk ka shkak ekzistece, uk ekzisto, se uk ekzisto dojë gjë irracioale (jashtë medjes dhe arsyes). 375 Për këtë shkak e e përdorim këtë fjalë jo me etiteti e saj filozofik, por vetëm me kuptimi leksikor të etitetit të rëdësisë që i dedikohet medjes (arsyes). Në optikë e Islamit, grada e rëdësisë së medjes (arsyes) është e kofirmuar dhe e fiksuar me praimi se medja (arsyeja) është jëra prej shkaqeve 376 të përgjegjësisë jerëzore. Me të vërtetë, ë jë ved (shtet) ku sudo redi islam, jë jeri duhet të 375. Racioalizmi është bidja, sipas së cilës uk ekzisto asgjë metafizike dhe se uk ekzisto diçka që të të mos jetë e arsyeshme të paktë kovecioalisht ë mos fizikisht. Sipas racioalizmit, çdo johje evidete (yakiî) vje prej parimeve të pamudshme për t u kudërshtuar, djesore, dhe se këto parime jaë përfudime kosekuecash të atyrshme, kurse e vërteta e dijimeve dhe përceptimeve mud të përbëjë vetëm jë pamje të komplikuar dhe të përkohshme. Racioalizmi i cili është i bidur se prejardhja e përfytyrimeve dhe premisave është medja (arsyeja), është e kudërta e empirizmit.... Racioalizmi i cili ka bidje se për dijetarët e teologjisë vetëm medjes (arsyes) i duhet besuar dhe se vetëm arsyeja dhe logjika mud të formojë bidje fetare (akaid) dhe se duhe prauar vetëm ato gjëra që vërtetohe me aë të medjes (arsyes) dhe e gjitha kjo është ajo që quhet teologji. Racioalistët përpiqe që si librat e shejtë, ashtu dhe besimet e mbiatyrshme t i shpjegojë me aë të iterpretimeve medore (të arsyes). (Shih. İsmail Fei Ertuğrul, Lügatçe-i Felsefe, İstabul, 1341, f. 575) 376. Medja (arsyeja) uk është shkak i përgjegjësisë jerëzore, por mbështetje e saj, siç shpjegohet qartë pak më poshtë. Shë. i përkthyesit. 265

266 BOTEKUPTIMI ISLAM plotësojë kushtet që të jetë pubert (bulug), pra, të ketë arritur pjekurië seksuale, dhe të ketë zhvillim medor ormal (akl) që të mudë juridikisht të fillojë të plotësojë detyrimet dhe të përdorë të drejtat që i takojë. Zhvillimi medor ormal si kusht për të gëzuar kompetecë juridike, i vëë ga Islami, është i praishëm ë të gjitha sistemet juridike botërore. Natyrisht, ky kusht merret parasysh me përparësi kur është çështja që diskutohet aftësia e persoit për të marrë dëim, sepse fajtorit i cili uk ka aftësi medore ormale, uk i jepet dëim, por mbyllet ë spitali psikiatrik. Këtu bë përjashtim rasti kur jeriu e humb përkohësisht arsye e shëdoshë dhe aftësië e gjykimit për shkaqe aksidetale, si dehja, etj. Fakti që jë fajtori i jepet dëim me kushti që zotëro shëdet të medjes (arsyes), është argumet i pagabueshëm i faktit se medja (arsyeja) është e pamjaftueshme për të realizuar veprime të arsyeshme, sepse të gjitha fajet jaë, ë të jëjtë kohë, akte të paarsyeshme. Eshtë pikërisht për këtë arsye që, ë Islam, megjithëse medja (arsyeja) ka jë rëdësi të jashtëzakoshme, praohet si e magët (akl-ı âkıs). 377 Madje, për ta paradaluar gabimi e medjes (arsyes), është sajuar jë shkecë teorike e quajtur logjikë 378 si Fjala akıl (medje, arsye) vje ga arabishtja ikal që quhet rripi që i lidhet devesë ë gjujë me qëllim që të mos grihet e të mos shëtitë pa fré ë shkretëtirë. Po kështu, edhe për jeriu, medja (arsyeja) është jë gjalmë që s e lë të bëjë si të dojë. Dijetarët islamë e dajë medje (arsye) ë dy lloje: akl-i meaş dhe akl-i meâd. Lloji i parë është për t i kuptuar puët e kësaj bote, gjë për të cilë ka aluduar Profeti me hadithi profetik Puët e kësaj bote ju i dii më mirë. (Muslim, Fedail, 141) Kurse lloji i dytë është medja (arsyeja) e aftë për të koceptuar puët e ahiretit, jetës pas rigjalljes, të cilat lloji i parë s i kocepto dot Në kulturë e Greqisë së Lashtë, Aristoteli është i pari filozof i cili, duke i sistematizuar medimet evetuale para tij mbi mëyrat e arsyetimit, i shdërroi ato ë disiplië shkecore. Sipas tij, logjika uk është shkecë, por vetëm jë mjet dihmës për veprimtarië shkecore. Veprat e tij ë gjashtë vëllime mbi logjikë u kompilua më voë ë titulli Orgao dhe u bëë të johura. Veprat e Aristotelit i cili i vuri vulë e vet tërë jetës shkecore të Mesjetës, gjatë veprimtarisë për përkthimi e tyre ë gjuhë të tjera dhe u përkthye edhe ë arabishte duke u pasuruar edhe me kritikë, dhe gjetë jë praim dhe kosideratë të lartë. Njëra ga këto kritika që lexohe ede, është edhe Eisagoge. Mirëpo, me kohë, veçaërisht gjuhëtarët fillua jë opozicio të fuqishëm kudër shkecës së logjikës dhe dijetarë të dryshëm, midis të cilëve edhe Sujuti, e kosiderua haram preokupimi me logjikë. Pasi Imam Gazaliu e futi shkecë e logjikës ë shkecë e kelamit suit, me kalimi e kohës, ky opozicio mori fud. Sipas tij, shkeca e logjikës uk ushtrote

267 KADIR MISIROGLLU metodologji e arsyes. Ndërkaq, edhe kjo disiplië shkecore e cila i sistemo rregullat e arsyetimit për të arritur tek të pajohurat duke u isur ga të johurat, uk ka mjaftuar për t i elimiuar dobësitë e medjes (arsyes). 379 Sepse edhe ë shkecë e logjikës ku përdoret ë masë të madhe aalogjia duke u isur ga premisat e ivelit të postulatit, dhe ë të vërtetë e këtyre postulateve përdoret medja mbi feë as dikim pozitiv, as dikim egativ. Sepse çështjet që trajtoheshi ë logjikë, meqë uk ishi çështje fetare, uk ishte evoja që shkeca e logjikës të mohohej ose të hidhej poshtë. (el-mukiz mie d-dalal, f. 26) Logjika është jë shkecë që trego rrugët e arritjes te e pajohura duke u isur ga e johura, argumetet e së cilës jihe. Për këtë përdoret aalogjia, gjë që bëhet ë dy mëyra: a) Iduksioi. Ndahet ë dy lloje: I plotë dhe i pjesshëm. Iduksioi është kalimi ga pjesët, te e tëra. b) Deduksioi. Eshtë e kudërta e iduksioit, domethëë, kalimi ga e tëra, ë pjesët që e përbëjë. Eshtë xjerrja e kokluzioeve specifike ga kokluzioi i përgjithshëm Në Greqië e Vjetër, sofisti i johur Georgias ishte marrë vesh me jë studet t i jepte mësime private drejtësie kudrejt jë shpërblimi të caktuar. Sipas marrëveshjes së lidhur mes tyre, gjysma e shpërblimit të plotë do t i jepej mësuesit paradhëie, kurse gjysma tjetër, kur të fitote çështje e parë gjyqësore si avokat, sepse fitimi i çështjes së parë do të tregote se studeti i kishte përvetësuar shkecë e së drejtës ë mëyrë të përkryer. Kur përfudoi programi mësimor, studeti pretedoi se shuma që i kishte pasë paguar mësuesit si paradhëie, ishte e mjaftueshme, për pasojë, mbrojta e parë që iu desh të bëte, ishte vetëmbrojtja përballë akuzës së mësuesit për shkelje e marrëveshjes. Gjatë gjykimit të çështjes, Georgias e mbrojti akuzë e tij ë këtë mëyrë: Edhe sikur ta fitoj, edhe sikur ta humb këtë çështje, kam për ta marrë pjesë e mbetur të shpërblimit! Gjykatësi e pyeti: Pse? Georgias iu përgjigj: Po ta fitoj këtë çështje, ju do të vedosi se më tako ta marr pjesë e mbetur të shpërblimit dhe do ta marr! Kurse po të vedosi kudër meje, do të thotë se uë e humba çështje, kurse studeti im e fitoi! Atëherë, përse kemi ardhur ë gjyq? Po qe se çështje, që është mbrojtja e parë e tij, e fito studeti, sipas marrëveshjes, ju do të vedosi që uë ta marr gjysmë e mbetur të shqërblimit! Në të kudërt, pra, ëse uk e marr shpërblimi, marrëveshja shfuqizohet ë mëyrë arbitrare, gjë që është e pamudur! Kudër tij, studeti bëri këtë mbrojtje me të jëjtat argumete juridike: Edhe sikur ta fitoj, edhe sikur ta humb këtë çështje, shumë e kërkuar ga akuzuesi s kam për ta paguar dhe uk duhet ta paguaj. Sepse, po ta fitoj, uk do ta paguaj se ashtu do të jetë vedimi juaj; po ta humb, prapë uk do ta paguaj, sepse uk do të jetë plotësuar kushti i vëë ë marrëveshje. Në të kudërt, po të merri vedim që ta paguaj borxhi, do të kei marrë jë vedim ë kudërshtim me marrëveshje, gjë që bie ë kudërshtim me ligji! 267

268 BOTEKUPTIMI ISLAM (arsyeja) e gjymtuar po me atë dobësi dhe pamjaftueshmëri. Eshtë për këtë arsye që ede ekzistojë shumë pikëpamje filozofike të logjikshme, por jo të drejta! 380 Mirëpo, ideatorët (muxhtehidët) islamë, megjithëse e përdori aalogjië, arrijë te e drejta dhe e vërteta. Sepse të vërtetat, që jaë premisa të ivelit të postulatit, ë arsyetimi e tyre, uk jaë produkte të peshores së medjes (arsyes), por deklarata hyjore, domethëë, jaë aalogji të papërsëritshme që s kaë të bëjë absolutisht me subjektiviteti. Vërtetësia e kokluzioit të trajtuar si premisë ë aalogji, praohet si a priori, gjë që është domosdoshmëri e besimit. Megjithëse besimi është vërtetim dhe pohim me zemër, premisat e këtij vërtetimi dhe pohimi jaë argumetime racioale. Ja, pradaj Profeti ka thëë: Feja e persoit është arsyeja e tij. Kush uk ka arsye, uk ka as fe! 381 Megjithëkëtë, a uk ka ë bazat e besimit çështje që e kapërcejë arsye, që e dëojë atë me paaftësi për të arritur te e vërteta? Së pari e vërteta e idividualitetit (persoalitetit) të Allahut, të tilla jaë shumë baza të besimit. Kjo e vërtetë si ë vijim, megjithëse mud të duket si e huaj dhe jo ë përputhje me hadithi pak më sipër, uk është ashtu. Po ashtu si ë pozitivizëm 382, jaë shumë të vërteta që hyjë ë fushë e medjes (arsyes) dhe vëzhgimit dhe që jaë të pamudura Shembulli më i mrekullueshëm i pamjaftueshmërisë së logjikës ose a - syetimit, jaë filozofët sofistë. Ata, duke përdorur jë sërë premisash të drejta apo të supozuara si të drejta, përpiqe për të mashtruar ose për të siguruar përfitime. Megjithëse forma e argumetimit respekto rregullat e tyre, përfudimi i arritur prej tyre është sajim dhe përçartje. Pjesëtarët e rrymës së sofizmit që ka filluar me filozofi e Greqisë së lashtë, Zeo, duke përdorur këtë metodë, kërkojë të tregojë se edhe postulati më kategorik për ga vërtetësia mud të vihet ë dyshim dhe pretedojë se është e pamudur logjikisht të diferecohe e drejta me të shtrembrë ga jëratjetra! 381. Sujuti, Xhamiu s-sagir, III, 535, hadith r Pozitivizmi është jë pikëpamje filozofike e parashtruar ga Ogyst Koti (Auguste Comte), pikëpamje e cila uk e prao të vërtetë e asgjëje që uk mud të jihet me aë të orgaeve të shqisave. Ndërkaq, meqë Islami i fto jerëzit të besojë tek e fshehta (gajb), pozitivizmi është armiku më i madh i Islamit. Pozitivizmi është burimi i të gjitha pikëpamjeve të tjera materialiste. Pozitivizmi ka dy parime themelore por që jaë ë kotradiktë me jëratjetrë: 1) Përgjithësimi

269 të kotrollohet me medje (arsye). Në përfudim të shqyrtimit të këtyre, muslimaët, duke e përgjithësuar me medje logjikshmërië jokotradiktore dhe jopërjashtimore suduese ë urdhrat hyjorë, e përgjithësojë atë ë tërë deklaratat hyjore dhe arrijë ështrimi daj Zotit. Për më tepër, edhe përparimi i shëuar ga dituria, ka ardhur vazhdimisht duke e mbështetur këtë medësi. Po qe se përmedim këtu jë dy shembuj mbi këtë, do të kuptohet më mirë kotësia ë paragjykimi e këtij qëdrimi të besimtarëve: Në Kur ai e Shejtë, duke u deklaruar se jerëzit do të rigjalle dhe do të merre ë llogari, thuhet: 2) Domosdoshmëria Dhe, tai, le ta shohim se si bie ë kudërshtim ë vetvete me jëra-tjetrë këto dy parime themelore ku mbështetet pozitivizmi. Për ta përcaktuar temperaturë e vlimit të ujit, ë laborator zjehet ujë i thjeshtë (i pastër fizikisht dhe kimikisht) ë shtypje atmosferike ormale dhe vihet re se uji fillo të vlojë e të avullohet ë jë temperaturë të caktuar. Pastaj eksperimeti përsëritet dhe ë të gjitha përsëritjet vihet re se uji vlo dhe fillo të avullohet po ë të jëjtë temperaturë. Pastaj, duke bërë jë përgjithësim, thuhet: Në të gjithë tokë, ë shtypje atmosferike ormale, uji vlo ë temperaturë jëqid gradë. Kështu, ata e praojë këtë kokluzio të përgjithësuar pa i provuar të gjitha ujërat e thjeshtë të tokës! Si rrjedhojë, iduksioi i prauar prej tyre quhet iduksio i magët. Po të vihet re me kujdes ky shembull, të gjitha ujërat uk jaë vëë ë provë. Dhe kur pozitivistët pyete se si kaë mudur të arrijë ë këtë kokluzio të përgjithësuar, përgjigje kështu: Pasi bëmë prova të shumta e të përsëritura ë laboratori fizik, përfudimi e xjerrë aty e përgjithësuam ë laboratori e medjes! Mirëpo kjo është jë kotradiktë për ta, sepse uk e praojë vërtetësië e jë kokluzioi të paprovuar ë laborator. Nga aa tjetër, e tillë është edhe ajo që bëjë fetarët. Ata, pasi e shohi vazhdimi e përshtatshmërisë me medje (arsye) të urdhrave fetarë që hyjë ë fushë e vëzhgimit, praojë dhe miratojë se kjo përputhje me arsye duhet të vazhdojë edhe ë çështjet që ata uk i rroki dot me medje. Ndërkaq, pozitivistët, megjithëse vetë e praojë këtë gjë (përgjithësimi), për fetarët e kosiderojë të paarsyeshme dhe, kështu, i mohojë të gjitha të vërtetat metafizike. Pozitivistët, megjithëse uk i shpjegojë dot me prova laboratorike veçoritë e praishme ë sedet e atyrës dhe dallimet mes tyre, i quajë domosdoshmëri dhe i praojë si të tilla. Për shembull, ata mjaftohe vetëm t i përcaktojë dallimet e vlimit dhe avullimit si dhe të peshës specifike, uk i hetojë shkaqet e tyre. Sepse urtësitë e krijimit jaë jashtë fushës së iteresimit të tyre dhe as medërisht uk gjykojë për to. Mirëpo, sipas tyre, çdo praim duhet përcaktuar me vëzhgim dhe provë laboratorike. Për këtë shkak, edhe praimi prej tyre si a priori i veçorive krijimore të sedeve të atyrës është jë qëdrim kotradiktor i tyre. 269

270 270 BOTEKUPTIMI ISLAM A mos padeh jeriu se s kemi për t ia mbledhur patjetër kockat? Po, Ne kemi mudësi t ia rregullojmë edhe majat e gishtave, madje. 383 Fakti që këtu bëhet fjalë për majat e gishtave mud të duket si ë kudërshtim me elokuecë. Sepse, përmedja ë mëyrë të veçatë e majave të gishtave pasi është folur për rikostruksioi e skeletit eshtror të jeriut i cili do të merret ë llogari, duket si e tepërt. Mirëpo kjo mbështetet mbi jë të vërtetë. Por ëjer ë jëqid e pesëdhjetë vjet më parë uk dihej se ë mollëzat e gishtave kishte të shëuara veçori për çdo jeri. Këtë e pati zbuluar më 1856 shkecëtari aglez Ge Gise. Qysh ga ajo datë, është parë e mjaftueshme që jeriu, ë ved të ëshkrimit, të vërë gishti. Po kështu, ë Kur ai e Shejtë ka shumë deklarata, urtësia e të cilave është mudur të jihet vetëm me zbulime të reja, mirëpo e uk po i hyjmë shumimit të shemujve mbi këto, gaqë këtë temë e kemi prekur pak a shumë edhe më parë. Ata që dëshirojë, mud t u drejtohe veprave të tjera që trajtojë hollësi të kësaj çështjeje. Sepse vepra të tilla uk jaë pak as të turqishte toë. Ndërkaq, Ne, le të përmedim këtu ja dy specifika edhe ga shprehjet e Profetit (s.a.s.), specifika të tilla që ë atë kohë kur jaë shprehur ka qeë e pamudur të kuptohe, por që kuptohe vetëm tai, me kohë, ë përfudim të zbulimeve të reja. Eshtë jë urdhër profetik që, ë qoftë se jëri krah i jë mize shtëpiake tako ë uji e pijshëm, ë atë ujë duhet futur edhe krahu tjetër i mizës vjet më parë, ë Egjipt u zhvillua jë debat i gjatë mes dijetarëve fetarë dhe jerëzve të shkecës mbi vërtetësië e hadithit profetik që e shpreh këtë të vërtetë dhe, më ë fud, doli ë shesh kjo e vërtetë: Në jëri krah të mizave shtëpijake dodhe spore helmuese, kurse ë krahu tjetër, spore të dobishme që i elimiojë të parat. Po qe se jëri krah i mizës shtëpijake tako ë uji e pijshëm, duke supozuar sipas të gjitha gjasave se ai krah është që bart sporet helmuese, duhet të futet edhe krahu tjetër me qëllim që, sidoqoftë, të mud të elimiohe sporet e dëmshme. Atëherë, si mud të dodhte që jë profet i pamësuar i cili ka jetuar 1400 vjet më parë, ta dite këtë përveç se me aë të revelacioit hyjor? 383. Kur ai, Kijamet: 3-4.

271 KADIR MISIROGLLU Një shembull tjetër është edhe ky: Në hadithet profetike është urdhëruar që jerëzit që hyjë ë evojtore (WC), duhet ta keë kokë të mbuluar. Vetëm shekuj më voë është kuptuar se kjo është jë çështje serioze. WC-ja është ved ga burojë dhe përhape erëra të këqija. Ndërkaq, qimet jaë shumë të afta për t i thithur dhe ruajtur erërat e këqija. Pradaj është bërë zako që mjekra të lyhet me erëra të mira. Për shembull, po qe se ë jë dhomë dodhe dy eë të hapura, jëra me kripë dhe tjetra me miell, pas jë itervali të caktuar, dërsa kripa ka thithur lagështirë e ajrit dhe është bërë e lagësht, mielli e rua gjedje e fillimit për jë kohë të gjatë. Ja, pra, krejt si kripa, edhe qimet e thithi me shpejtësi erë e keqe. Profeti (s.a.s.) i ka mallkuar ata që bëjë tatuazh. Sot dihet se tatuazhi bëhet faktor përcjellës i leprës ga jë jeri tek tjetri dhe se gjit sëmudje e quajtur hepatit serumi. Profeti i lartë pati thëë: Ç përcjellës i mirë (i bukës) është uthulla! Sot e dimë se uthulla është jo vetëm hapës i oreksit, por, ë të jëjtë kohë, edhe vrasës mikrobesh. Ajo i elimio veçaërisht bakteret që dodhe ë sallatat jeshile. Ngrëia e kafshëve mishgrëëse është haram. Me këtë, Islami ka paradaluar sëmudjet që kaë për agjet mikrobi e quajtur Trichiella, parazit i posaçëm e zorrëve të derrit, por që dodhet përgjithësisht tek kafshët mishgrëëse. Sot, kjo sëmudje uk haset ë Turqi. Shkaku i kësaj jaë kokluzioet dhe urdhrat profilaktike të Islamit. Ky shirit haset vetëm ë ishulli Imroz ku dihet se ka ferma të posaçme për rritje e derrave. 384 Duke marrë abdest, parakrahët lahe ë atë mëyrë që uji të rrjedhë drejt bërryleve. Kështu lahe edhe mjekët. Sepse ë këtë mëyrë, mikrobet uk mblidheë majat e gishtave, por ë bërrylet. Shembujt që muhd të sille mbi këtë specifikë, jaë të paumërt. Të gjitha këto e zgjerojë çdo ditë e më shumë kufiri e shkaqeve shkecore që jaë mbështetje e urdhrave dhe dalimeve islame dhe kjo situatë është shkak i arsytueshmërisë së faktit se pse ata që kaë jetuar ë jë kohë çfarëdo, ta keë prauar pa e deba Prof. Dr. Ekrem Kadir Uat, Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş ve İslam Dii, İstabul, 1975, f

272 272 BOTEKUPTIMI ISLAM tuar jë kokluzio, urtësië e të cilit uk e kaë johur me medje (arsye). Duke e përfuduar këtë diskutim, le ta prekim çështje e iterpretimit (tevil) të përdorur ga dijetarët islamë përballë deklaratave hyjore. Në çdo gjuhë, jë fjalë e caktuar përdoret ë tre forma: a) Me kuptim të drejtpërdrejtë b) Me kuptim të figurshëm c) Si aluzio ose isiuatë Pa asjë dyshim, kjo është e vlefshme edhe për arabishte. Duke xjerrë kokluzioe dhe kuptime ga ajetet e Kur ait të Shejtë, krahas këtyre veçorive gjuhësore, përdore edhe medja (arsyeja) dhe arsyetimi). Ndërkaq, ka edhe ajete të quajtur muteshabih (të figurshëm), të cilëve është e pamudur t u garkohet dojë kuptim formal. Për shembull, dihet se ë ajeti Dora e Allahut dodhet mbi dorë e tyre 385, meqë është e pamudur që Allahut t i dedikohet dorë ë jë mëyrë çfarëdo, kjo fjalë iterpretohet dhe kuptohet ë formë fuqi. Ndërkaq, dërsa ë kometet (tefsir), kuptimi që barti ajetet, kokretizohet mejëherë dhe përgjithësisht, ë iterpretim (tevil) kurrsesi uk dodh dojë kokretizim ketagorik. Sepse përfudimi i arritur me aë të iterpretimit, është produkt medjeje (arsyeje), e cila përballë shprehjeve të kësaj atyre, e bë të domosdoshme praimi e jë mudësie ga mudësitë e shumta. Pradaj, iterpretimi është jë puë e rrezikshme. Zoti e deklaro këtë rrezik me aë të këtij ajeti kur aor: Eshtë ai i adhuruari sudues që e ka zbritur Kur ai mbi ty! Jaë disa ajete muhkem të tij që përbëjë bazë e atij libri. Kurse jë pjesë tjetër jaë ajetet muteshabih. Dhe persoat që, më ë fud, jaë zemërkëqij, djeki ajetet muteshabih të atij libri, me qëllim që ta iterpretojë si të dua dhe të fusi itriga. Mirëpo iterpretimi e tij uk e di kush tjetër përveç Allahut. Kurse persoat e qëdrueshëm ë dituri thoë: Ne i besuam Atij, të gjitha jaë ga aa 385. Kur ai, Fet h: 10.

273 KADIR MISIROGLLU e Zotit toë! Gjë që uk e thotë askush përveç persoave krejtësisht të arsyeshëm! 386 Eshtë për këtë arsye që vehhabitët uk i iterpretojë ajete të tillë muteshabih, por i lëë siç jaë. Madje, edhe ëse iterpretimi e kosiderojë herezi (kufr), e drejta është që iterpretimet të cilat mbështete ë medje (arsye), të llogarite si jë mudësi, dhe të shmaget ga pohimet kategorike. Sepse, siç u tha edhe më sipër, medja (arsyeja) s është e përkryer, por e magët. Një çështje tjetër e cila e lë të mahitur medje (arsye) jerëzore përballë Kur ait të Shejtë, jaë shkrojat e vetmuara (huruf-i mukattaa). Eshtë fjala për shkroja më vete që dodhe ë krye të disa sureve ose ë gjedje e jë shkroje të vetme, ose ë gjedje e disa shkrojave, por që ë asjë rast uk përbëjë dojë fjali. Sepse ato shkroja jaë aty jo si shprehje, por si figurë. Këtë mud ta shpjegojmë me shkrojat latie ë këtë mëyrë: Për shembull, jëra ga shkrojat është shkroja b. Kjo është paraqitja grafike e saj, kurse leximi është bë. Atëherë, ç dua të thoë ato? Medja (arsyeja këtu është e paaftë për të thëë diçka, pradaj dijetarët islamë parapëlqejë të heshti ë këtë drejtim duke thëë vetëm se këto mud të jeë jë shifër mes Allahut dhe Resulit të Tij! 386. Kur ai, Al-i Imra:

274

275 H. PARIMI I OPTIMIZMIT Optimizmi ose pesimizmi jaë, para së gjithash, jë problem medësie, kurse medësia vetë sedërtohet mbi jë truall psikologjik ose moralo-shpirtëror. Eshtë për këtë arsye që, ata që s e arrijë dot përkohësisht apo përgjithësisht qetësië dhe prehje shpirtërore, bëhe dhe jaë përkohësisht apo përgjithësisht dhe ë raport me iveli e privacioit që përjetojë ë këtë specifikë, jaë pesimistë 387. Ndërkaq, qetësia dhe prehja moralo-shpirtërore varet ga sa jaë të këaqur zemra dhe truri i jeriut, gjë që arrihet ë sajë të besimit (ima). Sepse besimi është jë përgjigje e plotë dhe e këaqshme për kërkesat e mudësive jerëzore meditative dhe afektive që u përkasi botëve fizike dhe metafizike. Si jë sistem kokluzioe vlerash jokotradiktore mes vetes të Uiversit që arrijë kulmi e përkryerjes tek krijuesi i tij, besimi, duke lidur ga kosiderimi i botës ë trajtë kompleksiteti të pazgjidhshëm, shpërda dhe elimio vuajtje dhe shqetësimi jerëzor. Duke e elimiuar pakëaqësië e lidur ga prirja e atyrshme e revoltës kudër përkohshmërisë dhe vdekshmërisë, besimi i hap jeriut horizoti e dy botëve 388, domethëë, horizoti e kësaj bote dhe të botës së pasme (ahiret) pas rigjalljes. Ndërkaq, ë qoftë se sille dërmed ato çka kemi thëë më parë, kuptohet fare lehtë se besimi i cili gëzo cilësië për ta xjerrë këtë përfudim, është vetëm besimi i kofirmuar me Islami. Eshtë për këtë arsye që Profeti ka thëë: 387. Në origjial: bedbi (pers.); frëgj. pessimiste; (kud. pers. ikbi, opt - mist; frëgj. optimiste). Shë. i përkthyesit Në origjial: dârey. Shë. i përkthyesit. 275

276 BOTEKUPTIMI ISLAM Rexhau l-mu mii mi imaihi (Optimizmi i muslimait rrjedh ga besimi). Sepse optimizmi i muslimait është vepër e jë johjeje më të përkryer mbi besimi, Allahu dhe Uiversi. Pradaj edhe Zoti thotë: Zemrat gope (këaqe) vetëm me përmedje e Allahut! 389 Optimizmi ose pesimizmi jaë faktori më me efekt ë formësimi e kokluzioit të vlerës që arrihet ë vëzhgimi e sedeve dhe dukurive. Për shembull, dërsa persoat pesimistë që vështrojë jë gotë të mbushur përgjysmë, kokludojë për të ë formë gotë gjysmëboshe, persoat optimistë kokludojë ë formë gotë gjysmëplote. Megjithëse që të dy kostatimet jaë të drejta, i vetmi dallim midis tyre është jë evidetim-spostim 390 fakti që lid ga medësia. Në kushte të tilla, Islami gjithmoë gre jë medësi pozitive që shty për të thëë gotë e mbushur përgjysmë ose gotë gjysmëplote. Si? Le ta shpjegojmë shkurt. Më së pari, Islami impoo jë bidje e cila, ga aa e vet, e bë të domosdoshme që jeriu të jetë optimist për kaderi, çështje më të vështirë që qëdro përballë johjes jerëzore, si dhe për fudi e vet që është jë fragmet i kaderit. Sipas Islamit, pesimizmi absolut është herezi. Ajo çka urdhëro Islami, është situata meditative-afektive e quajtur ë termiologjië përkatëse, beje l-havfi ve r-rexhá / mes frikës dhe shpresës. Nga aa tjetër, ë lidhje me mëkatet evetuale, është premtimi hyjor se pedimi dhe pedesa e siqertë do të praohe gjithmoë, gjer ë fud të jetës. Në jë hadith profetik është thëë: Kur ai, Ra d: Në origjial: takdim-te hir. Sipër e kemi përkthyer evidetim-spostim që i përgjigjet ë mëyrë adekuate origjialit. Për ta bërë më të qartë, po themi se ë këtë rast kemi të bëjmë me xjerrje ë pla të parë lëie ë pla të dytë. Secili, edhe optimisti, edhe pesimisti, ë vartësi të medësisë (optimiste apo pesimiste) që kaë, theksojë atë aspekt të sedit që përputhet me medësië e tyre. Optimisti sheh aspekti pozitiv të çështjes, kurse pesimisti sheh aspekti egativ të saj. Shë. i përkthyesit.

277 KADIR MISIROGLLU Allahu do t ia praojë pedesë kujtdo që do të pedohet gjersa të vijë dita që dielli të lidë ga perëdimi (që bota të shkatërrohet)! 391 Të gjitha dukuritë dhe sedet (qeiet) ë Uivers sedërtohe dhe bëhe ekzistete me aë të sitezës së shfaqjeve të atributeve hyjore, të cilat jaë dy kategorish: të ashpra (xhelálí) dhe të buta (xhemálí). Kjo ëkuptohet kur thuhet se edhe e mira, edhe e keqja jaë prej Allahut. Vulleti i Allahut është i praishëm ë çdo sedërtim, kurse pëlqimi i Tij, vetëm ë të mirë. Ndërkaq, ë të gjitha sedërtimet, epërsi kaë shfaqjet e buta. Pradaj ë hadithi e shejtë (hyjor) është thëë se mëshira ime e kalo dëshkimi tim! 392 Me aë të këtyre, jeriut i ofrohet jë horizot optimist. Në mëyrë të veçatë, duke urdhëruar si ë vijim, ë ajeti kur aor, Allahu, duke ua kujtuar jerëzve mudësitë e shfaqjeve të favorit (lutf) breda persekutimit (kahr) ose të persekutimit breda favorit, u ka sugjeruar atyre medimi dhe djejë e durimit dhe qëdresës daj gatërresave dhe fatkeqësive, kurse medimi dhe djejë e modestisë dhe shmagies ga kreimi dhe prapësia përballë favoreve dhe mirësive: Juve ju bë e shkruar lufta, megjithëse uk ju pëlqe. Mirëpo mud të dodhë që të mos ju pëlqejë jë gjë e cila, ë të vërtetë, është e mirë dhe mbarësi për ju, dhe mud të dodhë që t ju pëlqejë jë gjë e cila, ë të vërtetë, është e keqe dhe e prapë për ju! Ju uk e dii, Allahu e di! 393 Kështu, krahas jetës së madhe e të amshuar të premtuar përballë çdo lloj gatërresash dhe fatkeqësish, me aë të librit të madh plot tërheqje vëmedjeje dhe gushëllimesh që të bëjë të medosh se gatërresat dhe fatkeqësitë ë fjalë s jaë asgjë, sugjero durim dhe qëdresë përballë preokupimeve dhe fatkeqësive të jetës, a mëso se është e domosdoshme që t i lutemi Allahut që të dëshiro Muslim, Dhikr, Sebekat rahmetí alá gadabí. Hadithi i shejtë (kudsí) është hadithi me ide ga Allahu dhe me shprehje verbale ga Profeti. (Buhari, Tevhid, 22; Muslim, Tevbe, 14-16) 393. Kur ai, Bakara:

278 278 BOTEKUPTIMI ISLAM jë gjithmoë ë mëyrë volitive të mirë dhe mbarësië për vete toë. Duke a urdhëruar që edhe ëdrrat t i iterpretojmë për të mirë, Islami a sugjero që të jemi plot shpresë dhe optimistë për mëshirë dhe favori e Allahut duke u lidhur pas çdo pue me jë gjedje shpirtërore optimiste. Pyetjeve dhe frikërave më të gatërruara që e rrethojë jeriu, Islami u jep përgjigje me shprehjet më të qarta e më kocize. Kështu, Islami paradalo që çështjet e Uiversit të mos komplikohe si kaçurrela zezaku ë a u lejoftë të shprehemi kështu për rrjedhojë, që medimi i jeriut të mos vuajë për zgjidhje e tyre. Duke e urdhëruar jeriu, vedos jë herë, plotësoje atë që i përket vulletit tëd, pastaj dorësoju Allahut 394, i jep mudësi atij të arrijë qetësië dhe lumturië. Po qe se pikëpamja islame ë këtë specifikë do të duhet shprehur ë formë devize, mud të thuhej kështu: Gjersa ka Allah, s ka dëshpërim!.. Për t u kuptuar se ë ç masë optimiste e bë të domosdoshme Islami jë horizot pikëpamjeje, le ta përmedim si shembull jë gjarje ga jeta e Profetit toë. A po shkote rrugës së bashku me sahabet, shokët e vet. Në rrugë dodhej jë kufomë qei e qelbur. Ndërsa të gjithë të tjerët kalua adej duke zëë hudët, Profeti iu afrua kufomës, e vërejti dhe tha: Sa dhëmbë të bukur paska pasur ky qe! A e patë! Ja, ky është kriter sjelljeje prej besimtari. Le të kujtojmë se, për ta rrokur këtë çështje me tërë kuptimi e saj, kemi bërë disa trajtime ë temat Ngushëllimi i ofruar ga feja si dhe Rrugët mistike të kompesimit dhe kurimit përballë privimeve. Me të vërtetë, ë këtë kuadër, pikëpamja mistike i ofro jeriut më shumë gushëllim dhe optimizëm, sepse mistika ka bërë të sajë metodë për ta trajtuar mëkatari dhe jeriu me të meta e gabime me aë të medësisë se është e mudur që ga çdo gabim të dërrohet rrugë, të fitohe falja, të bëhet korrigjimi i duhur dhe të arrihet ë rrugë të drejtë. Strofa poetike ë vijim e cila është shumë e johur dhe i është atribuar gabimisht poetit dhe mistikut të madh 394. Kur ai, Al-i Imra: 159.

279 KADIR MISIROGLLU Mevlaa Xhelaleddi Rumi ( ), e shpreh ë mëyrë tejet të qartë dhe elokuete se shasi i korrigjimit dhe i shpëtimit është i mudur ë çdo situatë: Bâzâ bâzâ her â çi hestî bâzâ Ger kâfir ü gebr ü bütberestî bâzâ İ dergeh-i mâ dergeh-i evmidî îst Sad bâr eger tevbe şikestî bâzâ Eja, eja, prapë eja, kushdoqofsh, eja, Dhe qafir, zjarradhurues, idhujtar ë qofsh, eja! Selia joë s është seli e të pashpresëve; Pedesë dhe jëqid herë ta kesh prishur, prapë eja!.. Fakti që, megjithëse kjo strofë poetike me vlerë e jë poezie më vete është e jë poeti iraia të quajtur Ali, i është atribuar Mevlaait, rrjedh ga fakti që është ë përshtatje me filozofië dhe medësië e tij. Duke e përfuduar këtë diskutim, le t i ofrojmë vëmedjes suaj këto dy hadithe profetike ga shembujt praktikë të faktit se mëshira e Allahut e kapërce dëshkimi e Tij: Sipas rrëfimit të Ebu Said Sa d bi Malik bi Sia el- Hudriut (r.a.), i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ka thëë kështu: Dikur ishte jë perso që kishte vrarë ëtëdhjetë e ëtë jerëz. Ky perso bëri hetime për të mësuar se kush ishte dijetari më i madh ë botë dhe i tregua jë murg. persoi shkoi te murgu dhe e pyeti: Kam vrarë ëtëdhjetë e ëtë vetë! A mud të bëj pedesë? Murgu iu përgjigj: Jo, s të praohet! Atëherë persoi e vrau edhe murgu dhe e plotësoi jëqidëshi e jerëzve të vrarë prej tij. Pastaj hetoi prapë se kush ishte dijetari më i madh ë botë dhe e këshillua të takohej me jë dijetar. Persoi shkoi te dijetari që i propozua, i tregoi se kishte vrarë jëqid vetë dhe e pyeti ëse mud të bëte pedesë. Dijetari i tha: 279

280 280 BOTEKUPTIMI ISLAM Gjithsesi mud të bësh pedesë dhe të të praohet, sepse kush mud të futet mes persoit dhe pedesës së tij (domethëë, kush mud t ia pegojë apo dërpresë persoit pedesë)? Shko ë fila ved se atje ka jerëz që i fale Allahut të Lartë. Edhe ti, së bashku me ta, faliu Allahut të Lartë! dhe kurrsesi mos u kthe ë vedi tëd se ai është ved shumë i keq! Kështu i tha dijetari persoit dhe persoi doli ë rrugë për të vajtur atje. Kur arriti ë gjysmë të rrugës, e arriti vdekja. Egjëjt e mëshirës (faljes) dhe egjëjt e dëshkimit isë të polemizoi mes tyre se kush duhet ta merrte persoi. Egjëjt e mëshirës thaë: Ky jeri u is ë rrugë duke bërë pedesë dhe duke iu drejtuar Allahut me gjithë zemër! Kurse egjëjt e dëshkimit thaë: Mirëpo, ky jeri uk bëri kurrë mirë ë jetë! Në këtë mes, u shfaq jë egjëll me pamje jeriu. Egjëjt e caktua arbitër mes tyre. Egjëlli i caktuar si arbitër u tha egjëjve: Matei largësië e vedit ga u largua dhe largësië e vedit ku dote të shkote. Ndaj cilit ved të dodhet më afër, atij vedi i përket! Egjëjt i matë të dyja largësitë dhe vuë re vedi ku dote të shkote ishte më afër vedit ku dodhej ë atë çast. Atëherë, atë e morë egjëjt e mëshirës! 395 Sipas jë rrëfimi tek vepra Sahih-i Muslim, thuhet: Meqë ai perso dodhej jë pëllëmbë më afër fshatit ku jetoi jerëzit e mirë, u kosiderua prej atij fshati. Kurse sipas jë rrëfimi tjetër ë po të jëjtë vepër, thuhet: Allahu i Lartë e urdhëroi persoi të largohej ga fshati i mëparshëm dhe të afrohej tek fshati tjetër, kurse egjëjt i urdhëroi t i masi largësitë e të dy aëve. atëherë, u vu re se persoi dodhej 395. Buhari, Ebija, 54; Muslim, Tevbe, 46, 47, 48.

281 KADIR MISIROGLLU jë pëllëmbë më afër fshatit të ri ku do të shkote, dhe, atëherë, u fal. 396 Me leje të Allahut, Profeti (s.a.s.), ë dryshim ga jerëzit e tjerë, ka mudur të tregojë, ga pikëpamja kohore, duke folur edhe ë të shkuarë, edhe ë të ardhme. Ai pati bërë shumë rrëfime të kësaj atyre, jë prej të cilave është kjo: Ditë e llogaridhëies pas rigjalljes, jë persoi i qeë llogaritur të mirat dhe të këqijat që pati bërë dhe ishte vëë re se, përveç jë të mire, bëmat e tjera të tij ishi të këqija. Pradaj ishte përcjellë për ë xheheem. Duke shkuar rrugës, pati hasur jë perso që e kishte pasur mik ë këtë botë dhe e pati pyetur: Të qoftë për mbarë! Kur dodheshim ë botë, ti s ke qeë jeri i keq si uë, pradaj, ç puë ke ë këtë rrugë? Miku i pati thëë: Drejt po thua, mirëpo, kur m u llogaritë të mirat dhe të këqijat, më doli jë e keqe tepër. Atëherë, desha të marr jë të mirë ga babai, ëa dhe fëmijët për të mos hyrë ë xheheem, por për të shkuar ë xheet, mirëpo asjëri s më dha sepse i pashë që secili shihte halli e vet! Dhe tai po shkoj ë këtë rrugë për të vuajtur dëimi e jë të keqeje!.. Atëherë, shoku i pati thëë: Në botë, uë e ti kemi qeë shokë. Sa herë ma ke tërhequr vërejtje ti, kurse uë s ta kam vëë veshi! Shih, tai uë kam vetëm jë të mirë. Edhe ajo, doshta ë sajë tëde! Meqë vetëm ajo e mirë mjafto të të shpëtojë ty, po ta jap ty dhe të paktë ti shpëto pa hyrë ë xheheem!.. Atëherë, Zoti i pati thëë: O robi im! Meqë ti mude t ia japësh shokut të mirë e vetme që kishe, edhe uë t i fala të gjitha të këqijat! Eja, hyi të dy së bashku ë xheet! Ja, pra, si mud të jedtë a të bëhet pesimist besimtari i cili i beso Zotit të Gjithësisë me mëshirë dhe falje kaq të gjerë? Në fakt, a uk urdhëro Zoti kështu? 396. Rijadu s-salihi, İstabul, 2001, vëll. I, f. 164 e ë vazhd. 281

282 BOTEKUPTIMI ISLAM Thuaju: O ju robtë e mi që e teproi ë padrejtësië që bëi daj efsit (vetes) tuaj! Mos e prisi shpresë ga mëshira e Allahut! Allahu i fal të gjitha mëkatet, sepse Ai është mëshirues dhe falës! 397 Kurse ë jë ajet tjetër kur aor thuhet: E vërteta është se askush tjetër veç qafirëve uk e pret shpresë ga mëshira e Allahut! 398 Për ta kuptuar ashtu siç duhet mëshirë dhe falje e gjerë të Allahut, le t ia paraqesim vëmedjes suaj edhe këtë hadith të Profetit (s.a.s.). Omer bi Hattab (r.a.) tha kështu: (Një herë) Tek i Dërguari i Allahut (s.a.s.) erdhi jë grup robërish, mes të cilëve dodhej edhe jë grua e cila, për shkak të mallit që djete për fëmijë ga i cili ishte darë, e përqafote, e merrte ë prehër dhe i jepte gji çdo fëmije që haste. Duke e treguar atë grua me gisht, Profeti i pyeti të praishmit: A e quai të mudshme që kjo grua ta hedhë fëmijë e vet ë zjarr? Kurrë! I thamë e. Pas kësaj përgjigjeje, Profeti a tha: Ja, pra, Allahu i Lartë është më i dhembshur daj robve të vet sesa kjo grua daj fëmijës së saj! 399 Një hadith profetik tjetër është kështu: Siç rrëfe Ebu Hurejre (r.a.), i Dërguari i Allahut (s.a.s.), duke përcjellë ga Allahu i Lartë, ka thëë kështu: Po qe se jë rob krye jë mëkat dhe pastaj thotë Allahu im, falma mëkati!, Allahu i Lartë thotë: Robi im kreu jë mëkat, por diti se ka jë Zot i cili e fal mëkati ose i kërko llogari për këtë! Kur ai, Dhumer: Kur ai, Jusuf: Buhari, Edeb, 18; Muslim, Tevbe, 22; veç kësaj, shih. Ebu Davud, Xh - aiz, 1; Ibi Maxhe, Zuhd, 35.

283 KADIR MISIROGLLU Pastaj, po qe se robi krye prapë mëkat dhe thotë prapë Allahu im, falma mëkati, Allahu i Lartë thotë: Robi im kreu jë mëkat, por diti se ka jë Zot i cili e fal mëkati ose i kërko llogari për këtë! Pastaj, po qe se robi krye prapë mëkat dhe thotë prapë Allahu im, falma mëkati, Allahu i Lartë thotë: Robi im kreu jë mëkat, por diti se ka jë Zot i cili e fal mëkati ose i kërko llogari për këtë! Uë e fala robi tim, tashmë ai le të bëjë si të dëshirojë! 400 Në jë hadith tjetër të trasmetuar ga Ebu Hurejre, thuhet kështu: Betohem ë Allahu që ka jetë time ë dorë, se, po qe se ju uk do të bëit fare mëkat, Allahu do t ju zhdukte dhe ë ved tuaj do të sillte jë popull që të mëkatote, pastaj të kërkote falje dhe Ai t i falte! 401 Të gjitha këto që u thaë tregojë qartazi se askush i cili me të vërtetë ka besuar dhe është bërë muslima, uk mud të jetë e uk mud të bëhet pesimist dhe i pashpresë! Përkudrazi, ë të gjitha kushtet bëhet optimist dhe, për rrjedhojë, shpresues dhe i qetë! Buhari, Tevhid, 35; Muslim, Tevbe, Muslim, Tevbe,

284

285 2. PARIMET KONKRETE OSE PRAKTIKE DHE MORALO-ETIKE TE BOTEKUPTIMIT ISLAM Botëkuptimi islam uk është thjesht jë pikëpamje teorike. Botëkuptimi islam është parashtruar me qëllim për t u vëë ë praktikë, për t u zbatuar dhe, si rezultat i kësaj, për të siguruar lumturië dhe paqe ë këtë botë e ë përjetësi. Megjithëkëtë, siç është treguar edhe më parë, botëkuptimi islam ka edhe shumë parime teorike. Por këto, dryshe ga pikëpamjet e gjashme filozofike, jaë jë sistem kokluzioesh të vlerave të parashtruara jo për të qeë jë gjimastikë medore, por për të përbërë logjikë (dialektikë), më saktë, frymë e aktit ose veprimit. Nuk duhet harruar se çdo akt ka jë faktor psikologjik ose ideor. Parimet teorike të botëkuptimit islam formojë jë medësi që përbëjë bazë për akti e drejtë. Sepse qëllimi fial është qetësia dhe lumturia jerëzore që mud të realizohe vetëm me aë të veprimeve dhe operacioeve. Nga ky aspekt, gjërat që kaë për t u parashtruar ë këtë ëtemë të dytë, do të thoë jë farëlloj reflektimi të atyre parimeve teorike ë operacio. Meqë këto parime jaë ga jë parim praktike më vete, domethëë, rregulla të lijës së veprimit, jaë, ë të jëjtë kohë, morale ose, më saktë, moralo-etike. Pradaj ë titull përdorëm shprehje praktike dhe moralo-etike. Ndërkaq, pavarësisht se jë cilësi e këtyre është morale ose moralo-etike, përveç kësaj, djemë edhe evojë për t i trajtuar temat moraloetike ë titulli Parimi moralo-etik. Sepse kokluzioet që përmba botëkuptimi islam përbëjë tri kategori, që jaë: 285

286 BOTEKUPTIMI ISLAM a) Besimi (akaid) b) Akti (muamelat) c) Morali (ahlak) Veprimet që mud të dali ga jeriu jaë të pafudme. Megjithëkëtë, është e domosdoshme që, për t u parashtruar ato duke u grupuar ë parime kryesore, të reduktohe ë parime të përgjithshme. Ç është e vërteta, ë të drejtë islame ku është përvetësuar metoda kazuistike, është parim që, duke i parashtruar mudësitë, të xirre për secilë prej tyre kokluzioe më vete. Pradaj, qysh ë krye të herës, librat e ilmihalit dhe veprat juridike-fetare (veprat e fikhut) jaë kompiluar ë këtë formë. Por syimi që doqëm e ë këtë vepër ka qeë që, ë ved që ta përmedim çdo kokluzio të Islamit për secilë çështje, të mjaftohemi vetëm me disa shembuj ku pasqyrohe parimet ë fjalë duke i reduktuar ato ë parime themelore dhe, para së gjithash, të vëmë ë shesh medësië suduese ë kokluzioet islame. Dhe meqë besojmë se vetëm ë këtë mëyrë Islami mud të koceptohet si jë botëkuptim, e pamë me ved që, me syimi për ta siguruar vështrimi e përgjithshëm, t i trajtojmë çështjet sipas parimeve suduese mbi kokluzioet. 286

287 A. PARIMI I DINAMIZMIT Thuhet se parimi më me rëdësi i botëkuptimit islam është të jetë veprues dhe iiciues (aktiv dhe diamik). Sepse ë vështrimi e tij, jeta e kësaj bote i është dhëë jeriut për ta fituar jetë e pasme, ahireti. Me fjalë të tjera, kjo jetë është mjedis veprimtarie dhe fitimi. Në Kur ai e Shejtë ka shumë ajete që e shprehi këtë. 402 Nga këto kuptohet se shkaku i ekzistecës së jetës së kësaj bote është të provohet se kush do të bëjë puë më të mirë. 403 Edhe Profeti a.s.) ka thëë se kjo botë është ara ku mbillet jeta tjetër, ahireti. Kurse Zoti, fakti se rezultati produktiv i jetës së kësaj bote varet ga përpjekja dhe fitimi, e ka deklaruar me dekreti hyjor, për ju uk ka tjetër përveç shpërblimit të asaj që kei bërë! 404 Dhe se ë ç masë duhet përpjekur ë mëyrë diamike, e parashtro Profeti me këtë hadith profetik: Kush t i ketë dy ditë jëlloj, është me dëm! Kjo fe e cila e urdhëro zhvillimi dhe përparimi ë këtë masë, qysh herët ka ardhur duke u akuzuar për dembelizëm dhe pegim të përparimit për shkak se ka urdhëruar dorëzimi tek Zoti (tevekkul) dhe besimi tek kaderi (parashkrimi 402. Por jeriu, kur Zoti i vet e vë ë provë... (Kur ai, Fexhr, 15)... dhe kur atë e vë ë provë... (Kur ai, Fexhr, 16) dhe betohem se juve sigurisht do t ju vëmë ë provë... (Kur ai, Muhammed, 31)... Ne atë e vëmë ë provë... (Kur ai, Isa, 2)... për t ju provuar me ato që ju jepe... (Kur ai, E am, 165)...t i provojmë ata se cili prej tyre bëri puë më të mirë... (Kur ai, Kehf, 7) për të provuar se kush ga ju do të bëjë puë më të mirë... (Kur ai, Mulk, 2) 404. Me të vërtetë, jeriut s i përket tjetër përveçse përpjekjes së vet. (Kur ai, Nexhm, 39) 287

288 BOTEKUPTIMI ISLAM hyjor). Mirëpo kjo është jë shpifje e madhe, sepse dorëzimi tek Zoti është jë urdhër i domosdoshëm pas vedosmërisë (azim). Në Kur a thuhet: 288 Pasi të kesh vedosur, dorëzoiu Allahut! 405 Kuptimi i kësaj është që jeriu më parë të bëjë atë që ka ë dorë dhe vetëm pastaj ta mbajë shpresë te Allahu. 406 Në të kudërt, robi (jeriu) është i dëuar me fatkeqësië për të padehur se ai vetë është krijuesi i aktit të vet. Mirëpo besimtarët e kaë kuptuar dhe përvetësuar ë kthjelltësië e besimit se Zoti e ka krijuar këtë botë si botë të shkaqeve, se vulleti hyjor i praishëm ë mëyrë absolute ë çdo feome të mirë ose të keq, shfaqet ë jë sëë shkaqesh. Kurse kaderi që është i fshehtë, me aspekti e vet, sipas të cilit, uk jihet para se të shdërrohet ë kaza (kada) 407, uk lua asjë rol ë zaafillë e aktit jerëzor, sepse jihet si parim besimor se, për shumë akte që përfshihe breda vulletit jerëzor, kaderi është relativ 408, domethëë, është i dryshueshëm përballë shkaqeve. 409 Kështu, edhe vdekja, madje, e cila është jë feome absolut për çdo gjallesë, ë vështrimi e Islamit është dy llojesh: Ndërsa vdekja aksidetale mud të kapërcehet duke përdorur shkaqet, domethëë, duke marrë masa paraprake mbrojtëse, ga vdekja omiale 410 uk ka shpëtim, sepse për çdo gjallesë shtazore, mometi i fudit i jetës është domosdoshmëri e parashkrimit ose vedimit hyjor, domethëë, kader absolut. Me të vërtetë, ë Kur a thuhet: Çdo gjallesë do ta shijojë vdekje! Kur ai, Al-i Imra: Profeti ka thëë: Më parë lidhe deveë, pastaj lërja Allahut ë dorë! 407. Pradaj e medojmë se kaza-ja (kada) duhet përkufizuar si realitet i - ediat i kaderit. Shë. i përkthyesit Në origjial, muallak: relativ, i varur, i dryshueshëm. Shë. i përkthyesit Më ë krye, kemi shpjeguar se, si kosiderata e fraksioit mutezilit, sipas së cilës, jeriu është krejtësisht i lirë ë akti e vet, ashtu edhe kosiderata fataliste e fraksioit xhebrit, sipas së cilës, jeriu është i shtrëguar fatalisht ë akti e vet, jaë të papraueshme ë optikë e Islamit, se, sipas bidjes suite, jë pjesë aktesh krijohe sipas dëshirës volitive të autorit dhe duke respektuar shkaqet, për pasojë, autori bëhet përgjegjës plotësisht për ato akte dhe detyrimisht shpërblehet apo dëshkohet Përkatësisht, ecel-i kazâ, ecel-i müsemmâ. Shë. i përkthyesit Kur ai, Al-i Imra: 185.

289 KADIR MISIROGLLU Kjo do të thotë se, për çdo dëshirë, ë fillim duhe respektuar shkaqet, pastaj, dorëzimi tek Zoti, tevekkul, është i domosdoshëm për qetësië e zemrës, gjë që do të thotë shpresim 412 tek atributet e Allahut, si Rezzak (furizues, ushqyes), Halik (krijues) dhe Rahma (i gjithëmëshirshëm). Pavarësisht ga të gjitha këto të vërteta, feja e lartë islame, për shkak të prapambetjes që i jaë ështruar djekësit e saj qysh prej disa shekujsh, është akuzuar si pegesë përparimi 413. Në të vërtetë, ky përfudim i dalë si rezultat i shkaqeve dërkombëtare, si pushtimet mogole, dryshimi i rrugëve botërore të tregtisë pas hapjes së rrugës përreth Kepit të Shpresës së Mirë dhe rrjedhja për ë botë perëdimore e lëdëve të para pas zbulimit të Amerikës, gjithashtu, si pasojë e pashmagshme e të metave idividuale të muslimaëve, ky përfudim, pra, iu garkua ekas fesë së lartë islame dhe, me aë të jë propagade tizare, iu ijektua muslimaëve kompleksi i iferioritetit dhe, rezultati i tij, mosbesimi ë vetvete 414 aq sa, poeti Zija Pasha, me syim akimi për gjedje, ka mbetur i detyruar të thotë: Islami a qekësh për populli pegesë përparimi; Më parë s ishte kjo thëie, doli e re tai! Në jë vepër që e pati shkruar para se të rrëshqiste ë rrugë të shtrembër, Shemseddi Gyalltaj, pasi përshkrua shpesh duke bërë citime ga autorë perëdimorë hopi e zhvillimit kulturor dhe qytetërimor ga bota perëdimore pasi i patë kuptuar drejt muslimaët dhe patë zbatuar përvojë e tyre, thotë: Por a s është jë gutje ijorate ta akuzosh vetë feë duke parë fjalët që thoë ë emër të saj ata që s kaë mudur të grihe ë atë ivel kulturor që të mud t i johi kokluzioet dhe lartësië sublime të asaj feje? 412. Kur shpresimi është i plotë, përfudimi shprehet me këtë hadith: Po qe se do t i dorëzoheshit Allahut me të drejtë, do t jua jepte edhe juve ushqimi siç ua jep zogjve. Pa shihi: zogjtë dali ë mëgjes të uritur ga foletë dhe kthehe ë mbrëmje të gopur! (Ahmed b. Habel, Ibi Maxhe, Tirmidhi) 413. Në origjial: mâi-i terakkî. Shë. i përkthyesit M. Şemseddi Güaltay, Zulmette Nûra, İstabul, 1998, f. 99 e ë vazhd. 289

290 290 BOTEKUPTIMI ISLAM Për të mud të folur pro apo kudër jë feje apo jë bidjeje filozofike çfarëdo, duhe mbajtur parasysh jo ato çka thoë djekësit e saj, por vetë ajo fe apo bidje. Po qe se feja islame do të ishte vetë pegesë për zhvillim dhe përparim, a do të mud të lii muslimaët e parë ë prehri e qytetërimit moumete shkecore dhe vepra të mëdha e të pavdekshme që u impoojë respekt edhe sot persoaliteteve të kulturës dhe shkecës? Në periudhat kur muslimaët u qëdrua besikë ligjeve të larta të Islamit, vrapua drejt zhvillimit dhe përparimit, kurse qysh kur i ëvleftësua ligjet ë fjalë, raë ë gremiat e varfërisë, mjerimit dhe fatkeqësisë! Islami është fe dijeje dhe kulture. Kurrë s mud të qëdrohet ë këmbë me ijoracë! Historia është sheshit! Sa herë që muslimaët e kaë kuptuar feë ashtu siç duhet dhe jaë kapur fort pas dijes dhe kulturës, jaë gjitur lart. Dhe sa herë që i kaë ëvleftësuar porositë e fesë dhe kaë rëë ë ijoracë dhe përtaci, kaë vrapuar ga fatkeqësia, ë fatkeqësi. Kur Islami ka zotëruar itimitetet e dërgjegjeve të truve të garkuar me dije dhe kulturë, i ka përhapur përreth tufat e dritshme, u ka hapur djekësve të vet rrugët e zhvillimit dhe përparimit. Dhe shkaku i heshtjes dhe vedumërimit të mëpastajmë është, pa asjë dyshim, dryshimi që bëë muslimaët ë praktikë, gjë që ka shumë faktorë të bredshëm dhe të jashtëm, përmbajtësorë dhe formalë. Meqë tema joë s është të bëjmë histori, aaliza e këtyre faktorëve këtu është jashtë teme. Si përfudim, po të dryshojë jerëzit, sipas dryshimit që do të bëjë ata, do të arrijë lumturi ose do të pësojë fatkeqësi. Me të vërtetë, ë Kur ai e Shejtë thuhet: Po qe se jë popull uk i prish vlerat dhe karakteri e vet, as Allahu uk ia prish qetësië dhe lumturië! 415 Dhe: Allahu uk e drysho dhutië që ia fal jë populli gjersa ai popull të mos i prishë vlerat dhe karakteri e vet! Kur ai, Ra d: Kur ai, Efal: 53.

291 Sigurisht! A bie ë mjerimi e prapambetjes jë popull i cili mba ë dorë këto parime?! Kushdo që bë jë thërrime të mirë, e gje; dhe kushdo që bë jë thërrime të keqe, e gje! 417 Dhe: Kush bë jë puë të mirë, e ka për vete dhe kush bë jë puë të keqe, e ka për vete! 418 Njeriu i cili beso dejësisht se kjo botë është e përkohshme dhe se ahireti, bota e pasme, është e përhershme, se lumturia (xheeti) dhe fatkeqësia (xheheemi) i botës së pasme jaë të përhershëm e të pafud, se vdekja dhe llogaridhëia pas saj jaë absolutisht të vërteta e të pashmagshme 419, se edhe e mira, qoftë sa jë thërrime, edhe e keqja, qoftë sa jë thërrime, do të peshohe dhe vlerësohe 420, a uk e përdor ë mëyrë maksimalisht produktive dhutië e jetës? Për më tepër, krahas edhe shumë paralajmërimeve, orietimeve dhe frikësimeve hyjore dhe profetike!.. Dy ga pesë parimet themelore të Islamit, haxhi dhe zeqati, mud të kryhe vetëm me kusht zotërimi e jë pasurie të caktuar. Dhe kjo, pa asjë dyshim, është xitje dhe ikurajim për të puuar dhe për t u pasuruar. Veç kësaj, Profeti (a.s.), duke u shprehur si ë vijim, i ka xitur dhe ikurajuar muslimaët që, ë ved që të jeë zeqatmarrës, të bëhe zeqatdhëës : Dora që jep është më e çmuar se dora që merr! 421 Nga aa tjetër, zeqati uk merret ga fitimi, por ga pasuria gjedje. Edhe ky kokluzio, duke paradaluar stajacioi ë retabiliteti e mallit dhe kapitalit, xit dhe ikurajo veprimtarië tregtare e cila e qarkullo dhe e shto malli dhe kapitali. Kapitali i palëvizshëm, për shkak të dhëies së zeqatit, vje jë ditë që të mbarohet. Veç kësaj, dërsa tregtisë uk i vihet asjë kufizim përveç iteresit publik (të përgjithshëm), kamata (faizi, fajdeja) është 417. Kur ai, Zilzal: Kur ai, Xhathije: Kur ai, A raf: Kur ai, Zilzal: Muslim, Zekat, 97; Tirmidhi, Zuhd,

292 BOTEKUPTIMI ISLAM vlerësuar absolutisht haram (jolegjitime, e palejuar, e pabekuar). 422 Sepse ë kamatë uk ka as veprim (puë, përpjekje, zhvillim), as rrezik. Profeti (a.s.), jo vetëm u ka dhëë guxim jerëzve për t u marrë me veprimtari tregtare duke thëë se tregtari i guximshëm është begatuar, por edhe u ka dedikuar jë gradë të lartë shpirtërore me porosië profetike, tregtari i drejtë dhe i dershëm është i dashur te Allahu. Një shfaqje e diamizmit tek botëkuptimi islam duket edhe te parimi i dëshkimit adekuat me faji (kisas). Sipas këtij kocepti, atij që krye jë të keqe ë mëyrë të pajustifikueshme, i jepet jë dëshkim adekuat (idetik, i jëvlershëm) me të keqe që ka kryer. Ndërsa ë krishterizmi e shtrembëruar urdhërohet që atij që të godet me shpullë ë jërë faqe, t i zgjasësh tjetrë, ë Islam, autori i aktit të padrejtë trajtohet me të jëjti akt përgjegjës. Populli e shpreh saktë këtë kocept ë formë dhëmbi për dhëmb, syri për sy! Në kudërshtim me këtë mizatropizëm dhe idiferetizëm të krishterizmit të shtrembëruar, ë Islam, atij që godet padrejtësisht me jë shpullë, i jepet jë shpullë si dëshkim adekuat me faji. Ndërkaq, duhet sqaruar se, ë Islam, është daluar që dëshkimi të jetë më i rëdë se faji. 423 Për shembull, ai që godet me jë shpullë, uk goditet me dy shpulla. Po të veprohet kështu, shpulla e dytë vlerësohet padrejtësi dhe dhuë. Krahas kësaj, ekzekutimi ë aktet me rëdësi i dëshkimit adekuat, gjë që është jë e drejtë (e të dëmtuarit), i tako shtetit. Për shembull, ai që vret (me paramedim), pra, krye jë krim, vritet dhe ekzekutimi e tij me vdekje e bë shteti, e drejta e ekzekutimit uk u është johur trashëgimtarëve (palës së dëmtuar), sepse Ata që haë faiz, grihe ga varret si jeriu që e ka goditur shejtai... (Kur ai, Bakara: 275) Allahu e shkatërro faizi... (Kur ai, Bakara: 276) O ju që kei besuar, kii frikë Allahu!.. Po qe se jei muslimaë, lërei faizi... (Kur ai, Bakara: 278) Po të mos veproi kështu (po të mos e braktisi faizi), dijei se kei hyrë ë luftë kudër Allahut dhe të Dërguarit të Tij! (Kur ai, Bakara: 279) O ju që kei besuar! Mos e hai faizi e shtuar shumëfish... (Kur ai, Al-i Imra: 130) Dhe, për shkak se ata marri faiz, gjë e cila u është daluar,... (Kur ai, Nisa: 161) Për Allahu, uk ju shtohet malli duke kërkuar e dhëë faiz për të, por ju shtohet duke dhëë zeqat me syimi për të fituar pëlqimi e Allahut! (Kur ai, Rum: 39) 423. O ju me arsye të shëdoshë! Në kisas ka jetë për ju! (Kur ai, Bakara, 179)

293 KADIR MISIROGLLU atëherë do të shkohej ë vetëgjyqësi 424, gjë që uk e prao asjë sistem juridik. Islami u ka johur trashëgimtarëve të viktimës të drejtë e faljes së vrasësit dhe shpëtimit të tij ga vdekja me dëmshpërblim. Ky dëmshpërblim si ekuivalet për jetë e jë jeriu është përcaktuar kudërvlera aktuale e jëqid deveve të rritura e të shëdetshme. Dhe kjo është jë kujtim i mbetur ga jë gjarje historike. 425 Po kështu, edhe lufta është urdhër për muslimaët me qëllim vetëmbrojtjeje. Në Kur ai e Shejtë thuhet: Edhe ju luftoi ë rrugë e Allahut (bëi luftë mbrojtëse) kudër atyre që ju hapi luftë, por mos e teproi. Pa dyshim, Allahu uk i do ata që e teprojë! 426 Një tjetër shfaqje e pasivizmit ë krishterizmi e shtrembëruar është edhe fakti që katolikët lejohe të mos martohe por të bëhe murgjër ose murgesha. Ndërsa murgeshat e kudërshtojë martesë me shpresë për t u bërë bashkëshorte të profetit Isa ë botë tjetër, murgjit pretedojë se, duke e ruajtur zemrë ga afiiteti femëror, ia kushtojë atë Zotit. Eshtë diçka shumë e johur që, për shkak të këtij qëdrimi që bie ë kudërshtim me atyrë jerëzore, gjatë gjithë historisë, ë mjedisi e murgjve dhe murgeshave kaë dodhur gjarje tejet të turpshme dhe diskredituese. Në kudërshtim me këtë qëdrim të katolikëve kise si domosdoshmëri e devocioit të tyre, ë Islam, martesa e cila është kushti 424. Në origjial, re se ihkâk-ı hak: vetëgjyqësi. Shë. i përkthyesit Ngjarja historike ë fjalë është kështu: Abdylmuttalibi kishte bërë jë premtim kushtimi se, po të arrite të rriste dhjetë djem gjatë jetës së vet, jëri prej tyre do t ia bëte kurba Allahut. Me të vërtetë, Abdylmuttalibi ishte bërë baba i dhjetë djemve dhe i kishte rritur që të gjithë. Si përfudim, kishte hedhur short mes tyre se kujt do t i bite për t u bërë kurba. Shorti i kishte rëë Abdullait (të atit të Profetit). Abdylmuttalibi ishte isur me Abdullai për te vedi i flijimit. Në këtë kohë, të motrat e Abdullait, duke qarë me të madhe, propozua të therreshi dhjetë deve ë ved të Abdullait. Atëherë, u hodh short midis Abdullait dhe dhjetë deveve dhe i ra Abdullait. Në vazhdim, për çdo short të ri, umri i deveve u shtua me ga dhjetë, por shorti vazhdoi t i bite Abdullait gjersa u bëë jëqid. Atëherë, shorti u ra deveve dhe Abdullai shpëtoi. I tillë është rivajeti (rrëfimi) i Vakidiut. Por Ibi Is haku thotë se umri i deveve (jëqid deve) është propozuar ga parësia Kurejshe. (Mevlââ Şiblî, përkth. Ömer Rıza, İslâm Tarihi, Asr-ı Saadet, vëll. I, İstabul, 1928, f. 185) 426. Kur ai, Bakara,

294 BOTEKUPTIMI ISLAM i vetëm për vazhdimësië e brezit, është urdhër hyjor. 427 Dhe, për shkak se kjo është domosdoshmëri e atyrës krijimore të jeriut, është faktor sa për aktiviteti social, aq edhe për pjekurië idividuale. Ky është faktori dikues më esecial që e bë jeriu qeie shoqërore. Me të vërtetë, veprimtaritë sociale të shumicës së jerëzve jaë përfudime të çështjes së krijimit të familjes dhe jetesës. Siç dihet, adhurimet farz (detyrim fetar) zëë vetëm jë pjesë të ditës, kurse koha tjetër që mbetet është për të puuar. Në Kur ai e Shejtë thuhet: Natë e bëmë mbulesë, kurse ditë, jetesë! 428 Nga aa tjetër, martesa ë të kudërt me ç padehi katolikët është etapa e parë stërvitore që zemra të fitojë aftësi për afërsi dhe dashuri daj Allahut. Kurse etapa e dytë e kësaj është lidja e fëmijëve. Jaë këto dy etapa që e bëjë zemrë të mos mbetet thjesht jë orga që pompo gjak, por të shdërrohet ë pasqyrë të jë aktiviteti moralo-shpirtëror ose të bëhet e përshtatshme për jë aktivitet të tillë. Gjithsesi, ekzisto rreziku që, dërsa afërsia dhe dashuria daj gruas duhet të jetë jë etapë që i përfto kapacitet dashurisë për Allahu, të bëhet pegesë duke e mbajtur persoi të gulitur aty. Dhe a mos vetëm gruaja? Kështu është edhe pasuria, kështu jaë edhe fëmijët! Eshtë për këtë arsye që ë Kur a thuhet: Bijtë dhe mallrat jaë itrigë për ju! 429 Mirëpo, fudja, a uk është jeta e kësaj bote jë uivers prove? Ja, pra, besimtarët e vërtetë jaë heroj që dali ballëhapur g çdo aspekt ga kjo provë. Mud të themi se katolikët të cilët kise e respektojë devocioi, jaë gjysmë vetëvrasës dhe frikacakë të tërë! Meqë dashurië që përjetojë ë jetë familjare, muslimaët uk e praojë si eseciale, e quajë dashuri metaforike 430. Kurse dashuria e vërtetë është dashuria daj Allahut. Një atribut hyjor i Zotit është edhe Rakib (kudërshtar, kokurret). Po qe se jë besimtar jepet ë mëyrë të tepërt daj jë qeieje tjetër veç Martojii beqarët si dhe besimtarët ga skllevërit dhe skllav - jat tuaja. Po qeë të varfër, Allahu me bujarië dhe mirësië e Tij i bë të pasur (gaqë martohe). Favori i Allahut është i shumtë. Ai e di çdo gjë me të drejtë! (Kur ai, Nur: 32) 428. Kur ai, Nebe: 10-11) 429. Kur ai, Tegabu, Në origjial: aşk-ı mecâzî. Shë. i përkthyesit.

295 KADIR MISIROGLLU Allahut, Allahu e bë atë qeie burim gatërresash e kokëçarjesh për atë besimtar. Me këtë shfaqje, jerëzit përballe përgjithësisht ë fëmijërië e tyre të fudit ose ë jë mall që e dua shumë. Kështu, i dashuri bie ë vlerë dhe zemra kthehet ë etiteti e saj origjial. Edhe kjo është jë kosideratë hyjore që s mud t i takojë kujtdo, pasi Zoti u jep disave rrugë të shtrembër, madje, u jeh afat ë gabim. 431 Eshtë për shkak të kësaj medësie që, ë letërsië islame, rrëfimet dashurore që jaë bërë të famshme, përfudojë me kthim ë dashurië daj Zotit. Shembulli më tipik i kësaj është historia e Mexhuit dhe Lejlasë. Eseca dhe syimi i kësaj historie dashurie shtjellohet kështu ga poeti Juus Emre: E pyetë Mexhui: Ç u bë Lejlaja? Lejlaja iku, emri i mbeti gojëve tha, Tai më gjeti zemra jë tjetër Lejla! Ec, Lejla, ec ti, uë Zoti gjeta, Thirr e thirr Lejla, Zoti gjeta! Këtë të vërtetë e patëm treguar kështu ë faqe e parë të revistës soë Sebil që e patëm filluar ta xjerrim ë Gjermai ë viti 1988:...Nderi i jë përfudimi është ë iveli e vështirësive të përballuara për ta arritur atë. Pradaj, atyre që, duke arritur ë kulmet e të mirës, të bukurës dhe qeies, mude të shpëtojë ga e keqja, e shëmtuara dhe e paqea, u premtohe dhutitë më të mëdha: parajsa dhe soditja e bukurisë së Zotit! 432 Ndërkaq, mjeti i vetëm për të arritur tek këto dhuti të përtej imagjiatës dhe tek ky përfudim i madh i lumtur, është ashku, pasioi. Ashku, domethëë, fuqizimi dhe zgjerimi i kapacitetit dhe dëshirës për të dashur, ë atë gradë që të përfshijë tërë qeiet... Ashku, domethëë, duke e elimiuar fudi e tij, të shëmtuarë, të keqe dhe të paqeë, kapërcimi i distacave ë rrugë për të mbetur bukuri, mirësi dhe qeie... Ashku, domethëë, duke dalë 431. Kur ai, Bakara: Në origjial, me radhë: hayır, hüs, vücud, şer, kubuh, adem, ceet, ru yet-i cemâlullâh. Shë. i përkthyesit. 295

296 BOTEKUPTIMI ISLAM ë rrugë ga Lejlatë, përpjekja për t i shdërruar ato me aë të tevhidit, besimit mooteist, ë jë Zot... Ashku, domethëë, të mud ta shohësh kotradiktë ë këtë botë me jë eigmë dhe vështrim e koceptim që ta kthejë atë ë përputhje!.. Ashku, domethëë, ta bësh jeriu që të gjitet ë kulmi e pasurisë djesore duke e shpëtuar ga të gjitha lakmitë dhe dëshirat për ta përjetuar gjedje e pajohur e të papërshkrueshme të afërsisë daj Zotit, gjë që, ashtu si të gjitha emrat e Zotit, është jë propozim për jeriu, ashtu siç e ka bërë edhe poeti të shprehet: Ashk paska qeë çdo gjë që u gjedka ë këtë botë; Dituria paska qeë vetëm jë thashethemë e kotë... Ashku i cili a afro eve ë kufiri e kapacitetit dhe aftësisë ë oqeai toë ashtu siç gjallesat mikrobike ë ujë që mbushi jë gishtëz rrobaqepësi, bë të lidë jë përfudim i madh dhe i mrekullueshëm. Duke i bërë mudimet mëshirë, u përfto vulletit dhe aftësisë soë zgjedhëse jë cilësi moskosumimi ë pla botëror. Riisë soë të sotme e cila e kufizo ashku vetëm ë jë ga orekset egoistike-frymore, poeti Ahmet Hashim i flet kështu duke e qortuar larg e larg ë poezië e tij Ai ved :... Eshtë çka është, prej uji ky det, Nuk i përshtatemi këtij brezi që s e kupto vuajtje... Njeriu i sotëm që thotë, Ty, vetëm jë femër delikate, e jomë, Mua, vetëm jë budalla të vjetër, Ky oreks mjera, ky vështrim i fëlliqur, Nuk mud të gjejë tek ti, tek uë dojë kuptim Islami i kudërvihet idiferetizmit dhe përtacisë ë atë mëyrë, saqë e urdhëro çdo idivid që çdo gabim që sheh, ta rregullojë me gojë ose me dorë, domethëë, si të jetë e mudur. Ky urdhër do të thotë dërhyrje daj eveimetit ë emër të mbrojtjes të së drejtës dhe drejtësisë. Dhe këtë dërhyrje uk e ka kufizuar e uk e ka bërë të posaçme vetëm jë grupi të garkuar me detyrë, për shembull policisë, siç dodh ë regjimet modere, për e ka shtrirë dhe përgjithësuar ë të gjithë kolektivi. Pastaj, ëse s ekzisto mudësia për dërhyrje as me fjalë e as me veprim, ka urdhëruar përbuzje me

297 KADIR MISIROGLLU zemër, ë mëyrë që fjala apo veprimi i shtrembër i vëzhguar ga idividi të mos shdërrohet me kohë ë diçka të atyrshme për të duke iu shuar djeja e kudërvëies. Për më tepër, kjo e fudit, domethëë, mjaftimi me përbuzje me zemër shpallet si rrjedhojë e pashmagshme e gradës më të dobët të besimit. Dhe kjo do të thotë se dërhyrja daj gabimit është jë sjellje që përbë domosdoshmëri besimi. Vetëm se uk duhet harruar se kjo sjellje dërhyrëse uk është vetëm daj gabimit, por, ë të jëjtë kohë, edhe daj urdhërimit të së drejtës, gjë e cila ë gjuhë e legjislacioit kauor shprehet me perifrazë emr-i bi l-ma ruf ehj-i ai l-muker, që do të thotë: urdhërim i së drejtës, pegim i së shtrembrës. Meqë ky është jë urdhër hyjor 433, do të thotë se çdo besimtar është jë lloj polici ë shërbim të botëkuptimit islam. Në jë hadith profetik që e mbështet këtë vlerësim, thuhet kështu: Që të gjithë jei çobaë dhe mbai përgjegjësi për këtë! 434 Me të vërtetë, a uk mud të jetë diamizmi eseca e jë feje e cila urdhëro përpjekje për këtë botë sikur s ke për të vdekur kurrë dhe përpjekje për jetë e pasme, ahireti, sikur ke për të vdekur mejëherë? Eshtë e çuditshme se, dërsa dalohet që, ë kudërshtim me zelli maksimal ë çdo specifikë, jeriu të kapet pas ambicjes dhe lakmisë, vetëm ambicja ë rrugë e diturisë uk është parë e everitshme, por e rregullt, legjitime. Veçaërisht duhet thëë edhe kjo që shoqëria uk është e garkuar me përgjegjësië për të treguar bidje absolute daj qeveritarëve. Bidja qëdro ë këmbë me aë të drejtësisë. Ndaj pushtetarëve që shmage apo largohe ga drejtësia, bëhet e domosdoshme jo bidja, por kudërshtimi. Emërtimi juridiko-fetar i kësaj është huruxh ale s-sulta / kryegritje daj autoritetit Ju jei ummeti (bashkësia) më i dobishëm e më i mbarë i dalë ga mesi i jerëzve; urdhëroi të mirë dhe daloi të keqe! (Kur ai, Al-i Imra, 110) Po qe se jëri ga ju sheh dojë të keqe, ta rregullojë me dorë; po të mos ketë mudësi për këtë, ta rregullojë me fjalë ose ta përbuzë me zemër. Kjo (e fudit) është më e dobëta e besimit. (Muslim, Tirmidhi) 434. Buhari, Muslim. 297

298 BOTEKUPTIMI ISLAM Edhe kjo është jëra ga shfaqjet e diamizmit ë botëkuptimi islam. Nga aa tjetër, me qëllim që çështjet e reja që shfaqe me kohë, të mud të iterpretohe me aë të kokluzioeve të vlerave të botëkuptimit islam, persoave kompetetë u është lëë hapur porta e ideatimit (ixhtihadit) gjer ë kiamet. Ndërkaq, për të paradaluar stajacioi veçaërisht të kokluzioeve sociale, përveç kësaj kompetece të johur për dijetarët e siqertë islamë, është paralajmëruar dalja e jë ovatori (muxheddid) çdo jëqid vjet. Fakti që, dërsa ë botë ekzisto jë fe diamike ë këtë masë, dikur komuistët patë mudur të thoë se feja është opium për populli dhe patë bërë që kjo pikëpamje e shtrembër të fitote mjaft përkrahje, të shty të thuash se me të vërtetë që është e pamudur të shpjegohet kjo gjë ë jë mëyrë tjetër, veçse me medimi se botëkuptimi islam ede uk është kuptuar ashtu siç duhet! 298

299 B. PARIMI I DREJTESISE SOCIALE Njeriu është krijuar me jë atyrë që e bë të domosdoshme jetesë ë grup. Kjo e vërtetë është e kofirmuar me fakti se asjë idivid uk mudet t i plotësojë vetë të gjitha evojat e veta. Mirëpo, jetesa e përbashkët e bë të domosdoshme hyrje ë disa rregulla dhe kushte, me aë të të cilave kufizohe disa të drejta të idividit dhe i jepet përparësi iteresit të përgjithshëm mbi dëshirat dhe qëllimet idividuale. Ndërkaq, jeriu të cilit jeta e kësaj bote i është ofruar si uivers prove, është krijuar i prirur dhe me kapacitet edhe daj së mirës, edhe daj së keqes. Dihet se jëra ga prirjet më rrëjësore tek jeriu është egoizmi. Po të mos freohet kjo prirje, ë shoqëri drejtësia idetifikohet me forcë dhe hy ë fuqi rregulli sipas të cilit i forti ka të drejtë, si përfudim, sudimi i dhuës dhe padrejtësisë uk paradalohet dot më. Edhe ëse sistemet filozofike, me qëllim për ta paradaluar këtë përfudim egativ, e kaë ftuar dhe e ftojë jeriu ë altruizëm duke u mbështetur ë disa arsyetime, jaë dëuar me mossukses gaqë uk kaë parashtruar asjë masë kokrete ë këtë specifikë. Me të vërtetë, megjithëse ekzistojë më shumë se dyqid lloj teorish socialiste, është e pamudur të thuhet sot se ë botë është arritur të vedoset drejtësia sociale! Përballë egoizmit jerëzor, botëkuptimi islam zotëro dy faktorë me efekt të madh, siç jaë besimi dhe rehabilitimi i vetvetes 435. Më tej, edhe me aë të urdhrave dhe këshillave si 435. Në origjial, me radhë: ima, efis tezkiyesi. Shë. i përkthyesit. 299

300 BOTEKUPTIMI ISLAM zeqati dhe dhurimi 436 të adoptuar me dy të parat mbi jë bazë uike, botëkuptimi islam edhe e siguro drejtësië sociale, edhe e garato vazhdimësië e saj. Dhe, tai, le t i shpjegojmë shkurt këto. 300 a) Besimi Besimi te Allahu, besimi me jë përmbajtje ë përputhje me të vërtetë e Tij, shfaqet, përveç arritjes së prehjes dhe qetësisë me këaqje e evojës së atyrshme më eseciale të zemrës 437, edhe si garaci e veprimit të drejtë 438, siç është urdhëruar vulleti si pasojë e efektshmërisë së tij. Sepse jeriu i cili ka besuar me siqeritet, e di ë mëyrë të sigurt se jë jetë e jetuar ë përshtatje me dëshirat e efsit (egos, frymës) i cili urdhëro për keq 439, përsa i përket amshueshmërisë së saj, do të përfudojë ë xheheem. Me të jëjtë siguri kategorike, beso edhe se duke vepruar krejt dryshe, vedi ku do të shkojë do të jetë xheeti. Në këto kushte, a s e shty jeriu ë rrugë të drejtë edhe vetë egoizmi i tij atyror i bashkëlidur? Sepse, duke hequr dorë ga diçka e përkohshme, përfito jë iteres të përhershëm dhe beso se ky iteres është pakrahasimisht më i madh se ajo ç ka braktisur. Eshtë për këtë arsye që praimi ga jeriu i mudësisë që, pasi të arrijë vetëdije e besimit, edhe egoizmi i tij atyror ka për ta shtyrë për tek e mira, është domosdoshmëri logjike dhe racioale. Nga aa tjetër, fryti i parë i besimit është zgjimi ë zemër i dhutive të dashurisë dhe mëshirës. Dhe kjo dodh gaqë ajo çka a del para fillimisht ë Kur a jaë atributet hyjore Rahma / Mëshirues dhe Rahim / Shpërblyes. Për të dihmuar ë sigurimi e këtyre rezultateve të bukura të besimit, është edhe jë faktor efektiv i dytë ë botëkuptimi islam: Rehabilitimi i vetvetes Në origjial, me radhë: zekât, ifak. Shë. i përkthyesit Zemrat gope (arrijë prehje e vërtetë) vetëm me përmedje e Allahut. (Kur ai, Ra d: 28) 438. Ji i drejtë siç je urdhëruar!.. (Kur ai, Hud: 112) 439. Pa dyshim, efsi shty me forcë për te e keqja. (Kur ai, Jusuf: 53)

301 KADIR MISIROGLLU b) Rehabilitimi i vetvetes 440 Si termi tezkije, ashtu dhe termi rehabilitim, kuptimi leksikor i të cilëve është pastrim, elimiim i gabimeve dhe të metave apo edhe i akuzave, duke rifituar pafajësië dhe dijiteti, është, ë të vërtetë, qëllimi fial i të gjitha adhurimeve dhe, madje, urdhrave hyjorë! Por efsi, vetvetja, fryma shtazore dhe subjektive-egoistike e jeriut, është jë armik i vështirë. 441 Nështrimi i tij uk është puë e lehtë! Eshtë për këtë arsye që edukimi i efsit 442 është shprehur me gjuhë profetike si xhihadi i madh / lufta e madhe. Pikërisht gjatë kthimit ga Fushata e Tebukut që pati qeë me të vërtetë tejet e vështirë, Profeti (a.s.) u pati thëë muslimaëve: Po kthehemi ga lufta e vogël (ga xhihadi i vogël) për ë luftë e madhe (për ë xhihadi e madh)! Kurse ushtria islame rreth tridhjetëmijëshe kishte shkuar gjer jë mijë km. larg dhe qe kthyer. Si pasojë e vështirësive të kësaj fushate të zhvilluar ë jë vapë të tmerrshme ë jë stië të thatë, luftëtarëve që i qeë afruar Mediës, pothuaj u ishte gjitur lëkura për eshtrash, u ishi gatërruar qimet e flokëve me të mjekrës! A mud të kishte xhihad më të madh se ai? Sahabiut që ia bëri këtë pyetje, Profeti i dha këtë përgjigje: Po, tai po shkojmë ga xhihadi i vogël për ë xhihadi e madh, domethëë, po kthehemi që të luftojmë me vetvete! 443 Le të paraqesim këtu edhe ja dy paralajmërime të tjera të Profetit (a.s.) mbi këtë specifikë: 440. Në origjial: Nefis Tezkiyesi. Shë. i përkthyesit Megjithëkëtë, është efsi dhe jo shpirti që e përbë dhe e përfaqëso persoaliteti e jeriut, pradaj edhe ë Kur a, Zoti i drejtohet jo shpirtit, por efsit të jeriut ë çasti fial kur e fto atë ë parajsë: Ja ejjetuhe -efsu lmutmeieh, irxhiai ila rabbiki radijete merdijjeh; fed huli fi aibadi, ve d huli xheeti! O ti efs i gopur, kthehu te Zoti yt me pëlqim dhe i pëlqyer; hyr me robve të Tij dhe hyr ë xheeti e Tij! (Kur ai, Fexhr: 28-30) Kjo kosideratë është ë përputhje me kosideratë tjetër kur aore, sipas së cilës jeriu është më i lartë se egjëjt. Sepse egjëjt uk kaë efs, për pasojë, ata uk kaë as persoalitet. Shë. i përkthyesit Edhe ga filozofia, edhe ga psikologjia materialiste, edukimi i vetvetes ose lufta ë vetvete praohet si pua më e vështirë. Shë. i përkthyesit Sujuti, Xhamiu s-sagir, II,

302 BOTEKUPTIMI ISLAM I meçur është ai që e sudo efsi, vetvete, dhe, duke i kërkuar llogari, përgatitet për jetë pas vdekjes, kurse kokëtrashi, megjithëse e jep vete daj dëshirave dhe pasioeve, prapëseprapë mba shpresë të Allahu! 444 Gjëja që kam më shumë frikë për ummeti tim, është se mos ua përshtasi efsi dëshirave! 445 Ekuilibrist i vërtetë është ai që, ë çasti e zemërimit, e sudo efsi e vet! 446 Kurse Zoti urdhëro kështu: Pa dyshim, ka shpëtuar ai që e pastro efsi (ga të këqijat) dhe është dëmtuar ai që e fudos efsi ë të këqija! 447 (O i Dërguar!) A e ke parë atë që i bë për zot dëshirat e veta subjektive? Tai, a mos do t i bëhesh ti dorëzaës atij? 448 Kjo do të thotë se, t i shkosh pas efsit, të bësh ç dëshiro efsi, është, para Zotit, jë faj dhe mëkat i jëvlershëm me lëie e Zotit dhe trajtimi e efsit për zot! Për të shpëtuar ga jë mëkat kaq i rëdë, është e domosdoshme të rehabilitohet efsi, të xirret i pafajshëm e i larë duke e pastruar ga fajet, mëkatet, të metat dhe gabimet. Mëyra dhe elemetët përbërës të kësaj jaë parashtruar me aë të urdhrave fetare. Mud të thuhet se ky është syimi fial i tasavvufit ose mistikës islame. Nefsi i cili rehabilitohet me aë të jë sërë adhurimesh të detyrueshme (farz), adhurimesh si traditë profetike (suet) dhe adhurimesh suplemetare të këshilluara (afile), kalo ëpër këto shkallë: 1) Nefsi emmare (urdhërues, impoues). Eshtë efsi që impoo të keqe. Kjo është situata e efsit krejtësisht të paedukuar. Eshtë specifika atyrore e bashkëlidur e efsit dhe pasojë e faktit që kjo botë është uivers prove Tirmidhi, Kijamet, 25; Ibi Maxhe, Zuhd, Sujuti, Xhamiu s-sagir, I, Sahih-i Muslim Kur ai, Shems: Kur ai, Furka, 43.

303 KADIR MISIROGLLU 2) Nefsi levvame (kritizer, gërjar). Eshtë emërtimi i parë i efsit që hy ë rrugë e edukimit. Njerëz me këtë lloj efsi kryejë mëkate duke i besuar faljes hyjore ose me dojë motiv tjetër, pastaj, të peduar, e kritikojë efsi. Kjo sjellje është etapa e fillimit e vuajtjes për shkak të mëkateve të kryera. 3) Nefsi mulheme (i frymëzuar, i sugjestiouar). Ky është atributi i efsit i cili, duke u ruajtur ga të këqijat që e largojë zemrë ga Allahu, djek dhe lidhet pas urdhrave hyjorë. Mirëpo dredhitë dhe mashtrimet e fshehta të efsit ede s kaë mbaruar ë kuptimi e vërtetë të fjalës. Ai është ede ë pusi dhe pret rasti. 4) Nefsi mutmaie (i gopur, i këaqur, i prehur, i qetësuar). Në këtë etapë, efsi është mudur dhe ështruar plotësisht. Më ë fud, ai është bërë i bidur. Zemra ka arritur prehje dhe ështrimi. Në këtë etapë, robi është gjitur ë gradë arifi bil lah (johës i Zotit). 5) Nefsi radije (me pëlqim daj Zotit). Eshtë grada e efsit i cili, duke qeë i vetëdijshëm se dodhet çdo çast me Zoti, është i këaqur me çdo gjë (të mirë apo të keqe) që krijo Zoti për të. Persoi me jë efs të tillë dodhet ë pozitë e pëlqimit. Ata që arrijë ë këtë pozitë, thoë: Edhe favori yt është i këdshëm, edhe persekutimi yt... 6) Nefsi merdijje (i pëlqyer prej Zotit). Eshtë grada e efsit me të cili Zoti është i këaqur. Përveç këtyre, është edhe jë gradë tjetër më e lartë e efsit, e quajtur efsi kamile (i përkryer) ose efsi safije (i kulluar), që uk arrihet dot me puë dhe përpjekje. Kjo është dhuti hyjore. Nefsi i profetëve është i kësaj grade. Kurse tai le të shohim se ç detyra shoqërore e presi jeriu e pjekur e të maturuar ë sajë të besimit dhe edukimit të efsit. c) Zeqati Zeqati si forma më e përkryer e dihmës reciproke dhe solidaritetit shoqëror, e paparë ë historië e jerëzimit, është, si kuptim, derivat i kuptimeve emá (shtim, shumëfishim) dhe taharet 303

304 BOTEKUPTIMI ISLAM (pastrim). Sipas kësaj, dhëia e zeqatit e shto, e shumëfisho 449 dhe e pastro 450 malli (pasurië). Pastrimi i mallit dhe i pasurisë realizohet duke e darë prej saj pjesë që u tako të varfërve si e drejtë e tyre dhe dhëia e saj. Ky adhurim pasuror-material është aq i rëdësishëm, saqë është jëri ga pesë parimet themelore të qeies muslima. Emërtimi i përgjithshëm i dihmës së të pasurve për të varfërit është sadaka. Ky emërtim që ka rrëjë të përbashkët me fjalë sadik, i siqertë, besik, është dhëë si argumet i besikërisë së persoit si rob i Zotit ë adhurimi daj Zotit. 451 Por jo të gjitha sadakatë kaë të jëjti etitet. Sadakatë dahe ë tri kategori: farz (detyrim), vaxhib (domosdoshmëri) dhe afile (suplemetare). Sadakaja farz është zeqat. Zeqati është adhurim pasurormaterial që bëhet jë herë ë vit ose, e thëë dryshe, zeqati jepet jë herë ë vit. Çdo muslima burrë apo grua (mashkull apo femër që ka arritur moshë e pjekurisë dhe është bërë perso përgjegjës fetarisht) që, me përjashtim të evojave themelore të jetesës, zotëro pasuri ë jë masë të caktuar dhe që ka mbushur jë stazh jëvjetor, është i detyruar t ua japë jë të dyzetë e saj persoave të tillë, si të varfërit, udhëtarët e mbetur ë rrugë, borxhlijtë, etj. Ky është urdhër hyjor, domethëë, farz (detyrim fetar). 452 Në shteti islam, atij që uk e jep zeqati vetë, i merret me masa shtrëguese. Meqë zeqati është, ë të jëjtë kohë, adhurim, uk merret ga jomuslimaët si dhe ga muslimaët jopërgjegjës, si ata që uk e kaë arritur ede moshë e pjekurisë ose pubertetit, po ashtu, që uk kaë zhvillim medor ormal. Raporti jë e dyzeta 453 ë zeqat mud të duket pak. Por uk duhet harruar se zeqati merret jo ga fitimi ose të ardhurat, por ga Kur t u jepi diçka të varfërve, ë ved të saj, Allahu ju sjell tjetrë (më të mirë dhe më të shumtë)! (Kur ai, Sebe: 39) 450. Fjala zeqat është prodhuar ga rrëja tezkije, që do të thotë pastrim. Zoti thotë: Merr sadaka ga mallrat e tyre dhe, kështu, pastroji ata vetë dhe mallrat e tyre ga të këqijat! (Kur ai, Tevbe: 103) 451. Sadakatë jaë vetëm për të varfërit, të rrëgjuarit,... Kur ai, Tevbe: 60) 452. Zeqati është përmedur ë Kur a 32 herë së bashku me amazi Në Islam, të drejtat (taksative) lidhur me pasurië jaë dhjetë llojesh: z - qat, sadaka, jë e pesta e plaçkës së luftës, e dhjeta e prodhimeve bujqësore, haraçi, sadakaja e fitrit, kefaretet, afakatë, etj. Përveç jë të pestës së plaçkës së luftës, të gjitha të tjerat u jepe të varfërve.

305 KADIR MISIROGLLU pasuria e qëdrueshme. Me këtë cilësi, zeqati është shumë më tepër efektiv sesa taksat e sistemit kapitalist për sa i përket sigurimit të ekuilibrit mes të varfërve dhe të pasurve si dhe për të paradaluar krijimi e gremiave mes tyre. Veç kësaj, edhe kriteri i vlerësimit të persoit si i pasur, isabi 454, është mbajtur ë iveli më të ulët dhe, ë këtë mëyrë, jë pjesë e madhe e popullsisë është garkuar me përgjegjësië për të dhëë zeqat. Në këtë mëyrë, kjo përgjegjësi e vëë me syimi që, pavarësisht ëse burimi bazë i plotësimit të evojave është pua dhe përpjekja, të gëzohe ata që, duke mos e arritur dot t i plotësojë evojat e tyre me puë dhe përpjekje, mbete gushtë, si dhe, duke e elimiuar pakëaqësië ose armiqësië e tyre daj të pasurve, të forcohe djejat e vëllazërisë, kjo përgjegjësi, pra, së bashku me të tjerat, jaë masa të pashembullta ë realizimi e drejtësisë sociale. Edhe ë fetë e tjera është porositur dhe këshilluar bamirësia dhe dihma reciproke. Por, meqë këto s jaë, si ë Islam, detyrime (farz) ose domosdoshmëri (vaxhib) fetare, uk shkojë me tej se të jeë thjesht këshilla dhe porosi. Njeriu i cili ë esecë është egoist, shpesh herë uk trego kosideratë daj detyrave fakultative. Pradaj, ë botëkuptimi islam, këto përgjegjësi fetare të shoqëruara me saksioe edhe ë këtë botë 455, edhe ë botë tjetër, jaë të pashembullta për sa i përket sigurimit të drejtësisë sociale. Nuk ka asjë fe dhe asjë istitucio bamirësie që të mos u kërkojë aëtarëve dhe djekësve të vet dihmë reciproke dhe solidaritet. Në esecë, ky është jëri ga syimet dhe qëllimet e mëdha që djeki këto istitucioe. Por është vetëm feja islame ajo që e kosidero dihmë reciproke dhe solidariteti si të drejtë duke u atribuar atyre jë pozitë të lartë si detyra të domosdoshme! 456 Sadakaja vaxhib (domosdoshmëri fetare) është sadakaja e fitrit, e cila quhet zekâtu r-re s, zeqat (sadaka) për kokë. Persoi i cili kosiderohet i pasur sipas kritereve juridiko-fetare, ka edhe katër përgjegjësi të tjera përveç zeqatit: 454. Në termiologjië juridike, isab quhet sasia e mallit që garkohet me zeqat. Sasia isab është dyqid dërhem argjed, jëzet miskal flori dhe ga kafshët ë kullotë të lirë, pesë deve, tridhjetë të trasha dhe dyzet të imta. (Haxhi Zihi Efedi, Nimet-i İslam, İstabul, pa datë, f. 565) 455. Shteti ka të drejtë ta mbledhë zeqati. Hz. Ebubekr ka dërguar ushtri kudër atyre që s kaë dashur ta japi zeqati. (Për hollësi, shih. Mevlââ Şiblî, idem, f. 79 e ë vazhd.) 456. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh, vëll. 5, f

306 BOTEKUPTIMI ISLAM 1) Dhëie e sadakasë së fitrit si vaxhib (domosdoshmëri juridiko-fetare); 2) Therje e kurbait si vaxhib (domosdoshmëri juridikofetare); 3) Sigurimi e afakës (strehimit, veshmbathjes dhe ushqyerjes) së persoave që ka ë kujdestari ligjore-fetare, si vaxhib (domosdoshmëri juridiko-fetare); 4) Ndalimi e marrjes së sadakasë për vete si haram (akt juridiko-fetar jolegjitim, i palejuar, i pabekuar). Po të vihet re me kujdes, të tria përgjegjësitë me cilësië vaxhib (domosdoshmëri juridiko-fetare) të sipërpërmedura, jaë pasurore-materiale dhe kaë të bëjë me sigurimi e ekuilibrit dhe marrëveshjes sociale. Me cilësië e saj si vaxhib, ashtu si kurbai, edhe sadakaja e fitrit jepet jë herë ë vit. Në dryshim ga zeqati, sadakaja e fitrit duhet të jepet edhe për fëmijët dhe për persoat me zhvillim medor joormal, sepse, ë hadithi profetik është thëë: Jepei sadakaë e fitrit për persoat që u siguroi afakaë (jetesë)!.. Sasia e sadakasë së fitrit llogaritet me grurë, elb, hurma dhe rrush të thatë dhe shpallet çdo vit ga myftijtë. Ndërkaq, është më me vlerë që, ë kohëra thatësire dhe krize buke, sadakaja e fitrit të jepet jo ë moedhë, por ë atyrë. 306 d) Ifak-u, dhëia ose shpezimi ë rrugë e Allahut Ifaku, dhëia ose shpezimi i pasurisë ë rrugë e Allahut, është jë urdhër hyjor. 457 Megjithëkëtë, jë pjesë e shpezimeve ë fjalë është i këshillueshëm (jo i detyrueshëm). Me aë të premtimit të disa shpërblimeve, Zoti i bë ato të pëlqyeshme e të kërkueshme. Kulmi i dhëieve ose shpezimeve të këshillueshme, të pëlqyeshme e të kërkueshme është ajo që emërtohet ísár / dhëie gjer ë vetëmohim, është t i japësh (dhurosh) jë vëllai besimtar evojtar diçka që të duhet për vete si evojë elemetare. Bujaria është, ë 457. Jepi (shpezoi) ë rrugë e Allahut! (Kur ai, Bakara: 195)

307 KADIR MISIROGLLU Islam, jëra ga shtyllat themelore të moralit, por bujaria e ivelit isar as uk mud të imagjiohet ë dojë sistem tjetër moral. 458 Zoti urdhëro kështu:... Edhe sikur vetë të jeë evojtarë, i parapëlqejë ata ë ved të vetes (bëjë vetëmohim për ta). Ata që ruhe ga koprracia e efsit, kaë shpëtuar! 459 Megjithëse kaë evojë vetë, ua japi ushqimi të varfërve, bojakëve dhe skllevërve dhe u thoë: Po ju ushqejmë me këtë për pëlqim të Allahut, pradaj uk presim shpërblim dhe falederim prej jush. Ne frikësohemi ga jë ditë e vështirë e Zotit! Dhe Allahu i mbro ata ga e keqja e asaj dite, u jep shkëlqim ë fytyra dhe gëzim ë zemra! 460 Në shoqërië islame ka forma të dryshme për dihmë dhe mbrojtje e atyre të cilët për shkaqe të dryshme, s jaë të aftë ta sigurojë jetesë. Këto forma të dryshme dihme dhe mbrojtjeje kaë jë emërtim të përbashkët: ifak. Edhe masa e mjaftueshme e mjeteve për sigurimi e jetesës quhet afaka. Përgjegjësia e jë 458. Le të përmedim jë shembull për këtë: Gjatë jë udhëtimi, Abdullah bi Xhafer (r.a.) arriti ë jë kopsht hurmash. Shërbyesi i kopshtit ishte jë skllav zezak. Zezakut i kishi sjellë tri bukë. Në atë mes, aty erdhi jë qe. Skllavi ia hodhi qeit jërë ga bukët. Qei e hëgri bukë aty për aty. Atëherë, skllavi i hodhi edhe bukë e dytë. Edhe atë qei e hëgri me oreks. Skllavi i hodhi edhe bukë e tretë. Qei e hëgri edhe atë. Pas kësaj gjarjeje, mes Abdullah bi Xhaferit dhe skllavit u zhvillua jë dialog i tillë: Ç të japi për puë që bë? E pyeti Abdullah bi Xhaferi skllavi. Ja, siç e pe, tri bukë! Iu përgjigj skllavi. Pse ia dhe që të tria qeit? Këtej s ka pasur qe fare. Ky qe duhet të ketë ardhur ga dojë ved i largët. Nuk ma bëri zemra ta lija të uritur! Iu përgjigj skllavi. Abdullai (r.a.) e pyeti: Po ti, ç do të hash sot? Skllavi iu përgjigj: Do të duroj! Të drejtë ditore të ushqimit ia lashë kësaj krijese të uritur! Abdullai (r.a.) tha: Subhaallah, i madhëruar qoftë Allahu! Thoë se uë jam bujar i madh! Mirëpo ky skllav qeka më bujar se uë! Pas kësaj, Abdullai i bleu kopshti dhe skllavi, i dha lirië skllavit dhe ia fali atij kopshti me hurma! (Cituar ga Kimyâ-i Saâdet: Osma Nûri Topbaş So Nefes, İstabul, 2003, f. 171 e ë vazhd.) 459. Kur ai, Hashr: Kur ai, Isa:

308 BOTEKUPTIMI ISLAM persoi (kryefamiljar, kujdestar) për të siguruar afakaë, kufizohet tek vetja e tij dhe pastaj tek aëtarët e familjes. Edhe kjo përgjegjësi e cila është domosdoshmëri e realizmit të Islamit, ashtu si zeqati, është farz, detyrim ligjor-fetar. Pas aëtarëve të familjes, vijë persoat me lidhje gjaku të drejtpërdrejtë ose të shkallës së dytë (me të cilët persoi përgjegjës uk mud të martohet): ëa, babai, gjyshi, gjyshja, fëmijët dhe ipërit. Në ajeti kur aor thuhet: Bëjui të mira ëës, babait, farefisit, jetimëve, të varfërve, komshijve, shokut që kei praë, udhëtarëve të mbetur ë udhë dhe skllevërve që kei ë proësi! 461 Një sahabi e pati pyetur Profeti se kush ishte jeriu më i dejë për t i bërë të mirë dhe Profeti i qe përgjigjur: Nëa! Pastaj? E pati pyetur sahabiu. Nëa! I qe përgjigjur sërish Profeti. Pas të jëjtës përgjigje për të tretë herë, Profeti i pati thëë: Babai dhe, pas tij, të afërmit e tjerë ga më i afërti gjer te më i largëti! Ifak-u (për sigurimi e jetesës, afakaë) duhet të jetë ë masë të mjaftueshme sipas traditës së vedit. Sepse, për shkak të evojtarisë, ky ifak është bërë vaxhib, domosdoshmëri fetare. Një çështje që përmedet këtu është edhe kjo: Në ifak duhe respektuar dy specifika, jëra ga të cilat është të jepet diçka e cila për dhëësi është gjë e dashur, e zgjedhur. Po të veprohet kështu, dhëësi ose dhuruesi gjitet ë iveli e quajtur birr 462. Zoti urdhëro kështu: Nuk mud ta arrii xheeti dhe më të bukurë e së mirës (birr) gjersa të mos kei shpezuar ë rrugë e Allahut ga gjërat që i doi! Kur ai, Nisa: Birr është grada më e lartë e së mirës Kur ai, Al-i Imra: 207.

309 KADIR MISIROGLLU Specifika e dytë është që dhëia apo dhurimi të bëhe me fytyrë të qeshur dhe fjalë të ëmbël duke u përpjekur për të mos e prekur persoi përballë. Në Islam, me aë të këshillave dhe porosive të bëra tërheqëse me shpërblime ose urdhra të llojit farz apo vaxhib, është gritur jë rrjetë asistece e jashtëzakoshme për të gjithë persoat e dobët të jë shoqërie, si jetimët, të vejat, të gjymtuarit, etj.: O ju që kei besuar, shpezoi (jepi zeqat dhe sadaka) ë rrugë e Allahut ga gjërat më hallall e më të mira ga ato që kei fituar dhe ga prodhimet që kemi xjerrë ga toka për ju! 464 Ata që i shpezojë mallrat ditë e atë, hapur e fshehur, kaë shpërblim tek Zoti i tyre. Për ta uk ka asjë frikë dhe ata uk do të dëshpërohe! 465 Gjedja e atyre që e shpezojë pasurië ë rrugë e Allahut, është si gjedja e farës ga e cila mbijë dhe rrite shtatë kallij me ga jëqid kokrra. Allahu i jep shumëfish atij që dëshiro. Mirësia e Allahut është shumë e gjerë. Ai e di çdo gjë me të drejtë! 466 Jo vetëm jaë këto ajete kur aore dhe shumë të tjera, shumë hadithe profetike përveç këtyre, të cilat e bëjë ifaku të pëlqyeshëm e të dëshirueshëm, por edhe zbatimet praktike të Profetit dhe sahabeve jaë plot me shfaqjet më ideale të dihmës shoqërore reciproke dhe të solidaritetit shoqëror. Duke u shprehur me gjuhë e vet se më i dobishmi i jerëzve është ai që u sjell më shumë dobi atyre 467, qeie më i dobishëm e ka shprehur si efektive jo daj vetes, por daj llojit të vet. Të jesh i dobishëm për lloji tëd, para së gjithash fillo me mbrojtje e të dobtëve dhe të të paaftëve, ë krye të të cilëve vijë jetimët dhe gratë e veja Kur ai, Bakara: Kur ai, Bakara: Kur ai, Bakara: Sujuti, el-xhamiu s-sagir, II,

310 BOTEKUPTIMI ISLAM Me të vërtetë, urdhrat dhe porositë për mbrojtje dhe kujdesi daj jetimëve, jaë të jashtëzakoshme. 468 Zoti urdhëro: A uk të (zgjodhi dhe) strehoi Ai kur ti ishe jetim? Dhe a s të (zgjodhi dhe) vuri ë rrugë kur s e dije rrugë? Dhe a s të (zgjodhi dhe) të bëri të pasur dërsa ishe i varfër? Atëherë, kurrsesi mos e poshtëro jetimi dhe kurrsesi mos e qorto atë që të kërko e të pyet! Por trego për dhutitë e Zotit tëd! 469 Për ta kuptuar vlerë e dihmës për jetimi, le ta paraqesim jë gjarje ga gjuha e Profetit: Një i dehur kishte rrëshqitur dhe i ishi bërë duart tërë baltë. Duke u meduar se si t i fshijë duart, kishte parë jë fëmijë daë rrugës dhe i kishte fshirë duart ë flokët e tij. Fëmija kishte qeë jë jetim që po qate s dihet për ç shkak. Duke padehur se i dehuri kishte dashur ta përkëdhelte, kishte pushuar së qari. Profeti (s.a.s.) bë të ditur se i dehuri ishte falur edhe pse e kishte qetësuar fëmijë jetim pa qeë i vetëdijshëm për këtë! Edhe ë jë porosi të tijë, Profeti thotë: Shtëpia më e bekuar është ajo që streho jë jetim! Edhe gratë e veja mbrohe me të jëjtë djeshmëri. Në kohë e osmaëve ekzistote Baka e jetimëve dhe e të vejave. Ajo Le të përmedim disa prej tyre: Ne patëm marrë fjalë prej Bijve të Izraelit: uk do t i faleshi tjetërkujt përveç Allahut, do t i trajtoi mirë pridërit, pastaj edhe të afërmit, jetimët dhe të varfërit... (Kur ai, Bakara: 83) E mira uk është ta kthei fytyrë ga aa e lidjes apo perëdimit. E mira e vërtetë është ajo që bë jeriu i cili u beso Allahut, ditës së rigjalljes, egjëjve, librave dhe profetëve, ai që (duke syuar pëlqimi e Allahut) shpezo ga mallrat më të mira që pëlqe dhe do për vete, për të afërmit, jetimët, të varfërit, të mbeturit ë rrugë, lypsarët dhe skllevërit, që fal amaz, jep zeqat... (Kur ai, Bakara: 177) Pa dyshim, ata që e haë pa të drejtë dhe përdhuisht pasurië e jetimëve, do të thotë se kaë futur ë bark jë zjarr dhe, së afërmi, do të fute ë jë zjarr të çmedur! (Kur ai, Nisa: 34) Atëherë, mos e poshtëro jetimi! (Kur ai, Duha: 9) 469. Kur ai, Duha, 6-11.

311 KADIR MISIROGLLU ishte gritur për t u dhëë jetimëve dhe të vejave borxh pa iteres dhe për t ua shumëfishuar mallrat. Istitucioi i vërtetë islam ku ifaku ka arritur zbatimi e ivelit më të lartë, është vakfi. Vakfi dalote shitblerje ose përdorimi me dojë qëllim tjetër fitimprurës të pasurisë vakfore të shprehur ë moedhë ose pasuri fizike. Kushtet e vëa ga dhuruesi ose gritësi i vakfit ë akt-dhurim praoheshi si kushte të vëa ga vetë Zoti. Specialistët e hadithit e xjerri ideë e vakfit ga përmbajtja e ajetit kur aor: Gjersa të mos kei dhëë (gjersa s kei shpezuar ë rrugë e Allahut) ga gjërat që doi, uk arrii dot te birr-i (e mira më e lartë)! 470 Kurse ë jë hadith profetik thuhet: Kur vdes jeriu, i mbyllet libri i llogarive. Nga kjo përjashtohe tre vetë: ata që kaë lëë pas jë sadaka me veprim të përhershëm, jë vepër të dobishme për shoqërië, jë fëmijë të mbarë që të lutet për pridi! 471 Eshtë e padyshimtë se sadakaja me veprim të përhershëm përputhet plotësisht me kocepti e vakfit. Eshtë për këtë arsye që gritja e vakfeve ka filluar qysh ë kohë të Profetit. Me të vërtetë: Siç trasmetohet ga Hz. Aisheja (vd. 57 h. / 676 e.r.), i Dërguari i Allahut pati dhuruar ë Medië shtatë proa të patudshme. Një çifut me emri Muhajrik ga fisi Bei Nadr pati marrë pjesë ë luftë e Uhudit ë radhët e muslimaëve dhe para betejës pati lëë këtë porosi: Po të vritem ë luftë, e gjithë pasuria ime t i mbetet të Dërguarit të Allahut dhe ai le ta shpezojë atje ku të dojë vetë! Pasi Muhajriku u vra ë atë betejë, proa e tij e patudshme që përbëhej prej shtatë objektesh i mbeti Profetit i cili, sipas jë opiioi, ua la djemve të Abdylmuttalibit dhe bijve Hashim, kurse sipas jë opiioi tjetër, i dhuroi për të plotësuar evojat urgjete të Islamit dhe muslimaëve. Praohet se ky është vakfi i parë ë Islam Kur ai, Al-i Imra: Muslim, Vasije, 14; Ebu Davud, Vesaja, 14; Tirmidhi, Ahkam,

312 312 BOTEKUPTIMI ISLAM Historiaë islamë si Ibi Is haku (vd. 151 h. / 768 e.r.) dhe Ibi Hishami (vd. 218 h. / 833 e.r.) kaë trasmetuar se Muhajriku pati hyrë ë Islam. Nga aa tjetër, pas betejës së Hajberit, kur Hz. Omeri (vd. 23 h. / 643 e.r.) e pyeti Profeti se ç duhej të bëte me jë parcelë që e pëlqete shumë, i Dërguari i Allahut i tha: Bllokoje proësië e saj, kurse të ardhurat prej saj shpërdaji! Më të shquarit dër sahabet, ose i patë dhëë pasuritë si sadaka ë të gjallë, ose i patë dhuruar si vakfe. Në këtë drejtim, vakfi i parë i rregullt i përket Hz. Omerit. Hz. Omeri (r.a.) e trego kështu se si e pati dhuruar jë kopsht frutor që i pati rëë ë pjesë pas fitores së Hajberit dhe që atij i pëlqete shumë. I thashë të Dërguarit të Allahut: Më ra ë pjesë jë tokë aq e bukur dhe aq e vlefshme që s e kam pasur si proë kurrë ë jetë. Ç më urdhëroi për të? Profeti i tha: Po deshe, proësië e mallit mbaje mbi vete, kurse të ardhurat shpërdajua si sadaka të varfërve! Në bazë të kësaj këshille, Hz. Omeri, duke vëë si kusht që proa të mos shitet, të mos falet dhe të mos trashëgohet, të ardhurat e saj ua la të afërmve, të rrëgjuarve, të mbeturve ë rrugë, luftëtarëve ë rrugëg e Allahut dhe skllevërve që bëjë marrëveshje lirimi. Gjithashtu, vuri si kusht që ga të ardhurat të përfitote, sipas traditës, edhe kujdestari i proës. Hz. Omeri përpiloi jë akt-dhurimi për këtë dhe ia dorëzoi si porosi të bijës Hafsa (vd. 41 h / 644 e.r.) që pas saj ta marri me radhë vazhduesit e brezit. 472 Fakti se si istitucioi i vakfit u shdërrua me kohë ë jë bashkëredim bamirësie, mud të shihet edhe me jë vështrim të sipërfaqshëm mbi historië islame. Ashtu siç u përmed edhe më parë, veçaërisht tek osmaët, mbrojtja dhe kujdesi për jerëzit arriti përsosmërië, radha u erdhi zogjve e shpedve dhe u gritë 472. Prof. Dr. Hamdi Dödüre, Güümüz Vakıf Meseseleri, İstabul, 1998, f. 26 e ë vazhd.

313 KADIR MISIROGLLU vakfe edhe për strehimi, ushqimi dhe mjekimi e lejlekëve që uk mudeshi të shtegtoi! Në çdo çështje, Islami parapëlqe iteresi e shoqërisë daj iteresit të idividit. Në Kodi toë Civil të vjetër, të quajtur Mexhel le ishte ei (ei 26), sipas të cilit parapëlqehet dëmtimi i idividit për të mëjauar dëmtimi e përgjithshëm, që, pa asjë dyshim, është jë rregull islam! Si adhurimi më me rëdësi dër adhurimet idividuale, edhe vlerësimi i faljes së amazit ë kolektiv (xhemaat) jëzet e tetë herë më i çmuar se falja e amazit ë mëyrë idividuale, trego se ë urdhrat islame, vazhdimisht shoqëria, kolektivi, vihe mbi idividi. Fakti që jëra ga katër parimet 473 e urdhëruara për admiistratë është këshillimi, që amazi i xhumasë është jë mbledhje këshillimore lokale, kurse haxhi, mbledhje këshillimore dërkombëtare jaë që të gjitha shfaqje kokrete e praktike të këshillimit 474 i cili është jë urdhër hyjor. Veçaërisht haxhi është jë kuved këshillimor dërkombëtar që mblidhet jë herë ë vit, kurse me kuptimi e sotëm, jë kogres i përgjithshëm. Elemetët përbërës të haxhit i cili kryhet me ihram që simbolizo qefii, është jë ekspozitë e pashembullt edhe e përkujtimit të gjarjeve kryesore të historisë së uitetit për sa i përket idividit, edhe e johjes dhe afrimit mes idividëve dhe këshillimit mes tyre. Dhe, me këtë cilësi, haxhi është, pa asjë dyshim, jë shfaqje dhe përforcim i parimit islam të kolektivitetit Tre parimet e tjera jaë: 1) Zbatimi praktik i kokluzioeve dhe urdhrave islamike; 2) Dhëia e amaetit ose postit shtetëror-admiistrativ dhe ëpuësisë përkatëse sipas kompetecës; 3) Votimi (biat) Këshillohu me ta për çështjet e puëve. (Kur ai, Al-i Imra: 159) Puët e tyre bëhe gjithmoë me aë të këshillimit mes tyre. (Kur ai, Shúrá: 39) 313

314

315 C. PARIMI I RREGULLSISE E patëm shpjeguar ë fillim se që jë pikëpamje të mud të kosiderohet botëkuptim, duhet të ketë ga jë përgjigje më vete për çdo pyetje që mud të shkojë dërmed dhe se përgjigjet duhet të jeë jokotradiktore mes tyre. Sa për botëkuptimi islam, patëm paraqitur me hollësi se ka jë gjerësi të tillë, por edhe se është jë sistem kokluzioe vlerash me burim hyjor. Ndërkaq, është e padyshimtë se megjithë që ë emërtim përmba fjalë botë, pikëpamjet e tij përfshijë tërë jetë dhe uiversi. Sepse është jë postulat se pyetjet që mud t i vijë jeriu dërmed, s jaë të kufizuara vetëm me këtë botë. Tashmë është kofirmuar përfudimisht me aë të studimeve të jëpasjëshme gjer ë ditët e sotme të shumë filozofëve dhe shkecëtarëve të shkecave të atyrës, se Uiversi dhe të gjitha qeiet që dodhe ë të, ga atomet, gjer ë yjet e pafud që mbushi kozmosi, ekzistojë sipas jë sistemi dhe rregullsie të caktuar. 475 Pradaj është e pamudur që ky përfudim t i dedikohet jë rastësie të verbër. Shumica e dijetarëve që e kaë parë këtë gjë, uk kaë treguar dot lëkudje ë praimi e faktit që Uiversi është krijuar ga jë qeie e përkryer e aftë për të bërë llogari Edhe dielli, edhe hëa lëvizi me jë llogari... (Kur ai, Rahma: 5) (Shihe) qielli; e griti atë dhe (ë çdo gjë) vuri ekuilibri. (Kur ai. Rahma: 7) Eshtë Ai që i ka krijuar shtatë qiejt ë harmoi me jëri-tjetri. Ti s mud të gjesh asjë parregullsi ë akti krijues të Mëshiruesit. Ktheji sytë e shih! A mud të shohësh dojë të çarë dhe të metë (atje)? Pastaj ktheji përsëri sytë. (Duke mos gjetur dot dojë të metë) ata të kthehe ty të lodhur dhe duarbosh: më ë fud, jaë lodhur, kaë mbetur të paaftë! (Kur ai, Mulk: 3-4) 476. Shembulli i fudit i kësaj është Dr. Fracis Collis që ka zbërthyer shi - rë e ADN-së. Dr. Collis i cili pati jetuar si ateist për tridhjetë vjet, ë deklaratë 315

316 BOTEKUPTIMI ISLAM 316 Kurse shumë pak ga filozofët dhe dijetarët e shkecave të atyrës, megjithëse ato që mud të dië jaë asgjë ë krahasim me ato që mud të mos dië, krearë për diturië dhe medje e tyre të magët, thoë se këtë rregull të përkryer dhe madhështor ë Uivers, për shkak të disa të vërtetave ede të pazbuluara, uk mude ta shpjegojë me jë shkak mekaik dhe mjaftohe duke deklaruar se kjo mud të bëhet e mudur ë të ardhme. Mirëpo patëm parashtruar përmbledhtazi më parë se, qysh ga Aristoteli, jaë shumë filozofë që kaë prauar se uk mud të përfytyrohet dhe praohet se lëvizja ë Uivers të ketë filluar pa jë shtytës të parë ose që kaë prauar se Gjithësia ka jë krijues të aftë duke u isur ga ideja e amshueshmërisë tek jeriu ose duke përdorur cilësi të tjera. Megjithëkëtë, le të vazhdojmë edhe pak me shpjegimi mbi rregulli dhe rregullsië që sudojë ë Uivers. Në sajë të mudësive të tekikës së sotme të zhvilluar, dihet se ë Uivers ekzistojë më shumë se jëqid miliard galaktika dhe se çdo galaktikë përmba qidra miliarda yje si dielli yë. Dielli është jë yll me madhësi mesatare ë galaktikë e quajtur Kashta e Kumtrit ose Rruga e Qumështit. Ai dodhet 150 miliard km. larg ga Toka e cila është jë plaet i tij. Po qe se kjo distacë do të shkurtohej, e gjithë bimësia e Tokës do të thahej, do të përcëllohej dhe do të shkatërrohej. Atëherë, edhe jerëzit dhe kafshët që thithi vetëm oksigje dhe xjerri gaz karboik, meqë ë mugesë të bimëve, gazi karboik uk do të thithej prej tyre dhe uk do të zëvedësohej me oksigje gjithashtu ë sajë të frymëxjerrjes së tyre, do të shkaktoi mbarimi e oksigjeit dhe shuarje e jetës. Por edhe ëse Dielli do të largohej pak ga Toka, gjithçka ë tokë do të grite dhe do të merrte furd. Ose, ëse boshti i Tokës uk do të formote jë këd prej 23,5 gradë daj rrafshit horizotal, uk do të dodhte dërrimi i stiëve, kështu, disa vede do të kishi gjithmoë verë e disa të tjera, gjithmoë dimër! Në Kur ai e Shejtë deklarohet se çdo gjë është krijuar me jë masë dhe ekuilibër të caktuar. 477 Kjo shpreh sudimi e jë lloqë i ka dhëë gazetës The Times, ka thëë: Duke puuar ë laborator, e djeva ekzistecë e Zotit. Pa dyshim, është jë krijues i fuqishëm. Zgjidhja e shifrës së ADN-së më çoi mua ë besimi tek Zoti! (Shih shtypi e përditshëm të datës 9 prill 2008) 477. Ai (Allahu) uk ka ortak ë proë e Tij. Çdo gjë e ka krijuar, e ka vëë ë jë rregull të caktuar dhe e ka vlerësuar sipas jë mase të caktuar. (Kur ai, Furka: 2)

317 KADIR MISIROGLLU garitjeje marramedëse. Le ta provojmë këtë vetëm me jë shembull. Në Uivers ekzisto ligji i tërheqjes dhe shtytjes uiversale, e thëë dryshe, Ligji i Gravitacioit Uiversal. Gravitacioi që sudo mbi çdo trup fizik, ga bërthama e atomit e gjer te yjet ë kozmos, si dhe ekuilibri që sigurohet ë sajë të gravitacioit, jaë i vetmi burim i harmoisë ë Uivers. Ndërkaq, forca tërheqëse është shprehje e prirjes së bashkimit dhe jësimit (uifikimit) dhe shkaku i kësaj është se eseca e qeies (ekzistecës) është jë e vetme, uike. Ky feome është jë ligj i krijimit që përfshi të gjithë trupat dhe qeiet, ose domosdoshmëri e rregullit hyjor. Bërthama e atomit është ë gjedje të tkurrur e të mbledhur. Kur ai e shpreh këtë me fjalë hues 478. Kjo gjedje është e kudërta e gjedjes ë lëvizje. Kurse gjedja e lëvizjes është shprehur me fjalë xharije (e lëvizshme, e rrjedhshme) që rrjedh ga fjala xhereja (rrymë). Bërthama e tkurrur dhe e mbledhur e atomit 479 i tërheq elektroet për tek vetja duke u përpjekur për t i jësuar (uifikuar) ato me vetvete. Kurse elektroet i kudërvihe forcës tërheqëse të bërthamës me aë të forcës shtytëse të tyre që lid ga lëvizja rrotulluese e tyre. Kjo situatë vle edhe për dielli. Edhe dielli përpiqet t i tërheqë tek vetja dhe t i uifikojë me vetvete plaetet që sille rreth tij. Sepse, si atomi, edhe dielli është i tkurrur dhe me dedësi shumë të madhe. Kurse plaetet, porsi elektroet, ë sajë të lëvizjes së tyre, i kudërvihe ë masë të caktuar forcës tërheqëse të diellit, për pasojë, vazhdojë të lëvizi ëpër trajektoret e tyre ë largësi të caktuar ga dielli. Pavarësisht ga kjo tërheqje, mosbashkimi i elektroeve me bërthamë dhe i plaeteve me dielli dodh ë sajë të ekuilibrit të përshtatshëm hyjor mes tërheqjes dhe shtytjes. Po qe se do të prishej ky ekuilibër, tërë ekzisteca, duke filluar ga atomet, do të shkatërrohej. Le ta prekim edhe jë çështje tjetër me rëdësi që ka lidhje me ligji e tërheqjes uiversale që përfshi tërë Uiversi. Zoti ka shtresuar përreth globit tokësor atmosferë me jë trashësi prej rreth dhjetë mijë kilometrash, të përbërë prej gazrash të 478. Kur ai, Tekvir: Kur ai, Tekvir,

318 BOTEKUPTIMI ISLAM dryshëm. Dhe ajo që e mbro atmosferë me jë dedësi të caktuar dhe gjer ë jë largësi të caktuar, është forca tërheqëse ë qedër të tokës. Tërheqja e tokës e zbuluar për herë të parë ga Isak Njutoi (Isaac Newto, ) zotëro jë ekuilibër të tillë, që, ë sajë të këtij ekuilibri, krye dy detyra të mrekullueshme që e bëjë të mudur jetë mbi tokë. 1) Po qe se tërheqja e tokës do të ishte pak më e fuqishme se ç është, do ta mblidhte rreth vetes atmosferë, pra, do ta dedësote aq sa ta shdërrote ë jë masë me trashësi rreth disa cetimetrash. Në ato kushte, as jerëzit dhe kafshët uk do ta gjei dot oksigjei që e kaë jëri ga katër elemetët bazë të jetesës, as bimët gazi karboik për të cili kaë evojë. Në të kudërt, po ta supozoim se tërheqja e tokës do të ishte aq sa ë hëë, atëherë, atmosfera do të shpërdahej ë kozmos dhe jeta përsëri do të bëhej e pamudur. Nuk duhet harruar se është, gjithashtu, tërheqja e tokës që formo peshë ose rëdesë e trupave. Në sajë të tërheqjes së tokës mbahe detet, oqeaet, të gjitha ujërat, jerëzit dhe kafshët dhe çdo gjë pas tokës e cila vozit si aije ë boshllëk. Kështu, pra, tërheqja e tokës është vlerësuar ë jë masë të caktuar. Po qe se jë trup me peshë jë kilogram ë tokë toë do të çohej, për shembull, ë Mars, atje do të rëdote gjer ë 170 kg. Por po qe se i jëjti trup do të çohej ë hëë, do të fluturote mbi të si pedë zogu! Domethëë, atje ku ka jetë, tërheqja gravitacioale është vlerësuar ë atë masë që ta bëjë të mudur jetë. Po të ishte ë Tokë sa ç është ë Mars, ë tokë uk do të kishte jetë! 2) Çdo ditë, ga kozmosi drejtohe për ë tokë milioa meteorë. Jo, s është gabim, milioa meteorë! Mirëpo, sapo i afrohe Tokës ë jë largësi të caktuar, dryshojë drejtim sikur të ishi përplasur ë jë mur të çeliktë, pradaj uk bie ë tokë, uk përplase me Tokë! Edhe pa këtë lloj mbrojtjeje, jeta ë tokë do të ishte e pamudur. Kur shkohet ë hëë, vihet re se, meqë uk e ka jë mbrojtje të tillë, sipërfaqja e saj është tërë gropa dhe vrima ga përplasja e meteorëve. Në Kur ai e Shejtë, Zoti thotë: 318 Dhe e bëmë qielli jë tava të mbrojtur Kur ai, Ebija: 32.

319 KADIR MISIROGLLU Vetëm se qielli, domethëë efekti mbrojtës i atmosferës uk është vetëm daj bombardimit meteorik. Nga dielli ë tokë uk vje vetëm xehtësi dhe dritë, por edhe jë erë (stuhi) radioaktive e përbërë prej protoesh dhe elektroesh. Edhe kjo erë (stuhi) përplaset mbi jë sferë magetike gjashtëdhjetë mijë km. ga toka dhe kthehet prapë. Këtë fushë ose sferë magetike e krijo, gjithashtu, tërheqja gravitacioale e tokës. Sot, kjo sferë mbrojtëse quhet Brezi Va Alle. Jo vetëm rrezet që vijë ga dielli, por edhe rrezet kozmike vdekjeprurëse që dërgohe ë tokë ga yjet e tjerë të kozmosit, elimiohe ose largohe ë sajë të fushës magetike të krijuar ga gravitacioi tokësor rreth tokës, domethëë, ë sajë të Brezit Va Alle. Mesatarja e xehtësisë ë kozmos është -270 cetigradë. Duke e peguar kthimi e shpejtë të eergjisë që vje ga dielli, ë kozmos, atmosfera e bë tokë të jetueshme. Veç kësaj, ajri i grohur shumë me aë të lëvizjes së masave ajrore të atmosferës, sipas kushteve të shtypjes atmosferike të lartë e të ulët, bartet ë zoat që grohe më pak duke krijuar jë farë ekuilibri. Po qe se sille dërmed grohja globale si pasojë e shpimit të shtresës së ozoit ë atmosferë si rezultat i shpërdorimit egoist dhe të papërgjeëjshëm të dhutive të Allahut sot, si dhe frika që djehet ga thatësira për këto shkaqe, kuptohet më mirë rëdësia e rregullit dhe rregullsisë që sudo ë Uivers. Siç dihet, çdo gjë është krijuar ga uji. 481 Eshtë e çuditshme se, megjithëse uji është i formuar ga oksigjei i dezshëm dhe hidrogjei dezës, karakterizohet ga cilësia si shuarës i flakës. Nga dy trupa të gaztë është formuar jë trup i lëgshëm. Eshtë gjithashtu e çuditshme që, dërsa uji zbërthehet ë oksigje dhe hidrogje, ga oksigjei dhe hidrogjei uk sitetizohet dot ujë! Sot, më ë fud, është vërtetuar se lëda themelore e jetës është ADN-ja. Ndërkaq, lëda që siguro vazhdimësië e veprimtarisë së ADN-së, është ura e hidrogjeit e quajtur glesat hidroge. Duke bërë dryshime të shpeshta, kjo urë gre lidhje të reja dhe, ë këtë mëyrë, tejço aftësië jetësore ose vitaliteti. Por për ta bërë këtë, ka evojë për ujë ose, e thëë më saktë, është e kushtëzuar ga praia e ujit. Sepse ky hidrogje del gjatë darjes së ujit ë 481. Ne e krijuam çdo gjë prej ujit. (Kur ai, Ebija: 30) 319

320 BOTEKUPTIMI ISLAM joe dhe përdoret. Kjo do të thotë se asjë gjallesë uk mudet ta vazhdojë jetesë pa ujë. Ajo e humbet aftësië e lëvizjes dhe riprodhimit. Po qe se uji uk e xjerr hidrogjei ga joet që dahe prej tij, dhe uk e jep, shifra e gjallë uk hy ë veprim. Kështu, pra, po qe se uji uk do të zbritej ga qielli me masë dhe ë sasi të caktuar, uji që është burim jetese, do të bëhej shkak fatkeqësie! Në Kur ai e Shejtë thuhet: Ai (Allahu) që e ka zbritur uji ga qielli sipas jë mase. Me këtë ujë (që zbritëm), i dhamë jetë jë vedi të vdekur. Ja, kështu (do të merri jetë, do të rigjallei dhe) do të xirrei edhe ju! 482 Në botë toë bie 500 miliard metërkub reshje ë vit. Po kaq avull uji gjitet ë qiell. Me shprehje kur aore, retë sa male me avuj uji shërbejë si sera për tokë dhe sigurojë jetueshmërië e klimës. Eshtë e çuditshme që këto re avujsh uji, megjithëse jaë të përbëra prej grimcash uji, uk grijë e bie poshtë as ë mius tridhjetë gradë. Mirëpo uji gri ë zero gradë. Rëia ë tokë, ë jë mëyrë që të mos i shkaktojë dëm jetës, e shiut dhe veçaërisht e grimcave të borës, është vepër e vlerësimit dhe maturisë hyjore të theksuara ë ajeti kur aor. Edhe ë moti më të ftohtë, madje, retë e avujve të ujit uk grijë aq sa të formojë blloqe akullajash e të rrëzohe pastaj mbi tokë! Dhe, ëse kjo uk është jë rregullim hyjor, ç është? Në ajeti që cituam më sipër, Zoti poho se rigjallja e jeriut me qëllim për t u marrë ë pyetje e për të dhëë llogari, do të bëhet me aë të ujit po ashtu siç merr jetë atyra me aë të ujit. Siç dihet, jë gotë ujë mjafto për të gjallëruar dhjetë milio ADN. Në trupi e jeriut ekzisto jë qelizë e vetme ë kockë (eshtrë) e bishtit 483, e cila uk dekompozohet e uk humbet. Në hadithe është deklaruar se, para se Israfili t i bjerë Bririt për t u rigjallur jerëzit e për t u mbledhur ë sheshi e llogaridhëies, ë botë ka për të rëë Kur ai, Dhuhruf: Në origjial: acbu z-zeeb (axhbu dh-dheeb). Po e shpjegojmë këtë term sipas fjalorit toë osmaisht-shqip që e kemi ë përpuim: acb بجع arab. em. aat. Kockë, eshtër (fudore, skajore). acb u z-zeeb بنذلا بجع shpr. em. aat. Kockë (eshtër) e bishtit; lat. Coccyx. Shë. i përkthyesit.

321 KADIR MISIROGLLU shi për dyzet ditë me radhë. Sipas kësaj, kuptohet se, siç thuhet ë ajeti kur aor, rigjallja e jerëzve do të bëhet me aë të ujit. 484 Ndërsa të gjithë trupat bymehe kur grohe dhe tkurre kur ftohe, uji shfaq jë atyrë përjashtimore, të kudërt me këtë. Gjer ë katër gradë plus, uji sillet si trupat e tjerë, pastaj, ë temperaturat e mëposhtme bymehet, pra, rritet ë vëllim. Eshtë jë e vërtetë shumë e johur që, kur gri uji, tubat plasi. Po të mos ishte kështu, jeta ë dete do të ishte e pamudur, sepse, po qe se uji do të tkurrej me zbritje e temperaturës, do t i rritej dedësia, do të bëhej më i rëdë se uji lëg dhe do të bite ë fud. Kështu, ujërat masive si detrat, oqeaet, liqejtë, ujëmbledhësit, etj., do të akullzoheshi ga poshtë-lart dhe e gjithë jeta e gjallë do të merrte fud. Shtatëdhjetë përqid e sipërfaqes së globit është ujë, pjesa tjetër, tokë, sterre. Po të dodhte e kudërta, dallimi mes atës e ditës do të shtohej dhe jë pjesë e madhe e sterresë do të kthehej ë shkretëtirë. Le t i japim fud kësaj teme duke përmedur edhe disa shembuj ga shfaqjet ë trupi e jeriut, te kafshët dhe bimët, e rregullsisë dhe harmoisë si rezultat i kësaj fuqie llogaritëse të jashtëzakoshme që përfshi të gjitha qeiet e gjalla e jo të gjalla ë Uivers. Në optikë e Islamit, jeriu është thelbi dhe përmbledhja e Uiversit. Njeriu është pothuaj jë uivers i dedësuar. Eshtë për këtë arsye që jeriu quhet mikrokozmos 485. Pikërisht pradaj jeriu është ekspozitë e përplotësuar e rregullit dhe rregullsisë ekzistuese ë Uivers. Dihet se jeriu është garkuar me detyrë me jë 484. Siç trasmeto Ebu Hurejre (r.a.), Profeti (s.a.s.) pati thëë: Mes dy fryrjeve të Surit (Bririt) ka dyzet. Pasi e përmedi këtë thëie të Profetit, sahabet e pyetë: O Ebu Hurejre! A dyzet ditë? S mud të them gjë! Iu përgjigj Ebu Hurejre. A dyzet vjet? E pyetë sahabet. S mud të them gjë! Iu përgjigj Ebu Hurejre. A dyzet muaj? E pyetë sërish sahabet. S mud të them gjë! Iu përgjigj sërish Ebu Hurejre dhe pastaj e plotësoi hadithi me këto fjalë: Përveç jë qelize të vetme të kockës së bishtit, i gjithë trupi i jeriut kalbet e humbet. Rigjallja fillo ga kocka e bishtit (ga qeliza e kockës së bishtit). Allahu i Lartë lësho ujë ga qielli dhe të gjithë jerëzit gjallërohe si bimët! (Buhari, Tefsiru Sure 39:3, 78:1; Muslim, Fite, 28) 485. Në origjial: âlem-i asgar. Shë. i përkthyesit. 321

322 BOTEKUPTIMI ISLAM vedim hyjor dhe se është i pajisur me jë harmoi pushtetore të mjaftueshme për të realizuar besimi dhe akti e patëmetë 486. Kur ai i Shejtë e shpreh këtë të vërtetë ë këtë mëyrë: O jeri! Ç të gëje dhe mashtro ty daj Zotit tëd i cili është më bujari? Ai të krijoi, pastaj të dha formë breda jë harmoie të caktuar. Dhe të bëri me maturi. Të sajoi ashtu siç deshi Le ta shpjegojmë shprehje e ajetit, me maturi. Njeriu është pajisur me pesë shqisa. Në rast se djeshmëria e shqisave do të ishte e skajshme, domethëë, shumë e lartë ose shumë e ulët, jeta ose do të bëhej krejt e pamudur, ose e padurueshme. Për shembull, veshi dëgjo frekueca të caktuara. Veshi uk dëgjo dot zëra shumë të hollë ose shumë të trashë. Po qe se do t i dëgjote, jeta do të bëhej burim vuajtjesh. Edhe syri uk i sheh dot trupat shumë të vegjël ose shumë të mëdhej. Po të mos ishte kështu, jeriu me syri që do t i shihte qeiet mikroskopike ë gjërat që hahe, do të mbetej pa grëë e do të vdiste. Ky rregullim i hollë është jashtëzakoisht i rëdësishëm veçaërisht ë shqisë e prekjes. Mjetet e shqisës së prekjes jaë ekstremitetet e ervave. Krijuesi i ka shpërdarë ato ë trup ë mëyrë të ekuilibruar. Ekstremitetet ervore që kapi gacmimet e prekjes jaë të përqëdruara më shumë ë majat e gishtave dhe ë buzë. Kurse ë zoat e tjera jaë shpërdarë sipas evojave të përdorimit. Krejt si pesë shqisat, edhe orgaet e tjera të trupit të jeriut zhvillojë veprimtari breda jë rregullsie të jashtëzakoshme. Le të përmedim vetëm disa shembuj mbi këtë çështje të gjerë sa jë libër. Huda është krijuar ë formë e jë kaali si kavall. Sepse duhet që ajri që thithim, edhe të grohet, edhe të pastrohet. Pradaj, ë kaali e hudës mbijë qime që kapi pluhurat. Përveç kësaj, ëpër kaali e hudës rrjedh jë lëg viskoz dhe gjitës, i përshtatshëm për ta filtruar ajri. Ndërkaq, edhe loti që është jë lëg që Në origjial, përkatësisht: îma / besim; amel-i sâlih / akti i patëmetë. Shë. i përkthyesit Kur ai, Ifitar, 6-8.

323 KADIR MISIROGLLU sekretohet ga trupi, ka sitezë tjetër. Me loti bashkë xirre dhe hidhe jashtë jë sërë toksiash helmuese. 488 Mejëherë pas buzëve që përmbajë idi më të djeshëm të trupit, zëë ved dhëmbët të fortë si shkëmbij, sepse dhëmbët jaë të garkuar me detyrë për të copëtuar ushqimet. Kurse pështyma lëshohet për t i zbutur ushqimet. Pastaj, acidi klorhidrik që sekretohet për t i copëtuar përfudimisht e për t i shkrirë lëdët ushqimore, mud ta tresë edhe faqe e bredshme të stomakut. Mirëpo faqja e bredshme e stomakut është e veshur me jë mukozë të posaçme izoluese e cila uk lejo kotakti e acidit me idi e 488. Vlerë e lotit s mud ta dijë gjithkush. Zoti e do shumë loti. Pse? Sepse tek loti ka madhërim të Allahut. Kur jeriut i vijë lotët, ai e pohose është jë rob i Zotit! Tek loti ka madhërim për uiteti e Zotit. Ka respekt për të gjithë emrat hyjorë. Uë jam më afër jush se damari i qafës që ju rreh! er-rahim (Mëshiruesi) është loti që piko. Edhe i shëmtuari, madje, zbukurohet kur qa! Në qarje shfaqe emrat hyjorë el-bedi, er-rezzak, es-settar, er- Rahim, er-rahma. Në qarje ka fshehtësi. Ka dhembshuri. Ka mëshirë. Australiai Doktor Alfred Adler, ë libri e tij me titull Fraue Gratë thotë se ë lot ka gjetur jë lëdë helmuese të quajtur Lyzozyme. Në situatat që kërkojë lotim, kjo lëdë është jë jashtëqitje që kërko ta hedhë jashtë trupi gjatë formimit të asaj gjedjeje shpirtërore. Po qe se kjo lëdë mbetet ë gjak, e gërrye stomaku dhe diko mbi broket. Njeriu që qa, duke djerë gudulisje, kollitet. Po qe se kjo lëdë mbetet ë trup, formo ulcer ë stomak. Pradaj, qarja ë gjedjet shpirtërore të shqetësuara është për të hedhur jashtë këtë lëdë që prodhohet ë trup. Doktor Alfred Adler ka qëdruar jëzet vjet ë ishujt e Pacifikut. Ai ka vëë re ulcer më shumë te gratë se tek burrat. Në fakt, tek burrat uk ka hasur ë ulcer. Normalisht, ulcera është e rrallë te gratë, gaqë ato qajë. Meshkujt uk qajë ë gjedjet e shqetësuara, por ervozohe. Pradaj ulcera haset shumë shpesh tek meshkujt. Mirëpo ë ishujt e Pacifikut, meshkujt qaka shumë! Në ato ishuj uk ishte turp të qaje. Në popujt e tjerë është turp për meshkujt që të qajë. Pyetja ë vijim drejtuar me qortim dhe ëvleftësim jë mashkulli që qa, është kthyer ë formulë: A s je burrë ti? Eshtë turp të qash! Pse qa ashtu si dojë çupëlië? Në libri e tij, Doktor Adler e shpjego gjerë e gjatë duke u mbështetur ë vëzhgime dhe eksperimete fakti që ë ata ishuj gratë vuajë shumë ga ulcera gaqë s qajë. Ka jë lidhje midis lotit dhe shpirtit. Kur jemi të dëshpëruar, a rrjedhi lot. Shkaku i kësaj ede uk është kuptuar. Kurse shkaku i rrjedhjes së lotëve ga të qeshurit është i pajohur. (Dr. Müir Derma, Su, vëll. II, pa datë, f. 29) 323

324 BOTEKUPTIMI ISLAM stomakut. Gjatë procesit të tretjes, mukusi vesh paretet e stomakut duke formuar jë shtresë mbrojtëse mbi to. Mekaizmi i frymëmarrjes ka jë rregullsi përputhjeje dhe jë harmoi të tillë me skeleti e trupit dhe veçaërisht me truri e jeriut, saqë uk mud të mbarohet së përshkruari. Veç kësaj, edhe rregulli dhe rregullsia ë botë e kafshëve dhe bimëve jaë prova dhe argumete logjike, racioale dhe epistemologjike më vete që tregojë se ato jaë krijuar ga jë zotërues pushteti të përgjithshëm dhe që Kur ai i Shejtë i përmed si ajetet (provat, argumetet) e Allahut 489. Nga kafshët, ë Kur a përmede emrat e dashit, lopës, devesë, kalit, viçit, zogjve ebabil, luait, sorrës, miligoës, bletës, pëllumbit, merimagës dhe zogut lajmëtar hud hud. Kjo përmedje, jo vetëm s është pa shkak, por edhe veçoritë e përcaktuara ë lidhje me ta jaë mbështetur me kërkime dhe studime shkecore. Për të mos e zgjatur çështje pa fud, le të përmedim vetëm jë shembull rreth kësaj specifike. Në arabishte, merimaga femër quhet akebut, kurse merimaga mashkull, akeb. Në Kur ai e Shejtë është jë sure me emërtimi Akebut. Në këtë sure thuhet kështu: Gjedja e atyre që sajojë kujtestarë të tjerë veç Allahut (për t u strehuar dhe mbështetur tek ta), i gjet krejtësisht gjedjes së merimagës e cila sajo jë shtëpi (prej rrjete) për vete. Mirëpo, gjithsesi, shtëpia më e dobët (më e pasigurt) është shtëpia e merimagës femër. Eh, sikur ta dii! Përgjithësisht, mashkulli i çdo lloji të gjallë është më i madh dhe më i fuqishëm. Tek merimaga dodh e kudërta. Në disa lloje merimagash, femra është katër herë më e madhe se mashkulli. Siç u deklarua ë ajeti kur aor si më sipër, shtëpia më e pasigurt është e merimagës. Sepse, dërsa shtëpitë e kafshëve të tjera është strehim dhe mburojë, shtëpia e miligoës është kurth, lak. Kush bie ë rrjetë e merimagës, merr fud. merimaga femër Pa dyshim, për ata që besojë, ë qiej e ë tokë ka argumete (prova, sheja) (të ekzistecës dhe fuqisë së Allahut). Në krijimi tuaj ga Allahu dhe ë çdo qeie të gjallë që Ai i ka shpërdarë (mbi tokë) ka ajete (shembuj mësimdhëës të imtë) për jë popull që beso pa u lëkudur. (Kur ai, Xhathije: 3, 4) 490. Kur ai, Akebut: 41.

325 KADIR MISIROGLLU e cila e pret gjahu mu ë qedër të rrjetës, ë fillim ia paralizo lëvizjet gjahut me aë të fijeve që i ka sekretuar jashtë, dhe pastaj e ha me gjithë qejf. Madje, merimaga femër është kafsha e vetme e cila e ha mashkulli e vet pasi të jetë fekoduar prej tij. Sidomos fijet që sekreto ajo si jargë që pastaj grijë dhe përdore prej saj për të thurur rrjetë ose pezhishkë e saj, jaë më të qëdrueshme se kavot e çelikut ë raport me trashësië e tyre. Jelekët atiplumb jaë arritur të sajohe duke imituar pezhishkë e merimagës. Krejt siç është marrë frymëzim ga lakuriqët e atës për të sajuar radarët... Bartja e farërave ga era ë largësi shumë të mëdha, krijimi tek shumë farëra i jë lloj parashute për ta lehtësuar bartje, fekodimi i bimëve hermafrodite me dërmjetësië e isekteve dhe bletëve, jaë që të gjitha ga jë shfaqje më vete e rregullsisë ekzistete ë Uivers, të emërtuar me gjuhë e Kur ait, ajetet e Allahut 491. Eseca vajore trëdafilore më e fortë xirret prej trëdafilit të zi. A e dii pse? Sepse syri i bletës është i përbërë prej jë kompleksi sysh ë formë prizmi që e thye dritë e bardhë, pradaj, bleta e sheh çdo gjë me shtatë gjyra, por gjyrë e zezë s e sheh dot. Me aromë e vet të mprehtë, trëdafili i zi i tërheq bletët te vetja dhe siguro fekodimi e tyre. Po kështu, breshka (mashkull) e detit e cila uk ka orga riprodhimi, pasi femra e vet i ka lëshuar vezët ë jë gropë të hapur ë raishte, shko atje, qëdro për jë farë kohe ë aë të gropës duke i vështruar gultazi vezët mbi të cilat lësho ga sytë jë rrezatim të posaçëm me aë të të cilit i fekodo... Në Kur ai e Shejtë thuhet: A s e shohi atë deve se si është krijuar? 492 Sepse deveja është plot me të fakte të habitshme e mësimdhëëse! Meqë është e garkuar të jetojë ë shkretëtirë, asaj i është falur e ashtuquajtura gugë si depo uji dhe lëdësh ushqimore. Breda gugës mud të ruhe pa u prishur dhe me jë siguri më të madhe se ë frigorifer, ushqime për tri javë. Uji dhe barishtet e blerta depozitohe atje duke e ruajtur freskië dhe, sipas evojës, zbrite ë stomak pjesë-pjesë dhe përdore. Gjujët e devesë mbrohe të veshura me kallo të fortë si lëda briore. Edhe sytë e devesë kaë 491. Gjithsesi, ë gjërat e krijuara ga Allahu ë qiej e ë tokë, ka ajete (prova) për jë popull të devotshëm... (Kur ai, Juus: 6) 492. Kur ai, Xhathije:

326 326 BOTEKUPTIMI ISLAM jë dërtim tejet të përshtatshëm për të përballuar furtuat raore që kurrë s mugojë ë shkretëtirë. Në çast rreziku, qerpikët e gjatë, duke u gërthyer fort me jëra-tjetrë, i mbrojë sytë ë mëyrë absolute prej thërrmijave të pluhurave dhe rërës. Shkurt, kjo temë s mbaro me të treguar, pradaj, si fjalë të fudit, le të themi se: Kur ai trego për mrekullira, ë jë ajet duke bërë të ditur se hapësira zgjerohet, ë jë ajet duke thëë se atmosfera e tokës është bërë jë tava i mbrojtur, ë jë ajet duke aluduar për dallgët ë detra, ë jë ajet duke bërë dallimi mes femrës dhe mashkullit të mushkojës, ë tjetri, të bletës, dhe ë tjetri, të merimagës. Kur ai i cili bë kaq shumë shpjegime ë kaq fusha të shumta e të dryshme ga jëra-tjetra, uk ka bërë gabim ë asjë fushë, përkudrazi, ë çdo fushë ka shpalosur mrekullira për t u mahitur për ata që uk u jaë verbuar sytë dhe zemrat! Eshtë krejt e pamudur që jeriu i kohës së Profetit të dite se hapësira ishte ë zgjerim të vazhdueshëm, të dallote dallgët e ëujshme të detrave, të mud të diferecote veprimet e femrës dhe mashkullit të merimagës! 493 Përmbajtja pa aë e pa fud e këtij rregulli dhe e kësaj rregullsie që përfshi tërë jetë dhe Uiversi, si dhe shembëllimi i tyre ë Kur ai toë që është mrekulli fud e krye, jo vetëm uk futet dot ë vëllimi e këtij libri, por as është tematika bazë e tij. Eshtë për këtë shkak që, duke u mjaftuar me disa shembuj që paraqitëm si jë pikë ga oqeai, dëshirojmë të kalojmë ë çështjet e botëkuptimit islam që u përkasi rregullit dhe rregullsisë për sa u përket urdhrave dhe dalimeve. Zoti që deklaro se s e ka krijuar jeriu për ta lëë të lirë ë kokë të vet pa dojë qëllim 494, ka paraqitur urdhra dhe dalime me qëllim për t i orietuar të gjitha medimet dhe aktet e jeriut. Zoti që e ka krijuar çdo molekulë të vaiteteve (masivaullahtë të gjitha qeieve të gjalla e jo të gjalla përveç Zotit) me prirje dhe aftësië për t iu përshtatur rregullit dhe ligjit, mudësië për të dalë jashtë caktimeve hyjore ua ka dhëë vetëm jerëzve dhe xhidve që i ka pajisur me vullet. Edhe ata e kaë të kufizuar mudësië për të dërhyrë tek caktimet hyjore. Për shembull, e kaë të pamudur ta vazhdojë jetesë pa fjetur ose pa u ushqyer Kur a, Hiç Tükemeye Mucize, f Kur a, Kijamet, 36.

327 KADIR MISIROGLLU Megjithëkëtë, ë jë fushë të kufizuar, qoftë edhe me aë të aktit krijues të Allahut, jeriu mudet të bëhet edhe faktor, edhe autor edhe për të mirë, edhe për të keqe. Urdhrat hyjorë jaë të posaçëm për kryerje e së mirës, kurse dalimet, për ta bërë jeriu të shmaget dhe ruhet ga kryerja dhe dikimi i së keqes. Të gjitha këto jaë bërë me syim për të siguruar qetësië dhe lumturië e kësaj bote të përkohshme e të jetës së pasme të përhershme. Veç kësaj, me aë të dëshkimeve dhe shpërblimeve për ruajtje e rregullit që ka vëë dhe vazhdimësië e drejtimit që ka përvijuar, Zoti u ka hapur jerëzve dhe xhidve jë portë serioze xitjeje dhe ikurajimi. Kudërvlera (shpërblimi) materiale-temporale e respektimit të urdhrave është jë jetë plot qetësi dhe shëdet, kurse kudërvlera (dëshkimi) e mosrespektimit të tyre jaë jë sërë saksioesh ë titulli e përbashkët ukubat (dëshkimet peale, pealiteti). Zbatimi i kudërvlerave (shpërblimeve ose dëimeve) ë fjalë daj persoit jaë edhe e drejtë, edhe detyrë e admiistratorëve ose pushtetarëve. Kurse shpërblimi dhe dëshkimi i përjetshëm (i amshuar) jaë xheeti dhe xheheemi. Veçaërisht të gjitha urdhrat hyjorë ë botëkuptimi islam jaë ushtrime praktike që formojë trualli psikologjik ose, ë do të duhej thëë me jë shprehje më të saktë, trualli besimor të respektimit të rregullsisë hyjore. Për shembull, fakti që amazet ditore pesëkohëshe, duke u bërë farz (detyrim fetar), kryhe ë mëyrë periodike, ë të jëjtë kohë, ka të bëjë me syimi për të rrëjosur dhe shtresuar tek idividi ideë e rregullit dhe djejë e përgjegjësisë. Kështu qëdro pua edhe me fakti që amazi është i përbërë ga elemetë të caktuar dhe veprime specifike. Sepse edhe kushtet formale si qëdrimi ë këmbë (kijam) dhe vëia e ballit ë tokë se bashku me përkulje përkatëse të të gjithë trupit (sexhde) jaë farz. Po të mugojë dojëri prej këtyre, amazi kosiderohet i pafalur. Këto kushte rregulli dhe forme që i përkasi amazit i cili është umri jë i adhurimeve idividuale, është urdhëruar me djeshmëri edhe ë formimi e radhëve të amazit. Si kjo, edhe të gjitha adhurimet e tjera kaë shumë kushte të tilla përkatëse për kohë dhe formë, shumica e të cilave jaë të vlerës dhe ivelit farz (detyrim fetar i formës së prerë, i pakotestueshëm). Nuk ka jeri që të mos e dijë se mbajtja e agjërimit, therja e kurbait, dhëia e zeqatit dhe kryerja e haxhit kaë shumë kushte dhe kokluzioe që i përkasi kohës dhe formës. Kurse garacia e respektimit të këtyre 327

328 BOTEKUPTIMI ISLAM është jo vetëm dërgjegjja e vetë jeriut, por, ë të jëjtë kohë, edhe ekzisteca e autoritetit politik. Në optikë e Islamit, mosekzisteca ose mugesa e autoritetit politik është shprehur si itrigë (fite-aarki) dhe se mugesa e autoritetit politik, e barazvlershme me aarkië, është faji dhe mëkati më i rëdë se krimi 495. Sepse ë optikë e Islamit, detyra e parë e autoritetit politik është t u japë fuqi ekzekutive kokluzioeve juridiko-fetare ose, e shprehur dryshe, legjislacioit kauor, domethëë, t i kalojë kokluzioet juridiko-fetare ga poteca ë zbatimi praktik. Në Islam, prijësia është aq e rëdësishme, saqë është urdhër fetar që edhe sikur të jeë duke udhëtuar tre veta, duhet të zgjedhi jë prijës udhe ë mëyrë që të jeë të përgatitur për të përballuar dojë gatërresë që mud të dalë mes tyre ë dojë kthesë të rrugës! Eshtë për këtë arsye që Zoti ka urdhëruar: Bidiui Allahut, të Dërguarit dhe prijësit (admiistratorit, pushtetarit) mes jush! 496 Ndërkaq, kjo bidje, si urdhër i Allahut, është legjitime ë qoftë se prijësi (admiistratori ose pushtetari) është muslima, vedos sipas sheriatit dhe qeveris me drejtësi. Në të kudërt, ë ved të bidjes bëhet e domosdoshme fetarisht (vaxhib) revolta ose kudërshtimi që edhe kjo (duhet të) bëhet me syim për të rivedosur rregulli. Dhe kjo trego se përgjegjësia për ta ruajtur dhe mbrojtur rregulli përfshi të gjithë jerëzit! Me të vërtetë, siç u shpjegua edhe më parë me jë rast tjetër, urdhërimi i të mirës dhe pegimi i të keqes është jë farz (detyrim fetar) me veprim të vazhdueshëm jo vetëm për admiistratorët dhe qeveritarët, por për të gjithë muslimaët. Profeti ka porositur: Të gjithë jei çobaë dhe të gjithë kei përgjegjësi për puë tuaj si çobaë! 497 Kjo do të thotë se çdo jeri, pavarësisht ga pozita shoqërore që ka, është i garkuar me përgjegjësië për ta mbrojtur rregulli aty ku dodhet Kur ai, Bakara: Kur ai, Nisa: Buhari, Muslim.

329 KADIR MISIROGLLU Për më tepër, Islami vë rregulla për jeriu qysh para se të lidë ai dhe cakto urdhra dhe dalime edhe për vdekje dhe pasvdekje e tij. Nëse duhet thëë shkurt, pridërit të cilët jaë faktorët që e sjelli fëmijë ë botë, duhet të jeë me kurorë dhe sperma, si kapitali i parë material i fëmijës së ardhshëm duhet të jetë dërguar ë mitrë amësore me besmele. Pastaj, më duket se s ka muslima që të mos e dijë se jaë jë sërë rregullash islame ë lidhje me trajtimi e jeriut pas vdekjes, si qefiosja dhe rregullimi i kufomës, varrosja, fshirja e borxheve të lëa prej tij, zbatimi i porosive dhe testametit, moszbatimi i dojë porosie ë kudërshtim me sheriati, ë qoftë se ka lëë. Nuk duhet lëkudur ë praimi e faktit që Islami i cili ka përcaktuar jë etikë të posaçme edhe për akte krejt të zakoshme e të atyrshme, si kryerja e evojave fiziologjike, madje, e ka rrethuar jeriu me rregulla si ë jetë, ashtu edhe ë vdekje. Eshtë për këto arsye që jëri ga kuptimet e qeies muslima është ështrimi; pa asjë dyshim, ështrimi daj Allahut dhe rregullit të dërtuar prej Tij. Kurse për ta realizuar ashtu siç duhet këtë ështrim, është kusht që të jihe ashtu siç duhet qëdrimet dhe fjalët e Profetit i cili e ka realizuar atë ë ivel ideal. Sepse sjelljet e atij Profeti të lartë siç do të tregohet më tej jaë për çdo muslima kritere praktike. 329

330

331 D. PARIMI I DREJTESISE Pajisja me morali e Allahut i cili është trascedetal, është jë propozim (mocio) për jeriu me sa ka fuqi dhe mudësi i cili është i krijuar si ahse-i takvim / krijimi më i bukur. Ndërkaq, atributi âdil i cili e ka prejardhje ga fjala adâlet dhe përdoret edhe si mbiemër me kuptimi i drejtë, edhe si emër me kuptimi drejtësimbajtës, ashtu si atributi âlim (i ditur, dijetar), është jë ga atributet e Zotit dhe futet ë Emrat e Bukur Hyjorë (Esmâ-i Hüsâ). Shfaqje e këtij atributi hyjor tek vaitetet 498, dijetarët islamë e shpjegojë me fakti se çdo qeie është bërë zotëruese e jë përplotësie dhe përkryerjeje sipas qëllimit fial të krijimit të saj. Por ë këtë formim, përparësia i përket atributit hyjor lâtîf / trasparet. Sepse, meqë drejtësia ekzisto me të drejtë e fituar, drejtësia është favori dhe bujaria e Krijuesit i cili i ka krijuar tërë vaitetet (masivaullah) të dëuara eteralisht me mosqeie absolute. Vetëm se është dashur që detyrat dhe përgjegjësitë e qeieve, të mbështetura ë caktimi hyjor, të pajiseshi me jë pushtet të mjaftueshëm, gjë të cilë Allahu i Gjithëmadhueshëm e ka siguruar me aë të shfaqjes së atributit të Tij adil / i drejtë, drejtësimbajtës që, ë fud të fudit, është jë favor! Kjo situatë cilësore shprehet kështu ë Kur ai e Shejtë: Po qe se e drejta do t u përshtatej dëshirave të tyre subjektive (vicioze), do të prishej e do të shkatërrohej redi i qiejve, i tokës dhe i atyre që dodhe ë to! 499 Aq shumë dhe me aq rëdësi jaë deklaruar ë Kur a shfaqja e atributit 498. Në origjial: mâsivâullah, të gjitha qeiet e tjera veç Allahut. Shë. i pë - kthyesit Kur ai, Mu miu:

332 332 BOTEKUPTIMI ISLAM hyjor el-âdil (i Drejtë), ky rregull që vepro ë Uivers dhe si përsosmëria ë të, saqë fraksioi deviator mutezilit prao se Zoti është i detyruar të jetë i drejtë. Kurse dijetarët suitë, duke e hedhur poshtë këtë pikëpamje, përsosmërië e cila është e praishme ë atyrë krijimore të çdo gjëje si dhe vëzhgohet ë të gjitha etapat e zhvillimit, e kaë prauar si jë mirësi hyjore dhe kaë deklaruar se atributi i drejtë do të shfaqet me të vërtetë dhe plotësisht ë jetë e pasme, ahiret. Kurse ë këtë botë, atributi i drejtë realizohet vetëm për shkak të eveimeteve dalim (haram) dhe padrejtësi, dhuë (dhulm). Po qe se dikush uk e merr ë këtë botë dëshkimi e veprimeve të tij të daluara, të padrejta e përdhuuese, dëshkimi i përcillet brezit të tij. Këtë të vërtetë ka dashur ta shprehë populli me fjalë e urtë, Gjyshi ka grëë aguridhe (fruta të pabëra), ipit i jaë mpirë dhëmbët! Me të vërtetë, ë Botë e Ahiretit (jetës tjetër pas rigjalljes), dër atributet hyjore, do të ketë përparësi atributi âdil i drejtë. Themi se do të ketë përparësi sepse, atje, krahas atributeve Mëshirues (er-rahma) dhe Shpërblyes (er-rahim) me aë të të cilave do të realizohet falja dhe shpërblimi hyjor si dhe atributit Persekutues (el-kahhar), me aë të të cilit do të realizohet dëshkimi hyjor, etj., do të ketë edhe shfaqje të tjera të atributeve hyjore. Zoti thotë kështu: Çdokush që ushtro dhuë dhe padrejtësi (duke rrëshqitur ë rrugë e mohimit dhe herezisë), po të kishte ë dorë çdo gjë që ka ë botë, sigurisht do ta jepte si kudërshpërblim (për të shpëtuar ga dëshkimi). Ata do ta shprehi pedimi që do të djejë kur ta shohi dëshkimi, por për ta do të vedoset me drejtësi! 500 Për ditë e kiametit do të vëmë peshoret që peshojë me drejtësi dhe askush uk do të pësojë padrejtësi! Edhe sikur veprimi i bërë të jetë i rëdë sa jë kokërr mustarde, do ta sjellim (për ta peshuar). Ne mjaftojmë si llogaritës (dhe gjykues)! Kur ai, Juus: Kur ai, Ebija: 47.

333 KADIR MISIROGLLU Vedi do të shkëlqejë me dritë dhe bukurië e Zotit tëd, do të hapet libri (i puëve), do të sille pejgamberë dhe dëshmitarë dhe do të vedoset pa i bërë padrejtësi askujt! 502 Ajo çka bëhet e ditur dhe theksohet ë këto ajete është drejtësia absolute e Zotit. Ndërkaq, ajo qeie e lartë, duke i urdhëruar jerëzit që të jeë të drejtë si ai vetë, ka deklaruar edhe se disa herë uk do të arrijë dot ta bëjë këtë ashtu siç duhet. Për shembull, deklarata hyjore si ë vijim për gratë është jë shembull për këtë: Dhe sigurisht që s ju mjafto fuqia për të vëë drejtësi mes grave! 503 Megjithëkëtë, drejtësia është, ë të gjitha rastet, jë urdhër ë fuqi për jerëzit. Drejtësia jerëzore ka tri fusha ku shfaqet. Këto jaë: admiistrata (qeverisja, ushtrimi i pushtetit ekzekutiv), gjykata dhe marrëdhëiet dërjerëzore (civile). a) Admiistrata Botëkuptimi islam është parashtruar me qëllim për t u zbatuar, domethëë, për t i kaluar kokluzioet e tij ga poteca ë veprim ose, më saktë, ga teoria ë praktikë. Dhe kjo, para së gjithash, kërko jë fuqi të aftë për të detyruar, domethëë, pushtet ekzekutiv 504. Pavarësisht ga mëyra se si është shtëë ë dorë kompeteca e pushtetit ekzekutiv, ky pushtet është legal (ë formë) dhe legjitim (ë përmbajtje) ëse i përmba cilësitë e caktuara ekzekutive. Sepse, meqë uk është urdhëruar dojë formë e caktuar e marrjes së pushtetit ekzekutiv, ummeti ose bashkësia është lëë e lirë të veprojë sipas iteresave të saj. Dhe kjo shko gjer atje saqë, edhe admiistrimi dhe qeverisja e admiistratorëve dhe qeveritarëve të ardhur ë pushtet me forcë e shpatës (armëve), është legale 502. Kur ai, Dhumer: Kur ai, Nisa: Në origjial: velâyet-i âmme (agl. The geeral protectio). Ky term i osmaishtes ëkupto dhe emërto pushteti publik, admiistrativ dhe ekzekutiv, por jo shtypës, përkudrazi, mbrojtës të së drejtës. Në këtë korizë, termi velayet është adekuat me termi aglisht protectio. Shë. i përkthyesit. 333

334 BOTEKUPTIMI ISLAM dhe legjitime ë qoftë se zbato kokluzioet juridike-fetare islame, domethëë, vedos me drejtësi. Sepse jësia e matjes, kriteri i legjitimitetit është përputhja me kokluzioet hyjore dhe traditë profetike. Në të kudërt, admiistratë (qeverië) që uk e bë këtë, muslimaët e kaë vaxhib (domosdoshmëri juridiko-fetare) ta kudërshtojë dhe rrëzojë ga pushteti edhe sikur të ketë ardhur ë pushtet me zgjedhje. Profeti ka thëë: Drejtësia është e bukur, kurse drejtësia e pushtetarëve është më e bukura! Edhe Hz. Omeri i cili qe bërë i famshëm me drejtësië e tij, ka thëë: Drejtësia është themeli i pushtetit! Një kocept që ka lidhje evidete me drejtësië, është barazia. Ndërsa, përgjithësisht, drejtësi do të thotë ekuilibër mes të drejtave dhe detyrimeve, ë disa situata përjashtimore, drejtësia idetifikohet me barazië. Në hadithi profetik, sillui me drejtësi ë ato që u jepi fëmijëve 505, fjala drejtësi është përdorur me kuptimi barazi. Edhe barazia e të gjithë idividëve para ligjit është domosdoshmëri drejtësie, gjë të cilë është kusht ta respektojë admiistrata dhe pushteti ekzekutiv. E vetmja pikë ku prishet barazia e të gjithë idividëve para ligjit, është dallimi muslima-jomuslima 506. Edhe ky dallim është më tepër si jë shkarkim përgjegjësish për jomuslimaët. Në këtë kuadër, fakti që jomuslimaët uk merre ë armë, uk praohe ë ëpuësi shtetërore dhe uk mud të dëshmojë ë dëm të muslimaëve, jaë specifika që shprehi qartë mugesë sigurie e besimi ë persoi e tyre. Ndryshe ga kjo, jë skllav muslima është i barabartë përballë ligjit me jë muslima të lirë. Kurse, për sa kohë që ë botë perëdimore ekzistote dhe praohej ligjërisht skllavëria, e drejta perëdimore e mbështetur ë sistemi Buhari, Hibe, Ky dallim dhe kjo pikë mosbarazie vle për shtetet muslimae ku si ligj themelor vepro sheriati, kurse ë shtetet laike ku, siç përcaktohet ë përkufizimi e laicizmit, Kisha është e darë ga Shteti, të gjithë ështetasit e lirë jaë, pa asjë përjashtim, të barabartë para ligjit. Shë. i përkthyesit.

335 KADIR MISIROGLLU moral të parashtruar ga Aristoteli, uk ua ka johur skllevërve barazië me të lirët para ligjit. Në të Drejtë Islame, admiistratorëve dhe qeveritarëve u jihet e drejta e dëimit admiistrativ 507 të dhëë ë specifikat për të cilat uk është caktuar dojë dëim juridik tjetër. 508 Fakihu ose juristi i madh islam, Omer Nasuhi Efedi e përshkrua kështu domosdoshmërië e së drejtës së dëimit admiistrativ : Nga pikëpamja e së Drejtës Islame, kompeteca e dhëies së dëimit admiistrativ shfaqet ë etiteti e jë dëimi jopeal, jë mase edukative, e jë korrektimi, e jë ligji politik. Rrethi i dëimit admiistrativ është shumë i gjerë, rëdësia, shumë e madhe, evoja për të, shumë e qartë. Në jetë e shoqërisë mud të dodhi mëkate, mosbidje, veprime të daluara dhe gabime të pafudme. Ndërsa për jë pjesë të këtyre uk ka dojë dëim ligjor të caktuar, të kufizuar ose specifik, edhe dëshkimet ligjore, të caktuara, për jë pjesë të tyre, mud të mos jepe ë mbështetje të mosekzistecës së disa kodeve. Mirëpo mosekzisteca e jë dëshkimi, e jë pegese për jë faj çfarëdo a për jë veprim të dëmshëm është ë kudërshtim me urtësië shoqërore. Pradaj, e Drejta Islame e ka plotësuar kodi e saj peal shumë të gjerë të kësaj specifike duke përfshirë ë të edhe dëshkimet admiistrative, dërkaq që të drejtë e kokluzioit dhe ekzekutimit përkatës ua ka lëë dhe ua ka caktuar si detyrë admiistratorëve dhe qeveritarëve kompetetë, gjykatësve, si dihmës të tyre, si dhe opiioeve dhe ideatimeve juridike të jë pjese ëpuësish shtetërorë. 509 Kjo do të thotë se kryerja e veprimtarive juridike që do të përballoi evojat e reja që do të shfaqeshi me dryshimi e iteresave, uk është vetëm jë specifikë e lejuar sipas botëkuptimit islam, por, ë të jëjtë kohë, jë urdhër. Kjo e vërtetë kofirmohet me fakti që, për persoat kompetetë, porta e ideatimit (ixhtihad) 507. Në origjial: hakk-ı ta zîr. Shë. i përkthyesit Për hollësi, shih Ömer Nasûhî Bilme, idem, vëll. III, f. 325 e ë vazhd Ömer Nasûhî Bilme, idem, vëll. III, f

336 BOTEKUPTIMI ISLAM është mbajtur e hapur gjer ë kiamet. Mjafto që parimet themelore të mbete të palëvizshme dhe të mos dryshohe e të mos tjetërsohe. Ndërsa çdo regjim politik i mbro cilësitë dhe karakteristikat e veta dalluese duke gritur gjykatat kushtetuese, pse duhet paragjykuar ose prapagjykuar kjo gjë për Islami? Kjo është e pamudur të kuptohet ose të shihet e arsyeshme! Le t u kumbojë veshët ijoratëve që padehi se, po të qeverisemi me sheriati, diamizmi i jetës do të pegohet dhe veprimtaria ligjore do të mbetet ë ved! 336 b) Gjykata 510 Mjedisi origjial i ekzekutimit të drejtësisë jaë gjykatat juridike dhe admiistrative. Sepse këto istitucioe jaë xjerrë për ta përcaktuar domosdoshmërië e drejtësisë përballë çfarëdolloj kotradikte. Ky është shkaku i ekzistecës së tyre. Në botëkuptimi islam siç e kemi shpjeguar pak diku ë fillim shteti është jë shtet juridik ë kuptimi e plotë të fjalës. Në të drejtë islame jaë tri shkaqe eseciale që e sigurojë këtë. 1) Rregullat juridike islame uk jaë produkte të vulletit jerëzor, por me burim hyjor. Këto jaë parashtruar ga aa e Zotit të ditur dhe gjithëpërfshirës ë mëyrë të pafudme, me qëllim që të jeë ë përputhje me iteresa të atyrshme e të padryshueshme. Ndërkaq, meqë Sueti ose Tradita Profetike dhe ideatimet (ixhtihad) të lidhura besikërisht daj dogmës dhe pa përbërë diçka të huaj për të, jaë, si etitet, shtjellim ose detajim i rregullave hyjorë, uk shprehi tjetërsi daj karakterit hyjor të kësaj të drejte. Në sistemet modere të së drejtës, logjika sipas së cilës vetëm kushtetutat përgatite ga kuvede themeluese që uk marri përsipër dojë rol ë zbatimi praktik të tyre, ë të drejtë islame përfshi të gjitha ligjet. Eshtë për këtë arsye që uk e teprojmë po të themi se vetëm ë Islam mudet të realizohet me plot kuptimi e fjalës objektiviteti që është parim themelor i së drejtës Në origjial: Kazâ (Yargı). Shë. i përkthyesit.

337 KADIR MISIROGLLU 2) Në të drejtë islame, elemeti i dytë i cili e paradalo subjektiviteti, është metoda e gjykimit 511. Kadiu, domethëë gjykatësi, pasi ta ketë përcaktuar koflikti ë etiteti e tij të vërtetë, ia paraqet çështje myftiut pa ia treguar emrat e persoave të palëve ë koflikt. Myftiu është dijetar. Ai uk u është ështruar si dëshmitar dikimeve egative të skeave të gjykatave të cilat, ë jë masë të caktuar, u përgjajë skeave të teatrove. Duke puuar i qetë mbi opiioet ekzistuese të shumta si jë det i paaë, gje dhe xjerr kokluzioi më të përshtatshëm për koflikti që i është paraqitur, dhe ia jofto kadiut. Kështu ka qeë edhe ë të drejtë romake. Kurse tek e pati vazhduar ë këtë mëyrë gjer ë Tazimat. Pas fillimit të veprimit të rrymës oksidetalizuese, edhe tek e, parimet themelore të së Drejtës Islame u materializua, u shdërrua ë jë tekst ligjesh dhe, ë këtë mëyrë, doli ë shesh e famshmja Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye (Mauali i të Drejtës Civile) duke u kosideruar si shkak për këtë, sasia dhe shumëllojshmëria e madhe e opiioeve. Edhe pse ky ligj i johur me titulli Mecelle (Maual Ligjor), kosiderohet jë kodifikim ë rag botëror, jashtë çdo dyshimi, është jë akt revolucioar i tipit refraksio ga medësia origjiale e së drejtës islame. Sepse është prishur struktura origjiale e së Drejtës Islame e cila e ka bërë të vetë metodë kazuistike, për rrjedhojë, ka xjerrë jë kokluzio të veçatë për çdo mudësi. Duke i bashkuar ë këtë maual, si duke i futur ë jë thes, për t i zgjidhur mijëra koflikte të dryshme ga jëri-tjetri, është zbatuar prova e fajësisë me kokluzioe dhe vedime me karakter të përgjithshëm të cilat e kaë të pamudur t i marri ë kosideratë dryshimet ë fjalë. 3) Në të Drejtë Islame, përveç specifikave të sipërpërmedura mbi garatimi e drejtësisë, është edhe jë faktor tjetër dikues, saksioi i quajtur kërcëimi hyjor. Së pari, persoi i cili do të jetë gjykatës, duhet të karakterizohet ga këto cilësi: hakîm, fehîm, mustakîm, emî, mekî, metî dhe salâh-i hâl Në origjial: usûl-i muhakeme. Shë. i përkthyesit Hakîm do të thotë: i meçur, i drejtë, i mirë, paqësor. Fehîm do të thotë: me aftësi kuptuese të fuqishme, i zgjuar, johës kompetet i të drejtës juridike, i traditës profetike, i zakoeve dhe traditave. Mustakîm do të thotë: fjalëdrejtë, jo dredharak dhe mashtrues, i pakomprometueshëm (jeri që uk merr rushfet), i johur për dershmëri. Emî do të thotë: i besueshëm. Mekî do të thotë: serioz, i dershëm, 337

338 BOTEKUPTIMI ISLAM Jo vetëm për gjykatësit, por edhe për dëshmitarët kërkohe shumë kushte dhe dëshmia e disa persoave uk praohet kurrsesi. Ndërkaq, lista e persoave të tillë është aq e gjatë, saqë ata që i hedhi jë sy asaj, dyshojë se mos as jë jeriu ë jë milio jerëz mud të mos i praohet dëshmia ëse bëhet fjalë për respektimi e parimeve islame! 513 Për shembull, uk e gëzo kosideratë e duhur për t u prauar dëshmia e jerëzve që marri e japi kamatë 514, e jerëzve që ule mes të tjerëve duke i zgjatur këmbët, e jerëzve që haë e pië diçka ë rrugë ë sy të të gjithëve, etj. 515 Nei 1705 i Mecelle -s është tekstualisht kështu: Eshtë kusht që dëshmitari të jetë âdil (i drejtë). Âdil është persoi tek i cili mbizotëro e mira daj së keqes. Për rrjedhojë, uk praohet dëshmia e persoave që e bëjë zako me qëdrime dhe veprime t i shkeli deri dhe burrërië, si valltarët dhe bufoët, e persoave të johur si gëjeshtarë. Ndërsa është urdhër hyjor për të gjithë besimtarët, drejtësia është theksuar ë mëyrë të posaçme për gjykatësit dhe dëshmitarët. Drejtësia e dëshmitarit është, ë të jëjtë kohë, urdhër i Zotit. Në Kur ai e Shejtë urdhërohet: Dhe ga ju, dy vetë të drejtë le të bëhe dëshmitarë! Dhe bëjei drejt dëshmië për hir të Allahut! 516 Dhe dëshmia e rreme dalohet ë këtë mëyrë: O ju që kei besuar! Bëhui jerëz që e mbajë me korrektesë ë këmbë drejtësië edhe sikur të jetë ë dëm të 338 me karakter të palëkudur, me prejardhje fisike, jo ga shtresa e ulët. Metî do të thotë: i fortë, i qëdrueshëm, i padikueshëm, serioz pa shfaqur ashpërsi, i durueshëm. Salâh-i hâl do të thotë: perso që karakterizohet ga akte dhe veprime të bukura e të pëlqyeshme si domosdoshmëri të fesë dhe moralit të saj. Gjykatësi duhet t i johë dhe zbatojë me kompetecë çështjet e së drejtës dhe metodë (procedurë) e gjykimit, të zotërojë plotësisht aftësi diferecuese e apeluese, ta johë dhe iterpretojë saktë dëshmië. (Ömer Nâsuhî Bilme, idem, vëll. IV, f. 430) 513. Për hollësi, shih Ömer Nasuhî Bilme, idem, vëll. VI, f. 381 e ë vazhd Shih. idem, f Idem Kur ai, Talak: 2.

339 KADIR MISIROGLLU vetvetes, të pridërve ose të farefisit, si dhe që dëshmojë vetëm për pëlqim të Allahut pavarësisht ëse (ata për të cilët dëshmojë) jaë të pasur apo të varfër. Sepse Allahu është më praë palëve se vetë ata daj jëri-tjetrit. Mos e lii mëjaë drejtësië për të bërë sipas dëshirave dhe pasioeve tuaja! Po qe se e shtrembëroi gjuhë (bëi dëshmi të rreme) ose shmagei (ga dëshmimi), dijei se, pa dyshim, Allahu e di se ç bëi! 517 Edhe ë jë ajet tjetër kur aor, së bashku me gjykatësit, paralajmërohe përsëri edhe dëshmitarët: O ju që kei besuar! Bëhui ga ata (gjykatësit) që e mbajë ë këmbë drejtësië për hir të Allahut, bëhui dëshmitarë model drejtësie! Urrejtja që mud të djei daj jë populli, le të mos ju shtyjë për t u shmagur ga drejtësia! Sillui me drejtësi se kjo është edhe më praë takvasë (devocioit). Bëhui të devotshëm daj Allahut! Pa dyshim, Allahu e di se ç bëi! 518 Kurse paralajmërimet daj gjykatësve jaë shumë. Le të japim jë shembull edhe për këtë: Ata që uk vedosi me ato (urdhrat) që ka zbritur/që ka bërë të ditur Allahu, (edhe sikur të mos jeë mohues) jaë vetë mizorët! 519 Përveç kushteve që i përmblodhëm lidhur me gjykatësit dhe dëshmitarët, kushte të cilat tregojë se ç djeshmëri e thellë tregohet për zbatimi e drejtësisë, duhe llogaritur edhe kërcëimet hyjore. Le të japim disa shembuj edhe prej tyre. Në Kur ai e Shejtë urdhërohet: Ata që uk vedosi me atë që ka zbritur Allahu, vetëm ata jaë qafirët (mohuesit, heretikët)! 520 Siç përsëritej edhe ë jë ajet tjetër të të jëjtit ajet, ky kokluzio përsëritet edhe ë ajeti 47 ë trajtë fasik, mëkatarët, të mbrapshtët, të dalët ga rruga. Eshtë e padyshimtë se ky kërcëim 517. Kur ai, Nisa: Kur ai, Maide: Kur ai, Maide: Kur ai, Maide:

340 340 BOTEKUPTIMI ISLAM uk u drejtohet vetëm gjykatësve, por, ë të jëjtë kohë, edhe admiistratorëve dhe qeveritarëve ose, shkurt, pushtetarëve. Rreziku e shmagies ga drejtësia, Profeti (s.a.s.) e shpreh kështu: Kadijtë (gjykatësit) jaë tre llojesh. Një pjesë e tyre jaë ë xheet, kurse pjesa tjetër, ë zjarr. Ata që dodhe ë xheet, e johi të drejtë dhe me të vedosi. Kurse ata që e johi të drejtë por bëjë padrejtësi ë vedim, jaë ë zjarr. Edhe jerëzit që gjykojë dhe vedosi me ijoracë e tyre, të cilët marri guximi të vedosi si gjykatës pa e patur kompetecë dhe të drejtë për të gjykuar, jaë ë zjarr! 521 Omer Nasuhi Efediu trego kështu për shumë dijetarë të mëdhej të cilët jaë frikësuar ga përgjegjësia e gjykimit dhe kaë ikur: Gjykimi është ë vetvete jë përgjegjësi shumë e madhe. Duke u isur ga ky aspekt i gjykimit, disa persoalitete i jaë shmagur praimit të detyrës së kadiut, gjykatësit. Për shembull, biri i Hz. Omerit uk e pati prauar propozimi e Hz. Osmait për të marrë përsipër detyrë e kadiut, gjykatësit. Hyseji B. Masurit i qe propozuar detyra e kadiut ë vedlidje e vet, Nejsabur, dhe ai deji i fshehur tri ditë, gjatë të cilave iu lut Zotit që t ia merrte jetë dhe, kështu, ditë e tretë vdiq! Edhe Imam Adhami uk e pati prauar detyrë e kadiut që i qe propozuar prej kalifit Masur, për pasojë, qe burgosur dhe helmuar prej tij! Edhe Imam Shafiiu uk e pati prauar posti e kadiut, gjykatësit të Lidjes dhe Perëdimit, të propozuar ga kalifi Me mu. Juristi i madh, Mekhul, pati thëë: Në qoftë se lihem i lirë të zgjedh detyrë e gjykatësit apo të ekzekutohem me vdekje, praoj vdekje! Shmagia e idividualiteteve të tillë të mëdhej e të devotshëm ga detyra dhe përgjegjësia e gjykatësit ka qeë pasojë e rëdësisë së dhëies së vedimit gjyqësor, e përgjegjësisë së rëdë. Sepse 521. Ebu Davud, Tirmidhi, Ibi Maxhe.

341 KADIR MISIROGLLU zbatimi i drejtësisë uk është diçka e lehtë. Madje, ë jë hadith profetik thuhet: Kush ga jerëzit merr përsipër të gjykojë, do të thotë se i është prerë koka pa thikë! 522 Ky hadith profetik aludo për fakti se gjykimi, si jë rrezikshmëri e madhe, bëhet shkak për shkatërrimi tragjik të persoit që e merr përsipër. Sepse vedimi që mud të marrë padrejtësisht dikush i cili uk zotëro dejësisht atributi e gjykimit, mud të bëhet shkak për fatkeqësië e tij të përjetshme. 523 c) Marrëdhëiet dërjerëzore (civile) Drejtësia (adalet) uk është vetëm jë kocept juridik. Në të jëjtë kohë, është edhe parim moral dhe shoqëror. Pradaj duhet zbatuar ë të gjitha veprimtaritë shoqërore. Dhe është urdhër hyjor ë fuqi për të gjithë muslimaët që të jeë të drejtë ë mëyrë të tillë, të gjithashme. Kjo e vërtetë shprehet qartazi ë këtë ajet kur aor: Pa dyshim, Allahu urdhëro drejtësië, mirësië dhe dihmë daj të afërmve, dalo imoraliteti, paturpësië, të keqe, dhuë dhe padrejtësië. Dhe ju këshillo juve që ta kuptoi e ta zbatoi mirë! 524 Në origjiali e ajetit përdoret fjala fahshá që e përkthyem imoraliteti, paturpësië, por që përmbledh ë kuptimi e saj të gjitha aktet dhe veprimet e kosideruara haram (të daluara, të pabekuara) dhe mëkat, si marrëdhëie seksuale jashtë kurore, prostitucioi, sjelljet dhe bashkimet imorale, paturpësië, zhveshje, lakuriqësië, vizatimet udo dhe porografië teatrale dhe filmike, vallëzimet. Ndërkaq, çdo lloj veprimi që shkel si të drejtat e Zotit, ashtu dhe të robve, përfshihet ë kocepti bag j. Përballë këtij urdhri dhe dalimi të Allahut të Lartë, për vedosje e të mirës, e të bukurës dhe e të drejtës vetëm ë përputhje me urdhrat e Tij, gjithashtu, për elimiimi e dhuës dhe padrejtësisë, e prostitucioit dhe e çdo lloj të keqeje dhe teprimi, të cilat i dekompozojë dhe i 522. Ebu Davud, Tirmidhi Ömer Nasuhî Bilme, idem, vëll. VI, f Kur ai, Nahl:

342 BOTEKUPTIMI ISLAM shembi popujt dhe shoqëritë, prapë ë përputhje me urdhrat e Tij, muslimai përdor çdo rrugëzgjidhje si domosdoshmëri e besimit të vet. Përdryshe, realizimi i të mirës dhe drejtësisë, elimiimi i dhuës, padrejtësisë dhe i puëve të këqija uk mud të arrihe vetëm duke i meduar dhe duke i dashur ato. Ibi Ethiri thotë: Drejtësi do të thotë ta zbatosh plotësisht të drejtë dhe legjitimiteti e diçkaje pa u prirur daj dëshirave dhe pasioeve! Allahu i Lartë e ka bërë drejtësië farz (detyrim) për çdo jeri, kurse të kudërtë e drejtësisë, dhuë dhe padrejtësië, i ka bërë haram (dalim) për çdo jeri! Edhe sikur të jetë për atë vetë, edhe sikur të jetë dojë i afërm, edhe sikur të jetë dikush daj të cilit persoi është i zemëruar, edhe sikur të jetë dojë mohues dhe heretik, trajtimi me drejtësi është kusht. Sepse të gjitha shoqëritë jaë prishur dhe shembur ga padrejtësia dhe dhua! 525 Në vështrimi e Islamit, drejtësi do të thotë t i japësh gjithkujt dhe gjithçkaje atë që merito, atë që i tako. Këtu përfshihet edhe vetvetja e persoit që gjyko dhe vedos ë emër të drejtësisë, ose jep drejtësi. Akte të tilla, si vetëmudimi pa shkak, vetëgjymtimi, vetëvrasja dhe dueli jaë akte haram, të daluara, të pabekuara! Ashtu si të gjithë profetët e mëparshëm 526, edhe profeti Muhammed, modeli shembullor për të gjithë besimtarët, është dërguar i urdhëruar për të vepruar me drejtësi dhe për të vedosur drejtësië. Në Kur ai e Shejtë thuhet: Me të vërtetë, Ne i dërguam profetët taë me prova të qarta dhe, bashkë me ta, zbritëm libri (që trego urdhrat) dhe peshore (drejtësië dhe masë) me qëllim që jerëzit ta mbajë ë këmbë drejtësië! Hasa Tahsi Feyizli, Feyzü l-furka, İstabul, 2007, f O Daud, Ne të bëmë ty zëvedës mbi tokë. Pradaj, vedos me drejtësi mes jerëzve, jo sipas dëshirës. Përdryshe, (vedimet sipas qejfit) të shmagi ga udha e Allahut. Ç është e vërteta, për ata që shmage ga udha e Allahut ka jë dëshkim të rëdë për shkak se e harrojë ditë e gjykimit! (Kur ai, Sad: 26) 527. Kur ai, Hadid: 25.

343 KADIR MISIROGLLU Thuaju: Zoti im më urdhëroi të jem i drejtë dhe i matur! 528 Allahu i do ata që sille me drejtësi! Thuaju: Uë i besova çdo libri që ka zbritur Allahu dhe uë u urdhërova që të sillem me drejtësi mes jush! 530 Dhe Profeti i cili e pati realizuar drejtësië ë mëyrë më të përkryer, pati thëë: Ata që do të sille me drejtësi daj familjes së vet si dhe daj atyre që kaë ë kujdestari, ditë e kiametit do të ule mbi miberë prej drite! 531 Si dhe: Një ditë drejtësi është më e vlefshme se gjashtëdhjetë vjet adhurim! 532 Medësia dhe praktika e drejtësisë e biografisë së Profetit do të shtjellohe përmbledhtazi më tej ë kuadri e çështjes Parimi i kriterit praktik, pradaj këtu po themi vetëm këtë që, si rrjedhojë e faktit që ë jetë e tij jaë vëzhguar shembujt më të shkëlqyer, disa persoalitete perëdimorë, madje, e kaë shfaqur vlerësimi dhe admirimi e tyre për të. Njëri prej tyre është gjeerali Lafajet, dër përgatitësit e Deklaratës së të Drejtave të Njeriut prej 17 eesh të botuar më 1789 pas Revolucioit Fracez. Ekipi që pati përgatitur deklaratë ë fjalë, gjatë etapës përgatitore pati shqyrtuar edhe të drejtë islame ë kuadri e sistemeve të tjera të së drejtës. Dhe kur Lafajeti pati parë ë sistemi e së drejtës islame medësië e lirisë dhe drejtësisë së saj si dhe zbatimet praktike të Profetit, e pati shprehur kështu vlerësimi dhe admirimi e tij: Lavdi ty, o arab i shkëlqyer që paske gjetur vetë drejtësië! 533 Ekzistojë fjalë të tilla vlerësuese të shumë medimtarëve perëdimorë të cilët, megjithëse jomuslimaë, kaë mudur të shma Kur ai, A raf: Kur ai, Huxhurat: Kur ai, Shura: Muslim, Imare E ka trasmetuar Dejlemiu Ah illustre Arab; glorie â toi! Tu a trouvé la justice elle-méme! (Osma Ergi, Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolu, İstabul, 1942, f. 130) 343

344 BOTEKUPTIMI ISLAM ge ga atipatia e sëmurë. Përmedja këtu e të gjitha këtyre fjalëve është jashtë temës soë. Megjithëkëtë, le të mjaftohemi duke e përmedur dër më të johurë e këtyre thëieve vlerësuese e admiruese. Bismarku i cili pati themeluar Bashkimi Gjerma më 1871, pati thëë: Jam i pafat që s muda të jem bashkëkohësi yt, o Muhammed! 344

345 E. PARIMI I LIRISE Liria, e cila, sipas vështrimit të Islamit, do të thotë mudësi e jeriut për të bërë ç të dojë pa i shkaktuar dëm vetes dhe tjetrit dhe breda pushtetit me të cili është pajisur ga krijuesi, diskutohet ë fushë e kaderit (paravlerësimit hyjor) pezull 534. Kurse lirshmëria për të vepruar breda jë fushe të caktuar u është johur jerëzve dhe xhidve të pajisur me vullet të pjesshëm. Jaë vetëm këto dy grupe qeiesh, mbi vulleti e të cilëve është garkuar jë barrë e caktuar. Ndërkaq, meqë jeta dhe veprimtaria e xhidve uk jihe, liria e tyre, përdorimi i lirisë prej tyre, si dhe kufijtë e lirisë së tyre jaë jashtë fushës së preokupimit të shkecave. Kurse ë fushë e kaderit absolut 535, qeiet jaë si robotë për sa u përket tërë ekzistecës së tyre, si dhe veprimtarisë së tyre. Ata kryejë veprimtari ë mëyrë të caktuar dhe të paravlerësuar. Specifikat e caktuara e të paravlerësuara ku futet edhe trupi i jeriut, quhe ë fe ádetulláh (zako i Allahut) ose suetulláh (traditë e Allahut). Këto jaë të vërtetat që, ë filozofi dhe ë shkecat pozitive (shkecat e atyrës), quhe ligjet e atyrës dhe që teorikisht vlerësohe si determiizëm. Qysh ë periudhë e Atikitetit 536, të gjithë filozofët patë tërhequr vëmedje mbi determiizmi që ekzistote ë gjithësi dhe uk patë arritur dot të përfytyroi jë liri si vepër të vulletit jashtë tij. Për shembull, sipas Sokratit ( p.e.r.), e mud t i johim kuptimi dhe 534. Në origjial: kader-i muallak. Shë. i përkthyesit Në origjial: kader-i mutlak. Shë. i përkthyesit Atikiteti shtrihet ë jë periudhë kohore jëmijëvjeçare, ga shekulli VII p.e.r, gjer ë shek. III e.r. Periudha pas Aristotelit ( ) quhet periudha heleistike. 345

346 BOTEKUPTIMI ISLAM qëllimi fial të jetës jerëzore, si dhe të mirë e lartë 537 të shpirtit, gjë që është e vetmja gjë e mudshme dhe e dobishme. Kjo pikëpamje e cila i përfto vlerë iformacioit (johjes), është determiiste, sepse epërsië ë moral dhe virtyt e mbështet te atyra krijimore, e thëë më saktë, te arsyeja. Edhe Platoi ( p.e.r.) ka, pak a shumë, të jëjtë pikëpamje. Edhe ai ka thëë se, vetëm me aë të jë djeje të bredshme të pagabueshme, mud ta johim vete dhe të mirë e lartë. Aristoteli ( ) ka preteduar se liria dodhet breda jeriut si domosdoshmëri e parimit të lëvizjes. Ai uk pati kërkuar dojë të vërtetë lirie jashtë jeriut. Sipas Epikurit ( ), jërit ga ata që e kaë dëuar Demokriti ( p.e.r.), dhe gjithë filozofëve stoicistë 538, liria është johja e domosdoshmërive të atyrshme dhe përshtatja e vulletit sipas tyre, gjë që do të thotë kofodim i vulletit me istiktet. Në Mesjetë, filozofia ia la vedi medësisë irracioale të krishterizmit dhe, pastaj, çdo lloj pikëpamjeje që bite ë kudërshtim me teologjië krishtere, u shpall e daluar. Kështu, filozofia u shdërrua ë jë veprimtari të dërvarur jo me arsye, por me teologjië. Ndërkaq, filozofi skolastik Shë Aselmi ( ) për të cili kemi folur pak më parë, si dhe, më pas, filozofë si Dekarti ( ), Spioza ( ) dhe Lajbic ( ) që ecë ë rrugë e tij, u përpoqë ta vërtetojë ekzistecë e Zotit me argumeta otologjikë. Megjithëkëtë, ë çështje e lirisë, edhe këta kaë qeë të lidhur pas misticizmit krishter fatalist. Vetëm Shë Tomas ( ), duke u çliruar ga determiizmi, u përpoq t i gjete jë mbështetje tjetër lirisë së jeriut. Edhe Dekarti i cili, duke thëë cogito ergo sum, medoj, pra jam, e praote medimi si themel të qeies së jeriut, megjithëse e pati trajtuar lirië si jë feome të vulletit për të zgjedhur, e prao determiizmi me aspekti e tij të lidhur me besimi ose bidje religjioze. Edhe Spioza ( ), jë çifut holladas, po ashtu si Dekarti, e vlerëso lirië si jë eveimet shpirtëror Në origjial: hayr-ı a lá. Shë. i përkthyesit Kryepropogaduesi i kësaj pikëpamjeje është Zeoi ga Qiproja ( ). Në Lidje, ky drejtim filozofik quhet Revâkıyyû (filozofët e ëstrehës së portës). Në greqishte e vjetër, stoa quhej streha e portës. Filozofët e kësaj pikëpamjeje mblidheshi ë Athië ë strehë e jë porte. Pikëpamjet e tyre ishi pateiste, domethëë, sipas tyre, qeiet ë atyrë ishi fragmete të qeies së Zotit.

347 KADIR MISIROGLLU dhe prao se liria shfaqet si pasojë evojash dhe domosdoshmërish. Njëri prej filozofëve më të mëdhej të kohëve të reja, filozofi gjerma Emauel Kat ( ), pasi e pati vërtetuar ekzistecë e Zotit me aë të arsyes praktike dhe jeriu, me aë të dërgjegjes e cila e shty atë ë veprimi moral, pati preteduar se veprimi moral ekzisto ë sajë të lirisë. Sipas tij, dërsa shpesh herë, jerëz me moral të bukur uk e arrijë dot ë këtë botë qetësië dhe lumturië për të cilë jaë të dejë, përkudrazi, bëhe viktimë e dhuës dhe padrejtësive të dryshme të shumta, është domosdoshmëri e arsyes të besosh se ekzisto pavdekshmëria e shpirtit dhe jë botë tjetër ku jerëz të tillë të marri, më ë fud, shpërblimi përkatës, po ashtu, edhe jerëzit që kaë bërë të këqija ë këtë botë, ta vuajë dëimi përkatës! Përgjithësisht, cilido filozof apo sistem filozofik që ta marrim ë dorë, do të vëmë re asjëri prej tyre uk ka jë mëyrë shpjegimi të gjashme me shpjegimi e përkryer të të vërtetës së jeriut ë botëkuptimi islam dhe se asjëri prej tyre uk ka mudur dot të japë jë shpjegim të plotë mbi shfaqje e vulletit të jeriut. Dhe si mudet të dodhë dryshe? Ç mud të pritet prej tyre kur kaë për kapital arsye e cuguar dhe, rrallë, djejat (Bergso, Kat)? Kurse botëkuptimi islam është parashtruar ga Zoti me dije dhe përfshirje të pafud. Kështu, pra, tai, le ta shpjegojmë etiteti e vulletit dhe aftësisë zgjedhëse të jeriut ë optikë e Islamit. Parimet themelore të redit shoqëror islam jaë liria, drejtësia dhe miqësia/vëllazëria. Nga këto, liria është rezultat i faktit që jeriu është i pajisur eteralisht me vullet. Siç e kemi shpjeguar pak a shumë, më parë, me rasti e diskutimit mbi parimi e volutarizmit, Zoti i pati pyetur shpirtrat ë çasti e krijimit të parë: Elestu bi-rabbikum / A s jam uë Zoti juaj? Dhe pati marrë prej tyre përgjigje: Belá / Po! 539 Kjo është jë marrëveshje zot-rob. Ndërkaq, duhet ëvizuar se për marrëveshje është kusht që të dy palët të keë vullet, të jeë të vulletshme, të veprojë me vulleti e tyre të lirë. kjo deklaratë hyjore trego se jerëzit zotërojë jë të drejtë zgjedhjeje që mud të realizohet me jë shfaqje vulleti tek ta. Eshtë kuptimplotë fakti që, 539. Kur ai, A raf:

348 BOTEKUPTIMI ISLAM ë këtë specifikë, pyetja është përforcim me aë të pyetjes 540. Duke i lëë shpirtrat ë pozitë e pohimit të vartësisë së tyre prej Tij si krijesa të Tij, si vaitete dhe qeie të vdekshme ë raport me Të si qeie sublime dhe e pavdekshme, Zoti ka treguar, duke ua kujtuar këtë marrëveshje atyre që mud të heqi dorë ga bidja, bazë ligjore të dëshkimit të tyre si pasojë e shkeljes së marrëveshjes ë fjalë, gjë që është realizuar si domosdoshmëri e atributit të Tij, Âdil / i Drejtë. Ky pohim i vulletshëm i pozitës së robit do të thotë praim, ë të jëjtë kohë, i jë kufizimi me pëlqim të lirisë së dhuruar jerëzve, gjë që trego se, ë optikë e Islamit, uk ka liri absolute. Me të vërtetë, liria jerëzore ka dy kategori kufizimesh: jëra, objektive dhe, tjetra, subjektive. Kufizimi objektiv saksioohet me fakti që çdo forcë dhe mudësi që i jepet jeriut, është e kufizuar. Ai uk mud të realizojë asjë sajim që dodhet mbi kufiri e fuqisë së tij fizike e shpirtërore. Në specifika të tilla, ai mudet vetëm të bëjë sajime iluzive. Kurse kufizimi subjektiv realizohet me aë të bidjes daj urdhrave hyjorë. Pradaj, ai merito dëshkim për aq sa idetë dhe veprimet e tij ë opozicio me urdhrat hyjorë që përbëjë për të bazë legjitime, jaë të huaja për garacië që ka dhëë ë eteritet. Në optikë e Islamit, jerëzit e fillojë jetë e kësaj bote me librat e puëve të bardha, pa asjë shëim, domethëë, edhe të pafajshëm (iocetë, të pamëkat), edhe të pameritë, pa asjë autorësi mirësie dhe merite. Madje, kosiderohe ë të jëjti pozicio ë këtë botë përpjekjeje gjersa të arrijë moshë e pubertetit 541. Kurse ë krishterizmi e shtrembëruar, çdo jeri është mëkatar i bashkëlidur. Sipas krishterizmit, burimi i mëkatit që bart jeriu ë mëyrë të bashkëlidur, është gabimi mëkatar 542 i jeriut të parë dhe Në origjial: te kid-i istifhamî / përforcim pyetësor (agl. iterrogative r - iteratio). Shë. i përkthyesit Sipas juridiksioit fetar islam, me arritje e moshës së pubertetit, dom - thëë, të pjekurisë seksuale, jeriu arri edhe pjekurië medore dhe, ëse është muslima, bëhet përgjegjës për aktet e veta dhe zotërues i të drejtave të veta. Edhe sistemet e tjera juridike, fetare apo laike, caktojë jë cak fiziologjik-moshor, mbështetur ë kocepte dhe kosiderata biologjike të caktuara, kur jeriu fillo të bëhet përgjegjës për aktet e veta dhe zotërues i të drejtave të veta para ligjit përkatësisht kauor ose laik. Shë. i përkthyesit Në origjial është përdorur fjala zel le (lat. lapsus), gabim pa dashje, gabim i pavulletshëm, që është jë kosideratë islame mbi mëkatet e profetëve.

349 KADIR MISIROGLLU profetit të parë, Adamit, që është bërë shkak për përzëie e tij ga parajsa. Në atë mëkat marri pjesë të gjithë jerëzit. Gjithjë sipas koceptualitetit krishter, persoi i cili vdes pa u pagëzuar, qoftë edhe foshjë e porsalidur, shko drejtpërdrejt ë ferr. Pradaj është kryqëzuar Jezusi, që kryqëzimi i tij të shërbejë si dëmshpërblim për mëkati e bashkëlidur të jerëzve. Ditë e tretë pas kryqëzimit, është rigjallur dhe është gritur fizikisht ë qiell, kurse ditë e rigjalljes do t i gjykojë jerëzit. Kurse ë Islam, askujt uk i garkohet mëkati i kryer prej jë tjetri. Çdokush mba përgjegjësi për bëmat e veta. 543 Pradaj vje ë botë si i pamëkat. Nga aa tjetër, Jezusi, Hz. Isai, uk është kryqëzuar. Kjo e vërtetë shprehet kështu ë Kur a:... për shkak se thaë e e vramë të dërguari e Allahut, mesihu Isa, të biri e Merjemes... Por as e vraë dhe as e varë, vetëm se ashtu iu tregua atyre, pradaj, ata që bie ë kudërshtim për të, jaë ë dyshim. Se ata s kaë dojë johuri për të, vetëm shkojë pas padehmash. Atë uk e vraë ë fakt (ë mëyrë të dëshmueshme), por, e drejta është se atë e lartësoi Allahu drejt vetes. Allahu është i shejtë e gjykues! 544 Veç kësaj, ai që ka për t i gjykuar jerëzit ë jetë e pasme, ahiret, pas rigjalljes, uk është Hz. Isai, por Allahu, Zoti dhe gjykatësi i vetëm i asaj dite! 545 Në Kur ai e Shejtë thuhet: Çdo efs (frymë, vete) do ta shijojë vdekje dhe pastaj do të kthehei vetëm tek Ne! 546 Kurse ë krishterizëm, edhe pse, si ë Islam, profetët kosiderohe të pamëkat, iocetë, akti përkatës i profetit Adem / Adam kosiderohet mëkat. Pradaj uë përdora ë përkthimi e fjalës zel le të origjialit, shprehje gabim mëkatar më praë koceptualitetit krishter. Shë. i përkthyesit Dhe asjë mëkatar uk merr mbi vete barrë e mëkateve të tjetrit! (Kur ai, E am: 164; ose Isra: 15, Fatir: 18, Dhumer: 7) 544. Kur ai, Nisa: Kur ai, Haxh: Kur ai, Ebija:

350 BOTEKUPTIMI ISLAM Sipas jë hadithi të Profetit (s.a.s.), Çdo i lidur lid me atyrë islame, pastaj pridërit e bëjë atë çifut, krishter apo zjarradhurues! 547 Kjo do të thotë se ashtu siç u parashtrua më parë gjerë e gjatë mbi atyrë krijimore të jeriut dhe vulleti jerëzor jaë ë veprim shumë faktorë të përcaktuar a të papërcaktuar. Në qoftë se uk shtrembërohe këta faktorë, atyra e jeriut së bashku me të gjitha prirjet e saj, është dhe mbetet ë përputhje me përmbajtje e Islamit. Eshtë për këtë arsye që poeti gjerma Gëte ka thëë: 350 Të gjithë e jetojmë ë Islam! 548 Në optikë e Islamit, i cili përmba urdhra dhe dalime krejtësisisht siç e kërko atyra e pastër, jeriu është me mu / i besueshëm dhe mukel lef / përgjegjës, domethëë, jeriut i është dhëë besim dhe i jaë garkuar disa barrë. Kjo është rrjedhojë e faktit që jeriu është i lirë dhe i vulletshëm ë mëyrë të bashkëlidur. Në Kur ai e Shejtë thuhet kështu: Pa dyshim, e ua propozuam amaeti qiejve, tokës dhe maleve, por ata u druajtë ta merri përsipër; atë e mori përsipër jeriu! 549 Përgjegjësia e marrjes përsipër të amaetit, gjë për të cilë bëhet fjalë ë ajet, është jë situatë cilësore që e bë të domosdoshme qeia i lirë, sepse propozimi është me ved ose i logjikshëm vetëm për dikë që është i lirë. Ngaqë persoi që dodhet ë shtrëgim uk ka të drejtë parapëlqimi dhe zgjedhjeje, atij uk mud t i bëhet propozim. Për atë që s është i lirë, mud të ketë vetëm urdhra. Ndërkaq, liria për të cilë po bëjmë fjalë, mud të shfaqet ë këto forma: a) Liri e persoit; b) Liri qytetare; c) Liri e medimit (idesë) dhe opiioit; d) Liri e proësisë private; e) Liri politike Muslim, Kader, 46/ Shih artikulli e shkruar ga i kovertuari ë Islam, Muhtedí Ahmed Schmiede, mbi veprë e Abdurrahim Zapsu-së, İslâm Tarihi (İstabul, 1978); idem, f Veç kësaj, ë lidhje me iteresimi e Gëtes për Islami, mud të shihet kjo vepër: Dr. Bayram Yılmaz, Goethe ve İslamiyet, İstabul, Kur ai, Ahzab: 72.

351 KADIR MISIROGLLU Përveç kufizimeve objektive dhe subjektive që shpjeguam më sipër ë përdorimi e të gjitha këtyre formave të lirisë, ekzisto edhe jë shkak tjetër kufizimi që është kujdestaria 550. Kujdestaria është jë lloj pushteti që ka dikush ligjërisht mbi dikë tjetër. Nga ky pushtet rrjedhi si të drejtat dhe detyrimet e kujdestarit, ashtu dhe të drejtat dhe detyrimet e persoit ë kujdestari, pra, kujdestaria e kufizo lirië edhe të kujdestarit, edhe të persoit ë kujdestari. Kujdestaria dahet ë kujdestari idividuale dhe kujdestari kolektive ose publike 551. Kujdestaria idividuale është kujdestaria mbi idividë, si pridërit dhe fëmijët e parritur (që s kaë arritur moshë e pubertetit, moshë kur kosiderohe ligjërisht përgjegjës). Fëmijët mud të jeë edhe të dikujt tjetër, fëmijë që s i kaë pridërit. Ligji cakto jë kujdestar për mirrërritje e tyre dhe miradmiistrimi e proës së tyre. Në të jëjtë kohë, kujdestar caktohet edhe për persoa të rritur por të paaftë për të mbrojtur iteresat e tyre. Kujdestarë të persoave idividualë (ose privatë) quhe edhe kujdestarët që caktohe për kryerje ose vëie ë jetë të jë specifike të caktuar, edhe aëtarët e këshillit admiistrativ të jë vakfi. Ndërkaq, që të gjitha llojet e kujdestarive të kryhe me drejtësi dhe dijitet, është kusht që kujdestarët të jeë persoa të drejtë e të dershëm. Sigurimi dhe kotrolli i kësaj është jë e drejtë që i jihet autoritetit politik i cili është kujdestar kolektiv ose publik. Gjatë gjithë historisë është johur e domosdoshme ekzisteca e jë autoriteti të lartë për sigurimi e paqes dhe redit shoqëror dhe ky autoritet është gritur dhe siguruar ë forma të dryshme. Domosdoshmëria e autoritetit ë fjalë është vështruar dhe vlerësuar edhe me të kudërtë e vet, mugesë e autoritetit, gjë që ço ë sudimi e aarkisë ë shoqëri. Në Islam, ky autoritet quhet autoritet i lartë urdhërues 552. Ummeti, bashkësia, është lëë i lirë ë mëyrë e sajimit të këtij autoriteti, domethëë, uk ka dalë dojë urdhër detyrues mbi këtë. Kjo bë të mudur që të veprohet sipas gjedjes dhe kushteve. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që kotradikta e 550. Në origjial: velâyet. Kocepti i kujdestarisë, format e zbatimit të tij dhe saksioet për mosrespektimi e të drejtave dhe detyrimeve daj kujdestarisë ekzistojë edhe ë të drejtë civile të legjislacioit laik perëdimor. Shë. i përkthyesit Në origjial, përkatësisht: velâyet-i hâssa dhe velâyet-i âmme. Shë. i përkthyesit Në origjial: ulu l-emr. Shë. i përkthyesit. 351

352 BOTEKUPTIMI ISLAM parë ë historië e Islamit është shfaqur ë caktimi e kalifit. Islami i cili uk ka vëë dojë rregull mbi çështje e vedosjes së autoritetit politik por e ka lëë ummeti të lirë, ka katër kokluzioe imperative lidhur me përdorimi e këtij autoriteti. Këto jaë: 1) Zbatimi i kokluzioeve dhe vedimeve kauore; 2) Dhëia e amaetit (detyrës dhe përgjegjësisë) duke u mbështetur mbi kompetecë; 3) Zbatimi i këshillimit, domethëë ekzisteca dhe fuksioimi i orgait kosultativ; 4) Zbatimi i besëdhëies (biat) ë formë votimi ose miratimi publik për autoriteti politik. Në Kur ai e Shejtë është urdhëruar kështu: O ju që kei besuar! Bidiui Allahut, bidiui të Dërguarit, bidiui edhe autoritetit urdhërues i cili është prej jush! 553 Por kjo bidje varet ga realizimi i kushteve të mësipërme. Në qoftë se mugo edhe jëri ga kushtet ë fjalë, ë ved të bidjes bëhet i domosdoshëm (vaxhib) kudërshtimi, gjë që, ë termiologjië e juridiksioit fetar quhet kryegritje kudër autoritetit 554. Siç e kemi shpjeguar më parë, ë Islam, autoritetit urdhërues, pushtetar, i është johur e drejta e qortimit 555. Kjo është e drejta për të bërë rregullime ligjore të dukura si të domosdoshme dhe vëia e disa dalimeve ligjore sipas iteresave dhe qëllimeve të reja me kusht që rregullimet apo ë fjalë të mos jeë të huaja për dogmë. Osmaët e patë emërtuar këtë si dalime sulltaore. Kështu që, edhe kjo situatë cilësore do të thotë jë formë tjetër e kufizimit të lirisë. Në këtë mëyrë, liria për të cilë treguam format kryesore të kufizimit, është, ë vështrimi e Islamit, jë dër të drejtat e atyrshme dhe themelore po ashtu siç është e drejta për të jetuar. Siç u pa ë kujdestarië idividuale, liria e persoave privatë uk mud Kur ai, Nisa: Në origjial: hurûc ale s-sulta. Shë. i përkthyesit Në origjial: hakk-i tâzir. Shë. i përkthyesit.

353 KADIR MISIROGLLU të kufizohet ga kujdestarët publikë përveçse me qëllim mbrojtje e shoqërisë. Shfaqja më eseciale e kësaj vëzhgohet ë lirië e besimit dhe dërgjegjes. Islami kurrë s e mirato praimi apo dërrimi e fesë apo drejtimit doktriar me forcë. Me kokluzioi uk ka detyrim ë fe, Kur ai i Shejtë e ka daluar rreptësisht këtë. Metoda e përhapjes së Islamit është bidja me aë të kumtimit fetar të quajtur teblig. Siç do të shpjegohet më tej, xhihadi ë formë lufte është i lejueshëm (xhaiz) jo me qëllim sulmi, por mbrojtjeje. Veç kësaj, ëse gjatë zhvillimit të luftës, armiku kërko falje ose bëhet muslima, dërprerja e luftës bëhet e detyrueshme. Sepse Allahu i ka shpallur muslimaët vëllezër 556 dhe ka daluar çdo lloj gridjeje e koflikti mes tyre. Ndërkaq, ë shteti islam, jomuslimaët jaë për qeveritarët dhe pushtetarët, vediatullah, amaete të Allahut. Atyre u mbrohe të gjitha llojet e të drejtave të besimit dhe dërgjegjes. Kjo specifikë është e fiksuar me dëshmi të paumërta të historisë. Çdo jeri që jeto ë shteti islam gëzo të drejtë dhe lirië e zotërimit te proës private dhe e zhvillimit të tregtisë së lirë, mjafto që këto të drejta të mos përdore ë dëm të jë tjetri apo të shoqërisë. Për shembull, jë tregtar uk mud të krijojë stoqe mallrash me qëllim për të shkaktuar krizë ë treg, për pasojë, për ta gritur çmimi e mallit. Gjithashtu, është e daluar përdorimi i jë të drejte vetëm për t i shkaktuar dëm jë tjetri. Për shembull, dikush uk mud të dërtojë ë kopshti e vet jë mur rrethues të lartë jo sepse e ka të evojshme a të domosdoshme, por vetëm për t ia mbyllur pamje komshiut. Çdokush është i lirë të besojë siç dëshiro dhe t i përhapë medimet e veta, mjafto që medimet e tij të mos jeë të tilla që ta trodisi redi shoqëror. Edhe ë këtë rast, madje, i padehuri gjykohet dhe, po uk iu provua faji, uk dëohet. Në historië toë, ë kohë e sullta Mehmet Çelebiut, birit të Bajazitit Rrufe, i cili u tregua i aftë për ta ripërtëritur shteti pas dëmeve që i shkaktoi koflikti me Timuri e mallkuar, Sheh Bedreddii që griti krye me armë, u ekzekutua me vdekje pasi u gjykua, megjithëse s ishte e evojshme t i provohej faji. I vetmi përjashtim i rregullit të vërtetimit të fajit me gjykim është krimi politik. Vetëm se uk duhet harruar që edhe ky përjashtim është kosideruar i lejuar si 556. Kur ai, Huxhurat:

354 BOTEKUPTIMI ISLAM kompetecë e johur për sulltai ga dijetarët fetarë, kompetecë e cila i jepte mudësi sulltait të vedoste persoalisht mbi burrat e shtetit të ragut të vezirit si dhe mbi pjesëtarët e diastisë, për shkak të kryegritjes kudër shtetit dhe urgjecës që mud të paraqiste çështja e tyre. Natyrisht, kjo çështje ka detajet dhe hollësitë e saj, për të cilat duhe bërë edhe shumë shpjegime, por për këtu është e mjaftueshme me kaq. Jaë edhe dy specifika që e gushtojë apo e zgjerojë kuadri e përgjithshëm të lirisë ë botëkuptimi islam. Specifikat ë fjalë jaë skllavëria dhe robëria si dhe çështja e hapësirës së luftës. 354 a) Skllavëria dhe robëria Historia e skllavërisë është e vjetër sa historia e jerëzimit. Dihet se jë ga të bijtë e profetit Nuh (Noe), Ham-i, e pati dëshkuar të biri, Kea, duke ua dhëë si skllav të vëllezërve Sam dhe Jafes. 557 Në Testameti e Vjetër uk ka asjë kokluzio mbi çështje se si mud ta rifitojë skllevërit lirië, përveç jë kokluzioi, sipas të cilit skllavi të cilit skllavoproari ia ka verbuar sytë ose ia ka thyer dhëmbët, mud ta rifitojë lirië si rrjedhojë e trajtimit të keq. 558 Në ugjill uk ka asjë kokluzio lidhur me çlirimi e skllevërve. Për më tepër, teologu i johur kristia, Shë Tomas d Akuii, ka preteduar se skllavëria ishte rezultat i atyrshëm i mëkatit të parë të kryer ga Adami. Skllavëria e prauar si jë istitucio bazë, ashtu si shteti apo familja, qe futur ë botë krishtere ga Greqia dhe Roma. Në çasti e parë të daljes së tij, Islami e gjeti skllavërië si jë istitucio që ishte vedosur, kishte zëë rrëjë dhe ishte përhapur me kohë ë Gadishulli Arabik po ashtu si edhe ë të gjithë botë. Skllavëria e cila qysh ga koha e Aristotelit i cili pretedote se shumë jerëz uk zotëroi ë mëyrë të bashkëlidur epërsitë e domosdoshme për të qeë të lirë, ishte jë fakt social të cili çdokush e kosiderote si të atyrshëm, për të cili askush 557. Gjeeza, 9/ Eksodi, 21/26.

355 KADIR MISIROGLLU uk medote dojë reformë, aq më pak shfuqizim dhe elimiim, për herë të parë ë historië e jerëzimit hyri me Islami ë jë udhë reformash përmirësuese që do të kishi si rezultat shfuqizimi dhe elimiimi e tij. Para së gjithash, kjo situatë ishte rezultat i metodës gradualiste të parapëlqyer e të përdorur gjerësisht ga Islami për realizimi e dryshimeve sociale. Eshtë jë metodë hyjore e vëzhguar edhe ë zbritje (revelimi) e legjislacioit islam, madje, që, ë ved që të detyrohe jerëzit, duke i vrarë e prerë ata me aë të jë medësie revolucioare, përmbysëse, për të prauar dryshime rruge dhe medësie, të realizohe dryshimet praktike pasi të jeë përgatitur ata medërisht dhe praktikisht. Prova më e pagabueshme e kësaj është fakti që Profetit i zbritë (iu revelua) kokluzioet besimore ë Periudhë e Mekës, kurse ajetet juridike iu laë për ë Periudhë e Mediës. Veç kësaj, pati edhe shkaqe të tjera që e patë bërë të domosdoshme që të veprohej ë këtë mëyrë. Këto shkaqe mud t i përmbledhim kështu: 1) Burimi bazë i shkllavërisë ishte lufta dhe, si rezultat i saj, robëria. Dhe po të medohet se lufta kurrë s do të elimiohet, kuptohet lehtësisht se, ë atë kohë, ë ved që skllavëria të elimiohej ë mëyrë të jëashme e të mejëhershme, do të ishte më e evojshme dhe më e rëdësishme për të ardhme që t i jepej skllavërisë jë status juridik që do t i jihte të drejtë për të jetuar jerëzisht. Edhe Islami këtë bëri. Një hadith i Profetit i cili deklarote se lufta midis të drejtës dhe të shtrembrës do të vazhdote gjer ë kiamet 559, është kështu: Mos e kërkoi përballje me armiku, por, kur të mbetei të detyruar ta bëi këtë, tregohui toleratë dhe lutiui Allahut për mëshirë dhe paqe! 560 2) Po qe se skllavëria do të shfuqizohej dhe elimiohej, derdhja e gjakut ë luftëra do ta kapërcete qëllimi për të dalë fitimtar dhe do të shdërrohej ë krim. Sepse, pa dyshim, pala që zite rob, do të parapëlqete ta vriste armiku e zëë rob gaqë s do të kishte asjë lloj përfitimi prej tij po ta lite gjallë. Por, gjithashtu, pa asjë dyshim, reformimi i këtij istitucioi krijote mudësië që të përfitohej ga robërit duke i liruar me dëmshpërblim ose duke i mbajtur si skllevër, për pasojë, pakësote vrasjet ë luftë Ebu Davud, Xhihad, Buhari, Xhihad,

356 BOTEKUPTIMI ISLAM 3) Në ato kohëra, kombet dhe shtetet uk e kishi mudësië dhe as e kishi formuar shprehië për të marrë vedime të përbashkëta, pradaj, ëse muslimaët do ta shfuqizoi dhe elimioi ë mëyrë të jëashme skllavërië dhe meqë shtetet e tjerë uk do të bëi të jëjtë gjë, situata e krijuar do të lidte përfudime të rrezikshme ë dëm të muslimaëve. Statusi i ri ligjor që i përftoi Islami skllavërisë të cilë uk e shfuqizoi dhe uk e elimioi për këto shkaqe që përmedëm, mud të parashtrohet ë mëyrë të përmbledhur kështu: Para së gjithash, Islami e zbriti ë jë burimi e shumëllojshëm të skllavërisë, ë robërië e luftës. Ndërkaq, jo vetëm u vu si kusht çlirimi i skllevërve për shlyerje e disa mëkateve 561, por edhe u hap rruga për të çliruar skllevër ë mëyrë vulletare me qëllim për të merituar pëlqimi e Allahut. Më e rëdësishme se kjo është se, ë bazë të jë urdhri hyjor, jë pjesë e të ardhurave të shtetit duhej të përdoreshi për të çliruar skllevër. 562 Eshtë jë e vërtetë historike që, duke e elimiuar me kohë skllavërië, u përdorë të gjitha pretekstet për ta shdërruar atë ë robëri lufte. Për shembull, qysh ë luftë e Bedrit, robërit politeistë mekas që dii shkrim e këdim, u lirua me kusht që t u mësoi secili dhjetë fëmijëve muslimaë shkrim e këdim. 563 Veç këtyre, ë vështrimi e Islamit, jë fëmijë me atësi dhe amësi të pajohur, i hedhur ë rrugë dhe pa jeri që t i dalë për zot, është kosideruar i lirë. Kujdesi dhe mirërritja e fëmijëve të tillë është detyrë e shtetit. Për më tepër, për të treguar se sa rëdësi e madhe i atribuohet lirisë ë Islam, ë qoftë se jë fëmije të tillë i dali për zot dy persoa të veçatë duke preteduar secili se është i tiji, për ta zgjidhur mosmarrëveshje, merret për bazë liria. Kështu, ë qoftë se jëri ga persoat është muslima, por skllav, kurse persoi tjetër është jomuslima, por i lirë, sheriati ia jep fëmijë persoit jomuslima, por të lirë, me qëllim që fëmija të ketë jë të ardhme si jeri i lirë. 564 Siç shihet ë këtë shembull, jë fe e cila ka ë themel të tërë sistemit të vet besimi mooteist tevhid, dhe e cila thotë se Kur ai, Maide: 89; Muxhadele: Kur ai, Tevbe: Süleyma Nedevî, Asr-ı Saâdet, İstabul, 1928 (1347) Shehulislam Mustafa Sabri, Meseleler, İstabul, 1995, f. 161.

357 KADIR MISIROGLLU deri i jeriut është te besimi i tij 565, kur vje pua, i jep prioritet lirisë daj besimit, sepse dëshiro që idividi ta praojë besimi jo me shtrëgim, por me vulleti e vet të lirë! Le ta prekim shkurt edhe specifikë se ç status juridik i është dhëë, ë fakt, skllavërisë për të cilë jaë bërë përpjekje për ta shfuqizuar dhe elimiuar gradualisht me këto mëyra çlirimi që ë të drejtë islame shprehe me terma, si ıtk, fek dhe tahrir që kaë si kuptim kryesor çlirimi ga skllavëria. Një skllav muslima uk ka asjë dryshim ga muslimai i lirë për sa u përket adhurimeve. Ndërkaq, meqë uk ka proë dhe pasuri private, është i përjashtuar ga adhurimet proësore si haxhi dhe zeqati. Zotëria i tij pagua vetëm sadakaë e fitrit për të. Edhe sllavijave u është johur më shumë liri mbulimi ë krahasim me femrat e lira. Në lidhje me të drejtë për të vepruar si perso juridik, ë disa raste, skllavi ka liri të plotë, ë disa raste, liri të kufizuar. Për shembull, mud të hyjë ë borxh, por uk mud të martohet pa leje e zotërisë. Por ka kompetecë të plotë kërkese për drarje ëse është i martuar apo martohet. Ai mud ta dajë dhe ta shkurorëzojë grua pa i marrë leje zotërisë. Sipas kodit peal islam, skllavi është ë pozitë më të favorshme se jeriu i lirë. Për shembull, ë fajet për të cilat kërkohet dëimi më i lartë, skllavit i jepet gjysma e dëimit që do t i jepej jeriut të lirë. Për shembull, skllavit që krye zia-adulter (marrëdhëie seksuale të paligjshme), i jepet gjysma e dëimit që do t i jepej jë jeriu të lirë beqar. Kjo shko gjer atje, saqë edhe sikur të jetë i martuar, skllavi dëohet duke u kosideruar i lirë. Kurse ë dëimet jë për jë me faji (kisas), kur zbritja gjysmë për gjysmë është e pamudur, skllevërit dëohe jëlloj me jerëzit e lirë. Në Kur ai e Shejtë, dër jerëzit të cilëve u duhe bërë të mira, skllevërit jaë përmedur mejëherë pas pridërve dhe farefisit të afërt. 566 Nafakaja (strehimi, ushqyerja dhe veshmbathja) e skllavit i tako zotërisë, proarit të tij. Në hadithet profetike është porositur që ushqyerja dhe veshmbathja e skllevërve të jetë e jëjtë me ushqyerje dhe veshmbathje e aëtarëve të familjes. Njëri ga hadithet ë fjalë është kështu: 565. Nderi i jeriut është te besimi i tij, jo te pasuria apo te soji i tij! (Hadith profetik) 566. Kur ai, Nisa:

358 BOTEKUPTIMI ISLAM Mos u thirri atyre skllavi im, por biri im ose bija ime. Si barku i Ademit, edhe skllevërit jaë vëllezërit tuaj. Eshtë Allahu që e bë të mudur që ata të jeë ë shërbimi tuaj. Mos harroi se Allahu mud t ju kishte vëë ju ë shërbim të tyre! Pradaj, sillui mirë me ta. Medojei edhe këtë që e drejta dhe fuqia e Allahut mbi ju është më e madhe se e drejta dhe fuqia juaj mbi skllevërit! 567 Veprimet e padrejta të bëra daj jë skllavi dëshkohe jëlloj me veprimet e padrejta të bëra mbi jë jeri të lirë! Skllavija beqare dhe djekëse e Librit (krishtere ose çifute) 568 mud të hyjë ë marrëdhëie seksuale me zotërië. Ndalimi i kësaj uk është mjaft realist. Vetëm se ë rast se skllavija ë fjalë lid jë fëmijë ga marrëdhëia me zotërië, pas kësaj emërtohet dhe thirret umm-i veled / ëë fëmije dhe statusi i saj drysho mejëherë. Ajo uk mud të shitet e të blihet më dhe, pas vdekjes së zotërisë, bëhet vetvetiu dhe mejëherë e lirë. Kurse ë Botë Perëdimore, dërsa ë disa vede, edhe fëmija i lidur ga skllavija me zotërië, kosiderohej skllav jëlloj si e ëma, ë disa vede të tjera, për shembull ë Amerikë, shpallja (demaskimi) ga skllavija e babait të fëmijës kosiderohej faj. Shihet se, ë ved që skllavëria si pasojë e pashmagshme e luftës, të shfuqizohet dhe elimiohet, është më mirë të vihet ë jë status të drejtë ligjërisht dhe, kështu, me kohë, edhe sikur t i mbetet emri formalisht, të vijë ë jë gjedje që skllavi të mos ketë dryshim ga jeriu i lirë, siç ka dodhur ë Islam, gjë që ço ë kokluzioi se statusi i skllavërisë ë të drejtë islame është më i mirë se statusi i puojësve gjoja të lirë ë botë e sotme modere! 358 b) Hapësira e Luftës (Daru l-harb) Në vështrimi e Islamit, hapësira botërore dahet ë dy: ë Hapësirë e Islamit dhe Hapësirë e Luftës 569. Hapësira e Islamit është tërësia e vedeve ku zbatohet legjislacioi islam. Sa për Hapësirë e Luftës, megjithëse ka pikëpamje të dryshme, me 567. Miftâhu Küûzi s-süe E quajtur ë literaturë islame me fjalë arabishte xharije (kokubië). Shë. i përkthyesit Në origjial, përkatësisht, Dâru l-islâm, Dâru l-harb. Shë. i pë - kthyesit.

359 KADIR MISIROGLLU këtë term emërtohe, përgjithësisht, vedet ku uk zbatohet legjislacioi islam. Për muslimaët uk ka ligjërisht (sipas legjislacioit fetar islam) leje për t u vedosur me baim me pëlqim të vet ë jë ved që i përket Hapësirës së Luftës. Në vede të tilla mud të qëdrohet përkohësisht ë mëyrë aksidetale dhe përjashtimore. Eshtë e padyshimtë se, ë jë ved që i përket Hapësirës së Luftës, muslimai dodhet ë pozitë të dobët dhe evojtar për mbrojtje. Eshtë për këtë arsye që ë specifikat që zotëro muslimai i cili dodhet ë jë ved të Hapësirës së Luftës, kaë dodhur zgjerime. Për shembull, është trasmetuar se i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ka thëë: Në Hapësirë e Luftës, mes muslimaëve dhe popullsisë vedase uk ka faiz! Sipas Imam Adhamit dhe Imam Muhammedit, ky hadith është argumet ë favor të lejimit të jë muslimai për t i shitur popullsisë vedase të Hapësirës së Luftës, ku dodhet, jë lirë për dy lira. Gjithashtu, po qe se jë muslima i cili dodhet ë jë ved të Hapësirës së Luftës, i shet popullsisë vedase jë kafshë të therur pa besmele ose jë derr, ose po qe se lua kumar me ta dhe me fitimet e kumarit ble mall prej tyre, të gjitha këto veprime jaë hallall (të lejuara, të bekuara) për muslimai. Këtë pikëpamje kaë Imam Adhami dhe Imam Muhammedi, kurse Imam Ebu Jusufi dhe Imam Shafiiu kaë dalë kudër këtij opiioi. 570 Ndërkaq, ë jë ved të Hapësirës së Luftës, marrëdhëiet reciproke mes dy muslimaëve jaë idetike sipas kosideratës ligjore-fetare, me të jëjtat marrëdhëie ë jë ved të Hapësirës së Islamit. Në to uk ka dryshime. 571 Si pasojë e faktit që juristët muslimaë kaë përdorur shprehje Hapësira e Luftës për vedet ku uk zbatohet legjislacioi islam, disa autorë perëdimorë kaë preteduar se mes muslimaëve dhe 570. Cituar ë mëyrë të përmbledhur ga vepra e johur, me titull Me - sut, e Imam Serahsiut, prej A. Fikri Javuz, İslâm İlmihali, İstabul, 1979, f Për hollësi, shih Ömer Nasuhi Bilme, idem, f. 394 e ë vazhd. 359

360 BOTEKUPTIMI ISLAM popullsisë së vedeve të emërtuara ë këtë mëyrë, ekzisto jë gjedje lufte permaete, gjë që s është e drejtë. Kjo shprehje ka të jëjtë vlerë me shprehje që përdoret sot, ved i huaj ose, ë shumës, vede të huaja. Sepse, siç do të shpjegohet më tej, shkaku i legjitimitetit të hyrjes ë luftë të muslimaëve me jomuslimaët është sulmi i tyre kudër muslimaëve ose mudësia ë potecë e jë sulmi të tillë. Një tjetër argumet që trego se kjo pikëpamje armiqësore është e gabuar, është fakti që shprehja Hapësirë e Luftës ka ekzistuar para se t u jepej muslimaëve leje për luftë dhe fakti që kjo shprehje është përdorur për Mekë e cila ë atë kohë dodhej ede ë duar të politeistëve. Krahas kësaj, jë shfaqje tjetër e zgjerimit të lirive të muslimaëve si rrjedhojë e qëdrimit ë vede të Hapësirës së Luftës, vërehet ë të drejtë e luftës, ashtu që jë ved i cili është bërë jë herë Hapësirë Islame, uk bëhet më Hapësirë Lufte. Sipas shumicës së juristëve islamë, edhe sikur jë ved i tillë të dalë, me kohë, ga duart e muslimaëve, ai vazhdo të mbetet ved i tyre, ashtu siç vazhdo të mbetet juridikisht proë e proarit të vet jë mall që i vidhet ose i grabitet me forcë. Si rrjedhojë, muslimaët e kaë të lejuar (xhaiz) ga pikëpamja e legjislacioit juridiko-fetar islam që të luftojë për ta rimarrë atë ved pa iu kërkuar plotësimi i kushteve të legjitimitetit të hyrjes ë luftë që kërkohet ë kushte të tjera. Pradaj, edhe sikur mes atij vedi dhe muslimaëve të jetë ëshkruar jë akt paqeje të përkohshme a të përhershme, për muslimaët është e lejueshme (xhaiz), madje, e domosdoshme (vaxhib), ta prishi marrëveshje dhe ta rimarri atë ved, mjafto që të keë forcë e duhur për t ia arritur kësaj. Në historië osmae, shehulislami Ebussuud Efedi i cili mbiquhej myftiu th-thekalej 572, pati dhëë fetva për rimarrje e Qipros duke u mbështetur ë këtë kokluzio islam 573. Siç dihet, ishulli i Qipros qe pushtuar qysh ë kohë e kalifit Muavije dhe pastaj pati kaluar ë dorë të veedikasve. Duke e mbyllur këtë diskutim, dëshirojmë të bëjmë jë shpjegim të shkurtër mbi lidhje e kadasë dhe kaderit që i kemi pre Myftiu i dy popullsive, autoriteti juridik që jep fetva, vedim juridiko-fetar islam, për jerëzit dhe xhidët. Shë. i përkthyesit Shih Ertuërul Düzdağ, Şeyhülislâm Ebussuûd Efedi Fetvaları, İstabul, 1972, f. 108.

361 KADIR MISIROGLLU kur pak a shumë disa herë me pretekste të dryshme gjer këtu, me çështje e lirisë. c) Kadaja dhe Kaderi Siç dihet, besimi ë kadaë dhe kaderi është jëra ga gjashtë parimet që përbëjë themeli e besimit islam. Kaderi shpreh praië ë levh-i mahfudh të jë eveimeti, kurse kadaja shpreh realizimi e atij eveimeti kur i vje koha. 574 Një parim tjetër besimi është që e mira dhe e keqja jaë prej Allahut 575. T i kuptosh ashtu siç duhet këto parime besimi dhe, veçaërisht, kaderi, s është diçka që mud t ia arrijë çdokush, sepse kuptimi i tyre kërko jë dije dhe johje të thellë. Eshtë për këtë arsye që diskutimet mbi kaderi jaë daluar ga aa e Profetit. I zemëruar ga jë pyetje mbi këtë çështje, ai pati dhëë këtë përgjigje: A mos jei garkuar ju me këtë çështje? Apo mos për këtë u dërgova uë tek ju? Paraardhësit tuaj u shkatërrua pse polemizua mbi këto çështje. Pra, shmagiui kësaj! 576 Në jë hadith tjetër profetik është thëë: Kur të bëhet fjalë mbi kada-ë, mbajei gjuhë! Hadithe të tillë jaë shumë. Megjithëkëtë, kadaja dhe kaderi është jëra ga çështjet e para të debatuara më shumë ë historië islame. Këtu, e, duke lëë mëjaë këto debatime të hollësishme që jaë objekt i studimit të shkecës së kelamit apo apologjetikës islame, dëshirojmë të parashtrojmë shkurt kokluzioi e tyre E shprehur dryshe, me gjuhë filozofike, kaderi është parashkrimi dhe paravlerësimi hyjor mbi jë eveimet, kurse kadaja (kazaja) është realiteti imediat i kaderit (agl. The Kada is immediate reality of the Kader). Shkurt, kaderi është parashkrimi hyjor (agl. Diviity Prescriptio), kurse kadaja (kazaja) është akcideti (agl. accidet) i tij. Me fjalë të tjera, dërsa Allahu e di çdo gjë ë pafillimësi dhe se tek Allahu, kaderi dhe kadaja jaë jë e vetme përsa i përket pozitës së tyre jashtëkohore, për e, veçaërisht ë eveimetet që kaë lidhje me jeriu, ë fillim vje kaderi, domethëë, parashkrimi dhe paravlerësimi hyjor, pastaj akcideca, pra, realizimi i tyre probabilisht i modifikuar sipas vulletit të jeriut. Shë. i përkthyesit Në origjial: hayrihî ve şerrihî miallahi teâlâ. Shë. i përkthyesit Imam Malik, Muvatta, Kader,

362 BOTEKUPTIMI ISLAM Persoi i parë që ka dalë ë pah ë debatimi e çështjeve metafizike të përshpejtuar veçaërisht pas hyrjes së filozofisë heleistike ë botë islame, është Mabed el-xhuhei (80 h. / 669 e.r.). Atë e doqë edhe shumë persoa të tjerë. Sipas tyre, uk ka kader ë atë kuptim që dimë e. Kjo fjalë e prejardhur ga fjala kudret (fuqi), shpreh forcë e ekzekutimit dhe përmbarimit 577. Pradaj, ë fillim, pikëpamja e tyre u emërtua kaderije, pastaj ata vetë u quajtë Mutezile (mutezilitë) 578. Meqë këta pretedojë se kaderi uk mud të përputhet me atributi adl (i drejtë, i paashëm) të Allahut, se jeriu është përgjegjës persoalisht për të gjitha aktet e veta sepse zotëro jë vullet të lirë ë tërë kuptimi e fjalës, qëdrojë jashtë suizmit. Në kudërshtim me kuptimet e dryshme (ga të Kur ait) që i atribuoi mutezilitët fjalëve kada dhe kader të përmedura ë Kur a, Xhehm b. Safva (128 h. / 745 e. r.) parashtroi jë pikëpamje tjetër duke preteduar se tek robi (jeriu) uk ka kurrsesi liri të vulletshme dhe se jeriu është i detyruar të kryejë akti e paravlerësuar dhe parashkruar eteralisht për të ga Allahu 579. Dhe kjo pikëpamje jashtësuite e parashtruar ga Xhehm b. Safva i cili më pas u kap dhe u ekzekutua sepse mori pjesë ë jë lëvizje kryegritëse kudër omejadëve, u emërtua ë shkecë e kelamit, Xhebrije (xhebritët, determiistët). Me të vërtetë, jaë shumë ajete kur aore dhe hadithe profetike që duket se u japi të drejtë këtyre pikëpamjeve të shmagura dhe të veçuara ga suizmi duke shkarë, ë çështje e lirisë ose vulletit dhe mudësisë zgjedhëse të jeriut, ë ekstremi e djathtë, ifrat, (mutezilitët) dhe ë ekstremi e majtë, tefrit, (xhebritët) 580. Pradaj, për të shpëtuar ga këto lajthitje të lidura ga sipërfaqësia e vështrimeve dhe kosideratave, si dhe për t i kuptuar drejt ajetet kur aore dhe hadithet profetike të kosideruara ass (dogmë, të Në origjial, përkatësisht: icra ve ifa gücü. Shë. i përkthyesit Fjala mutezilitë e prejardhur ga fjala itizal, largim, shmagie, d - vijim, do të thotë deviatorët. Shë. i përkthyesit Pra, jeriu është i shtrëguar, i determiuar ë mëyrë eterale ë të gjitha aktet e tij. Shë. i përkthyesit Në çështje e lirisë ose vulletit dhe mudësisë zgjedhëse të jeriut, m - tezilitët jaë ekstremistë të djathtë sepse e mbivlerësojë ë mëyrë ekstreme lirië dhe vulleti e jeriut, për pasojë, përgjegjësië e tij për aktet e veta, kurse xhebritët jaë ekstremistë të majtë sepse e mohojë krejtësisht lirië dhe vulleti e jeriut, për pasojë, përgjegjësië e tij për aktet e veta. Shë. i përkthyesit.

363 KADIR MISIROGLLU vërteta të qëdrueshme e të pakotestueshme), duhet mbajtur për kriter syimi hyjor i Zotit ë krijimi e tërë Uiversit dhe, ë këtë kuadër, i jerëzve dhe xhidve të pajisur me vullet të pjesshëm. Edhe syimi hyjor ë fjalë është, ashtu siç fiksohet me shprehje e vetë Krijuesit, jë provë (imtiha) 581. Me aspekti e Tij si zotërues i dijes së përgjithshme, Zoti, megjithëse e di ë mëyrë absolute se çfarë ka për të bërë secili, ka dëshiruar ë mëyrë volitive realizimi praktik dhe kokret të kësaj. Pradaj, më parë le të përmedim disa ga ajetet kur aore dhe hadithet profetike që bëhe shkak për vetëgëjime të tilla. Më parë, le të paraqesim disa ga ajetet mbi të cilat e mbështesi mutezilitët pikëpamje e tyre, sipas së cilës robi e përcakto vetë kaderi e tij: Allahu i garko persoit aq sa ç mud të mbajë. E mira që fito persoi është ë të mirë të tij dhe e keqja që bë, ë të keqe të tij. Zoti yë, mos a bëj përgjegjës ëse harrojmë apo gabojmë! Zoti yë, mos a e garko atë barrë që s mud ta mbajmë! Fala e mëshiroa se ti je Zoti yë! Dhe dihmoa kudër mohuesve! 582 Kjo është kurdërvlera e bëmave tuaja, se Allahu kurrë s u bë padrejtësi robve! 583 Atyre që bëjë të këqija, u jepet dëim aq sa të këqijat që kaë bërë! 584 Po qe se mohoi, dijei se Allahu uk ka evojë për ju! Por Ai uk e pëlqe mohimi e robve. Ai e pëlqe kur ju falederoi. Asjë mëkatar uk e bart mëkati e tjetrit. Në fud, prapë te Zoti juaj do të kthehei dhe atëherë Ai do t jua thotë ato që kei bërë. Sepse Ai e di se ç ka ë zemra! 585 Ne i treguam popullit të Themudit rrugë e drejtë, por ata e parapëlqye të shtrembrë daj së drejtës! Kur ai, Mulk: Kur ai, Bakara: Kur ai, Al-i Imra: Kur ai, Juus: Kur ai, Dhumer: Kur ai, Fussilet:

364 BOTEKUPTIMI ISLAM Çfarëdo fatkeqësie që t ju bjerë ë krye, e kei për shkak të atyre që kei bërë me duart tuaja. Megjithatë, Ai e fal shumicë! 587 Ose i zhduk ata si përgjigje për ato që kaë bërë, por shumicë e fal! 588 Pa dyshim, atij i treguam rrugë dhe dikush faledero për këtë, dikush tregohet mosmirëjohës! 589 Le të përmedim edhe ja dy hadithe: Çdo fëmijë që lid, lid me krijim të atyrshëm, pastaj pridërit e bëjë çifut, krishter ose zjarradhurues! 590 Kurse ë jë hadith tjetër profetik thuhet kështu: Allahu i Lartë urdhëro: Uë i krijova të gjithë robtë e mi të pastër prej të keqes, por, më voë, shejtai i largoi ga feja! 591 Dhe tai le të japim ja dy shembuj ga tekstet ku mbështete xhebritët: Allahu ua ka vulosur zemrat dhe veshët, kurse mbi sy kaë perde. Dhe dëshkimi i madh është për ta! 592 Po të dote, Allahu i mblidhte ata ë rrugë e drejtë, pra, mos u bëj ga të paditurit! 593 Allahu e di se ç barti ato ë mitra, ç rrëzojë dhe ç heqi. Tek Ai, çdo gjë ka jë kader (masë) të caktuar! 594 Allahu edhe ju ju ka krijuar, edhe bëmat tuaja! 595 Pa dyshim, Ne e kemi krijuar çdo gjë sipas jë mase (kaderi) të caktuar! Kur ai, Shúrá: Kur ai, Shúrá: Kur ai, Isa: Muslim, Kader, 46/ Muslim, Xheet, 51/ Kur ai, Bakara: Kur ai, E am: Kur ai, Ra d: Kur ai, Saffat: Kur ai, Kamer: 49.

365 KADIR MISIROGLLU Nuk ka fatkeqësi që të bjerë mbi tokë ose ë kryet tuaj që të mos dodhet ë atë libër para se ta krijojmë Ne! Me të vërtetë, kjo është e lehtë për Allahu! 597 Në Kur ai e Shejtë ka edhe qidra ajete të tjerë me këtë kuptim. A po thoi ga a erdhi kjo kur ju bie mbi krye jë fatkeqësi që ua kei shkaktuar të tjerëve dyfish? O Muhammed, thuaju: Atë e kei ga vetja! Pa dyshim, Allahu ka mudësi për çdo gjë! Ajo që ju ra mbi krye atë ditë kur u përballë ato dy grupe, është me leje të Allahut, me qëllim që të kuptohe kush jaë besimtarët e kush jaë hipokritët! 598 Le të shëojmë edhe ja dy hadithe mbi këtë: Allahu i Lartë e krijoi Ademi, pastaj me të djathtë ia fërkoi shpië dhe xori prej aty disa pasardhës dhe tha: Këta i krijova për ë xheet, pradaj do të bëjë puë që u përshtate atyre të xheetit! Pastaj ia fërkoi sërish shpië dhe xori pasardhës të tjerë dhe tha: Këta i krijova për ë xheheem, pradaj do të bëjë puë që u përshtate atyre të xheheemit! 599 Kurse ë jë hadith tjetër profetik është thëë kështu: Ai (besimtari) që arri lumturië e amshuar, është ai që e ka të shkruar qysh ë bark të ëës se do të jetë besimtar, kurse fatkeqit i është shëuar qysh ë bark të ëës se do të jetë fatkeq! 600 Pa dyshim, krijimi i cilitdo prej jush është, ë fillim, dyzet ditë si embrio ë bark të ëës, pastaj si gjak i piksur, pastaj si jë copë mishi e më tutje. Më voë, Allahu i dërgo jë egjëll i cili shkrua mbi të se ç pjesë do t i përkasë ga të mirat dhe kohë kur do t i vijë vdekja, si dhe se do të bëhet zotëri apo fudërrië. Betohem ë Allahu veç të cilit s ka zot tjetër, se persoi ë fillim bë puët e atyre të xheheemit gjersa mes tij dhe xheheemit të mbetet jë pëllëmbë largësi, pastaj shkrimi hyjor e kalo atë. Pa dyshim, jë perso krye puët e atyre të xheetit gjersa mes xheetit dhe tij 597. Kur ai, Hadid: Kur ai, Al-i Imra: Imam Malik, Kader, Muslim, Kader, 46/1. 365

366 BOTEKUPTIMI ISLAM të mbetet jë pëllëmbë largësi, mirëpo pikërisht atëherë bë puë ga ato të xheheemit, pastaj vdes dhe hy ë xheheem! 601 Tai, me qëllim që të kuptohe drejt këto tekste, përveç johjes së syimit hyjor mbi qëllimi fial të krijimit të jeriut, gjë për të cilë u fol më lart, si dhe përdorimit të kësaj si kriter, duhet të merre parasysh edhe këto dy specifika: 1) Vaitetet si dhe, krejt atyrisht, jeriu, ekzistojë ë jë botë me kohë dhe hapësirë. Pradaj, edhe medimet dhe idetë e jeriut jaë të kufizuara ë kohë dhe hapësirë. Për pasojë, jeriu uk e rrok dot të vërtetë vetiake të pakufizuar ë kohë dhe hapësirë të Allahut. Si rrjedhojë e itesitetit të shfaqjes (ëse shfaqet M.H.), Allahu është, sipas termiologjisë përkatëse, gaib (i fshehur, i padukshëm, i papraishëm ë dukje) 602. Sepse uk është krijuar jë kohë dhe hapësirë që ta durojë itesiteti e shfaqjes së Tij. Argumeti kur aor i kësaj është fakti që, kur profeti Musa i kërkoi Allahut ta shihte Atë, Allahu iu përgjigj le terai (uk mud të më shohësh mua). Pastaj, pas këmbëguljes së Hz. Musait, ë mali përballë tij u reflektua jë grimcë ga qeia hyjore dhe ai profet i vedosmërisë së lartë u shemb përtokë pa djeja ga efekti i itesitetit të reflektimit mbi mali. Sipas hirësisë Imam Adhami, vulleti i Allahut që është jë ga atributet idividuale hyjore, ashtu si kadaja dhe kaderi i Tij, është edhe eteral (i pafillim e i pambarim), edhe i pacilësueshëm. 603 Nuk mud të jihet! I tillë është edhe atributi i Tij, dije. Këto të vërteta, imami i madh i ka shprehur kështu: Të gjitha atributet e Tij jaë të dryshme ga atributet e krijesave. Ai di, por dija e Tij uk është si dija joë. Ai ka mudësi për çdo gjë, por mudësia e Tij uk është si e joa. Ai sheh, por shikimi i Tij uk është si shikimi yë. Ai dëgjo, por dëgjimi i Tij uk është si dëgjimi yë. Ai flet, por e folura e Tij uk është si e folura joë. Ne flasim me aë të orgaeve dhe tigujve, kurse Ai flet pa orgae e pa tiguj. Tigujt jaë krijesa, kurse fjala e Allahut uk është krijesë. Allahu është jë gjë (qeie) por uk është si gjërat e tjera. Qeia e Mustafa Öz, idem, f. 48 (el-fikhu l-ebsat e Imam Adhamit); Buhari, Bed ul-halk, 6; Ebu Davud, es-sue, 16; Ibi Habel, el-mused, IV/ Në arabishte, ë gramatikë, gaib quhet veta e tretë. Shë. i përkthy - sit Mustafa Öz, idem, f. 66 e ë vazhd. (el-fikhu l-ekber e Imam Adhamit)

367 KADIR MISIROGLLU Tij s ka të bëjë me elemetë dhe simptoma, si dhe me gjashmëri, kudërshti dhe idetitet me qeie të tjera. Gjëra të tilla, si dorë, fytyrë dhe efs që Ai i përmed ë Kur a për vete, jaë atribute të pacilësueshme të Tij. Nuk mud të thuhet se dora e Tij është fuqia ose dhutia e Tij, sepse, atëherë, atributi elimiohet. Kjo është pikëpamje e Kaderijes dhe Muteziles. Ashtu siç është dora e tij jë atribut i pacilësueshëm, ashtu dhe dëshkimi dhe pëlqimi i Tij jaë dy atribute të pacilësueshme të Tij. Allahu uk e krijoi materie ga dojë gjë. Allahu e jihte materie para formimit të saj, ë eteritet, pafillimësi. Ai është vlerësuesi dhe formuesi i materies. Asgjë uk mud të dodhë ë Botë dhe ë Ahiret pa e dëshiruar Allahu, pa dije, ekzekutimi, vlerësimi e Tij dhe shkrimi e vet ë Levhi Mahfudh. Vetëm se shkrimi i tij ë Levhi Mahfudh uk është ë formë kokluzioi dhe vedimi, por ë formë cilësimi. Kada-ja, kader-i dhe dëshirimi jaë ga atributet e papërcaktueshmërisë së Tij, e pamudësisë për ta johur Atë. Atë gjë që s është e qeë, Allahu e jeh si të paqeë ë gjedje e saj si mosqeie dhe e di se si do të jetë kur ta krijojë. Atë gjë që është e qeë, Allahu e jeh si të qeë ë gjedje e saj si qeie, gjithashtu, e di se si do të jetë mosqeia e saj. Allahu e di gjedje e qëdrimit ë këmbë të atij që qëdro ë këmbë, po ashtu, edhe gjedje e tij ulur kur ka për t u ulur. Në të gjitha këto situata, ë dije e Allahut uk dodh asjë dryshim dhe asjë gjë e dodhur pas. Ndryshimi dhe kotradikta dodhi tek krijesat. Allahu i ka krijuar jerëzit të çlirët ga mohimi dhe besimi, pastaj, duke u folur atyre, u ka komuikuar urdhra dhe dalime. Mohuesi bie ë mohim me akti e vet, me kudërshtimi dhe mohimi e vet, si dhe, pasi i është prerë dihma e Allahut. Edhe besuesi beso me akti e vet, me pohimi dhe vërtetimi e vet, si dhe pasi Allahu e dihmo dhe i jep sukses ë besim. Allahu e ka xjerrë brezi e Ademit ë formë jeriu ga sperma e tij, pastaj, pasardhësve të tij, jerëzve, u ka dhëë arsye, u ka folur, i ka urdhëruar të besojë dhe i ka daluar të mohojë. Edhe jerëzit e kaë pohuar se Ai është Zoti i tyre. Ky është besimi i jerëzve. Ja, pra, kjo është atyra me të cilë lidi jerëzit. Ai që bie ë mohim pas kësaj, e drysho dhe e prish këtë atyrë. Kurse ai që beso dhe vërteto, trego vedosmëri ë vazhdimësië e atyrës së tij. 367

368 368 BOTEKUPTIMI ISLAM Allahu uk e ka shtrëguar asjëri ga robtë e Tij që të besojë apo mohojë. Ai uk i ka krijuar ata si besimtarë apo mohues, por si persoa. Besimi dhe mohimi jaë akte të persoave. Atë që bie ë mohim, Allahu e di si mohues gjatë gjedjes së tij si mohues. Nëse më voë, ai perso beso, Allahu e di si besimtar ë gjedje e tij si besimtar dhe e do atë pa dryshim dijeje dhe atributi. Të gjitha aktet e robve, si lëvizja apo qetësia, jaë, me të vërtetë, përftime të vetë atyre, kurse krijuesi i tyre është Allahu i Lartë. Të gjithë ata ekzistojë me dëshirimi, dije, vedimi dhe parashkrimi (kaderi) e Allahut. 604 Të gjitha këto shpjegime tregojë se vetëgëjimet lidi ga tetativa për të dhëë kokluzioe mbi Allahu të pakufizuar ë kohë dhe hapësirë si dhe mbi atributet e tij eterale me aë të jë veprimtarie medore të kufizuar ë kohë dhe hapësirë. Njohja ga Allahu e jë gjëje para se të dodhë, kurrsesi s është determiim, por është rrjedhojë e mosekzistecës së kohës dhe hapësirës ë qeie e tij hyjore, e pakufizimit të qeies së tij hyjore ga koha dhe hapësira. Nëse mud të shprehemi kështu, johja ga Allahu i gjërave që kaë për të dodhur, i gjet johjes ga bujku i bimës që ka për të mbirë ga fara që ka hedhur ë tokë, gaqë i jeh veçoritë e farës. 2) Specifika që duhet marrë parasysh së dyti, është që kaderi dahet ë dy lloje: absolut dhe i kushtëzuar 605. Kaderi absolut përfshi tërë botë materiale, ga atomet, tek yjet e paumërt ë kozmos. Tërë kjo botë materiale, gaqë s ka vullet dhe aftësi zgjedhëse, lëviz si robot me jë lloj lëvizjeje të vlerësuar dhe përcaktuar eteralisht, ë pafillimësi. Me të vërtetë, lëvizja është cilësi eseciale dhe e përhershme e materies. Nga Aristoteli e këtej, disa filozofë kaë besuar ë ekzistecë e Zotit si shtytësi i parë i kësaj lëvizjeje. Në shkecat pozitive, emërtimi i kësaj cilësie është determiizëm, kurse ë literaturë islame, kësaj i thuhet ádetulláh, zako i Allahut ose suetulláh, traditë e Allahut. Eshtë e fiksuar me ajete kur aore se ë këtë uk ka dryshim, domethëë, kjo lëvizje ësh idem Në origjial, përkatësisht: mutlak, mukayyed. Shë. i përkthyesit.

369 KADIR MISIROGLLU të permaete, aktive ë formë ligjesh të caktuara eteralisht, ë pafillimësi. 606 Determiizmi e shkecave pozitive ose të atyrës e ka përhapur fizikai gjerma Werer Heiseberg me ovatorizmi që i solli teorisë së kuateve. Teoria e kuateve është teoria që studio dryshimi e mejëhershëm (rritje e mejëhershme) të ivelit të eergjisë mes elektroeve që dodhe ë orbitë e atomit. Kuat është emërtim që u është dhëë grimcave të radiacioit. 607 Heiseberg, i cili e veçoi teorië e kuatit ga ati ideor i saj, Ajshtaji, parashtroi jë parim: papërcaktueshmërië. Sipas këtij parimi, është e pamudur që shpejtësia e kuatit të jihet qysh më parë, sepse uk është e përcaktuar. Megjithëse Ajshtaji e pati kudërshtuar këtë pikëpamje duke thëë se Zoti uk hedh zar, uk pati mudur ta hidhte poshtë. I pati takuar deri ta hidhte poshtë, fizikait holladez Gerardt Hooft. Teorië e Werer Heiseberg-ut e cila mud të shprehet ë formë është e pamudur të jihet ë të jëjti çast edhe vedi, edhe lëvizja e jë atomi ë uivers, e pati shembur Gerardt Hooft duke e provuar se kjo mud të jihet 43 sekoda më parë. Vetëm se Hooft, duke e shtrirë pikëpamje e tij edhe mbi aktet e vulletshme të jerëzve, hyri ë rrugë e xhebritëve (determiistëve) taë. Mudësia e jeriut për të ditur diçka qysh më parë, trego se jë formim i caktuar është i fiksuar dhe i përcaktuar qysh më parë. Në qoftë se kjo uk shtrihet edhe mbi aktet e vulletshme të jeriut, kjo pikëpamje është ë përputhje me deklaratë e Kur ait të Shejtë, ku thuhet: Në krijimi (akti krijues) të Mëshiruesit uk mud të gjesh asjë parregullsi! 608 Domethëë, bota materiale (lëdore) dodhet ë zotërimi e kaderit absolut. Pa dyshim, ë botë materiale (lëdore) përfshihet edhe qeia materiale e jeriut, domethëë, trupi i jeriut ë sueti e Allahut uk ka dryshim. (Kur ai, Fet h: 23) 607. Kuati është sasia më e vogël e eergjisë që mud të emetohet ose të përthithet ga lëda, si dhe grimca që e përmba këtë eergji. Kuati ka atyrë të dyfishtë: lëdë dhe eergji. Herë xjerr ë pah atyrë e tij lëdore, herë, atyrë e tij prej eergjie. Shë. i përkthyesit Kur ai, Mulk:

370 BOTEKUPTIMI ISLAM Ndërkaq, është edhe lloji pezull ose i kushtëzuar i kaderit, ku fute aktet e fushës së lirisë volitive të johur për qeiet e pajisura me vullet (jerëzit dhe xhidët). Përcaktueshmëria hyjore uk vepro mbi këto akte, vetëm leja dhe akti krijues i Allahut. Sepse atributi hyjor halik / krijues është i posaçëm për Idividualiteti Hyjor të Allahut. Tek vaitetet (jeriu dhe të gjitha qeiet e gjalla ose jo të gjalla përveç Allahut) uk ka pjesë shfaqjeje ga ky atribut. Ja, pra, ky është kuptimi i parimit besimor, sipas të cilit, e mira dhe e keqja jaë prej Allahut. Vulleti i Allahut është i praishëm ë çdo formim. Po të mos ishte kështu, do të duhej jë krijues tjetër për ta krijuar të keqe. Ndërkaq, pëlqimi i Allahut është i praishëm vetëm tek e mira. Allahu uk e pëlqe të keqe, mirëpo kur atë e dëshiro robi (jeriu), edhe atë e krijo. Kështu, ë Kur ai e Shejtë thuhet: Edhe ju, edhe bëmat tuaja Allahu i ka krijuar! 609 Në temë e vulletit dhe lirisë së jeriut, çështja më e vështirë për t u rrokur është çështja e orietimit dhe çorietimit 610. Pasi xhebritët që e kosideroi jeriu si jë automat pa vullet dhe mutezilitët që e grii lart jeriu gjer ë pozitë e krijuesit të aktit të vet, e lëkudë dhe e çoroditë Botë Islame për rreth dy shekuj me radhë, u formua shkollat doktriare esh arite dhe maturidite që e mbrojtë dhe e xorë fitimtare pikëpamje suite dhe i tregua rrugë ummetit, bashkësisë muslimae. Sipas pikëpamjes suite të mbrojtur prej tyre, për jeriu uk ka as shtrëgim, as kompetecë krijimi! E vërteta është jë rrugë e moderuar koceptualiteti mes këtyre të dyjave. Për ta sqaruar çështje e orietimit dhe çorietimit ë dritë e esh arizmit dhe maturidizmit, që të dyja, shkolla doktriare të drejta, le të mjaftohemi duke i rikujtuar fjalët e Hirësisë Imam Adhami të cituara pak më sipër: Allahu e ka xjerrë brezi e Ademit ë formë jeriu ga sperma e tij, pastaj, pasardhësve të tij, jerëzve, u ka dhëë arsye, u ka folur, i ka urdhëruar të besojë dhe i ka daluar të mohojë. Edhe jerëzit e kaë pohuar se Ai është Zoti i tyre. Ky është besimi i jerëzve. Ja, pra, kjo është atyra me të cilë lidi jerëzit. Ai që bie ë mohim pas kësaj, e drysho dhe e prish këtë atyrë Kur ai, Saffat: Në origjial, përkatësisht: hidayet, orietim ë rrugë të drejtë, futje ë besim; dalálet, çorietim, prapësim, xjerrje ga rruga e drejtë, xjerrje ga besimi. Shë. i përkthyesit.

371 KADIR MISIROGLLU Allahu uk e ka shtrëguar asjëri ga robtë e Tij që të besojë apo mohojë. Ai uk i ka krijuar ata si besimtarë apo mohues, por si persoa. Besimi dhe mohimi jaë akte të persoave. Atë që bie ë mohim, Allahu e di si mohues gjatë gjedjes së tij si mohues. Nëse më voë, ai perso beso, Allahu e di si besimtar ë gjedje e tij si besimtar dhe e do atë pa dryshim dijeje dhe atributi. Të gjitha aktet e robve, si lëvizja apo qetësia, jaë, me të vërtetë, përftime të vetë atyre, kurse krijuesi i tyre është Allahu i Lartë. Të gjithë ata ekzistojë me dëshirimi, dije, vedimi dhe parashkrimi (kaderi) e Allahut Mustafa Öz, idem, f

372

373 F. PARIMI I XHIHADIT Për autorët perëdimorë, qedrë e rëdesës të kritikave dhe isiuatave që drejtohe kudër Islamit, e përbë çështja e xhihadit. Ata pretedojë se gjedja e atyrshme dhe e përhershme mes muslimaëve dhe jomuslimaëve është gjedja e luftës dhe bëjë isiuata ë adresë të pjesëmarrjes së profetit Muhammed ë luftëra. Duke e bërë këtë, ata s i marri kurrsesi parasysh tekstet e shejta lidhur me xhihadi si dhe pikëpamjet dhe opiioet e juristëve islamë mbi tekstet ë fjalë. Ata bëjë sikur s i shohi qëdrimet dhe sjelljet armiqësore veçaërisht të jomuslimaëve, që vazhdojë edhe sot, madje, jo më shumë me aë të armëve, sesa me aë të rrugës së kulturës dhe ekoomisë! Krahas gabimit të kosideratës mbi xhihadi vetëm si luftë me armë kudër jomuslimaëve, ata uk jaë druajtur dhe ede uk druhe të zhvillojë akuza dhe shpifje duke i përgjithësuar pikëpamjet e veta përjashtimore, të cilat shkaku legjitim të xhihadit ia atribuojë mohimit dhe herezisë (kufr). Për ta kuptuar gjymtimi e kësaj pikëpamjeje, padrejtësië e akuzave dhe shpifjeve, duhet kuptuar drejt etiteti i xhihadit ë botëkuptimi islam. Së pari, si fjalë e prejardhur ga fjala xhehd me kuptimi zell, puë e përpjekje, fjala xhihad uk do të thotë vetëm përpjekje me armë. Në Kur a, fjala xhihad përdoret si emër ë katër vede, kurse si folje, ë jëzet e katër vede. Në dy ajete kur aore, fjala xhihad është përdorur ë trajtë muxhahid (luftëtar). Edhe pse ë jë pjesë rastesh, fjala xhihad përdoret me kuptimi luftë, vihet re se, ë shumicë e rasteve, përdoret për të shprehur përpjekje për të fituar pëlqimi e Allahut. 373

374 BOTEKUPTIMI ISLAM Më parë le ta shpjegojmë se ç lloj veprimtarish kosiderohe xhihad me këtë kuptimi e dytë. 1) Të gjitha veprimtaritë që realizohe me qëllim për të siguruar sudimi mbi efsi (frymë, vetvete, ego, subjekti), jaë xhihad. Profeti Muhammed (s.a.s.) ka thëë: Muxhahid (luftëtar) është ai që lufto me vetvete! 612 Megjithëse thuhet se është jë hadith profetik i sajuar (mevzû), merret ë kosideratë se Profeti e ka karakterizuar koflikti me armë si xhihad të vogël (xhihadi asgar) dhe luftë me vetvete ose ë vetvete, xhihad të madh (xhihadi ekber) gjë që e kemi përmedur edhe më parë). Ndërkaq, hadithi i cili, sipas kodifikimit të shkecës së hadithit, emërtohet mevzû uk është patjetër hadith i sajuar, sepse, sipas të jëjtit kodifikim, edhe hadithet që uk kaë mudur të arrijë gjer ë bazë e tyre, emërtohe mevzû. 2) Edhe guximi qytetar për ta xjerrë ë dukje dhe shprehur të drejtë dhe të vërtetë, është, ë optikë e Islamit, xhihadi më i virtytshëm. Profeti (s.a.s.) ka thëë: Xhihadi më i virtytshëm është ta thuash të drejtë dhe të vërtetë ë prai të sudimtarit të padrejtë! 613 Kurse jë hadith tjetër është kështu: Besimtar është ai që lufto me shpatë dhe gjuhë! 614 Në jë hadith tjetër profetik, pasi thuhet se, me kohë, do të dali jerëz që uk do t i respektojë urdhrat fetare, xhihadi kudër tyre është shprehur ë këtë mëyrë: Kush lufto kudër tyre me dorë, është besimtar. Kush lufto kudër tyre me gjuhë, është besimtar. Kush lufto kudër tyre me zemër, është besimtar ) Disa herë, edhe veprime shumë ormale kosiderohe xhihad ë vështrimi e Islamit. Një herë, kur po bëheshi përgatitje për t u isur ë jë fushatë ushtarake, Profeti e ka pyetur dikë që kishte ardhur për të marrë pjesë ë fushatë, për pridërit, dhe e ka Tirmidhi, Fedailu l-xhihad, Ebu Davud, Melahim, 17; Tirmidhi, Fite, Mused, III, Muslim, Ima, 80.

375 KADIR MISIROGLLU marrë vesh se i kishte gjallë. Atëherë, Profeti e ka lejuar të kthehet pas duke e porositur: Kthehu dhe lufto me vetvete për t u shërbyer atyre! 616 Hz. Aisheja e pati pyetur Profeti: A s duhet të bëjmë xhihad edhe e, gratë? Dhe Profeti i qe përgjigjur: Për ju, xhihadi më me vlerë është haxhi i prauar! 617 Sa për xhihadi me kuptimi e luftës me armë kudër jomuslimaëve, është e evojshme të përcaktohe saktë etiteti si dhe kushtet e legjitimitetit të tij. Së pari, për sa i përket shkallëzimit të përgjegjësive juridiko-fetare, ky xhihad është farz kifaje (detyrim relativ dhe i mjaftueshëm), domethëë, detyrë vetëm për jë pjesë muslimaësh, për atë pjesë muslimaësh që dodhet ë kushte kur e ka të pashmagshme e të detyrueshme të hyjë ë jë luftë të tillë. Por kur për muslimaët krijohet jë situatë e rrezikshme kur ata vihe përgjithësisht përballë kërcëimit dhe dhuës, atëherë, lufta me armë kudër jomuslimaëve bëhet farz aj (detyrim absolut dhe idetik), domethëë, detyrë për të gjithë muslimaët pa përjashtim. Në këto kushte, shpallet mobilizim i përgjithshëm. Shkak i legjitimitetit të hyrjes ë luftë me jomuslimaët është agresioi i tyre kudër muslimaëve. Normalisht, ë shkaqet e legjitimitetit përfshihe edhe rastet kur jomuslimaët e shkeli pakti e paqes dhe mossulmimit të ëshkruar me muslimaët ose kur jomuslimaët bëjë përgatitje për agresio. Vetëm juristët shafiitë e mbështesi shkaku e legjitimitetit të hyrjes ë luftë kudër jë populli (popullate, fisi, acioaliteti, etj) ë kushti ëse armiku është qafir (mohues, heretik), por kjo është jë pikëpamje përjashtimore. Qëllimi dhe syimi i xhihadit është i lâ-ji kelîmetullah, domethëë, lartësimi i fjalës së Allahut, Kur ait, mbrojtja e besimit mooteist islam, tevhid, si dhe gritja e këtij besimi ë ivel sudues ë tërë botë. Kurse rruga dhe metoda eseciale e këtij xhihadi është kumtimi me fjalë të bukura e të urta. 618 Sepse Islami, jo vetëm e ka daluar rreptësisht përdorimi e forcës dhe shtrëgimit për këtë 616. Buhari, Xhihad, Buhari, Haxh, 4, Sajd, 26, Xhihad, Kur ai, Nahl:

376 BOTEKUPTIMI ISLAM qëllim dhe syim 619, por edhe besimi e arritur me aë të forcës dhe shtrëgimit e qua të pavlefshëm. Gjithsesi, lufta me armë e cila ka si rezultat të atyrshëm ashpërsimi e armiqësisë, uk është mjet i kuptimit besimor-fetar! Vetëm ëse mbahet parasysh se lufta me armë është lejuar ë Islam për shkak të agresioit të armikut, kuptohet lehtësisht se kjo është jë vetëmbrojtje, legjitimiteti i së cilës uk vihet ë diskutim ë asjë sistem të së drejtës. Nuk duhet harruar se ë Islam, parimi i përgjithshëm daj çdo lloj dhue dhe agresiviteti është parimi kisas, dëshkimi idetik me faji, kurse qëdrimi i kudërt është jë pacifizëm deigrues, domethëë jë mjerim dijiteti dhe persoaliteti. Argumetet që tregojë se shkaku i legjitimitetit të hyrjes ë luftë me armë kudër jomuslimaëve uk është çështja e besimit të tyre, domethëë, se ata jaë qafirë (mosbesimtarë, heretikë), por krejt tjetër, vetëm ushtrimi i dhuës dhe agresioit ga aa e tyre kudër muslimaëve, mud t i radhisim kështu: 1) Në ajeti kur aor të parë që urdhëro për luftë, kjo specifikë është e qartë: Luftoi edhe ju ë rrugë e Allahut kudër atyre që ju luftojë, vetëm se mos e teproi, sepse Allahu uk i do ata që e teprojë! 620 Ka edhe ajete të tjerë që e përforcojë këtë: Gjersa ata të mos ju luftojë, edhe ju mos i luftoi, por ëse grihe t ju vrasi, (edhe ju) vritii mejëherë! 621 Po qe se ata heqi dorë ga lufta, edhe ju hiqi! 622 Një e vërtetë tjetër që e mbështet dhe e përforco këtë, është edhe fakti që ë Islam, gjatë kohës së luftës, është e daluar vrasja e civilëve të pamobilizuar, veçaërisht e elemetëve të popullsisë që kurrsesi s mud të kosiderohe palë dërluftuese, si, p.sh., gratë dhe fëmijët. Po qe se shkaku i legjitimitetit të luftës do të ishte mosbesimi ose herezia e palës jomuslimae, do të duhej të vriteshi Kur ai, Bakara: 256; Juus: 99; Kehf: 29; Huxhurat: Kur ai, Bakara: Kur ai, Bakara: Kur ai, Bakara: 193.

377 KADIR MISIROGLLU edhe gratë mohuese dhe heretike. Mirëpo jaë shumë hadithe profetike që e dalojë jë gjë të tillë. 2) Po qe se shkaku i legjitimitetit të luftës do të ishte mohimi (kufri, herezia), ë rast se jomuslimaët pjesëmarrës ë luftë si armiq, do të dorëzoheshi e do të kërkoi falje, do të duhej të merreshi ë dorëzim, të vriteshi dhe lufta të vazhdote. Por ë shteti Islam, ështrimi dhe kërkimi i faljes siguro mudësië për të jetuar aty si jomuslima. Shpëtimi ga vdekja për të fituar të drejtë për të bashkëjetuar vëllazërisht me muslimaët breda të drejtave dhe përgjegjësive të caktuara, është vëë ë vartësi të kushtit xhizje me këtë ajet kur aor: Luftoi me ta gjersa të japi xhizje! 623 Edhe ky ajet kur aor trego se qëllimi i luftës uk është vrasja, as shkaku i hyrjes ë luftë uk është mohimi, herezia, por vetëmbrojtja ga e keqja e qafirëve (mohuesve, heretikëve). Kur sigurohet kjo, hyrja ë luftë del së qei legjitime, përdryshe, uk do të kosiderohej e mjaftueshme që jomuslimaët të kërkoi falje e të ështroheshi, por do t u vihej kusht ta praoi Islami. 3) Kur ai i Shejtë i urdhëro muslimaët që të mbajë marrëdhëie të mira me jomuslimaët të cilët uk pozicioohe e uk sille si armiq daj muslimaëve: Trajtojii djekësit e Librit ë mëyrë më të mirë, me përjashtim të atyre që ju bëjë keq! 624 Allahu uk ju dalo t u bëi të mira e t i trajtoi me drejtësi jerëzit që uk ju vrasi për shkak të besimit dhe që uk ju xjerri ga vedbaimi, sepse Allahu i do ata që zbatojë drejtësië. Allahu ju dalo të bëi miqësi vetëm me jerëzit që ju vrasi për shkak të besimit, që ju xjerri prej vedbaimit dhe që i dihmojë të tjerët t ju xjerri. Dhe kush bë miqësi me ta, është dër mizorët që i bëjë keq vetes së vet! 625 Ka edhe shumë hadithe profetike që e mbështesi këtë pikëpamje. Le t ia ofrojmë ja dy prej tyre vëmedjes suaj: 623. Kur ai, Tevbe: Kur ai, Akebut: Kur ai, Mumtehie: 8,

378 378 BOTEKUPTIMI ISLAM O jerëz! Mos e kërkoi përballje me armiku, por lutiui Allahut për të mirë! Por kur të përballei me armiku, bëi durim dhe dijei se xheeti dodhet ë hije e shpatave! 626 Sa herë që muslimaët iseshi për dojë fushatë luftarake, Profeti i porosiste luftëtarët që, para se të filloi sulmi mbi armiku, të kërkoi mudësitë për t u marrë vesh, dhe u thoshte: Më mirë dua të shoh të kthehei me muslimaë të rij, sesa me gra dhe fëmijë që ua kei vrarë burrat dhe baballarët! Në Islam, shkaku i legjitimitetit të luftës uk është vetëm agresioi i armikut. Edhe prishja e jëashme ga aa e jë shteti apo popullate jomuslimae e paktit të paqes të lidhur me ta është jë shkak legjitim lufte. Shembulli tipik i kësaj jaë zhvillimet politikoushtarake të përjetuara pasi ë situatë e Luftës së Hedekut, çifutët e Mediës e prishë ë mëyrë të jëashme pakti e paqes të lidhur ga muslimaët me ta. Kjo prishje e jëashme e paktit të paqes e rëdote edhe më shumë gjedje e muslimaëve ë atë situatë, pradaj masat dëshkuese që u morë daj çifutëve, pa asjë dyshim, kishi për qëllim të arrihej sigurimi i muslimaëve dhe, duke i elimiuar rreziqet ekzistuese ose të mudshme ë këtë drejtim, të rivedosej paqja mes palëve. Në lidhje me këtë specifikë, ë Kur ai e Shejtë thuhet: Gjithashtu, jë lajmërim ga Allahu dhe i Dërguari ditë e Haxhit të Madh: Allahu s ka të bëjë me mushrikët (politeistët), po ashtu edhe i Dërguari... Po të bëi pedesë mejëherë, është ë të mirë tuaj, ë të kudërt, dijei se ju s mud ta lii Allahu ë gjedje të vështirë! Dhe përgëzoji me jë dëshkim tejet të dhimbshëm ata që uk e johi Allahu dhe të Dërguari e Tij! Përjashtohe vetëm ata ga politeistët me të cilët kei lidhur marrëveshje, që më pas uk e kaë cëuar aspak marrëveshje me ju dhe që s i kaë dhëë mbështetje askujt ë dëmi tuaj! Zbatojei plotësisht gjer ë afati e fudit marrëveshje me ta! Allahu i do ata që bide! Buhari, Xhihad, 112; Muslim, Xhihad, Kur ai, Tevbe: 4-5.

379 KADIR MISIROGLLU Dhe ë qoftë se e prishi betimi pasi ta keë prauar marrëveshje dhe grihe ë sulm kudër fesë suaj, vritii mejëherë ata prijës të mohimit, vetëm jo, ëse heqi dorë! Kurse ju uk luftoi kudër jë fisi të tillë që e prishë betimi dhe orgaizua përzëie e të Dërguarit, dhe që ishi ata të parët që ju sulmua! Apo mos frikësohei prej tyre? Po qe se jei besimtarë, më parë duhet të frikësohei prej Allahut! 628 Edhe lufta kudër jomuslimaëve që ushtrojë dhuë dhe padrejtësi daj jë popullate muslimae ë pakicë dhe i marri ëpër këmbë të drejtat e tyre, është legjitime për muslimaët. Në Kur ai e Shejtë urdhërohet: Dhe përse të mos luftoi? Të luftoi ë rrugë e Allahut dhe për burrat, gratë dhe fëmijët e ëpërkëmbur që lute pa pushim: Zoti yë! Nxirra e ga ky ved me popullsi mizore, dërgoa ga aa jote eve dikë që të a dalë për zot, dikë që të a dihmojë! 629 Kurse ë jë ajet tjetër kur aor thuhet:...po të mos ishte që Allahu të mos i mbrote jerëzit ëpërmjet jëri-tjetrit, toka do të mbulohej ga itriga dhe koflikti dhe do të merrte fud! 630 Beshir bi Hasasiyye (r.a.) trego: Shkova te i Dërguari i Allahut (s.a.s.) për t i dhëë besë. Ai më vuri si kusht që të dëshmoj se uk ka zot tjetër përveç Allahut dhe se Muhammedi është robi dhe i Dërguari i Allahut, të fal amaz, të jap zeqat, të kryej haxhi e Islamit, të mbaj agjërimi e ramazait dhe të luftoj ë rrugë e Allahut. Dhe uë i thashë kështu: O i Dërguari i Allahut! Vallahi, për dy prej këtyre uk më mjaftojë mudësitë! Ato jaë xhihadi dhe sadakaja. Njerëzit thoë se persoi që ikë prej xhihadit, Allahu e dëshko. Kurse uë kam 628. Kur ai, Tevbe: Kur ai, Nisa: Kur ai, Bakara:

380 BOTEKUPTIMI ISLAM frikë se, kur të vij ë fushë e betejës, do të më përfshijë frika e vdekjes dhe do të iki! Sa për sadakaë, pasuria ime përbëhet prej jë tufe të vogël dhesh dhe dhjetë devesh, që jaë burimi i jetesës për familje dhe kafshë trasporti! I Dërguari i Allahut (s.a.s.) ma kapi dorë, ma tudi dhe më tha kështu: Pa xhihad e pa sadaka, si do të hysh ë xheet? Atëherë, i thashë: O i Dërguari i Allahut! Të jap besë! Dhe i dhashë besë të Dërguarit të Allahut se do t i plotësoja të gjitha kushtet që më kishte vëë! 631 Veç këtyre, është e lejueshme (xhaiz) dhe legjitime ga pikëpamja juridiko-fetare edhe lufta kudër të quajturve rebelë dhe reegatë 632, të cilët do t i trajtojmë shkurt. Lufta kudër rebelëve: Atyre që grihe kudër jë admiistrate legjitime, u thuhet rebelë. Këta persoa jaë të tillë që e kaë prishur besë e dhëë dhe kaë dalë ga kuadri i bidjes. Në qoftë se, për shkak se e kaë shkelur qetësië e bashkësisë muslimae ose, e thëë dryshe, e publikut muslima, uk e dëgjojë këshillë por vazhdojë të veprojë sipas kokës së tyre, edhe kudër tyre hyhet ë luftë Ahmed b. Habel, V, Në origjial, përkatësisht bâğî dhe mürted. Shë. i përkthyesit Maverdiu e shpjego kështu gjedje e këtyre: Në qoftë se kalifi emëro jë komadat për të luftuar kudër kryegritësve, komadati ë fillim i tremb dhe përpiqet t i bidë që të heqi dorë ga rruga e shtrembër. Po qe se ata këmbëguli ë veprimet e tyre shkatërruese, lufto me ta. Megjithëkëtë, uk i sulmo atë ose befasisht. Lufta kudër kryegritësve ga lufta kudër politeistëve dhe reegatëve dallohet ë tetë aspekte. 1) Lufta kudër rebelëve dhe kryegritësve bëhet jo për t i vrarë, por për t i larguar ga gabimi, për t i bërë të heqi dorë ga rebelimi dhe kryegritja. 2) Me rebelët dhe kryegritësit luftohet gjoks për gjoks, uk diqe dhe uk sulmohe ë qoftë se iki. Kurse me qafirët (mohuesit, heretikët) dhe reegatët luftohet ë të dyja rastet; ata diqe ë qoftë se iki dhe sulmohe edhe ga pas. 3) Të plagosurit ga rebelët dhe kryegritësit uk lihe, uk braktise ë fushë të betejës, kurse të plagosurit e politeistëve dhe reegatëve braktise. Në Ngjarje

381 KADIR MISIROGLLU Lufta kudër reegatëve (murted): Po qe se popullsia e jë vedi muslima largohet ga Islami, lufta kudër tyre bëhet e lejueshme (xhaiz). Sepse, ë atë rast, po- Xhemel, Hz. Aliu pati thëë: Mos i diqi ata që iki, të plagosurit mos i vrisi! 4) Robërit rebelë dhe kryegritës uk vrite, kurse robërit politeistë dhe reegatë vrite. Në qoftë se ekzisto siguria që robërit rebelë dhe kryegritës uk do të rikthehe ë luftë, lihe të lirë. Në qoftë se ekzisto mudësia që të iki ë aë tjetër, burgose gjersa të mbarojë lufta, pastaj lihe të lirë. Haxhxhaxhi, meqë e dite se jë grup robërish ga miqtë e Katarí b. el- Fuxhae-s do të mbeteshi ë aë e tij, i la të lirë. Katariu u tha jerëzve të vet: Përgatitui për luftë kudër Haxhxhaxhit, armikut të Allahut! Kurse Haxhxhaxhi tha: Ka shumë pak mudësi, sepse dora e atij që i ka lëë të lirë ata, dodhet mbi zverku e tyre! Dhe lexoi këtë vjershë: A po thoi të luftojmë kudër admiistratës së Haxhxhaxhit që ka ardhur si vali? Dijei këtë se uë jam jë vizitor i cili e di ta dëshkojë dhe paradalojë të keqe. Po të sjellim prova ga veprimet e tij, si mud të luftojmë ë radhët e Haxhxhaxhit kudër tij? Ç mud të themi? A do të themi se a shkaktoi të këqija dhe shqetësime? Jo, ai dhe komadatët e tij uk a kaë sjellë shqetësime! Katariu a ka bërë të këqija! Fiset do të thoë përherë po kështu: Mbolla borzilok e mbiu barishte! (Përgatita ushtarë, kurse ata ikë ë radhët e Haxhxhaxhit!) 5) Rebelëve dhe kryegritësve uk u merre mallrat si plaçkë lufte (gaimet), fëmijët uk u merre rob. Eshtë trasmetuar ky hadith profetik ga profeti Muhammed (s.a.s.): Bota Islame dhe gjithçka dodhet breda saj, jaë të mbrojtura, të paprekshme. Gjithçka që dodhet breda botës politeiste, është e lirë, është ormale të preket! 6) Për të luftuar kudër rebelëve dhe kryegritësve, uk kërkohet dihmë ë forca ushtarake ga politeistët ë marrëveshje dhe ga ështetasit taksapagues krishterë dhe çifutë. Por kërkohet dihmë ë forca ushtarake ga rebelët dhe kryegritësit kudër reegatëve dhe politeistëve. 7) Me rebelët dhe kryegritësit uk bëhet marrëveshje e përkohshme. Atyre s u premtohet se do t u mbrohe mallrat dhe pasuria. Edhe sikur të bëhet marrëveshje, uk kosiderohet e detyrueshme. Po qe se sulltai është i dobët, pret gjersa të gjejë forca dhe pastaj lufto. Pasi të bëhet marrëveshje paqeje, shihet gjedja e mallrave të tyre të sekuestruara. Po qe se jaë plaçkë lufte ose të rrëmbyera ga mallrat e zeqatit, uk u kthehe, por u shpërdahe atyre përkatësisht atyre që u tako plaçkë lufte dhe atyre që u tako zeqat. Kurse mallrat e veta uk përvetësohe por u rikthehe proarëve. 8) Rebelët dhe kryegritësit uk godite me breshëri gurësh të hedhura me hobe, uk u digje shtëpitë. Nuk u shkatërrohe parcelat me pemë frutore dhe me perime. Sadoqë rebelët dhe kryegritësit të jeë vedas, vedi i tyre është pjesë e Botës Islame. Po qe se rebelët rrethohe ga formacioe besimtarësh të bidur e të drejtë por që kaë frikë se mos vrite prej tyre, armatose për ta zbrapsur rreziku dhe mud të qëllojë mbi rebelët me armë të rëda, sepse muslimai armatoset edhe jashtë situatës së luftës me qëllim për ta mbrojtur pasurië dhe jetë. (Maverdî, el-ahkâmu s-sultâiye, İstabul, 1976, f. 68 e ë vazhd.) 381

382 382 BOTEKUPTIMI ISLAM pullsia ë fjalë, duke e shkelur kotratë ekzistuese të hapur ose të ëkuptueshme të ështetësisë ose besëlidhje (biat), ka dalë ga koriza e bidjes, gjë që do të thotë shkelje e paqes dhe qetësisë së shoqërisë islame. Vetëm se, para se të hyhet ë luftë me ta, atyre u duhet johur jë afat duke u mbështetur ë mudësië që ata t i elimiojë dyshimet besimore ëse kaë të tilla, dhe të bëjë pedesë. Trajtimeve të tilla para se të fillohet lufta, u thuhet istiâbe (shfrytëzim i të gjitha mudësive për marrëveshje). Po qe se istiabe mbetet shterpë, domethëë, të gjitha iiciativat për t i ftuar reegatët për të bërë pedesë, mbete pa rezultat, atëherë fillohet lufta kudër tyre. Pasi të fillohet lufta, uk praohe më lutjet për falje ose propozimet për të paguar xhizje, taksë për kokë, por vrite. Me fjalë të tjera, pasi të gjitha përpjekjet për t i bidur reegatët që të kthejë rrugë, shkojë kot, dhe fillohet lufta kudër tyre, atyre u hiqe të gjitha mudësitë për të fituar qoftë edhe statusi e robit ose të ështetasit jomuslima. Këta quhe edhe ehli ridde, reegatë kokëfortë. Ky term është përdorur ga historiaët arabë pas vdekjes së Profetit, atëherë kur ë Gadishulli Arabik dodhi jë gjarje largimi kolektive ga feja, e cila u elimiua ga kalifi ë fuqi, Hz. Ebu Bekr, duke përdorur forca ushtarake. 634 Pasi shpjeguam kushtet e legjitimitetit të luftës, le të tregojmë se si duhet zhvilluar ajo. Meqë sipas vështrimit të Islamit, jeriu është qeie e zgjedhur dhe e deruar, lufta që bëhet shkak për shkatërrimi e tij është, ë fakt, jë gjë e shëmtuar (kabîh). Megjithëkëtë, lufta është jë qëllim i lartë kur bëhet fjalë për sigurimi e shpëtimit dhe paqes duke i mposhtur dhe asgjësuar dhuë dhe padrejtësië, ekzisteca e të cilave i jep legjitimitet luftës, dhe, ë këtë mëyrë, për mbrojtje e të drejtave dhe lirive të jeriut. Eshtë për këtë arsye që, ë optikë e Islamit, lufta është e mirë jo ë vetvete, por jashtë saj. Kuptimi i kësaj është që, megjithëse uk është e mirë ë esecë, lufta quhet e mirë duke u isur ga qëllimi fial që syo. Dhe ky qëllim fial është sedërtimi i rregullit të Allahut si mjeti i vetëm i shpëtimit dhe lumturisë tokësore dhe të amshuar për jeriu, e thëë me jë fjalë të vetme, lartësimi dhe gadhjimi i fjalës së Allahut (i lâ Për më tepër iformacio, shih: Ebu l-hasa el-mâverdî, idem, f. 63 e ë vazhd.

383 KADIR MISIROGLLU yı kelîmetullah). Eshtë për këtë arsye që luftës i thuhet xhihad (përpjekje), kurse rezultatit të saj, fet h (gadhjim). Në kohë kur u shfaq Islami, ë asjë ved të botës uk kishte asjë rregull juridik të cilit duhej t i ështrohej lufta. Fitimtarët ishi krejtësisht të lirë për t i trajtuar të mudurit si të dëshiroi, duke ushtruar mbi ta çdo lloj dhue e padrejtësie që të dëshiroi. Madje, edhe pas Islamit, gjatë tërë mesjetës, krishterët zbatua të jëjti qëdrim si më parë. Duke bërë jë citim shumë të shkurtër ga Prof. Dr. A. Reshid Turagil i cili e pati parashtruar ë mëyrë shumë të detajuar këtë të vërtetë ë jë koferecë të mbajtur ë Hagë i mbështetur plotësisht ë burimet bibliografike perëdimore, le të përpiqemi t ia parashtrojmë vëmedjes suaj me qëllim që të mud të formoi jë opiio të përgjithshëm mbi këtë çështje: Pasi e mudë jë ushtri turke afër qytetit Izik (Nicea atike) të futur ë rrethim, kryqtarët ua preë kokat të gjithë të plagosurve, i varë ë vithet e kuajve si sheja fitoreje, u kthye ë atë mëyrë ë vedfushim dhe, pastaj, kokat e prera i hodhë beda qytetit të rrethuar. Ata bëë aq shumë grabitje e shkatërrime ë ved, sa, pas pak kohe, i zuri zia e bukës. Edhe popullsia krishtere, madje, u grabit e u vra! 635 Në lokaliteti Marrat, kryqtarët i prisi dhe vrisi fëmijët, djemtë e rij dhe pleqtë që dukeshi sikur u ishte thyer mesi ë peshë e lotëve, uk kursei askëd dhe për ta përfuduar puë shpejt, vari disa vetë me jë litar. Ata rrëmbei ç të gjei. Ua çai barqet të vdekurve dhe xirri prej atje moedha dhe stoli ari. Më ë fud, Bremodi dha urdhër 635. G. Le Bo, idem, f (cituar ga A. Reshid Turagil) Me ashpërsimi e trajtimit që i ështroheshi robërit krishterë të luftës që kishi rëë ë dorë të bashkëbesimtarëve të vet, gjedja e tyre s ishte aspak e mirë. Robërve u priteshi gjymtyrët ë mëyrë shumë të shëmtuar e tragjike ose vriteshi të gjithë mejëherë ë grup. Ndërmjet shumë rasteve të tjera, do të përmed dhe do të përshkruaj trajtimi që iu ështrua të mjerët që raë robër ë luftë e zhvilluar më 1261 mes veedikasve, ga jëra aë, dhe bizatiëve dhe gjeovasve, ga aa tjetër. Robërit u daë mes atyre që i kishi zëë. Bizatiët, sipas zakoit, ua xorë sytë robërve që u raë ë pjesë, kurse gjeovasit i vraë të gjithë robërit e vet. (Daru, idem, vëll. I, f. 368) Admirali veedikas Pierre Loredo i cili doli fitues ë rrethimi e Galipolit më 1416, i kaloi ë shpatë të gjithë gjeovasit, kataloasit, siciliaët dhe provasiaët që dodheshi mes robërve. Gjiritasit e vdekur pas ekzekutimit me prerje gjymtyrësh dhe copëtim të trupit, u varë ë pupetë e galioeve. (Nga raporti i Loredoit ë ruajtje ga Mario Sauto, Vite de duchi di Veezia) (Citim ga A. Reshid Turagil) 383

384 BOTEKUPTIMI ISLAM të xirreshi dhe silleshi të gjithë ata që qeë mbyllur ë kullë e pallatit dhe urdhëroi të vriteshi të gjitha gratë plaka, të gjithë burrat pleq të rrëgjuar që s u mbai duart e këmbët dhe të gjithë persoat e dobët që s vlei për dojë puë, kurse të rijtë rreth moshës së pubertetit dhe burrat e fuqishëm i veçoi dhe i dërgoi ë Akka për t i shitur. Ekzekutimi i turqve ë grup u bë ditë e diel më 12 dhjetor, kurse ata që kishi mbetur pa u ekzekutuar ga pamudësia për t u mbaruar ajo puë breda jë dite, u ekzekutua ga kryqtarët të esërme. 636 Siç është trasmetuar ga Raymod d Agiles, aëtar i Kuvedit Episkopal të qytetit Puj ë Fracë, 637 arabët që uk u ishte prerë koka ose uk ishi hedhur përtej mureve, hidheshi ë zjarr! Në rrugicat dhe sheshet e Jeruzalemit dukeshi pirgje me koka, duar dhe këmbë të prera. Nga të gjitha aët, rrugët ishi mbuluar me kufoma dhe mud të gjedej dojë kalim vetëm mes tyre. Por prapë, gjithçka ishi gjëra deridiku pa rëdësi... Në tempulli e vjetër të Sollomoit u derdh aq gjak 638, saqë kufomat e të vdekurve otoi ë jë det gjaku duke u shpërdarë adej-këtej ë oborri e përparmë. Në atë det gjaku dukeshi edhe duar dhe këmbë të prera që otoi. Edhe ushtarët që e kishi bërë atë kasaphaë, madje, me vështirësi e duroi avulli dhe erë e keqe që grihej lart ga gjaku i derdhur. Meqë ajo vrasje uk u pa e mjaftueshme, ë jë kuved të formuar ga kryqtarët u vedos që e gjithë popullsia e Jeruzalemit të vritej pa përjashtim, domethëë, bashkë me muslimaët dhe çifutët, edhe krishterët që ishi darë ga Kisha Katolike, ishi futur ë jë degë tjetër jezuite, për pasojë, ë sytë e Romës shiheshi si të pafe. Numri i tyre u afrohej të dhjetë mijëve. pavarësisht ga përpjekjet e kalorësve fetarë (!), krimi vazhdoi tetë ditë. Gra, fëmijë, pleq, askush uk mudi të ikte e të shpëtote! Sjelljet e atyre burrave që thuhej se mbroi feë, pati shkaktuar zemërimi madje Sipas dëshmisë okulare të fetarit, besimtarit dhe të dhembshurit të quajtur Keshish Rober (Robert le Moie), është shkruar ë faqet 336 dhe 337 të veprës ë fjalë të Le Bo-it. (Citim ga A. Reshid Turagil) 637. Le Bo, idem, 337. (Citim ga A. Reshid Turagil) 638. Eshtë fjala për xhamië Omer e cila u qe bërë strehim dhjetë mijë mu - limaëve që u vraë të gjithë. (Le Bo, idem, f. 337, poshtëshëimi r. 10) (Citim ga A. Reshid Turagil)

385 KADIR MISIROGLLU edhe të kroikaëve krishterë. Berard le-tresorier i cilëso ata si të marrosur. Kryepeshkopi i Dol-it, Baudi, i përgjaso ata me pela që rrokullise mes pisllëqeve. Computruerut illi, taguam jumeta i stercoribus. Një tjetër ga kroikaët e asaj kohe, kryepeshkopi i Akka-s, Jacques de Vitry thotë: Të gjithë ata që dodheshi ë Tokë e Premtuar, ishi ca tipa të pafismë që më vje turp t i cilësoj ashtu siç e meritojë, jerëz të pafe që s frikësoheshi prej Zotit, jerëz të dyrë që talleshi me gjërat e shejta, hajdutë, kurvarë, atëvrasës, besëthyes. Guillaume de Tyr uk mbetet më poshtë ë thëie e gjërave haptazi se autorët e rrëfimeve të sipërpërmedura. Sjelljet e kryqtarëve që bëë Kryqëzatë e Dytë uk dryshua prej të të parëve. Këshilltari episkopal, Aquetil, ka thëë kështu ë historië e vet: Nuk pati mbetur krim mizor dhe tragjik, paturpësi dhe poshtërsi që të mos e keë bërë! Kryqtarët që formoi Kryqëzatë e Katërt dhe që, ë rrugë për Jeruzalem, kalua ëpër Kostatiopol, vedosë të zii ved aty për të bauar. Ata e plaçkitë krejtësisht atë qytet të pasur krishter ku dodheshi thesarë arti dhe letërsie mjaft të çmuar të mbetur ga grekët dhe latiët, kurse sedet e tjera përveç atyre prej ari dhe argjedi i hodhë ë det! 639 Këto historira dhe tregime përdhuimesh që ta skuqi fytyrë, zgjate po ë të jëjtë formë e me të jëjtë përmbajtje duke mbushur faqe të tëra. 640 Eshtë Islami, feja ose sistemi i vetëm ë historië e jerëzimit, i cili për herë të parë e kushtëzoi luftë breda kritereve të drejtësisë dhe maturisë edhe për sa u përket shkaqeve të legjitimitetit, edhe përsa i përket mëyrës së zhvillimit. Këto kritere mud t i radhisim kështu: 1) Eshtë e detyrueshme që, para se të fillohet lufta, për jë shkak legjitim, me jë kolektiv jomuslima, t u propozohet që ta praojë Islami ose të fitojë të drejtë për të bashkëjetuar me muslimaët ë paqe e qetësi duke dhëë xhizje. Për më tepër, është 639. Prof. Dr. A. Reşid Turagil, idem, f. 140 e ë vazhd Për hollësi, shih. idem, f. 111 e ë vazhd. 385

386 BOTEKUPTIMI ISLAM urdhër hyjor që shpallja e këtij kushti të bëhet me fjalë të bukura e të urta. 641 Zbatimi me të meta i këtij urdhri hyjor e vë zbatuesi para përgjegjësisë. Po qe se komadati, para se t i ftojë sipas rregullit mohuesit ë Islam, vihet ë pozita armiqësore kudër tyre pa i studiuar ë tërësi dhe hollësi argumetet dhe provat e tyre dhe, kështu, pa i vëë ë dijei ata, i vret me aë të sulmeve dhe bastisjeve të befasishme, duhet të japë dëmshpërblim jëlloj sikur të kishte vrarë muslimaë. Sepse supozohet që jë popullatë çfarëdo që uk e ka dëgjuar ftesë e Islamit, është besimtare. Domethëë, me qeë se ka djekur feë e dojërit prej profetëve të ardhur para Hz. Muhammedit dhe se është shpërdarë sipas ligjeve të po asaj feje, kosiderohet se uk ka pasur dijei. Kur Halid bi Velidi u dërgua tek jë fis ë krye të jë ekipi udhëzuesish fetarë muslimaë, u porosit ë mëyrë të theksuar, ashtu si edhe aëtarët e ekipit, që të zhvillote kumtimi e fesë pa përdorur armë. Por meqë ai, ë opozicio me porosië dhe urdhri që i ishte dhëë, përdori armë, Profeti pagoi dëmshpërblim për jerëzit dhe kafshët e vrara, madje edhe për qetë e gordhur! 642 Në Hajber, duke e marrë flamuri ga Profeti, Hz. Aliu e pati pyetur: O i Dërguari i Allahut! A do t i detyrojmë çifutët ta praojë Islami duke u përleshur me ta? Dhe Profeti (s.a.s.) i pati dhëë këtë përgjigje: Jo! Ua propozoi Islami me butësi dhe qetësi! 643 2) Jeta e civilëve të pamobilizuar kosiderohet e paprekshme, domethëë, ata uk vrite. Gjatë pushtimit të Irait ga ushtria islame, qeë zëë robër mijëra jerëz përqark kryeqytetit të rrethuar. Por kur u muar vesh se ata ishi popullatë civile e pamobilizuar, fshatarë që merreshi me puët e veta, u laë të lirë ga komadati Sa d bi Ebi Vakkas Kur ai, Nahl: Prof. Dr. A. Reşid Turagil, idem, f Buhari, Xhihad.

387 KADIR MISIROGLLU Po kështu, uk vrite pleqtë, qorrat, gratë, fëmijët, të sëmurët, ivalidët dhe persoat e matufepsur. Madje, gratë uk vrite edhe sikur gjatë zhvillimit të luftës të keë dihmuar duke u dhëë guxim luftëtarëve me këgë heroike ose të keë dhëë dihmë ë jë mëyrë tjetër çfarëdo. 3) Eshtë haram (jolegjitime, e palejuar, e pabekuar) që të vrite ushtarët armiq të plagosur dhe që, për pasojë, e kaë humbur aftësië për të luftuar. Sepse syimi i luftës uk është të vrite mohuesit (qafirët), por të pegohe dëmet që mud t u shkaktojë ata muslimaëve. Po kështu është haram edhe vrasja e ushtarëve armiq të kapur rob ose të torturohe ata ë jë mëyrë çfarëdo. Në jë hadith profetik, profeti Muhammed (s.a.s.) ka porositur: Ruhui ga mallkimi i viktimave! Sepse uk ka asjë pegesë që rëkimi i tyre të arrijë gjer ë lartësië e Allahut! 644 4) Robërve të luftës uk mud t u bëhet trajtim i keq dhe është kusht që çdo rob i cili pagua shpërblimi e lirimit, të lihet i lirë. Në të jëjtë mëyrë, mud të bëhet edhe shkëmbimi i robërve të luftës pa vëë si kusht barazië e umrit të tyre. Kurse robërit që uk kaë mudësi fiaciare të japi shpërblim lirimi, lihe të lirë pa shpërblim. Ky veprim që përbë mirësi, është xitur dhe ikurajuar si jë lloj domosdoshmërie fetarie. 5) Siç është shpjeguar më parë, fakti që Islami i cili e pati kufizuar skllavërië tek robërit e luftës, pati iiciuar abrogimi gradual të skllavërisë, ishte jë masë që kishte të bëte me syimi për ta zbritur ë miimum umri e vrasjeve gjatë luftërave. Për më tepër, ka qeë dhe mbetet urdhër fetar që, gjersa robi të lirohet, ai që e ka ë robëri, ta ushqejë me se ushqehet vetë, ta veshë e mbathë me atë që vishet e mbathet vetë dhe të mos e përdorë ë puë të rëda. 6) Eshtë kusht që, ë qoftë se gjatë zhvillimit të betejës, ë çasti kur armiku kërko falje, luftimi duhet dërprerë. Praimi i faljes prej jë muslimai të lirë apo skllav ga aa e palës muslimae, uk e drysho përfudimi. Gjithashtu, gjatë pushtimit të Irait, pati dodhur që portat e jë qyteti të rrethuar qeë hapur ga vetë popullsia dhe qe marrë 644. Buhari, Zekat, 41, 63, Megazi, 60, Tevhid, 1; Muslim, Ima, 29,

388 BOTEKUPTIMI ISLAM vesh se popullsia kishte kërkuar falje dhe jë skllav muslima ga rrethuesit e kishte prauar falje. Kur komadati i ushtrisë muslimae uk pati dashur ta praote këtë fakt, çështje ia patë parashtruar kalifit, Hz. Omer, i cili pati dhëë këtë përgjigje: Skllevërit muslimaë uk kaë dojë dryshim ga muslimaët e tjerë. Paqja e dhëë prej tyre është po aq e kosiderueshme dhe e praueshme sa edhe paqja e dhëë ga muslimaët e tjerë! Një herë, Hz. Omeri i pati thëë jë komadati: Falja e dhëë prej tyre (muslimaëve skllevër) është e vlefshme! 645 7) Eshtë e daluar që, gjatë luftimeve, të mos shkatërrohe vedbaimet, të mos digje ose prite pemët dhe drurët dhe të mos vrite kafshët ashtu siç dodh ë luftërat e sotme. 646 Lejohet vetëm dryshimi i rrjedhës së ujërave që furizojë të rrethuarit, me qëllim për ta shkurtuar kohëzgjatje e rrethimit dhe përfudimi e luftës. 647 Por është e daluar të shkatërrohe për të mos u përdorur më ujësjellësit. Veçaërisht është daluar me forcë hedhja e helmeve ë ujëra për të shkaktuar helmimi dhe vdekje e jerëzve ose përdorimi për të jëjti qëllim i helmeve si armë kimike. Këto ligje jaë përmbledhur ga kalifi i parë pas Profetit, Hz. Ebu Bekri, ë porositë që i dha ushtrisë muslimae të isur me objektiv Sirië e cila është e para ë kohë mes vedeve që morë ështetësië islame. Hz. Ebu Bekri u pati thëë kështu komadatëve të asaj ushtrie të komplekse: Kujtojei dhe përmedei vazhdimisht se dodhei gjithmoë ë vëzhgimi e Allahut dhe ë kërcëimi e vdekjes dhe se dita e kiametit është edhe Dita e Llogarisë, pra, se do të jepi llogari për bëmat tuaja! Kur të përleshei ë rrugë e Allahut, sillui burrërisht, dershmërisht dhe trimërisht! Mos ia kthei shpië armikut, as mos e fëlliqi fitore tuaj me gjaku e grave, fëmijëve dhe pleqve! Mos i priti drurët e hurmave, mos i shkeli arat e grurit, mos i përmbysi pemët që japi fruta. Mos therri kafshë si dele, lopë e deve për të shuar urië ëse s e kei shumë të domosdoshme. Kur të jepi fja Süleyma Nedvî, idem, vëll. VII, f. 192, Kur ai, Hashr: Mâverdî, idem, f. 51.

389 KADIR MISIROGLLU lë, bëhui të vedosur për t i zbatuar kushtet e marrëveshjes! Gjatë marshimit mud të hasi ë murgj që rrojë ëpër maastire dhe, të tërhequr ë vetmi, merre me adhurimi e Allahut, pradaj lërii ata ë halli e vet dhe mos ua shembi maastiret! Këtë kuptim ka pasur edhe porosia e pasuesit të Hz. Ebu Bekrit, Hz. Omerit: Ndaj askujt mos ushtroi dhuë dhe padrejtësi, sepse Zoti i Lartë uk i do përdhuuesit dhe mizorët. Në luftë mos u tregoi frikacakë, mos e përdori forcë ë mëyrë tiraike, mos e kaloi masë kur të dili fitues, mos u silli ë kudërshtim me maturië dhe drejtësië, mos i vrisi pleqtë, gratë dhe fëmijët dhe ë përleshjet ose ë sulmet kalorsiake ruhui ga dëmtimi i tyre! Hz. Omeri u pati shkruar këtë letër të bukur Sa d bi Ebi Vakkas-it dhe ushtrisë që dodhej ë komadë e tij: Ju këshilloj ty dhe ushtarëve të tu që frikë ga Allahu ta mbai mbi çdo gjë. Frika ga Allahu është arma më e mirë e përdorur kudër armikut dhe komadati më mjeshtëror gjatë betejës. Ju këshilloj ty dhe ata që dodhe bashkë me ty, që të ruhei më shumë ga mëkati se ga armiku, sepse gabimet, fajet dhe mëkatet e jë ushtrie i sjelli asaj dëm më shumë se ç mud t i sjellë armiku. Besimtarët mude të dali fitimtarë mbi armiku sepse armiku është kudër Allahut. Po të mos ishte kështu, uk do të gjeim dot forca për ta mudur atë! Ne jemi më poshtë se ata ë umër dhe pajisje. Po qe se do të ishim të barartë me ta ë mosbidje daj Allahut, ata do të shquheshi mbi e. Kurse e kemi epërsi mbi ta jo si forcë materiale e jerëzore, por si forcë shpirtërore! 648 8) Profeti Muhammed (s.a.s.) ka thëë: Lufta është hile (hud a). 649 Në arabishte, hile do të thotë rrugëzgjidhje. Por fjala që ka përdorur Profeti ë këtë porosi, është hud a që, ë arabishte, do të thotë përgjithësisht lojë, dredhi, por jo gëjeshtër e zakoshme, gëjeshtër ë kuptimi e mirëfilltë të fjalës, gjë që ço ë mashtrim, tradhti. Sepse Allahu uk i do mashtruesit dhe tradhtarët Idem, f. 133 e ë vazhd Buhari, Xhihad, 157; Muslim, Xhihad, Kur ai, Efal:

390 390 BOTEKUPTIMI ISLAM Në mësimet që jepte ë xhamië e madhe të Kordovës, dijetari Ebubekr er-razi e ka kometuar dhe shpjeguar ë këtë aspekt parimi e shprehur më sipër: Profeti ka thëë: Lufta është hud a. Do të desha t ua kujtoj bijve taë taktikat (hud a) e luftës që kaë përdorur etërit taë ë iiciativat e tyre (luftarake), vetëm se pa u larguar ga besa dhe siqeriteti, sepse edhe ëse hilja (dredhia) ë luftë është gjithmoë e lejueshme (xhaiz), mashtrimi dhe tradhtia jaë gjithmoë të merituara për mallkim! Më poshtë, Raziu përmed jë dredhi taktike të propozuar ga Zubejri gjatë luftës për pushtimi e Afrikës. Arabët ishi ë komadë e Abdullah bi Sa d-it, kurse bizatiët, ë komadë e guveratorit të Tripolit, Gregor. Gregori kishte vëë jë çmim për kokë e Abdullah bi Sa d-it: atij që do ta vriste Abdullai, do t i jepte vajzë e vet të famshme ë bukuri si dhe jëqid mijë florij. Kjo e kishte frikësuar Abdullai i cili kishte mbetur i mbyllur ga frika ë çadër. Zubejri i tha Abdullait: Qafirët po përdori jë mjet që s është aspak burrëror. Atëherë, edhe ti, duke përdorur të jëjtë taktikë kudër tyre, shpall se atij që do ta vrasë Gregori, do t i japësh vajzë e Gregorit dhe jëqid mijë florij! Pasi u bë shpallja, filloi të frikësohej Gregori dhe, ë përfudim të betejës së madhe që u zhvillua, ushtria e Gregorit pësoi disfatë të plotë! 651 Të gjitha këto që u thaë tregojë se xhihadi i muslimaëve është shumë më i qytetëruar dhe shumë më jerëzor se luftërat e Botës Perëdimore të sotme! Ndërsa gjatë gjithë historisë, muslimaët e zhvillua xhihadi breda kësaj korize drejtësie, Bota Krishtere i ka zhvilluar luftërat dhe vazhdo t i zhvillojë me jë stil atijerëzor! Ka dodhur kështu me muslimaët, sepse muslimaët e kaë kosideruar xhihadi si jë adhurim, për rrjedhojë, vazhdimisht, pothuaj çdo muslima, ga komadati e gjer te ushtari më i thjeshtë, është përpjekur për të vepruar sipas urdhrave hyjorë ë këtë drejtim Prof. Dr. A. Reşid Turagil, idem, f. 185 e ë vazhd.

391 KADIR MISIROGLLU Me të vërtetë, gjatë gjithë historisë, ushtritë islame, para se të fillote beteja, kaë falur amaz, kaë këduar Kur a, kaë bërë lutje duke kërkuar dihmë e Allahut dhe, ë këtë pikë të djeshme mes vdekjes dhe jetës, ë sudimi e djejave fetare, kaë arritur pjekurië për të vepruar sipas kritereve të devocioit. Gjatë jë beteje, Hz. Aliu ia kishte vëë majë e shpatës ë grykë jë armiku të shtrirë përtokë dhe, para se ta vriste, i sugjeroi që të thoshte Fjalë e Njësisë. Në ved të kësaj, armiku e pështyu ë fytyrë prej aty ku dodhej i shtrirë. Atëherë, Hz. Aliu e tërhoqi shpatë dhe e la armiku të lirë. Armiku i habitur me kthesë që mori gjarja, e pyeti Hz. Aliu pse e la të lirë. Dhe Hz. Aliu iu përgjigj kështu: Uë do të të vrisja për hir të Allahut, kurse pasi më pështyve ë fytyrë, ë këtë puë u gatërrua egoja ime! Pasi i thamë të gjitha këto, tai le t u përgjigjemi pak edhe kritikave lidhur me pjesëmarrje e Profetit ë luftë. Siç do të përshkruhet me hollësi më tej, Hz. Muhammedi i pajisur me jë moral të lartë e të paarritshëm, edhe ëse pati marrë pjesë ë shumë luftëra, ë asjërë prej tyre s pati përdorur dojë armë çfarëdo dhe kurrë s pati vrarë jeri! Pjesëmarrja e tij mes luftëtarëve kishte për qëllim forcimi e fuqisë moralo-shpirtërore të tyre. Dhe ëse pati gjeshur shpatë, këtë e pati bërë për vetëmbrojtje po qe se do ta detyroi kushtet. Me të vërtetë, ë luftë e Uhudit qe dodhur ë kushte të gjashme dhe i qe thyer jë dhëmb. Megjithatë, edhe ë atë rast kur ishte goditur, ai s e pati përdorur shpatë! Para se t i vite profetësia, Hz. Muhammedi pati marrë pjesë si shigjetar ë radhët e fisit Kurejsh ë jë betejë të orgaizuar për të dëshkuar palë e cila kishte ushtruar dhuë daj fisit, por uk pati luftuar, vetëm qe mjaftuar të mblidhte shigjetat e rëa ë aë e tyre dhe t ua jepte luftëtarëve dhe kjo gjarje është e dëshmuar historikisht. Ndërkaq, mudimet dhe vuajtjet e padurueshme të cilave u qe ështruar ai së bashku me muslimaët e parë qysh ga çasti kur pati filluar ta kumtote Islami, uk kaë të mbaruar me të treguar. Kur Profeti filloi ta kumtote dërgesë profetike, të gjithë mekasit iu bëë armiq. Kudër tij u orgaizua qidra atetate. Për ta vrarë atë, u lye me helm shpatat dhe u përdorë kudër tij; u bëë 391

392 BOTEKUPTIMI ISLAM përpjekje për ta vrarë ë gjumë; u rrethua persoalisht ga armiqtë gjatë betejave dhe çdokush priti vdekje e tij; deshë t i rrokullisi mbi kokë copa të mëdha shkëmbijsh; i futë helm ë gjellë! 652 Një ditë, kur Profeti dodhej ë Qabe, e kapë dhe e rrahë për vdekje. Ebubekri i shkoi ë dihmë, e shpëtoi Profeti e shtrirë përtokë pa djeja ga ashpërsia e dhuës së ushtruar mbi të, dhe i largoi rrahësit duke i qortuar rëdë me fjalët: 392 A i hyhet ë gjak jeriut pse thotë se Allahu është Zoti i tij? 653 Pas vdekjes së të ugjit Ebu Talib dhe bashkëshortes Hz. Hatixhe, uk kishte mbetur më kush që ta mbrote ga torturat e Kurejshve. I shtroi ferra ë rrugë ga kalote, talleshi dërsa ai falte amaz, i hidhi sipër jashtëqitje kafshësh, kur bite ë sexhde, i grumbulloi mbi trup gjërat më të fëlliqura, i mbështilli për qafe rrecka për ta mbytur. I dëshpëruar shumë ga të gjitha këto, Profeti shkoi ë Taif. Taifasit mblodhë gjithë fudërriat e popullatës dhe i vuë ta qëlloi me gurë, aq sa këpucët iu mbushë me gjaku e rrjedhur ga këmbët... Në të jëjtë mëyrë, çdokush që e praote Islami, veçaërisht skllevërit, u ështroheshi padrejtësive dhe mizorive që s t i merr medja. Dihet gjerësisht se Bilali Abisias e groposi ë rërë përvëluese dhe e rrihi me kërbaç. Dihet, gjithashtu, se, pasi politeistët mekas fillua të zbatojë jë embargo ekoomike kudër muslimaëve të parë, këta jetua pothuaj tri vjet ë jë lugië jashtë Mekës duke u ushqyer me barishte e duke vuajtur ga etja. Dhe, dërsa muslimaët e parë qeë vëë, kështu, ë rrethim, dërsa uk u jepej leje dhe mudësi për të futur breda qoftë edhe jë kokërr grurë, dërsa Kurejshët qeshi e luai kur dëgjoi të qarat e fëmijëve, më voë, kur Meka vetë mbeti gushtë dhe ë qytet ra zia e bukës, Profeti i praoi kërkesat dhe lutjet e mekasve dhe lejoi që ë qytet të importoheshi ushqime. Përballë vuajtjeve e mudimeve të padurueshme, disa muslimaëve iu dha leje të emigroi ë Abisii. Pastaj dodhi ikja e Profetit ga Meka ë Medië, pra, jë hixhret (emigrim) i palejuar. Por armiqësia e Kurejshve uk mori fud! 652. Süleyma Nedevî, idem, vëll. IV, f Buhari.

393 KADIR MISIROGLLU Kurejshët i shkrua jë letër të tillë Abdullah bi Ubejjes i cili po shpallej sudimtar ga arabët e Mediës: Ju e kei marrë ë mbrojtje armiku toë (Hz. Muhammedi). Ose vritei, ose xirrei ga Media, përdryshe, ju betohemi se do të luftojmë kudër jush gjersa t jua vrasim tërë burrat dhe t jua shtijmë ë dorë gratë! Duke mos u mjaftuar me këtë kërcëim, Kurejshët u përgatitë për ta sulmuar Medië dhe për t i elimiuar tërë muslimaët. Atëherë, Profeti mbeti i detyruar t i kalote zgjuar etët dhe t i priste sulmet e befasishme. Pikërisht atëherë zbritë ajetet mbi xhihadi që i kemi përmedur. Mejëherë pas arritjes ë Medië, Profeti kishte mbyllur rrugë e tregtisë të Kurejshve me Sirië. Mbyllja e kësaj rruge futej dër masat mbrojtëse që mori Profeti për muslimaët. Pretedimi sipas të cilit kjo masë ishte marrë për t i grabitur karvaet e Kurejshve, është i pabazë, sepse grabitja ë Islam është mëkat i madh. Ndërkaq, edhe ecuria dhe zhvillimi i gjarjeve jaë të mjaftueshme për ta hedhur poshtë këtë pretedim. Kurejshët u çua fjalë mediasve se, ë qoftë se do të vazhdoi t i mbai ë mbrojtje muslimaët, do t i daloi ta vizitoi Mekë dhe të bëi tavaf. Atëherë, mediasit u dhaë këtë përgjigje: Edhe e do ta dalojmë lëvizje e karvaeve tuaj për ë Siri! Praktikisht, Kurejshët i kishi daluar muslimaët ta vizitoi Qabe. Si përgjigje daj kësaj, edhe muslimaët mbetë të detyruar t i mbylli rrugët tregtare të Kurejshve. Media dodhej mes Mekës dhe Sirisë, pikërisht ë rrugë tregtare që i lidhte këto dy vede. Ndërkaq, qëllimi i muslimaëve ishte të bëi presio mbi Kurejshët dhe të mos i lii të qetë ata. Mirëpo komadati i jë patrulle vëzhgimi të dërguar ga Profeti për të vëzhguar lëvizjet e Kurejshve dhe për ta iformuar, sulmoi disa tregtarë që ktheheshi ga Siria, vrau jëri prej tyre, kurse dy i zuri rob, ua sekuestroi mallrat dhe ia çoi Profetit ë Medië si plaçkë lufte. Profeti i tha komadatit: Por uë s të kam dhëë leje për të bërë jë gjë të tillë! Dhe uk e praoi të ashtuquajturë plaçkë lufte! 393

394 BOTEKUPTIMI ISLAM Kjo gjarje është jëra dhe më kryesorja e shkaqeve të luftës së Bedrit. Burri që vrau dhe persoat që zuri rob komadati i patrullës, u përkisi familjeve shumë të respektuara të Kurejshve. 654 Ja, pra, ë këtë mëyrë vihet re se, dër luftërat e zhvilluara ë periudhë e quajtur Shekulli i Lumtur, pra, ë të gjallë të Profetit, edhe lufta e Bedrit e cila pretedohet të quhet luftë sulmuese, është zhvilluar ga aa e muslimaëve me qëllim mbrojtjeje! Edhe ë luftërat pas kësaj, megjithëse mori pjesë ë to, Profeti (s.a.s.) uk përdori armë ë asjërë prej tyre dhe kurrë s vrau jeri! Megjithëse vrasja ë luftë bëhet për të mos u vrarë vetë, pra, ka kuptimi e jë vetëmbrojtjeje, si dhe, megjithëse ë Islam ka jë parim themelor të quajtur kisas, Hz. Muhammedi, me aë të jë mbrojtjeje hyjore, megjithëse pati kaluar ëpër shumë situata kritike, qe mbajtur larg ga detyrimi për të vrarë Süleyma Nedevî, idem, vëll. I, f. 326 e ë vazhd.

395 G. PARIMI I MORALIT Në arabishte, termit moral i përgjigjet termi ahâk që është shumësi i fjalës hulk. Kuptimi leksikor i fjalës hulk është shprehi, atyrë, karakter. Veçoritë dhe prirjet që shpreh ajo, jaë mudësi dhe aftësi kostate ë efsi (frymë, vetvete, subjekti) e jeriut. Veçoritë dhe prirjet ë fjalë, të cilat jaë të bashkëlidura tek jeriu, kaë dy aspekte: aspekti që i shty te e mira dhe aspekti që i shty tek e keqja 655. Kjo cilësi është domosdoshmëri e dëshirës volitive hyjore 656 që ka të bëjë me specifikë e kësaj jete si jë uivers prove. Ndërkaq, si ë turqishte, ashtu dhe ë shqipe, fjala moral përdoret për marrëveshje, doëse gabimisht, për të shprehur vetëm prirjet pozitive, kurse për prirjet egative, përdoret ë trajtë mohuese-egative, imoralitet (ahlâksızlık) 657. Mirëpo fjala moral përdoret saktë ë kuptimi e saj pozitiv vetëm me kuptimi edukatë (edeb) që emërto cilësitë e përgjithshme të jë pjese sjelljesh pozitive. Një tjetër fjalë që e përdorim gabim, është fjala edukim (terbiye), që është emërtimi i jë operacioi orietimi të zhvilluar ë mëyrë të vulletshme mbi prirjet e atyrshme të bashkëlidura. Po qe se ky operacio do të ishte gjithmoë pozitiv, ë kahje të drejtë, për të mirë, uk do të thoshim dot për dikë se është edukuar keq duke vështruar sjelljet e tij të këqija! 655. A uk i treguam atij (jeriut) rrugët e të mirës dhe të keqes? (Kur ai, Beled: 10) 656. Allahu i frymëzoi efsit të keqe dhe mëkati, si dhe të mirë dhe bidje. (Kur ai, Shems: 8) 657. Le të kujtojmë se kemi moral të mirë dhe moral të keq. Pra, ë ved që të themi moral i keq, themi imoralitet. Shë. i përkthyesit. 395

396 396 BOTEKUPTIMI ISLAM Eshtë si rrjedhojë e të gjitha këtyre që thamë, fakti që është i përhapur përdorimi i fjalës moral së bashku me disa cilësime specifike. Për shembull, për morali përgjithësisht të mirë, përdore edhe specifikimet, si moral i lavdërueshëm (ahlâk-ı hamîde), moral i bukur (ahlâk-ı hasee), bujarí morale, moral bujar; përkryerje morale, morali më i përkryer (mekârim-i ahlâk), kurse për morali përgjithësisht të keq, përdore edhe specifikimet, si moral i dëueshëm (ahlâk-ı zemîme), moral i dyrë (ahlâk-ı seyyie), moral i shëmtuar, i turpshëm (ahlâk-ı kabîha), etj. Pavarësisht ga të gjitha këto, meqë fjala moral, kur përdoret e pashoqëruar me dojë cilësim specifik, praohet përgjithësisht me kuptim pozitiv, edhe e do ta respektojmë këtë rregull. Eshtë jë e vërtetë që askush uk do të lëkudej ta praote, se, për jeriu e krijuar si qeie shoqërore, bashkëjetesa mes jerëzve kërko praimi dhe zbatimi e të drejtave dhe detyrave reciproke. Ndërkaq, kjo kërko shumë rregulla juridike (legjislative) të prauara jëzëri si dhe jë autoritet për t i zbatuar ato. Megjithëse rregullat juridike (legjislative) ë fjalë jaë urdhra (lejime) dhe dalime të shoqëruara me saksioe, ë të jëjtë kohë, jaë edhe morale me kusht që fusha e rregullave morale, megjithëse i përmba rregullat juridike (legjislative), është më e gjerë se to. Në këtë rast, do të thotë se, ë pjesë e rregullave që dali jashtë korizës së legjislacioit juridik e që praohet si fusha e vërtetë e moralit, uk ka saksioe. Në këtë fushë, edhe ëse medohe disa saksioe si dëimi shoqëror, është jashtë çdo diskutimi se istitucioaliteti i këtyre saksioeve është mjaft i dobët. Në këto kushte, shumë filozofë, forcë mbështetëse të domosdoshme për qëdrimet dhe sjelljet morale e kaë kërkuar ë dërgjegjet. Mirëpo ç është dërgjegjja dhe ë ç shkallë është efektiviteti i saj për t i orietuar jerëzit tek e mira? Para së gjithash është e domosdoshme që kjo të përcaktohet qartë! Edhe profeti Muhammed i cili, duke u shprehur, Uë u dërgova vetëm për të plotësuar morali e lartë 658, pohote se qëllimi esecial i fesë që kishte sjellë ishte të përfaqësote ë ivel kulmor morali e bukur, ka ëvizuar shumë herë me radhë rëdësië e dërgjegjes e cila do të thotë aftësi për ta diferecuar 659 të mirë që 658. Muvatta, Husu l-hulk, Kur ai, Isa: 3.

397 KADIR MISIROGLLU ekzisto ë mëyrë të atyrshme e të bashkëlidur tek jeriu, ga e keqja. Perlat e urtësisë ë vijim i përkasi atij profeti të lartë të lavdëruar ga Allahu me aë të ajetit kur aor, Pa dyshim, ti je mbi jë moral të lartë! 660 Edhe ëse të japi fetva myftijtë, ti këshillohu jë herë edhe me zemrë tëde! 661 Lëre, braktise atë gjë që të gërrye përbreda, që të shkakto therje ë zemër, që t i turbullo djejat! 662 E mira dhe e mbara është ajo gjë që të groh përbreda, që ta prao vetvetja, që ta qetëso zemrë, që t i shtro djejat, kurse e keqja dhe e prapa është ajo gjë që s të groh përbreda, që s ta prao vetvetja, që s ta këaq zemrë, që të shkakto përbreda lëkudje dhe vuajtje, sado që myftijtë të japi fetva kudër saj 663 Kjo do të thotë se çdo jeri ka ë vetvete jë gjykatës i cili e dallo të mirë ga e keqja, të bukurë ga e shëmtuara, të moralshme ga e pamoralshmja. Vetëm se edhe kjo aftësi që dodhet tek jeriu si jë dhuratë hyjore, siç e kemi shpjeguar më parë për arsye dhe vulleti, u ështrohet shumë dikimeve të jashtme. Në rasti e dikimeve egative, peshorja e dërgjegjes prishet. Ashtu siç duhet që gjykata të ketë mbetur larg ga dikimet e jashtme ë mëyrë që vedimet e dala ga prej saj të jeë ë përputhje me të vërtetë dhe të drejtë, është kusht që edhe dërgjegjja ta ketë ruajtur atyrë e saj me qëllim që të mud të pretedohet se vedimet e dërgjegjes jaë gjithmoë të drejta! Po të mos dodhë kështu, miratimet dhe qortimet e saj, vuajtjet e djera për këtë shkak apo qetësimet e saj uk shfaqe gjithmoë ë përshtatje me të mirë e bërë dhe krimi e kryer. Bidjet e shtrembra, zakoet e këqija, ijoraca, veset e këqija, dikimet e dëmshme të shokëve të këqij dhe mjediseve të këqija, zemërimet, pasioet, etj., jaë kryesoret dër këto. Ndërgjegjja e dobësuar dhe e verbëruar prej këtyre jep kokluzioe të gabuara mbi të drejtë dhe të shtrembrë, kokluzioet që jep uk përpu Origjiali arabisht i ajetit ë Kur a është kështu: Ve ieke le alá huluki adhim. (Kur ai, Kalem: 4) Shë. i përkthyesit Ahmed b. Habel, Mused, IV, ; Darimi, Buju, Ahmed b. Habel, Mused, IV, ; Darimi, Buju, Ahmed b. Habel, Mused, IV, ; Darimi, Buju,

398 398 BOTEKUPTIMI ISLAM the me të vërtetë dhe, atëherë, jë dërgjegje e tillë uk bëhet dot kotrolluesi dhe saksiouesi i detyrës morale! Eshtë për këtë arsye që vëmë re se, dërsa disa jerëzve u sëmbo zemra ga mugesa më e vogël e dhembshurisë, disa të tjerë uk djejë as dhimbje më të vogël, uk preke aspak qoftë edhe ga krimi më i madh. Ndërkaq, është e kofirmuar me dëshmië e historisë se, me dërrimi e shekujve dhe mjediseve, edhe dërgjegjet kaë dërruar e dërrojë, se gjërat që dikur uk u jaë dukur të këqija jerëzve, më pas jaë kosideruar shumë të këqija dhe aasjelltas. Pradaj, kjo fuqi që e quajmë dërgjegje, uk mud të bëhet ë mëyrë absolute as gur prove, as saksioues i të mirës dhe të keqes. E tillë është dërgjegjja idividuale, e tillë është edhe dërgjegjja kolektive! Për të mos u vetëgëjyer ë kokluzioi e saj, dërgjegjja është evojtare për jë dritë moralo-shpirtërore që t ia driçojë rrugë dhe ta orietojë, që është feja me burim hyjor. Eshtë dërgjegjja e mbështetur ë jë qeie të shejtë, që mud të bëhet gur i vërtetë prove për të mirë dhe të keqe, kotrolluesi i detyrës morale! 664 Të tillë jaë edhe faktorë të tjerë dikues, si arsyeja dhe vulleti, të cilët përdore për t i diferecuar të drejtë dhe të shtrembrë ga jëra-tjetra. Edhe ato, gjersa të mos i ështrohe revelacioit hyjor e të mos hyjë ë edukimi e tij, uk përdore dot si jësi dhe mjete matëse të sakta ë vetvete. Sepse është e pamudur të medohet ekzisteca e jë faktori tjetër dikues që të mud ta shtyjë jeriu ë mirësi dhe moralitet aq sa ç mud ta shtyjë shpërblimi dhe dëshkimi ë Botë e Pasme, Ahiret, që besohet se është e përjetshme. Pak a shumë vetëllogari dërgjegjeje dhe sjellje morale që vihe re tek ateistët, jaë shfaqje të pagaratuara të kokluzioeve të vlerave të sugjeruara ga mjedisi i tyre. Saksioimi i këtyre jaë dëimet materiale-temporale për aktet e korizës juridike, kurse për aktet jashtë kësaj korize, jaë shprehitë dhe gjërat e dorës së dytë, si dëimi i mjedisit, daj presioit të të cilit uk mud të bëhet qëdresë A. Hamdi Akseki, İslâm, Fıtrî, Tabiî ve Umumî bir Didir, İstabul, 2004.

399 KADIR MISIROGLLU Kësaj të vërtete, i djeri A. Hamdi Akseki i bë dritë ë këtë mëyrë: Që dërgjegjja të mud ta ruajë pastërtië e saj eterale dhe hyjore, është e evojshme që rruga e saj të driçohet me jë dritë të shejtë dhe hyjore. Eshtë besimi me idetë e fshehura ë thellësitë e zemrave, besimi ë Allahu e vetëm, të ditur, fuqiplotë, me forcë dhe vullet trascedetal, absolutisht të drejtë, mëshirues e shpërblyes, të dhembshur, eteral, pra, ky besim dhe dërgjegjja e mbështetur ë të, që e pegojë jeriu ga vrapimi pas pasioeve dhe dëshirave të këqija. Njeriu, ë zemrë e të cilit kaë bërë ved idetë e Zotit, detyrës, amshueshmërisë dhe përgjegjësisë, vështirë se del jashtë ligjeve të moralit! Idetë e Zotit, detyrës, jetës së amshuar dhe përgjegjësisë shpirtërore jaë jë forcë e tillë shtrëguese që kurrë uk dahe prej jeriut. Ajo e mba jeriu vazhdimisht dhe ë çdo ved ë kotrolli e saj. Njeriu i cili ka gjetur jë sasi të rëdësishme parash ë jë ved ku s e ka parë askush dhe ga ku policit uk do t i shkojë iformacio, ky jeri, pra, i shtyrë ga besimi i tij i fuqishëm mbi gjëë haram (jolegjitime, të daluar, të pabekuar) dhe hallall (legjitime, të lejuar, të bekuar), mbi fakti se dituria hyjore ka të bëjë me çdo gjë të fshehtë dhe të dukshme, i shtyrë ga bidja e shëdoshë mbi përgjegjësië shpirtërore që ia ka mësuar feja si dhe ga dërgjegjja e mbështetur ë këtë bidje, e kërko proari e atyre parave dhe ia dorëzo. Ata që pretedojë të kudërtë e kësaj, do të thotë se jaë të paaftë për të bërë vetaalizë e dërgjegjes. Ata që jaë të privuar ga jë besim i tillë, meqë do të jeë të privuar edhe ga fuqia shpirtërore e quajtur dërgjegje ose meqë dërgjegjja do t u marrë jë etitet elastik, ë atë kohë dhe ë atë ved ku mjedisi do të jetë i përshtatshëm dhe ligjet s do të mud të veprojë, mud ta ëvleftësojë detyrë morale, mud ta kryejë ë emër të së mirës dhe dobisë jë të keqe që e shohi ë përshtatje me pasioet dhe iteresat e veta. Eshtë për këtë arsye që edhe Volteri, jëri ga skepticistët më të mëdhej, i famshëm për sulmet e ashpra kudër fesë, madje, më ë fud ka mbetur i detyruar ta pohojë këtë të vërtetë të lartë me fjalët: Njeriu i pafe, po ta dijë se ka për të mbetur pa u dëshkuar, mud të bëjë çdo të keqe! 399

400 400 BOTEKUPTIMI ISLAM Si kotrollues dhe saksioues të detyrës morale, përveç dërgjegjes idividuale, është edhe dërgjegjja kolektive. Ndërkaq, uk ka asjë dyshim se kotrolli dhe përgjegjësia e dërgjegjes kolektive jaë më të fuqishme se ato të dërgjegjes idividuale. Por edhe dikimi i dërgjegjes kolektive drysho sipas gjedjes dhe kushteve ga të cilat varet. Megjithëkëtë, gaqë dërgjegjja kolektive uk mudet ta djekë secili ë çdo ved e ë çdo çast, ata që dodhe jashtë djekjes dhe veprimit të saj uk kaë pse të frikësohe ga përgjegjësia. Nuk ka dyshim se edhe jë sërë gjedjesh dhe kushtesh të tjera si këto, mud ta dobësojë medimi e përgjegjësisë para dërgjegjes kolektive. Atëherë, ashtu si dërgjegjja idividuale, as dërgjegjja kolektive uk bëhet dot kotrolluesja dhe saksiouesja e vetme dhe e plotë e detyrave toa morale! Praë këtyre, duhet ta zëë vedi e vet edhe medimi që dëshiro me gjithë zemër çdo idivid mbi jetë e amshuar dhe, lidhur me këtë, medimi i përgjegjësisë si dhe i shpërblimit dhe dëshkimit të amshuar. Duke i mbajtur parasysh të gjitha këto kosiderata, themi se pothuaj të gjitha pegesat e përfytyruara që do ta shtyi jeriu për t i kryer detyrat e veta morale dhe do ta pegoi ga të këqijat, jaë si roje që vëzhgojë ga jashtë dhe i ështrohe dikimit të mjedisit. Mirëpo feja uk është kështu. Sepse feja është jë polic i padukshëm, jë admiistrator i besueshëm dhe i përgjithshëm që, duke u përsjellë jo vetëm ë ervat dhe muskujt e jerëzve, por edhe ë mjediset itime të shpirtit të tyre, depërto gjer ë thellësitë e zemrave, që vëzhgo të gjitha llojet e lëvizjeve të fshehta të djesive, që krye detyrë e përcjellësit të rrymës elektrike të së drejtës dhe së vërtetës ë zemra. Ajo ka sekretarë të tillë të pagabuar, fletore të tilla të padukshme, ku ata sekretarë shëojë të gjitha qëllimet dhe veprimet e fshehta e të dukshme të jeriut! Në optikë e fesë, shërbëtori dhe zotëria, i pasuri dhe xhepshpuari, beu dhe pashai, çdo jeri, është i barabartë dhe çdo jeri është përgjegjës për atë që bë si i barabarti mes të barabartëve! Ajo uk lejo që të bëjë vetëvrasje as ata që përpëlite mes aktheve të jetës dhe ata që e bëjë jë gjë të tillë, i garko me përgjegjiësië përkatëse. Zemrat që rëkojë mes aktheve duke rëë ë pesimi-

401 KADIR MISIROGLLU zëm, i vë të pushojë me këaqësitë e premtuara trascedetale të jetës së ardhshme, i qetëso dhe i bë të këaqura. 665 Të jëjtë të vërtetë e ka shprehur edhe Mehmet Akif Ersoji me vargjet: As kultura, as dërgjegjja s i japi moralit lartësim; Ndjeja e virtytit tek jerëzit ga frika prej Allahut vje! Edhe fjalët që mud të thuhe për vulleti që është arsyeja dhe shfaqja praktike e saj, jaë të të jëjtit etitet. Në të kudërt, a s do të duhej t i quaim të çmedur arabët e periudhës pagae paraislamike që i groposi përsëgjalli vajzat e vogla, egjiptiaët e vjetër të cilët, me qëllim që të shtohej prodhimtaria që sillte lumi Nil, hidhi çdo vit me ceremoi të mëdha jë vajzë të virgjër për ta flijuar duke e mbytur ë ujërat e tij, gjykatësit e gjykatave të ikuizicioit të cilët, megjithëse ishi aëtarë të jë feje (krishterizmit) që i jepte rëdësi mëshirës, i digji të gjallë jerëzit ose athiasit e vjetër që e quai për aftësi të vidhi pa u kapur? Ja, pra, ëse arsyeja dhe dërgjegjja 666 që jaë jë dhuratë hyjore e bashkëlidur tek jeriu, me qëllim për ta diferecuar të drejtë ga e shtrembra, mud të shdërrohe, me aë të kushtëzimeve të jashtme, ë elemetë egativë të kësaj grade, atëherë asjëra prej këtyre s mud të medohe e s mud të praohe si gur prove i vërtetë dhe si mbështetje për veprimi moral! Pas këtij parashtrimi, le të prekim shkurt edhe ja dy pika lidhur me parimi moral ë Islam: 1) Duke mbajtur parasysh se fjala ahlâk (moral) është shumësi i fjalës hulk (atyrë, karakter) dhe se atyra dhe karakteri i jeriut jaë të bashkëlidur, duhet shpjeguar se a mud të bëhet dojë dryshim ë to. Disa filozofë që kaë dhëë medime mbi filozofië e moralit, kaë preteduar se morali mud të dryshohet, kurse disa të tje A. Hamdi Akseki, idem, f. 149 e ë vazhd Edhe sikur të përpiqet jë mijë vjet, sorra si bilbili s këdo dot, Edhe sikur të gjitet jë jeri ë qiell me ballo, Mesih uk bëhet dot; E përjetshme është, uk fshihet dot sheja e dikimit të dërgjegjes, Edhe sikur të marrë pafajësië fajtori, përbreda uk qetësohet dot (Poeti Eshref) 401

402 BOTEKUPTIMI ISLAM rë kaë preteduar se morali uk mud të dryshohet, ai mbetet gjithmoë po ai që është. Të gjithë këta kaë argumetet e veta. Kjo çështje është jashtëzakoisht e rëdësishme ë aspekti e saj të përgjegjësisë idividuale. Sepse, po të mbajmë parasysh se morali është shfaqje ë akte dhe veprime e prirjeve të atyrshme të bashkëlidura, praimi se ë to uk dodhi dryshime, e bë të pamudur shpjegimi e logjikshmërisë së shpërblimit dhe dëshkimit dhe do t i bëjë ato pa kuptim. Sipas kësaj, ë botëkuptimi islam i cili i jeh idividit të drejtë e zgjedhjes përballë së mirës dhe së keqes, ka përvetësuar jë rrugë të mesme. Megjithëse elimiimi i prirjeve të bashkëlidura është i pamudur, pasivizimi dhe shtypja ose zhvillimi dhe rritja e dikueshmërisë së tyre mbi aktet dhe veprimet, jaë të mudur. Gjithashtu, mud të sigurohet që prirjet ë fjalë të përdore ë shtrate legjitime. Sepse shumica e këtyre prirjeve jaë thikë me dy presa : mud të përdore edhe për të mirë, edhe për të keq! Për shembull, elimiimi i epshit i cili është i praishëm ë atyrë krijuese të jeriut, është i pamudur. Vetëm se, ashtu siç është e mudur që, ë disa situata të detyrueshme, epshi të shtypet me aë të agjërimit, ashtu edhe përdorimi i tij ë mëyrë legjitime i mëjao dëmet e mudshme të tij. Ja, pra, kjo është gjëja që i thoë edukim! Po qe se mbi prirjet e atyrshme e të bashkëlidura uk do të mud të ushtrohej asjë dikim, atëherë ëpër fjalore uk do të gjedej fjala edukim! Sipas kësaj, edukimi i drejtë është përpjekja për zhvillimi e prirjeve të bashkëlidura pozitive dhe për pasivizimi e prirjeve të bashkëlidura egative. Kurse edukimi i gabuar është e kudërta e kësaj. Në jë hadith profetik, profeti Muhammed (s.a.s.) ka porositur: Po dëgjuat se jë mal ka lëvizur ga vedi, besojii, por po dëgjuat se dikush e ka dryshuar morali, mos i besoi! 667 Ndërkaq, jaë edhe shumë deklarata të tij që i xisi dhe ikurajojë jerëzit për sjellje të moralshme. Për shembull, ai ka porositur kështu: 402 Zbukurojei morali tuaj! Ahmed b. Habel, VI, Süe-i Ebu Davud Terceme ve ve Şerhi, İstabul, vëll. VI,

403 KADIR MISIROGLLU Pajisui me morali e Allahut! 669 Hadithe profetike si këto ka plot. Po qe se ë moral s do të mudej të bëhej fare dryshim, a do të dili ga ai profet i lartë hadithe të tilla që të përmbai urdhra, dalime dhe porosi? Mes hadithit të parë që përmedëm, i cili shpreh se morali është i padryshueshëm, dhe dy haditheve të fudit, uk ka kotradiktë. Sepse ajo për çka e ka fjalë hadithi i parë, është elimiimi i prirjeve atyrale të bashkëlidura, gjë që kurrsesi s është e mudur. Por është gjithmoë e mudur që të sille ë pikë e mesme prirjet egative me aë të veprimit mbi këto prirje të mjedisit shoqëror, klimës, ushqimit, mjedisit familjar dhe edukimit. Në esecë, sipas dijetarëve islamë, pikat ekstreme të këtyre prirjeve jaë mjerim persoaliteti, kurse pika e mesme është virtyt. Veç kësaj, dërsa disa ga sjelljet morale jaë domosdoshmëri atyrore-krijimore (të bashkëlidura), disa të tjera jaë specifika jaë akcideciale ose të fituara më pas me motive dhe faktorë shtytës të dryshëm. Sjelljet si këto, të fituara më pas, quhe moral i fituar. Për shembull, jë jeri i rritur ë jë shtypje ekstreme, megjithëse ë atyrë bazë të tij mud të jetë i guximshëm, mud të shdërrohet ë frikacak si pasojë e asaj shtypjeje të ushtruar ë mëyrë të skajshme mbi persoaliteti e tij ose, për shkaqe të gjashme, mud të shdërrohet ë jeri të turpshëm ekstremisht. Meqë specifika të tilla uk jaë të lidhura e të varura ga atyra krijimore e persoit, uk jaë aftësi të bashkëlidura e të përhershme, por gjedje të përkohshme. Disa herë, këto fitojë jë itesitet të tillë, saqë u sigurojë epërsi prirjeve të kudërta të fshehura ë atyrë krijimore. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që shpesh ato quhe atyrë e dytë. Prirjet akcideciale si këto jaë mudësisht të elimiueshme, me fjalë të tjera, dryshimi ose elimiimi i plotë i këtyre është gjithmoë i mudshëm me aë të sugjerimit dhe edukimit. 2) Ekzistojë të tillë që, duke padehur se besimi mbi kaderi dhe dorëzimi te Zoti (tevekkul) ë Islam e pakësojë vlerë e akteve morale, bëjë isiuata kudër Islamit për këtë shkak. Por kjo pikëpamje kurrsesi s është e drejtë. 670 Shkaku i këtyre kritikave dhe isiuatave është se padehet që medësia e kaderit ë 669. Muâvî, et-teârîf, f Për më shumë iformacio, shih. Babazade Ahmed Naim, İslâm Ahlâkıı Esasları, İstabul, 1340, f. 20 e ë vazhd. 403

404 404 BOTEKUPTIMI ISLAM Islam është fatalizëm ose ashtu praohet qëllimisht. Kjo është jë shpifje e madhe kudër fesë së lartë islame e cila deklaro se, kur jerëzit dodheshi ede ë botë e shpirtrave, meqë zotëroi vullet dhe mudësi zgjedhëse, u është drejtuar pyetja: Elestu bi Rabbikum? (A s jam uë Zoti juaj?) Ç është e vërteta, ashtu siç e kemi sqaruar më parë, ë Botë Islame ka dalë jë fraksio deviator i quajtur Xhebrije që e ka kuptuar kaderi ë këtë mëyrë, si dhe fraksioe të tjera, si Mutezile, që, ë kudërshtim të plotë me këtë, kaë preteduar se jeriu është ë mëyrë absolute krejtësisht i lirë ë të gjitha veprimet e veta. Por këto jaë përjashtime dhe kurrsesi të atij iveli që ta përfaqësojë Islami. Sipas pikëpamjes me të vërtetë islame të quajtur bidja suite, kaderi (paravlerësimi dhe paracaktimi eteral hyjor) ka dy fusha ku shfaqet: fusha absolute dhe fusha relative ose sekodare. Eshtë Zoti që i krijo edhe të mirë, edhe të keqe. Ndërkaq, aktet që gjasië fushë e veprimit të mudësisë zgjedhëse të quajtur vullet i pjesshëm të dhëë ga Zoti jeriut dhe të quajtur kështu ë krahasim me vulleti e përgjithshëm hyjor, krijohe gjithashtu ga Zoti si pasojë e kërkesës së jeriut dhe pretekstualitetit të përdorur prej tij, si dhe si shkak i shfaqjes së vulletit të tij ë atë drejtim. Sepse Allahu i Gjithëmadhueshëm uk u ka dhëë asjë thërrime pjesë vaiteteve (qeieve të tjera përveç Tij) ga dy atribute hyjore: ga atributi beka (amshueshmëri) dhe halik (krijues). Rezultat i mosmarrjes pjesë ga atributi hyjor amshueshmëri është përkohshmëri absolute. 671 Kurse rezultati i moszotërimit pjesë ga atributi hyjor krijues është fakti që asjë akt uk mud të realizohet kurrsesi ëse ë të uk merr pjesë Allahu me shfaqje e këtij atributi të Tij! Ndër bazat e besimit, ky është kuptimi i parimit hajrihí ve sherrihí mialláhi teálá (e mira dhe e keqja vijë prej Allahut të Lartë). Eshtë për këtë shkak që, me besimi te kaderi, muslimaët besojë edhe se e mira dhe e keqja krijohe ga Allahu, edhe se, si rezultat i akteve që i realizojë me vulleti dhe mudësië zgjedhëse të tyre, ose do të pësojë fatkeqësi, ose do të meritojë lumturi. Zoti i cili e ka krijuar Uiversi siç ka dëshiruar, fuksioimi e tij e ka rregulluar me jë sërë ligjesh të cilave u thuhet suetullah (tradita e Allahut) ose adetullah (zakoi i Allahut). Në to 671. Kur ai, Rahma: 26.

405 KADIR MISIROGLLU uk mud të bëhet asjë dryshim. 672 Ja, pra, këto ligje që sudojë mbi të gjitha qeiet, ga molekulat, gjer te yjet ë kozmos, jaë domosdoshmëri absolute e kaderit, paravlerësimit dhe paracaktimit eteral hyjor. Avetura e qeieve ku veprojë ligjet ë fjalë, u përgjasi lëvizjeve të robotëve të sotëm. Meqë atyre uk u është caktuar dojë përgjegjësi, uk u është dhëë as arsye dhe dërgjegje, as vullet dhe aftësi zgjedhëse. Me këto jaë të pajisur vetëm jerëzit dhe xhidët. Sepse mes vaiteteve, vetëm këto dy kategori qeiesh jaë pajisur ë këtë mëyrë për shkak se jaë garkuar me përgjegjësi dhe jaë vëë ë provë. Në lidhje me ta, uk mugojë as eveimete që jaë absolutisht domosdoshmëri kaderi, për shembull, si furizimi me pjesë ga të mirat e përgjithshme (rizk), koha kur vijë ë botë, pridërit, jetëgjatësia dhe çasti i fudit, etj. Shumë specifika si këto uk kaë të bëjë me vulleti e tyre të pjesshëm. Pradaj, eveimete të tilla si këto uk jaë shkaqe shpërblimi apo dëshkimi për ta. Përgjegjësia e tyre ka të bëjë me aktet dhe veprimet ku ata e përdori të lirë vulleti e tyre. Specifikat që realizohe si domosdoshmëri absolute e kaderit, përbëjë vetëm pjesë (isab) e përcaktuar të përgjegjësisë së jerëzve ë peshore hyjore. Kurse kuptimi i vërtetë i dorëzimit tek Zoti (tevekkul), pra, e mbajtjes së Zotit si dorëzaës, s është mjerim dhe meskiitet, por ka kuptimi e lidhjes me zemër pas Zotit me qëllim për ta pasur zemrë të qetë pas vedosmërisë për të kryer diçka dhe respektimit të shkaqeve dhe preteksteve. Dhe me këtë aspekt, isiuatat daj çështjes së dorëzimit tek Zoti jaë të qëllimshme. Dhe, tai, le të shëojmë bazat themelore të parimeve morale ë Islam. Këto mud t i parashtrojmë përmbledhtazi ë këto ëtema: Morali ë Islam: a) Eshtë me burim hyjor b) Mbështetet ë arsye c) Ngrihet mbi parimi e vetëmohimit d) Ka prioritet social e) Eshtë mbrojtës i seriozitetit dhe dijitetit idividual 672. Kur ai, Fet h:

406 a) Morali islam është me burim hyjor BOTEKUPTIMI ISLAM Mud të thuhet se të gjitha parimet e Kur ait të Shejtë tek i cili shpalose ë formë fjalësh të gjitha të vërtetat që ekzistojë ë Uivers, mud të reduktohe ë dy grupe: tevhid (parimet e besimit mooteist islam ë Allahu si Zoti i vetëm i Uiversit) dhe ahlák (moral, parimet morale). Madje, që të dyja këto baza mud të bashkohe ë fjalë edeb (edukatë) që është ekuivalete me cilësië pozitive të moralit (ose me morali pozitiv M.H.), dhe të shprehe me atë të saj. Kështu, ëse do të duhej që i gjithë Kur ai të reduktohej ë jë fjalë, kjo mud të bëhet me aë të fjalës adab (rregullat e edukatës) e cila është trajta e shumësit e fjalës edeb. Sepse, dërsa të gjitha urdhrat jaë, ë të jëjtë kohë, domosdoshmëri rregullash edukate, dalimet jaë gjërat që bie ë kudërshtim me këto rregulla. 406 Eshtë për këtë arsye që, kur e kaë pyetur Hz. Aisheë, pas vdekjes së Profetit, se ç ka qeë morali i tij, ajo u është përgjigjur: Morali i tij ka qeë Kur ai! 673 Në fakt, edhe Hz. Muhammedi (s.a.s.) vetë, duke u shprehur si ë vijim, pothuaj se e ka fokusuar tek morali shkaku e dërgimit të tij: Uë jam dërguar vetëm për ta plotësuar morali e lartë! 674 Mirë, atëherë, le të japim disa shembuj ga daklaratat e Kur ait të Shejtë mbi morali, të cilat gjejë shprehje ë fjalët dhe aktet e atij profeti të lartë të dërguar si mëshirë për botët 675 : Fali jerëzit! Urdhëroi për të mirë ata dhe kthejua shpië ijoratëve! 676 Dhe e mira me të keqe uk mud të barazohe! Dhe largoje ti të keqe me aë të më së mirës! Dhe atëherë do të shohësh që persoi që ka dojë armiqësi daj teje, të bëhet si jë mik i gushtë! Imam Malik, el-muvatta, Egjipt, 1951, vëll. II, f. 904; Muslim, Musafiri, 139; Nesai, Kijamu l-lejl, Muvatta, Husu l-huluk, Kur ai, Ebija: Kur ai, A raf: Kur ai, Fussilet:

407 KADIR MISIROGLLU Me përjashtim të disa pak vetëve, vazhdimisht do të shohësh të keqe prej tyre, por, megjithatë, ti fali ata dhe mos ua vër veshi, sepse Allahu i do ata që sille mirë! 678 Ta dii se Allahu ju urdhëro drejtësië, mirësië dhe kujdesi për të afërmit dhe jua dalo gjithçka të shëmtuar, dhuë dhe padrejtësië dhe ju porosit që ta dëgjoi dhe të merri mësim! Ata të bidurit që japi edhe ë bollëk, edhe ë gushticë dhe, kur zemërohe, e gëlltisi zemërimi dhe ua fali jerëzve gabimet. Edhe Allahu i do ata që bëjë mirë, ata që, kur bëjë dojë faj, e përmedi Allahu dhe mejëherë bëjë pedesë për mëkatet. Dhe kush mud t ua falë mëkatet përveç Allahut? Si dhe uk i përsërisi me dashje ato që kaë bërë. 680 O ju që kei besuar! Ruhui ga padehmat, sepse disa padehma jaë rëduese. As hetime mos bëi dhe mos e merri ëpër gojë jëri-tjetri pas shpie! A mos dëshiroi të hai mishi e vëllait të vdekur? Pra, u everitët! Atëherë, pra, kii frikë Allahu, sepse Allahu është praues i pedesës dhe shpërblyes! 681 Këto lloj ajete kur aore jaë shumë. Dhe tai le të citojmë disa ga hadithet profetike që i mbështesi këto: Mbaju fort pas moralit të bukur, sepse jerëzit me morali më të mirë jaë edhe besimtarët më të mirë! 682 Nuk ka dër sjelljet e jeriut më të çmuar se morali i bukur! 683 Mirësia është vetë morali i bukur! Kur ai, Maide: Kur ai, Nahl: Kur ai, Al-i Imra: Kur ai, Huxhurat: Mused, vëll. V, f Tirmidhi, el-xhamiu s-sahih, Kahire, 1937, vëll. IV, f Muslim, Birr,

408 BOTEKUPTIMI ISLAM Allahu i Lartë, pasi ta ketë krijuar robi e vet të bukur edhe ë pamje të jashtme, edhe ë moral, uk e hedh ë zjarr! 685 Bujaria e jeriut është tek feja e tij; fisikëria është te morali i bukur i tij; kurse jerëzillëku është te medja e tij! 686 Ju s arrii dot t u bëi të mira të gjithë jerëzve me mallrat tuaja, pradaj, arrii me fytyrë të qeshur, me moral të bukur! 687 Për çdo gjë ka pedesë, vetëm jeriu me moral të keq uk ka për çfarë të bëjë pedesë, sepse sapo që të pedohet për jë mëkat, ai krye jë mëkat tjetër akoma më të keq! 688 Dikush e pyeti Profeti: Ç është morali i bukur? Dhe Profeti iu përgjigj kështu: Eshtë të takohesh me atë që është zemëruar me ty, t i japësh atij që s të ka dhëë ty, ta falësh atë që të ka bërë padrejtësi ty! 689 Nuk ka dyshim se muslimai që dodhet ë rrugë të drejtë, ë sajë të moralit të bukur dhe karakterit të lartë që ka, e gje gradë e jeriut që agjëro dhe fal amaz gjithmoë! 690 Nuk ka dyshim se jë rob, megjithëse ka pak adhurime, ë sajë të moralit të bukur, merito më të mëdhatë e gradëve të Ahiretit dhe ivelet më të larta të Ahiretit, kurse ë sajë të moralit të keq, u bie pashë më pashë thellësive të xheheemit! 691 Ashtu siç e prish uthulla mjalti, edhe morali i keq ashtu e prish puë dhe adhurimi. Ashtu siç e tret dielli borë, edhe morali i bukur ashtu i tret mëkatet! Má hasseelláhu halka abdi ve hulukahû fejut imehu -ár (Fejzu l- Kadír, vëll. V, f, 441) 686. Keramu l-mer i díuhú ve hasebuhú husu hulukihí me murúetuhú akluhú (Mused, vëll. II, f. 365) 687. Iekum le teseu -áse bi emválikum feseúhum bi basti l-vexhhi ve husi l-huluki (Fejzu l-kadír, vëll. II, f. 557) 688. Ie li-kul li shej i tevbete il lá sáhibe súi l-huluki feiehú lá jetúbu mi zebi il lá vata fí-sherri mihu (Fejzu l-kadir, vëll. II, f. 510) 689. Ahmed Ibi Habel, Mused, IV, 148, Ebu Davud, Edeb, Gazali, Ihja, III, 121 (İstabul, 1975) 692. Ramuzu l-ehadis, f. 205.

409 KADIR MISIROGLLU Një ditë, ë praië e lartë të Profetit, u bisedua për jë grua. U tha se agjërote çdo ditë, falte amaz tërë atë, por kishte vese të këqija dhe i përgojote komshijtë. Atëherë, Profeti tha për të: Te ajo grua uk ka dobi, ajo është për ë xheheem! 693 Edhe këto lloj hadithesh jaë shumë. Duke u mjaftuar me kaq, le të shëojmë pak edhe saksioet daj sjelljeve imorale. Në vështrimi e Islamit, që jë perso të mud të bëhet përgjegjës për veprimi e tij imoral, duhet të plotësojë dy kushte: arsye dhe lirië. Po qe se këto të dyja i jaë cëuar pjesërisht, edhe përgjegjësia i ulet ë atë raport. Nga aa tjetër, kjo përgjegjësi është persoale. Askush uk mud të bëhet përgjegjës për veprimi e tjetërkujt. 694 Kjo qëdro edhe ë koceptualiteti e së drejtës modere të sotme. Por ë Islam, ky rregull ka jë përjashtim: e mira apo e keqja të jeë ë veprim. Kush xjerr jë zako të mirë, merito edhe shpërblimi e saj, edhe po aq shpërblim sa marri të tjerët që veprojë sipas atij zakoi. Dhe kush xjerr jë zako të keq, garkohet gjer ë ditë e kiametit, edhe me përgjegjësië e mëkatit të veprimit të vet, edhe me aq përgjegjësi sa ç garkohe të tjerët për shkak të mëkatit të kryerjes së atij veprimi! 695 Meqë saksioet e sistemeve modere të së drejtës jaë tokësore-materiale, ë kushte të gjashme aplikohe vetëm për xitje dhe ikurajim faji dhe për bashkëpuim ë faj. Me këto saksioe materiale që mude t i përdori për shtytje ë veprime të drejta, sistemet ë fjalë përpiqe ta mbajë idividi ë jë ekuilibër që mud të sigurohet mes tërheqjes pas iteresit dhe frikës daj dëimit. Meqë u mugo jë faktor dikues si besimi që zotëro mbi shpirtra, ga saksioet e tyre uk mud të merret rezultat i plotë dhe uk merret. Kurse tek fetë, posaçërisht te Islami, me aë të besimit mbi ahireti ose jetë e pasme pas rigjalljes, të shtresuar dër zemra, ekzisto jë saksio moralo-shpirtëror i pashoq. Nga aa tjetër, amshueshmëria e shpërblimit dhe dëshkimit të jetës pas rigjalljes, e krahasuar me përkohshmërië e jetës së kësaj bote, e shto edhe më shumë efektiviteti e këtij saksioi. Veçaë Gazali, Ihja, III, 116 (İstabul, 1975) 694. Kur ai, Nisa: 111; Bakara: 134 dhe Muslim, Zekat, 69. Veç kësaj, shih. Nesai, Zekat,

410 BOTEKUPTIMI ISLAM risht, besimi te jë Zot i vetëm, Allahu, i cili i sheh dhe i di të gjitha bëmat e fshehta dhe të hapura, i cili bë të mbahe shëim të gjitha bëmat ë të ashtuquajturat fletoret e puëve dhe i cili është gjykatësi i vetëm i ditës së llogarisë 696, është jë faktor dikues aq i fuqishëm që i orieto jerëzit besimtarë ë sjelljet morale, saqë është e pamudur të gjedet jë faktor tjetër dikues dhe jë saksio tjetër që të mud ta zërë vedi e tij. Për më tepër, ky besim, duke i gritur ë jë ivel të dobishëm situatat cilësore të pedimit dhe vuajtjes shpirtërore që medohet se gjasi ë dërgjegje e cila dodhet ë mëyrë të bashkëlidur tek çdo jeri dhe vle për t i dalluar dhe diferecuar ga jëra-tjetra të drejtë me të shtrembrë, është jë margaritar i pashembullt për të qeë jë faktor për sjelljet morale. Eshtë për këtë arsye që Profeti (s.a.s.) ka thëë: Morali është ea e fesë! 697 Domethëë, feja strehohet breda korizës dhe ruajtjes që i siguro morali! 410 b) Morali ë Islam mbështetet ë arsye Filozofët racioalistë të cilët e kosiderojë arsye jë lloj zoti që ka jë fuqi të pakufizuar, praojë për bazë të sjelljeve morale, lirië e vulletit dhe aftësië zgjedhëse dhe thoë: Detyra duhet kryer sepse është detyrë! Kjo pikëpamje është parashtruar ga Islami shekuj më parë prej tyre. Vetëm se arsyeja uk zotëro fuqi të pakufizuar siç padehi ata. Meqë kjo çështje është shpjeguar më parë, këtu po themi vetëm këtë që mes arsyes dhe iformacioit të përcjellë 698 uk ka dojë kudërvëie apo kotradiktë. Vetëm se ë iformacioi e përcjellë ka shprehje, pohime dhe deklarata që e kapërcejë arsye, që dali jashtë kompetecës dhe fuqisë së arsyes. Si rrjedhojë, besimi (ima) realizohet me vërtetim jo me arsye, por me zemër Atë ditë uk bëjë dobi as pasuria, as bijtë, me përjashtim të atyre që vijë tek Allahu me zemër të paqëtuar... (Kur ai, Shuara: 88-89) 697. Sujuti, Xhamiu s-sagir, III, 507, Hadith r Në origjial, përkatësisht: akl, akl. Sipas Islamit, iformacioi është dy llojesh: i përftuar me aë të arsyes (racioal) dhe aprioristik, i gatshëm, i përcjellë, ku fute revelacioi hyjor i përfaqësuar ga Kur ai, dhe Tradita Profetike e përfaqësuar ga hadithet autetike. Shë. i përkthyesit.

411 KADIR MISIROGLLU Megjithëkëtë, ë shprehjet, pohimet dhe deklaratat e iformacioit të përcjellë që është produkt revelacioi hyjor, ekzisto jë paralelizëm me arsye gjer ë kufijtë e saj. Edhe urdhrat moralë jaë të këtij lloji. Kuptimi i kësaj është që çdo gjë e mirato arsyeja e kulluar e paitriguar, është morale, dhe çdo gjë uk e mirato ajo, është jomorale (amorale ose imorale). Duke e prauar këtë, botëkuptimi islam vë edhe jë kusht tjetër për vlerësimi e akteve: qëllimi për se kryhe. Profeti (s.a.s.) ka theksuar: Aktet jaë sipas qëllimeve. 699 Veç kësaj, edhe thëia e filozofëve se detyra duhet bërë se është detyrë, uk shko dot më tutje se jë këshillë pa saksio. Kurse ë Islam është parim i përgjithshëm që shkak i ekzistecës së akteve të mira të tregohet pëlqimi i Zotit. Dhe kjo do të thotë, ë fe, pricipialitet, gjë që është shkaku më i madh i shpërblimit hyjor dhe shpirtëror. Profeti (s.a.s.) ka theksuar, gjithashtu, se: Qëllimi i besimtarit është më i dobishëm se akti i tij. 700 Ai ka porositur: O jerëz! Bëi kujdes që aktet tuaja të jeë për pëlqim të Allahut, që ë aktet tuaja të mos përzihet asjë qëllim tjetër, sepse, ga aktet tuaja, Allahu i Lartë uk prao tjetër akt përveç atij të kryer vetëm e vetëm për pëlqim të Tij! 701 Siç dihet, botëkuptimi islam përmba tri kategori kokluzioesh juridiko-fetare: 1) Kokluzioet besimore (mbi besimi dhe bidje fetare); 2) Kokluzioet praktike (mbi marrëdhëiet dërjerëzore ose civile); 3) Kokluzioet morale (mbi morali dhe etikë). Ndërkaq, kokluzioet morale jaë fryma e kokluzioeve të të dy kategorive të para. Sipas jë hadithi profetik të johur, të për Buhari, Bedu l-vahj, 1, Ima, 41, Nikah, 5, Meakibu l-esar, Sujuti, Xhamiu s-sagir, II, 161, Hadith r Sujuti, Xhamiu s-sagir, I, 217, Hadith r

412 412 BOTEKUPTIMI ISLAM medur më parë, rregullat morale jaë si jë mbështjellëse, si jë korizë për kokluzioet juridiko-fetare. Sepse qëllimi fial i Islamit është ta bëjë jerëzimi të arrijë ë jë qytetërim virtytesh dhe virtytet realizohe ë sajë të ivelit të lartë moral të sjelljeve. Qëllimi i besimit dhe adhurimeve është që, duke e përforcuar besimi te Allahu dhe duke e rrëjosur ë zemër, krahas dashurisë për Të, edhe frikë prej Tij, të sigurohet realizimi i sjelljeve morale me dëshirë të madhe. Në këtë mëyrë, arrihe këto pesë rezultate: 1) Mbrohet feja; 2) Mbrohet efsi (fryma jerëzore, vetvetja, subjekti, egoja); 3) Mbrohet arsyeja; 4) Mbrohet brezi (gjeealogjia); 5) Mbrohet pasuria. Sjelljet që i prodhojë të gjitha këto rezultate, jaë edhe racioale, edhe morale. Në të jëjtë kohë, jaë detyra më vete. Ndërkaq, ë vështrimi e Islamit, detyrat jerëzore dahe ë katër kategori: 1) Detyrat e idividit daj Allahut; 2) Detyrat e jeriut daj vetvetes; 3) detyrat e jeriut daj pjesëtarëve të familjes; 4) Detyrat e jeriut daj kombit dhe vedit që u përket. Po qe se këto shqyrtohe veç e veç, shihet se kokluzioet mbi të gjitha ato jaë edhe racioale, edhe morale, sepse, ë fud të fudit, të gjitha ato jaë pjesë e urdhrave fetare, hyjë ë urdhrat fetare dhe feja uk përmba dojë kokluzio ë kudërshtim me arsye. Pradaj, Profeti (s.a.s.) ka thëë: Feja e persoit është arsyeja e tij. Persoi që s ka arsye, s ka as fe! Sujuti, Xhamiu s-sagir, III, 535, Hadith r

413 KADIR MISIROGLLU Aktet që i prodhojë këto pesë rezultate jaë, ë të jëjtë kohë, ga jë urdhër hyjor më vete, dërkaq që është absurde të medohet se Zoti mud të japë dojë urdhër të huaj për virtytet. c) Morali islam grihet mbi parimi e vetëmohimit Njeriu, të cilit jeta e kësaj bote i është dhuruar si jë uivers prove, si rrjedhojë e këtij vulleti hyjor, është pajisur edhe me prirje daj të mirës, edhe me prirje daj të keqes. Burimi i prirjeve egative është efsi (fryma, vetvetja, subjekti, egoja) i jeriut. Zoti urdhëro:...betohem ë efsi dhe ë atë (jeriu) të cilit i kemi dhëë jë sërë aftësish dhe i kemi frymëzuar të mirë dhe të keqe, se, kush e pastro (e rehabilito) efsi (vetvete) ga të këqijat, ka arritur shpëtimi dhe kush e ka groposur atë ë të këqija, ka rëë ë dëm! 703 Qëllimi fial i fesë dhe, veçaërisht, i tasavvufit ose mistikës islame që ka kuptimi e jetesës sipas kritereve të devocioit (takva), është ta bëjë efsi t i bidet Allahut, ta pastrojë efsi ga shprehitë dhe veset e këqija. Prirja e keqe më me rrëjë e efsit është egoizmi, xjerrja e vetvetes ë pla të parë. Pradaj, kalimi cilësor ga egoizmi ë vetëmohim jo vetëm është qëllim i fesë, por edhe suksesi i arritur ë këtë proces e bë të domosdoshëm shpërblimi më të madh! Në ajeti e sapocituar më sipër, kjo situatë kuptohet haptazi. Zoti urdhëro kështu ë Kur a: Gjersa të mos jepi (dhuroi) ga gjërat që jaë të dashura për ju, uk mud të arrii mirësië e vërtetë! 704 Kjo do të thotë se dhëia dhe dhurimi prej gjërave të dashura për jeriu është urdhër hyjor. Në të kudërt, jeriu uk mud të bëhet i devotshëm, pra, jë besimtar i pjekur e i formuar. Dhe kjo është jë vetëmohim i ivelit më të lartë. Ndërkaq, mirësia ë përmasat e devocioit (takva), e quajtur me termi birr, është kryerja 703. Kur ai, Shems: Kur ai, Al-i Imra:

414 BOTEKUPTIMI ISLAM e të gjitha akteve vetëm për hir e pëlqim të Allahut, pa pritur asjë iteres. Në këtë mëyrë, shihet se, ë krahasim me parimi e filozofëve racioalistë, detyra duhet kryer sepse është detyrë, rregulli islam, sipas të cilit, faktori shtytës esecial i akteve morale është pëlqimi i Allahut, është pakrahasimisht epror për sa i përket edhe efektivitetit, edhe lartësisë sublime. Përfudimi ku kaë arritur medimtarët që kaë vrarë medje mbi filozofië e moralit, mbi sjelljet morale, është ky: Mos ia bëj tjetrit atë që uk dëshiro të ta bëjë tjetri ty! Filozofi gjerma Kat e përcakto veprimi moral të karakterizuar si rregull mudësisht të përgjithshëm. Meqë ë Islam, burimi i moralit është feja, uk mud të medohet që urdhrat hyjorë të keë dojë qëllim dhe syim tjetër përveç të mirës së përgjithshme. Nëse urdhrat hyjorë do të kishi dojë qëllim apo syim tjetër përveç të mirës së përgjithshme, kjo do të bite ë kudërshtim me shkaku e ekzistecës së vetë fesë. Sepse dërsa vulleti i Allahut është i praishëm ë çdo eveimet, pëlqimi i Tij është vetëm për të mirë dhe dobië. Të medosh se Allahu mud të ketë urdhëruar diçka tjetër ga e mira e përgjithshme, është diçka që uk mud të shpjegohet me tjetër gjë, veçse me mosjohje e atributeve hyjorë Rahma (Mëshirues) dhe Rahim (Shpërblyes). Le t i japim fud këtij diskutimi duke përmedur disa hadithe profetike përveç atyre që kemi përmedur më parë, që tregojë karakteristikë e vetëmohimit të moralit islam: Besimtari është ai që mba marrëdhëie të mira me jerëzit që tregojë afërsi, dhe që edhe vetë trego afërsi! 705 Pas fesë, kreu i arsyes është ta bësh vete të dashur për jerëzit dhe ta përdorësh me bollëk të mirë për jë të mirë apo të keq! 706 Ata që dua më shumë ga ju, jaë ata më të afërtit daj meje ditë e kiametit, jaë ata me morali më të bukur! Ahmed b. Habel, Mused, 5/ Ramuz el-ehadis, I, Taberai, Ahmed b. Habel.

415 KADIR MISIROGLLU Besimtarët me besimi më të fortë jaë ata që kaë morali më të bukur, me të cilët bëhet afërsi, kalohet mirë me jerëzit. Te persoat e paafrueshëm uk ka dobi! 708 Në sajë të moralit të tij të bukur, besimtari arri ë iveli e persoave që ditë mbajë agjërim dhe atë fali amaz! 709 Allahu i Lartë e do morali e bukur, jo morali e turpshëm! 710 Në qoftë se tek dikush uk ka devocio që t ia heqë pegesë e gjërave të tjera për t iu afruar Allahut, uk ka butësi që t i kudërvihet dorëshpuarit, uk ka moral të bukur që ta dihmojë për të jetuar me këaqësi, ose uk ka asjërë prej këtyre, të mos ia vlerësoi asjë prej puëve të mira që mud të bëjë! 711 d) Morali islam ka prioritet social Në botëkuptimi islam u është kushtuar jë rëdësi e veçatë sjelljeve morale që u sigurojë dobi masave të gjera. Në krye të tyre vje dhëia e vedimit me drejtësi ga aa e atyre që përdori kompetecë publike. Kurse parimi el-adlu esasu l-mulk (drejtësia është baza e pushtetit) e ka prauar drejtësië si shkak të ekzistecës së vulletit, madje, kusht të legjitimitetit të tij, dhe i ka johur ështetasit të drejtë e kudërshtimit të autoritetit pushtetar i cili vepro ë kudërshtim me drejtësië. Kjo e drejtë është fetarisht vaxhib, domethëë, domosdoshmëri fetare. Megjithëse diskutimi mbi kushtet e kryerjes së kësaj domosdoshmërie del këtu jashtë teme, le të themi vetëm kaq që Islami i cili e kudërshto, e hedh poshtë mugesë e autoritetit politik me kokluzioi sipas të cilit el-fitetu esheddu mie l-katl (itriga-aarkia-është më e rëdë se vrasja), i ka kushtuar drejtësisë rëdësi ë atë gradë, saqë e ka johur revoltë (kryegritje) për ta vëë drejtësië ë ved, që, sipas të gjitha gjasave, rezulto me vdekje e shumë jerëzve, si të drejtë të ummetit (bashkësisë) ë ivel domosdoshmërie fetare (vaxhib) Tirmidhi, Rada, Ebu Davud, Edeb, Hakim, Mustedrek Gazali, Ihja, III,

416 BOTEKUPTIMI ISLAM Nga aa tjetër, ashtu siç e kemi shpjeguar edhe më parë, ë Islam, përgjegjësia është idividuale, domethëë, çdo jeri merito shpërblim ose dëshkim si kudërvlerë për akti e vet persoal ose veprimtarië e vet persoale. Megjithëkëtë, kur rezultatet e veprimtarisë së dikujt preki për mirë apo për keq të tjerët, kjo situatë përbë përjashtim për rregulli si më sipër. Mbi këtë kemi përmedur më parë jë hadith profetik i cili shprehte jë përjashtim mbi dikë që kishte hapur brazdë për të mirë apo për të keq. Le t ia paraqesim vëmedjes suaj edhe këtë hadith profetik i cili trego jë përjashtim tjetër lidhur me akte dhe veprime, dobia apo dëmi i të cilave përfshi edhe të tjerë: Pasi jeriu vdes, veprimi i tij dërpritet, domethëë, libri i puëve i mbyllet. Vetëm tre grupe jerëzish uk u mbyllet libri i puëve. Këta jaë persoa që kaë bërë ë të gjallë jë të mirë (sadaka), veprimi dhe dobia e të cilës vazhdo të veprojë edhe pas vdekjes (dërtuesit e istitucioeve të shërbimeve dhe mirëbërësive, si rrugë, çezma, faltore, spitale, vakfe, etj.) Gjithashtu, jaë ose persoa që lëë pas fëmijë të mirë, ose persoa që lëë vepra me vlerë diturore, ga kotributi i të cilave vazhdojë të përfitojë të tjerët. 712 Po të vihet re me kujdes, ata të cilëve uk u mbyllet libri i puëve, por vazhdojë të fitojë të mira sikur të ishi ë veprim, jaë ata që, me veprat e tyre të cilat vazhdojë të shërbejë, vazhdojë të bëhe të dobishëm për të gjithë muslimaët. Kur çështja shihet me këtë logjikë, atëherë kuptohet se atyre që kryejë puë që i shërbejë vazhdimësisë së Islamit, librat e puëve do t u mbete hapur gjer ë kiamet. Sepse permaeca e Islamit gjer ë kiamet është jë premtim hyjor i mbështetur ga vlerësimi dhe përgjegjësia e Zotit. Dhe është e johur ga të gjithë se emërtimi i përgjithshëm dhe doktriar i akteve dhe veprimeve që i shërbejë vazhdimësisë dhe epërsisë së Islamit, është xhihad! Në jë hadith profetik thehet: Për sa kohë që jë muslima t i japë dihmë vëllait muslima, edhe Allahu i Lartë i jep dihmë atij! Muslim, Vasijet, 14. Veç kësaj, shih. Ebu Davud, Vasaja, 14; Tirmidhi, Ahkam, 36; Nesai, Vasaja, Muslim, Dhikr, 38. Veç kësaj, shih. Ibi Maxhe, Mukaddime, 17.

417 KADIR MISIROGLLU Në botëkuptimi islam ka edhe argumete të tjera që tregojë se morali ka prioritet social. Për shembull, parimi sipas të cilit, dëmtimi i idividit parapëlqehet daj dëmtimit të shoqërisë. Kjo do të thotë se, kur është fjala për të zgjedhur të dëmtohet idividi apo të dëmtohet shoqëria, zgjidhet të dëmtohet idividi. Për shembull, i kësaj atyre është heqja e të drejtës së ushtrimit të profesioit jë mjeku të paaftë ë të mirë të shoqërisë: më mirë të dëmtohet jë mjek, se shumë e shumë të sëmurë që bie ë duart e tij! Edhe shpërblimi me jëzet e shtatë fish më shumë i amazit me xhemaat ë krahasim me amazi idividual është jë parim që trego se morali islam është me prioritet social. Ky parim ka edhe shembuj të tjerë, si, p.sh., pamudësia e faljes idividuale të amazit të xhumasë. e) Morali ë Islam është mbrojtës i seriozitetit dhe dijitetit idividual Në botëkuptimi islam jaë përcaktuar dy rrugë për sa u përket sjelljeve morale. Njëra rrugë është rregulli, tjetra, përjashtimi 714. Rregulli shpreh arsyetimet e veprimit sipas përmasave të devocioit (takva). Ata që e respektojë ë iveli më të ulët morali islam, parapëlqejë për vete rrugë e përjashtimit, kurse për të tjerët, drejtësië. Kurse sjellja morale e ivelit më të lartë është parapëlqimi i mirësisë (ihsa) për të tjerët dhe i rregullit, për vete. Syimi i edukimit mistik islam është t i përftojë idividit pjekurië për të mud të vepruar ë këtë mëyrë e dytë. Por, ë të gjitha situatat, mbrojtja e persoalitetit është kusht bazë. Sepse ë vështrimi e Islamit, deri është i qëdrueshëm me aë të besimit ose ë sajë të besimit. Profeti (s.a.s.) ka theksuar: Nderi i jeriut është me besim, jo me pasuri ose gjeealogji!.. Shumë urdhra islamë jaë evidetuar për ta mbrojtur serioziteti dhe dijiteti e besimtarëve të lidur ga deri i besimit. Për shembull, Islami i cili uk e sheh me sy të mirë lypje, dërsa e ka daluar pegimi e lypsave 715, ka xitur dhe ikurajuar cilësië e 714. Në origjial, përkatësisht: azîmet, ruhsat. Shë. i përkthyesit Kur ai, Duha:

418 BOTEKUPTIMI ISLAM dhëësit duke deklaruar se dora që jep është më e çmuar se dora që merr 716. Përveç dhëieve të detyrueshme si zeqati, kjo fe e cila urdhëro të dihmohe farefisi, të varfërit dhe udhëtarët 717, edhe mëyrë e dhëies dhe dihmës e ka treguar ë jë mëyrë që i mbro serioziteti dhe dijiteti e marrësit: Sadakatë i merr Allahu! 718 Përveç këtij ajeti kur aor, edhe ajeti ë vijim e qartëso më tej domosdoshmërië e mbrojtjes së seriozitetit dhe dijitetit të evojtarëve: O ju që kei besuar! Mos i çoi dëm mirësitë që bëi duke u mbajtur më të madh e duke i prekur të tjerët ashtu siç bë ai jeri i cili, megjithëse uk u beso Allahut dhe ditës së rigjalljes, e shpezo malli për t u dukur! 719 Edhe shpallja si mëkat i madh me emërtimi përgojim, përfolje pas shpie 720 e përfoljes së të metave të jë besimtari, është, gjithashtu, me qëllim për ta mbrojtur serioziteti dhe dijiteti e jeriut. Mirëpo mbrojtja e seriozitetit dhe dijitetit të jeriut shfaqet, përgjithësisht, ë çështje e faljes (idulgjecës apo amistisë) evetuale përballë jë faji bazë. Duke e cituar edhe këtë çështje ga dijetari i madh, i djeri Ahmed Hamdi Akseki, le ta mbyllim këtë diskutim: Duke mbajtur parasysh se detyrat jaë me dy gradë, muslimai si perso përgjegjës, edhe ë qoftë se është i aftë juridikisht dhe fetarisht t i përgjigjet jë për jë dhuës dhe padrejtësisë, e qua dhe e jeh vete përgjegjës edhe me detyrë për t iu përgjigjur të keqes me të mirë, ashtu siç i ka hije jeriut me moral më të lartë. Ndërkaq, dërsa mud të jetë i aftë dhe mud të ketë të drejtë për t iu përgjigjur së keqes jë për jë, jeriu uk ka të drejtë t i përgjigjet me të tepërt të keqes që i është bërë apo i bëhet. Në të kudërt, bë padrejtësi. Mirëpo ë Islam dalohet jo vetëm padrej Muslim, Zekat, 97; Tirmidhi, Zuhd, Kur ai, Isra: Kur ai, Tevbe: Kur ai, Bakara: Në origjial: gijbet. Shë. i përkthyesit.

419 KADIR MISIROGLLU tësia, por edhe prirja daj padrejtësisë dhe mbajtja aë me ata që ushtrojë dhuë dhe padrejtësi. 721 Në Islam, dërsa është dhëë leje për t iu përgjigjur të keqes jë për jë, përgjigjja me të tepërt është daluar. O ju që kei arsye! Për ju, ë kisas ka jetë, që të bidei, të ruhei! 722 Atij që ju ka bërë padrejtësi, përgjigjiui jë për jë për padrejtësië që ju ka bërë, por mos e teproi dhe dijei se Allahu është bashkë me të bidurit! 723 Ndëshkimi i jë të keqeje është jë e keqe po si ajo dhe ë atë masë, por për atë i cili fal dhe e përmirëso gjedje e armiqësisë mes tij dhe tjetrit, shpërblimi i tako Allahut. Pa dyshim, Allahu uk i do ata që bëjë padrejtësi! 724 Shumë ajete kur aore si këto, dërsa ga jëra aë i johi persoit të drejtë për t iu përgjigjur të keqes dhe padrejtësisë jë për jë, ga aa tjetër, jo vetëm e dalojë ta tejkalojë masë, por edhe e xisi për kudërpërgjigje me të mirë. Shumë ajete dhe hadithe urdhërojë drejtpërdrejt të mirë daj së keqes: Po qe se fali, do të thotë se kei bërë jë puë më ë përshtatje me devocioi (takva)! Po qe se e vlerësoi të mirë ose e fali jë të keqe, pa dyshim, Allahu është falës i madh, ju fal. Ai zotëro fuqi të gjerë, pra ka mudësi t ju përgjigjet (për ato që bëi)! 725 Mbaju pas faljes, urdhëro të mirë dhe kthejua shpië ijoratëve! 726 Edhe Profeti yë thotë kështu mbi këtë specifikë: Falja është gjëja më e dejë për t u bërë! 721. Mos tregoi qoftë edhe aësië më të vogël daj mizorëve se, pastaj, ju prek zjarri i xheheemit! (Kur ai, Hud: 113) 722. Kur ai, Bakara: Kur ai, Bakara: Kur ai, Shúrá: Kur ai, Nisa: Kur ai, Araf:

420 BOTEKUPTIMI ISLAM Kush dëshiro që, ë ditë e kiametit, t i lartësohet pozita dhe t i grihet grada ga aa e Allahut, le ta falë atë që i ka bërë padrejtësi, le t i japë atij që s i ka dhëë, le të takohet me atë që s dëshiro të takohet me të, le t i përgjigjet me butësi dhe fjalë të mira atij që i thotë fjalë të këqija! Shkurt, ë feë islame, shkalla më e lartë e detyrave morale është trajtimi i të keqes me të mirë. Megjithëse persoit i jepet e drejta t i përgjigjet jë për jë padrejtësisë që i është bërë, dalohet ta teprojë, dalohet t i bëjë tjetrit jë të keqe më të madhe se ç i ka bërë ai. 727 Siç u pa, falja i lihet vlerësimit të atij që ka të drejtë për të marrë. Po të dëshirojë, fal, po të dëshirojë, merr shpagim jë për jë. Fakti që atij që ka të drejtë për të marrë, i jihet edhe e drejta e parapëlqimit dhe zgjedhjes, do të thotë besim daj persoit të tij, pra, respekt daj seriozitetit dhe dijitetit të tij. Sepse, ë qoftë se e fal atë që i ka bërë padrejtësi, do të bëjë jë zgjedhje vlerësuese mbi atë që persoi të cili e fali, uk ka për ta keqpërdorur falje. Në qoftë se tai e krahasojmë këtë me poshtërimi e seriozitetit dhe dijitetit të persoit ë krishterizëm sipas porosisë atij që të qëllo ë jërë faqe, ktheja tjetrë, kuptohet më qartë se sa lart qëdro Islami ë mbrojtje e seriozitetit dhe dijitetit të persoit! A. Hamdi Akseki, idem, f. 403 e ë vazhd.

421 H. PARIMI I KRITERIT PRAKTIK (KISTAS) Çdo kokluzio vlerash është përparësisht teorik. Edhe disipliat shkecore që jaë secila ga jë sistem kokluzioe vlerash më vete, fillojë me postulate të cilat uk lëë hapësirë lëkudjeje e dyshimi për arsye e jeriut. Në literaturë islame, këtyre u thuhet bedâhet ose müteârifeler, që i përgjigjet koceptit dhe termit postulat ë shkecë e logjikës. Kjo do të thotë qartësi ose formë e prerë (kategorike, përfudimtare) që uk ka evojë për vërtetim. Për shembull, ë gjeometri, praimi se largësia më e shkurtër mes dy pikave është jë drejtëz, është postulat ose jë pikëisje e prauar si e vërtetë kategorike prej ga zhvillohe aaliza, arsyetime dhe vërtetime të tjera. Nëa e formave gjeometrike është pika. Pikë është emërtimi i vedit ku prite dy drejtëza. Sipas kësaj, shkecat jaë si kulla të dërtuara me gurë të vedosur mbi jëri-tjetri, të cilët jaë, gjithashtu, ë vetvete, si kulla kokluzioesh që mbështete te jëritjetri. Në matematikë, askush uk e vë ë diskutim se dy herë dy bëjë katër. Edhe të gjitha shkecat e tjera kaë postulate të tilla që, duke u matur me peshore e arsyes, praohe ë mëyrë paraprake. Eshtë për këtë arsye që disipliat që shpjegojë, për sa u përket shkaqeve dhe pasojave (përfudimeve), feomeet e quajtura dituri, jaë gjithmoë teorike. Kurse vëia ë praktikë e tyre është shkecë ose art. Për shembull, dituria e mjekësisë është teorike, kurse mjekësia e zbatuar është shkecë, domethëë, art. Ose, e thëë dryshe, shkeca e mjekësisë ka dy aspekte: aspekti teorik dhe aspekti e zbatuar ose praktik i cili është, ë vetvete, jë art. Kështu qëdro pua edhe me të gjitha dituritë ose shkecat e tjera. Ndërkaq, është e detyrueshme që, për kocepte të tilla, si gjatësia, pesha, gradët e xehtësisë (temperaturës), etj., që përdore ga 421

422 BOTEKUPTIMI ISLAM shkecat e atyrës, të merre për bazë jë sërë cilësish të padryshueshme që dodhe ë atyrë dhe mbështete ë paravlerësimi hyjor, si dhe të xirre ë shesh jësitë. Në të kudërt, për të gjitha cilësitë e matshme, ë praktikë do të shfaqeshi dryshime të pafudme megjithëse do të kishte bashkime ë emërtime. Për shembull, për uji e pastër është marrë si bazë pika e avullimit me grohje e tij ë jë shtypje ormale dhe, duke e emërtuar jëqid gradë xehtësië që e siguro këtë, është arritur ë jësië e quajtur gradë, e cila përdoret për matje e xehtësisë (temperaturës). Dikush tjetër, duke e prauar si jëqid e tetëdhjetë gradë xehtësië (temperaturë) e çastit të këtij avullimi, ka përftuar jë jësi (matjeje) tjetër. Edhe cilësitë e tjera të dryshme të marra kështu ga atyra edhe për gjatësië dhe peshë, jaë përdorur për të përftuar jësi (matjeje). 728 Si shkecë, edhe morali (moral-etika) është fillimisht jë sistem kokluzioe vlerash teorike. Kokluzioet kryesore të tij jaë kokluzioet, si e drejtë-e shtrembër, e saktë-e gabuar, e bukur-e shëmtuar, e mirë-e keqe. Të gjitha sistemet moraloetike filozofike i vuë si etiketë secilë ga këto fjalë që shprehi jë kokluzio dhe vlerësim më vete, mbi çdo sjellje, sipas opiioit të tyre. Për këtë, ata përdori vetëm arsye jerëzore dhe marri për kriter iteresi apo kudëriteresi (dëmi). Mirëpo, meqë për iteresi dhe kudëriteresi, ashtu si tek shkecat e atyrës, termat që jaë xjerrë ga atyra dhe uk zotërojë cilësië të jeë jësi të padryshueshme, mes fjalëve-terma që jaë përdorur ë këto vlerësime dhe përmbajtjes së tyre, është e pashmagshme të dali ë pah dryshime dhe kotradikta të pafudme! Sipas medësisë që e bë vlerësimi, të drejtat dhe të shtrembrat, të bukurat dhe të shëmtuarat paraqesi shumë dryshime. Për shembull, të gjithë krishterët pijë verë me shumicë edhe se e praojë verë si gjak të Krishtit, edhe se, për rrjedhojë, e kosiderojë pirje e verës si rit, Edhe ëse ë këtë specifikë, duke filluar qysh me sudimtari e Babilo - së, Hamurabi ( p.e.r.) e gjer më sot, jaë marrë ë kosideratë shumë parime, ë viti 1790, Asambleja Kombëtare Fraceze praoi si etalo për metri gjatësië e jë lavjerësi që e ka gjysmëperiudhë të barabartë me jë sekodë. Më ë fud, ë viti 1960, Kofereca e Përgjithshme e Njëmbëdhjetë e Peshave dhe e Masave e përkufizoi metri si 1/ ,73 të valës së dritës ë boshllëk gjatë kalimit mes iveleve 2p10 dhe 5d5 të atomit Kripto (86). Kurse ë viti 1983, Kofereca e Shtatëmbëdhjetë e Përgjithshme e Peshave dhe e Masave e përcaktoi përkufizimi e metrit si distacë që përshko drita ë boshllëk ë kohë 1/ të sekodës.

423 KADIR MISIROGLLU si adhurim. Duke e shpërbërë gjykimi e shëdoshë, ata bëjë sikur uk e shohi kudëriteresi ose dëmi e kësaj kosiderate dhe e këtij veprimi që bëhe shkak për akte vicioze (të shtrembra). Gjithashtu, të gjitha sistemet morale përveç Islamit, uk zotërojë dojë kriter praktik të jashtëm me përjashtim të prirjeve subjektive të idividit. Eshtë për këtë arsye që sistemet ë fjalë jaë të privuara ga shembujt (modelet) e të mirës dhe të keqes, e të drejtës dhe të shtrembrës të parashtruara ga jë arsye permaete, e qëdrueshme dhe e lartë. Për shembull, le ta marrim Hz. Isaë i cili dodhet ë iveli më të lartë për sa u përket sugjerimeve morale. E dimë se ë mali Nazaret ai u predikote atyre që e diqi, jë moral të matur. Ndërkaq, uk kemi ë dorë asjë johuri mbi fakti se si i pati zbatuar ë jetë e vet ato parime morale që sugjerote atje. Me të vërtetë, asjë sjellje morale e tij që mud të merret si shembull (model) uk a ka arritur ë dorë ë jë formë të pastër ga dyshimi. Le të marrim si shembull edhe Budë që ka qeë jë prijës shpirtëror jerëzor. Edhe ai është jë filozof i cili ka parashtruar vlera morale të larta. Hidhui sytë të gjitha librave që jaë shkruar mbi Budë. Në to uk mud të gjei asjë gjë që të mud të merret shembull (model) lidhur me sjelljet morale të përjetuara praktikisht ga Buda. Edhe ato që jaë shkruar mbi jetë e tij, ashtu si dhe ato mbi jetë e Hz. Isait, përbëhe prej përçartjesh legjedare të gatërruara, të sajuara më pas. Përveç këtyre, le t i prekim idetë e jë filozofi i cili e ka vrarë medje mbi morali. Ky filozof është Fridrih Niçe (Friederich Nietzsche, ) me origjië gjermae. Edhe ky filozof idealist i ka darë sjelljet morale ë dy pjesë: ato që u përkasi skllevërve dhe, pjesa tjetër, ato që i përkasi asaj kategorie që ai e cilëso mbijerëz ose zotërij. 729 Sipas tij, masa dërrmuese e jerëzve që ai e emërto kopé, duke e flijuar vete, xjerr ë shesh mbijeriu. Idetë e Niçes u shërbye diktatorëve që erdhë pas tij. Mbijeriu i Niçes, i cili, më ë fud, u verbua si dhe vdiq ë jë spital psikiatrik, është jë qeie imagjiare e pajisur me jë sërë vetish dhe cilësish joreale të pohuara prej tij. Jo vetëm që jë qeie e tillë asjëherë uk ka ekzistuar e uk do të ekzistojë, por edhe 729. Pra, shkurt, Niçeja prao dy lloj morali: morali e skllevërve dhe morali e zotërijve. Shë. i përkthyesit. 423

424 BOTEKUPTIMI ISLAM vetë Niçeja uk ka mudur të bëjë jë jetë dhe të zhvillojë dojë veprimtari të orietuar ga ato çka ai pati imagjiuar dhe projektuar ë medje e tij! Sa për morali islam, ai i ka kokretizuar parimet morale të mbështetura me premtimi e dëshkimit apo të shpërblimit qielloreteral përveç jë sërë saksioeve temporale 730, edhe me aktet dhe praktikat e profetit Muhammed. Ja, pra, kjo specifikë është për morali islam shprehje e jë përsosmërie që uk dodhet ë asjë sistem moral ose moralo-etik. Për të mud ta koceptuar dhe rrokur këtë ashtu siç duhet, le t i hedhim jë vështrim të shkurtër moralit të pashoq të atij profeti të lartë. Së pari, le ta themi këtë që morali dhe virtytshmëria e lartë të jë iveli rekordi të pathyeshëm të atij qeies së lartë është mbështetur ga vetë Zoti me aë të ajetit kur aor Pa dyshim, ti ke jë moral të lartë. Përveç kësaj, është deklaruar se, për sa u përket sjelljeve të tij praktike dhe moralo-etike, ai është shembulli (modeli) më i bukur ose model shembullor 731 për jerëzit e tjerë. Fakti që ai profet i lartë është jë shembull i bukur për sa i përket jetës që ka bërë, është, krahas rrjedhojë e domosdoshme e faktit që aktet dhe veprimet që e kaë mbushur atë jetë kaë qeë pasqyrë e jë epërsie moralo-etike të ivelit më të lartë, edhe rrjedhojë e domosdoshme e faktit që ai ka zotëruar jë pasuri dhe shumëllojshmëri sjelljeje që mud të merre si modele për çdo lloj veprimtarie jetësore. Ka mudësi që të jetë pikërisht për të arsye që Zoti e pati bërë atë ta fillote jetë si fëmijë jetim, pra, si idividi më të dobët breda jë shoqërie, dhe, pastaj, e pati gjitur gjer ë pozitat më të larta, siç jaë profetësia dhe kryesia e shtetit, duke e kaluar shkallë-shkallë përmes shumë etapave. Eshtë për këtë arsye që dikush, pavarësisht se ë ç shkallë të hierarkisë shoqërore që të dodhet, tek ai mudet t i gjejë kriteret praktike që ka evojë për jetë dhe veprimtaritë e veta, si dhe mudet t i përdorë ato si parime dhe modele për vete. Për të gjitha sjelljet e drejta dhe morale Në literaturë osmao-turke religjioze dhe filozofike, ashtu si edhe më sipër ë këtë vepër, përdore termat atoimikë düyevî-uhrevî, të cilave u korrespodojë ë aglishte termat tokësor/temporal-heavely/eteral (frëgj. temporelitemporel/spirituel). Shë. i përkthyesit Në origjial, përkatësisht: üsve-i hasee ; ümûe-i imtisal. (Shih Kur ai, Ahzab:21) Shë. i përkthyesit.

425 KADIR MISIROGLLU ë të gjitha veprimtaritë jetësore, si shoqëria, tregtia, komadimi ushtarak, admiistrata dhe qeverisja si dhe kryesimi i familjes, jeta e profetit Muhammed është jë ekspozitë e pasur, ë të cilë, sjelljet e tij të realizuara ë përmasa ideale, mud të merre për model. Për ta siguruar këtë, të gjitha sjelljet e tij, krejt ashtu si ë Kur ai e Shejtë 732, jaë regjistruar dhe është arritur të përcille gjer ë kohë toë. Kjo situatë cilësore është domosdoshmëri e faktit që kumtesa hyjore, e filluar ga Zoti me Ademi (a.s.) dhe e mbështetur dhe riovuar disa herë ë veprimtarië e vahjit ose revelacioit, është fializuar me kumtesë evidete për atë qeie të lartë, profeti Muhammed! Në veprat bio-bibliografike dhe të hadithit, sjelljet e atij profeti të shquar jaë përcjellë me aq hollësi marramedëse dhe robtë e mirë, ë përdorimi e tyre si kritere më vete, kaë shkuar gjer atje, saqë dijetari i madh i hadithit si dhe ideatori i madh, Hirësia Imam Nevevi, uk pati grëë kurrë shalqi ë jetë vetëm sepse uk e pati ditur se ë ç mëyrë pati grëë shalqi Profeti, Drita e Qeies! Me vetëdije e besikërisë së lartë daj Profetit, jeta e të cilit ka përfshirë tërë etapat e jetës, edhe duke grëë shalqi, madje, është shmagur ga mudësia për të vepruar jashtë mëyrës së tij të veprimit. 733 Megjithëkëtë, disa akte të Profetit uk përbëjë shembull dhe model për jerëzit e tjerë, sepse ato jaë veprime që mud të kryhe vetëm me aë të fuqisë profetike. Këto mud t i përmedim me radhë, kështu: 1) Profeti Muhammed uk ka lëë trashëgim. Ndërkaq, ai e ka daluar ummeti, bashkësië e vet, që ta imitojë atë ë këtë specifikë. Veç kësaj, ai është shprehur: el-fakru fahrî / varfëria është krearia ime! 734 Kjo i përket persoalitetit profetik të asaj qeieje të lartë. Se uk është e domosdoshme ose uk duhet që muslimaët të kreohe me varfëri. Përkudrazi, pasurimi me rrugë legale është porosi e tij për ummeti, bashkësië. Siç u prek më parë, duke u 732. Kur ai, Hixhr: Ömer Çelik, Murat Kaya, Mustafa Öztürk, Üsve-i Hasee, İstabul, 2003, f Aliyyü l-kâri, Esrârü l-merfûa fî Ahbâri l-mevzûa, 166, Hadith r

426 BOTEKUPTIMI ISLAM shprehur se dora që jep është eprore daj dorës që merr 735 ai i ka treguar ummetit rrugë për t u bërë dhëës, dorë që jep! Profeti Muhammed uk e pëlqete lypësië, por uk i lite lypësit ë halli e vet, përkudrazi, u tregote rrugë se si duhej të shpëtoi ga kjo. Le të japim ja dy shembuj për këtë: Një ga esarët kishte shkuar te Profeti për t i lypur lëmoshë, sadaka. I Dërguari i Madh e pyeti ë kishte dojë sed ë shtëpi. Persoi i tha: Kam jë mbulesë shtrati që e shtroj gjysmë poshtë dhe gjysmë tjetër e hedh sipër. Kam edhe jë eë për të pirë ujë. Profeti e garkoi dikë t i çote ato ë treg e t i shiste. Profeti ia dha persoit dy dërhemët e fituara ga shitja dhe i tha që me jërë t u merrte fëmijëve ushqim, kurse me dërhemi tjetër të blite jë litar, të bëte dru ë mal, t i sillte ë qytet e t i shiste. Persoi i cili veproi siç e kishte porositur Profeti, pesëmbëdhjetë ditë më voë u kthye prapë te Profeti dhe i tregoi se kishte mbledhur dhjetë dërhemë dhe me to kish blerë veshje dhe ushqime. Atëherë, Profeti i tha: A më mirë është kjo jetesë, apo të dalësh ë ditë e kiametit para Allahut me vulë e lypsarit ë ballë? Kështu, ai i tregoi persoit se ç gjë e keqe ishte lypsaria! 736 Sipas Profetit, vetëm tri lloj jerëzish mud të kërkojë dihmë dhe sadaka, lëmoshë: a) Borxhlijtë, ata që kaë borxhe, gjersa t i shlyejë të gjitha borxhet. b) Persoat që, për shkak të dojë fatkeqësie, u është shkatërruar çdo gjë që kaë pasur, mud të kërkojë dihmë gjersa ta rregullojë gjedje. 426 c) Viktimat e urisë Muslim, Zekat, 97; Tirmidhi, Zuhd, Ebu Davud, Zekat, 26.

427 KADIR MISIROGLLU Të tjerët përveç persoave ë kushtet e mësipërme, e kaë haram (të daluar, të pabekuar) të kërkojë dihmë si lëmoshë e të lypi. 737 Por ç evojë ka për t i sqaruar këto? A uk jaë dy (haxhi dhe zeqati) ga pesë kushtet e Islamit mudësisht të zbatueshme vetëm për të pasurit? A uk do të thotë kjo, bëhu i pasur që të mud të japësh zeqat, që të mud të shkosh ë haxh? 2) Për besimtarët muslimaë uk ka agjërim tjetër të bërë farz (detyrim fetar) përveç agjërimit të ramazait. Pavarësisht ga kjo, profeti Muhammed mbate disa agjërime afile, suplemetare. Përveç agjërimeve të tilla, si agjërimi gjashtë ditë ë Shevval dhe agjërimi i Ashuras, çdo të hëë dhe të ejte i kalote me agjërim. Kryerja e këtyre uk i është daluar ummetit. Mirëpo Profeti qëdrote edhe dy-tri ditë i agjëruar dhe këtij i thoë savm-i visal, agjërim i padërprerë, gjë që është jë veprim që ummeti, bashkësia, uk mud ta imitojë apo ta djekë. Kështu, kur disa ga sahabet deshë ta bëjë jë gjë të tillë, Profeti ua daloi agjërimi e padërprerë, duke u thëë: Ju s kei fuqi për këtë! 738 Siç trasmetohet ga Hz. Aisheja, ajo ka thëë: I Dërguari i Madh disa herë agjërote ë mëyrë të padërprerë, aq sa padehim se s kishte për ta prishur më agjërimi! 739 3) Disa et, Profeti falte amaz gjer ë të zbardhur, aq sa i egjteshi dhe i plasariteshi këmbët. Eshtë jë e vërtetë shumë e johur se, kur e pati pyetur Hz. Aisheja se pse tregote aq pasio për adhurim megjithëse i ishte dhëë përgëzimi se ishte falur ga Zoti, ai i qe përgjigjur: A uk duhet të jem jë rob që faledero? 740 Megjithëkëtë, edhe i biri i Hz. Omerit pati provuar ta gdhite atë ë këtë mëyrë, me adhurim, dhe, si pasojë, e shoqja i qe 737. Muslim, Zekat, 109; veç kësaj, shih. Ebu Davud, Zekat, 26. Ahmed Hamdi Aseki, idem, f. 505 e ë vazhd Buhari, Savm, Buhari, Savm, Buhari, tefsir i sures 48, ajeti 2; Muslim, Muafiki, 81. Veç kësaj, shih. Buhari, Tehexhxhud, 6, Rikak, 20; Muslim, Muafiki,

428 428 BOTEKUPTIMI ISLAM akuar Profetit. Duke u mbështetur ë këtë akesë, Profeti e pati thirrur Abdullah bi Omeri dhe i pati thëë: O Abdullah!.. Mos bëj kështu!.. Një të tretë e atës kaloje me adhurim, jë të tretë kushtoja familjes dhe, ë jë të tretë tjetër, bëj pushim... Profeti (a.s.) e pati daluar për vete dhe për pjesëtarët e familjes marrje e zeqatit. Gjatë gjithë jetës, as ai uk mori zeqat, as familja e tij uk u lejua prej tij që të merrte zeqat. Madje, është jë specifikë e prauar ë mëyrë të jëzëshme ga dijetarët islamë se ky dalim përfshi gjithë brezi e tij gjer ë kiamet. Edhe sot, sherifët, të deruarit, e prejardhur ga gjaku i Hz. Hasait, si dhe sejjidët, zotërijtë ga brezi i Hz. Hyseit, uk praojë zeqat. Edhe kjo situatë uk përbë për bashkësië e Muhammedit pikë referimi dhe shembull për djekje. 4) Nga aktet dhe sjelljet e tjera të profetit Muhammed që s përbëjë pikë referimi dhe model për bashkësië e tij, është edhe poligamia e tij. Sepse motivet (shkaqet specifike) që i kaë bërë të domosdoshme martesat ë fjalë ashtu siç do të trajtohe më poshtë kaë qeë specifika të diskutueshme posaçërisht për të. Siç e kemi shpjeguar edhe më parë, ë Islam ka dy kategori mëyrash veprimi: azimet (rregull) dhe ruhsat (përjashtim, lejim). Ndërsa esecial dhe i urdhëruar është rregulli, po qe se për disa shkaqe aksidetale, veprimi sipas rregullit pegohet ga disa vështirësi dhe justifikime evetuale, mud të bëhet jë përjashtim ga rregulli dhe lejim me qëllim për të elimiuar vështirësitë dhe për të kompesuar justifikimet ë fjalë. Kjo është mjaft e qartë ë temë e martesës. Kështu, moogamia është rregull, kurse marrja gjer ë katër gra është lejim (i kushtëzuar). Pasi i parashtruam të gjitha këto, dëshirojmë të përmedim disa shembuj si jë tufë lulesh ga morali i atij profeti të lartë, të cilat do të vlei për ta koceptuar të tërë. Por para se ta bëjmë këtë, dëshirojmë t u japim jë përgjigje mjaft armiqve të tij të sëmurë që kaë dalë gjatë këtyre jë mijë e katërqid e ca vjetëve, pa dyshim, krahas miljarda miqve dhe të dashurve, megjithëse ajo çka kaë gjetur armiqtë për ta sulmuar, përbëhet gjithësej vetëm ga ja dy pika që përdore si isiuatë goditëse kudër tij. Këto jaë: pjesëmarrja e tij ë luftë dhe martesa me shumë gra.

429 KADIR MISIROGLLU Më parë, ë lidhje me parimi e xhihadit, kemi thëë se betejat ku ka marrë pjesë Profeti Muhammed (a.s.), kaë qeë beteja mbrojtëse, vetëmbrojtje legale. Në parim, ë Islam është dhëë leje vetëm për luftë mbrojtëse dhe dihet se askush uk mud të dëohet moralisht apo dryshe për shkak të vetëmbrojtjes. Për më tepër, ë asjërë ga betejat ku mori pjesë, i Dërguari i Allahut uk përdori armë dhe kurrë ë jetë e vet uk vrau jeri! Edhe kritikat dhe isiuatat dashakeqëse ë lidhje me martesat e Profetit me shumë gra ose, siç thuhet, ë lidhje me poligamië e tij, jaë pa ved e pa të drejtë. Ndërkaq, para se ta shpjegojmë situatë specifike të profetit Muhammed (a.s.), le të bëjmë jë shpjegim të shkurtër mbi martesë me më shumë se jë grua ë Islam ose, siç thuhet ë termiologjië osmae, taaddüd-i zevcât. Pikësëpari, para Islamit uk ekzistote asjë kufizim për martesë me më shumë se jë grua, pra, e shprehur dryshe, uk ka ekzistuar asjë lloj rregulli apo ligji që e kufizote apo e dalote poligamië. Si fetë jerëzore, si brahmaizmi dhe zoroastrizmi, që e praoi si legjitime martesë me jë umër të pakufizuar grash, ashtu dhe krishterizmi dhe hebraizmi uk sollë dojë dalim ë këtë specifikë. Për më tepër, disa herë, shëimet dhe pohimet ë librat e shejtë mbi fakti se profetët e kaluar, duke filluar qysh me Hz. Ibrahimi, kaë pasur shumë gra, jaë mjaft të qarta. Megjithëse urdhëro si rregull martesë me jë grua, Islami ka dhëë leje, sipas disa kushteve aksidetale që do t i shpjegojmë shkurt, për të marrë jë grua të dytë, duke e kufizuar poligamië, më e shumta, gjer ë katër gra. Në shekulli kur jetoi profeti Muhammed, ky kufizim i Islamit që i kudërvihej medësisë dhe traditës së poligamisë së pakufizuar, ishte, ë të vërtetë, jë goditje revolucioare e jashtëzakoshme. Fakti që kjo fe e cila praote si parim mjaftimi me martesë me jë grua, ka hapur jë portë lejeje, është rezultat i atyrshëm i faktit se kjo fe merr parasysh domosdoshmëritë e krijimit dhe se është feja e të gjitha kohërave dhe vedeve. Së pari, le të shpjegojmë jë specifikë lidhur me krijimi. Me pretekste të dryshme, ë këtë vepër kemi shpjeguar se Zoti e ka krijuar çdo gjallesë, madje, çdo gjymtyrë, orga apo fragmet të saj, me jë qëllim të caktuar dhe se e ka pajisur me cilësi dhe prirje për ta bërë të përshtatshëm atë për realizimi e këtij qëllimi. Sipas 429

430 430 BOTEKUPTIMI ISLAM kësaj, edhe femra me mashkulli jaë krijuar me cilësi të dryshme për të kryer detyrat e atyrshme të caktuara ga kaderi, vedimi hyjor i parashkruar. Kështu, veçoria më e dallueshme mes femrës dhe mashkullit duket ë akti e martesës të përshtatshëm për vazhdimi e brezit. Me të vërtetë, mes femrës dhe mashkullit (gruas dhe burrit) ka dryshime (dallime) shumë të mëdha për sa u përket edhe veçorive që zotërojë, edhe detyrave që u jaë garkuar ose u garkohe. Gratë, të cilat e ushqejë fëmijë ë mitër ëtë muaj e dhjetë ditë qysh ga çasti i gjizjes dhe, pastaj, duke e sjellë atë ë botë ë jë mëyrë të mudimshme, humbi shumë gjak, veç të gjitha këtyre, jaë të garkuara krijimisht me përgjegjësië për ta ushqyer afro dy vjet fëmijë me gji gaqë ushqimi i parë tokësor (lëdor-material) i atij fëmije krijohet ë gjijtë e saj. Ndërkaq, detyra e babait mbaro pas fekodimit dhe mbetet idetitet i vrapimit pas sigurimit të jetesës vetëm me aë të jë lufte dhe përpjekjeje të jashtme. Eshtë për këtë arsye që, dërsa edhe trupi, edhe prirjet shpirtërore të mashkullit kaë jë qëdrueshmëri ë favor të fitimit të luftës për jetë, femra është edhe e dobët dhe delikate ë trup, edhe e skajshme ë djeshmëri. Kjo djeshmëri e skajshme është jë dhuti hyjore e dhuruar asaj për të kompesuar dobësië kostate të saj qysh ga lidja e foshjës së saj. Kurse fakti që është fizikisht e dobët dhe delikate, ka të bëjë me përjashtimi e saj ga pjesëmarrja ë luftë për jetë. Ndoshta, dobësia dhe delikatesa fizike është pasojë e përjashtimit të femrës ga pjesëmarrja ë luftë për jetë, doshta femra është përjashtuar si krijim ga pjesëmarrja ë luftë për jetë si pasojë e dobësisë dhe delikatesës së saj si krijim. Përfudimi uk drysho. Në këto kushte, dërsa qëllimi i martesës është vazhdimi i brezit, Zoti ia dërpret femrës aftësië lidëse rreth moshës dyzetdyzet e pesë vjeç për shkak të barrës së rëdë të femrës për sjellje e fëmijës ë jetë. Po të mos dodhte kështu, shumica e grave do të vdisi duke lidur fëmijë ose, e shprehur më saktë, do të lidi fëmijë gjersa të vdisi. Ndryshe ga kjo, meqë ë roli e mashkullit ë lidje e fëmijës uk është e praishme dojë vështirësi, aftësia fekoduese e mashkullit vazhdo gjer ë pleqëri. Gjithashtu, vdekjet që dodhi ga luftërat, aksidetet ë puë dhe shkaqe të tjera, kaë të bëjë me meshkujt. Eshtë për këtë arsye

431 KADIR MISIROGLLU që, ë çdo popull, umri i grave të veja është më i madh se umri i burrave të vejë. Për këto shkaqe që u përmedë, si domosdoshmëri e parashkrimit hyjor, ë lidjet, umri i vajzave është pothuaj gjithmoë më i madh. Vetëm siç shihet ë Bosjë e sotme 741, lidja e fëmijëve 741. Para Luftës së Dytë Botërore, Mbretëria Sërbe-Kroate-Sllovee ë fillim iu ështrua pushtimit gjerma, pastaj u shty ë jë koflikt të bredshëm civil. Gazetari Jozef me origjië kroate i cili u fut ë luftë me pseudoimi Tito, u vra ë viti 1943 ga çetat muslimae. Atë e zëvedësoi Leo Lebedev me origjië çifute, i cili vazhdoi, gjithashtu, të mbate pseudoimi Tito. (Ne johim vetëm udhëheqësi komuist të shtetit jugosllav, Josip Broz Tito me origjië kroate, i cili vdiq ë viti Përkthyesi) Titoja i dytë ishte me origjië ukraiase. Meqë ishte komuist, u mbështet ga Rusia dhe, pasi futi ë dorë pushteti mbi zoë, themeloi shteti e mbiquajtur Jugosllavi (domethëë, shteti i sllavëve të jugut), ku u bë diktator. (Për hollësi, shih revistë Sebil r , datë 15 maj 1980.) Pas vdekjes së tij ë viti 1980, shteti jugosllav i përbërë prej shumë e shumë kombesh e kombësish ë udhëheqje e serbëve, i cili qëdrote ë këmbë thjesht ë sajë të jë diktature ushtarake, filloi të tregote sheja shthurjeje. Shteti kosiderohej si republikë socialiste federale, pradaj, çdo pjesë e federatës rroku armët për t u bërë shtet më vete. Qidpërqid e ushtrisë jugosllave ishte me origjië serbe dhe serbët që i besoi kësaj force, kalua ë veprim për të realizuar ëdrrë e Serbisë së madhe. Ndërkaq, muslimaët që u ishi ështruar dhuës dhe padrejtësive ga serbët qysh me tërheqje e osmaëve, tetua të grii shtetet dhe qeveritë e tyre të pavarura. Ata u bashkua ë udhëheqje e medimtarit të madh, Alija Izetbegoviç, i cili qe kalbur ë burgje për jë kohë të gjatë gjatë kohës së Titos për shkak të pikëpamjeve të tij islame. Vazhdimi e kësaj le ta dëgjojmë ga jë dëshmitar okular. Lart-poshtë, çdo boshjak ishte i vetëdijshëm se mbetja ë Jugosllavi do të thoshte vdekje e dalgadalshme dhe likuidim i plotë i muslimaëve. Alterativa e dytë ishte lufta. Gjatë jë bisede që pati zhvilluar me Alija Izetbegoviçi, Slloboda Milosheviçi e pati kërcëuar haptazi ë këtë mëyrë: Muslimaët do të mbete patjetër ë Jugosllavi qoftë vulletarisht, qoftë ë shtrëgimi e armëve! Duhet ta dii se serbët zotërojë armët dhe se e gjithë ushtria është me e! Një kohë të shkurtër pas kësaj, ushtarët serbë, pjesëtarë të të ashtuquajturës Ushtria Popullore Jugosllave, fillua të sulmoi egërsisht mbi Bosjë- Hercegovië. Në Tuzlla hapi zjarr mbi xhamitë, ë Mostar sulmoi popullsië civile duke përhapur terror si të dehur. Në të gjitha qytetet e mëdha, Ushtria Popullore Jugosllave grite pika përqëdrimi dhe baza ushtarake mbi lartësitë që rrethoi qyteti. Partia Demokrate Serbe, terroriste, duke bërë lidhje të drejtpërdrejta me Ushtrië Popullore Jugosllave dhe Kishë Ortodokse, e armatoste ë mëyrë masive popullsië serbe. Në këtë mëyrë, popullsia serbe, përfshi edhe gjyshet tetëdhjetëvjeçare, zotërote pushkë sajpere! Burimi kryesor i armatimit ishte Ushtria Popullore Jugosllave! Ndërsa ë Kroaci pati shpërthyer lufta, Këshilli i Sigurimit i OKB-së mori vedimi që dalote shitje e armëve republikave që formoi Jugosllavië e gjera- 431

432 BOTEKUPTIMI ISLAM meshkuj është më e madhe ë umër pas luftrave dhe shfarosjeve krimiale. 432 Ja, pra, ë Islam, dërsa është eseciale martesa me vetëm jë grua, lejimi i martesës me më shumë se jë grua është rrjedhojë e shkaqeve të tilla. Po të mos hapet kjo rrugë lejimi, femrat (gratë) e sëmura 742 dhe shterpa ose, përgjithësisht, më të shumta ë umër se tyshme, mirëpo rezoluta e Këshillit të Sigurimit uk dikoi aspak mbi serbët dhe Ushtrië Popullore Jugosllave që pak para rezolutës patë siguruar ga Rusia 37 aije me armatimi më moder. Edhe sikur të mos ish ajo sasi e jashtëzakoshme armatimi, prodhimi i armëve ë Serbi vazhdote pa pegesë dhe padërprerë. Kryetari i Partisë Demokratike Serbe, Radova Karaxhiç, i cili qe shpallur terrorist pak para se të fillote lufta, bëri jë deklaratë kërcëuese ga podiumi i Parlametit të Bosjë-Hercegoviës. (Shih Rexho Çavusheviç, Bosa: Müslümalara So Uyarı, vëll. I. İstabul, 1994, f. 61 e ë vazhd.) Ushtria Popullore Serbe që filloi veprimet pas këtyre kërcëimeve, zbatoi mbi muslimaët boshjakë mu para syve të botës së qytetëruar (!) jë gjeocid marramedës! Krimi i Bosjës që po i lite ë hije ikuizicioi apo fushatat kryqtare të Mesjetës, është jë gjarje mësimdhëëse që trego se krishterët e Perëdimit ede uk kaë përparuar as sa jë kokërr elbi ë drejtim të humaizmit! Për hollësi, mud të shihet vepra me dy vëllime e ilustruar, e përmedur më sipër Në kohë e osmaëve, ë Uiversiteti e Stambollit ishte jë pedagog i së Drejtës së Shtetit. Bashkëshortja e re e këtij pedagogu me origjië greke, kishte pësuar jë sëmudje ë mitër dhe kurimi i asaj sëmudjeje ishte bërë i pamudur. Atëherë, pedagogu i cili ishte rrëmbyer ga dëshira për të marrë jë grua tjetër pa e darë të parë, pra, për të bërë jë martesë të dytë, kishte shkuar ë Patrikaë, ishte takuar me priftërijtë dhe, duke ua përshkruar gjedje, u kishte kërkuar jë rrugëzgjidhje. Por pas pohimeve të prera të priftërijve, sipas të cilave doktria e tyre uk e lejo martesë e dytë, pedagogu u kishte thëë me vedosmëri: Uë e dua grua dhe jam shumë i këaqur me të. Po ta daj, ajo uk martohet dot më dhe bie ë mjerim! Pavarësisht ga kjo, pedagogu s kishte marrë dot ga priftërijtë dojë medim që t i vlete dhe ishte larguar i mërzitur dhe pesimist që aty. Ndërkaq, jëri ga priftërijtë e kishte djekur ga pas, e kishte arritur dhe i kishte thëë: O vëlla, a mos je i marrë? Pse uk zë dojë metresë? Atëherë, pedagogu i ishte kthyer me zemërim: Ç prift je ti? Uë jam jë krishter besimtar, kurse ti më këshillo jë rrugë të palejueshme ga feja ime!.. Pastaj, duke u larguar, pedagogu kishte meduar me vete: Domethëë, kjo fe është e magët dhe e gabuar. Po të ishte e përkryer, do të kishte jë zgjidhje të logjikshme për këtë situatë jetësore! Dhe kishte shkuar ë admiistratë e shehulislamit. Pasi e kishte dëgjuar çështje, Shehulislami i kishte dhëë jë përgjigje, pas së cilës pedagogu kishte shprehur Fjalë e Dëshmisë dhe ishte bërë muslima. Pedagogu i quajtur Ali Shahbaz është jë profesor drejtësie i cili për shumë vite me radhë pati dhëë leksioe të së Drejtës së Shtetit ë Uiversiteti e Stambollit duke u bërë i johur ë këtë fushë.

433 KADIR MISIROGLLU meshkujt (burrat), për pasojë, me pamudësi për t u martuar, duke mbetur pa mbrojtje dhe ë kushte evojtarie elemetare, zvarrise ë prostitucio dhe e itrigojë morali e shoqërisë ashtu siç dodh sot ë Botë Perëdimore. Meqë botëkuptimi islam është për të gjitha kohërat dhe vedet, disa herë, poligamia mud të shdërrohet ë jë domosdoshmëri me shumë rëdësi. Për shembull, po qe se gjermaët të cilët humbë gjashtëmbëdhjetë milio meshkuj gjatë Luftës së Dytë Botërore, do të eci ë rrugë islame duke e vlerësuar këtë domosdoshmëri praktike, do të shpëtoi ga sëmudja e prostitucioit ku kaë rëë sot. Një shembull tjetër, po qe se turqit qipriotë do të përdori këtë rrugë islame lejimi, pas jë kohe të caktuar mud ta elimiojë disekuilibri demografik midis tyre dhe qipriotëve grekë që po i marri ëpër këmbë. Për më tepër, me këtë rrugë lejimi uk mbrohe vetëm gratë. Edhe të vegjlit e mjerë të grave që u vdesi burrat të rij duke u lëë pas jetimë pa mbrojtje, do të gjei jë strehë për të bauar dhe jë kujdestar për t u kujdesur për ta. Ajeti kur aor ë vijim është argumet për fakti se, ë Islam, martesa më me shumë se jë grua (poligamia) është përjashtim dhe lejim, kurse martesa vetëm me jë grua (moogamia) është rregull: Po qe se uk kei frikë se (po të martohei me to) uk do t i respektoi dot të drejtat e jetimëve, merri dy, tri, katër gra ga ato që pëlqei (dhe që jaë hallall, të lejueshme për ju). Po qe se kei frikë se mos bëi padrejtësi, merri jë ose mjaftohui me atë (shërbëtore) që kei. Kjo është mëyra më e përshtatshme që të mos shmagei ga drejtësia. 743 Ky ajet, ashtu siç trego se parapëlqimi i vërtetë është martesa me jë grua të vetme (moogamia), ashtu dhe vë si kusht për martesë e dytë, respektimi e drejtësisë. Edhe ajeti ë vijim e parashtro haptazi vështirësië e zbatimit të këtij kushti: Sado që të përpiqei për ta siguruar drejtësië mes grave tuaja, uk ia arrii dot. Të paktë, mos ia jepi zemrë plotësisht jërës duke e lëë tjetrë ë mes krejt të vetmuar sikur të mos kishte burrë! Po qe se bëi të mira 743. Kur ai, Nisa:

434 434 BOTEKUPTIMI ISLAM dhe ruhei ga mëkatet, Allahu është mëshirues dhe falës i madh! 744 Eshtë evidete se sigurimi i kësaj drejtësie për sa i përket prirjes djesore dhe dashurisë është krejt i pamudur. Ndërkaq, shihet se përpjekja për ta siguruar këtë drejtësi për sa u përket kushteve të jashtme, objektive, e thëë dryshe, për sa u përket ushqimit dhe strehimit, është urdhër hyjor. Veç kësaj, është edhe jë e drejtë tjetër që u është johur grave, ajo që ë termiologjië përkatëse quhet tefvîz-i talak (përpjesëtim i të drejtës për darje), që do të thotë kompetecë e barabartë mes burrit dhe gruas për të kërkuar darje. Vetëm se ky përpjesëtim ose, më saktë, kërkesa e gruas për jë kompetecë të tillë duhet parashtruar dhe vedosur ë çasti e lidhjes së kurorës. Përveç kësaj të drejte të realizuar me kërkesë dhe praim të vulletshëm, gruaja mudet ta pegojë burri që të bëjë jë martesë të dytë mbi të. Një kusht i tillë ka ekzistuar ë lidhje e kurorës (ikah) mes Hz. Aliut dhe Hz. Fatimesë. Ky kusht qe parashtruar ga Profeti dhe qe prauar. Eshtë për këtë arsye që martesat e tjera të Hz. Aliut i përkasi gjithmoë kohës pas vdekjes së Hz. Fatimesë. Në lidhje me çështje e poligamisë së profetit Muhammed, para së gjithash duhet të ëvizojmë se ai profet i lartë i cili ka deklaruar se atë e ka edukuar Allahu, përmedej si Muhammed Emi (Muhammedi i Besueshëm) ga shoqëria politeiste ku qe rritur. Ndërkaq, duhet të mbajmë parasysh se pika më e dobët e jë mashkulli ë qëdrimet dhe sjelljet moralo-etike është epshi dhe se etapa më itesive e epshit jaë vitet e riisë së parë. Mirëpo politeistët të cilët ushqei jë armiqësi për vdekje daj të Dërguarit të Allahut që u bë bashkëbisedues i revelacioit hyjor vetëm ë moshë dyzetvjeçare, kurrë uk e patë akuzuar atë për dobësi morale. Përkudrazi, profeti Muhammed, si jeri, qe shquar për prirje daj cilësive dhe vetive morale para se të garkohej me detyrë profetike. Le të japim vetëm dy shembuj ga gjarjet që e tregojë këtë. 1) Kur u vu re se daj tregtarëve që vii ë Mekë për të shitur mall, u bëheshi padrejtësi, si vjedhje parash apo voesë pagesash, profeti Muhammed qe bërë iiciator për themelimi e jë shoqate 744. Kur ai, Nisa: 129.

435 KADIR MISIROGLLU me emri Hilful Fudul 745 për të luftuar kudër padrejtësive të tilla. Pastaj, më voë, pasi qe bërë profet, pati deklaruar: Po qe se do të dodhte dojë evojë e tillë dhe për të do të zhvillohej jë lëvizje pakti, përsëri do të merrja pjesë ë të! 746 2) Profeti i ardhshëm, Muhammed (a.s.), ishte ede tridhjetë e pesë vjeç. Nga jë rrebesh dhe përmbytje, Qabja ishte shembur pjesërisht. Kurejshët u mblodhë dhe e ridërtua. Mirëpo uk u muarë dot vesh dërmjet tyre kur erdhi pua për ta vëë ë ved Guri e Zi (Haxherul Esved). Secili ga fiset dëshirote që ky der t u takote atyre dhe mosmarrëveshja mes fiseve ishte gati të përfudote me gjakderdhje, kur atyre u ra dërmed ta caktoi Muhammed Emii si arbitër mes tyre. Dhe ashtu bëë. Profeti u kërkoi ta vedosi Guri e Zi mbi jë shtrojë, pastaj, jë perso ga secili fis ta kapte shtrojë ga jëri cep dhe të gjithë së bashku ta barti gjer te vedi. Atje, ai e griti vetë Guri e Zi dhe e vedosi ë vedi e vet ku gjedet edhe sot. Këto dy gjarje tregojë hapur se ai qe shquar mes jerëzve për moral të lartë dhe dershmëri edhe para se t i vite revelacioi hyjor. Qysh prej jë mijë e katërqid vjet më parë, çdokush që e ka shqyrtuar jetë e profetit Muhammed dhe ka mudur t i shmaget urrejtjes së sëmurë, e ka djerë vete të detyruar të shprehë daj tij jë vlerësim miratues ë gradë e admirimit. Ne e kemi cituar jë deklaratë të kësaj atyre të Lafajetit, jërit prej atyre që e përgatitë Revolucioi Fracez. Edhe pse kjo specifikë ka jë gjerësi që do të përbëte vëllime, e këtu le të mjaftohemi duke përmedur edhe jë shembull tjetër. Në veprë e tij me titull Herojtë (O Hereos, Hero-worship ad the Heroic i History 747 ), që e shkroi ë viti 1841, Tomas Karlajl (Thomas Carlyle, ) ga medimtarët aglezë, ka marrë ë aalizë dhe ka zgjedhur persoi kulmor dër jerëzit e ivelit të lartë të fushave të dryshme, si profetë, poetë, komadatë ushtarakë, etj. Ndër profetët, Karlajl ka zgjedhur Muhammedi Marrëveshja e Virtyteve Ibi Kethir, el-bidaje, II, Kjo perifrazë aglishte e cila është titulli origjial i veprës, do të thotë: Heroizmi, kulti i heroit dhe herojtë ë histori. 435

436 BOTEKUPTIMI ISLAM Lavdërimet e guximshme të tij për profeti Muhammed (a.s.) ë jë kohë kur ë Botë Perëdimore krishtere sudote jë faatizëm i thellë dhe kur shumë vede islame qeë shdërruar ë koloi, meritojë vlerësim serioz. Ja ç thotë ai: Hipoteza joë mbi Muhammedi, sipas së cilës ai ka qeë jë profet i sajuar dhe itrigat, jë qeie kallpe e veshur si jeri, kurse feja e tij është thjesht jë sharlataizëm dhe e përbërë prej jë grumbulli pasioesh, hipoteza joë, pra, më ë fud, sot, për këdo, me të vërtetë ka isur të dalë së qei diçka që mud të qëdrojë ë këmbë. Gëjeshtrat e bëra pirg me jë syim dhe zell të keq përreth këtij jeriu s i vlejë asgjëje tjetër veçse rrëzimit toë! 748 Teori të këtij lloji jaë gjëra shumë për të ardhur keq. Po qe se duam të mësojmë diçka pak gjë mbi veprë e vërtetë të Zotit, këto teorira duhet t i presim me jë mosbesim absolut. Ato jaë produkte të kësaj epoke skepticizmi; ato jaë provë e jë gjymtimi më të hidhur moralo-shpirtëror dhe e jë kufome që jeto ë shpirtrat e jerëzve. Më duket se gjer më tai mbi tokë uk është hedhur ë shesh dojë teori kaq e privuar ga ideja e Zotit! Një rreacak mashtrues do të grejë jë fe! Kështu, ë? Mirëpo rreacaku dhe mashtruesi uk mud të grejë as jë shtëpi prej tullash, pa le! 749 Jo!.. Tek ai fëmijë me zemër të thellë, me sy të zij të shkëlqyer, me zgjuarsi të rrallë dhe me shpirt të thellë, kishte medime shumë të dryshme ga ambicja e thjeshtë e gjitjes lart! Ai ishte jë shpirt i madh i heshtur. Ishte ga jerëzit e rrallë për t u marrë seriozisht! 750 Goethe thotë: Po qe se muslimallëku është ky, atëherë, a s jetojmë e të gjithë si muslimaë? Po, kushdo prej esh që ka ë jetë e vet jë copë moral, do të thotë se jeto si muslima! 751 Novalis thotë: Thomas Carlyle, Kahramalar (përkth. Reşat Nûri Güteki), İstabul, 1943, f Thomas Carlyle, idem, f Thomas Carlyle, idem, f Thomas Carlyle, idem, f. 51.

437 KADIR MISIROGLLU A uk është besimi mrekullia më e vërtetë e cila a jofto për Zoti? Fakti që shpirti i Muhammedit, i dezur me flakë e kësaj të vërtete të madhe, ka paradjerë ë këtë gjarje të madhe jë gjë me rëdësi, më saktë, të vetme gjë me rëdësi, duket shumë e atyrshme. Duke ia frymëzuar të vërtetë dhe duke ia shpëtuar shpirti ga vdekja, ga errësira, Zoti i ka dhëë atij jë der të pashembullt; kjo do të thotë se ai ka qeë i garkuar me përgjegjësië për t ua mësuar të gjithë jerëzve këtë të vërtetë! Ky ishte kuptimi i thëies Muhammedi është i Dërguari i Allahut dhe duhet shtuar se kjo thëie është me të vërtetë jë thëie me kuptim! 752 Duke shtuar edhe këtë, si më poshtë, le të kalojmë tek urtësitë e çështjes së shumë martesave ose poligamisë së Profetit. Jo shumë, dyzet-pesëdhjet vjet më parë, ekipi shkecor i mbledhur ë qyteti Hagë të Holladës, pati përcaktuar jëqid jerëzit më të shquar të botës gjer ë atë kohë. Pas bisedimeve disaditore, a e dii se kush ishte ë krye të listës prej jëqid persoash të hartuar ga shkecëtarët e atij ekipi që ishi që të gjithë krishterë? Krearia e Përjetshme e Gjithësisë, Muhammed Mustafai (s.a.s.)! Kush uk beso, le t i shfletojë koleksioet e gazetave dhe ta gjejë atje këtë lajm! Eshtë krejt e pamudur që poligamia e Profetit të shpjegohet me jë dobësi jerëzore siç është epshi. Sepse ai jeri i madh qe martuar me zojë Hatixhe, vejushë pesëmbëdhjetë vjeçe më e madhe se ai dhe pati patur gjashtë fëmijë me të. Eshtë për këtë arsye që rrëfimet (rivajetet) mbi specifikë e moshës së Hz. Hatixhesë, sipas të cilave, kur qe martuar me Profeti, ajo pati qeë jëzetetetëvjeçare, jaë më afër medjes. 753 Sipas traditës arabe të asaj kohe, duke u isur ga emri i të birit, fëmijës së parë, Kasem, të vdekur ë moshë dyvjeçare, Profeti e thërrisi Ebul Kasem (Babai i Kasemit) Thomas Carlyle, idem, f Po kështu, edhe rrëfimi sipas të cilit Hz. Aisheja pati qeë ëtë vj - çe kur qe martuar me Profeti, ka evojë për saktësim. Në periudhë e ijoracës paraislamike të pagaizmit dhe politeizmit, arabët, meqë uk u jepi asjë rëdësi vajzave, moshë e tyre filloi ta llogarisi pas pubertetit, sepse vetëm pas pubertetit përcaktohej përfudimisht ëse ato do të lejoheshi të jetoi. Pradaj, edhe për Hz. Aisheë duhet prauar se ka qeë rreth vjeçe kur është martuar me Profeti. Në fakt, ekzisto jë rivajet i tillë, por s dihet se pse uk është i përhapur. 437

438 438 BOTEKUPTIMI ISLAM Fëmija i fudit i Profetit me Hz. Hatixheë është e bija, Fatime. Mes këtyre të dyve, kaë qeë tri vajza të quajtura Zejeb, Rukije dhe Ummu Gulsum, dhe jë djalë i quajtur Abdullah (i thirrur edhe Tajjib ose Tahir), i cili edhe ai pati vdekur ë moshë dyvjeçare. Nga gratë e Profetit, Hz. Hatixheja e cila është e para që e ka miratuar profetësië e tij, pasi kaloi me të jë jetë të lumtur gjatë plot jëzet e pesë vjetëve, vdiq ë Mekë tre vjet para Hixhretit, më 10 Ramaza (620 e.r.). Atëherë Profeti ishte pesëdhjetë vjeç. Tetativa për t i shpjeguar me dobësi epshore martesat e mëpastajme të profetit Muhammed i cili pati jetuar me jë grua të vetme, domethëë, pati bërë vetëm jë martesë gjer ë atë kohë ë Arabië ku veprote si ormë poligamia e pakufizuar ë umër, veçaërisht gjer ë atë moshë, s është gjë tjetër veçse jë psikopati që do ta bëte vetë persoi fatkeq! Mbi gjithçka, megjithëse më pas, ë Medië, Profeti bëri edhe disa martesa mbështetur mbi urtësi dhe shkaqe që do të shpjegohe më poshtë, i mbajti gjithmoë të gjalla kujtimet mbi bashkëshorte e tij të parë të drejtë e besike. Jo vetëm që kurrë uk pati harruar t u çote ga jë copë mish të afërmve dhe miqve të Hz. Hatixhesë kur therte dojë dele, por, jë radhë, kur i pati ardhur ë derë motra e Hz. Hatixhesë, Hále, dhe pati kërkuar leje për të hyrë, ai e pati johur ga zëri dhe pati bërtitur me gëzim: Ama, Allahu im, po kjo është Hále-ja, bija e Huvejlidit!.. Dihet se ë tekstet e historisë islame përmede me shumicë fjalët dhe veprimet ziliqare të Hz. Aishesë për shkak të këtyre gjarjeve. Jaë shumë deklarata paralajmëruese të Profetit mbi rreziqet dhe të metat e martesës me më shumë se jë grua, e cila uk është veçse jë përjashtim ga rregulli dhe lejim. Njëra ga deklaratat ë fjalë është kështu: Po qe se ë kurorë e jë burri dodhe dy gra dhe ai uk kujdeset për të mbajtur drejtësi mes tyre, ë ditë e kiametit do të rigjallet me jërë aë të trupit të paralizuar! Ibi Maxhe, Nikah, 42.

439 KADIR MISIROGLLU E, pra, megjithëkëtë, pse vetë pati marrë më shumë se jë grua? Tai le t i shpjegojmë shkurt shkaqet e këtyre martesave. a) Po të vihet re me kujdes, shihet se Profeti (a.s.) e ka kaluar periudhë mekase të jetës me jë martesë. Martesat e tjera, martesa me shumë gra, pra, poligamia e tij, i përket moshës pas pesëdhjetë vjetëve dhe periudhës mediase. Në Mekë kaë zbritur më shumë ajetet mbi besimi dhe bidje fetare, kurse ë Medië kaë zbritur përgjithësisht ajetet mbi marrëdhëiet civile, dërjerëzore. Ja, kjo situatë është jë dër shkaqet që i ka bërë të domosdoshme disa martesa të Profetit. Sepse uk mud të pritej që Profeti i cili zotërote ë mëyrë të pakrahasueshme djejë e turpit, t ua përshkruate dhe shpjegote persoalisht grave kokluzioet juridike-fetare të posaçme për to. Këtë rol e patë kryer disa ga bashkëshortet e tij të pastra. Po të kujtohet se ga Hz. Aisheja jaë rrëfyer 2210 hadithe profetike, kurse ga Ummu Seleme, 378 hadithe, 755 kjo e vërtetë kuptohet më mirë. Shumë rrëfime jaë bërë edhe ga bashkëshortet e tjera të Profetit. Po qe se kjo puë do të mbetej me përgjigjet gjysmë të hapura për arsye edukate dhe etike - që do t u jepte Profeti pyetjeve të femrave (grave), femrat (gratë) muslimae uk do të pajiseshi dot me tërë kuptimi e fjalës me të dhëa juridikofetare që u përkasi atyre! b) Disa martesa të Profetit jaë kryer me qëllim për të gritur farefisi martesore me fiset dhe kombësitë dhe, duke i tërhequr ata ë Islam, për të elimiuar armiqësië e tyre. Për shembull, ë viti e pestë të hixhretit, dërsa kryetari i fisit Mustalik, Harith bi Ebi Dirar, po bëte përgatitje për ta sulmuar Medië, Profeti i cili u iformua ë kohë, e sulmoi i pari fisi ë fjalë dhe e mudi. Mes robërve dhe robijave, dodhej edhe vajza e Harithit, Hz. Xhuvejrije. Për të elimiuar armiqësië e tyre ëpërmjet lidhjeve farefisore që arabët u jepi shumë rëdësi, Profeti i propozoi martesë Hz. Xhuvejrijes. Ajo e praoi propozimi dhe u bë martesa. Atëherë, muslimaët i laë të lirë robërit sepse tashmë ata ishi farefis me Profeti! Me rasti e kësaj gjarjeje, Hz. Aisheja ka thëë kështu: 755. Zehebi, II, 203,

440 440 BOTEKUPTIMI ISLAM Nuk kemi parë grua më të dobishme për fisi e vet, se Xhuvejrija! Për shkak të saj fitua lirië jerëzit e jëqid shtëpive ga Bei Mustalikët! 756 Edhe martesa e Profetit me zojë Safije me origjië çifute, është bërë për shkaqe të gjashme. Me të vërtetë, kjo martesë e pati zbutur dhe zbritur ë miimum armiqësië e vazhdueshme mes çifutëve të Mediës dhe muslimaëve. Gjithashtu, e këtij lloji ka qeë edhe martesa e Profetit me zojë Ummu Habibe, vajzë e Ebu Sufjait kur ky ede s ishte bërë muslima. Ngritje e lidhjeve farefisore me aë të martesave, Profeti e pati praktikuar edhe mes jerëzve më të afërt të tij. Për shembull, Profeti qe martuar me vajzat e Hz. Ebu Bekrit dhe Hz. Omerit dhe u pati dhëë vajzat e veta Hz. Osmait dhe Hz. Aliut. c) Një tjetër dër shkaqet e martesave të Profetit ka qeë të tregojë praktikisht shfuqizimi apo abrogimi e jë sërë traditash të shtrembra që veproi qysh herët mes arabëve. Para Islamit, arabët birësoi (adoptoi) fëmijë, të cilëve pastaj u jepi të jëjti status juridik ë trashëgim dhe martesë me bijtë e barkut të vet. Për ta shkelur praktikisht këtë traditë të paprauar ga Islami, Profeti u martua me vajzë e hallës, Zejeb biti Xhahsh. Në fillim, Profeti e pati martuar zojë Zejeb me liberti e vet, sahabiu e madh, Hz. Zejd bi Harithe-ë. Qysh ë çasti e parë, ë lidhje me këtë martesë të plaifikuar ga Profeti, zoja Zejeb e pati qortuar atë me këto fjalë: A po e sheh vajzë e hallës, të dejë për ish skllavi tëd? Martesa e filluar ë këtë mëyrë, uk eci dhe Hz. Zejd e dau të shoqe. Atëherë, Profeti e mori për grua zojë Zejeb edhe për ta prishur traditë e shtrembër, edhe për t i dhëë satisfaksio asaj. d) Kurse disa martesa të Profetit kaë pasur për shtytje thjesht djejë e besikërisë ose motive mëshire. Nga gratë të cilat patë jetuar ditët e vështira të kohëve të para të Islamit, patë vuajtur dhe pastaj patë mbetur të veja, disa Profeti i pati martuar me persoa të përshtatshëm dër sahabet, kurse disa të tjera i pati prauar 756. Ebu Davud, Itk, 2.

441 KADIR MISIROGLLU si bashkëshorte për vete. Në këtë mëyrë qeë bërë bashkëshorte profetike Zejeb biti Hudhejme, Hz. Sevde dhe Ummu Seleme. Nga këto, për shembull, zoja Sevde ishte dër muslimaët e parë që patë emigruar ë Abisii. I shoqi, Sekra, pati vdekur atje. Profeti pati vëë kurorë me atë grua të moshuar vetëm për kosideratë. Edhe historia e zojës Ummu Seleme është pak a shumë e tillë. Madje, edhe zoja Hafsa, bija e Hz. Omerit, pati qeë ga emigratët e Abisiisë. Duke e përfuduar këtë temë, le ta themi edhe këtë, që, pasi martesa me më shumë se jë grua, si përjashtim dhe lejim, u kufizua ë katër gra pas zbritjes së ajetit përkatës, Profeti i pati lëë katër ga gratë dhe të tjerat i pati lajmëruar se do të mud t i date. Ato patë kërkuar vazhdimi juridik të akt-martesës edhe pa patur dojë afrim fizik. Meqë bashkëshortet e Profetit jaë kosideruar, ë të jëjtë kohë, si ëa të besimtarëve dhe meqë gratë e dara prej të Dërguarit të Allahut, uk lejoheshi të martoheshi me dojëri prej sahabeve, është lejuar juridikisht mbetja ë fuqi e kurorës së tyre me Profeti. Si rrjedhojë e kësaj gjarjeje, ka zbritur ky ajet kur aor: Mud ta lësh secilë prej tyre që dëshiro dhe mud ta mbash praë secilë që dëshiro. Por uk është mëkat për ty që ta marrësh përsëri dojërë prej ayre që ke darë. Ky veprim është më i përshtatshëm që ato të bëhe të lumtura, që të mos dëshpërohe dhe që të gjitha të jeë të këaqura me ato që u ke dhëë. Allahu e di se ç kei dër zemra! Allahu di me të drejtë dhe është i butë! 757 Dhe, tai, le t ia parashtrojmë vëmedjes suaj morali e papërsëritshëm të asaj qeieje të lartë ëpërmjet disa shembujve sa disa pika uji ga oqeai ë lidhje me vetitë dhe cilësitë e tij dalluese. Përdorimi i përsosmërisë së sjelljes tek ai si jë kriter praktik për morali islam, pa asjë dyshim e bë të domosdoshëm vlerësimi e gjarjeve sipas kushteve të formimit dhe rezultateve. Mirëpo, gaqë edhe kjo vepër, edhe tema e moralit jaë shtjelluar gjerësisht, e, këtu, ë ved të respektimit të kësaj mëyre të domosdoshme, e pamë më me ved që, duke i përmedur rrallë 757. Kur ai, Ahzab:

442 BOTEKUPTIMI ISLAM gjarjet kokrete praktike, më shumë ta parashtrojmë morali e tij sipas parimeve themelore që shprehi vetitë dhe cilësitë suduese dhe dalluese të këtij morali epror. Vetitë dhe cilësitë themelore të këtij morali të pashembullt mud të përmblidhe si: siqeritet, thjeshtësi e modesti, trajtim i të gjitha krijesave me dhembshuri dhe mëshirë, drejtësi dhe dershmëri, vedosmëri, qëdresë, burrëri, guxim, bujari dhe falje. Ky moral i lartë i tij është pohuar dhe miratuar me çdo pretekst edhe ga armiqtë e tij të egër, mes të cilëve i pati kaluar jeta. Ata ishi që e patë mbiquajtur Muhammed Emi / Muhammedi i Besueshëm ë jë kohë kur ede s i pati ardhur profetësia. Kur pati filluar ta ftote fisi e vet ë rrugë e drejtë, qe gjitur ë kodrë Safa dhe u pati thëë atyre që i qeë mbledhur përreth: O Kurejshë! A do të më besoit po t u thosha se pas këtij mali jaë duke ardhur kalorësi armiq? Dhe që të gjithë i qeë përgjigjur: Të gjithë të besojmë sepse ti kurrë s ke gëjyer ë jetë tëde! Kur peradori i Bizatit e pati pritur ë audiecë Ebu Sufjai i cili ë atë kohë pati qeë jë armik i paepur i Muhammedit, e pati pyetur: A kei dëgjuar që ky jeri i cili pretedo të jetë profet, të ketë gëjyer më parë? Dhe pati marrë këtë përgjigje ga Ebu Sufjai: 442 Kurrë! Shkurt, drejtësia e tij ë fjalë është diçka që ia kaë pohuar të gjithë, miq dhe armiq! Profeti Muhammed, për të cili ka shumë dëshmi të tilla, ka thëë kështu: Mos u shmagi ga drejtësia dhe dershmëria, sepse ato të çojë ë të mirë, të bëjë të arrish ë dobi dhe mbarësi dhe e mira dhe mbarësia të çojë ë xheet! Gjersa jeriu të thotë të drejtë dhe ta kërkojë të drejtë, shkruhet ë grupi e besikëve praë 758. Buhari, Bedu l-vahj, 6.

443 KADIR MISIROGLLU Allahut! Kurrë mos gëje! Sepse gëjeshtra të ço ë të keqe dhe prapësi dhe e keqja dhe prapësia të shtyjë ë xheheem. Gjersa jeriu të vazhdojë të gëjejë dhe ta kërkojë gëjeshtrë, më ë fud, shkruhet ë defteri e gëjeshtarëve praë Allahut. 759 Vedosmëria dhe qëdresa, durimi dhe lejueshmëria e Profetit ishi të jë iveli pamudësisht të arritshëm ë botë. Për ta bërë atë që të hiqte dorë ga çështja e tij, politeistët e Mekës i propozua mbretërimi e Arabisë dhe çdo femër që do t i pëlqete. Pasi i hodhi poshtë të gjitha propozimet, politeistët e itesifikua dhuë dhe i futë muslimaët ë rrethi e urisë. Atëherë, ë ato kushte, kur e pati parë se i ugji Ebu Talib uk do ta mbrote dot, i pati thëë: O im ugj! Të betohem se edhe sikur Kurejshët të keë mudësi e të ma vëë dielli ë jërë dorë dhe hëë, ë tjetrë, uë prapë uk do të druhem ta shpall të vërtetë! Ose Zoti do të më japë fuqi për ta kryer këtë detyrë, ose uë do ta jap jetë për të! Dhe mos medo se do të mbetem i vetëm! E vërteta uk mbetet vetëm! Vje jë ditë dhe edhe arabët, edhe joarabët e praojë atë dhe bashkohe rreth saj! 760 Megjithëse i thjeshtë dhe i mëshirshëm ë mëyrë të pashembullt, ai ishte jashtëzakoisht i guximshëm. Hz. Aliu ka thëë: Ndërsa beteja e Bedrit vazhdote me të gjithë ashpërsië, e strehoheshim pas shpiës së Profetit. Ai ishte më i guximshmi dër e të gjithë! 761 Ky guxim i jashtëzakoshëm u dëshmua me të vërtetë ë Luftë e Uhudit. Në atë betejë, Profeti u plagos ga jë shigjetë e armikut dhe iu thye jë dhëmb. Lajmi i rremë i vdekjes së tij u bë shkak që ushtria islame të shthurej. Por ai e gau kali me guxim dhe vedosmëri drejt armikut duke thirrur uë jam i dërguari, kjo s është gëjeshtër, dhe, me këtë veprim, bëri që luftëtarët e shpërdarë të mblidheshi dhe të rreshtoheshi përsëri! Atë atë kur do të emigrote ga Meka ë Medië, politeistët ia rrethua shtëpië për t i bërë atetat. Kurse ai, pasi e vuri Hz. Aliu ë shtrati e vet, doli ga shtëpia dhe kaloi lirisht mes rre Buhari, Muslim, Ebu Davud, Tirmidhi A. Hamdi Akseki, idem, f A. Hamdi Akseki, idem, f

444 BOTEKUPTIMI ISLAM thuesve duke këduar ajete të caktuara të sures Jasi 762. Pastaj, ë shpellë Thevr ku u fsheh së bashku me shoku e shpellës, Hz. Ebubekri, kur djekësit iu afrua shumë, shoku besik i tha: Armiqtë a u afrua shumë! Sikur t i hedhi sytë ë fud të këmbëve të veta, do të a shohi e!.. Atëherë, Profeti i tha kështu: 444 Lá tahze!.. Iallahe meaá! Gjatë trembëdhjetë vjetëve plot, ë Mekë, Profeti iu ështrua me durim dhe lejueshmëri vuajtjeve dhe mudimeve të padurueshme. Një herë që shkoi ë Taif për t i ftuar jerëzit e atjeshëm ë rrugë e drejtë, e zuë me gurë dhe e përgjakë. Atëherë, ai griti duart lart drejt Zotit dhe u lut kështu: O Zot, uk e dëshiroj shkatërrimi e tyre! Ndoshta fëmijët e këtyre kaë për të t u falur ty! Pra, drejtoji ë rrugë të drejtë!.. Kurse, dërkaq, Xhebraili (a.s.) i kishte ardhur dhe i kishte thëë: Po dëshirove, mallkimi yt për taifasit do të të praohet dhe ata do të shkatërrohe! Ditë e gadhjimit të Mekës, çdokush pati padehur se ai do të merrte shpagim ga të gjithë armiqtë e tij të vjetër. Por ai, edhe ë ditë kur ishte më i fuqishëm se kurrë më parë, duke mos u shmagur asjë thërrime ga thjeshtësia dhe djeja e faljes, qëdroi te dera e Qabes dhe shpalli amistië e përgjithshme duke thëë: Askush uk do të qortohet për ato që ka bërë! Shkoi, jei të lirë!.. Ditë e gadhjimit mbi Mekë, Vahshiu, ai që e pati vrarë ë Uhud Hz. Hamzai, ugji më të dashur të Hz. Muhammedit dhe heroi e Islamit, iku ga frika ë Taif. Por pasi edhe Taifi u dorëzua, duke mos ditur ç të bëte, u bashkua me jë grup që shkote ga Taifi ë Mekë dhe atje iu dorëzua Profetit. Dhe Profeti uk i tha asgjë për faji e madh që kishte bërë, por e fali duke u mjaftuar vetëm me këtë kërkesë daj tij: 762. Ne vumë pegesa para dhe pas tyre dhe ua lidhëm sytë që të mos shihi... (Kur ai, Jasi, 9) 763. Mos u dëshpëro! Pa dyshim, Allahu është me e! (Kur ai, Te - be, 40)

445 KADIR MISIROGLLU...por mos më dil më parasysh se ma kujto tim ugj!.. Gjithashtu, ditë e gadhjimit mbi Mekë, gruaja e Ebu Sufjait, e famshmja Hid, e cila, kur Hz. Hamzai pati rëë dëshmor, ia pati çarë barku, ia pati xjerrë mëlçië dhe e pati kafshuar, u afrua fytyrëmbuluar te Profeti, deklaroi se ishte bërë muslimae dhe, kështu, deshi të sigurote falje. I Dërguari i Allahut e johu, por uk e bëri vete dhe u suall sikur s kishte dodhur gjë. Ky qëdrim i Profetit bëri jë efekt aq të madh mbi Hidi, saqë ajo u detyrua të thotë: Gjer më sot, çadra më e everitshme ë sytë e mi ka qeë çadra jote, kurse sot uk shoh gjë më të gëzueshme se ajo! 764 Edhe biri i Ebu Xhehlit, armikut më të madh të Islamit, ishte, si i ati, jë dër armiqtë më të tërbuar të Islamit. Pradaj, atë ditë, iku ga Meka ë Jeme. Atë e gjetë ë Jeme dhe e pruë para Profetit i cili e priti me miratim atë armik i cili u bë muslima. Edhe Safva bi Umejje i cili ishte dër prijësit e politeistëve mekas dhe pati pasë paguar jerëz qër ta vrarë Profeti, atë ditë iku ga Meka. Profetit iu paraqit kërkesa për falje e tij dhe Profeti e fali, por Safvai që e dite ç faj kishte bërë, uk e besoi. Pas lutjeve të shokëve të Safvait, Profeti u dha atyre çallmë e vet si shejë faljeje dhe persoi i garkuar me atë detyrë, e gjeti safvai ë Xhidde, ia tregoi çallmë e Profetit dhe e solli atë para tij ë Mekë. Profeti ia deklaroi dër sy se e kishte falur. Megjithatë, Safvai uk u bë muslima, por i tha Profetit: Më lër dy muaj të medohem!.. Po të duash, katër muaj... Iu përgjigj Profeti. Më voë, edhe Safvai u bë muslima. Njëri prej armiqve më të mëdhej të Hz. Muhammedit para gadhjimit të Mekës, ka qeë edhe Ebu Sufjai. Ai i pati orgaizuar të gjitha luftërat kudër muslimaëve. Ndërsa Meka kishte rëë ë qetësi, atë armik e zuë, e pruë para Profetit dhe Hz. Omeri u tregua i gatshëm t ia hiqte kokë. Por Profeti e pegoi Hz. Omeri, dhe, jo vetëm që e fali Ebu Sufjai, por edhe e shpalli shtëpië e tij Darul Ema, Ved të Mbrojtur. Profeti deklaroi: 764. Buhari, Katl-i Hamza, Dhikr-i Hid. 445

446 BOTEKUPTIMI ISLAM Kush strehohet ë shtëpië e Ebu Sufjait, do të falet! Edhe katili i cili u bë shkak që vajza e Profetit, Zejebi, e cila po emigrote ga Meka ë Medië, të rrëzohej ga deveja, ta dështote fëmijë që kishte ë barrë, për pasojë, më pas, të vdiste edhe vetë, ai katil, pra, ë ditë e gadhjimit mbi Mekë, ga frika, deshi të ikte ë Ira, por s mudi, pradaj, i shkoi ë derë Profetit, ia pohoi të gjitha fajet që kishte bërë dhe i kërkoi falje me këto fjalë: 446 Sot po të vij ë derë për ta prauar Islami! Bëj ç të duash! Profeti e fali edhe atë! Mud të përmede edhe qidra shembuj si ky! Por, ç e do! A uk ishte ë shesh shpifja kudër Hz. Aishesë e orgaizuar ga hipokritët me prijësi e çifutëve, Abdullah bi Ujej-i ë krye? Hz. Aisheja ishte gruaja më e dashur e Profetit dhe vajza e Ebubekrit, mikut më të afërt, më të siqertë dhe më etuziast të Profetit. Kurse shëmtia e shpifjes së bërë kudër saj ishte e tillë që t ia trazote medimet e t ia luate medtë edhe jeriut më të butë e më të qetë! Sepse kërkohej të jollosej deri dhe pafajësia e saj! 765 Hipokritët flisi për këtë shpifje të sajuar prej tyre, kudo që dodheshi dhe përpiqeshi ta përhapi ë çdo ved. Zhurma që bëi armiqtë, goditja e jerëzve më të dashur e më të dershëm ga shpifjet, jollosja e gjërave të shejta ishi të padurueshme dhe po qe se Profeti do të kishte dashur të merrte shpagim ga hipokritët të cilët luai me deri dhe dijiteti e jerëzve, doshta ata do të ishi zhdukur breda jë çasti, se sahabet gati ishi! Por ai uk veproi kështu,, uk mori shpagim prej askujt dhe që të gjithë ia la Zotit ë dorë! 766 Ishte gjithashtu dita e gadhjimit mbi Mekë kur Hz. Ebubekri e mori ë shpië të ati plak dhe e çoi para Profetit, të cilit i tha: O i Dërguari i Allahut! Të lutem, foli tim eti për Islami! 765. Ndërsa kjo shpifje e shëmtuar hidhet poshtë ë Kur a duke u cilësuar tekstualisht ifku adhim, shpifja e madhe, është seriozisht shumë e hidhur që iraasit i japi ede kosideratë kësaj gëjeshtre! Ky gjymtim besimor i lidur ga pjesëmarrja ë krah të Hz. Muavijes (ë gjarje Xhemel), është me të vërtetë faqe e zezë për aëtarët e fraksioit xhaferít A. Hamdi Akseki, idem, f. 508 e ë vazhd.

447 KADIR MISIROGLLU Dhe Profeti iu përgjigj: O Ebabekr, pse e lodhe këtë plak? Të thoshe e të shkoim e atje ku dodhej ai! Gjithashtu ishte atë ditë kur jë arab i doli para Profetit dhe i tha: O i Dërguari i Allahut! Edhe uë dua të bëhem muslima! Ndërkaq, arabit i dridhej trupi dhe i kërcisi dhëmbët si dër ethe! Dukej qartë që jeriu kishte kishte shumë frikë. Kur e vuri re me kujdes, Profeti i lartë e johu: ishte komshiu i vjetër i tyre! Profeti i tha: Qetësohu, o vëlla! Uë s jam sudimtar! Ti më jeh mirë mua! A s jam uë biri i atij komshiut tëd i cili, kur gjete dojë copë mish, meqë uk kishte mudësi ta piqte, e thate ë diell dhe e hate?.. Edhe djejat e besikërisë dhe shoqërisë të Profetit, jeta e të cilit është e mbushur plot me shembuj të tillë virtytesh që s mbarohe me të umëruar, ishi të pashembullta. Kur pati shkuar ë Damask për tregti, jë shok qe larguar për t u takuar sërish me të ë jë kohë dhe ved të caktuar. Por, duke e harruar fjalë e dhëë, shoku pati shkuar ë vedi e takimit tri ditë më voë. Kurse Profeti i cili kishte tri ditë që po e priste, i pati thëë pa e qortuar aspak: Ka tri ditë që po të pres këtu! U shqetësova shumë! A uk të ra dojë e keqe ë kokë? 767 Le t i japim fud këtij diskutimi duke dhëë edhe jë shembull. Një ditë, jë bedui shkoi te Profeti për t i kërkuar diçka që kishte për të marrë prej tij. Ngaqë beduiët ishi jerëz shumë të trashë e shumë të ashpër ë sjellje, beduii ë fjalë përdori shumë fjalë të ashpra duke ia kërkuar Profetit gjëë që kishte për të marrë. Sahabet u zemërua me sjellje e beduiit dhe i thaë: A e di ti se me kë po flet? Uë erdha të kërkoj të drejtë time! Ua ktheu prerazi beduii. Atëherë, Profeti u tha sahabeve: 767. Sue-i Ebu Davud, II, f

448 BOTEKUPTIMI ISLAM Ju duhet të mbait aë e beduiit, sepse ky jeri kërko ga e të drejtë e vet dhe, për atë që ka të drejtë për të kërkuar, ka edhe të drejtë fjale! A ekzisto ë historië e jerëzimit dojë jeri tjetër që ta ketë dhëë llogarië e jetës ashtu siç e pati dhëë ai jeri i pashoq ë haxhi e lamtumirës? Ai pati thëë kështu atëherë: Kujt t i kem rëë ë shpië, ja shpia ime, le të vijë të më bjerë! Nga kush të kem marrë jë grosh, le të vijë ta marrë, ja qesja ime!.. E, pra, uk ekzisto. Dhe ja sepse: 448 Muhammedu besheru la ke l-besher Bel huve ke l-jakuti beje l-haxher Muhammedi është jeri, por jo si çdo jeri, Po ashtu siç rubii-gur s i gjet çdo guri... Kur i qe afruar vdekja, jë ditë, Profeti u gjit ë miber prej ga predikote, dhe i pyeti të praishmit ë faltore: O jerëz! Ç profet kam qeë për ju? Pasi sahabet iu përgjigjë me shumë fjalë lavdëruese, ai u tha: O muslimaë! Kërkoj që, po qe se i kam bërë dikujt ga ju dojë të padrejtë ë emër të së drejtës sime mbi ju dhe ë emër të Allahut, para se të vijë ajo ditë që të shlyhemi ë jetë tjetër, të grihet tai ë këmbë dhe ta marrë prej meje të drejtë që i tako! Meqë askush s u grit ë këmbë, Profeti e përsëriti kërkesë tri herë. Pas herës së tretë, u grit ë këmbë sahabeja plak Ukkashe dhe tha: T u bëfshi kurba ëë e babë, o i Dërguari i Allahut! Po qe se uk do të kishe gulur këmbë, as uë s do të dilja para teje për të të kërkuar diçka! Pas jë beteje, dodhesha mes gazijve. Sapo do të daheshim, devetë a erdhë praë e praë. Dhe kur zbrita 768. Këto dy vargje jaë trasliteruar ga arabishtja ë shqip, kurse përkthimi i tyre ë vijm edhe ka të jëjtë rimë (aa), edhe i rua të gjitha vlerat kuptimore dhe letrare. Shë. i përkthyesit.

449 KADIR MISIROGLLU ga deveja dhe t u afrova për të t i puthur këmbët, e grite shkopi dhe më godite ë shpië. Nuk e di ëse deshe të më biesh mua apo devesë! Profeti (s.a.s.) i tha: O Ukkashe! Mbështetem te Allahu, se s të kam goditur me dashje! Pastaj e urdhëroi Bilal Abisiasi t i gjete jë shkop. Kur e pruë shkopi, Hz. Ebubekri, Hz. Omeri dhe Hz. Aliu iu lutë Ukkashes që t i godiste ata ë ved të Profetit. Profeti i daloi ata si dhe Hz. Hasai me Hz. Hysei që paraqitë të jëjtë kërkesë, iu kthye Ukkashes dhe i tha: O Ukkashe, ë më goditsh, goditmë! O i Dërguari i Allahut! Kur më godite mua, uë s kisha rrobë mbi shpië! I tha Ukkashe. Dhe Profeti e zbuloi shpië. Atëherë, Hz. Ukkashe u hodh mejëherë, ia puthi Profetit shpië dhe vulë e profetësisë dhe i tha kështu: Nëë e babë t u bëfshi kurba, o i Dërguari i Allahut, kush mud të guxojë të matet me ty? Atëherë, Profeti (s.a.s.) i tha: O bëj ç duhet bërë për ta marrë të drejtë që të tako, ose më fal! Dhe Hz. Ukkashe i tha: Duke shpresuar që ditë e kiametit Allahu të më falë mua, po të fal! Atëherë, Profeti (s.a.s.) tha: Kush dëshiro ta shohë shoku tim ë xheet, le ta vështrojë këtë jeri! Dhe të gjithë sahabet u gritë ë këmbë dhe, duke e puthur ë ballë Hz. Ukkashe, i thaë: Të urojmë se arrite jë gradë shumë të lartë dhe u bëre shok i Profetit ë xheet! Buhari, Tib, 17; Muslim, Ima,

450 BOTEKUPTIMI ISLAM A mud të tregohet dojë perso tjetër ë historië e jerëzimit, i cili ta ketë dhëë llogarië e jetës ë këtë mëyrë? Kokluzioi i të gjitha këtyre që treguam, është ky: Kurrë s është e mudur që ai të imitohet dhe diqet moralisht ashtu siç duhet! Mirëpo ai a është treguar ga Zoti si model shembullor për t u imituar dhe djekur! 770 Atëherë, kjo mud të realizohet ga çdo jeri sipas fuqive dhe mudësive të veta dhe me aq sa t i jetë caktuar si pjesë. Ai përfaqëso pikë kulmore ë lartësië morale. Çdokush mudet ta realizojë domosdoshmërië e bujarisë shpirtërore 771 që zotëro ë mëyrë të bashkëlidur, me aq sa ç mud t i afrohet kësaj pike lartësie kulmore! Duke e persoifikuar populli yë përjetësisht emri e tij të bekuar tek Mehmeti, çdo muslima, duke e kujtuar të biri ë trajtë mehmetçik, ka djekur qëllimi për ta pajisur atë me koceptimi si jë Muhammed të vogël! Nga aa tjetër, gjedja është e trashëgueshme dhe trashëgimi ruhet me aë të dashurisë. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që dashuria për të shfaqet tek persoi para së gjithash ë trajtë e epërsisë morale dhe fytyrës së qeshur. Edhe e dëshirojmë të themi ë formë pohimi se ç të kemi si moral, bukuri fytyre dhe shprehjeje, e kemi ë sajë të dashurisë për Profeti. Me këtë djejë dhe medim deshëm që, duke marrë të shkruajmë vjersha lavdëruese për të ë titulli e përgjithshëm lavdërim, ta përdorim këtë aftësi pak edhe për të! Dhe tai, duke e mbaruar këtë vepër me dy vjersha ga ato, po i japim fud fjalës soë me shprehje me ty, o i Dërguari i Allahut! Kur ai, Ahzab: Në origjial: ekremiyet. Shë. i përkthyesit.

451 DHEU NJË ENGJËLL DUKE U KREDHUR E RËNË NË DHÉ, MORI NGA DHEU I TOKËS NJË GRUSHT DHÉ... AI NË ATË MËNYRË URDHËRUAR QE; PASTAJ U KTHYE DHE ARRITI PRAPË TE ZOTI I TIJ I LARTË... U GATUA DHEU DHE MORI FORMË, KËSHTU U TRAJTËSUA NJERIU I PARË DHE, PASTAJ, DUKE I FRYRË BRENDA NGA SHPIRTI I VET, E MBUSHI ME TË FSHEHTA KRIJUESI I LARTË!.. ADEMI ISHTE AI QË NË SHESH KËSHTU DOLI, ADEMI, AI... ADEMI NJË PROFET ISHTE, MIRËPO NË PROFETËSI, I DASHURI I ZOTIT ISHTE MË I LARTË SE AI, MADJE MË I PARË SE AI!.. JO ADEMI VETËM, POR NJËQIND MIJË PROFETË, NJË MBI NJË DRITË, NJË PAS NJË TË GJITHË QENË LAJMËTARË TË EKZISTENCËS SË TIJ DHE, PAS NJËSISË SË ZOTIT, KY ISHTE LAJMI MË I LARTË I PËRCJELLË NGA TË GJITHË!.. NË KËTË KRIJIM TË PARË, E FSHEHTA E KRIJIMIT U REFLEKTUA NË TOKË, I RODHI NË BARK DHE, KËSHTU, GJER NË KIAMET, NË TË GJITHA QENIET E LA ME BARRË... MBI NJË QËNDISMË MBI GJERGJEF TANI, 451

452 BOTEKUPTIMI ISLAM MERR NJË FORMË TJETËR ÇDO STINË; EDHE NËSE LULET NGJYRA-NGJYRA NË NJË KOPSHT TË RRALLË THITHIN TË NJËJTIN DHÉ, TË NDRYSHME JANË NË FORMË, NË NGJYRË, NË KUNDËRMIME... PASTAJ, SI LULET, INSEKTE NGJYRA-NGJYRA, ME KRAHËT PREJ TYLI KËTO FLUTURA!.. MË NË FUND, MBULESA E JESHILTË E DHEUT, ENDJA ENIGMATIKE E HOLLË E KRIJIMIT!.. NGA TOKA NË TOKË, NJË RRJEDHË JETE, KALIMI I TIJ NGA GJENDJA, NË GJENDJE... POR A MOS PANDEH TI SE KËMBËT E BEKUARA TË ATIJ DRITË MBI DRITË, U PËRSOLLËN E JETUAN MBI KËTË BALTË TË FËLLIQUR, TË SHKELUR NGA KËMBËT E MËKATARËVE TË PANUMËRT NGA KABILI, GJER KËTEJ? MOS E BESO! GJATË NJË MIJË E KATËRQIND VJETËSH, NGJARJA E TIJ E SHKËLQYER QË E KALON FESTËN E PËRRALLAVE ME PERÍ, JETOI DUKE FLUTURUAR MBI RE PUPLORE DUKE U ULUR NGA REJA, NË RE, KURSE VETËM HIJEN IA BARTI KY DHÉ; KY NDER I MJAFTON ATIJ... KY NDER I MJAFTON ATIJ!.. 452

453 PORTRET PO QE SE ATO QË E QORTUAN ZYLEJHANË, POR I PRENË DUART KUR E PANË JUSUFIN, DO TA SHIHNIN BUKURINË E TIJ, DO TË PRISNIN ZEMRAT! HZ. AISHE (R.ANHA) E KANË PËRSHKRUAR PORTRETIN E TIJ ME CA FJALË, NË TË VËRTETË, SHUMË RRËFYES, NDËR TA, DHE IMAMI ALI... POR KOMPETENCA E MJETEVE QË NA KANË PËRCJELLË NGA E FSHEHTA PROFETIKE E ATIJ SOVRANI URTËSIE, LAJMËTARI TË MADH, DUHET PESHUAR, SE ATO MJETE A S JANË SY DHE FJALË?.. Ç GJË MUND TË SHOHË GJËJA QË I THONË SY?! SE MOS NJË KUFI DRITE S ËSHTË PËR TË NJË BOTË ERRËSIRE!.. PËR MË TEPËR, NJOHJA E GJËSË SË DUKUR MJAFT NË VARTËSI TË NDIKIMEVE LLOJ-LLOJ!.. Ç DUKET DRITË ME DASHURI, ME URREJTJE BËHET ZJARR; NJË I BËHEN VERBËRISË SË NGJYRAVE EBU XHEHLI ME IMAMIN ALI... PASTAJ, A S ËSHTË ÇUDI 453

454 454 BOTEKUPTIMI ISLAM NJË SËMUNDJE SYRI SI E PËRGJITHSHME DHE E PANJOHUR, GJITHSESI? E PJESSHME PO TË MOS ISHTE, A DO TË NJIHEJ, VALLË, FATKEQËSIA NJOHËSE E QUAJTUR E NGJYRAVE VERBËRI? ESHTË DHE NJË GJË TJETËR QË S MËNJANOHET; VËSHTIRË TË PËRCAKTOHET, POR S MUND TË MOHOHET: A KA VALLË, NË BOTË NJË EKZISTENCË TË NGRIRË? ASGJË S MBETET PO AJO... GJËRAT QË DUKEN, ÇDO ÇAST MUND TË NDËRROHEN NË SHUMË KUPTIME; SIDOMOS FYTYRAT KU NDJENJAT REFLEKTOHEN... KUSH S I DI KËTO, GUXON DHE, SI PIKTORI I MEVLANASË, DUKE E PANDEHUR VETEN QËNDISTAR TË AFTË, NGRIHET E SHKON PORTRETIN T IA QËNDISË... ME T IA VËNË RE HALLIN, AI I URTË I MADH, ATY PËR ATY BUZËQESH ME ATË ZELL TË KOTË; KUR, MË NË FUND, PIKTORI DORËZOHET, I GRIS NJË NGA NJË NJËZET PORTRETET QË KURRSESI S NGJAJNË ME VETVETET DHE I LËSHOHET TË URTIT NË GJUNJË... JA, PRA, I URTI I ASAJ FESË SË MADHE! POR PO TË ISH PROFETI, ATËHERË Ç DO TË NDODHTE, PIKTORI I SHKRETË ATËHERË Ç DO TË BËNTE!.. PASTAJ, SE MOS FJALA ËSHTË MË E AFTË SE SYRI? EDHE AJO ËSHTË NJË MJET QË, N U KËRKOFTË NJË FJALË PËR NJË PROVË TË PADYSHIMTË, NDOSHTA S MUND TË GJENDET NË ASNJË GJUHË... SI KUSHTET E BOTËS SË ËNDRRAVE, BRAKTISE DHE SYRIN,

455 DHE FJALËN, PËR NJË ÇAST, NGA LIBRI KOKËN NGRIJE DHE ZGJOHU NË ATË AGIMIN E MAGJISHËM TË ASHKUT PAK!.. DHE BËHU LOT I NXEHTË, LUTJE NDAJ NJË ILUZIONI... EC PËRTEJ ÇDO ILUZIONI SE TË HAPEN SHTRESAT E ERRËSIRËS TY DUKE U SHPËRNDARË NË RREZEN E ASHKUT NJI NGA NJI DHE, PASTAJ, VJEN NJË ÇAST AJO DRITË TË SHFAQET QARTË PARA TEJE ME NJË SHKËLQIM QË T I MERR MENDTË!.. MEGJITHATË, MOS PANDEH SE Ç SHEH ËSHTË E TILLË SIÇ E SHEH, SE, KUSH E DI, ËSHTË ENDE E FSHEHUR PAS MBULESAVE NJË MIJË KAT!... SEPSE TE AJO DRITË ARRIHET ME SA TË KESH ASHK DHE BESIM; MBULESA NGRIHET, RRUGA SHKURTOHET, ME FUQINË NJERËZORE, GJENDJA ZOTËROHET DHE ENIGMA, ATIJ QË MUNDET TA FSHEHË, I DORËZOHET! PA DYSHIM, KA EDHE NJERËZ TË TILLË, POR MOS HARRO SE PRAPËSEPRAPË, NJOHJA E TIJ ËSHTË KAQ!.. DHE NDRYSHE SI MUND TË JETË? PËR SHKAK TË INTENSITETIT TË SHFAQJES, ALLAHU, I FSHEHTË, ALLAHU I BUKUR E I MADH, ALLAHU TRANSCENDENTAL, I DASHURI IM - PASI T I KETË THËNË ATIJ, A KA MË MUNDËSI PËR MË TEPËR PUSHTET? KURRSESI! KURRSESI! 455

456 PASFJALE 456 Pas përfudimit të kësaj vepre të marrë për t u shkruar me qëllim për ta trajtuar botëkuptimi islam me jë përpjekje modeste sikur të deshim ta vlerësoim jë oqea duke bërë aalizë e jë kusie bakri me ujë të marrë prej tij, e quajmë të domosdoshme të themi disa fjalë edhe për të ardhme e tij. Për këtë, e quajmë me ved të parashtrojmë më parë kokluzioi përfudimtar, pastaj arsyet e këtij kokluzioi. Atëherë, mud të themi mejëherë këtë që Islami është faktori i vetëm ë kuptim të plotë i drejtësisë sociale ë përmasa dërkombëtare dhe i qetësisë dhe prehjes që e gjithë bota, veçaërisht bota perëdimore i kërkojë qysh prej shekujsh, gjë që ata do të bëhe të aftë për ta gjetur këtë të vërtetë ë jë të ardhme shumë të afërt! Se, meqë aftësia johëse e jeriut perëdimor, ashtu si e fëmijëve që luajë kukamçefthi, është e verbuar me aë të faatizmit dhe kushtëzimit egativ, ai ede uk e di se ç po kërko dhe se si duhet kërkuar. Eshtë për këtë arsye që gjatë gjithë Mesjetës, kur ia vuri vetes vulë e turpit me lëvizjet dhe veprimet e përdhushme dhe destruktive, si krimet e quajtura fushatat kryqtare, gjykatat e ikuizicioit dhe Nata e shë Bartolemeut, jo vetëm e hodhi poshtë mudësië për ta adoptuar Qytetërimi Islam të Adaluzisë, por edhe epërsië tekike që fitoi me kryerje e Revolucioit Idustrial, uk u druajt aspak që, me jë oreks prej vampiri lakmitar, ta përdorë për t ia thithur gjaku tërë botës dhe, sidomos, jokrishterëve. Qëllimet, sjelljet dhe veprimet imperialiste dhe ëvleftësuese daj të tjerëve të kudërta me esecë jerëzore që vazhdojë ede me aë të jë sërë metodash të reja, kaë gjetur pasqyrim madje edhe ë feë e tyre e cila duhet të jetë humaiste. Ata që gjer dje i trasportoi zezakët e

457 KADIR MISIROGLLU Afrikës për ë Amerikë ë kushte më të këqija se ato të trasportit të kafshëve dhe i përdori si skllevër, më ë fud, patë mirësië të kujtojë se edhe ata jaë jerëz, si dhe të kuptojë se dhe ata mud të bëhe krishterë, por, duke mos e duruar dot as të dodheshi praë e praë me ta ë jë faltore, themelua fraksioi baptist të posaçëm vetëm për zezakët. Me të vërtetë, karakteristika e botës perëdimore krishtere që ka arritur kulmi e fuqisë me Revolucioi Idustrial dhe ka futur ë dorë prijësië politiko-ekoomike të botës, s është aspak për faqe të bardhë. Bota perëdimore krishtere kurrë uk mudi të grite jë qytetërim të virtytshëm. Krahas shtimit të mudësive, i jaë tërbuar paralelisht ë të jëjtë masë qëllimet dhe orekset egoiste. Krejt siç i shtohet etja jeriut të etur kur pi ujë të kripur për ta shuar etje, duke iu shtuar ë çdo etapë, edhe ca më shumë pasioet dhe orekset, është ardhur ë ditët e sotme. Me johje e privilegjit dhe moopolit për kulturë e tij, Perëdimi krishter, duke e aashkaluar shfaqje prej kryevepre ë qytetërimi osmao-islam edhe duke vrapuar, madje, pas mudësisë së mbajtjes gjallë përbashkësisht të kulturave të dryshme sipas eksperiecës së Europës së Bashkuar, ka vëë ë shesh se sa larg dodhet ede ga humaizmi i vërtetë! Ne, muslimaët, meqë e shohim edhe Amerikë breda koceptit të Perëdimit, mud të themi këtë: Kur perëdimorët, duke e sofistikuar idustrië e armëve me qëllim për të shkëmbyer armë me mudësitë atyrore të të tjerëve, arritë ë dimesioet e armës ukleare dhe paë se këto armë e shkatërrojë edhe atë që i përdor, i kthye ato vetëm ë mjete kërcëimi (ë armë të ashtuquajtura strategjike M.H.) dhe u vuë të kërkojë dojë armë tjetër të asgjësimit ë masë dhe e gjetë: mikrobi! Me të vërtetë, sot po bëhe plae krimiale të papara ë historië e botës për të asgjësuar popullsi të mëdha, si kiezët dhe idiaët, me aë të tekikës luftarake biologjike. Ndërkaq, sikur t i lëmë mëjaë skeare të tillë utopikë të idiferetëve dhe të të paditurve të cilët, duke mos ditur gjë për plaet e Allahut, padehi se mud të bëjë ç të dua, është e pamudur të mos e shohësh e të mos e kuptosh se ë ç pikë idiferetizmi jerëzor dhe moral kaë arritur perëdimorët të cilët kaë mbetur spektatorë pa e luajtur qime qysh gjashtëdhjetë vjet e këtej daj dramës palestieze 457

458 BOTEKUPTIMI ISLAM dhe këto tre-katër vjet daj tragjedisë irakiae, madje duke qeë vetë shkaktarët e vërtetë të atyre tragjedive! Ç është, vallë, shkaku i vërtetë i këtyre qëdrimeve dhe sjelljeve kudër virtytit, të jeriut perëdimor i cili e ka helmuar shpirti e vet me pasioe subjektive dhe egoiste, i cili i ka zbrazur kishat duke e reduktuar feë e vet ë iveli e jë zakoi dhe tradite si të festimeve toa të shëgjergjit? Më parë le të themi këtë që dhua dhe padrejtësia uk qëdrojë dot ë këmbë, uk jaë të përhershme! Kur ato arrijë kufiri maksimal, ë dërgjegje kolektive zgjohe prirjet për trasformime dhe fillo të kërkohet jë rrugëzgjidhje. Kështu ka dodhur gjithmoë ë histori. Shkaku i kësaj është se tek vaitetet 772 uk dodhet asjë thërrime ga atributi hyjor i përhershmërisë 773. Si rrjedhojë e kësaj, çdo formësim dhe çdo feome është i dëuar me prishje dhe asgjësim. Për çdo formësim dhe feome ekzisto jë periudhë kohore e marrë peg si domosdoshmëri hyjore. Mbase për Botë Perëdimore, madje, për tërë botë, është duke u afruar çdo çast mbyllja e periudhës kohore të marrë si peg. Ne e kemi trajtuar edhe jë përgjigje për pyetje e mësipërme, edhe trasformimi që duhet të dodhë si domosdoshmëri e vulletit hyjor, tridhjetë vjet më parë, ë revistë toë Sebil 774 atëherë kur ajo botohej si e përjavshme, ë jë shkrim me titull Duke lidur dielli ga perëdimi 775. Sot ka shumë pak gjëra që mud t i shtohe atij shkrimi. Në fillim po ia ofrojmë vëmedjes suaj shkrimi ë fjalë. Kushtet fizike dhe gjeografike ku lidi dhe mes të cilave jetojë jerëzit, ushtrojë dikim me rëdësi të jashtëzakoshme jo vetëm mbi orgaet e tyre, por, ë të jëjtë kohë, edhe mbi djejat, medimet dhe karakteri e tyre! Mbi këtë të vërtetë të parashtruar së pari ga medimtari i madh islam, Ibi Haldui, u prodhua më pas shumë ide dhe ky faktor sot kosiderohet ë botë e dijes dhe shkecës si jëri prej shkaqeve themelore të sjelljeve të dryshme jerëzore, madje, praohet se dikimi i kushteve fizike dhe gjeografike përfshi jo vetëm jerëzit, por edhe kafshët, madje, edhe bimët! Rritja e moshës së pubertetit duke u gjitur ga vedet e grohta Në origjial: masivaullah, çdo gjë tjetër përveç Allahut. Shë. i përkthyesit Në origjial: beka. Shë. i përkthyesit Shih. Sebil, r. 171, datë 13 prill Në origjial: Güeş Batıda Doëarke. Shë. i përkthyesit.

459 KADIR MISIROGLLU drejt veriut është rezultati i parë që të vje dërmed ga dikimi i kushteve ë fjalë mbi zhvillimi e orgaeve. Edhe raporti i lartë i vetëvrasjeve ë vedet e veriut me qiell vazhdimisht të mbyllur e me mjegull është jë shembull i johur ga të gjithë i dikueshmërisë së kushteve fizike dhe gjeografike mbi jetë shpirtërore. Nuk mud të mohohet se jë poezi lirike përshkruese apo eulogjike e përdorur ga të gjithë se këto veçori që Bota Lidore e johur për botë të urtësive, legjedave dhe vetëflijimeve për të tjerët ose altruizmi, i paraqiti gjatë shumë e shumë shekujve me radhë, kaë të bëjë edhe me klimë dhe kushtet atyrore të saj. Kapaciteti i jeriut të të gjitha vedeve të Lidjes, ga Kia gjer ë Botë Arabe, për të imagjiuar e fatazuar, për të medituar e mbyllur ë vetvete, duket ë mëyrë të qartë ë produktet e tyre të meditimit fetar dhe letërsisë fetare. Ç mud të jetë më e atyrshme se mbushja e zemrës si qedër djejash jerëzore e jë qielli mbi shkretëtirë pa aë e pa fud, e jë qielli të hapur, të kthjellët, pafudësisht të thellë e të stolisur me yje të paumërt, se mbushja e kësaj zemre, pra, me prirje dhe iteresime mbi amshueshmërië e cila simbolizo Zoti? Eshtë për këtë arsye që ë letërsië arabe haset si lajtmotiv eksklamacioi ja lejl! / o atë!. Dhe kjo dukuri e letërsisë arabe është aq e theksuar, saqë edhe ë vedi toë, madje, që është jë ved lidor, ky eksklamacio përdoret si isiuatë për fakti që arabët jaë larg ga realizmi. Siç e prekëm, jëri prej shkaqeve themelore të kudërshtive mes botëve të Perëdimit dhe Lidjes si dhe mes jerëzve të këtyre botëve, jaë kushtet atyrore. Pradaj jeriu i Perëdimit, i përmalluar për dielli, për qielli e hapur me yje, është i mbyllur ë vetvete, egoist dhe tejet racioalist. Kjo situatë cilësore shpreh për jeriu perëdimor jë mugesë kapaciteti daj feve qiellore me skelet të përbërë prej të vërtetash metafizike dhe, posaçërisht daj Islamit, si feja qiellore e përkryer dhe e fudit. 776 Eshtë për këtë arsye që edhe 776. Sot, këtu, duam të shtojmë edhe këtë, që, ë Botë Perëdimore, çdo gjë karakterizohet ga jë etitet që fuksioo si pasqyrë ku reflektohet shqetësimi i përhershëm shpirtëror i atyre që e kaë përvetësuar atë botë. Në shkrimet dhe arkitekturë e tyre sudojë lijat e thyera. Muzikë e kaë plot me kadeca gjitëse e zbritëse të papritura. Ndërkaq, shkrimet, arkitektura dhe muzika e muslimaëve paraqesi jë etitet krejt të kudërt me këtë. Shkak është dallimi midis krishterëve dhe muslimaëve ë faktori e qetësisë shpirtërore. Ngaqë uk e beso dot Zoti me atributi ehadijet (jësi, uitet), krishteri është i privuar ga qetësia dhe prehja shpirtërore, përkudrazi, i mbushur plot shqetësim dhe ervozizëm. Në shkrimet, 459

460 460 BOTEKUPTIMI ISLAM jë fe me origjië qiellore, për rrjedhojë, të mbushur plot me të vërteta metafizike, si krishterizmi, perëdimorët e kaë shtrembëruar duke i adoptuar asaj gjyrë e këtyre prirjeve idividualiste. Dihet se, ë feë toë të lartë, është shprehur dhe deklaruar edhe situata cilësore e lidjes së diellit ga perëdimi si jë dër shejat e kiametit. Ndërkaq, e, duke mos e hedhur poshtë mudësië që lidja e diellit ga aa e perëdimit si eveimet fizik dhe astroomik të kuptohet si modifikim i rregullit hyjor dhe diçka e huaj për të, jemi për jë vlerësim të çështjes ë jë orietim tjetër. Në fakt, gjer tai, lidja e diellit ga aa e perëdimit është kuptuar gjithmoë si dukuri materiale dhe fizike dhe ky ka qeë opiioi sudues ë Botë Islame. Megjithëkëtë, a uk mud të medohet që ë përmbajtje e këtij opiioi fetar, me dielli të ëkuptohet Islami? Ekzistojë disa shkaqe që a shtyjë e te jë opiio i tillë. Fakti që lidja e diellit ga aa e perëdimit deklarohet si shejë kiameti, shpreh, së bashku me këtë, edhe të vërtetë se kjo gjë do të dodhë shumë voë. Madje, fakti që kjo situatë cilësore përmedet mes shejave të mëdha të kiametit, e përforco akoma më shumë ideë se kjo gjë do të dodhë shumë voë. Nga aa tjetër, meqë fakti që jeriu i Perëdimit është materialist, egoist, racioalist dhe iteresaxhi, e bë atë pa kapacitet daj botës sublime dhe meditimit, vë ë shesh të vërtetë se praimi i islamit do të dodhë më voë tek jeriu i Perëdimit. Në këto kushte, voësia dhe vështirësia sioimike mes lidjes së diellit ga aa e perëdimit ga jëra aë - dhe praimit të Islamit ga perëdimorët ga aa tjetër - e bë më të prerë dhe kategorike mudësië që, ë këtë kokluzio dhe bidje, dielli të jetë vetë Islami! Veç kësaj, pavarësisht ga kushtet vështirësuese që përmedëm, Bota Perëdimore e sotme ka filluar të bëhet skeë e simptomave drithëruese të jë lidjeje të tillë. Me të vërtetë, pavarësisht ga pamjaftueshmëria e skajshme e mudësive dhe veprimtarive të botimit dhe propagadimit të Islamit, qidramijëra jerëz ë Evropë dhe Amerikë kaë zëë Rrugë e Drejtë. Dhe po qe se fusim ë llogari edhe zezakët muslimaë, kuptohet se umri i muslimaë arkitekturë, ë muzikë, madje, ë veshje e gushtë, shfaqet rrjedhoja e këtij shqetësimi.

461 KADIR MISIROGLLU ëve të rij arri ë milioa! Sidomos, të tërheq vëmedje fakti që ata që e kaë zgjedhur ose që e zgjedhi Islami ë Evropë, dali ga mesi i jerëzve me arsim të lartë, ga mesi i shkecëtarëve aalistë si dhe, përgjithësisht, ga mesi i itelektualëve. Kur shqyrtohe dhe aalizohe shkaqet dhe faktorët që i shtyjë këta lloj jerëzish ë rrugë e drejtë, vihet re me tmerr pamjaftueshmëria e tyre për ta xjerrë logjikisht dhe formalisht këtë kokluzio të madh dhe admiistrimi hyjor këtu shfaqet ë jë trajtë mësimdhëëse! Sa më shumë që t i joh shkaqet që i çojë ë rrugë të drejtë ata që e praojë Islami, të cilët i takoj ë qytetet apo zoat rurale të Evropës që jam duke i shëtitur, aq më shpesh e kujtoj parimi fetar mbi lidje e diellit ga aa e perëdimit ë kohë afër kiametit dhe përjetoj emocioe të veçata të jetës sime. Edhe kjo gjedje prodho tek uë jë opiio evidet mbi çështje se dielli i kësaj bidjeje fetare është Islami! Perëdimi materialist që rritet dhe sofistikohet gjithjë e më shumë, iteresat idustriale që, duke e materializuar akoma më shumë jeriu e vet, ia atrofizojë djejat moralo-shpirtërore dhe ia thajë burimet e zemrës, e kaë shtyrë çdokëd që kaë përfshirë, ë vorbullë e jë falimetimi të tmerrshëm. Lëvizja islamizuese që ka filluar ë Evropë ë këto kushte, ka lidur ga revolta daj jë ecurie të hidhur e jerëzve që u ka mbetur ë shpirt qoftë edhe jë thërrime kapaciteti besimi. Njerëzit ë umër të kufizuar të cilët sot mude ta realizojë këtë revoltë daj mjedisit dhe korizës persoale e familjare, jaë pararedësit e Perëdimit Muslima të së ardhmes! Me aë të lëvizjes së tyre, horizoti i Perëdimit i rrethuar prej shekujsh me re të zeza, ka isur të driçohet dhe të mbushet me festë e gjyrave të grohta të perëdimit që u japi gëzim zemrave! Eshtë jashtëzakoisht iteresate që ky zhvillim dhe kjo shfaqje rastis ë jë kohë kur më shumë se pesë milio vëllezërit taë dodhe ë Evropë qoftë edhe me motivi për të siguruar puë dhe bukë! Edhe shumica e tyre jaë darë ga mjedisi ku kaë qeë, ë vedi toë, ede pa e mësuar Islami ashtu siç duhet, dhe jaë dërguar ë duar krejtësisht të huaja për ta. Edhe pse jë pjesë e tyre uk kaë qëdruar dot ë këmbë për këtë shkak, shumica jaë bërë sërish dhe me të vërtetë muslimaë ë Evropë! Me shtesë edhe të këtyre, sot, Perëdimi është bërë skeë e jë lëvizjeje kovertimi të tillë që, zhvillimi dhe zgjerimi i mëtejshëm i kësaj do të bëhet për- 461

462 462 BOTEKUPTIMI ISLAM fudim i gadhjimit përsëpari jo vetëm të jeriut perëdimor, për edhe i jeriut toë. Dhe, kështu, me shtytje e kaderit, parashkrimit hyjor, për ata që jaë lëë të detyruar të zgjedhi emigrimi ose, më saktë, hixhreti, jë rrugë, kjo, profetike, të dodhë jë shfaqje kalimi ga persekutimi ë favor, e paparashikueshme dhe e papërfytyrueshme, kjo, ë fillim! Mprehja ë besim dhe ë pasioi e xhihadit e këtyre vëllezërve taë që jaë të garkuar me provë e mudësisë për të mbetur ë këmbë ë Evrdpë përballë mohimit dhe herezisë, do të bëhet faktori më me rëdësi i cili do t u shtojë të esërmeve jë gjyrë islame. Të gjitha këto zhvillime jaë sheja të lumtura që tregojë se Dielli Islam ka filluar të lidë ga aa e perëdimit edhe ë vedi toë ku, qysh prej jë kohe prej afro jëqid vjetësh, lugiat e besimit jaë mbushur me mjegull me burim perëdimor. Nuk duhet dyshuar edhe se edhe Ngadhjimi i Romës së Perëdimit të lajmëruar ga Profeti yë i lartë i dërguar jerëzimit si jë pishtar i përjetshëm ga Zoti yë, dodhet shumë afër si jë etapë e mesme ë këtë zhvillim. O muslima! Mos e vuaj dëshpërimi dhe malli që s ke jetuar ë Shekulli e Lumtur dhe s ke marrë pjesë ë luftë dhe përpjekjet e fillimeve të Islamit! Edhe koha kur po jeto ti do të bëhet shumë shpejt skeë e jë lidjeje të dytë dhe e jë rigjalljeje dhe, atëherë, dëshira e thellë për xhihad dhe gadhjimi i madh për të cilat është etur shpirti yt, do të arrihe dhe plotësohe, madje ë jë masë të paimagjiueshme për ty! Ja, pra, Dielli i Islamit i eklipsuar qysh prej shumë kohësh, ka filluar duke u gjitur ë horizot duke i grisur errësirat pak ga pak! Dhe, ë jë mëyrë të papritur: ga aa e perëdimit!.. Turp për ata që, megjithëse e johi vete për muslimaë, dërsa dielli po lid ga aa e perëdimit, uk e djejë emocioi e këtij feomei të madh dhe uk bëjë asjë përpjekje!.. Këtu mbaro shkrimi. Specifikat që mud t i shtohe kësaj tridhjetë vjet më pas, mud t i shprehim shkurt kështu: 1. Mud të ketë jerëz të tillë që, duke i parë shkrimet e mia të tridhjetë vjetëve më parë, mud të medojë se uë kam padehur se Bota Perëdimore do të islamizohet breda jë ate, ga

463 KADIR MISIROGLLU mbrëmja, ë mëgjes! Le ta them mejëherë që, meqë Allahu i Gjithëmadhueshëm e ka vëë trasformimi e mudshëm mes shfaqjeve kotradiktore ë vartësi të jë gradualiteti, domethëë, ë vartësi të parimit të realizimit dalgadalë, uë edhe atë ditë uk isha i pajohur me çështje. Kjo e vërtetë është e kofirmuar me fakti se edhe fitorja ë ftesë e Profetit të kohës së Fudit, i cili kishte mbështetje hyjore absolute, u arrit ë 23 vjet. Pradaj, ajo çka shpresoj dhe pres uë, është që stia e re që ka filluar, të arrijë përkryerje ë kohë e caktuar duke vazhduar sipas domosdoshmërisë së saj të atyrshme. Medimtarë të sotëm të kovertuar, si Roger Garaudy, Maurice Bucaille dhe Marti Ligs jaë pararedës dhe lajmëtarë të këtij feomei. 2. I famshmi Karlajl, duke shkruar veprë e tij me titull Herojtë, fakti që e kishte zgjedhur profeti Muhammed si hero dër profetët, e ka shëuar kështu: Meqë ë vedi tim uk ekzisto rreziku i muslimaizimit, ekzisto mudësia që të vërtetat mbi të të thuhe lirisht! 777 Kjo do të thotë se sot, ë Botë Perëdimore, shpallja e Islamit si armik ë titulli islamofobi, uk është e mudur të shpjegohet ë mëyrë tjetër veçse me vështrimi e jë rreziku të tillë si diçka reale. Sado që, duke i vëë krahas jëri-tjetrit Islami me aarkië, përpiqe të gjejë jë justifikim qoftë edhe të palogjikshëm për armiqësië e tyre, motivi i vërtetë është frika ga islamizimi i Perëdimit! Si shtesë, duhet thëë edhe kjo që, ë fud të Luftës së Parë Botërore, Bota Islame e cila, së bashku me heshtje toë, ishte rrëuar krejtësisht, sot ka filluar të zgjohet dhe të kalojë ë jë gjitje të hatashme! Duhet futur ë hesap edhe fakti që kjo gjitje është bërë faktor i jë zilie të tmerrshme tek ata, shpirtrat e të cilëve dodhe ede të burgosur ë vrimat e errta të faatizmit të verbër! Edhe fakti që rezultati i veprimtarive të misioarëve të tyre ë Afrikë dhe ë vedet e Lidjes së Largët për t u sugjeruar jerëzve jë fe tjetër duke u dhëë jë copë bukë, është jë fiasko e stërmadhe, duhet përmedur dër faktorët e zilisë! Në këto kushte, ç të bëjë faatiku perëdimor përveçse të frikësohet? 3. Ka edhe shkaqe të tjera që e përforcojë këtë frikë Carlyle, idem, f

464 BOTEKUPTIMI ISLAM a) Çdo zbulim shkecor e mbështet Kur ai. Për këtë, kemi dhëë shumë shembuj qysh ë fillim. Dhe qysh tai është e qartë që ky feome do të përshpejtohet përherë edhe më shumë. b) Ata që ia kthejë shpië hyjitetit të paarsyeshëm të krishterizmit dhe eci ë jë rrugë jofetare, ateiste, po shtohe çdo ditë e më shumë, për pasojë, meqë largohe ga faatizmi i paragjykimit të shtresuar gjatë shekujve daj Islamit, bëhet e mudur që të isi ta vështrojë Islami më me gjakftohtësi, gjë që është shfaqur si jë shkak tjetër i cili e përshpejto kovertimi e tyre. c) Ajo që ka me të vërtetë rëdësi, është zbulimi i iteretit dhe përhapja e përdorimit të tij. Itereti po e lehtëso johje e Islamit ë Perëdim, madje, johje e drejtë të tij. Tashmë, për ta mësuar se ç është Islami, askush s ka evojë ta pyesë prifti apo të lexojë dojë vepër të shkruar me pasio të sëmurë ga dikush. Sapo ta hapë itereti, ka mudësi t i gjejë të gjitha burimet e Islamit. Në këto kushte, uk ka asjë pegesë për të ballafaquar të vërtetë e Islamit me qëdrimi kategorik bardhë e zi daj tij. Për më tepër, kudo që të jetojë, jeriu ka për të gjetur atje patjetër dojë bashkësi muslimae, xhami ose shoqatë me të cilat mud të hyjë ë lidhje. Të gjitha këto tregojë se jemi duke shkuar me shpejtësi drejt ditëve kur ajeti kur aor Allahu do ta plotësojë dritë e vet edhe sikur kjo të mos u pëlqejë qafirëve! 778 do të vërtetohet ë kuptimi e tij të plotë! Le ta shohim Zoti toë ç bë, Çfarëdo të bëjë, bukur e bë! Kur ai, Saf: Vargje të poetit Ibrahim Haki Erzurumí. Shë. i përkthyesit.