A. K I S A L T M A L A R

Transkript

1

2

3 KKTC Merkez Bankası, 2004 Adres Bedreddin Demirel Caddesi, Lefkoa - KKTC Yazıma Adresi P.K. 857, Lefkoa- KKTC Telefon (10 Hat) Fax Telex Websitesi [email protected] Bu Rapor, KKTC Merkez Bankası Yönetim Kurulu nun onayı ile hazırlanmı ve yayımlanmıtır. Bu raporda yayımlanan veriler geçici verilerden derlenmitir. Önceki raporlar ve/veya internet sitemizdeki verilerle karılatırıldıında farklılıklar görmek mümkün olup, kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla hazırlanan bu rapordaki veriler kanıt gösterilmek suretiyle KKTC Merkez Bankası / TMSF den herhangi bir hak veya deiiklik talebinde bulunulamaz. Bu yayının tüm hakları saklıdır. Sadece, ticari amaçlı olmayan eitim, aratırma vb. çalımalarda kaynak gösterilerek kullanılabilir. i

4 A. K I S A L T M A L A R $/Dolar KKTCMB/Banka MB MDC MMK TL/TP YP TGA SYR TMSF GSMH GSYH DPÖ OECD EFTA Amerikan Doları Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası Merkez Bankası Menkul Deerler Cüzdanı Mevduatı Munzam Karılıkları Türk Lirası Yabancı Para Tahsili Gecikmi Alacaklar Sermaye Yeterlilii Rasyosu Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Gayri Safi Milli Hasıla Gayri Safi Yurtiçi Hasıla Devlet Planlama Örgütü Organisation for Economic Co-operation and development European Free Trade Association B. T A N I M L A R Döner Deerler = Likit Aktifler Likit Aktifler = Nakit Deerler + Merkez Bankasından Alacaklar + Bankalardan Alacaklar Duran Deerler = Menkuller + Gayrimenkullar Mevduat Munzam Karılıkları = Yasal Karılıklar ii

5 31 Aralık 2003 tarihinde KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURYET MERKEZ BANKASI YÖNETM KURULU BAKAN ÜYE ÜYE ÜYE ERDOAN KÜÇÜK VARGIN VARER TAKENT ATASAYAN RFAT GÜNAY iii

6 iv

7 S U N U 2003 yılında, ortak para birimi kullandıımız Türkiye Cumhuriyetinde ekonomik program dahilinde uygulanmakta olan sıkı maliye ve para politikalarından baarılı sonuçlar alınması ve bunun ülkemize ayni ekilde yansıması ekonomide önemli kazanımların salanmasına neden olmutur. Nitekim ekonomik büyüme, hedeflenen yüzde 5.4 ün çok üzerinde ve yüzde 11.4 olarak gerçeklemitir. Nominal ve reel faiz oranları önemli ölçüde gerilemi, enflasyon oranı yüzde 12.6 ile düük seviyelere inmi ve Türk Lirasına olan güven yeniden tesis edilmitir. Salıklı bir makro ekonomik ortamın oluabilmesi için bankacılık sektörünün öneminin ve yapılması gereken reformların farkında olan Kurumumuz, 2001 yılından itibaren sektörün yapısal sorunlarına yönelik yeniden yapılandırma çalımalarını, alınan kararlar dorultusunda uygulamaya koymutur. Bu çerçevede bankacılık sektörünün mali ve operasyonel açıdan yeniden yapılandırılması ile gözetim ve denetimi güçlendirici düzenlemeler hayata geçirilmitir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti bankacılık sektörü olumlu ekonomik gelimelere paralel olarak ve yeniden yapılandırma çalımalarının etkisiyle, bir önceki yıla göre 2003 yılında daha salıklı bir aktif-pasif yapısına sahip konumundadır. Yeniden yapılandırma çalımalarının sadece yaanan krizleri amaya yönelik ve kısa vadeli bir program olmadıı, yapısal sorunları çözmenin yanı sıra sektörün asli aracılık fonksiyonlarına odaklanmı, iç ve dı oklara karı dayanıklı ve rekabet gücü artmı bir yapıya kavumasını hedefleyen uzun vadeli bir çalıma olduu özellikle dikkate alınmalıdır. Bu balamda Kurumumuz, mevzuatın kendisine verdii görev, yetki ve sorumlulukları bilinçli ve kararlı bir ekilde kullanarak bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması yönünde 2001 yılından bugüne olumlu ve hızlı gelimeler kaydetmitir. Dier taraftan kamu bankalarının yeniden yapılandırılması ve tasarruf mevduatlarına yüzde yüz garanti uygulaması, konsolide denetim ve sermaye yeterlilii konularında sektörün eksikliklere sahip olduu belirtilmelidir. v

8 Finansal sistemin etkin, emin ve salıklı bir ekilde çalımasına engel tekil eden ve varlıkları yükümlülüklerini karılayamayan bankalar, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna devredilerek sistem üzerindeki olumsuz etkileri giderilmeye çalıılmaktadır. TMSF bünyesine alınan söz konusu bu bankaların sorunları satı veya tasfiye yoluyla çözümlenmektedir yılı içerisinde bu çerçevede iki banka TMSF kapsamına alınmı ve bunlardan biri direkt tasfiye yöntemiyle çözümlenerek sistem dıına alınmıtır. TMSF, bünyesindeki ve tasfiye halindeki bankalardan temlik edilen alacakları yeniden yapılandırarak tahsil kabiliyetinin artırılması suretiyle çözüme kavuturmaya çalımaktadır. Kurumumuz bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılmasına yönelik çalımalarına ilaveten, sektörde yakın geçmite yaanan sorunları da dikkate alarak, görev yetki ve sorumlulukları ile ilgili beklentilere en iyi ekilde cevap verebilmek amacıyla organizasyon yapısını da gözden geçirmi ve bu yapının gelitirilmesi için gerekli düzenlemeyi yapmıtır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası tüm bu çalımaları yürütürken, effaflıa büyük önem ve özen göstermitir. Bu çerçevede basın duyuruları, yıllık raporlar, bankacılık sektörü mali tabloları, Merkez Bankası mali tabloları ve dier raporlarla kamuoyuna düzenli bilgi aktarılmaktadır. Ayrıca karar alma süreçlerinde ilgili tarafların katılımı salanmaya çalıılmıtır. Bundan önceki çalımalarımızda olduu gibi effaflık, bundan sonraki çalımalarımızda da önemini korumaya devam edecektir. Dört bölümden oluan ve Merkez Bankası ile bankacılık sektöründe 2003 yılında yaanan gelimeleri ayrıntılı bir ekilde ele alan bu raporun yararlı olmasını dilerim. Erdoan KÜÇÜK Bakan vi

9 Ç N D E K L E R Sayfa 1. KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURYET EKONOMS Temel Ekonomik Göstergeler Ekonominin Genel Dengesi Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ve Ana Sektörlerde Yıllık Büyüme Kamu Maliyesi Ödemeler Dengesi Cari lemler Dı Ticaret Dengesi Görünmeyen lemler Dengesi Sermaye Hareketleri Genel Denge Rezerv Hareketleri Net Hata ve Noksan Enflasyon BANKACILIK SEKTÖRÜNDEK GELMELER Genel Deerlendirme Aktif Yapısındaki Gelimeler Döner Deerler Likidite Yapısı Menkul Deerler Cüzdanı Mevduat Munzam Karılıkları Krediler (Toplam) 34 vii

10 Tahsili Gecikmi Alacaklar Dier Aktifler Pasif Yapısındaki Gelimeler Mevduat Özkaynaklar Bilanço Dıı lemler Sermaye Yeterlilii Karlılık Performansı ve Gelir-Gider Dengesindeki Gelimeler Kârlılık Gelir-Gider Dengesi Faiz Dıı Gelirler ve Giderler Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Çalımaları Yasal ve dari Düzenlemeler Sektörde Etkinliin Artırılmasıyla lgili Dier Düzenlemeler MERKEZ BANKASI Organizasyon Yapısı ve Yeniden Yapılanma Kadro ve Personel Durumu 57 KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURYET MERKEZ BANKASI ÖRGÜT EMASI 59 viii

11 3.3. Eitim Faaliyetleri Bilgi Sistemleri ve Teknik Donanım Çalımaları Kurulu, Yetkilendirme ve zin Faaliyetleri Dier Faaliyetler Bilanço Açıklaması Aktif Hesaplar Nakit Deerler ve Bankalardan Alacaklar Menkul Deerler Cüzdanı Krediler (Toplam) Takipteki Alacaklar (Net) Pasif Hesaplar Mevduat Mevduat Munzam Karılıkları Özkaynaklar Yasal ve dari Düzenlemeler Merkez Bankası Bilançosunun Seçilmi Yıllara Göre Analitik ncelemesi Aktif Yapısı ve Gelimeler Döner Deerler Duran Deerler Krediler Pasif Yapısındaki Gelimeler 75 ix

12 Özkaynaklar Bankalar Mevduatı Mevduat Munzam Karılıkları TASARRUF MEVDUATI SGORTA FONU Tasarruf Mevduatı Sigorta Sistemi TMSF ye Devredilen Bankalar ile lgili Gelimeler Finansal ve Operasyonel Yeniden Yapılandırma Tahsilat Bilgileri Borç Yeniden Yapılandırma Çalımaları Banka Hakim Ortakları-Grup Kredileri Hakkındaki Gelimeler Tasfiye Kapsamındaki Krediler Kredilerin Çözümlenmesinde Karılaılan Sorunlar TMSF Bankaları Konsolide Bilançosu 89 STATSTK TABLOLARI 93 GRAFKLER 111 x

13 T A B L O L A R Tablo-1 Makroekonomik Göstergeler 3 Tablo-2 Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla) 5 Tablo-3 GSYH Büyümesi ve Ana sektörlerin GSYH çindeki Payları 7 Tablo-4 Kamu Kesimi Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla) 9 Tablo-5 Bütçe Dengesi (Cari Fiyatlarla) 10 Tablo-6 Bütçe Göstergeleri (%) 12 Tablo-7 Ödemeler Dengesi (ABD$) 13 Tablo-8 hracatın Sektörlere Göre Daılımı (ABD$) 16 Tablo-9 hracatın Ana Mal Gruplarına Göre Daılımı (ABD$) 16 Tablo-10 hracatın Ülkelere Göre daılımı (ABD$) 17 Tablo-11 thalatın Ana Mal Gruplarına Göre Daılımı (ABD$) 18 Tablo-12 thalatın Ülkelere Göre daılımı (ABD$) 19 Tablo-13 Banka Bilanço Büyüklüklerinin Dolar Bazında Deiimi 24 Tablo-14 Banka Bilanço Büyüklüklerinin Yıllık Dolar Bazında Deiim Hızı (%) 24 Tablo-15 Banka ve Personel Sayısı 25 Tablo-16 Grup Paylarındaki Gelimeler (%) 26 Tablo-17 Bankacılık Sektöründe Younlama (%) 27 Tablo-18 Seçilmi Aktif Büyüklükleri 28 Tablo-19 Döner Deerler 29 Tablo-20 Gruplar tibarıyla Likit Aktifler 29 Tablo-21 Likit Aktiflerin Toplam Aktifler çindeki Payı (%) 30 Tablo-22 Likit Aktiflerin Daılımı 31 Tablo-23 Likit Aktiflerin Gruplara Göre Geliimi (%) 31 xi

14 Tablo-24 Likit Aktiflerin Pasifleri Karılama Oranı (%) 32 Tablo-25 Menkul Deerler Cüzdanının Aktif Toplamı çindeki Payı (%) 33 Tablo-26 Banka Grupları tibarıyla Menkul Kıymetler Portföyü 33 Tablo-27 Gruplar tibarıyla Mevduat Munzam Karılıkları 34 Tablo-28 Banka Grupları tibarıyla Toplam Krediler 35 Tablo-29 Banka Grupları tibarıyla Kredilerin Grup Aktif Toplamı çindeki Payı (%) 35 Tablo-30 Toplam Kredilerin Sektörlere Göre Daılımı 36 Tablo-31 Tablo-32 Kamu Kurum ve Kurulularına Ait Kredi ve Avansların Toplam Plasmanlar çindeki Payı ve Dolar Bazında yüzde Deiimi (%) 37 Tahsili Gecikmi Alacaklar, Ayrılan Karılıklar ve Takibe Dönüme Oranı 38 Tablo-33 Dier Aktiflerin Toplam Aktif çindeki Payı 39 Tablo-34 Bankaların Pasif Yapısı 40 Tablo-35 Banka Grupları tibarıyla Pasif Yapısı 40 Tablo-36 Banka Grupları tibarıyla Mevduat ve Toplam çindeki Payları (%) 41 Tablo-37 Mevduatın Türlerine Göre Daılımı 42 Tablo-38 Mevduatın Vadelerine Göre Daılımı 43 Tablo-39 Özkaynaklar 44 Tablo-40 Bilanço Dıı lemler (Nazım Hesaplar) 44 Tablo-41 Sermaye Yeterlilii Rasyosu ve Alt Kalemleri 46 Tablo-42 Kârlılık 47 Tablo-43 Seçilmi Kâr/Zarar Kalemleri 48 Tablo-44 Türk Lirası ve Döviz Mevduat Yasal Karılık Oranları (%)_ 53 xii

15 Tablo-45 Personelin Hizmet Gruplarına Göre Daılımı 58 Tablo-46 Personelin Eitim Düzeyine Göre Daılımı 60 Tablo-47 Eitim Programları ve Katılım 61 Tablo-48 KKTC Merkez Bankası Bilançosu 65 Tablo-49 Toplam Aktiflerin TP-YP Kompozisyonu (%) 68 Tablo-50 Toplam Pasiflerin TP-YP Kompozisyonu (%) 70 Tablo-51 Kâr-Zarar Tablosu 71 Tablo-52 KKTC Merkez Bankası Aktif-Pasif Yapısı ve Gelimeler ( ) 77 Tablo-53 TMSF ye Devredilen Bankaların Devir Gerekçeleri 81 Tablo-54 TMSF ye Devredilen Bankalar Listesi 83 Tablo-55 Tablo-56 TMSF ve Tasfiye Halindeki Bankaların ube ve Personel Sayısı 85 TMSF nin Kredilerden Saladıı Nakit Giriler ( itibarıyla) 86 Tablo-57 Geri Ödeme Planına Balanan Alacaklar (Gruplar Dahil) 87 Tablo-58 Hakim Ortaklarla Yapılan Protokoller 88 Tablo-59 TMSF Bünyesindeki Bankaların 2003 Yılı Konsolide Bilançosu 90 xiii

16 G R A F K L E R Grafik-1 Cari lemler Dengesi (ABD$) 14 Grafik-2 Dı Ticaret Dengesi (ABD$) 15 Grafik-3 Sermaye Hareketleri Dengesi (ABD$) 20 Grafik-4 Cari lemler ve Sermaye Hareketleri Dengesi (ABD$) 21 Grafik-5 Enflasyon Oranı (%) 22 Grafik-6 Grafik-7 TMSF Bünyesindeki Bankaların Aktif Büyüklüklerine göre Daılımı (2003 Yıl Sonu - ABD$) 91 TMSF Bünyesindeki Toplam Kredilerin Bankalara Göre Daılımı (2003 Yıl Sonu tibarıyla - %) 91 Grafik-8 Fert Baına GSMH (ABD$) 111 Grafik Döneminde Dolar Kuru Deiim Oranı (%) 111 Grafik-10 KKTC de Dönemi Reel Büyüme Hızı (%) 112 Grafik-12 hracatın thalatı Karılama Oranı (%) 113 Grafik Fiyatlarıyla Yatırım Tasarruf Dengesi 113 Grafik Yılı Fiyatlarıyla Mali Müesseselerin GSYH ya Katma Deerinin Reel Büyüme Hızı (%) 114 Grafik-15 KKTC Bütçe Açıının GSMH ya Oranı (%) 114 Grafik-16 Grafik-17 Grafik-18 Kamu Kesiminin GSYH Payı le Çalıan Nüfus çerisinde Kamu Çalıanlarının Payı (%) Dönemi Kamu Sektörünün GSYH ya Katma Deerinin Reel Büyüme Hızı (%) Dönemi Kamu Sektörünün Yurtiçi Toplam Borç Stoku (ABD$) 116 xiv

17 Grafik-19 Grafik-20 Grafik-21 Grafik-22 Kamu Hizmetlerinin GSYH çerisindeki Payı ve Kamu Hizmetleri Çalıanların Toplam Çalıan Nüfusa Oranı (%) _ 116 KKTC de Seçilmi Yıllar tibarıyla Tarım, Sanayi ve Hizmetler Sektörünün GSYH ya Oranı (%) 117 KKTC de Dönemi ABD$ Kuru Deiim Oranı le Enflasyon Oranı (%) 117 KKTC de Yıllarında Kamu Harcanabilir Gelirleri Ve Kamu Giderleri le Kamu Finansman Gerei (1977 Fiyatlarıyla Milyon TL) 118 Grafik-23 Bankacılık Sektörü Aktif Özetleri ( ABD$) 118 Grafik-24 Bankacılık Sektörü Likit Aktifler ve MDC Toplamı ( ) 119 Grafik-25 Bankacılık Sektörü Yasal Karılıklar Toplamı ( )_ 119 Grafik-26 Bankacılık Sektörü Krediler Toplamı ( ) 120 Grafik-27 Bankacılık Sektörü Dier Aktifler Toplamı ( ) 120 Grafik-28 Bankacılık Sektörü Pasif Özetleri ( ) 121 Grafik-29 Bankacılık Sektörü Özkaynaklar Toplamı ( ) 121 Grafik-30 Bankacılık Sektörü Mevduatlar Toplamı ( ) 122 Grafik-31 Bankacılık Sektörü Kullanılan Krediler Toplamı ( ) 122 Grafik-32 Bankacılık Sektörü Dier Pasifler Toplamı ( ) 123 Grafik-33 Tahsili Gecikmi Alacakların Toplam Plasmanlara Oranı (%) 123 Grafik-34 Kamu Kredilerinin ve Toplam Plasmanların Yıllara Göre Deiimi 124 Grafik-35 Kamu Kredilerinin Toplam Plasmanlara Oranı (%) 124 xv

18 Grafik-36 Hazinenin Kullanabilecei Borç Miktarının Yasal Üst Sınırı ile Gerçekleen Borç Oranlarının Karılatırılması 125 Grafik-37 KKTC Merkez Bankası Likit Aktifler ve MDC Toplamı 125 Grafik-38 Grafik-39 Grafik-40 KKTC Merkez Bankası Likit Aktifler ve MDC Toplamının Toplam Aktifler çerisindeki Payı 126 KKTC Merkez Bankası Likit Aktifler ve MDC Toplamının Yükümlülükleri Karılama Oranı 126 Hazine Borçlarının Merkez Bankası Toplam Aktiflerine Oranı 127 Grafik-41 KKTC Merkez Bankası Yasal Karılıklar Toplamı 127 Grafik-42 Grafik-43 Grafik-44 KKTC Merkez Bankası Yasal Karılıklar Toplamının Toplam Pasifler çerisindeki Payı 128 Çek Kullanmaktan Men Edilenlerin Yılları Daılımı 128 Merkez Bankası Reeskont Kredilerinin Sektörler Bazında 2002 ve 2003 Yılı Daılımları 129 Grafik-45 Menkul Kıy. Cüzdanının Banka Grupları çindeki Payı (%)_ 129 Grafik-46 Menkul Kıymetler Cüzdanının Aktif Toplamı çindeki Payı (%) 130 Grafik-47 Gruplar tibarıyla Kredilerin Aktif Toplamı çindeki Payı (%) 130 Grafik-48 Gruplar tibarıyla Kredilerin Takibe Dönüme Oranı (%) 131 Grafik-49 Banka Grupları tibarıyla Pasif Yapısı (%) 131 Grafik-50 Bilanço Dıı lemler (%) 132 Grafik-51 ç Borç Stoku/GSYH (%) 132 xvi

19 1. KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURYET EKONOMS 2000 ve 2001 yıllarında yaanan ekonomik daralmanın ardından KKTC ekonomisi, uygulanmakta olan ekonomik program, siyasal gelimeler ve ortak para birimi kullandıımız Türkiye Cumhuriyetindeki ekonomik iyilemeye balı olarak 2002 yılından itibaren büyüme trendine girmi ve bu durum 2003 yılında da sürmütür.ülkemizde,türkiye Cumhuriyeti resmi para birimi Türk Lirasının kullanılması, doal olarak ekonomimizin, Türkiye ekonomisinde meydana gelen içsel ve dısal gelimelerden etkilenmesini de beraberinde getirmektedir. Türkiye de uygulanan ekonomik programın temel amaçları olarak belirlenen enflasyonla mücadele, borç yükünün azaltılması ve sürdürülebilir hızlı büyümede baarılı olunması ekonominin büyümesine, enflasyonun dümesine, TL nin deer kazanması ile faiz oranlarının gerilemesine balı olarak maliyetlerin azalmasına ve dier makroekonomik olumlu gelimelere neden olmutur. Söz konusu bu olumlu gelimelerin etkisi ülke ekonomimize aynen yansımıtır. Bu gelimelere ilaveten, 04 Ekim 2000 tarihinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu tarafından yürürlüe konan Ekonomik stikrar Programının kararlılıkla uygulanmaya devam edilmesi, bu programla uyumlu mali disiplin, fiyat ve yapısal reform politikalarından önemli sapmaların olmaması, ülkemiz ekonomisinde yaanan olumlu gelimelere katkı koyan dier nedenler arasında yer almaktadır. 1.1 Temel Ekonomik Göstergeler Ülkemizde yaanan bankalar krizi sunucu küçülen ekonomi, 2002 yılında olduu gibi 2003 yılında da büyümeye devam etmi ve GSMH reel büyüme hızı yüzde 5.4 olan ön tahmin hedeflerinin oldukça üzerinde gerçekleerek, yüzde 11.4 e ulamıtır. Büyüme hızındaki artı ile, ekonomideki büyüme trendinin birlikte sürdüü gözlenmektedir. Belirtilen bu gelimeler ııında, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti GSMH sı 2003 yılı sonunda milyon dolar artarak 1,283.7 milyon dolara yükselmitir. naat, ticaret, kamu sektörü ile ithalat vergilerinde meydana gelen yüksek tutarlı artılar GSMH nın yüzde gibi çok yüksek oranda artmasında etkili olmutur. GSYH ise geçen yıla göre yüzde artarak 1,263.7 milyon dolara ulamı olup reel olarak yüzde 10.6 oranında büyüme göstermitir. Nüfus artıının, GSMH büyüme hızının altında gerçeklemesi neticesinde, 2002 yılında 4,409 dolar olan kii baına GSMH, 2003 yılı sonunda 5,949 dolara yükselmitir. Ekonomimizde yaanan yüksek oranlı büyümenin istihdam (isizlik) rakamlarına yansıdıı gözlenmektedir. Önceki yıla göre, 2003 yılı sonunda 1

20 istihdam 5,746 kii artmı ve 98,860 kiiye ulamıtır. Bu artı, esas itibarıyla inaat sektöründeki istihdam artıından kaynaklanmaktadır. naat sektöründeki artı 3,647 kii olup toplam istihdam artıının yüzde 63.5 ine denk gelmektedir. Bunun yanı sıra serbest meslek ve hizmetler, ticaret-turizm ile kamu hizmetleri sektörlerinin istihdam artıına toplam 1,697 kiilik katkısı olmutur. Belirtilen bu sektörlerin inaat sektörü ile birlikte deerlendirilmesi halinde, 2003 yılı içerisinde gerçekleen istihdam artıının yüzde 93 ünün bu sektörlerden kaynaklandıı anlaılmaktadır. Aynı yıl içerisinde, tarım sektörünün toplam istihdam içindeki payı ise yüzde 15.7 den yüzde 14.5 e gerilemitir. Toplam istihdam içinde en büyük payı yüzde 19.7 ile inaat sektörü almaktadır. Bu sektörü yüzde 18.8 oranı ile kamu, yüzde 15.3 oranı ile serbest meslek ve hizmetler ve yüzde 14.5 oranı ile tarım sektörleri izlemektedir. stihdam rakamlarındaki bu olumlu gelimelere ramen ülkemizde kayıtdıı içi sorunu devam etmektedir. Türkiye de uygulanan ekonomik programın temel hedeflerinden biri olan enflasyonla mücadelede baarılı olunması ile ülkemizde yürürlükte bulunan fiyat ve mali disipline yönelik politikalar neticesinde enflasyon oranı 11.9 puan azalarak yüzde 12.6 olmutur. Enflasyon oranındaki bu düüte etkin faktörler arasında, Türk Lirasının yabancı paralara karı deerlenmesi, ve buna balı ithalat maliyetlerinin dümesi ile TC Merkez Bankası nın enflasyona yönelik kararlı para politikası yer almaktadır. Ekonomik programla uyumlu sıkı maliye politikasının izlenmesi ve ekonomideki iyileme, bütçe performansına olumlu bir ekilde yansımı ve 2002 yılında milyon dolar olan bütçe açıı 48.3 milyon dolar gerileyerek milyon dolar olmutur yılında bütçe açıının GSMH ya oranı yüzde iken 2003 yılı sonunda yüzde ye gerilemitir. Bütçe açıının GSYH ya oranı da ayni ekilde bir seyir takip etmi ve yüzde dan yüzde a gerilemitir yılı sonunda ihracat 50.8 milyon dolar, ithalat ise milyon dolar olarak gerçeklemitir. Bir önceki yıla göre ihracatta meydana gelen 5.4 milyon dolarlık artıın, ithalatta oluan milyon dolarlık artıı karılayamaması nedeni ile dı ticaret dengesindeki açık bir önceki yıla göre milyon dolar genileyerek milyon dolara ulamıtır yılında yüzde 14.7 olan ihracatın ithalatı karılama oranı, 2003 yılında yüzde 10.6 ya gerilemitir. thalattaki yüksek artı, ekonomideki büyümenin etkisiyle ithal edilen malların talebindeki artıın yanı sıra tüketimdeki talep artıından ve dövizin ucuzlamasından kaynaklanmaktadır yılı sonunda cari ilemler dengesindeki fazla, 19.4 milyon dolar olarak gerçeklemitir.turizm ve dier görünmeyen ilemler kalemlerinden oluan görünmeyen ilemler dengesindeki milyon dolarlık bakiyenin, dı ticaret 2

21 dengesinde oluan milyon dolarlık açıı kapamakta yeterli olması, cari ilemler dengesinin fazla vermesindeki en önemli etmen olmutur. Cari ilemler dengesinin GSMH ya oranı yüzde 1.51 olarak gerçeklemitir. Tablo-1: MAKROEKONOMK GÖSTERGELER GSMH (Milyon $) ,283.7 GSYH (Milyon $) ,263.7 GSMH Reel Büyüme Hızı (%) Fert Baına GSMH ($) 4,303 4,409 5,949 Enflasyon Oranı (%) Bütçe Açıı (Milyon $) Dı Ticaret Dengesi (Milyon $) hracat (Milyon $) thalat (Milyon $) hracat/thalat (%) Cari ilemler Dengesi (Milyon $) Cari ilemler Dengesi / GSMH stihdam 90,366 93,114 98,860 Nüfus 211, , ,790 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Not: Bu bölümdeki tablolarda DPÖ ortalama ABD $ kuru kullanılmıtır. 3

22 1.2. Ekonominin Genel Dengesi 2000 ve 2001 yıllarında yaanan krizlerle ciddi bir daralma sürecine giren ekonomi 2002 yılından itibaren yeniden büyüme sürecine girmitir. Ekonominin büyümeye devam etmesinde, ekonomik programın uygulanması, sınır kapılarının açılması ve olumlu beklentilerin etkili olduu anlaılmaktadır. Bu gelimeler üretici, tüketici ile yatırımcıların harcamalarında artı salamı ve 2003 sonunda GSYH yüzde 10.6 ve GSMH yüzde 11.4 oranında reel büyüme göstermitir. Ekonomik büyümenin ana belirleyicisi inaat sektörü olmutur. thalata balı tüketim harcamalarındaki artı ekonomik büyümenin itici gücü olduunu göstermektedir. Toplam kaynaklar tutarı cari fiyatlarla trilyon lira artarak 1,878.2 trilyon liraya ulamıtır. Söz konusu bu artı yüzde oranında büyümeye denk gelmektedir. Toplam kaynaklar tutarını oluturan kalemlerden toplam yatırımlar tutarı 2003 yılı sonunda yüzde oranında artarak trilyon lira, toplam tüketim tutarı ise yüzde oranında artarak 1,548.9 trilyon lira olmutur. Toplam yatırımların toplam kaynaklar içinde yüzde olan payı, 2003 sonunda yüzde ye yükselmitir. Toplam yatırımların payındaki artı sabit sermaye yatırımlarındaki artıtan kaynaklanmaktadır. Buna karın toplam tüketimin toplam kaynaklar içindeki payı yüzde den yüzde ye gerilemitir. Kamu harcanabilir geliri bir önceki yıla göre yüzde oranında artarak trilyon liradan trilyon liraya yükselmitir. Dier taraftan özel harcanabilir gelir 1,310.5 trilyon liradan, 1,582.7 trilyon liraya ulaarak yüzde oranında büyümütür yılında özel harcanabilir gelirin GSMH ya oranı yüzde iken 2003 sonunda bu oranın yüzde ye geriledii gözlenmektedir. Toplam yurtiçi tasarruflar geçen seneye göre yüzde oranında artarak 2003 de trilyona ulamıtır. 4

23 Tablo-2: EKONOMNN GENEL DENGES (Cari Fiyatlarla ) Milyon TL ABD$ Toplam Kaynaklar 1,398,132,003 1,878,250, ,726,450 1,264,311,118 Toplam Yatırımlar 224,436, ,272, ,924, ,643,942 Toplam Tüketim 1,173,695,177 1,548,978, ,802,043 1,042,667,176 Kamu Harcanabilir Geliri 108,227, ,355,696 71,813, ,334,304 Özel Harcanabilir Gelir 1,310,475,913 1,582,715, ,562,505 1,065,376,811 Toplam Yurtiçi Tasarruflar 245,008, ,092, ,574, ,043,939 Yatırımlar/GSMH (%) 15,80 17,26 15,80 17,26 Tasarruflar/GSMH (%) 17,27 18,78 17,27 18,78 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ve Ana Sektörlerde Yıllık Büyüme Ekonomide 2002 yılından balayarak meydana gelen büyüme, 2003 yılında artarak devam etmitir. Tarım sektörü bir önceki yıla göre yüzde 7.3 oranında büyümütür. Bitkisel ve hayvansal üretim ile orkinos balık üretiminden dolayı balıkçılık ve su ürünleri alt sektörlerinde artı meydana gelmi, ancak ormancılık alt sektöründeki gerileme, tarım ana sektöründeki büyümenin sınırlı kalmasına neden olmutur. GSYH içindeki payı ise 0.4 puan azalarak yüzde 10.5 e gerilemitir. Taocakçılıı, imalat sanayi ve elektrik-su alt sektörlerinden oluan sanayi sektöründeki büyüme, tüketim talebinin yükselmesine paralel olarak üretimin artmasından kaynaklanmaktadır. Taocakçılıı alt sektöründe, inaat sektöründeki patlamayla birlikte yüzde 24.6 ya varan artı yaanmıtır. Elektrik-su alt sektöründe ise yeni santralın devreye girmesiyle beraber kws üretiminde artı meydana gelmitir. Elektrik üretimindeki yeni arz, nüfus ve konut sayısındaki çoalmanın yarattıı taleple karılanmı ve bu alt sektördeki büyüme yüzde 7.2 oranına ulamıtır. Netice itibarıyla sanayi sektöründeki büyüme yüzde 7.7 düzeyinde gerçeklemitir. Sanayi sektörünün GSYH içindeki payı yüzde 11.6 ile bir önceki yıla göre yaklaık olarak ayni düzeyde kalmıtır. 5

24 Yurtdıında yaayan Kıbrıslı Türkler ile bazı yabancı ülke vatandalarının konut alma talebinden dolayı inaat sektörü ciddi derecede büyümütür. Demir, çimento, tula ve dier inaat malzemeleri ithalatında olaanüstü artılar yaanmıtır yılında yüzde 15.9 oranında büyüyen sektör, 2003 yılında yüzde 30.8 oranında gelime göstermitir. Bu büyümeye özel sektör yatırımları yanı sıra Ercan Havaalanı gibi kamu sektörü yatırımları da katkı koymutur. naat izinlerinde -younluklu olarak Girne bölgesinde- sürekli ve artarak devam eden bir talep bulunmaktadır. Sektördeki büyüme, inaat sektörünün GSYH içindeki payına da yansımı ve 2002 yılında yüzde 8.6 olan bu payın yüzde 10.1 e yükselmesine neden olmutur. Ticaret ve turizm sektöründe 2003 yılında yüzde 12.5 lik büyüme meydana gelmitir. Büyümenin kaynaı sanayi üretimindeki ve ithalattaki artılara dayanmaktadır. Ayrıca kapıların açılması ile birlikte gecelik konaklamalarda artı olmutur. Ticaret sektöründeki büyümede, toptan-perakende ticaret yüzde 14.6, otel-lokanta alt sektörünün ise yüzde 5.0 oranında büyümesi etkili olmutur. Sektörün GSYH içindeki payında önemli bir deiikliin olmadıı ve yüzde 15.9 düzeyinde kaldıı görülmektedir. Ulatırma-haberleme sektöründeki büyüme yüzde 4.2 oranında gerçeklemesine karın, GSYH içindeki payında 0.7 puanlık gerileme olmu ve yüzde 12.0 olarak gerçeklemitir. Söz konusu büyümede ithalata balı olarak taınan yükteki ve yolcu sayısındaki artıların deniz, kara ve hava ulaımı aracılııyla yapılması rol oynamıtır. Mali müesseselerde 2002 yılında meydana gelen yüzde 10.1 oranındaki negatif büyümenin yerini 2003 yılında yüzde 6.7 lik pozitif büyümeye bırakmıtır. Personel sayısındaki ve özellikle tüketici kredilerindeki artı ile bankacılık sektörü aktif büyüklüünde yaanan gelimeler büyümeyi olumlu etkilemitir. Konut gelirleri inaat sektöründeki artıla beraber büyümütür yılında yüzde 2.0 olan büyüme oranı, 2003 yılında 2.4 e yükselmitir. Konut gelirlerinin GSYH içindeki payı ise yüzde 5.0 düzeyinde kalmıtır. Türk lirasının deer kazanması, faizlerdeki gerileme ve iç talepte yaanan artı serbest meslek ve hizmetler sektörünün 2003 yıl sonuna göre yaklaık 5 puan artarak yüzde 5.7 büyümesini salamıtır. GSYH içindeki payı ise yüzde 8.9 dan yüzde 8.5 e gerilemitir yılında, 0.5 oranında küçülen kamu hizmetleri sektöründe, 2003 yılında personel sayısındaki artıtan kaynaklanan yüzde 4.1 lik büyüme meydana gelmitir. Buna karın kamu hizmetlerinin GSYH içindeki payı yüzde 16.0 dan yüzde 15.1 e dümütür. 6

25 Bir önceki yıla göre ithalatta meydana gelen yüzde 54.3 oranındaki artıla birlikte ithalat vergileri yüzde 36.9 ile büyüme oranı en yüksek kalem olmutur. GSYH içindeki payı 2003 de yüzde 7.1 olarak gerçeklemitir. Böylece GSYH 2003 yılı sonunda, Güney Kıbrıs ile KKTC arasında kiilerin serbest dolaımının salanması, Hükümetimiz ile Türkiye Cumhuriyeti arasında imzalanan 4 Ekim 2000 tarihli Ekonomik stikrar Programı nın kararlılıkla uygulanması ve makroekonomik göstergelerdeki iyilemelere paralel olarak yüzde 10.6 oranında büyümütür. Tablo-3: GSYH BÜYÜMES VE ANA SEKTÖRLERN GSYH ÇNDEK PAYLARI Cari Fiyat (Trilyon TL) Reel Büyüme (%) GSYH çindeki Payı (%)* Tarım Sanayi naat Ticaret-Turizm Ulatırma-Haberle Mali Müesseseler Konut Geliri Serbest Meslek/ Hiz Endüstriler Top.(1..8) 1, , Kamu Hizmetleri Toplam (9+10) 1, , thalat Vergisi GSYH (11+12) 1, , NDAFG GSMH (13+14) 1, , Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. * Sabit fiyatlara göre hesaplanmıtır. 7

26 1.3. Kamu Maliyesi 2003 yılı 2002 yılında olduu gibi kamu alanında mali disiplinin salandıı bir yıl olmutur. Kamu kesimi finansman gereksiniminin azalması ve ekonomik büyümeye balı olarak 2003 yılında kamu kesimi finansman gereinin GSMH içindeki payında 2002 yılına göre gerileme olmutur yılı sonunda kamu gelirlerinde trilyon liralık artı meydana gelmi ve trilyon liraya ulamıtır. Vergi gelirlerinin kamu gelirleri içindeki payında önemli bir deiiklik yaanmamı ve yüzde 41 olarak gerçeklemitir. Transfer harcamaları ise 44.5 trilyon lira artarak trilyon liradan trilyon liraya yükselmitir. Kamu gelirleri ile transfer harcamaları arasındaki farkı ifade eden kamu harcanabilir gelirinde trilyon liralık artı olumutur. Kamu harcanabilir gelirinde oluan trilyon liralık artıın, kamu cari giderlerinde oluan trilyon liralık artıı karılaması sonucunda 2002 yılında trilyon lira olan kamu tasarruf açıı 60.3 trilyon lira azalarak trilyon liraya gerilemitir. Kamu tasarruf açıındaki bu azalma, kamu yatırım harcamalarının 78.5 trilyon liradan trilyon liraya yükselmesine ramen, 2002 yılında trilyon lira olan kamu finansman gereinin 32.5 trilyon lira azalarak trilyon liraya gerilemesine neden olmutur. Söz konusu bu gelimeler neticesinde kamu finansman gereinin GSMH ya oranı 2002 yılına göre 7 puan azalarak yüzde den yüzde ye dümütür. Kamu kesiminde meydana gelen açıklar, esas itibarıyla Türkiye Cumhuriyeti yardım ve kredileri ile finanse edilmektedir. 8

27 Tablo-4: KAMU KESM GENEL DENGES (Cari Fiyatlarla) Milyon TL ABD$ Kamu Gelirleri 558,491, ,182, ,585, ,418, Transferler 450,263, ,826, ,771, ,083, Kamu Harcana. Geliri 108,227, ,355,696 71,813, ,334, Kamu Cari Giderleri 322,959, ,793, ,299, ,291, Kamu Tasarrufu -214,732, ,437, ,485, ,957, Kamu Yatırımı 78,583, ,416,005 52,144,054 71,632, Kamu Finansman Gerei 293,316, ,853, ,629, ,589,156 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Dı yardım ve borçlanmaların GSYH ya oranının 2002 yılında yüzde olan seviyesinin, 2003 sonunda yüzde ye dütüü gözlenmektedir. Bu gelimede kurlardaki gerileme, vergi gelirlerinin artması ve özellikle bütçe giderlerinin bütçe gelirlerinden daha yava hızda artması rol oynamıtır. Bütçe yerel gelirleri trilyon liralık artıla trilyon liraya ulamıtır. Bütçe giderleri ise trilyon lira artarak 1,027.2 trilyon lira olmutur. Bütçe yerel gelirlerindeki artıın bütçe giderlerindeki artıtan 25.4 trilyon lira fazla olması dı yardım ve borçlanmalar kaleminin ayni tutarda azalmasına sebep olmu ve bu kalem trilyon liradan 2003 yılında trilyon liraya gerilemitir. 9

28 Tablo-5: BÜTÇE DENGES (Cari Fiyatlarla) Milyon TL ABD$ Bütçe Yerel Gelirleri 349,495, ,616, ,906, ,294, Vergi Gelirleri 228,729, ,140, ,772, ,286, Dolaysız Vergiler 114,648, ,814,269 76,074, ,634, Dolaylı Vergiler 114,081, ,326,676 75,698, ,652, Dier Gelirler 84,462, ,209,800 56,044,935 76,878, Fon Gelirleri 36,303, ,266,025 24,088,894 99,129, Bütçe Giderleri 801,470,483 1,027,199, ,813, ,441, Cari Giderler 220,646, ,498, ,409, ,161, Personel Giderleri 186,722, ,819, ,899, ,394, Dier Cari Giderler 33,923,183 48,678,614 22,509,630 32,767, Transferler 455,145, ,948, ,010, ,243, Sosyal Transferler 161,351, ,159, ,064, ,215, Dier Transferler 293,793, ,789, ,945, ,027, Savunma 54,000,000 68,918,000 35,831,544 46,390, Yatırımlar 71,678, ,835,243 47,562,321 78,645, Dı Yardım ve Borçlanmalar 451,974, ,582, ,906, ,146, Dı Yardımlar 112,720, ,813,409 74,795, ,268, TC Yardımları 111,582, ,356,671 74,040, ,287, Dier Yardımlar 1,137,912 1,456, , , Borçlanmalar 339,254, ,769, ,111, ,878, ç Borçlanmalar 34,350,227-6,949,497 22,792,994-4,677, Dı Borçlanmalar 304,904, ,718, ,318, ,556,549 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 10

29 Bütçe yerel gelirlerinin bütçe giderlerini karılama oranı 2002 yılında yüzde iken 2003 yılında bu oranın yüzde ye ulatıı görülmektedir. Bu oranın artmasında fon gelirleri ile dier gelirler kalemlerindeki artılar etkili olmutur. Ülkemizde vergi gelirlerinin GSYH içindeki payı bir önceki yıla göre artmı ve yüzde den, yüzde ya yükselmitir. Kurumlar ve gelir vergi oranlarındaki düüe ramen vergi gelirlerinde artı meydana gelmesi, ekonomik büyüme yanında, tahsilatların hızlandırılmasına dayanmaktadır. Vergi gelirlerinin bütçe yerel gelirlerini karılama oranı ise 8.98 puan gerileyerek 2003 sonunda yüzde olmutur. Bu durumun tersine fon gelirlerinin bütçe yerel gelirleri içindeki payı puan artarak yüzde e ulamıtır. Cari giderlerin bütçe giderleri içindeki payı yüzde den yüzde ya ve personel giderlerinin payı yüzde dan yüzde ye artarken, transfer giderlerinin toplam bütçe giderleri içindeki payı 7.43 puan azalarak yüzde 49,35 olarak gerçeklemitir. Bütçe yerel gelirleri ile bütçe giderleri arasında meydana gelen negatif fark dı yardım ve borçlanmalarla finanse edilmektedir yılında trilyon lira olan toplam bütçe giderlerinin yüzde ine denk gelen trilyon liralık kısmı dı yardım ve borçlanmalar yoluyla kapatılırken, 2003 yılı sonuna gelindiinde 1,027.1 trilyon lira olan bütçe giderlerinin trilyon liralık kısmının dı yardım ve borçlanmalar yolu ile finanse edildii ve bu oranın ciddi seviyede gerileyerek yüzde olarak gerçekletii görülmektedir. Bu finansman ile savunma harcamaları, yatırım projelerinin önemli bir bölümü, cari ve transfer ödemeleri karılanmaktadır. Keza, bütçe açıı olarak tanımlanan borçlanmalar kaleminde de önemli oranda azalma olmu ve borçlanmaların toplam bütçe gelirleri içindeki payı yüzde den yüzde e gerilemitir. 11

30 Tablo-6: BÜTÇE GÖSTERGELER (%) Bütçe Yerel Gelirleri / Bütçe Giderleri Vergi Gelirleri / Bütçe Yerel Gelirleri Fon Gelirleri / Bütçe Yerel Gelirleri Cari Giderler / Bütçe Giderleri Personel Giderleri / Bütçe Giderleri Transferler / Bütçe Giderleri Dı Yardım ve Borçlanmalar / Bütçe Giderleri Borçlanma / Bütçe Gelirleri Vergi Gelirleri / GSYH Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Ödemeler Dengesi Ekonomide yaanan olumsuzluklar, 2001 yılı ortalarından itibaren tersine dönmeye balamıtır. Kur ve faiz oranlarındaki gerilemeye paralel olarak üretim, yatırım ve tüketim harcamalarında talep artıı yaanmı ve bu durumun sonuçları ödemeler dengesine yansımıtır. Cari ilemler dengesi, döviz kurlarındaki gerileme paralelinde gözlenen ithalat artıının neden olduu dı ticaret açıındaki büyümeye ramen görünmeyen ilemler dengesindeki pozitif gelimenin, meydana gelen dı ticaret açıını karılaması sonucu 19.4 milyon dolar fazla vermitir sonuna göre sermaye hareketleri dengesi milyon dolar olarak gerçeklemi, rezerv hareketleri ise 62 milyon dolar artarak milyon dolar olmutur. Net hata ve noksan kalemi 10.2 milyon dolar gerileyerek 1.2 milyon dolar olmutur. 12

31 Tablo-7: ÖDEMELER DENGES (MLYON ABD$) 1.Cari lemler 1.1. Dı Ticaret Sektörler Dısatım Dıalım Dı Ticaret Dengesi Görünmeyen lemler Turizm (Net) Dier Görünmeyenler (Net) Görünmeyen lemler Dengesi Cari lemler Dengesi Sermaye Hareketleri 2.1. TC Yardım ve Kredileri Kısa Vadeli Dier Sermaye Hareketleri (Net) Sermaye Hareketleri Dengesi Genel Denge Rezerv Hareketleri (- Artı, + Azalı) Net Hata ve Noksan Ortalama ABD $ Kuru 1,507, ,485,591.9 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Cari lemler 2002 yılı sonuna göre artı trendine giren dı ticaret açıındaki büyüme 2003 yılında da devam etmi ve milyon dolara ulamıtır. Kur ve faizlerdeki düü ile oluan maliyetlerdeki gerileme, tüketim malları üzerinde talep yaratmı ve bu durum ithalatın artmasına neden olmutur. hracatta (dısatım) gözlenen 5.4 milyon dolarlık düük tutardaki artıa karın ithalatta (dıalım) oluan milyon dolarlık yüksek tutardaki artı, dı ticaret dengesi açıının milyon dolar büyümesine ve milyon dolara ulamasına neden olmutur. 13

32 Görünmeyen ilemler dengesini oluturan turizm ve dier görünmeyen ilemler kalemlerindeki toplam artı 2003 sonuna göre milyon dolar olarak gerçeklemi ve görünmeyen ilemler dengesi kalemi milyon dolara yükselmitir. Turizm gelirlerinin ve dier görünmeyen ilem gelirlerinin olumlu etkisiyle milyon dolara ulaan görünmeyen ilemler dengesi, milyon dolarlık dı ticaret açıını kapatarak, cari dengenin 19.4 milyon dolar fazla vermesine imkan yaratmıtır. 40,0 Grafik-1: CAR LEMLER DENGES (Milyon ABD$) 20,0 13,7 19, ,0-40,0-25,0-12,3-2,0-41,0-32,8-17,1-60,0-80,0-100,0-120,0-103,1-90, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Dı Ticaret Dengesi 2002 yılında milyon dolar olan dı ticaret dengesindeki açık, ithalattan ve kurlardan kaynaklanan unsurlardan dolayı yüzde büyüyerek milyon dolara ulamıtır yılı sonuna göre ihracat yüzde artarak 50.8 milyon dolara, ithalat ise yüzde yükselerek milyon dolara ulamıtır. 14

33 hracatın ithalatı karılama oranı bir önceki yıla kıyasla 4.03 puan gerileyerek yüzde olmutur. hracatın GSYH ya oranı yüzde 4.86 dan yüzde 4.02 ye gerilemi, ithalatın GSYH ya oranı yüzde den yüzde e artmı ve dı ticaret açıının GSYH ya oranı yüzde den yüzde a yükselmitir. (Milyon ABD $) - Grafik-2: DI TCARET DENGES -50,0-100,0-150,0-200,0-250,0-300,0-350,0-400,0-450,0-237,4-247,9-264,2-298,8-298,9-360,3-377,1-374,5-427, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. hracatın sektörlere göre daılımı incelendii zaman tarım ürünlerinin toplam ihracat içinde miktarsal olarak 18.9 milyon dolardan 20.9 milyon dolara yükseldii, ancak yüzde payının 41.6 dan 41.1 e geriledii görülmektedir. Tarım ürünlerindeki miktarsal artı narenciye ve patates alt kalemlerindeki artıtan kaynaklanmaktadır. Sanayi ürünleri, toplam ihracat içindeki en büyük paya sahip olup yüzde 57.6 lık oranla bir önceki yıla göre seviyesini korumutur. lenmi tarım ve gıda fasıllarındaki artıa karın konfeksiyon ve dier sanayi fasıllarında 2003 yılı sonunda gerileme görülmektedir yılında olduu gibi mineral ürünlerinin deeri 1.0 milyon doların altında kalmıtır. 15

34 Tablo-8: HRACATIN SEKTÖRLERE GÖRE DAILIMI (MLYON ABD$) Sektörler 2002 % 2003 % 1.Tarımsal Ürünler Narenciye Patates Canlı Hayvan Dier Sanayi Ürünleri lenmi Tarım ve Gıda Konfeksiyon Dier Mineraller Toplam Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. hracatın ana mal gruplarına göre daılımına bakıldıında 50.8 milyon dolarlık ihracatın yüzde una tekabül eden 46.9 milyon dolarlık kısmının yiyecek ve canlı hayvanlar (%60), içkiler ve tütün (%12.2) ile çeitli mamüller (%20.1) ana mal gruplarından olutuu görülmektedir. Tablo-9: HRACATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DAILIMI (MLYON ABD$) Mal Grubu 2002 % 2003 % 1. Yiyecek ve Canlı Hayvan çkiler ve Tütün Yakıttan Gayrı Yenmeyen Maddeler Mineral Yakıt., Yalayıcı Madde ve lgili Olanlar Hayvan ve Sebze Yaları Kimyevi Maddeler Yapıldıı Madde Cinsine Göre Tasnif Edilenler Makine ve Nakliye Araçları Çeitli Mamüller Toplam Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 16

35 hracatın yüzde 69.9 u OECD ülkelerine, yüzde 19.9 u dier Avrupa ülkelerine, yüzde 7.4 ü Orta Dou ülkelerine ve yüzde 2.8 i ise dier ülkelere yapılmaktadır. OECD ülkelerine yapılan yüzde 69.9 luk ihracatın yüzde 45.1 i Türkiye ye, yüzde 24.8 i ise Avrupa Birlii ülkelerine gerçekletirilmektedir. OECD ülkelerinin toplam ihracat içindeki payında 2002 yılına göre 1.4 puan artı olurken, dier Avrupa ülkelerinin payında 1.5 puanlık gerileme olmutur. Türkiye ye yapılan ihracatta 4.8 puanlık bir artı yaanmasına karın AB ülkelerine yapılan ihracatta 3.2 puan gerileme olmutur. Tablo-10: HRACATIN ÜLKELERE GÖRE DAILIMI (MLYON ABD$) Ülkeler 2002 % 2003 % A. OECD Türkiye AB Ülkeleri a) Birleik Krallık b) Almanya c) Dier AB Ülkeleri EFTA Ülkeleri Japonya ABD Dier OECD Ülkeleri B. Dier Avrupa Ülkeleri C. Orta Dou Ülkeleri D. Uzak Dou Ülkeleri E. Dier Ülkeler Toplam Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Dier taraftan ithalatın ana mal gruplarına göre daılımına bakıldıında geçen yıla göre en büyük ilk dört ana mal grubunun toplam ithalat içindeki payının 17

36 yüzde 72.4 den yüzde 74.5 e yükseldii görülmektedir. En büyük ilk dört grup içerisinde ilk sırayı makine ve nakliye araçları ana mal grubu yüzde 29.6 ile almakta olup 2002 yılına göre 5.7 puan artmıtır. Yapıldıı maddenin cinsine göre tasnif edilen ana mal gurubu yüzde 23.1 payla ikinci en büyük sırayı almaktadır. Bunları yüzde 12.2 lik payla yiyecek ve canlı hayvanlar ana mal grubu ve yüzde 9.6 lık payla kimyevi maddeler ana mal grubu takip etmektedir. Tablo-11: THALATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DAILIMI (MLYON ABD$) Mal Grubu 2002 % 2003 % 1. Yiyecek ve Canlı Hayvan çkiler ve Tütün Yakıttan Gayrı Yenmeyen Maddeler Mineral Yakıt, Yalayıcı Madde ve lgili Olanlar Hayvan ve Sebze Yaları Kimyevi Maddeler Yapıldıı Madde Cinsine Göre Tasnif Edilenler Makine ve Nakliye Araçları Çeitli Mamüller Toplam Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. thalatın ülkeler itibarıyla daılımının yapısında, bir önceki yıla göre önemli bir deiime uramadıı ve toplam ithalatın yüzde 91.2 sinin OECD ülkelerinden, yüzde 3.4 ünün dier ülkelerden, yüzde 2.7 sinın Orta Dou ülkelerinden, yüzde 1.9 unun dier Avrupa ülkelerinden ve yüzde 0.8 inin Uzak Dou ülkelerinden yapıldıı görülmektedir. OECD ülkelerinden yapılan ithalatta Türkiye yüzde 62.6 ile en büyük payı almaktadır. Onu yüzde 24.1 payla AB ülkeleri izlemektedir. 18

37 Tablo-12: THALATIN ÜLKELERE GÖRE DAILIMI (MLYON ABD$) Ülkeler 2002 % 2003 % A. OECD Türkiye AB Ülkeleri a) Birleik Krallık b) Almanya c) Dier AB Ülkeleri EFTA Ülkeleri Japonya ABD Dier OECD Ülkeleri B. Dier Avrupa Ülkeleri C. Orta Dou Ülkeleri D. Uzak Dou Ülkeleri E. Dier Ülkeler Toplam Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Ülkelere göre ihracatın ithalatı karılama oranı incelendii zaman Türkiye ile yapılan dı ticaret ilemlerinde bu oranın 2003 yılı sonuna göre yüzde 7.65 olduu görülmektedir. AB ülkelerinde ise ihracatın ithalatı karılama oranı yüzde dır yılında bu oranlar sırası ile yüzde 9.38 ve yüzde olmutur. Netice itibarıyla milyon dolarlık dı ticaret açıının yüzde lik kısmına tekabül eden milyon doları, bu iki ülke grubuyla yapılan dı ticaret ilemlerinden kaynaklanmakta olup milyon doları Türkiye ye, milyon doları ise AB ülkelerine aittir. 19

38 Görünmeyen lemler Dengesi Görünmeyen ilemler dengesi bir önceki yıla göre milyon dolar artarak milyon dolardan milyon dolara yükselmitir. Söz konusu milyon dolarlık artıın 64.7 milyon dolarlık kısmı turizm alt kaleminde, milyon dolarlık kısmı ise dier görünmeyenler alt kaleminde meydana gelmitir. Dı ticaret dengesinde oluan ithalat kaynaklı milyon dolarlık açıın, görünmeyen ilemler dengesinde oluan milyon dolarlık bakiye ile karılanması sonucunda cari ilemler dengesi 2003 yılı sonuna göre 19.4 milyon dolarlık fazla vermitir yılında cari ilemler dengesinin 13.7 milyon dolar pozitif bakiye verdii dikkate alındıında turizm, karılıksız transferler ve içi döviz gelirlerinin cari fazlanın 2003 de 19.4 milyon dolara ulamasında önemli etmen olduu anlaılmaktadır Sermaye Hareketleri TC yardım ve kredileri ile kısa vadeli dier sermaye hareketlerinin toplamı olarak tanımlanan sermaye hareketleri dengesi, 2002 yılına göre 46.1 milyon dolar artarak milyon dolara ulamıtır. TC yardım ve kredilerinde meydana gelen deiimler dıarıda tutulduunda, ülkeye giren sermaye tutarı sadece 29.6 milyon dolar artarak 44.0 milyon dolar düzeyinde kalmaktadır. Bu dönem içerisinde TC yardım ve kredilerinin kullanımı sonucu yatırım kaynaklı milyon dolar sermaye girii olmutur. Grafik-3: SERMAYE HAREKETLER DENGES (Milyon ABD $) , ,4 216, ,4 132,1 143, ,6 76,5 54,9 46, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 20

39 Genel Denge Yukarıda açıklaması yapılan gelimeler neticesinde, cari ilemler dengesi ile sermaye hareketleri bileiminden oluan genel dengedeki artı, 51.8 milyon dolara yükselerek milyon dolar olmutur. Grafik-4: CAR LEMLER DENGES VE SERMAYE HAREKETLER DENGES (Milyon ABD$) 300,0 250,0 200,0 194,4 216,7 262,8 150,0 100,0 76,5 99,4 132, ,0 19,6 54,9 46, ,0-100,0-150,0 13,7 19,4-25,0-12,3-2,0-17,1-32,8-41,0-90,3-103, 'CAR LEMLER DENGES' "SERMAYE HAREKETLER DENGES' Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Rezerv Hareketleri 2002 yılında 219 milyon dolar olan rezervler 62 milyon dolar artarak 281 milyon dolara yükselmitir. Rezervlerdeki bu artı ülkeye sermaye girii ile sermaye hareketleri dengesinin milyon dolara ulamasından kaynaklanmaktadır Net Hata ve Noksan 2002 yılında 11.4 milyon dolar negatif bakiye veren net hata ve noksan kalemi 2003 yılı sonunda 10.2 milyon dolar azalarak 1.2 milyon dolara gerilemitir. Bu durum ödemeler dengesinde kaydedilmesi gereken bazı verilerin eksikliinin giderildiini veya kayıt tashihlerinin yapıldıını göstermektedir. 21

40 1.5. Enflasyon 2003 yılında da enflasyon oranı dümeye devam etmitir. Son dört yıl içinde enflasyon oranı yüzde 53.2 den yüzde 12.6 ya gerilemitir. Enflasyonu olumlu etkileyen balıca faktörler döviz kurunun seyri ile Türkiye Cumhuriyeti ndeki sıkı para ve maliye politikaları olmutur. Enflasyonla mücadelede Ülkemizde kullanılan TL para biriminden dolayı para politikaları üzerinde belirleyici herhangi bir etkimiz olmaması maliye politikalarının önemini artırmaktadır. Mali disiplinin salanması dolayısıyla, 2003 yılında kamu kesiminde uygulanan fiyat politikaları ve dalgalı kur politikası enflasyonla mücadeleyi olumsuz etkilememitir. Türkiye de enflasyon hedefine ulaabilmek için dalgalı kur rejimi uygulaması altında, esas politika aracı olarak kısa vadeli faiz oranları fiyat istikrarının salanması yönünde aktif olarak kullanılmaktadır. (%) Grafik-5: ENFLASYON ORANI (%) 100,0 90,0 80,0 70,0 72,2 87,5 81,7 66,5 76,8 60,0 55,3 53,2 50,0 40,0 30,0 24,5 20,0 10, ,6 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 22

41 2. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEK GELMELER 2.1. Genel Deerlendirme Türkiye de enflasyon ile mücadeleye verilen öncelik ve bütçe disiplinini öngören maliye politikalarındaki olumlu gelimelerin yarattıı ortam genelde ülkemize özelde ise bankacılık sektörüne benzer ölçüde yansımıtır. Enflasyon oranındaki düü nominal faiz oranlarının dümesine, Türk Lirasının yabancı paralar karısında deer kazanması ise yatırım aracı olarak cazip hale gelmesine ve talep edilmesine imkan tanımıtır. Makroekonomik ortamdaki iyilemelere balı olarak üretim ve yatırım artmı ve kamunun kaynak talebi yavalamıtır. Bankacılık sektörü ile ilgili alınan kararlar ve yapılan düzenlemeler sonucunda sektörün 2002 yılına kıyasla daha salıklı bir aktif-pasif yapısına kavuması salanmıtır. Ekonomik canlanma sektörün bilanço büyüklüüne olumlu yansırken Türk Lirasının deer kazanması yabancı para aırlıklı bilançoların büyümesini ve yapısını etkilemitir. Ekonomideki olumlu gelimeler sonucunda, bankacılık sektörü toplam aktif büyüklüü döneminde milyon dolar artarak 1,378.5 milyon dolardan 2,077.2 milyon dolara yükselmitir. Toplam kredi tutarı ekonomideki iyilemeye paralel olarak belirtilen dönem içerisinde milyon dolardan milyon dolara ulamıtır. Sektöre duyulan güvenin artarak devam etmesiyle 2003 yıl sonunda toplam mevduat tutarı 1,785.9 milyon dolar olarak gerçeklemitir. Özkaynak toplamında ise az olmakla beraber 6.3 milyon dolarlık bir artı gerçeklemi ve milyon dolara yükselmitir. Bu dönem içerisinde toplam aktiflerin GSMH ya oranı yüzde 146 dan yüzde 162 ye, toplam kredilerin GSMH ya oranı yüzde 39 dan yüzde 44 e ve toplam mevduatın GSMH ya oranı yüzde 123 den yüzde 139 a ulatıı görülmektedir. 23

42 Tablo-13: BANKA BLANÇO BÜYÜKLÜKLERNN DOLAR BAZINDA DEM Toplam Aktifler 1,378,501,543 2,077,223,259 Toplam Krediler 365,796, ,210,049 Toplam Mevduat 1,162,413,427 1,785,885,728 Toplam Özkaynaklar 99,588, ,943,943 Toplam Aktif / GSMH (%) 146% 162% Toplam Kredi / GSMH (%) 39% 44% Toplam Mevduat / GSMH (%) 123% 139% GSMH 941,400,000 1,283,700,000 Kaynak: KKTC Merkez Bankası, Devlet Planlama Örgütü. Bankacılık sektörü 2003 yılı özet bilanço büyüklüklerinin dolar bazında bir önceki yıla göre artı meydana gelmitir. Buna göre toplam aktifler yüzde 50.69, toplam krediler yüzde 53.15, toplam mevduat yüzde ve toplam özkaynaklar yüzde 6.38 oranında büyümütür. Tablo-14: BANKA BLANÇO BÜYÜKLÜKLERNN DOLAR BAZINDA YILLIK DEM HIZI (%) Toplam Aktifler Deiim Hızı (%) Toplam Krediler Deiim Hızı (%) Toplam Mevduat Deiim Hızı (%) Toplam Özkaynaklar Deiim Hızı (%) yılında faal banka ve ube sayıları gerilerken personel sayısında az da olsa bir artı meydana gelmitir. Sektörde faaliyet gösteren banka sayısı 2002 yıl sonunda 25 iken 2003 yıl sonunda 24 e gerilemitir. Bu 24 bankanın 2 si kamu mevduat bankası, 17 si özel sermayeli banka ve 5 i de ube bankasıdır yılına göre kamu mevduat banka sayısı ayni kalmı, özel sermayeli banka sayısı 24

43 2 adet azalmı ve ube banka sayısı 1 adet artmıtır. Özel sermayeli banka sayısındaki azalmanın esas nedeni 2 bankanın TMSF ye devredilmesinden, ube banka sayısındaki artı ise Oyakbank A.. nin faaliyete balamasından kaynaklanmıtır. Banka sayısındaki gerilemenin yanı sıra, bankaların ube sayısında da azalma olmutur yılında 138 olan konsolide ube sayısı 4 adet azalarak 134 e gerilemitir. Bu dönemde özel sermayeli banka sayısının 108 den 100 e gerilemesine karın ube bankalarının ube sayısı Oyakbank A.. nin açmı olduu ubelerden dolayı 14 den 18 e yükselmitir. Bankaların personel sayısı 2002 yılına göre ciddi bir deiiklik göstermeyerek 2003 yıl sonu itibarıyla 2,093 olarak gerçeklemitir. Bu dönem içerisinde personel sayısının 41 kii arttıı gözlenmektedir. Kamu mevduat sermayeli banka personel sayısında herhangi bir deiiklik olmamasına karın özel sermayeli banka personeli sayısında 23 kii ve ube banka personel sayısında ise 18 kiilik artı olmutur. Tablo-15: BANKA VE PERSONEL SAYISI Banka Sayısı Aralık 2002 Aralık 2003 Konsolide ube Sayısı Aralık 2002 Aralık 2003 Konsolide Personel Sayısı Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ,605 1,628 ube Bankalar Genel Toplam ,052 2,093 Not: Bu bölümde, K.T.Kooperatif Merkez Bankası Ltd. özel sermayeli bankalar grubunda gösterilmitir. Bankacılık sektörü aktif büyüklüü 2003 yılında yüzde oranında artarak 2,899.5 trilyon TL seviyesinde gerçeklemitir. Dolar bazında ise aktif büyüklüü 2002 yılında 1,378.5 milyon dolar iken 2003 yıl sonunda Türk Lirasının yabancı paralar karısında deer kazanmasının da etkisiyle yüzde oranında artarak 2,077.2 milyon dolar olmutur yılında olduu gibi, 2003 yılında da bankaların toplam aktiflerinin yüzde ü döner deerler, yüzde i kredi ve avanslar, yüzde u mevduat 25

44 munzam karılıkları ve yüzde 8.97 si ise menkul kıymetlerden olumutur. Mevduat, sektörün en önemli fon kaynaı olmaya devam etmitir. Ödenmi sermayedeki artıa karın karlılık performansındaki düü özkaynakların pasif toplamı içerisindeki payının azalmasına neden olmutur. Bankacılık sektöründe kamu mevduat bankaları, özel sermayeli bankalar ve ube bankalarının toplam aktifler içindeki grup paylarında önemli bir deiiklik olmamasına karın kamu mevduat bankalarının toplam krediler içindeki payı yüzde dan yüzde e, toplam mevduat payı ise yüzde den yüzde e gerilemitir. Özel sermayeli bankalar grubunun toplam krediler içindeki payı incelendii zaman bir önceki yıla göre yüzde den yüzde 84 e yükseldii görülmektedir. Bu gruptaki bankaların toplam mevduat payı 1.98 puan artarak e ulamıtır. ube bankalarının toplam krediler içindeki payı ise yüzde 3.69 dan yüzde 2.72 ye, toplam mevduat içindeki payı ise yüzde den yüzde e gerilemitir. Tablo-16: GRUP PAYLARINDAK GELMELER (Yüzde) Toplam Aktifler çindeki Pay (%) Toplam Krediler çindeki Pay (%) Toplam Mevduat çindeki Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ube Bankalar Sektör Toplamı Bankacılık sektörü younlama açısından incelendii zaman 2003 yılında aktif büyüklüü açısından en büyük be bankanın sektör içindeki payının 2002 yılına göre 0.62 puan azalarak yüzde e geriledii görülmektedir. En büyük on bankanın payında ise ayni dönem içerisinde 1.48 puanlık artı meydana gelmi ve yüzde den yüzde a ulamıtır. En büyük 5 bankanın toplam krediler içerisindeki payı ise önemli oranda gerilemi ve yüzde olarak gerçeklemitir. En büyük on bankanın toplam krediler içinde 2002 yılında yüzde olan payı 3.87 puan azalarak yüzde a gerilemitir. En büyük 26

45 be bankanın toplam mevduat içindeki payı yüzde dan yüzde e gerilemi, en büyük on bankanın payı ise yüzde den yüzde e yükselmitir. Tablo-17: BANKACILIK SEKTÖRÜNDE YOUNLAMA (Yüzde) Toplam Aktifler çindeki Pay (%) Toplam Krediler çindeki Pay (%) Toplam Mevduat çindeki Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 lk be banka (*) lk on banka (*) (*) Aktif büyüklüüne göre 2.1. Aktif Yapısındaki Gelimeler Bankacılık sektörünün aktif yapısı 2003 yılında ekonomideki iyilemeden olumlu etkilenmitir. Daha önce belirtildii gibi faiz oranlarındaki gerileme ve döviz kurlarındaki düüün etkileri banka bilançolarına yansımıtır. Döner deerler, menkul kıymetler ve krediler kalemlerinin aktif toplamı içindeki payları 2002 yıl sonuna göre artı göstermitir. Buna karılık munzam karılıklar, tahsili gecikmi alacaklar ve ayrılan karılıklar kalemlerinde düü olduu gözlenmektedir. Bu düüler kredilerden yapılan tahsilatlar ve mevduat munzam karılık oranlarının aaıya çekilmesi nedeniyle olmutur. 27

46 Tablo-18 : SEÇLM AKTF BÜYÜKLÜKLER Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Döner Deerler 983,014,818 1,404,494, ,415,857 1,006,203,787 43,63 48,44 Menkul Deerler Cüzdanı 148,007, ,206,181 90,551, ,416, Mevd. Munz Kar. 256,416, ,759, ,877, ,737, skonto Senetleri 26,676,475 27,063,559 16,320,868 19,388, Kredi ve Avanslar 472,554, ,283, ,112, ,127, Tahsili Gecikmi Alacaklar 98,664, ,613,795 60,363,515 85,693, Ayrılan Karılıklar -48,664,815-54,804,550-29,773,500-39,262, Dier Aktifler 316,494, ,844, ,633, ,918, Toplam Aktifler 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, Döner Deerler Bankacılık sektörü döner deerlerini oluturan nakit deerler, Merkez Bankası ve bankalardan alacaklar kalemler toplamı milyon dolardan 1,006.2 milyon dolara yükselmi ve toplam aktifler içindeki payı 4.81 puan artarak yüzde e ulamıtır. Bu gelime, sektörün toplam mevduat tutarındaki artıın toplam kredi tutarındaki artıtan çok daha fazla olmasından kaynaklanmıtır. Nakit deerler toplamı 16.6 milyon dolardan 20.9 milyon dolara artmasına ramen toplam aktifler içindeki payı yüzde 1.21 den 1.01 e gerilemitir. Bankaların Merkez Bankasından alacakları 61.2 milyon dolar artarak milyon dolara ulamı ancak toplam aktifler içindeki payı 1.63 puan azalarak yüzde a dümütür. Bankalardan alacaklar kalemi önemli bir artı göstererek milyon dolardan milyon dolara yükselmitir. Yurtdıı bankalar, yurtiçi bankalar ve yurtdıı merkez ve ubelerden oluan bankalardan alacaklar kalemi toplam aktifler içindeki en yüksek paya sahip olma özelliini 2002 yılında olduu gibi 2003 yılında da devam ettirmi ve 6.64 puan artarak yüzde seviyelerine ulamıtır. 28

47 Tablo-19 : DÖNER DEERLER Milyon TL ABD$ Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Nakit Deerler 27,187,296 29,280,568 16,633,392 20,977,098 Merkez Bankasından Alacaklar 306,859, ,541, ,739, ,984,641 Bankalardan Alacaklar 648,967,686 1,027,672, ,043, ,242,048 Toplam 983,014,818 1,404,494, ,415,857 1,006,203,787 Toplam Aktif çindeki Pay (%) Likit aktifler toplamı gruplar itibariyle incelendii zaman 2002 yılına göre 2003 yılında bu tutarın TL karılık bazında yüzde artarak trilyon TL den 1,404.5 trilyon TL ye ulatıı görülmektedir. Kamu mevduat bankalarının bu dönem içinde likit aktiflerinde yüzde lık bir gerileme olduu ve bunun yurtdıı bankalar TL bakiyelerinden kaynaklandıı gözlenmektedir. Özel sermayeli bankaların likit aktif deerleri ise yüzde oranında artarak trilyona yükselmitir. ube bankaları, likit aktifleri yüzde ile en çok artan grubu oluturmutur. Bu grubun TP likit aktifleri 93.8 trilyondan trilyona, YP likit aktifleri ise trilyondan trilyona yükselmitir. Söz konusu bu artılara ube bankalarının yurtdıı merkez ve ubeler YP bakiyesi ile yurtdıı bankalar TP bakiyesi neden olmutur. Tablo-20: GRUPLAR TBARIYLA LKT AKTFLER (MLYON TL) Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar Aralık 2002 TP YP TOPLAM Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim 63,540,909 37,091,241 79,725,517 81,871, ,266, ,962, ,958, ,372, ,190, ,136, ,148, ,508, ube Bankalar 93,865, ,822, ,734, ,201, ,599, ,023, Genel Toplam 292,365, ,285, ,649, ,208, ,014,818 1,404,494,

48 Likidite Yapısı Bankacılık sektörünün likit aktifleri incelendii zaman nakit deerler ve Merkez Bankasından alacakların aktif toplamı içindeki payının azaldıı, bankalardan alacaklar ve menkul deerlere yapılan plasmanlar kalemlerinin ise arttıı gözlenmektedir. Bu durum bankaların likit aktiflerini kendi içinde hareket ettirmek suretiyle daha yüksek getiri elde edebilecekleri bankalardan alacaklar ve menkul kıymetlere kaydırdıkları sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Menkul deerler cüzdanı hariç likit aktiflerin toplam aktifler içindeki payı yüzde den yüzde e yükselmitir. Menkul deerler cüzdanı dahil edildii zaman bu payın bir önceki yıla göre 7.21 puan artarak yüzde e ulatıı görülmektedir. Likidite riskini azaltıcı etkisi olan bu yapının karlılıı azaltıcı etkisinin olduu belirtilmelidir. Tablo-21: LKT AKTFLERN TOPLAM AKTFLER ÇNDEK PAYI (%) Toplam Aktifler çindeki Yüzde Pay Miktarsal Deiim Nakit Deerler Merkez Bankasından Alacaklar Bankalardan Alacaklar MDC Hariç Toplam Menkul Deerler Cüzdanı Likit Aktifler + MDC Likit aktiflerin kendi içindeki yüzde daılımı, toplam aktifler içindeki yüzde daılımına benzer bir yapıdadır yılında en büyük paya sahip olan bankalardan alacaklar kalemi 2003 yılında 4.35 puan artarak yüzde oranına ulamı ve likit aktifler içinde en büyük paya sahip olma özelliini muhafaza etmitir. Ancak bankacılık sektörü likiditesinin bankalar arasında dengeli olarak daıldıını söylemek mümkün görülmemektedir. übe bankaları ve özel sermayeli bankalar grubu sektör likiditesinin yaklaık yüzde 91.5 ine hakim durumdadır. 30

49 Tablo-22: LKT AKTFLERN DAILIMI Likit Aktiflerin Daılımı Yüzde Pay Yüzde Deiim Nakit Deerler Merkez Bankasından Alacaklar Bankalardan Alacaklar MDC Hariç Toplam Menkul Deerler Cüzdanı Likit Aktifler + MDC Gruplar itibarıyla likit aktiflerin aktif toplamı içindeki payı incelendiinde 2003 yılında özel sermayeli bankaların yüzde 22.13, ube bankalarının yüzde ve kamu mevduat bankalarının yüzde 4.10 oranındaki aktiflerini likit olarak bulundurdukları görülmektedir. Kamu mevduat bankalarının payındaki azalmaya karın ube bankalarının payında artı meydana gelmi, özel sermayeli bankalar ise seviyesini korumutur. Tablo-23: LKT AKTFLERN GRUPLARA GÖRE GELM (%) Toplam Aktifler çinde Yüzde Pay Likit Aktiflerin Grup çindeki Daılımı Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ube Bankalar

50 Likit aktiflerin pasifleri karılama oranı bir önceki yıla göre artı göstermitir. Buna göre TL likit aktiflerin pasiflerini karılama oranı yüzde den yüzde a, YP likit aktiflerin pasiflerini karılama oranı ise yüzde den yüzde ye yükselmitir. Özel sermayeli bankalar ile ube bankalarının TL likit aktiflerin pasiflerini karılama oranında artı kamu mevduat bankalarında ise azalı olmutur. Dier taraftan ube bankalarının YP likit aktiflerin pasifleri karılama oranındaki yükselie karılık kamu mevduat ve özel sermayeli bankalarda gerileme meydana gelmitir. Tablo-24: LKT AKTFLERN PASFLER KARILAMA ORANI (%) Yüzde Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim TL YP TL YP TL YP Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ube Bankalar Sektör Toplamı 12,98 30,65 17,19 31,25 32,43 1, Menkul Deerler Cüzdanı Sektörün, devlet tahvilleri ile hazine bonolarından oluan menkul deerler cüzdanı (MDC), 2002 yılında trilyon liradan 2003 yılı sonunda trilyon liraya, sektör toplam aktifler içindeki payı ise yüzde 6.57 den yüzde 8.97 ye artmıtır. Kamu mevduat bankalarının menkul kıymetlere yaptıı plasmanların kendi grup aktif toplamı içindeki payı 18.8 puan artarak yüzde e, özel sermayeli banka grubunun payı ise yaklaık olarak 1 puan artarak yüzde 7.55 e ulamıtır. Buna karın ube bankalarının menkul deerlere yaptıı plasmanların toplam aktifler içindeki payı 1.97 puan azalmıtır. 32

51 Tablo-25: MENKUL DEERLER CÜZDANININ AKTF TOPLAMI ÇNDEK PAYI (%) Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar Toplam Aktifler (Milyon TL) Toplam Menkul Deerler Cüzdanı (Milyon TL) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık ,443, ,300,409 17,053,218 89,910, ,355,307,136 1,727,349,130 90,269, ,479, ube Bankalar 586,411, ,811,389 40,684,706 39,816, Genel Toplam 2,253,162,150 2,899,460, ,007, ,206, Menkul deerler cüzdanı banka gruplarına göre incelendii zaman kamu mevduat bankalarının 2002 yılında 10.4 milyon dolar olan menkul kıymet portföyü 2003 yılında 64.4 milyon dolara, toplam MDC içindeki payı ise yüzde den yüzde e yükselmitir. Özel sermayeli bankalar ile ube bankalarının MDC toplamı içindeki payı dolar bazında miktarsal olarak artmasına ramen oransal olarak sırasıyla yüzde dan yüzde e ve yüzde dan yüzde e gerilemitir. Kamu mevduat bankalarındaki bu artıın sebebi likit aktiflerin kredi olarak kullandırılması yerine menkul kıymetlere plase edilmesinden kaynaklanmaktadır. Tablo-26: BANKA GRUPLARI TBARIYLA MENKUL KIYMETLER PORTFÖYÜ Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar 17,053,218 89,910,413 10,433,287 64,413, ,269, ,479,529 55,227,396 93,477, ube Bankalar 40,684,706 39,816,239 24,891,209 28,525, Genel Toplam 148,007, ,206,181 90,551, ,416, Kaynak:KKTC Merkez Bankası. 33

52 Mevduat Munzam Karılıkları Banka grupları itibariyle mevduat munzam karılıkları (MMK) incelendii zaman toplam TL bazında yüzde oranında bir artı gözlenmektedir. Bu artı kamu mevduat bankalarında yüzde 13.29, özel sermayeli bankalar grubunda yüzde ve ube bankalarında ise yüzde 8.03 olarak gerçeklemitir. KKTC Merkez Bankası nezdinde tesis edilen MMK oranları, 2003 yılında TL de yüzde 14 den yüzde 12 ye ve YP de yüzde 15 den yüzde 13 e kademeli olarak indirilmesine ramen sektör mevduat toplamında meydana gelen artı, MMK hesaplarında artıa neden olmutur. Tablo-27: GRUPLAR TBARIYLA MEVDUAT MUNZAM KARILIKLARI (MLYON TL) Kamu Mevduat Bankaları Aralık 2002 TP YP TOPLAM Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim 18,602,707 23,635,877 15,914,134 15,467,033 34,516,841 39,102, Özel Sermayeli Bankalar 55,913,822 80,443,537 91,620,343 92,878, ,534, ,321, ube Bankalar 24,139,363 29,199,929 50,225,778 51,134,518 74,365,141 80,334, Genel Toplam: 98,655, ,279, ,760, ,479, ,416, ,759, Krediler (Toplam) Bankacılık sektörü toplam kredi hacmi 2003 yılında milyon dolar artarak milyon dolara yükselmitir. Bunun nedenleri arasında ekonomide salanan istikrar ve büyüme, döviz kurları ile faiz oranlarındaki gerileme ve bankaların kredi kullandırma eilimindeki artı gösterilebilir. Gruplara göre bankacılık sektörü toplam kredi hacmi incelendii zaman kamu mevduat bankalarının toplam kredi hacmi içindeki payının yüzde dan yüzde e, ube bankalarının payının ise 3.69 dan 2.72 ye geriledii görülmektedir. Özel sermayeli bankaların payı ise yaklaık 4 puan artarak yüzde 84 e ulamıtır yılında toplam yabancı kaynakların yaklaık 1/3 ü kredi olarak kullandırılmıtır. 34

53 Tablo-28: BANKA GRUPLARI TBARIYLA TOPLAM KREDLER Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık ,040, ,812,106 59,981,989 74,372, ,797, ,900, ,319, ,614, ube Bankalar 22,057,015 21,248,426 13,494,648 15,222, Genel Toplam 597,894, ,960, ,796, ,210, Not: Toplam krediler bakiyesi iskonto senetleri, kredi ve avanslar ile tahsili gecikmi alacakları içermektedir. TL bazında kredilerin aktif toplamı içindeki payı yaklaık olarak seviyesini korumu ve yüzde olarak gerçeklemitir. Banka grupları itibarıyle kredilerin kendi grup aktif toplamı içindeki payı incelendii zaman ise kamu sermayeli ve ube bankalarındaki gerilemeye karın özel sermayeli bankalar grubunda artı meydana geldii görülmektedir.. Tablo-29: BANKA GRUPLARI TBARIYLA KREDLERN GRUP AKTF TOPLAMI ÇNDEK PAYI (%) Toplam Aktifler (Milyon TL) Toplam Krediler (Milyon TL) Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar 311,443, ,300,409 98,040, ,812, ,355,307,136 1,727,349, ,797, ,900, ube Bankalar 586,411, ,811,389 22,057,015 21,248, Genel Toplam 2,253,162,150 2,899,460, ,894, ,960,794 26,53 26,96 Kaynak : KKTC Merkez Bankası. Not: Yüzde pay, banka gruplarına göre kredilerin kendi grup aktif toplamı içindeki payını ifade etmektedir. 35

54 Kredilerin sektörlere göre daılımı incelendiinde, kamu aırlıklı plasman yapısının devam ettii görülmektedir. Nitekim, 2003 yıl sonuna göre kamu kurum ve kurulularına kullandırılan kredilerin payı yüzde den yüzde a yükselmitir. Kamu kesimine kullandırılan krediler 2002 yılında trilyon TL den 2003 yılında trilyon TL ye artmıtır. Bu artıın kaynaı kamuya kredi kullandırılmasından ziyade, hesaplara tatbik edilen faizlerden kaynaklanmıtır. kinci sırayı yüzde payla ahsi ve mesleki borçlar ve üçüncü sırayı da yüzde payla ticari sektör almıtır. Bu üç sektörün toplam krediler içindeki payının yaklaık olarak yüzde 90 seviyesine ulatıı görülmektedir. Tablo-30: TOPLAM KREDLERN SEKTÖRLERE GÖRE DAILIMI Kamu Kurum Ve Kuruluları Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık ,261, ,683, ,748, ,623, Tarım 6,451,867 5,714,941 3,947,301 4,094, Madencilik Ve Ta Ocakçılıı 491,718 68, ,837 49, Sanayi 6,425,493 6,823,140 3,931,165 4,888, Nakliye Ve Ulaım 1,606,019 1,402, ,574 1,004, Ticaret 106,859, ,760,432 65,377,212 75,768, hracat 1,689,120 4,138,594 1,033,416 2,964, Turizm 6,394,108 7,745,439 3,911,963 5,548, Bina Ve naat 28,079,824 25,357,955 17,179,447 18,166, Küçük Esnaf Ve Zanaatkar ahsi Ve Mesleki Borçlar Ve Dier 16,687,762 21,133,793 10,209,698 15,140, ,277, ,975,386 81,540, ,265, skonto Senetleri 2,670,773 5,156,888 1,633,999 3,694, Toplam Krediler 597,894, ,960, ,796, ,210,

55 Tablo-31: KAMU KURUM VE KURULULARINA AT KRED VE AVANSLARIN TOPLAM PLASMANLAR ÇNDEK PAYI VE DOLAR BAZINDA YÜZDE DEM Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Toplam Kamu Kredi ve Avansları 287,261, ,683, ,748, ,623, Toplam Plasmanlar 597,894, ,960, ,796, ,210, Tahsili Gecikmi Alacaklar 2002 yılında 98.7 trilyon TL olan tahsili gecikmi alacaklar (TGA) brüt kalemi 2003 de trilyon TL ye yükselmitir. TGA brüt kalemi gruplar itibariyle incelendiinde kamu mevduat ve özel sermayeli bankalarda artı gerçekleirken ube bankalarında düü yaanmıtır. TGA lar için ayrılan karılık tutarı 48.7 trilyon TL den 54.8 trilyon TL ye yükselmitir. Kamu mevduat ve özel sermayeli bankalardaki artıa karın ube bankalarında azalı meydana gelmitir yıl sonunda kredilerin takibe dönüme oranı yüzde olarak gerçeklemitir. Özel sermayeli bankalar grubu takibe dönüme oranı en yüksek banka grubu olmutur. Kamu mevduat bankalarını yüzde 3.28 oranı ile özel sermayeli bankalar grubu izlemektedir. 37

56 Tablo-32: TAHSL GECKM ALACAKLAR, AYRILAN KARILIKLAR VE TAKBE DÖNÜME ORANI Aralık 2002 Aralık 2003 TAHSL GECKM ALACAKLAR Milyon TL ABD$ Milyon TL ABD$ Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar 18,968,388 11,605,002 25,612,416 18,349,172 75,339,909 46,093,523 93,087,121 66,689,201 ube Bankalar 4,355,929 2,664, , ,990 Toplam 98,664,226 60,363, ,613,795 85,693,363 AYRILAN KARILIKLAR Milyon TL ABD$ Milyon TL ABD$ Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar -11,382,640-6,963,985-12,886,069-9,231,800-33,436,451-20,456,672-41,479,846-29,716,868 ube Bankalar -3,845,724-2,352, , ,246 Toplam -48,664,815-29,773,500-54,804,550-39,262,914 TAKBE DÖNÜME ORANI (%) * Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ube Bankalar Toplam (*) Takibe Dönüme Oranı=(Tahsili Gecikmi Alacaklar/Toplam Krediler)*100 38

57 Dier Aktifler Sektörün dier aktif kalemlerinin toplam aktif içindeki payı bir önceki yıla göre 6.63 puan gerileyerek yüzde 7.41 olarak gerçeklemitir. Faiz ve gelir tahakkuk ve reeskontları 0.84 puan, itirakler 0.27 puan, sabit kıymetler 0.49 puan ve dier kalemler ise 5.03 puan azalmıtır. Tablo-33: DER AKTFLERN TOPLAM AKTF ÇNDEK PAYI Milyon TL ABD$ Yüzde Pay DER AKTFLER Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Faiz ve Gelir Tahakkuk ve Reeskontları 62,750,148 56,127,427 38,391,012 40,210, tirakler 34,203,584 36,349,094 20,926,010 26,041, Sabit Kıymetler 52,787,963 53,689,607 32,296,073 38,464, Dier 166,752,309 68,678, ,020,316 49,202, TOPLAM 316,494, ,844, ,633, ,918, Aktif Toplamı çindeki Payı (%) Pasif Yapısındaki Gelimeler Bankacılık sektörü 2002 yılı ile kıyaslandıı zaman pasif yapısında önemli bir deiikliin olmadıı görülmektedir. Mevduat sektörün ana fon kaynaı olma özelliini artırarak devam ettirmitir. Kullanılan krediler kalemi 1.72 puan yükselerek 66.3 milyon dolar seviyelerine ulamıtır. Özkaynak toplamı 99.6 milyon dolardan milyon dolara artmasına ramen toplam aktif içindeki payı yüzde 7.23 den yüzde 5.11 e gerilemitir. 39

58 Tablo-34: BANKALARIN PASF YAPISI Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Mevduat 1,899,965,909 2,492,801,806 1,162,413,427 1,785,885, Kullanılan Kredi 33,181,350 92,528,346 20,300,599 66,288, Dier 157,237, ,250,513 96,199, ,104, Özkaynak 162,777, ,880,263 99,588, ,943, Toplam 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, Banka grupları itibarıyla pasif yapısı incelendii zaman ube bankalarının toplam pasifler içindeki payında artı, kamu mevduat ve özel sermayeli bankalar grubunun payında ise azalı olmutur. ube bankalarının toplam pasifler içindeki payı yüzde den yüzde e yükselmi, kamu mevduat bankalarının payı yüzde den yüzde ye ve özel sermayeli bankaların payı yüzde den yüzde e gerilemitir. Özel sermayeli bankalar grubu 2002 yılında olduu gibi 2003 yılında da en yüksek paya sahip olma özelliini muhafaza etmitir. TL bazında miktarsal deiimler incelendii zaman ube bankalarının yüzde 36.73, özel sermayeli bankaların yüzde ve kamu mevduat bankalarının yüzde oranında gelitikleri görülmektedir. Tablo-35: BANKA GRUPLARI TBARIYLA PASF YAPISI Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar Toplam Pasifler (Milyon TL) Toplam Pasifler (ABD$) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Toplam Pasifler çindeki Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim 311,443, ,300, ,543, ,289, ,355,307,136 1,727,349, ,187,095 1,237,502, ube Bankalar 586,411, ,811, ,771, ,431, Genel Toplam 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, ,68 40

59 Mevduat Bankacılık sektörü mevduat toplamı milyon dolar artarak 1,162.4 milyon dolardan 1,785.9 milyon dolara ulamıtır. Bu artı yaklaık olarak yüzde 53.5 lik bir yükselie denk gelmektedir. Bu artıta sektöre duyulan güvenin artması yanı sıra ekonomideki iyileme etkili olmutur. Banka gruplarına göre mevduatlar incelendiinde kamu mevduat bankaları ve ube bankalarının toplam mevduat içindeki payının azaldıı, özel sermayeli bankalar payının ise arttıı görülmektedir. Kamu mevduat bankalarının toplam mevduat içindeki payı yüzde den yüzde e, ube bankalarının payı yüzde den yüzde e gerilemi, özel sermayeli bankaların payı ise yüzde den yüzde e yükselmitir. Kamu mevduat bankalarının toplam TL mevduat içindeki payı yüzde den yüzde ye, ube bankalarının payı yüzde den yüzde e dümütür. Buna karılık özel sermayeli bankaların TL mevduat içindeki payı 3.71 puan artarak yüzde e ulamıtır. Kamu mevduat bankalarının toplam YP mevduat içindeki payının azalmasına karın ube bankalarının ve özel sermayeli bankaların YP mevduat içindeki payı yaklaık olarak ayni seviyede kalmıtır deki kriz sırasında yüksek boyutlarda gerçekleen Türk Lirası ndan dövize kaçıın, 2003 yılında tersine dönmesinde TL de salanan istikrarla birlikte, TL Faiz oranlarının göreceli yükseklii etkili olmutur. Tablo-36: BANKA GRUPLARI TBARIYLA MEVDUAT VE TOPLAM ÇNDEK PAYLARI (%) Aralık 2002 (Milyon TL) Aralık 2003 (Milyon TL) Yüzde Pay TP YP TOPLAM TP YP TOPLAM Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar 139,671, ,136, ,807, ,095, ,053, ,149, ,620, ,640,632 1,067,261, ,367, ,568,411 1,468,936, ube Bankalar 180,576, ,377, ,954, ,141, ,785, ,927, Sektör Toplamı 755,869,085 1,082,154,494 1,838,023,579 1,125,605,337 1,320,408,004 2,446,013, Not: Bu tabloda mevduat toplamına bankalararası mevduat dahil edilmemitir. 41

60 Mevduatın türlerine göre daılımı incelendiinde en büyük payın 2002 yılında olduu gibi yüzde ile tasarruf mevduatına ait olduu ve seviyesini koruduu gözlenmektedir. Tasarruf mevduatını sırasıyla yüzde 9.02 lik payla resmi mevduat, yüzde 5.68 lik payla dier mevduat, yüzde 5.30 luk payla ticari mevduat ve yüzde 1.88 lik payla bankalararası mevduat izlemektedir. Önemli sayılacak düzeyde olmasa dahi, ticari ve dier mevduatın paylarında artı, resmi ve bankalar arası mevduatta ise düü olmutur. Tablo-37: MEVDUATIN TÜRLERNE GÖRE DAILIMI Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Resmi 180,530, ,892, ,449, ,116, Ticari 75,529, ,220,767 46,209,374 94,725, Tasarruf 1,484,401,372 1,947,460, ,167,919 1,395,193, Dier 97,562, ,440,038 59,689, ,330, Bankalararası 61,942,330 46,788,465 37,896,783 33,520, Toplam 1,899,965,909 2,492,801,806 1,162,413,427 1,785,885, Mevduatın vade yapısı kısa vadede younlamaya devam etmi, tasarruf sahipleri uzun vadeli mevduata yönelmemitir. Bir ay vadeli mevduatın toplam vadeli mevduat içindeki payı 2.91 puan artarak yüzde e, 3 ay vadeli mevduatın payı ise yaklaık olarak 1 puan artarak yüzde 6.11 e yükselmitir. 6 ay vadeli mevduat ile 1 yıl vadeli mevduatın toplam vadeli mevduat içindeki paylarında önemli bir deiiklik meydana gelmemitir. Üç aydan kısa vadeli mevduatın payı yaklaık olarak yüzde 80 olup bir önceki yıla göre ayni seviyede kalmıtır. 42

61 Tablo-38: MEVDUATIN VADELERNE GÖRE DAILIMI Milyon TL ABD $ Yüzde Pay Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Vadesiz 345,639, ,915, ,465, ,311, Ay Vadeli 1,061,507,434 1,465,248, ,438,229 1,049,729, Ay Vadeli 97,332, ,420,008 59,548, ,196, Ay Vadeli 54,423,450 68,742,602 33,296,676 49,248, Yıl Vadeli 341,062, ,475, ,664, ,400, Toplam 1,899,965,909 2,492,801,806 1,162,413,427 1,785,885, Özkaynaklar 2002 yılında trilyon olan bankacılık sektörü özkaynakları 2003 yılında trilyona gerilemitir. Bu gerilemenin esas nedeni kredilere, Bankaların Kredileri ile Dier Alacaklarının Nitelikleri ve Karılıklar tebliine göre gerçekçi karılık ayırmalarından ve bunun da karlılıklarını etkilemesinden kaynaklanmaktadır. Dolar bazında ise özkaynak tutarı TL nin deer kazanmasından dolayı ayni dönem itibarıyla 6.3 milyon dolar artarak milyon dolara ulamıtır. Ödenmi sermaye tutarındaki 41.0 trilyon TL lik artıa karın ihtiyatlarda 42.2 trilyon TL gerileme olmutur. daıtılmamı ve dönem kar-zararından oluan Kar/Zarar kalemi ise 13.8 trilyon TL artarak -1.7 den e yükselmitir. Ödenmi sermayedeki artıta ihtiyatlar, yeniden deerleme fonu ve nakit sermaye artıları etkili olmutur. 43

62 Tablo-39: ÖZKAYNAKLAR Milyon TL ABD$ Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Ödenmi Sermaye 108,504, ,479,511 66,384, ,089,671 htiyatlar 56,024,619 13,871,858 34,276,283 9,938,036 Kar/Zarar -1,752,100-15,471,106-1,071,948-11,083,764 Sektör Toplamı 162,777, ,880,263 99,588, ,943,943 Not: Kar-Zarar kalemi daıtılmamı ve dönem kar zararını içermektedir Bilanço Dıı lemler Bilanço dıı ilemler toplamı 2003 yılı sonuna göre dolar bazında yüzde 57.3 oranında artarak milyon dolara ulamıtır. Dier nazım hesaplardaki artıa karılık teminat mektupları, akreditif ve vesaikler ile ciro ve kefaletlerin toplam nazım hesaplar içindeki payında düü gözlenmektedir. En büyük kalem olan dier nazım hesaplar içerisinde dier hesaplar yanında genelde menkul kıymetler ile emanet, rehinli ve ipotekli kıymetler yer almaktadır.. Tablo-40: BLANÇO DII LEMLER (NAZIM HESAPLAR) Taahhütler ve Yükümlülükler Teminat Mektupları Akreditif ve Vesaikler Ciro ve Kefaletler Dier Nazım Hesaplar Milyon TL ABD$ Yüzde Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık ,628,851 65,332,294 33,422,341 46,805, ,395,301 35,616,071 17,984,266 25,515, ,274 7, ,188 5, ,697, ,181, ,412, ,786, Genel Toplam 304,468, ,137, ,276, ,112,

63 2.5. Sermaye Yeterlilii Bankacılık sektörü sermaye yeterlilii rasyosu (SYR) 2003 yılı sonuna göre yüzde olarak gerçeklemitir yılındaki SYR nin daha yüksek olmasının sebebi özkaynaklar toplamındaki artıın risk aırlıklı kalemler toplamındaki artıın altında kalmasından kaynaklanmaktadır. Sektör özkaynak toplamının istenilen düzeyde artmaması ise Kar-Zarar hesabının olumlu gelimemesine dayanmaktadır. Sektörün özkaynak tutarını oluturan alt kalemleri incelendii zaman ana sermayenin 25.9 trilyon TL artarak trilyon TL ye ulatıı, katkı sermayenin 25.6 trilyondan 1.8 trilyona geriledii ve sermayeden indirilen deerler alt kaleminin ise ayni seviyede kaldıı görülmektedir. Risk aırlıklı kalemler toplamı 87.8 trilyon artarak trilyona ulamıtır. Risk aırlıı yüzde 20 ve yüzde 100 olan alt kalemlerdeki artıa karın risk aırlıı yüzde 50 olan kalemlerde azalı olmutur. Sonuç itibarıyla bankacılık sektörü sermaye yeterlilii rasyosu yasal oran olan yüzde 8 in üzerinde gerçeklemitir. 45

64 Tablo-41: SERMAYE YETERLL RASYOSU VE ALT KALEMLER BANKACILIK SEKTÖRÜ Milyon TL Aralık 2002 Aralık 2003 Ana Sermaye 109,254, ,151,000 Katkı Sermaye 25,661,000 1,836,000 Sermayeden ndirilen Deerler 37,583,000 37,731,000 Özkaynak 97,332,000 99,256,000 Risk Aılıklı Kalemler Toplamı 418,841, ,638,000 a.risk Aırlıı % 0 Olan Kalemler 0 0 b.risk Aırlıı % 20 Olan Kalemler 152,598, ,709,000 c.risk Aırlıı % 50 Olan Kalemler 80,610,000 73,744,000 d.risk Aırlıı % 100 Olan Kalemler 185,633, ,185,000 SYSR % Karlılık Performansı ve Gelir-Gider Dengesindeki Gelimeler Karlılık Bankacılık sektörü karlılıında bir önceki yıla göre gerileme olduu gözlenmektedir. Faiz gelirlerindeki trilyon liralık artıa ramen kambiyo zararları, tahsili gecikmi alacaklara karılık ayrılması ve takibe alınan kredilere faiz yürütülememesi sektörün karlılık performansını olumsuz etkileyen nedenler arasında gösterilebilir. Belirtilen bu gelimeler neticesinde 2002 yılı sonunda 3.9 trilyon TL olan bankacılık sektörü vergi öncesi karlılıı 2003 yılı sonunda -1.4 trilyon TL olarak gerçeklemitir. 46

65 Tablo-42: KARLILIK Milyon TL Aralık 2002 Aralık 2003 Vergi Öncesi Kar 3,941,000-1,489,000 Özkaynaklar 162,777, ,880,263 Toplam Aktifler 2,253,162,150 2,899,460, Gelir-Gider Dengesi Bankacılık sektörü gelir-gider yapısı incelendii zaman 2002 yıl sonunda faiz gelirlerinin toplam gelirler içindeki payı yüzde 82.12, faiz giderlerinin toplam giderler içindeki payı ise yüzde olmutur yılı sonu itibarıyla faiz gelirlerinin toplam gelirler içindeki payında önemli deiiklik olmu ve bu oran puan artarak yüzde ye yükselmitir de faiz gelirlerinde bu ekilde bir artı olmasına karılık faiz giderlerinin toplam giderlere oranında kayda deer bir deiiklik olmadıı ve yüzde seviyesinde kaldıı görülmektedir. Bu durumda sektörün faiz gelirlerinin faiz giderlerini karılama oranında iyileme olduu belirtilmelidir. Dier taraftan sektörün faiz dıı gelirleri, faiz dıı giderleri karılamakta yetersiz kalmaktadır. 47

66 Tablo-43: SEÇLM KAR / ZARAR KALEMLER A. Gelirler Milyon TL ABD$ Yüzde Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Faiz Gelirleri 468,268, ,647, ,489, ,741, Faiz Dıı Gelirler Dier Faiz Dıı Gelirler Gelirler Toplamı 19,207,000 26,887,000 11,750,987 16,449, ,734, ,000 50,617,283 88, ,209, ,678, ,858, ,279, B. Giderler Faiz Giderleri 428,544, ,947, ,186, ,883, Faiz Dıı Giderler Dier Faiz Dıı Giderler Provizyonlar (Net) Giderler Toplamı 129,661, ,830,000 79,327,575 80,654, ,244,000 19,184, ,089 11,736, ,819,000 16,206,000 4,171,915 9,914, ,268, ,167, ,447, ,190, Vergi Öncesi Kar/Zarar 3,941,000-1,489, yılı sonunda trilyon TL olan faiz gelirleri 2003 yıl sonu itibarıyla nominal olarak trilyon TL ye ulamıtır. Faiz gelirleri içinde en büyük payı yüzde lük oranla dier faiz ve faiz benzeri kalemler oluturmaktadır. Kredi hacmindeki genilemeye paralel olarak ikinci en büyük payı yüzde luk oranla kredilerden alınan faizler kalemi almaktadır. Bu payın 2002 yıl sonunda yüzde olduu dikkate alındıı zaman kredilerden alınan faizler kaleminin faiz gelirleri içindeki payında puanlık önemli bir artı meydana gelmitir yılında kredilerden alınan faiz gelirlerinin yüzde 90 a yakın bölümü TL kredi faiz gelirlerinden salanmaktadır. Bu iki kalemi sırasıyla yüzde lık payla bankalardan alınan faizler ve yüzde lük payla dier menkul kıymetlerden alınan faiz kalemleri takip etmektedir. 48

67 Sektörün toplam faiz giderleri 2003 sonuna göre nominal olarak trilyon liradan trilyon liraya artmıtır. Bu artı yüzde olarak oranında sınırlı bir deiimi ifade etmektedir. Söz konusu bu deiimin sınırlı kalmasını esas itibarıyla makroekonomik iyilemeye balı olarak faiz oranlarındaki gerileme belirlemitir. Bankacılık sektörünün en büyük yabancı kaynaı olan mevduata verilen faizlerin, toplam faiz giderleri içinde payı 3.31 puan gerileyerek yüzde oranı ile ayni zamanda en büyük faiz gideri kalemi olmutur yılında mevduata ödenen trilyon liralık faizlerin trilyon lirası TL mevduatına ve 30.8 trilyon lirası ise YP mevduatına ödenmitir. Dier faiz ve faiz benzeri giderler kalemi 2.17 puan artarak yüzde seviyesine ulamıtır. Tutar olarak bu artı 39.6 trilyon liraya denk gelmektedir. Bankalara verilen faizler tutarı ise 4.1 trilyon liradan 10.0 trilyon liraya yükselmitir. Takipteki alacaklar özel provizyonu ile krediler genel provizyonu genel toplamı 6.8 trilyon liradan 14.1 trilyon liraya artmıtır. Faizlerdeki düüe ramen bankacılık sektörü net faiz gelirleri 39.7 trilyon liradan trilyon liraya ulamıtır yılı ile kıyaslandıı zaman TL net faiz gelirlerinin 11.1 trilyon liradan trilyon liraya yükseldii, ancak YP net faiz gelirlerinin 28.6 trilyon liradan 19.9 trilyon liraya geriledii görülmektedir. YP net faiz gelirlerindeki gerilemenin esas nedeni kurlardaki düüle ilikilidir Faiz Dıı Gelirler ve Giderler Bankacılık sektörünün gerek faiz dıı gelirleri gerekse de faiz dıı giderleri bir önceki yıla göre artı göstermitir yıl sonuna göre bankacılık sektörünün faiz dıı gelirleri yüzde 40.0 oranında artarak 26.9 trilyon liraya ulamıtır. Faiz dıı gelirler içinde en önemli payı yüzde oranı ile bankacılık hizmetleri gelirleri almaktadır yıl sonunda bu oranın yüzde olduu göz önüne alındıı zaman bankaların operasyonel hizmet komisyonlarını arttırmak suretiyle bankacılık hizmetleri gelirlerini yükselttikleri anlaılmaktadır. Dier faiz dıı gelirler kaleminin toplam faiz dıı gelirler içindeki payı ise seviyesini korumu ve yüzde olarak gerçeklemitir. yükselmitir. Kredilerden alınan ücret ve komisyonların payında ise 3.49 puanlık bir düü olmu ve yüzde ye gerilemitir. Faiz dıı giderler içinde ise en büyük paya yüzde lik oran ile dier faiz dıı giderler kalemi sahip bulunmaktadır. Bu payda bir önceki yıla göre 13 49

68 puanlık bir gerileme söz konusudur. Faiz dıı giderler içinde ikinci en büyük payı personel giderleri almaktadır yılında yüzde olan personel giderlerinin payı 2003 yılı sonunda yüzde e ulamıtır. Verilen ücret ve komisyonlar, kıdem tazminatı provizyonları ve amortisman giderlerinde bir önceki yıla göre artı meydana gelmitir Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Çalımaları Kasım 2000 ve ubat 2001 de yaanan krizlerin etkiledii bankacılık sektörünün daha salıklı bir yapıya kavuturulabilmesine yönelik olarak balatılan çalımalar 2003 yılında da devam etmitir. Bankacılık sektöründe aktif büyüklüü, krediler ve mevduat bakımından aırlıı olan kamu mevduat bankalarının payı 2003 yılında gerilemitir. Bu bankaların toplam aktifler içindeki payı yüzde den yüzde ye, toplam krediler içindeki payı yüzde dan yüzde e ve toplam mevduat içindeki payı yüzde den yüzde e gerilemitir. Yeniden yapılandırma öncesi piyasa koullarının üzerinde olan mevduat faiz oranları, faiz oranlarındaki genel düüe paralel olarak piyasayla uyumlu bir gelime göstermitir. Mevcut risklerin daha iyi yönetilebilmesi için bankalara düzenli olarak gerekli uyarılar Merkez Bankası nca yapılmaktadır. Vade, likidite ve kredi risklerinde 2002 yılına göre 2003 yılında iyileme olduu gözlenmektedir. Kredi portföyünün daha etkin bir ekilde yönetilebilmesine yönelik olarak kredilere mevzuata uygun karılık ayrılması konusunda ihtiyatlı bir uygulama içinde olmaları ve bilançoların daha effaf hale gelmeleri salanmıtır. Ayrıca kamu kesimine yeni kredi kullandırılmamıtır. Kredilerle ilgili geçmiten gelen sorunların çözümlenmesi çalımaları ise devam etmektedir. Kamu bankalarının finansal ve operasyonel açıdan yeniden yapılandırılması çalımalarının 2004 yılında da devam etmesi planlanmıtır. Kıbrıs Türk Kooperatif Merkez Bankası Ltd. e ait zarar üretmeyen iletmelerinin bankadan ayrılması ve bankanın bir itiraki haline dönütürülmesi çalımaları olumlu bir ekilde gelimektedir. Söz konusu bu dönüüme cevaz verecek çalımalar tamamlanma aamasındadır. Yeniden yapılandırma çalımalarının baladıı 2000 yıl sonu öncesinde, özel bankacılık sistemi yabancı para açık pozisyonuna balı olarak kur riskine, kısa vadeli kaynaın uzun vadeli kullanımı nedeniyle likidite riskine, kredilerin hakim ortaklarca kullanılması ve yeterli karılık ayrılmamasında dolayı kredi riskine, küçük ölçekli bankacılık yapısına balı olarak karlılık performansı ve dolayısıyla özkaynaklarda meydana gelen yetersizlie ve iç denetim ile risk 50

69 yönetim sistemlerindeki önemli temel yapısal sorunlar veya eksikliklerden dolayı oklara karı aırı derecede kırılgan ve hassas bir yapı arz etmekteydi. Bankacılık sektörünün yaamı olduu krizlerden kaynaklanan kayıpları, söz konusu bu krizleri takip eden dönem içinde yapılan yeni düzenlemeler ve alınan idari tedbirler sonucu telafi etmeye baladıı gözlenmektedir. Yapılan yeni düzenlemeler ve alınan idari tedbirlere ramen mali bünye zafiyeti giderilemeyen veya artarak devam eden bankalar Merkez Bankası Yönetim Kurulunca Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna devredilmilerdir. Nitekim bu meyanda Erbank Ltd. ve Kıbrıs Eurobank Ltd yılı içinde Fon bünyesine alınmılardır. Kur ve faiz risklerinin sınırlandırılmasına yönelik olarak yapılan düzenlemelerle, söz konusu bu risklerin daha iyi yönetilmesi salanmı ve genelde banka sermayelerinin güçlendirilmesi yönünde olumlu gelimeler kaydedilmitir. Bilindii üzere bankaların asgari özkaynaklarını 2004 yıl sonuna kadar 2,000,000,- dolara nakden tamamlamaları gerekmektedir. Bankaların devir ve birlemelerini özendirmek ve kolaylatırmak için yeni düzenlemeler üzerinde çalımalar devam etmektedir. Banka sermayelerinin güçlendirilmesi çalımalarının tamamlanması ile birlikte kurumsal yönetim ile risk kültürünün oluturulması bakımından önemli olduu kabul edilen, bankaların iç denetim ve risk yönetim sistemlerinin tesis edilmesi çalımalarının balatılması planlanmaktadır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyet Hükümetleri arasında ekonomik istikrar programı Ekim 2000 de protokola balanarak 2001 yılı baından itibaren uygulamaya konulmutur. Bu programa, bankacılık ve finans sektörüne yönelik reformları da kapsamaktadır Yasal ve dari Düzenlemeler 06 Mayıs 2003 tarih ve 46 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kuzey Kıbrıs Bankalar Birlii Tüzüü ile bankacılık mesleinin geliimini, bankaların dayanıma ve birlikteliini, bankacılık mesleinin gerektirdii ciddiyet ve disiplin içinde ülke ekonomisinin ihtiyaçlarına dönük faaliyette bulunulması ile rekabetçi bir ortamın yaratılmasını salamak ve haksız rekabeti önlemek üzere gerekli kararları almak ve giriimlerde bulunulması amaçlarına hizmet etmek için merkezi Lefkoa da, tüzel kiilii haiz ve kamu kurumu niteliine sahip bir birlik kurulmutur. 39/2001 sayılı Bankalar Yasasının 15(2) maddesinin Merkez Bankasına verdii yetkiye dayanarak, 14 Kasın 2003 tarih ve 148 sayılı Resmi Gazetede 51

70 Bankalarda Kredi Komitesinin Oluumu ve Çalıma Esasları Teblii yayımlanmıtır. Kredi ve tirak Sınırlamaları ile Karılıklara ilikin olarak yapılan bu düzenleme ile banka yönetim kurulunun verecei görevleri yapmak üzere 3 kiilik bir kredi komitesinin kurulabilmesine, üyelerinin ise 2 sinin yönetim kurulu üyeleri arasından, 1 inin ise banka genel müdürü veya vekilinden olumasına imkan tanımaktadır. Ayrıca bu tebli ile komitenin yetkileri, gündemin tespiti, kararlarda nisap, faaliyetleri denetim, Bankalar Yasasının 25. maddesine tabi olma ve karar defterinin nasıl tutulacaı hususlarına açıklık getirilmitir. 41/2001 sayılı Merkez Bankası Yasasının 30. ve 51(1) maddelerinin Merkez Bankasına verdii yetkiye istinaden 29 Haziran 2003 tarih ve 72 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Risk lemleri Merkezi Teblii ile 35/1987 sayılı Merkez Bankası eski Yasasının 31. maddesinin Bakanlar Kuruluna verdii yetkiye dayanarak 31 Ocak 2001 tarih ve 11 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Risk lemleri Merkezi Tüzüü yürürlükten kaldırılmıtır. Yürürlüe konan yeni tebli ile kredi riski, tüzel kiilie haiz olmayan gerçek kiileri de kapsayacak ekilde geniletilmitir. Bu tebli esasları dikkate alınarak hazırlanan yeni Risk lemleri Talimatı Austos 2003 tarihinden itibaren uygulamaya konmutur. 03 Temmuz 2003 tarih ve 75 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bankaların Sermaye Yeterliliinin Ölçülmesine likin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliin Deitirilmesine likin Tebli ile 05 Eylül 2002 tarih ve 88 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan esas tebliin geçici 1. maddesinde belirtilen ve 2.maddesinin E fıkrasında yer alan kur riskine esas sermaye yükümlülüünün sermaye yeterlilii standart oranına dahil edilmesi uygulaması tarihi 01 Temmuz 2003 tarihinden 01 Ocak 2004 tarihine kaydırılmıtır. Ayrıca buna balı olarak Kur Riskine Esas Sermaye Yükümlülüünün Hesaplanmasına likin Genelge ile hesaplamanın ekli bankaların bilgisine getirilmitir. 12 Mayıs 2003 tarih ve 50 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 40/2001 sayılı Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (Deiiklik) Yasası ile esas Yasanın geçici 4(2) maddesi kaldırılmak ve yerine yeni madde konmak suretiyle ve yine esas Yasaya 4(3) maddesi ilave edilmek suretiyle deitirilmitir. 04 Nisan 2003 tarih ve 32 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Faiz Farkı Fonu Yasasının geçici 1. maddesi ile Merkez Bankası Yasasının 6. maddesinde yer alan Faiz Farkı Fonu düzenlemesine göre Merkez Bankası nezdinde birikmi olan bu Fon a ait hesap bakiyesi 01 Ocak 2003 tarihinden itibaren Hazine hesaplarına aktarılmıtır. Keza, bu tarihe kadar Merkez Bankasınca Fon adına yapılmı bütün ilemler Ekonomi ile ilgili Bakanlıa devredilmitir. 52

71 16 Temmuz 2003 tarih ve 82 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Merkez Bankası dare, Tekilat ve Hizmetleri Teblii ile Merkez Bankasının sevk ve idaresine yönelik olarak Bankaya verilmi olan görevlerin birimler arası ve birimler ile ube arsında daılımı, egüdümü, çalıanların etkinlii ve verimliliinin arttırılması hedeflenmitir.bu tebli ile ilgili ayrıntılar, Merkez Bankasının ele alındıı 3. Bölümde verilmitir. 39/2001 sayılı Bankalar Yasasının 34(3) maddesi altında çıkarılan, Bankalarda Baımsız Denetim Yapacak Kurululara likin Esaslar Hakkında Tebliin 6. maddesi gerei Merkez Bankasınca yapılan deerlendirmeler sonucu durumu uygun bulunup baımsız denetim yapma yetkisi verilen kuruluların listesi yayımlanmak suretiyle bankaların bilgilendirilmesi salanmıtır Sektörde Etkinliin Artırılmasıyla lgili Dier Düzenlemeler Merkez Bankası, bankaların kaynak maliyetlerini düürmek ve karlılık performanslarını gelitirme hedeflerine yönelik olarak TL ve YP munzam karılık hesaplarına faiz ödenmesi uygulamasına, faiz oranlarındaki gerilemeye ramen ayni seviyede tutmak suretiyle devam etmektedir. TL ve YP munzam karılık oranlarını 2003 yılı içerisinde de muhtelif tarihlerde aldıı kararlarla düüren Merkez Bankası, bu ekilde bankaların likit varlıklarının yükselmesini ve aracılık maliyetlerinin dümesini salayarak sektördeki etkinliin artmasına katkı koymaya çalımaktadır. Tablo-44: TÜRK LRASI VE DÖVZ MEVDUAT YASAL KARILIK ORANLARI (%) YÜRÜRLÜK TARH TÜRK LRASI YABANCI PARA Bu hususlarla ilgili alınan kararlar tarih, sayı ve açıklama yapılarak tablo eklinde 3. Bölümde verilmitir. 53

72 54

73 3. MERKEZ BANKASI Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası 41/2001 sayılı Merkez Bankası Yasası ile kendine tevdi edilen görev ve yetkiler çerçevesinde üstlendii misyonu yerine getirmek için bazı temel hedef ve deerler belirlemitir. Anılan Yasa ile Kuruma verilen yetki ve görevler öyledir: Merkez Bankası Yasasının 4 üncü maddesinde belirtilen esas amacın gerçeklemesi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin para ve bankacılık sisteminin düzenlenmesi ve denetimi için gerekli tüm ilemleri yapmak, Ekonomik koulları göz önünde bulundurarak Merkez Bankaları tarafından yapılması gerekli olan ilemleri yerine getirmek, Bankalar ile kredi vermek amacıyla kurulmu dier kuruluları denetlemek, Finansal sistemde istikrarı salayıcı ve para ve döviz piyasaları ile ilgili düzenleyici tedbirleri almak, Mali piyasaları izlemek, ve Ödeme mutabakat sistemleri kurmak, kurulmu ve kurulacak sistemlerin kesintisiz ilemesini ve denetimini salayacak düzenlemeleri yapmak, ödemeler için elektronik ortam da dahil olmak üzere kullanılacak yöntemleri ve araçları belirlemek. Yukarıdaki görevlerin genellii saklı kalmak kouluyla Merkez Bankasının yetkileri ise unlardır: Para ve kredi hacmini düzenlemek, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin uluslararası ihtiyatlarını düzenleyip yönetmek, Para ve kredi politikası konusunda Bakanlar Kurulunca incelenmesi istenecek hususlar hakkında görülerini bildirmek suretiyle Devletin mali ve ekonomik danımanlıını yapmak, Uluslararası mali ve ekonomik ilikilerde Devletin mali ajanlıını yapmak, 55

74 Devletin bankacılıını yapmak ve arzu eden bankaların da bankacılıını yapmak ve mali acentesi olmak, Olaanüstü hallerde ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonunun kaynaklarının ihtiyacı karılamaması durumunda, belirleyecei usul ve esaslara göre bu Fona avans vermek, Mali piyasaları izlemek amacıyla bankalar ve dier mali kurululardan ve bunları düzenlemek ve denetlemekle görevli kurum ve kurululardan gerekli bilgileri istemek ve istatistiki bilgi toplamak, Tasarruf sahiplerinin haklarını ve bankaların düzenli ve emin bir ekilde çalımasını tehlikeye sokabilecek ve ekonomide önemli zararlar dourabilecek her türlü ilem ve uygulamaları önlemek, kredi sisteminin etkin bir ekilde çalımasını salamak üzere gerekli karar ve tedbirleri almak ve uygulamak, Ülke altın ve döviz rezervlerini yönetmek, ve Nihai kredi mercii olarak bankalara kredi vermek. Bu görev ve yetkilere ilaveten Merkez Bankası, hükümetin mali ve ekonomik müaviri, mali ajanı ve haznedarıdır. Ayrıca Merkez Bankası, Kurum Yasası ile kendisine verilen yetki ve görevlerle ilgili olarak düzenlemeler yapmaya ve bunları uygulamaya, bu düzenlemelere tabi kurum ve kurulular nezdinde bunlara uygun hareket edilip edilmediini ve kendisine gönderilen bilgilerin doru olup olmadıını denetlemeye görevli ve yetkilidir. Kurum bu görev ve yetkilerini yerine getirirken tarafsızlık, effaflık, etkinlik, duyarlılık, katılımcılık ve yenilikçilik deerlerini temel olarak kabul etmekte ve bunları gözeterek hareket etmektedir. Belirlenen temel deerler ile görev ve yetkileri kullanarak Kurum, Yasada belirtilen kalkınma planları ve yıllık programlara uygun olarak, ekonomik gelimeye yardımcı olmak amacına ulamak için tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerini korumayı, bankacılık sistemini etkin bir ekilde denetleme ve gözetmeyi, sektörün risklere karı direnç ile dayanıklılıını gelitirmeyi ve Avrupa Birlii standartlarında faaliyet gösteren salıklı bir bankacılık sektörünün olumasını salamayı temel hedefleri olarak belirlemitir. Merkez Bankası Bakanlık görevini 24 Mayıs 2001 tarihinden itibaren Erdoan Küçük yürütmektedir. Yönetim Kurulunun dier üyeliklerini ise atanma tarihleri itibariyle Vargın Varer, Takent Atasayan ve Rifat Günay tekil 56

75 etmektedir. Merkez Bankası Yasasının geçici 2. maddesine istinaden ikinci yıl sonunda ad çekmek suretiyle yönetim kurulundan ayrılacak kii olarak Ali Vefa Çelik belirlenmi olup yeniden atanmasına yönelik yazı Babakanlıa yazılmı ve atanması beklenmektedir. 25 Temmuz 2003 tarih ve 89 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan E numaralı Bakanlar Kurulu kararı ile 41/2001 sayılı Merkez Bankası Yasasının 15 (1) maddesinin verdii yetkiye dayanarak, Merkez Bankası Bakan Yardımcılıklarına Esat Tezeren ve ükrü Atamen atanmılardır Organizasyon Yapısı ve Yeniden Yapılanma Kurum nezdinde yapılan i analizleri ve organizasyon yapısı çalımaları sonucunda Bankanın, insan kaynakları ve teknolojik yönden eksiklikleri tespit edilmi olup güncelletirilmi, daha verimli, esnek, etkin ve güçlü bir yapıya kavuturulabilmesi için organizasyon yapısının yeniden yapılandırılması gereklilii ortaya çıkmıtır. Ortaya çıkan bu ihtiyaçların giderilmesine yönelik olarak, Merkez Bankası, Yasasının 51(1) (A) maddesinin kendisine vermi olduu yetkiye dayanarak, Merkez Bankası dare, Tekilat ve Hizmetleri Tebliini hazırlamı ve bu tebliin 16 Temmuz 2003 tarih ve 82 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüe girmesini salamıtır. Bu tebli çerçevesinde Kurum görev ve yetkilerini, birimler ve ube eklinde organize ederek yerine getirmeye çalımaktadır. Ayrıca, yürütülen çalımalar sonucunda, birimler arasında ve birimler ile ubenin görev daılımları düzenlenmitir Kadro ve Personel Durumu Bankanın 2003 yıl sonuna göre kadro sayısı 101 personel olarak tespit edilmitir. Faaliyet dönemi sonu itibariyle bu kadroların yüzde 69 u dolu olup kadrolu personel adedi 70 kiiden olumaktadır. Kadrolu personel sayısına 11 kiilik geçici personel ilave edildii zaman Kurumun toplam personel sayısı 81 kiiye ulamaktadır yılı içinde bir kii emeklilik nedeniyle ayrılmıtır. Buna karılık Banka bakan yardımcılıklarına 2 atama yapılmıtır. 57

76 Kurumun 81 kiilik personelinden 10 u yöneticilik hizmetleri sınıfında, 43 ü genel hizmetler sınıfında, 9 u kitabet hizmetleri sınıfında, 8 i bedeni hizmetleri gerektiren yardımcı hizmetler sınıfında ve 11 i geçici olarak görev yapmaktadır. Merkez Bankası personelinin hizmet gruplarına göre daılımı aaıdaki tabloda sunulmutur. Tablo-45: PERSONELN HZMET GRUPLARINA GÖRE DAILIMI HZMET SINIFI PERSONEL SAYISI TOPLAM ÇNDEK PAYI (%) Yöneticilik Hizmetleri Sınııfı Genel Hizmetler Sınıfı Kitabet Hizmetler Sınıfı Bedeni Hizmetleri Gerektiren Yardımcı Hizmetler Sınıfı Geçiçi TOPLAM Not: Toplam personel sayısının hesaplamasında yönetim kurulu üyeleri hariç tutulmu, bakan ve bakan yardımcıları dahil edilmitir. 58

77 KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURYET MERKEZ BANKASI ÖRGÜT EMASI BAKAN YÖNETM KURULU BAKAN YARDIMCISI BAKAN YARDIMCISI TEFT VE NCELEME KURUL BAKANLII HUKUK DANIMANI BANKACILIK DÜZENLEME VE GÖZETM MÜDÜRLÜÜ BANKACILIK HZMETLER MÜDÜRLÜÜ ARATIRMA VE FON YÖNETM MÜDÜRLÜÜ Ç YÖNETM MÜDÜRLÜÜ MERKEZ UBE MÜDÜRLÜÜ 59

78 Personelin eitim düzeyine göre daılımı incelendii zaman toplam 81 personelin 11 i yüksek lisans, 27 si üniversite, 35 i lise ve 8 i ilköretim diplomasına sahiptir. Yüksek lisans eitim düzeyindeki 11 personelin 5 i yöneticilik, 4 ü genel hizmetler ve 2 si geçici hizmetler sınıfındaki elemanlardan olumaktadır. 27 kiilik üniversite diploma sahibi personelin ise 5 i yöneticilik, 13 ü genel hizmetler, 2 si kitabet ve 7 si geçici hizmetler sınıfında bulunmaktadır. Lise mezunu personelin 26 sı genel hizmetler, 7 si kitabet ve 2 si bedeni hizmetler gerektiren yardımcı hizmetlerde görevlerini ifa etmektedirler. lköretim mezunlarının 6 sı bedeni hizmetler, 2 si ise geçici olarak görevlerini devam ettirmektedirler. Personelin eitim düzeyine göre daılımının toplam içindeki yüzde payları incelendiinde, yüksek lisanslı personel sayısının toplam personel sayısı içindeki payının yüzde 13.58, üniversite mezunu personel sayısının yüzde 33.33, lise mezunlarının payının yüzde ve ilköretim mezunlarının payının ise yüzde 9.88 olduu görülmektedir. Tablo-46: PERSONELN ETM DÜZEYNE GÖRE DAILIMI HZMET SINIFI LKÖRETM LSE ÜNVERSTE YÜKSEK LSANS TOPLAM Yöneticilik Hizmetler Sınıfı Genel Hizmetler Sınıfı Kitabet Hizmetler Sınıfı Bedeni Hizmetleri Gerektiren Yardımcı Hizmetler Sınıfı Geçici TOPLAM Toplam çindeki Pay (%)

79 3.3. Eitim Faaliyetleri KKTC Merkez Bankası insan kaynaklarının amacı, Bankanın görevlerini etkin ve verimli bir ekilde yerine getirebilmesi için bankacılık konusunda uzmanlamı, meslek ilkelerine balı, bankaların mali bünyelerine ve faaliyetlerine ilikin tespit ve çözümlemelerde bulunan personelin yetitirilmesini salamaktır. Bu çerçevede Banka, personelin göreviyle ilgili bilgi ve becerisinin artırılması, meslekteki gelimeleri izlemesi ve bu suretle hizmetlerin etkin bir ekilde yürütülmesi için hizmet içi eitim, kurs, seminer ve benzeri eitim faaliyetleri ile yurt dıı eitim programlarına katılım salanmaktadır. Dier yandan eitim anketleriyle Banka çalıanlarının eitim ihtiyaçlarının yanı sıra sektöre yönelik eitim ihtiyaçlarının da belirlenmesi hedeflenmektedir yılındaki eitim faaliyetlerine 7 personel yurtdıında, 18 personel ise banka ve yurtiçinde katılmıtır. Yurtdıı eitim programlarına genel hizmetlerden 3 geçici personelden ise 4 kii itirak etmitir. Banka ve yurtiçi eitimlere ise 1 i yöneticilik, 2 si genel ve 15 i geçici olmak üzere toplam 18 personel yararlanmıtır. Banka içi eitim programı kapsamında personele, Gözetim Sisteminin Otomasyona Geçirilmesi ve Business Objects konularında eitim olanaı salanmıtır. Yurtdıı eitim çalımaları çerçevesinde ise personelin, Gözetim Programı nsan likileri ve Motivasyon ve Piyasalar ve Fon Yönetimi hususlarında eitim alma imkanı tanınmıtır. Tablo-47: ETM PROGRAMLARI VE KATILIM Hizmet Sınıfı Yurtdıı Eitim Banka ve Yurtiçi Eitim Programları Yöneticilik Hiz. Sınıfı 0 1 Genel Hizmetler 3 2 Geçici 4 15 Toplam

80 3.4. Bilgi Sistemleri ve Teknik Donanım Çalımaları Merkez Bankası, kurulu tarihi olan 1984 yılından Temmuz 2001 tarihine kadar teknik donanım açısından çalımalarını yeterli teknolojiden yoksun olarak yürütmütür. Ancak, Temmuz 2001 tarihinde ihtiyaç duyulan teknolojik yatırımlar yapılmak suretiyle çalımalara hız ve verim kazandırılması hedeflenmi ve bu hedefe ulama baarısı gösterilmitir. Anabilgisayar sistemleri ve iletiim ortamlarının 365 gün, 24 saat kesintisiz çalımasını salamak amacıyla istenen iletim, yardım masası ve teknik destek hizmetleri düzenli ve koordineli olarak gerçekletirilmitir. Dier taraftan, güvenlik alt yapımızın gelitirilmesine yönelik çalımalar, donanımlar, iletiim aı ve uygulamalar bazında devam etmitir. dare Merkezi ve Merkez ube sistemlerinin etkin ve kesintisiz iletiimini salamak amacıyla hayata geçirilen KKTC Merkez Bankası letiim Aı (MERNET), içe açık olarak personelin hizmetine sunulmutur. Bankamız ile kamuoyu arasındaki iletiimin ise internet adresi üzerinden eriilmesi imkanı yaratılmı ve kamuoyu bankamız ve bankacılık sektörü ile ilgili dıa açık geni haberleme ve bilgilendirme olanaklarına kavuturulmutur. BLG LEM BRMNN UYGULAMALARI Bankamızda bilgi teknolojisi kullanılarak yapılan ve yapılması planlanan uygulamalar aaıdaki gibidir. Merkez Bankası Bankacılık ve Temel Muhasebe Uygulamaları. Kiisel Bilgisayar Ofis uygulamaları. Reuters, TC Piyasaları takip sistemi uygulaması. Teleks otomasyonu uygulaması. Risk Santralizasyonu uygulaması. Gözetim Sistemi Uygulaması nternet ve nternet servisleri uygulaması. sistemi uygulaması. Personel Devam Takip ve Puantaj sistemi uygulaması. Bilgi Güvenlii salanması ve takibi uygulaması. Bilgi ilem bölümü ayrıca, yardım masası, uygulama yapma ve gelitirme ile eitim hizmetleri ile bilgi teknolojisi konusundaki ihtiyaçların giderilmesi için planlama ve uygulama faaliyetleri yanında bilgisayar sarf ve tüketim malzemeleri ile bilgisayar matbua ihtiyaçları alımı, depolanması, daıtımı ve takibini yapmaktadır. 62

81 3.5. Kurulu, Yetkilendirme ve zin Faaliyetleri Bankalar Yasası gereince bankaların kurulu, hisse devri, ube açma ile birleme ve devir ilemlerine dair izinler Merkez Bankası tarafından verilmektedir. Bilindii üzere 39/2001 sayılı Bankalar Yasasının 6(2) maddesi, banka sermayesinin yüzde 10 ve daha fazlasını temsil eden payları edinmesi veya bir ortaa ait hisselerin banka sermayesinin yüzde 10 unu aması sonucunu veren hisse edinimleri ile bir ortaa ait payların bu oranların altına dümesi sonucunu veren hisse devirleri, ancak Merkez Bankası nın yetki vermesiyle mümkün olabilmektedir. Bu yetkiye istinaden 2003 yılında 4 bankaya, bu çerçevede, hisse devir ilem izni verilmitir. Oyak Bank A.. ye 30 Ocak 2003 tarih ve 486 sayılı yönetim kurulu kararı ile ube açma izni verilmitir. Bu izni müteakiben Bankalar Yasasının 11(1) maddesine göre bankaya, 24 Haziran 2003 tarihinden itibaren bankacılık ilemlerine ve mevduat kabulüne balamak için yetki (Lisans) verilmitir. 39/2001 sayılı Yasanın 34(3) maddesi tahtında 2003 yıl sonuna kadar bankalarda baımsız denetim yapma talebi ile bavuran ve deerlendirmeler sonucu bu yetki ile haizlendirilen kuruluların listesi bir tablo halinde aaıda sunulmutur. Bankalarda Baımsız Denetim Yapma Yetkisi Alan Kuruluların simleri: Bankalarda Baımsız Denetim Yapma Yetkisinin Verildii Tarih ve Karar Sayısı : 1. Buba and Co. 29 Mart 2002 Tarih. 472 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 2. Erdal & Co. Chartered Accountants 29 Mart 2002 Tarih ve 472 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 3. Tatar & Co. Chartered Accountants 29 Mart 2002 Tarih ve 472 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 4. Fikri & Co. Chartered Accountants 31 Mayıs 2002 Tarih ve 475 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 5. Deniz-Gümü & Co. Chartered Accountants 31 Mayıs 2002 Tarih ve 475 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 6. Fevzi Adanır & Co. Financial Accountants 26 Haziran 2002 Tarih ve 476 Sayılı Yönetim Kur. Kararı 7. Rüstem Gövsa & Co. Chartered and Certified Accountants. 8.Çinerdem & Co 9. Bileim Denetim ve Müavirlik Kollektif irketi 07 Austos 2002 Tarih ve 478 Sayılı Yönetim Kur. Kararı 30 Eylül 2002 Tarih ve 479 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 30 Eylül 2002 Tarih ve 479 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 10. Güzey & Güven Co. 30 Eylül 2002 Tarih ve 479 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 11. Raif Ömer & Co. Chartered Accountants 30 Ocak 2003 tarih ve 485 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 12. Konde & Company Certified Public Accountants 30 Nisan 2003 tarih ve 491 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 13. Göksel Saydam & Co. Y.M.M. Bürosu 25 Aralık 2003 tarih ve 515 Sayılı Yönetim Kurulu Kararı 63

82 3.6. Dier Faaliyetler Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu ile KKTC Merkez Bankası, ülkelerinde bulunan bankaların denetimini karılıklı güven ve anlayıa dayanarak ortaklaa gerçekletirmek üzere Eylül 2001 de ikili ibirlii anlaması imzalamılardır Bilanço Açıklaması Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası bilanço büyüklüü 2003 yıl sonuna göre TL bazında yüzde ve dolar bazında ise yüzde oranında gelime göstermitir. Dolar bazındaki bu artı, TL nin dolar karısında deerlenmesinden kaynaklanmaktadır. Bu gelimede, ekonomik konjonktürdeki iyilemelerin yanı sıra yaratılan istikrarlı ortam sayesinde, daha uzun vadeli planların yapılmasına ve dolayısıyla daha salıklı kararların alınmasına imkan yaratılmasının da önemli rolü olduu belirtilmelidir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası nın 2003 yılında göstermi olduu faaliyetleri sonucunda oluan bilançosu seçilmi ana hesaplar itibariyle aaıda verilmitir. 64

83 .Tablo-48: KKTC MERKEZ BANKASI BLANÇOSU MLYON TL ABD$ Yüzde Deiim Yüzde Pay AKTF TL ABD$ Nakit Deerler ve Bankalardan Ala. Menkul Deerler Cüzdanı 295,838, ,077, ,996, ,652, ,824, ,459,297 61,073, ,686, Krediler (Toplam) 250,908, ,192, ,507, ,868, Kamu* 196,918, ,523, ,475, ,315, Bankacılık 18,980,407 11,323,613 11,612,356 8,112, TMSF 35,009,941 24,345,076 21,419,345 17,441, Sabit Kıymetler (net) Takipteki Alacaklar (net) 276, , , , ,837,745 6,266,811 5,406,999 4,489, Dier Aktifler 42,153,709 53,467,852 25,789,956 38,305, TOPLAM 697,840, ,817, ,943, ,256, MLYON TL ABD$ Yüzde Deiim Yüzde Pay PASF TL ABD$ Kamu Mevduatı 41,314,159 62,962,554 25,276,313 45,107, Bankalar Mevduatı Mevduat Munzam Karılıkları 287,504, ,765, ,897, ,115, ,371, ,803, ,849, ,664, Dier Mevduat 19,752,366 3,685,481 12,084,646 2,640, Fonlar 10,333,001 3,169,320 6,321,808 2,270, Dı Krediler 7,952,106 6,917,009 4,865,158 4,955, Dier Pasifler 23,423, ,294 14,330, , Özkaynaklar 51,188,831 63,344,617 31,317,712 45,381, TOPLAM 697,840, ,817, ,943, ,256, (*) Hazine Kefaletine haiz bonolar üzerine avans tutarı dahil edilmitir. 65

84 Aktif Hesaplar Nakit Deerler ve Bankalardan Alacaklar Altın, kasa ve bankalardan alacaklar (yurtiçi ve yurtdıı) kalemlerinden oluan bu hesabın bakiyesi 2003 yıl sonuna göre milyon dolardır. Bir önceki yıla göre 28.4 milyon dolarlık bir gerileme olmutur. Bu gerilemeye esas itibarıyla bankalardan alacaklar kalemindeki tutarların aktif getirisi daha yüksek hesaplara plase edilmesi sonucunda milyon dolardan milyon dolara dümesi neden olmutur Menkul Deerler Cüzdanı Türkiye Cumhuriyeti Hazinesinden alınan devlet tahvilleri ile hazine bonolarından oluan bu hesap, 2002 yılında 61.0 milyon dolar bakiye gösterirken, alıı yapılan menkul kıymetler sonucu 2003 yılında milyon dolar bakiyeye ulamı bulunmaktadır Krediler (Toplam) Kamu kesimine (Hazine), bankacılık sektörüne ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) kullandırılan kredilerin bakiyesini oluturan bu hesabın 2003 sonunda milyon dolara ulatıı görülmektedir. Bir önceki yıla göre toplam krediler dolar bazında yüzde 2.4 oranında gerilemitir. Kamu kesimi kredilerinde kur farkından kaynaklanan 3.9 milyon dolarlık artıa karın, bankacılık sektörüne kullandırılan kredilerde 3.5 milyon dolar ve TMSF ye kullandırılan kredilerde ise 4.0 milyon dolarlık gerileme olmutur. Toplam kredilerin aktif içindeki payı 2002 yılında yüzde iken 2003 de bu payın yüzde e geriledii gözlenmektedir. Hazineye kısa vadeli avans eklinde veya hazine kefaletiyle kamu kesimine kullandırılan kredilerin bakiyesini içeren kamu kredileri (Hazineden Alacaklar) hesabının 2003 sonunda TL bazında trilyon liradan trilyon liraya gerilemesine karın, kur farkı nedeniyle dolar bazında milyon dolardan milyon dolara yükseldii görülmektedir. Yıl içerisinde yapılan tahsilatlara ramen hazine bakiyesinin artı göstermesi, TL nin 2002 sonuna göre yabancı paralar karısında deer kazanmı olmasından kaynaklanmaktadır. Bilindii üzere 41/2001 sayılı yeni Merkez Bankası Yasasının geçici 3. maddesi, Hazineye kullandırılan avans tutarının anılan Yasanın 34. maddesinde belirtilen tutara ininceye kadar yeni avans kullanmasına imkan tanımamaktadır. 66

85 Dolayısıyla yeni Yasa yürürlüe girmeden önce oluan ve protokole balanan geçmi dönem borçları hariç, Hazinenin, Bankamız nezdindeki hesapları devamlı surette alacaklı bakiye arz etmi olup 34. madde kapsamında kredi kullanımı olmamıtır. Bankacılık sektörüne kullandırılan krediler 2003 yılında 3.5 milyon dolar azalarak 8.1 milyon dolar seviyesine inmitir. Sektörel bazda incelendii zaman bu kredilerin yüzde 90 civarındaki kısmı tarım kesimine kullandırılan kredilerden olumaktadır. Bankacılık sektörünün likit olması dolayısıyla bankaların, KKTC Merkez Bankasından reeskont kredi talepleri en düük seviyede bulunmaktadır yılında 21.4 milyon dolar olan TMSF bakiyesi 2003 yılında 4.0 milyon dolar gerileyerek 17.4 milyon olmutur. Söz konusu bu azalı ayni zamanda yüzde lik bir deiimi ifade etmektedir Takipteki Alacaklar (Net) 2003 yıl sonuna göre 8.3 milyon dolarlık kredi alacaı için ayrılan karılık tutarı 3.8 milyon dolar olup net 4.5 milyon dolar bakiye vermektedir yılında ise 7.7 milyon dolarlık kredi alacaına karılık ayrılan tutar 2.3 milyon dolar olup 5.4 milyon dolar bakiye arz etmekteydi. Takipteki alacaklar için ayrılan karılık tutarı, tasfiye halindeki bankalara 2001 yılından önce kullandırılan reeskont kredilerinden kaynaklanmaktadır. Duran deerler ve takas hesaplarının takip edildii geçici dier hesapların 2002 yılına göre 25.9 milyon dolar olan bakiyesi 2003 yılında 38.6 milyon dolara yükselmitir. Toplam aktiflerin TP-YP kompozisyonuna bakıldıı zaman 2002 yılında TP aktiflerin toplam aktifler içindeki payının yüzde olduu ve 2003 yılında bu payın yüzde e yükseldii görülmektedir. Buna karın YP aktiflerin bir önceki yıla göre puan gerileyerek yüzde düzeyine indii gözlenmektedir. TP aktif hesaplar kompozisyonu kendi içinde bir önceki yıl ile kıyaslandıı zaman, nakit deerler ve bankalardan alacaklar kalemi 1.83 puan azalarak yüzde 3.84 e geriledii, menkul deerler cüzdanı kaleminin puan artarak yüzde a yükseldii, krediler kaleminin 1.49 puan azalarak yüzde 8.63 e geriledii ve takipteki alacaklar ile dier kalemlerde ise belirgin bir deiikliin olmadıı görülmektedir. 67

86 YP aktif kalemlerin kompozisyonu incelendii zaman 2003 sonuna göre nakit deerler ve bankalardan alacaklar kalemi puan azalarak yüzde 23.31, menkul deerler cüzdanı kalemi 9.05 puan artarak yüzde ve krediler kalemi 3.08 puan azalarak yüzde olmutur. Tablo-49: TOPLAM AKTFLERN TP-YP KOMPOZSYONU (%) TP YP TP YP Nakit Deerler ve Bankalardan Alacaklar Menkul Deerler Cüzdanı Krediler Tahsili Gecikmi Alacaklar Dier TOPLAM Pasif Hesaplar 2003 yıl sonunda dolar bazında kamu, bankalar ve dier mevduatı ifade eden mevduat toplamının, pasif toplamı içindeki payı 1.04 puan artarak yüzde 51.0 e mevduat munzam karılıklarının payı 2.88 puan artarak yüzde e ve özkaynakların toplam pasif içindeki payı ise 0.68 puan artarak yüzde 8.07 ye ulamıtır. Buna karın fonlar, dı krediler ve dier pasiflerden oluan toplam dier pasifler kaleminin payı 4.61 puan azalarak yüzde 1.32 olmutur. Söz konusu bu artı ve azalılar miktarsal olarak dolar bazında incelendii zaman mevduatların 73.6 milyon dolar artarak milyon dolara, mevduat munzam karılıkları hesabı 65.9 milyon dolar artarak milyon dolara ve özkaynak toplamının 14.0 milyon dolar artarak 45.3 milyon dolara yükseldii görülmektedir. Toplam dier pasifler kalemi ise 18.2 milyon dolar azalarak 7.3 milyon dolara gerilemitir Mevduat 2002 yılında Bankanın ana fon kaynaı olan mevduat 2003 yılında bu özelliini arttırarak devam ettirmitir. Bankalar mevduatının toplam mevduat içindeki 68

87 payı 1 puan artarak yüzde 83 e, kamu mevduatının payı ise 4 puan artarak yüzde 16 ya ulamıtır. Dier mevduatın payı 5 puan gerileyerek yüzde 1 e bali olmutur. Söz konusu bu artı KKTC Merkez Bankasının uygulamakta olduu faiz politikasından kaynaklanmaktadır. Bilindii üzere Bankamız faiz politikası gerei, bankalara ait TL serbest hesaplara, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının gecelik faiz oranlarına yakın oranlar tatbik etmekte ve bu suretle paranın yurtdıına kayması engellenmektedir. Bunun yanı sıra mevduat munzam karılık oranlarında indirimler yapılmak suretiyle bankaların kullanılabilir fonlarının artmasına ve piyasaya likidite salanmasına olanak salanmaktadır. Ayrıca sisteme yurtdıından para akıı mevduatın artmasına neden olmutur Mevduat Munzam Karılıkları Bankanın ikinci büyük kaynaını oluturan munzam karılıklar kalemi toplamda yüzde 42 oranında artarak milyon dolara ulamıtır milyon dolarlık artıa tekabül eden bu yükseliin 31.8 milyon dolarlık kısmı TP mevduat munzam karılıklarından, 34 milyon dolarlık kısmı ise YP mevduat munzam karılıklarından kaynaklanmaktadır. Oransal olarak ifade etmek gerekirse, TP mevduat munzam karılıklarının toplam munzam karılıkları içindeki payı yüzde 38 den yüzde 41 e yükselmi, YP mevduat munzam karılıklarının toplam munzam karılıklar içindeki payı ise yüzde 62 den yüzde 59 a gerilemitir. Merkez Bankası tarafından munzam karılık oranlarında yapılan kademeli indirimlere ramen munzam karılık hesap bakiyelerinin artmasının sebebi sektöre güven duyulmasına ve ekonomik iyilemeye dayanmaktadır Özkaynaklar 2003 yıl sonuna göre bakiyesi 63.3 trilyon TL olan bu hesabın bakiyesi bir önceki yıla göre yüzde oranında bir artıı ifade etmektedir. Bu artıın ana sebebi karlılık performansındaki olumlu gelimelerle ilgilidir. Ayrıca Bankanın ödenmi sermayesinin, nominal sermayeye ulatıı ve ödenmemi sermaye bakiyesinin kalmadıı belirtilmelidir. Toplam pasiflerin TP-YP kompozisyonuna bakıldıı zaman TL kalemlerin aırlıının arttıı ve yüzde den yüzde e yükseldii görülmektedir. YP kalemlerin aırlıında ise 8.4 puanlık bir gerileme olduu ve yüzde olarak gerçekletii görülmektedir.toplam pasiflerin içindeki mevduatın TP-YP kompozisyonu incelendiinde, TP mevduat yüzde den e yükselmi, YP mevduat ise yüzde den yüzde ye gerilemitir. Mevduat 69

88 munzam karılıkları kaleminin ise TP de yüzde 2.29 puan, YP de ise 0.57 puan arttıı gözlenmektedir. Tablo-50: TOPLAM PASFLERN TP-YP KOMPOZSYONU (%) TP YP TP YP Mevduat Mevduat Munz.Kar Dier Özkaynaklar TOPLAM

89 Tablo-51: KAR-ZARAR TABLOSU GDERLER : Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Yüzde Deiim TL ABD$ Personel Giderleri 1,416,934 2,192, ,891 1,570, dari Giderler 123, ,220 75, , Banknot ve Efektif Sig. Primleri Kasadaki TL ve Efek. Sig. Primleri 1,522,601 2,157, ,539 1,545, , , , , Verilen Faizler 37,991,862 47,422,057 23,243,707 33,973, Kambiyo Zararları 27,216,113 75,045,093 16,651,023 53,763, üpheli Alacaklar Karılıı 1,663,653 1,339,786 1,017, , Amortismanlar 36,820 48,921 22,527 35, Sair Giderler ve Zararlar 175, , , , Kar 11,837,476 14,100,468 7,242,257 10,101, TOPLAM : 82,584, ,650,700 50,525, ,913, GELRLER : Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Yüzde Deiim TL ABD$ Kambiyo Karları 22,921,211 58,055,405 14,023,369 41,591, Türk Lirası lemleri Karları 34,956,837 60,315,843 21,386,856 43,211, Alınan Faizler 24,546,852 25,235,486 15,017,949 18,079, Çeitli Karlar 159,346 43,966 97,489 31, TOPLAM : 82,584, ,650,700 50,525, ,913,

90 3.8. Yasal ve dari Düzenlemeler Özelde bankacılık sektörü genelde ise ülke ekonomisi üzerinde etkisi olan ve 2003 yılında çıkarılan yasalar, idari düzenlemeler, tarih ve açıklama yapılmak suretiyle aaıda sunulmutur. 1. BANKACILIK SEKTÖRÜNE LKN YASAL DÜZENLEMELER VE MERKEZ BANKASI DAR KARARLAR Faiz Farkı Fonu lemlerine Ait Yasal Düzenlemeler KKTC Bankalar Yasasının 47. maddesinin verdii yetkiye dayanarak KKTC Bankalar Birlii Tüzüü nün Resmi gazetede yayımlanması Bankaların Sermaye Yeterliliinin Ölçülmesi ve Deerlendirilmesine likin Usul ve Esaslar Hakkında Tebli in geçici 1. maddesinin deitirilmesi Bankalarda Kredi Komitesinin Oluumu ve Çalıma Esasları Tebliinin yayımlanması Risk lemleri Merkezi Teblii Merkez Bankası dare, Tekilat ve Hizmetleri Teblii TL lik banknotların tedavülden ayıklanması konusunda karar alınması KKTC Merkez Bankası Bakan Yarımcılıklarına Esat Tezeren ve ükrü Atamen in atanması. 72

91 2. BANKACILIK SEKTÖRÜ LE LGL ALINAN KARARLAR Eurobank ın bankacılık ilemleri yapma ve mevduat kabul etme izninin kaldırılması Türk Lirası mevduat hesaplarına uygulanan yasal karılık oranının %13 düürülmesi Türk Lirası mevduat hesaplarına % 37 faiz uygulanması Yasal Karılık oranlarının TL ve dövizde 1 puan düürülmesi Türk Lirası mevduatlarına %35 faiz uygulanması Oyak Bank A. ye bankacılık ilemleri yapma ve mevduat kabul etme izninin verilmesi Reeskont ve avans ilemlerine uygulanacak yıllık faiz oranlarının yeniden düzenlenmesi Amerikan Doları mevduat faiz oranının %0.50 ye, amerikan doları yasal karılık hesaplarına uygulanan faiz oranının ise %0.25 düürülmesi Erbank Ltd. in Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu na devredilmesi Türk Lirası mevduatlarına %33 faiz uygulanması Türk Lirası mevduatlarına yıllık %30 faiz uygulanması Türk Lirası mevduatlarına %28 faiz uygulanması Reeskont ve avans ilemlerinde uygulanacak yıllık faiz oranlarının yeniden düzenlenmesi Reeskont kredi faiz oranlarının yeniden düzenlenerek düürülmesi Türk Lirası mevduatlarına yıllık %25 faiz uygulanması Türk Lirası yasal karılık oranlarının %12 olarak tesis edilmesi Türk Lirası ve döviz hesaplarına uygulanan yasal karılık oranlarının birer puan indirilmesi Merkez Bankası Bilançosunun Döneminde Seçilmi Yıllara Göre Analitik ncelemesi KKTC Merkez Bankası nın yıllarında yeniden yapılanma süreci neticesinde yaadıı gelimeleri 2002 yılına ait Faaliyet Raporunda ve söz konusu bu gelimelerin devamının açıklanmasına ise bu Faaliyet Raporunda yer verilmitir. Kurumumuz bilançolarının dönemini kapsayan analitik incelemesi, seçilmi yıllar itibarıyla ve belirtilen döneme ait veriler ortaya konmak suretiyle yapılmaya çalıılacaktır dönemine ait bilanço formatında ve bazı aktif kalemlerin tanımında farklılıklar mevcut olup farklı olan kalemlerin izahatına, ilgili bölümler içinde yer verilmitir. 73

92 Aktif Yapısı ve Gelimeler Banka aktif büyüklüü 15 yıllık süreç içerisinde dolar bazında milyon artarak 41.4 milyon dolardan milyon dolara ulamıtır Döner Deerler Altın deposu, kasa ve efektif deposu ile yurtdıı bankalar nezdindeki mevcutlarımızın bileiminden oluan bu bakiyenin milyon dolarla 1994 yılında en yüksek seviyesine ulatıı görülmektedir yılında yaanan devalüasyon kriziyle birlikte, Merkez Bankası döner deerler toplamının bir sonraki yılda 41.7 milyon dolara geriledii ve 2000 yılı sonuna gelindii zaman ise 50.6 milyon dolara yükseldii gözlenmektedir yılında yüzde payla toplam aktif içindeki en yüksek paya sahip olan bu kalemin 2000 yılında toplam aktif içindeki payı yüzde e dümütür. Söz konusu bu düüte, 1995 yılında enflasyon oranının yüzde 215 lere çıkmasından dolayı ücret ve maalarda meydana gelen kaybın eel-mobil ücret politikası vasıtasıyla telafi edilmesinin ve bunların etkisiyle büyüyen bütçe açıklarının finansman ihtiyacının, Merkez Bankası kaynaklarının kamu kesimi tarafından kullanılmak suretiyle giderilmesinin önemli rolü bulunmaktadır Duran Deerler Duran deerler kalemi Bankanın menkul ve gayrimenkullerini içermektedir. Bilanço içerisinde önemli bir payı olmayıp 1985 yılında bakiyesi 90,592 dolardır yılı sonunda bu bakiye 68,177 dolara gerilemitir Krediler 1985 yılında bankanın kullandırmı olduu toplam kredi tutarı 12.8 milyon dolar iken 1994 yılında TL nin devalüe edilmesi ve bunun sonucunda yapısal zafiyetleri bulunan bankacılık sektöründe meydana gelen bankalar kriziyle bu tutarın 57.5 milyon dolara, krizin etkilerinin devam ettii 1995 yılında önemli derecede artarak milyon dolara ve 2000 yılındaki ikinci bankalar kriziyle birlikte milyon dolara ulatıı görülmektedir. Burada dikkate getirilmesi gereken husus, 1985 yılında Merkez Bankasınca kullandırılan toplam 12.8 milyon dolarlık kredinin, 9.3 milyon dolarlık kısmının kamu dıındaki kesime, 3.5 milyon dolarlık kısmının ise kamu kesimine kullandırılmı olmasına karın 1994 yılına gelindiinde bu yapının tersine dönmesi ve toplam 57.5 milyon dolarlık kredinin 7.2 milyon dolarının kamu dıı kesime, 50.3 milyon dolarlık kısmının ise kamu kesimine kullandırılmı olmasıdır. Kredilerin bu yapısı

93 yılına kadar miktarsal bazda artarak devam etmi ve 1995 yılında kamu dıı kesime 16.3 ve kamu kesimine milyon dolar, 2000 yılında kamu dıı kesime 31.6 ve kamu kesimine milyon dolarlık kredi kullandırılmıtır. Ancak bu tarihten sonra yapısını korumasına karın kamuya kullandırılan krediler bakiyesinin, yapılan yasal düzenlemeler ve alınan idari kararlar sonucunda azalma trendine girmesi salanmıtır. Nitekim, 2001 yılında kamu kesimi kredi bakiyesi milyon dolar, 2002 yılında milyon dolar ve 2003 yılı sonunda, TL nin deer kazanmasına ramen milyon dolar olmutur. Oransal olarak bu geliimi vermek gerekirse, kamu dıı kesimin toplam krediler içindeki payı 1985 yılında yüzde ve kamu kesiminin payı yüzde iken 1994 yılında kamu dıı kesime kullandırılan kredilerin toplam krediler içindeki payı puan azalarak yüzde 12.52, kamu kesimine kullandırılan kredilerin payı ise ayni seviyede artarak yüzde olarak gerçeklemitir yılında kamuya kullandırılan kredilerin payı yüzde seviyesine ulamıtır. Daha önce belirtildii gibi 41/2001 sayılı yeni Merkez Bankası nın yürürlüe girmesiyle birlikte 2001 yılından itibaren kamuya yeni kredi kullandırılmamıtır Pasif Yapısındaki Gelimeler Banka bilançosunun pasif yapısı incelendii zaman özkaynakların 1985 yılından 2000 yılına gelene kadar 1.8 milyon dolardan 35.1 milyon dolara yükseldii görülmektedir. Bankalar mevduatı 1985 yılında 8.3 milyon dolar iken 2000 yılı sonunda 97.8 milyon dolara ulamıtır. Kamu mevduat toplamında bu dönem içerisinde sadece 3.7 milyon dolarlık artı meydana gelmitir. Banka kaynaklarındaki en önemli artı mevduat munzam karılık kaleminde yaanmı olup 1985 yılında 6.6 milyon dolar olan bu kalemin bakiyesi 2000 yılı sonunda milyon dolara ulamıtır Özkaynaklar Bankanın 1985 yılında 1.8 milyon dolar olan özkaynaklar toplamı 1990 yılında 15.7 milyon dolara yükselmi, 1994 krizinde öncelikle 4.1 milyon dolara ve 1995 yıl sonunda ise 2.9 milyon dolara kadar gerilemitir. Bu gerilemede TL nin deer kaybetmesinin yanı sıra banka kaynaklarının aktif getirisi realize edilebilecek yatırımlara plase edilmesi yerine, kamu kesiminin finanse edilmesinde kullanılması etkili olmutur yılı sonunda özkaynak tutarı 35.1 milyon dolara yükselmitir yılından itibaren mevduat munzam karılık oranlarının kademeli olarak arttırılması suretiyle piyasa aracılııyla Bankaya kaynak yaratılmı ve bu kaynakların deerlendirilmesi sonucu karlılık performansının ve dolayısıyla özkaynak tutarının yükselmesi salanmıtır. Özkaynak toplamının toplam pasif içindeki payına bakıldıı zaman 1985 yılında 75

94 yüzde 4.49, 1990 yılında yüzde 13.83, 1994 yılında yüzde 2.43, 1995 yılında 1.35 ve 2000 yılında yüzde olduu görülmektedir Bankalar Mevduatı Bankalar mevduatının toplam pasif içindeki payı döneminde yüzde 20 nin altına inmemitir. Bu pay 1994 yılında en üst seviyesi olan yüzde a ulamıtır. Bu yükseliin nedenlerinden biri bankacılık sektörünün 1994 yılı içerisinde yaanan krizden dolayı, olası mevduat çekililerine karı likit kalmayı tercih etmeleri ve likit deerlerini Merkez Bankası nezdinde tutmaları olarak gösterilebilir, 1995 yılında bankalar mevduatının toplam pasifler içindeki payı yüzde ve 2000 yılında ise yüzde olmutur Mevduat Munzam Karılıkları Mevduat munzam karılık kaleminin Banka pasif toplamı içindeki payı 1985 yılı hariç genelde yüzde 30 lu seviyelerin üzerinde seyretmitir yılında yüzde olan bu oran 1990 yılında yüzde 35.08, 1994 yılında yüzde 36.53, 1995 yılında yüzde ve 2000 yılında yüzde olarak gerçeklemitir. Munzam karılık kalemi miktarsal olarak incelendii zaman bakiyelerinin sürekli bir artı trendi içerisinde olduu ve incelenen dönemler itibarıyla 1985 de 6.6 milyon dolar, 1990 da 39.8 milyon dolar, 1994 yılında 62.5 milyon dolar, 1995 yıl sonunda 73.8 milyon dolar ve 2000 yılı sonunda milyon dolar olduu görülmektedir. Merkez Bankası munzam karılık oranlarını bir likidite enstrümanı olarak kullanmakta ve bu oranları artırmak suretiyle piyasadan likidite çekmekte veya bu oranları düürerek piyasaya likidite salamaktadır Özetlemek gerekirse, döneminde Banka toplam aktif büyüklüü 41.4 milyon dolardan 2000 sonunda milyon dolara ulamıtır. Belirtilen bu dönem içerisinde Banka aktif yapısı incelendii zaman döner deerlerin aktif toplamı içindeki payının yüzde den 2000 yılı sonunda yüzde e geriledii, kamu kredilerinin yüzde 8.41 den yüzde ye yükseldii, kamu haricine kullandırılan kredilerin yüzde den yüzde e geriledii gözlenmektedir. Dier taraftan Bankanın pasif yapısına bakıldıında özkaynak toplamının pasif toplamı içindeki payının yüzde 4.49 dan yüzde a, bankalar mevduatının yüzde den yüzde ve mevduat munzam karılık hesaplarının yüzde dan yüzde ya yükseldii, ancak kamu mevduatının toplam pasifler içindeki payının yüzde 4.31 den yüzde 1.93 ye geriledii görülmektedir. 76

95 Tablo-52A: KKTC MERKEZ BANKASI AKTF PASF YAPISI VE GELMELER ( )-(TL) MLYON TL YÜZDE PAY (%) AKTFLER Döner Deerler 16, ,987 4,282,930 2,475,433 33,997, Duran Deerler ,526 1,591 45, Krediler 5,380 23, , ,722 21,224, Kamu Kredileri 2,000 25,000 1,932,711 9,263, ,964, Dier Aktifler 149 3,379 73, ,207 13,261, TOPLAM 23, ,728 6,567,307 12,932, ,493, PASFLER Özkaynaklar 1,068 46, , ,717 23,526, Bankalar Mev. 4, ,860 2,929,072 3,755,991 65,629, Kamu Mevduat 1,026 52, ,740, MMK 3, ,703 2,399,278 4,376,072 83,948, Dier Pasifler 13,079 13,538 1,079,653 4,625,337 17,647, TOPLAM 23, ,728 6,567,307 12,932, ,493, Tablo-52B: KKTC MERKEZ BANKASI AKTF-PASF YAPISI VE GELMELER ( )-(ABD$) ABD$ YÜZDE PAY (%) AKTFLER Döner Deerler 28,245,645 95,652, ,543,350 41,728,752 50,660, Duran Deerler 90, ,106 39,743 26,820 68, Krediler 9,372,822 8,057,722 7,193,661 16,329,894 31,626, Kamu Kredileri 3,484,321 8,540,789 50,334, ,150, ,699, Dier Aktifler 259,582 1,154,373 1,925,281 3,762,634 19,760, TOPLAM 41,452, ,670, ,036, ,998, ,815, PASFLER Özkaynaklar 1,860,627 15,720,518 4,148,866 2,945,231 35,057, Bankalar Mev. 8,362,369 35,481,854 76,283,876 63,315,313 97,795, Kamu Mevduat 1,787,456 17,973, ,573, MMK 6,656,794 39,869,428 62,486,080 73,768, ,092, Dier Pasifler 22,785,714 4,625,008 28,118,160 77,970,011 26,296, TOPLAM 41,452, ,670, ,036, ,998, ,815,

96 78

97 4. TASARRUF MEVDUATI SGORTA FONU 4.1. Tasarruf Mevduatı Sigorta Sistemi Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde tasarruf mevduatı sigorta sistemi, 40/2001 sayılı Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) Yasası ile düzenlenmi olup 23 Kasım 2001 tarih ve 122 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüe girmitir. Amacı, bankalara yatırılan tasarruf mevduatlarını sigorta ettirmek ve tasarruf mevduatı sahiplerinin tüm haklarını korumak olan Fon, kamu tüzel kiiliini haiz olup KKTC Merkez Bankası bünyesinde oluturulmutur. Bugüne kadar mevduatın korunmasına ilikin en gelimi sistem olan mevduat sigorta sistemi mevduat sahibi, mevduat kabul eden banka ve mevduatı sigorta altına alan kurum arasında ilemektedir. Yaptırım gücünü Yasalardan alan Fon, mevduatın, yatırılan banka tarafından ödenememesi durumunda, mevzuatta belirtilen hükümler takip edilmek suretiyle devreye girer. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Bankalar Yasası altında faaliyet gösteren ve mevduat kabul etme yetkisi bulunan bankaların, yurtiçinde gerçek kiiler tarafından tasarruf mevduatı adı altında açılmı olan ve ticari ilemlere konu olmayan ve yasa ile oluturulan ve/veya Bakanlar Kurulu tarafından hayır kurumu ilan edilen hayır kurumlarına ve fonlara ait Türk Lirası ve döviz mevduat hesapları mevduat sigortasına tabidir. KKTC de kıyı bankacılıı faaliyeti göstermek üzere kurulan bankalardaki mevduat ile bir bankanın sermayesinin yüzde 10 ve daha fazlasına sahip ortakları, yönetim kurulu bakan ve üyeleri, genel müdürleri ve denetçileri ile bunların eleri sigorta kapsamında deildir. Tasarruf mevduatı sigorta primleri, bankaların, Bankalar Yasasının 33. maddesi uyarınca düzenledikleri üç aylık hesap özetleri esas alınarak hesaplanır. Prim oranı, üçer aylık dönemler itibarıyla tasarruf mevduatı hesapları toplamının onbinde yirmibedir. TMSF primleri beyanname verilme süresi olan üçer aylık devreleri izleyen ayın onbeine kadar Fona ödenir. Süresi içinde ödenmeyen primler, Kamu Alacakları Tahsili Usulü Yasası kurallarına göre hesaplanacak gecikme zammı ile birlikte tahsil olunur. Sigorta kapsamındaki ödemeler, fon kaynakları dikkate alınarak TMSF Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Fon kaynaklarının yetersiz kalması durumunda Merkez Bankası Fona avans verebilir. Fon, Yönetim Kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur. TMSF Yönetim Kurulu, Merkez Bankası Bakanı, iki Merkez Bankası Bakan Yardımcısı, iki Bakanlık temsilcisi ile bir KKTC Bankalar Birlii temsilcisi olmak üzere altı 79

98 üyeden oluur. Merkez Bankası Bakanı, ayni zamanda Fon Yönetim Kurulunun da bakanlıını yürütmekle görevlidir. TMSF LE LGL YASAL VE KURUMSAL DÜZENLEMELER 2002 yılı içinde, tasfiye halindeki bankaların Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) na devredilmek suretiyle alacaklarının tahsil kabiliyetini artırmak üzere yeni yasal düzenleme yapılmı ve TMSF nin organizasyonu yeniden yapılandırılmıtır. Bu balamda ; 62/2002 sayılı Tasfiye Halindeki Bankalar ile Yönetimi ve Denetimi Fona Devredilen Bankalara ait alacakların TMSF ye Devri Yasası ile; Tasfiye Halindeki Bankaların alacaklarının, Fonun alacaklarına karılık TMSF ye devredilmesine ve/veya mahsup edilmesine imkan yaratılmıtır. TMSF, bünyesindeki ve/veya tasfiye halindeki bankalardan devraldıı alacakların faizlerinde indirim, yeni ödeme planı, yeni sözleme yapmaya, ve/veya taınır ve taınmaz malları, her türlü hak ve alacakları devralmaya yetkili kılınmıtır. TMSF Yeniden ödeme planına balanan alacaklarla ilgili düzenlemelere riayet edilmemesi halinde anlamaya teminat tekil eden taınmazların satıına karar verebilecektir. TMSF, yeni ödeme planına balanan borçlularla yapılacak anlamalarda taraf olma yetkisine sahip olmutur. TMSF, 62/2002 sayılı yasa ile getirilen düzenlemelere uyulmaması halinde, alacakların takip ve tahsilinde Kamu Alacaklarının Tahsili Usulü Yasası kurallarına uygulama hakkına sahiptir. TMSF her türlü devir ve satı ilemlerinde, tapu devir harcı, stopaj ve dier her türlü vergi, resim ve harçlardan muaf tutulmutur.. TMSF, Tapu ve Kadastro Dairesince tespit edilen deerler üzerinden satıa çıkarttıı taınmazlara teklif edilen bedelin bu deerlerin altında olması halinde. Söz konusu taınmazlar arasından htiyat Sandıı nın talep ettii taınmazları Tapu ve Kadastro Dairesince belirlenmi olan bedel üzeriden htiyat Sandıı nın alacaklarına mahsuben devredebilir. TMSF nin ayrıca, bu taınmazları yukarıda belirtilen artlarda ihaleye çıkmadan da htiyat Sandıına devredilmesi mümkün kılınmıtır. TMSF nin bu yasaya tabi bankaların yurtdıındaki taınmazlarını, bankaların hazineye olan borçlarına karılık KKTC Hazinesine devredilebilecei de hükme balanmıtır. 62/2002 Sayılı Yasa uyarınca tespit edilen Kredi Kriterlerine istinaden ; Bir borçlu ile anlama yapılabilmesi için öncelikle borç mutabakatının salanması, Borcun teminat altına alınması, Ödeme sürelerinin borçlunun lehine olacak ekilde uzun vadeye yayılması, Ödemelerin borçlunun nakit akıına göre düzenlenmesi, Pein ödemelerde ve taksitlendirilecek alacaklarda faiz oranlarının indirilmesi, imkanları salanmıtır yılından itibaren TMSF nin organizasyonunda verimlilik ve etkinliin artırılması için önemli adımlar atılmıtır. öyle ki; TMSF nin ilemlerini ve muhasebesini takip etmek üzere KKTC Merkez Bankası bünyesinde ayrı bir birim oluturulmu ve bankaların tasfiye çalımalarını hızlandırmak amacı ile personel istihdam edilmitir. Alacakların tahsilatını hızlandırmak amacıyla TMSF Yönetim Kurulu kararı ile Kredi Komitesinin yetki sınırları belirlenmitir. 80

99 4.2. TMSF ye Devredilen Bankalar ile lgili Gelimeler döneminde toplam 12 banka Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu na devredilmitir. Bu bankaların TMSF ye alınmalarının yasal dayanaı devredili tarihleri de dahil olmak üzere aaıdaki tabloda özetlenmitir. Bu oniki bankanın bei 14/2000 sayılı Bankalar Yasasına, yedi tanesi ise 39/2001 sayılı Bankalar Yasası na istinaden Fon bünyesine alınmılardır. TMSF bankalarının operasyonel ve finansal yapılandırılmaları, aktif yönetimi ve tahsilat, hakim ortaklarla yapılan protokoller ve hukuki sorunlarla ilgili gelimelere bölüm içerisinde yer verilmitir. TMSF bünyesindeki söz konusu bu bankaların kısa sürede çözümlenmesi, bankacılık sektöründeki yeniden yapılandırma çalımalarının önemli bir bölümünü oluturmakla beraber, muhtelif tarihlerde alınan Kurul kararlarıyla bu bankaların yeniden yapılandırma çalımaları hızlandırılmı ve sektör üzerinde yarattıı olumsuzlukların etkisi ciddi derecede azaltılarak asgari düzeye indirilmesi salanmıtır. Tablo-53: TMSF'YE DEVREDLEN BANKALARIN DEVR GEREKÇELER 14/2000 Sayılı Bankalar Yasası Madde 37 ( 3 ) 39/2001 Sayılı Bankalar Yasası Madde 37 ( 3 ) 39/2001 Sayılı Bankalar Yasası Madde 37 ( 3 ) ( 4 ) 39/2001 Sayılı Bankalar Yasası Madde 13 ( 1) ve (37) (3) 1. K.Yurtbank Ltd. 1. Asya Bank Ltd. 1. Kıbrıs Ticaret Bankası Ltd. 1. Eurobank Ltd. 2. Everestbank Ltd. 2. Yasa Bank Ltd. 2. Tilmo Bank Ltd. 3. K.Hürbank Ltd. 3. Erbank Ltd. 3. K. Endüstri Bankası Ltd. 4. K.Finansbank Ltd. 5. K.Kredi Bankası Ltd. Kaynak: KKTC Merkez Bankası 81

100 BANKALARIN FONA DEVRNE LKN YASAL DAYANAKLAR 39/2001 Sayılı Yasa Madde 37 (3); Merkez Bankası, bir bankanın; (A) Bu maddenin (2) nci fıkrası kapsamında alınması istenen tedbirleri kısmen ya da tamamen almadıının, bu tedbirlerin kısmen veya tamamen alınmı olmasına ramen mali bünyesinin güçlendirilmesine imkan bulunmadıının ya da mali bünyesinin bu tedbirler alınsa dahi güçlendirilemeyecek derecede zayıflamı olduunun; (B) Yükümlülüklerini vadesinde yerine getiremediinin; (C) Bu madde kurallarının uygulanmasında belirlenecek deerleme esasları çerçevesinde yükümlülüklerinin toplam deerinin varlıklarının toplam deerini atıının; ve (Ç) Faaliyetine devamının mevduat sahiplerinin hakları ve mali sistemin güven ve istikrarı bakımından tehlike arz ettiini, tespit ettii taktirde, temettü hariç ortaklık hakları ile bankanın yönetim ve denetimini Fona devretmeye veya bankacılık ilemleri yapma ve/veya mevduat kabul etme iznini kaldırmaya yetkilidir. 39/2001 Sayılı Yasa Madde 37 (4); Merkez Bankası, bir bankanın yönetim ve denetimini dorudan ya da dolaylı olarak, tek baına veya birlikte elinde bulunduran ortakların, banka kaynaklarını bankanın emin ekilde çalımasını tehlikeye düürecek biçimde dorudan veya dolaylı olarak kendi lehlerine kullandıklarını veya bankayı bu suretle zarara urattıklarını tespit etmesi halinde, bunların temettü hariç ortaklık hakları ile bankanın yönetim ve denetimini Fona devretmeye yetkilidir. Bu fıkrada belirtilen ekilde kullanılan kaynaklar veya uranılan zarar, verilen süre içinde iade veya tazmin edilmedii takdirde bu zarar veya kullanılan kaynakların miktarına bakılmaksızın bu ortaklara ait hisseler Merkez Bankası kararı ile Fona intikal eder. 39/2001 Sayılı Yasa Madde 13 (1) : Merkez Bankası ve/veya baımsız denetim organlarınca yapılan denetimler sonunda bankacılık lemleri yapmasında veya mevduat kabul etmesinde sakınca görülmesi halinde, Merkez Bankası, Bankanın bankacılık ilemleri yapma veya mevduat kabul etme iznini geçici veya sürekli olarak kısmen veya tamamen tüm tekilatın veya gerekli görülecek ubelerini kapsayacak ekilde kaldırabilir 14/2000 Sayılı Yasa Madde 37 (3); Bakanlık, bir bankanın; (A) Bu maddenin (2) nci fıkrası kapsamında alınması istenen tedbirleri kısmen ya da tamamen almadıının, bu tedbirlerin kısmen veya tamamen alınmı olmasına ramen mali bünyesinin güçlendirilmesine imkan bulunmadıının yada mali bünyesinin bu tedbirler alınsa dahi güçlendirilemeyecek derecede zayıflamı olduunun, (B) Yükümlülüklerini vadesinde yerine getirmediinin, (C) Bu madde hükümlerinin uygulanmasında belirlenecek deerleme esasları çerçevesinde yükümlülüklerinin toplam deerlerinin varlıklarının toplam deerlerini atıının, ve (Ç) Faaliyetine devamının mevduat sahiplerinin hakları ve mali sistemin güven ve istikrarı bakımından tehlike arz ettiinin Denetim organlarınca yazılı olarak bildirilmesi üzerine;bakanlar Kurulundan, temettü hariç ortaklık hakları ile bankanın yönetim ve denetimini Bakanlıın uygun gördüü ve Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanan Kamu tüzel kiiliini haiz kuruma veya kurululara devretmesini ve bankacılık ilemleri yapma ve/veya mevduat kabul etme izninin kaldırılmasını talep edebilir ve Bakanlar Kurulu kararı dorultusunda gereken ilemler, Bakanlık tarafından yapılır. (4) Bakanlık, bir bankanın yönetim ve denetimini dorudan yada dolaylı olarak, tek baına veya birlikte elinde bulunduran ortakların, banka kaynaklarını bankanın emin ekilde çalımasını tehlikeye düürecek biçimde dorudan veya dolaylı olarak kendi lehlerine kullandıklarını veya bankayı bu suretle zarara urattıklarını denetim organlarının yazılı olarak bildirmesi üzerine, Bakanlar Kurulundan bunların temettü hariç ortaklık hakları ile bankanın yönetim ve denetiminin Bakanlıın uygun görecei ekilde denetim organlarınca yazılı olarak devredilmesini talep etmeye yetkilidir. Bu fıkrada belirtilen ekilde kullanılan kaynaklar veya uranılan zarar, verilen süre içinde iade veya tazmin edilmedii takdirde bu zarar veya kullanılan kaynakların miktarına bakılmaksızın bu ortaklara ait hisseler Bakanlıın uygun gördüü ve Bakanlar Kurulu kararı ile onaylanan kamu tüzel kiiliini haiz kurum veya kurululara intikal eder. 82

101 TMSF bünyesinde veya tasfiye halindeki bankalardan be tanesi 2000 yılında, dört tanesi 2001 yılında, bir tanesi 2002 yılında ve iki tanesi de 2003 yılında TMSF ye devredilmitir yılında TMSF ye devredilen be bankanın tasfiye süreci 2001 yılında balatılmı ve halen devam etmektedir ve 2002 yılında TMSF ye devredilen bankalarla ilgili satı süreci 5 Kasım 2002 tarih ve 2002/3 sayılı basın duyurusu ile balatılmı ancak süreç sonunda herhangi bir satı ilemi gerçeklememitir yılında 39/2001 sayılı KKTC Bankalar Yasası nın 13.maddesinin 1. fıkrası ile 37. maddesinin 3. fıkrası hükümleri dorultusunda bankacılık ilemleri yapma ve mevduat kabul etme izni kaldırılarak tasfiye amaçlı Fona alınan Eurobank Ltd. in tasfiye çalımaları süratle devam etmektedir. Fon bünyesinde olan dier 5 bankanın bankacılık ilemleri yapma ve mevduat kabul etme izinleri tarih ve 496 sayılı Merkez Bankası Yönetim Kurulu kararı ile kaldırılmı ve tasfiye edilme süreçleri balatılmıtır. Erbank Ltd. de ise çalımalar devam etmektedir. Tablo-54: TMSF YE DEVREDLEN BANKALAR LSTES BANKALAR FONA DEVR TARH KARAR MERC 1. K.Yurtbank Ltd Bakanlar Kurulu 2. K.Finansbank Ltd Bakanlar Kurulu 3. Everestbank Ltd Bakanlar Kurulu 4. K.Hürbank Ltd Bakanlar Kurulu 5. K.Kredi Bankası Ltd Bakanlar Kurulu MEVCUT DURUM de tasfiye sürecine girmitir de tasfiye sürecine girmitir de tasfiye sürecine girmitir de tasfiye sürecine girmitir de tasfiye sürecine girmitir. 6. Asya Bank Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon bünyesinde 7. Yasa Bank Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon bünyesinde 8. K.Ticaret Bankası Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon bünyesinde 9. Tilmo Bank Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon bünyesinde 10. K. Endüstri Bankası Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon bünyesinde 11. Euro Bank Ltd Merkez B.Y.Kurulu Tasfiye aamasında 12.Erbank Ltd Merkez B.Y.Kurulu Fon Bünyesinde 83

102 4.3. Finansal ve Operasyonel Yeniden Yapılandırma TMSF bünyesine alınan veya tasfiye halindeki bankaların devir, birleme, satı veya tasfiye yoluyla çözümlenme öncesinde finansal ve operasyonel yönden yeniden yapılandırılması sürecinde atılan adımlar aaıda özetlenmitir yılı içerisinde TMSF ye devredilen ve u an tasfiye halinde bulunan bankaların, devir tarihindeki tasarruf mevduat yükümlülükleri toplamı milyon ABD$ ı tutarındadır. Söz konusu tutarın yarattıı mudi sayısı 58,382 olup, kamu bankaları aracılııyla yapılan ödemeler sonucunda bu rakam 2001 yıl sonuna göre önce 9,148 kiiye, Temmuz 2002 de ise 662 kiiye indirilmitir yılı sonuna göre 662 kiinin tasarruf mevduatları, en geç 2004 yılında hitam bulacak ekilde KKTC Bakanlar Kurulu nun 13 Ocak 2003 tarih ve E sayılı kararı ile yeniden yapılandırılarak vadelere yayılmı ve bunları devralmaya talip olan bankalara aktarılmıtır. Bu suretle, Tasfiye Halindeki Bankalarda tasarruf nitelikli mevduatların bakiyeleri sonlandırılmıtır. Tasfiye halindeki bankalar nezdindeki tasarruf mevduatlarının 29.9 milyon doları 2000 yılında, 44.2 milyon doları 2001 yılında ve 45.2 milyon doları ise 2002 yılında olmak üzere toplam milyon doları ödenmi olup, bakiye 42 milyon doların yukarıda belirtildii gibi vadelere yayılarak ödenmesi planlanmıtır yılı sonunda ise bu bakiye 23.5 milyon dolara inmitir. TMSF bünyesinde bulunan dier 7 bankanın devir tarihi kurları dikkate alınarak (faiz hariç) mevduat toplamı 51,2 milyon dolardır. K.Ticaret Bankası Ltd., Yasa Bank Ltd., Tilmo Bank Ltd. ve Asya Bank Ltd. e ve Erbank Ltd e ait mevduatlar Akdeniz Garanti Bankası Ltd. e, K.Endüstri Bankası Ltd. e ait mevduatlar ise K.Vakıflar Bankası Ltd. e devredilmitir. K.Eurobank Ltd. e ait mevduatlar ise Fon tarafından mudilere ödenmitir. Tasfiye halindeki Bankaların devir tarihine göre 48 olan ube sayısı 2002 yıl sonunda 5 e indirgenmitir yılı ortalarında ise tümüyle kapatılmıtır. Bu bankalardan devralınan personel sayısı 534 olup 2002 sonunda bu rakam 48 e dümütür yılı Haziran ayında ise bu personelin Bakanlar Kurulu nun 24 Haziran 2003 tarih ve E sayılı kararı ile herhangi bir kamu ve özel kuruluuna yerletirilmelerine olanak salanarak Fon ile ilikileri kesilmitir. TMSF bünyesine alınan bankaların devir tarihleri itibarıyla 22 olan ubelerinden 19 tanesi 2002 yılı sonunda kapatılarak önce 3 e, 2003 yılı ortalarında ise 1 ubeye indirgenmitir. Bu bankalardan devralınan personel sayısı 181 olup 2002 yılı sonunda bu sayı 133 e gerilemitir yılı ortalarında bu personelin 19 u bankaların tasfiye çalımalarında görevlendirilmek üzere Fon tarafından istihdam edilmi, geriye kalan personelin ise Bakanlar Kurulu kararı dorultusunda kamu veya özel kurulularda istihdam edilmeleri salanmıtır. 84

103 Tablo-55: TMSF VE TASFYE HALNDEK BANKALARIN UBE VE PERSONEL SAYISI Devir Tarihi tibarıyla ube Sayısı Temmuz 2003 tibarıyla ube Sayısı Devir Tarihi tibarıyla Personel Sayısı Temmuz 2003 tibarıyla Personel Sayısı TMSF Bankaları Tasfiye Halindeki Bankalar TOPLAM Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Tahsilat Bilgileri Aktif varlıkların etkin ve kısa sürede çözümlenmesine çalıılmaktadır. Buna göre; Tasfiye halindeki bankaların yaptıı tahsilatlardan 3.7 trilyon lirası 2001 yılında, 2.3 trilyon lirası ise 2003 yılında olmak üzere toplam 6.0 trilyon lira tasfiye memuru aracılııyla Fonun alacaklarına mahsuben TMSF ye ödenmitir. TMSF bünyesindeki bankaların, demirba ve motorlu araç satılarından 2002 yılında 70.0 milyar TL, 2003 yılındaki demirba, motorlu araç ile gayrimenkul satılarından milyar TL gelir elde edilmitir. TMSF bünyesindeki bankaların kredilerden saladıı nakit giriler 2003 yıl sonu itibarıyla 2.9 trilyon lira düzeyinde gerçeklemitir.tmsf bankalarının kasa, efektif deposu ve bankalardaki mevcutları Merkez Bankası nezdindeki hesaplarına aktarılmıtır. 85

104 Tablo-56: TMSF NN KREDLERDEN SALADII NAKT GRLER ( 31/12/2003 itibarıyla) BANKA ADI TL ABD$ EURO STG KL DEM K.Ticaret Bankası 370,966,585, ,272 24, , Tilm Bank Ltd. 17,113,006, ,105 9, Asya Bank Ltd. 30,243,652,197 8, , Yasa Bank Ltd. 21,767,185,711 1, , K.Endüstri Bankası Ltd. 124,069,096,825 1, ,975 2, Erbank Ltd. 440,537,452,853 3, , Eurobank Ltd. 30,061,244, TOPLAM 1,034,758,224, ,290 28, ,982 2, TOPLAM TL 2,951,378,598,485 Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Borç Yeniden Yapılandırma Çalımaları TMSF alacaklarının tahsil kabiliyetini artırmak amacıyla, borçlularla geri ödeme anlamaları yapılmaktadır yılı sonu itibarıyla Fon ile borçlular arasında yaklaık olarak yapılan toplam 133 protokolün gruplar dahil karılıı 64.4 trilyon lira civarındadır. TMSF Bankalarındaki kredilerin geriye dönüünü salamak, dolayısıyla da kamuya getirilen mali yükleri asgariye indirmek hedefine yönelik alacaklarla ilgili olarak öncelikle devir tarihindeki mevzuat uygulana gelmi ancak tahsilata, dier ekonomik sebeplerin de katkısıyla etkinlik kazandırılmamıtır. TMSF bünyesindeki alacakların tahsilat ve takibinin hızlandırılması için gerekli yasal altyapıyı oluturmak üzere Ekim 2002 tarihinde 62/2002 sayılı Tasfiye Halindeki Bankalar ile Yönetimi ve Denetimi Fon a Devredilen Bankalara Ait Alacakların TMSF ye Devri Yasası çıkarılmı ve bu yasaya istinaden TMSF bünyesindeki alacaklara uygulanacak Kredi Kriterleri yle ilgili düzenleme 86

105 Kasım 2002 tarihinde Fon tarafından yürürlüe konmutur. Fon nezdindeki tahsilatların ve/veya geri ödeme planlarının daha hızlı ve verimli bir ekilde yürütülmesi amacıyla Kredi Kriterleri çerçevesinde Krediler Komitesi tesis edilmi ve bu komite ile TMSF Yönetim Kurulu arasındaki yetki sınırları belirlenmitir. Bu düzenlemelere itibar etmeyen kredi müterileri hakkında Kamu Alacakları Tahsili Usulü Kurallarının uygulanacaına ise gerek düzenlemelerde gerekse ilanat yoluyla açıklık kazandırılmıtır. Tablo-57: GER ÖDEME PLANINA BALANAN ALACAKLAR (Gruplar Dahil) BANKA ADI TL ABD$ EURO STG PROTOKOL SAYISI ÖDENECEK TUTAR (TL KARILIK) K.Ticaret Bank Ltd. 50,874,042,680 22,982,155 6, , ,476,310,891,675 Tilmo Bank Ltd. 12,345,719, ,918,092,098 Asya Bank Ltd. 110, ,295,600,900 Yasa Bank Ltd. 483,580,255 17, ,710,331,195 K.Endüstri Bank Ltd. 14,867,605,379 22,684, ,679,194,746,819 Erbank Ltd. 27,739,592, ,739,592,336 Eurobank Ltd. 25, ,719,288,816 TOPLAM 106,310,540,538 45,778,249 31, , ,438,888,543,839 Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Banka Hakim Ortakları/Grup Kredileri Hakkındaki Gelimeler Bankacılık sektöründe salıklı bir yapının tesis edilmesi ve mali bünyesi zayıflayan ve sistemik risk oluturan bankaların sistemden çıkarılması ve bu bankalar nezdindeki tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerini korumak amacıyla 5 banka tasfiye edilmek 7 banka da fon bünyesine alınmak suretiyle sektörün salıklı bir yapıya kavuturulması salanmaya çalıılmıtır.yukarıda belirtilen kararlılık ve sorunları çözmeye yönelik inanç içerisinde Fon ile bünyesinde bulunan K. Endüstri Bankası Ltd., K. Ticaret Bankası Ltd. ve Asya Bank Ltd in yönetim ve/veya kontrolünü elinde bulunduran hakim ortakları ve grup irketleri arasında Fona olan yükümlülüklerin ödenmesine yönelik anlama salanmıtır. 87

106 Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu karar alma aamasında; TMSF bünyesindeki bankaların kredi portföylerindeki kredilerin tahsilatındaki çözümsüzlüün yaratacaı belirsizlik ve tahsilat sorunu nedeniyle konuya kısa sürede çözüm üretme gerei, Hukuki süreçlerin uzaması, Ekonomik deerleri olan irketleri yaatarak Grupların ödeme kabiliyetini artırmak ve böylece kamu maliyetinin asgariye indirilmesi, Bankalara olan grup dıı kredi borçları için ayrılan kredi risk payının oluturduu zararın hakim ortakların yükümlülüünde çözümlenmesi için azami gayret gösterilmesi gibi hususları göz önünde bulundurarak çözüm üretmitir. Bu balamda, 2003 yılı içerisinde aaıda gösterilen hakim ortaklar/gruplar ile anlama salanmı ve hakim ortak/grup kredi portföyünün yaklaık yüzde 92 si protokole balanmı bulunmaktadır. Bu gruplar Fon ile imzaladıkları protokole sadık kalarak taksitlerini yatırmaktadırlar. Tablo-58: HAKM ORTAKLARLA YAPILAN PROTOKOLLER Hakim Ortaklar Protokole Balanan Tutar tibarıyla Ödenen Sonrası Kalan Miktar Asilkan Nadir Grubu (25/4/2003) Endüstri Bankası Ltd. Yüksel A.Rait Grubu (4/8/2003) Ticaret Bankası Ltd. Çetin Kürat Grubu (19/11/2003) Asya Bank Ltd. 19,983, ,000 19,883,190 18,481,436 50,000 18,431,436 4,605,012 25,994 4,579,018 Toplam 43,069, ,994 42,893,644 Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Tasfiye Kapsamındaki Krediler Tasfiye halindeki bankaların kredilerini çözümleme Tasfiye Memurunun yetkisi dahilindedir. Ancak bu kredilerin de TMSF bünyesindeki bankalardaki gibi yeniden yapılandırılmak üzere Fona temlik edilebilmeleri 62/2002 Sayılı Yasa ile mümkün kılınmıtır. 88

107 4.8. Kredilerin Çözümlenmesinde Karılaılan Sorunlar Genelde kanuni takibe verilen kredilerin sonuçlandırılması bir süre almaktadır. Dolayısıyla, yapılan tahsilatlarda ciddi sıkıntı yaanmaktadır. Borçların teminatsız olması ve borç senetlerinin olmaması mahkeme aamasında borcun ispat edilmesi sürecini uzatmaktadır. Yurtdıına çıkı yapan borçlulara ise dava açılsa bile gıyabında karar alınamamaktadır TMSF Bankaları Konsolide Bilançosu 31 Aralık 2003 tarihi itibarıyla geçici verilere göre hazırlanan Fon bünyesindeki bankların toplam aktif büyüklüü trilyon lira, toplam yükümlülükleri trilyon lira, özkaynakları ise trilyon lira seviyesindedir. Fon bankalarının negatif 32.8 trilyon lira olan özkaynaklar toplamı esas itibarıyla geçmi yıllar zararlarından kaynaklanmaktadır. Toplam aktiflerin önemli bir bölümünü krediler ve tahsili gecikmi alacaklar kalemleri oluturmakta olup toplamı 87.9 trilyon liraya ulamaktadır. Kredilerin toplam aktifler içindeki payı yüzde 58.02, tahsili gecikmi alacakların ise yüzde dur. Krediler ile tahsili gecikmi alacakların birlikte toplam aktiflerin içindeki payı yüzde e ulamaktadır. Nakit deerler, Merkez Bankasından alacaklar, bankalardan alacaklar ve menkul deerler cüzdanından oluan likit ve likit benzeri aktifler toplamı 2.6 trilyon lira düzeyindedir. Bu kalemlerin aktif toplamı içindeki payı ise yüzde 2.6 gibi düük bir seviyededir. Toplam pasifler içindeki en büyük pay yüzde oranı ile TMSF borçlarına ait olup tutar olarak 77.4 trilyon liraya tekabül etmektedir yılı sonuna göre Fon bankalarında bulunan toplam mevduat tutarı 16.9 trilyon liradır. Bu tutar toplam bilanço büyüklüünün yüzde e denk gelmektedir. Fon kapsamındaki bankaların zararlarındaki büyüme durdurulmutur yılında bu bankalardaki toplam geçmi yıllar zararı 44.5 trilyon lira, dönem Kar/Zararı ise 0.9 trilyon liradır. 89

108 Tablo-59: TASARRUF MEVDUATI SGORTA FONU BÜNYESNDEK BANKALARIN 2003 YILI KONSOLDE BLANÇOSU AKTF HESAPLAR K.Ticaret Ban. Ltd. Tilmo Bank Ltd Asya Bank Ltd Yasa Bank Ltd K.Endüstri Ban. Ltd. Euro Bank Ltd Erbank Ltd. Nakit Deerler 1, , ,340 Toplam Merkez Ban.Alacak. 0 1, , ,707 Ban.ara.Para Piy..Ala Bankalardan Alacaklar 1,779, , ,786,995 Men.De.Cüz. (6+7) 742, a) KKTC Kal.Bn.Tah. 742, , ,838 b) Dier Men.Kıymetler Mevduat Yasal Karı Ters Repo Alacaklar Krediler 30,027,085 8,377, , ,275 15,968, ,657 3,170,377 58,365,256 dari Tak.Alacaklar 10, ,705 Kanuni Takipteki Alac. 6,113, , , ,296 20,775, ,302,980 29,551,699 Takip.Al.Kar (-) -18,035, ,609, ,765,080-29,409,427 Faiz ve Gel.Tah.Rees. 29, ,435.ve Balı Ortak. (Net) 8, ,035 80,878 26, ,431 Balı Men. Deer.(Net) Elden Çık.Kıy. (Net) 0 28, , , ,035,779 2,639,826 Sabit Kıymetler (Net) 6,240, , ,620 68, ,661 67,098 1,158,290 8,239,756 Dier Aktifler 1,221,910 5,639, , ,977 14,791,807 1,276,185 4,687,384 28,410,333 TOP. AKT.( )- ( ) PASF HESAPLAR: 28,141,636 14,356, ,829 2,025,337 42,900,365 1,635,596 10,591, ,585,894 Mevduat 2,749,224 2,302,769 47,799 66,139 11,474, ,952 77,824 16,985,952 Repo l.sa. Fonlar Tas.Mev.Sig.Fon.Borç. 33,859,170 2,944, , ,582 30,299, ,382,879 77,404,109 Ban.arası Para Piy.l.B Sermaye Ben.Krediler Bankalara Borçlar , ,275 Fonlar Çık.Menkul Kıy. (Net) Öd.Ver.Res.Harç ve P ,905 30,897 20,548 3, ,876 36, ,591 Faiz ve Gid.Rees. 10,565, ,375 1, ,563 10,620,008 Karılıklar Dier Pasifler 1,732,411 5,624, ,947 1,167,308 13,761,505 19,629 4,378,333 27,452,108 TOPLAM ( ) B. Özkaynaklar : 48,906,657 11,231,563 1,010,313 2,048,803 55,538, ,724 13,887, ,397,043 Ödenmi Sermaye 2,000, , , , ,065 2,000,000 1,005,324 6,615,875 Yedek Akçeler 73,015 34, ,440 1, ,656 S. Kıy.Yen.De.Fonu 3,309, , ,598 20, ,243 3,954,608 Men.De.De.Art.Fonu Dönem Karı (zararı) -13,447,980 2,610,291-27, ,904 13,111, , , ,019 Geç.Yıllar Karı ( zar.) -12,699,805-20, , ,376-26,676, ,914-3,785,465-44,500,307 TOP. ÖZKAY. ( ) TOPLAM PASF.(33+40) Gayrinak.Kre. ve Yük. ( ) -20,765,021 3,124,778-75,484-23,466-12,637, ,872-3,295,849-32,811,149 28,141,636 14,356, ,829 2,025,337 42,900,365 1,635,596 10,591, ,585, ,725, , , ,803 4,705,426 a) Teminat Mektupları 0 126, , , ,243 1,249,207 b) Akreditifler , ,114 c)di.g.nak..krd.yük. 0 2,598, ,316 82, ,560 3,185,105 Taahhütler ,947, ,947,297 Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu. 90

109 ($) Grafik-6: TMSF BÜNYESNDEK BANKALARIN AKTF BÜYÜKLÜKLERNE GÖRE DAILIMI (2003 YIL SONU - ABD$) Asya Bank Ltd. Euro Bank Ltd. Yasa Bank Ltd Erbank Ltd. Tilmo Bank Ltd. K.Endüstri Bank.Ltd. K.Ticaret Bank. Ltd. Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu. Grafik-7: TMSF BÜNYESNDEK KREDLER ile TGA'LARIN BANKALARA GÖRE DAILIMI (2003 YIL SONU TBARIYLA - %) Asya Bank Ltd. %1 Euro Bank Ltd. %0 Yasa Bank Ltd %1 K.Ticaret Bankası Ltd. %41 Erbank Ltd. %5 Tilmo Bank Ltd. %9 K.Endüstri Bankası Ltd. %41 Kaynak: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu. 91

110 92

111 STATSTK TABLOLARI Tablo-1: EKONOMNN GENEL DENGES (Cari Fiyatlarla ) Milyon TL ABD$ Toplam Kaynaklar 1,398,132, ,878,250, ,726, ,264,311, GSMH 1,418,703, ,907,070, ,376, ,283,711, Dı Açık -20,570, ,820, ,649, ,399, Toplam Yatırımlar 224,436, ,272, ,924, ,643, Sabit Sermaye 199,231, ,203, ,199, ,115, Kamu 72,427, ,642, ,059, ,457, Özel 126,804, ,561, ,140, ,657, Stok Deiimleri 25,205, ,069, ,724, ,528, Kamu 6,156, ,226, ,085, , Özel 19,048,849,60 24,295, ,639, ,354, Toplam Tüketim 1,173,695, ,548,978, ,802, ,042,667, Kamu Harcanabilir Geliri 108,227, ,355, ,813, ,334, Kamu Tüketim 322,959, ,793, ,299, ,291, Kamu Tasarrufu -214,732, ,437, ,485, ,957, Kamu Yatırımı 78,583, ,416, ,144, ,632, Kamu Tasarruf- Yatırım Farkı 5. Özel Harcanabilir Gelir -293,316, ,853, ,629, ,589, ,310,475, ,582,715, ,562, ,065,376, Özel Tüketim 850,735, ,070,184, ,503, ,375, Özel Tasarruf 459,740, ,530, ,059, ,001, Özel Yatırım 145,853, ,856, ,780, ,011, Özel Tasarruf- Yatırım Farkı 313,887, ,674, ,279, ,989, Özel Tasarruf Oranı (%) Toplam Yurtiçi Tasarruflar 245,008, ,092, ,574, ,043, Yatırımlar/GSMH (%) ,26 Tasarruflar/GSMH (%) ,78 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 93

112 Tablo-2: KKTC DE DÖNEM ABD DOLAR KURU DEM ORANI LE ENFLASYON ORANI (%) YILLAR ABD Dolar Kuru Deiim Oranı Enflasyon Oranı YILLAR ABD Dolar Kuru Deiim Oranı Enflasyon Oranı Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Not: Bütçe açıı olarak sadece iç ve dı borçlanmalar dikkate alınmı, TC ve dier dı yardımlar dahil edilmemitir. Tablo-3: KAMU HZMETLERNN GSYH ÇERSNDEK PAYI VE KAMU HZMETLERNDE ÇALIANLARIN TOPLAM ÇALIAN NÜFUSA ORANI (%) YILLAR Kamu Hizmetlerinin GSYH çerisindeki Payı Kamu Hizmetlerinde Çalıan Nüfusun Toplam Çalıan Nüfus çerisindeki Payı Kaynak: Devlet Planlama Örgütü

113 Tablo-4: KKTC DE DÖNEM BÜTÇE AÇIININ GSMH YA ORANI (%) YILLAR BÜTÇE AÇIININ GSMH YA ORANI (%) YILLAR BÜTÇE AÇIININ GSMH YA ORANI (%) Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Tablo-5: KAMU KESM GENEL DENGES (Cari Fiyatlarla) Milyon TL ABD$ Kamu Gelirleri 558,491, ,182, ,585, ,418, Vergiler 235,686, ,923, ,388, ,871, Dolaysız Vergiler 116,393, ,815, ,232, ,981, Dolaylı Vergiler 119,293, ,108, ,156, ,890, Vergi Dıı Gelirler 94,934, ,543, ,993, ,526, Faktör ve Fon Gelirleri 227,870, ,714, ,202, ,019, Transferler 450,263, ,826, ,771, ,083, Kamu Harcanabilir Geliri 108,227, ,355, ,813, ,334, Kamu Cari Giderleri 322,959, ,793, ,299, ,291, Kamu Tasarrufu -214,732, ,437, ,485, ,957, Kamu Yatırımı 78,583, ,416, ,144, ,632, Sabit Sermaye 72,427, ,642, ,059, ,457, Stok Deiimi 6,156, ,226, ,085, , Kamu Finansman Gerei 293,316, ,853, ,629, ,589, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 95

114 Tablo-6 : DI TCARET DENGES (%) DEM hracat (Milyon $) thalat (Milyon $) Dı Tic. Açıı (Milyon $) hracat/thalat (%) hracat/gsyh (%) thalat/gsyh (%) Dı Tic. Açıı/GSYH (%) Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Tablo-7: KKTC DE DÖNEM KAMU HARCANABLR GELRLER VE KAMU GDERLER LE FNANSMAN GERE YILLAR KAMU HARCANABLR GELR (1977 Fiyatlarıyla Milyon TL) KAMU CAR GDERLER (1977 Fiyatlarıyla Milyon TL) KAMU FNANSMAN GERE (1977 Fiyatlarıyla Milyon TL) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,392.1 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. 96

115 Tablo-8: MAL MÜESSESELERN GSYH ÇERSNDEK PAYI VE GSYH YE KATMA DEERNN REEL BÜYÜME HIZI YILLAR Mali Müesseselerin GSYH çerisindeki Payı (%) ,20 Mali Müesseselerin GSYH ye Katma Deerinin Reel Büyüme Hızı (%) Kaynak: Devlet Planlama Örgütü ,7 Tablo-9 : KKTC DE DÖNEM KAMU SEKTÖRÜ Ç BORÇ STOKUNUN GSYH YA ORANI (Milyon TL) YILLAR KAMU SEKTÖRÜ Ç BORÇ STOKU GSYH YA ORANI (%) YILLAR KAMU SEKTÖRÜ Ç BORÇ STOKU GSYH YA ORANI (%) , , , ,281, , ,881, , ,511, , ,938, , ,884, , ,048, , ,544, , ,721, , ,758, , ,252,375, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü Not: Kamu sektörü iç borç stoku Merkez Bankası, yerel bankalar ve dier kamu kurum ve kurululara olan toplam borcu ifade etmektedir. 97

116 Tablo-10 : KAMU/ÖZEL YATIRIMLARIN VE TASARRUFLARIN GSYH YE ORANI (%) YILLAR Toplam Yatırım / GSYH Kamu yatırımı /GSYH Özel Yatırım /GSYH Toplam Yurtiçi Tasarruf / GSYH ,07 Kamu Tasarrufu/GSYH ,23 Özel Tasarruf/GSYH ,30 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. Tablo-11: TAHSL GECKM ALACAKLARIN TOPLAM PLASMANLARA ORANI (ABD$) Aralık 2002 Aralık 2003 Toplam Plasmanlar 365,796, ,210,049 Tahsili Gecikmi Alacaklar 60,363,515 85,693,363 Tah.Gec.Ala./Topl. Plasman (%)

117 No 1 Tablo-12: AKTF BÜYÜKLÜÜNE GÖRE BANKALAR Banka Adı K.T.Koop.Merkez Bankası Ltd. MLYON TL ABD $ YÜZDE PAY Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık ,789, ,302, ,859, ,201, T. bankası A.. 379,087, ,658, ,928, ,695, Türk Bankası Ltd. 285,604, ,265, ,735, ,160, Vakıflar Bankası Ltd. 157,877, ,479,009 96,590, ,328, Akdeniz Garanti Bankası Ltd. Limasol T. Koop. Bankası Ltd. 153,565, ,821,400 93,952, ,961, ,645, ,536,891 89,718, ,727, TC Ziraaat Bankası A.. 121,953, ,078,074 74,612,219 91,040, Asbank Ltd. 75,614, ,991,829 46,261,539 77,367, K. ktisat Bankası Ltd. 60,532,961 85,480,115 37,034,521 61,239, Altınba Bank Ltd. 59,162,317 41,796,506 36,195,950 29,943, HSBC Bank A.. 45,187, ,257,572 27,646, ,139, Yeilada Bank Ltd. 42,901,339 37,051,545 26,247,362 26,544, T. Halk Bankası A.. 40,183,010 49,512,115 24,584,268 35,471, ekerbank Kıbrıs Ltd. 33,158,610 51,845,096 20,286,687 37,142, Yakındou Bank Ltd. 28,239,655 40,446,355 17,277,233 28,976, Universal Bank Ltd. 25,209,243 33,840,221 15,423,204 24,243, Faisal slam Bankası Ltd. 16,260,720 15,781,085 9,948,431 11,305, Viya Bank Ltd. 10,055,000 10,882,000 6,151,725 7,796, Erbank Ltd.* 8,409,377-5,144, Continental Bank Ltd. 8,179,212 12,080,966 5,004,103 8,655, Akfinans Bank Ltd. 4,290,166 5,599,666 2,624,756 4,011, Artam Bank Ltd. 4,187,460 1,958,136 2,561,920 1,402, Rumeli Bank Ltd. 2,249, ,781 1,376, , Deniz Bank Ltd. 2,106,927 1,814,796 1,289,034 1,300, K.Euro Bank Ltd.* 1,710,278-1,046, Oyak Bank - 4,305,000-3,084, Toplam 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, * 2003 yılında TMSF ye devredilen bankalar

118 Tablo-13: BANKACILIK SEKTÖRÜ BLANÇOSU AKTF Milyon TL ABD $ YÜZDE PAY Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Nakit Deerler 27,187,296 29,280,568 16,633,392 20,977, Merkez Bankası 306,859, ,541, ,739, ,984, Yurtiçi Bankalar 1,330,006 8,224, ,708 5,891, Yurtdıı Bankalar 369,374, ,020, ,986, ,461, Yurtdıı Merkez ve ube. Menkul Deerler Cüzdanı 278,262, ,428, ,243, ,888, ,007, ,206,181 90,551, ,416, Mevduat Mun. Karı. 256,416, ,759, ,877, ,737, skonto Senetleri 26,676,475 27,063,559 16,320,868 19,388, Kredi ve Avanslar 472,554, ,283, ,112, ,127, Tahsili Gecikmi Alacaklar 98,664, ,613,795 60,363,515 85,693, Ayrılan Karılıklar -48,664,815-54,804,550-29,773,500-39,262, Faiz ve Gelir Tahakkuk ve Reeskontları 62,750,148 56,127,427 38,391,012 40,210, tirakler 34,203,584 36,349,094 20,926,010 26,041, Sabit Kıymetler 52,787,963 53,689,607 32,296,073 38,464, Dier Aktifler 166,752,309 68,678, ,020,316 49,202, Sektör Toplamı 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, Mevduat 1,838,023,579 2,446,013,341 1,124,516,645 1,752,365, Bankalararası Mevduat 61,942,330 46,788,465 37,896,782 33,520, Kullanılan Krediler 33,181,350 92,528,346 20,300,599 66,288, Faiz ve Gider Reeskontları Ödenecek Vergi- Resim Ödenecek Senet- Havale 41,529,155 52,639,801 25,407,849 37,712, ,908,868 5,451,493 3,003,282 3,905, ,129,111 11,397,693 2,526,221 8,165, Dier Pasifler 106,670,239 96,761,526 65,261,655 69,321, Ödenmi Sermaye 108,504, ,479,511 66,384, ,089, htiyatlar 56,024,619 13,871,858 34,276,283 9,938, Kar / Zarar -1,752,100-15,471,106-1,071,948-11,083, Sektör Toplamı 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223,

119 Tablo-14 : GRUPLAR TBARIYLA AKTF BÜYÜKLÜÜNDEK GELMELER Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar Toplam Aktifler (Milyon TL) Toplam Aktifler (ABD$) Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Toplam Aktifler çindeki Pay (%) Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim 311,443, ,300, ,543, ,289, ,355,307,136 1,727,349, ,187,095 1,237,502, ube Bankalar 586,411, ,811, ,771, ,431, Genel Toplam 2,253,162,150 2,899,460,928 1,378,501,543 2,077,223, Tablo-15: TOPLAM KREDLERN TOPLAM AKTFLERE VE ÖZKAYNAKLARA ORANI (%) Krediler/T.Aktifler Aralık 2002 Aralık 2003 Krediler Top.Krediler/Özkaynaklar Özkaynaklar Deiim Deiim Yüzdesi Yüzdesi Aralık 2002 Aralık 2003 Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar , , ube Bankalar , , Toplam Not: Grupların kendi aktif toplamı içindeki payı verilmitir. 101

120 Tablo-16 : GRUPLAR TBARIYLA MEVDUAT MUNZAM KARILIKLARI (ABD$) Kamu Mevduat Bankaları TP YP TOPLAM Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim 11,381,276 16,933,145 9,736,387 11,080,846 21,117,663 28,013, Özel Sermayeli Bankalar 34,198,712 57,610,838 55,538,835 65,385,802 89,737, ,996, ube Bankalar 14,778,428 20,939,611 31,243,688 37,787,519 46,022,117 58,727, Genel Toplam: 60,358,416 95,483,594 96,518, ,254, ,877, ,737, Kaynak: KKTC Merkez Bankası Tablo-17: DÖNEM BANKALARIN TÜRÜ VE SAYISI Yıllar Kamu Özel Yabancı Faal Bankalar TMSF Tasfiye Hal. Genel Toplam * * (*):Tabloya, 1996 yılında tasfiye sürecine giren K.Yatırım Bankası Ltd. ve 1997 yılında bankacılık izni iptal edilen Home & Overseas Bank Ltd. dahil edilmitir. 102

121 Tablo-18: GRUPLAR TBARIYLA LKT AKTFLER (ABD$) TP YP TOPLAM Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Kamu Mevduat Bankaları Özel Sermayeli Bankalar ube Bankalar Genel Toplam: 38,874,806 26,572,798 48,776,671 58,653,915 87,651,477 85,226, ,578, ,758, ,152, ,828, ,730, ,587, ,417, ,648, ,615, ,740, ,033, ,389, ,871, ,980, ,544, ,223, ,415,857 1,006,203, Tablo-19: KAMU KURUM VE KURULULARINA AT KRED VE AVANSLARIN TOPLAM PLASMANLAR ÇNDEK PAYI VE YÜZDE DEM Aralık 2002 Milyon TL ABD$ Yüzde Pay Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Aralık 2002 Aralık 2003 Yüzde Deiim Toplam Kamu Kredi ve Avansları 287,261, ,683, ,748, ,623, Toplam Plasmanlar 597,894, ,960, ,796, ,210,

122 Tablo-20: KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMININ TOPLAM AKTFLER ÇNDEK PAYI TARH LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI (MLYON TL) LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI (ABD$) AKTF DEERLER TOPLAMI (ABD$) LK.AKT.VE MDC/AKTF DEERLERE ORANI (%) ,213 28,245,645 41,452, ,986 95,656, ,675, ,282, ,543, ,036, ,475,433 41,728, ,998, ,995,995 46,518, ,787, ,545,249 85,776, ,583, ,197,515 55,048, ,188, ,744,168 53,273, ,946, ,997,625 50,660, ,815, ,065, ,556, ,409, ,663, ,069, ,943, ,536, ,339, ,256, Tablo-21: HAZNE BORÇLARININ MERKEZ BANKASI TOPLAM AKTFLERNE ORANI YILLAR TOPLAM HAZNE BORÇLARI (ABD$) MB AKTF TOPLAMI (ABD$) ORANLAR (%) ,484,320 41,452, ,540, ,675, ,334, ,036, ,150, ,998, ,947, ,787, ,098, ,583, ,965, ,188, ,082, ,946, ,699, ,815, ,744, ,409, ,475, ,943, ,315, ,256,

123 Tablo-22 : KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMININ YÜKÜMLÜLÜKLER KARILAMA ORANI KKTCMB YÜKÜMLÜLÜKLER TOPLAMI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI KKTCMB YÜKÜMLÜLÜKLER KARILAMA ORANI YILLAR MLYON TL ABD$ MLYON TL ABD$ YÜZDE (%) ,701 39,548,780 16,213 28,245, ,753 97,626, ,986 95,656, ,555, ,675,313 4,282, ,543, ,569, ,454,907 2,475,433 41,728, ,352, ,193,441 4,995,995 46,518, ,617, ,687,013 17,545,249 85,776, ,216, ,560,263 17,197,515 55,048, ,760, ,054,645 28,744,168 53,273, ,684, ,337,667 33,997,625 50,660, ,539, ,648, ,065, ,556, ,651, ,626, ,663, ,069, ,473, ,875, ,536, ,339,

124 Tablo-23 : KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI TARH LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI (MLYON TL) LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI (ABD$) YÜZDE DEM (%) ,213 28,245, ,188 37,335, ,203 59,138, ,938 76,082, ,367 87,134, ,986 95,656, , ,612, , ,038, ,562, ,105, ,282, ,543, ,475,433 41,728, ,995,995 46,518, ,545,249 85,776, ,197,515 55,048, ,744,168 53,273, ,997,625 50,660, ,065, ,556, ,663, ,069, ,536, ,339,

125 Tablo-24: LKT AKTFLER + MDC, YASAL KARILIKLAR VE HAZNE NN MERKEZ BANKASI NA OLAN TOPLAM BORÇ MKTARI YILLAR LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI (ABD$) KKTCMB YASAL KARILIK TOPLAMI (ABD$) KKTC HAZNE BORÇLARI TOPLAMI (ABD$) ,653,846 4,276, ,245,645 6,656,794 3,484, ,335,099 7,434,805 4,635, ,138,507 15,506,855 3,438, ,082,736 23,872, ,134,141 32,642, ,656,303 39,869,428 8,540, ,612,140 42,152,402 4,926, ,038,223 53,210,878 8,765, ,105,270 60,965,420 17,637, ,543,350 62,486,080 50,334, ,728,752 73,768, ,150, ,518,944 92,663, ,947, ,776, ,446,583 97,098, ,048, ,521, ,965, ,273, ,522, ,082, ,660, ,092, ,699, ,556, ,746, ,744, ,069, ,849, ,475, ,339, ,664, ,315,213 Kaynak: KKTC Merkez Bankası, KKTC Ekonomi ve Maliye Bakanlıı, Devlet Planlama Örgütü. 107

126 Tablo-25: KKTC BÜTÇE AÇIKLARI VE HAZNENN MERKEZ BANKASINA OLAN TOPLAM BORÇ MKTARI YILLAR BÜTÇE AÇIKLARI (ABD$) HAZNENN MB NA OLAN TOPLAM BORÇLARI (ABD$) ,500, ,700,000 3,484, ,100,000 4,635, ,200,000 3,438, ,600, ,300, ,900,000 8,540, ,800,000 4,926, ,500,000 8,765, ,700,000 17,637, ,400,000 50,334, ,700, ,150, ,000, ,947, ,700,000 97,098, ,800, ,965, ,100, ,082, ,700, ,699, ,100, ,744, ,797, ,475, ,878, ,315,213 Kaynak: KKTC Merkez Bankası, Devlet Planlama Örgütü. 108

127 Tablo-26 : HAZNENN KULLANABLECE BORÇ MKTARININ YASAL ÜST SINIRI LE GERÇEKLEEN BORÇ ORANLARININ KARILATIRILMASI YILLAR BÜTÇE ÖDENEKLER TOPLAMI (MLYON TL) BÜTÇE ÖDENEKLER TOPLAMI (ABD$) (I) YASAL ÜST SINIR ORANI (%) (II) YASAL SINIR TOPLAMI (ABD$) (III) TOPLAM HAZNE BORÇLARI (ABD$) (IV) TOP.HAZNE BORÇ. TOP. BÜTÇE ÖDENEKLER ÇERSNDEK PAYI (IV)/(I) = (%) (V) TOP.HAZNE BORCU LE YASAL ORAN ARASINDAK FARK (V)-(II) , ,511,681 %5 8,775,584 8,540,789 %5 % ,013, ,651,163 %5 9,982,558 4,926,273 %2 % ,502, ,652,484 %15 26,347,873 8,765,932 %5 % ,573, ,963,757 %15 26,694,564 17,637,258 %10 % ,617, ,245,019 %15 18,036,753 50,334,948 %42 % ,338, ,703,348 %15 36,255, ,150,568 %65 % ,241, ,272,089 %15 40,840, ,947,205 %40 % ,832, ,182,278 %15 32,877,342 97,098,648 %44 % ,895, ,756,151 %15 45,563, ,965,306 %40 % ,321, ,789,040 %15 49,018, ,082,617 %46 % ,526, ,619,108 %15 71,642, ,699,839 %39 % ,047, ,146,438 %5 14,207, ,744,056 %44 % ,696, ,370,822 %5 19,568, ,475,989 %31 % ,110,185, ,355,468 %5 39,767, ,315,213 %16 %11 Kaynak: KKTC Merkez Bankası, KKTC Ekonomi ve Maliye Bakanlıı, Devlet Planlama Örgütü. 109

128 Tablo-27: KKTC BÜTÇE AÇIKLARI VE HAZNENN MERKEZ BANKASI NA OLAN BORÇ TOPLAMI YILLAR KKTC BÜTÇE AÇIKLARI HAZNENN MERKEZ BANKASI NA OLAN BORÇ TOPLAMI ABD$ MLYON TL ABD$ ,700,000 2,000 3,484, ,900,000 22,274 8,540, ,400,000 1,932,711 50,334, ,700,000 9,263, ,150, ,000,000 8,920, ,947, ,700,000 14,703,551 97,098, ,800,000 31,715, ,965, ,100,000 63,089, ,082, ,700, ,964, ,699, ,100, ,016, ,744, ,100, ,918, ,475, ,800, ,523, ,315,213 Kaynak: KKTC Merkez Bankası, Devlet Planlama Örgütü. 110

129 GRAFKLER (ABD$) Grafik-8: FERT BAINA GSMH ($) Kaynak: Devlet Planlama Örgütü. (%) Grafik- 9: DÖNEMNDE ABD DOLAR KURU DEM ORANI (%) , , ,2 49,6 58,5 63,1 60,4 64,2 61,1 50,5 50,5 44,9 41,6 43,8 29,2 27,7 22,4 88,5 88,0 76,5 69,4 61,0 55,6 48,3 27, ,

130 (%) 15 Grafik-10: KKTC'DE DÖ NEM REEL BÜYÜME HIZI (%) ,4 11,2 8,5 7,5 7,8 6,9 6,8 7,4 5,8 7 6,4 5,7 5,9 6,0 4,4 4,8 4,1 2,6 2,9 1,6 0, ,6-5 -5,3-3,7-5,4-7,5-10 Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (%) Grafik-11 : DI TCARET AÇIININ MLYON DOLAR FYATLARIYLA GSMH'YA ORANI 0% -10% -20% -30% -40% -50% -60% Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 112

131 (%) Grafik- 12: HRACATIN THALATI KARILAMA ORANI , , ,1 36,6 35,4 32, ,5 33,9 32,4 24, ,2 17,4 14, ,6 18,4 22,1 16,2 14,7 12,4 12,7 12,7 11,9 10, Kaynak: Devlet Planlama Örgütü MLYON TL Grafik-13: 1977 FYATLARIYLA YATIRIM-TASARRUF DENGES YATIRIMLAR YURTÇ TASARRUFLAR Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 113

132 (%) Grafik- 14: 1977 YILI FYATLARIYLA MAL MÜESSESELERN GSYH'YA KATMA DEERLERNN REEL BÜYÜME HIZI Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (%) Grafik- 15: KKTC BÜTÇE AÇIININ GSMH'YA ORANI Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 114

133 (%) Grafik-16: KAMU KESMNN GSYH PAYI LE ÇALIAN NÜFUS ÇERSNDE KAMU ÇALIANLARININ PAYI GSYH ÇERSNDE KAMU HZMETLERNN PAYI KAMU HZMETNDE ÇALIAN NÜFUSUN ÇALIAN NÜFUS ÇERSNDEK PAYI Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (%) Grafik- 17: DÖNEM KAMU SEKTÖRÜNÜN GSYH'YA KATMA DEERNN REEL BÜYÜME HIZI Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 115

134 (ABD$) Grafik- 18: DÖNEM KAMU SEKTÖRÜNÜN YURTÇ TOPLAM BORÇ STOKU (ABD$) Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (%) Grafik- 19: KAMU HZMETLERNN GSYH ÇERSNDEK PAYI VE KAMU HZ. ÇALIANLARIN TOPLAM ÇALIAN NÜFUSA ORANI , ,9 22,4 19,7 21,9 18,8 20, ,4 16,1 16,4 17,1 18,8 15, KAM.HZ/GSYH KAM.HZ.ÇALI./TOP.ÇALIAN Kaynak: Devlet Planlama Örgütü 116

135 (%) 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 Grafik- 20: KKTC'DE SEÇLM YILLAR TBARIYLA TARIM, SANAY VE HZMETLER SEKTÖRÜNÜN GSYH'YA ORANI 77,0 75,7 69,4 18,8 14,1 11,8 8,9 10,9 13,3 12,2 7,9 79,9 78,3 77,3 77,8 9,7 12,0 10,9 11,9 10,6 11, Tarım Üretimi / GSYH Sanayi Üretimi / GSYH Hizmetler Sektörü / GSYH Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (%) Grafik-21: KKTC'DE DÖNEM ABD$ KURU DEM ORANI LE ENFLASYON ORANI ABD$ KUR DE.(%) ENFLASYON ORANI (%) Kaynak: KKTC Merkez Bankası, Devlet Planlama Örgütü 117

136 (Milyon TL) Grafik-22: KKTC'DE YILLARINDA KAMU HARCANABLR GELRLER VE KAMU GDERLER LE KAMU FNANSMAN GERE (1977 Fiyatlarıyla Milyon TL) KAMU HARCANABLR GELR KAMU CAR GDERLER KAMU FNANSMAN GERE Kaynak: Devlet Planlama Örgütü (ABD$) Grafik-23: BANKACILIK SEKTÖRÜ AKTF ÖZETLER ( ) Likit Aktifler ve MDC Yasal Karılıklar Krediler (Toplam) Dier Aktifler 118

137 (ABD$) Grafik-24: BANKACILIK SEKTÖRÜ LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI ( ) (ABD$) Grafik - 25: BANKACILIK SEKTÖRÜ YASAL KARILIKLAR TOPLAMI ( )

138 (ABD$) Grafik- 26: BANKACILIK SEKTÖRÜ KREDLER TOPLAMI ( ) (ABD$) Grafik-27: BANKACILIK SEKTÖRÜ DER AKTFLER TOPLAMI ( )

139 (ABD$) Grafik-28: BANKACILIK SEKTÖRÜ PASF ÖZETLER ( ) Özkaynaklar Mevduatlar Kullanılan Krediler Dier Pasifler (ABD$) Grafik- 29: BANKACILIK SEKTÖRÜ ÖZKAYNAKLAR TOPLAMI ( )

140 (ABD$) Grafik- 30: BANKACILIK SEKTÖRÜ MEVDUATLAR TOPLAMI ( ) (ABD$) Grafik-31: BANKACILIK SEKTÖRÜ KULLANILAN KREDLER TOPLAMI ( )

141 (ABD$) Grafik- 32: BANKACILIK SEKTÖRÜ DER PASFLER TOPLAMI ( ) (%) Grafik- 33:T AHSL GECKM ALACAKLARIN TOPLAM PLASMANLARA ORANI (%) %25,00 %20,90 %20,00 %16,50 %15,30 %15,00 %10,00 %6,31 %5,00 %2,61 %0,

142 (ABD$) Grafik- 34: KAMU KREDLERNN VE TOPLAM PLASMANLARIN YILLARA GÖRE DEM KAMU KRED TUT.($) PLAS. TOP.($) (%) %80 %70 %71,5 Grafik- 35: KAMU KREDLERNN TOPLAM PLASMANLARA ORANI (%) %71,6 %60 %52,5 %50 %40 %41,1 %46,4 %50,5 %48,0 %51,0 %30 %20 %30,8 %37,8 %10 %0 %8,

143 Grafik-36 : HAZNENN KULLANABLECE BORÇ MKTARININ YASAL ÜST SINIRI LE GERÇEKLEEN BORÇ ORANLARININ KARILATIRILMASI (%) 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Yasal Üst Sınır Oranı Gerçekleen Hazine Borçları Oranı (ABD$) Grafik- 37: KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMI Haz Nis.01 Haz Haz Haz

144 (%) Grafik- 38: KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMININ TOPLAM AKTFLER ÇERSNDEK PAYI 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Nis.01 Haz.01 Ara.01 Haz.02 Ara.02 Haz.03 Ara.03 (% ) Grafik-39: KKTC MERKEZ BANKASI LKT AKTFLER VE MDC TOPLAMININ YÜKÜMLÜLÜKLERN KARILAMA ORANI , ,4 77,1 63,5 71,5 44, ,9 25,8 24,8 21,7 48,8 19,

145 (%) 70 Grafik-40 : HAZNE BORÇLARININ MERKEZ BANKASI TOPLAM AKTFLERNE ORANI 64, ,30 39,16 39,56 43, ,98 34, ,00 22, , ,41 7, ABD$ Grafik-41: KKTC MERKEZ BANKASI YASAL KARILIKLAR TOPLAMI

146 (%) 60 Grafik-42: KKTC MERKEZ BANKASI YASAL KARILIKLAR TOPLAMININ TOPLAM PASFLER ÇERSNDEK PAYI 56, ,07 36,53 33,84 33,00 33,37 33,91 43,16 41,09 36,74 39, , Grafik-43:ÇEK KULLANMAKTAN MEN EDLENLERN YILLARI DAILIMI MEN EDLENLER YILLAR MERKEZ BANKASI DUYURULARI MAHKEME KARARLARI

147 Grafik-44: MERKEZ BANKASI RE-ESKONT KREDLERNN SEKTÖRLER BAZINDA 2002 VE 2003 YILI DAILIMLARI (ABD$) YILLAR % % HRACAT(Eximbank) % % SANAY % % ETM % % K.ESNAF % % % - 0% (%) 70 Grafik-45: MENKUL KIYMETLER CÜZDANININ BANKA GRUPLARI ÇNDEK PAYI (%) ,99 50, ,49 34, ,52 15, Kamu Mev. Ban. Özel Ser. Ban. ube Bankalar 129

148 Grafik-46: MENKUL KIYMETLER CÜZDANININ AKTF TOPLAMI ÇNDEK PAYI (%) (%) , ,48 6,66 6,94 7,55 4, Kamu Mev. Ban. Özel Ser. Ban. ube Bankalar (%) Grafik-47: GRUPLAR TBARIYLA KREDLERN AKTF TOPLAMI ÇNDEK PAYI (%) ,48 35,25 38, , , Kamu Mev. Ban. Özel Ser. Ban. ube Bankalar 2,65 130

149 (%) Grafik-48:GRUPLAR TBARIYLA KREDLERN TAKBE DÖNÜME ORANI (%) ,6 11, ,17 3,28 0, ,12 Kamu Mev. Ban. Özel Ser. Ban. ube Bankalar (%) 70 Grafik-49: BANKA GRUPLARI TBARIYLA PASF YAPISI (%) ,15 59, ,03 27, ,82 12, Kamu Mev. Ban. Özel Ser. Ban. ube Bankalar 131

150 (%) 80 Grafik-50: BLANÇO DII LEMLER (%) ,16 75, ,94 15,97 9,65 8,71 0, Teminat Mektupları Akreditif ve Vesaik Ciro ve Kefaletler Dier (%) Grafik-51: Ç BORÇ STOKU/GSYH (%) 80,00 70,00 60,00 50,00 40,00 54,50 58,94 66,71 30,00 44,70 20,00 10,00 22,70 27,67 28,07 34,53 38,