ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ YAPI ÜRETİMİNİN TEMEL AŞAMALARINDA ALINACAK SAĞLIK VE GÜVENLİK ÖNLEMLERİNİN GELİŞTİRİLMESİNE YÖNELİK BİR ÖNERİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ADANA, 2008

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YAPI ÜRETİMİNİN TEMEL AŞAMALARINDA ALINACAK SAĞLIK VE GÜVENLİK ÖNLEMLERİNİN GELİŞTİRİLMESİNE YÖNELİK BİR ÖNERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Bu Tez 28/11/2008 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği İle Kabul Edilmiştir. İmza.. İmza.. İmza. Prof. Dr. M. Emin ÖCAL Doç. Dr. Emel ORAL Yrd. Doç. Dr. Seren GÜVEN DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu tez Enstitümüz İnşaat Mühendisliği Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No : Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü İmza ve Mühür Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ YAPI ÜRETİMİNİN TEMEL AŞAMALARINDA ALINACAK SAĞLIK VE GÜVENLİK ÖNLEMLERİNİN GELİŞTİRİLMESİNE YÖNELİK BİR ÖNERİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Danışman Yıl Jüri : Prof. Dr. M. Emin ÖCAL : 2008, Sayfa:81 : Prof. Dr. M. Emin ÖCAL Doç. Dr. Emel ORAL Yrd. Doc. Dr. Seren GÜVEN İnşaat sektörü, ülkemizde iş kazaları ve meslek hastalıklarının en fazla görüldüğü sektörlerden birisidir. Bunun önemli nedenlerinden birisi de inşaat sektörünün kendine özgü çalışma koşullarının olmasıdır. Bu çalışmada, yapı üretiminin temel aşamalarında karşılaşılabilecek iş kazası risk faktörleri incelenerek; uygulama aşamasında kullanılmak üzere bir Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) ile inşaat aşamalarına yönelik kontrol listeleri geliştirilmesi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: İnşaat Sektörü, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği, Sağlık ve Güvenlik Planı I

4 ABSTRACT MSc THESIS A PROPOSAL ABOUT DEVELOPING THE HEALTH AND SAFETY PRECAUTIONS THAT ARE TAKEN AT THE PHASE OF BUILDING PRODUCTİON DEPARTMAN OF CIVIL ENGINEERING INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERCIYT OF CUKUROVA Supervisor Year Jury : Prof. Dr. M. Emin ÖCAL : 2008, Pages:81 : Prof. Dr. M. Emin ÖCAL Assoc. Prof. Dr. Emel ORAL Assist. Prof. Dr. Seren GÜVEN Constructive works is one of the leading industries in which occupational accidents and diseases take mostly place frequently in our country. The reason is that the building industry has unque working conditions. In this study, by investigating the risk factors of occupational accidents and diseases in the building industry, it is aimed to submit a proposal about safety and health plan s general frame and its contents for the application phase and to develop a checklist for the building phase of the project. Key Words: Building Industry, Occupational Safety, Safety and Health Plan II

5 TEŞEKKÜR Bu çalışmayı tamamlamamda bana desteklerini hiç esirgemeyen aileme, tez konumun seçimi ile başlayıp, çalışma süreci içinde değerli katkı ve eleştirileriyle beni yönlendiren tez danışmanım Prof. Dr. M. Emin ÖCAL a ve iş yerindeki yoğun çalışma tempomuzun yanında yüksek lisans eğitimimi tamamlamam konusunda bana anlayış gösteren VİT-VAROL İNŞAAT TİC.LTD. ŞTİ. şirket yöneticilerine teşekkürlerimi sunarım. III

6 İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ....I ABSTRACT...II TEŞEKKÜR...III İÇİNDEKİLER... IV ŞEKİLLER DİZİNİ....VII TABLOLAR DİZİNİ IX KISALTMALAR......X 1.GİRİŞ ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR MATERYAL VE METOD İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ Risk Yönetimi Tehlikenin Tanımı Risk Tanımı ve Değerlendirilmesi Risklerin Tahmin Edilmesi Risk Değerlendirme Adımları Risk Analizi ve Yönetiminin Yararları Risk Yönetiminin İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlişkisi İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VEİŞGÜVENLİĞİ İnşaat Sektörünün İş Kazası Riskini Artıran Özel Koşulları İnşaat İşlerinin Çoğunlukla Doğal İklim Koşulları Altında Gerçekleştirilmesi İnşaat İşlerinde İşçi Devir Hızının Fazla Olması Çalışma Alanının Genelde Zemin Seviyesinden Yukarıda veya Aşağıda Olması ve Sürekli Değişiklik Göstermesi Çalışanlar ve Malzemelerin Sürekli Hareket Halinde Olması Çalışma Alanının Geniş ve Dağınık Olması İşlerin Genellikle Farklı Organizasyon ve İş Disiplinine Sahip Çeşitli Taşeronlarla Yapılması Şantiyedeki Hareketliliğin Sistematik Olmaması...19 IV

7 Her Şantiyenin Kendine Özgü Koşullarının Olması Kalıplaşmış Davranış Yaygınlığının Fazla Olması İnşaat İşletmelerinin Kurumsallaşmamış ve İşletme Kültürünün Gelişmemiş Olması TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Kanunlar İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Yönetmelik ve Tüzükler İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Kazı Çalışmaları Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Kazı Kenarının Çökmesi Kazıda Çalışanların Üzerine Malzeme Düşmesi Kazı Alanına İnsan veya Araç Düşmesi Çalışanların İş Makinelerinden Zarar Görmesi Kazı Çevresindeki Yapıların Zarar Görmesi Altyapı Hizmetlerinin Zarar Görmesi Kazı Çalışmalarıyla İlgili Kontrol Listeleri Betonarme Kalıp Montajı ve Sökümü Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Kalıp Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Yüksekten Düşmeler Çalışanların Üzerine Malzeme Düşmesi Kalıp Çalışmaları ile İlgili Kontrol Listesi Betonarme Demir Donatılarının İşlenmesi ve Montajı Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri...36 V

8 Demirlerin İşlenmesi ve Montaj Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Betonarme Demirlerinin İşlenmesi ve Montajı ile İlgili Kontrol Listesi Beton Dökümü Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Betonun Üretilmesi ve Dökülmesi Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Yerinde Üretilen Beton Dökümünde Alınması Gereken Tedbirler Hazır Beton ile Yapılan Dökümlerde Alınması Gereken Tedbirler Betonun Üretilmesi ve Dökülmesi ile İlgili Kontrol Listesi İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması Aşamalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması ile İlgili Kontrol Listesi Duvar Örülmesi Çalışmaları Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Duvar Örülmesi Çalışmaları Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Duvar Örülmesi ile İlgili Kontrol Listesi Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması ile İlgili Kontrol Listesi Tesisat İşlerinin Yapılması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri...48 VI

9 Tesisat İşlerinin Yapılması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Tesisat İşlerinin Yapılması ile İlgili Kontrol Listesi Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması ile İlgili Kontrol Listesi SONUÇLAR VE ÖNERİLER...53 KAYNAKLAR...55 ÖZGEÇMİŞ...58 EKLER...59 EK-1 Kazı İşleri Kontrol Listesi...60 EK-2 Kalıp İşleri Kontrol Listesi...63 EK-3 Demir Donatı İşleri Kontrol Listesi...65 EK-4 Beton İşleri Kontrol Listesi...67 EK-5 İskele İşleri Kontrol Listesi...69 EK-6 Duvar İşleri Kontrol Listesi...71 EK-7 Sıva, Boya; Badana ve Kaplama İşleri Kontrol Listesi...74 EK-8 Tesisat İşleri Kontrol Listesi...76 EK-9 Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Kontrol Listesi...79 EK-10 Eksik ve Yetersiz İşlemler Listesi...81 VII

10 ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 4.1. Risk Değerlendirme Aşamaları Şekil 5.2. Ölümle Sonuçlanan İş Kazalarının Sektörel Dağılımı Şekil 5.3. Sürekli İş Görmezliklerle Sonuçlanan İş Kazaların Sektörel Dağılımı...16 VIII

11 TABLOLAR DİZİNİ SAYFA Tablo 6.1. İş Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Kanunlar Tablo 6.2. İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Yönetmelik ve Tüzükler IX

12 KISALTMALAR AB : Avrupa Birliği ABD : Amerika Birleşik Devletleri AS/NZS : Australian and New Zealand Standard on Risk Management BYU : Brigham Young Üniversitesi ÇSGB : Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Ç.Ü. : Çukurova Üniversitesi EMO : Elektrik Mühendisleri Odası ILO : Uluslararası Çalışma Örgütü İSG : İş Sağlığı ve Güvenliği OHSAS : Occupational Health and Safety Advisory Service OSHA : Occupational Safety & Health Administration SGP : Sağlık ve Güvenlik Planı SSK : Sosyal Sigortalar Kurumu TDK : Türk Dil Kurumu THBB : Türkiye Hazır Beton Birliği vb. : ve benzeri/ benzerleri WHO : Dünya Sağlık Örgütü X

13 1.GİRİŞ 1. GİRİŞ Dünyada olduğu gibi ülkemizde de iş kazaları ve meslek hastalıkları önemli bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun en temel sebebi, sanayileşmenin gelişimine paralel olarak iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin gerekli düzenleme ve yatırımların yeterince yapılmamasıdır. Bilim, teknoloji ve sanayileşme, toplumsal değişimlerin nedenlerini oluşturmaktadır. Bilim teknolojiyi, teknoloji sanayileşmeyi ve artı değeri getirerek toplumların refah düzeyini yükseltmektedir. Hızlı gelişen bilim, teknoloji, kalkınma ve sanayileşme süreçleri kuşkusuz ülkelerin gelişme süreçlerine birçok faydalar sağlamıştır. Ancak bu gelişmelere paralel olarak çalışma yaşamı ve güvenliği için aynı başarının sağlandığını söylemek mümkün değildir. Her geçen gün iş kazalarıyla maddi ve manevi kayıpların büyük boyutlara ulaşması konunun önemini daha da arttırmaktadır. Bu bağlamda amaç, çalışanları yalnız tehlikeden korumak değil, onların daha iyi bir iş ortamında uzun süre çalışmalarını sürdürmelerini sağlamaktır. İş kazalarını ve bunların neden olduğu kayıpları, en aza indirmek amacıyla, güvenlik önlemelerinin saptanması ve uygulanması doğrultusundaki çalışmalar yıllardan beri süre gelmektedir. Bu çalışmalar sonucunda İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kavramı doğmuş ve konuya bilimsel olarak yaklaşılmaya başlanmıştır. İşçi sağlığı ve iş güvenliğini, işyerlerinin sağlık ve güvenlik koşullarına uygunluğu sağlanmak suretiyle iş kazaları ve meslek hastalıklarını azaltmaya yönelik önlemlerin bütünü olarak tanımlamak mümkündür. İş sağlığı ve güvenliği, İşyerlerinde işin yürütülmesi sırasında, çeşitli nedenlerden kaynaklanan sağlığa zarar verebilecek koşullardan korunmak amacıyla yapılan sistemli ve bilimsel çalışmalardır şeklinde de tanımlanmaktadır (ÇSGB, 2003). İş güvenliği hukuki açıdan da, İşin yapılması sırasında işçilerin karşılaştığı tehlikelerin ortadan kaldırılması veya azaltılması konusunda, esas olarak işverene, kamu hukuku temelinde getirilen yükümlülüklere ilişkin hukuk kurallarının bütünüdür. şeklinde tanımlanmıştır (Centel,1992). 1

14 1.GİRİŞ Bu tanımlara bakıldığında işçi sağlığı ve iş güvenliği kavramı, işçinin sağlık ve emniyetinin işyeri sınırları ve iş dolayısıyla doğan tehlikeler karşısında korunmasını kapsamaktadır. Ancak özellikle yaşama çevresinde de işçinin korunmasının gerekli olduğu fikrinin ileri sürülmesiyle birlikte bu tanımlamaların yeterli olmadıkları ortaya çıkmaya başlamıştır (Arıcı, 1999). Böylece içeriği daha geniş olan bir tanımlamaya ihtiyaç duyulmuştur. Geniş anlamda işçi sağlığı ve iş güvenliği kavramı, işyeri ile sınırlı sağlık ve emniyet tedbirlerinin yeterli koruma sağlayamayacağını kabul eden ve işçinin sağlığını ve güvenliğini etkileyen ve ilgilendiren ve işyeri dışından kaynaklanan riskleri de kapsamına dâhil eden bir kavramdır (Sabuncuoğlu,1999). Bu bağlamda her türlü işte çalışanların bedensel, ruhsal ve sosyal durumlarının iyileştirilmesi, çalışma şartlarının düzenlenmesi, çalışanların fiziksel, bedensel ve ruhsal niteliklerine uygun işlere yerleştirilmeleri, işin insana, insanın da işe uyumunun sağlanması işçi sağlığı ve iş güvenliği konuları arasındadır. İşçi sağlığı, sağlıklı bir yaşam çevresi için gereken sağlık kurallarını içerirken; iş güvenliği, daha çok işçinin yaşamına ve vücut bütünlüğüne yönelik tehlikelerin ortadan kaldırılması için gerekli teknik kuralları ele alır (Demircioğlu, Cantel, 2002). Ülkemizin ekonomik yönden hızla gelişmekte ve büyümekte olan bir yapısı vardır. Bu büyümede inşaat sektörünün çok önemli payı bulunmaktadır. Yapı üretiminin kaliteli ve şehircilik ilkelerine uygun nitelikte olması yanında, yapım sürecinde çalışanlara rahat bir ortam sağlanarak, onların iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı korunmaları konusuna da gereken özen gösterilmelidir. Ancak ülkemizde inşaat sektörü maalesef ölümlü iş kazası sayısı bakımından ilk sırada yer almaktadır (SSK, 2006) yılında yayımlanan Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği isimli yönetmelikte konu ile ilgili önemli iyileştirmeler öngörülmüştür. Bunlardan birisi de inşaat işlerinin projelendirme ve uygulama aşamalarında sağlık ve güvenlik planı hazırlanması ve her işyerinde en az bir sağlık ve güvenlikten sorumlu bir koordinatör istihdamının zorunlu kılınmış olmasıdır. 2

15 1.GİRİŞ Ancak söz konusu yönetmelikte, sağlık ve güvenlik planının içeriğinin ne olması gerektiği konusunda herhangi bir bilgi mevcut bulunmamaktadır. Bu durum pratikte çeşitli tereddüt ve farklı uygulamalara neden olmaktadır. Belirtilen nedenlerle bu çalışmada, yapı üretiminin uygulama aşamasında gerçekleştirilecek işler için bir sağlık ve güvenlik planı ve bu planın hayata geçirilmesinde yardımcı olacak kontrol listelerinin hazırlanması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ayrıntılı iş analizlerine dayalı olarak kontrol listeleri geliştirilmiştir. Ancak, işçi sağlığı konusu ayrıca tıp ve biyoloji bilgisi de gerektirdiğinden bu çalışmada ağırlıklı olarak iş güvenliği konusu üzerinde durulmuştur. Bu çalışma, iş güvenliği ve risk yönetimi, inşaat sektöründe işçi sağlığı ve iş güvenliği, sağlık ve güvenlik planı hazırlanması olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. İş güvenliği ve risk yönetimi bölümünde, risk kavramı ele alınmış ve risk yönetimi konusunda özet bilgiler verilmiş, iş güvenliği planlamasında risk yönetiminin önemi üzerinde durulmuştur. İnşaat sektöründe işçi sağlığı ve iş güvenliği bölümünde, inşaat sektöründe yaşanan iş kazalarının genel değerlendirmesi yapılarak sektörün iş kazası riskini artıran kendine özgü koşulları irdelenmiştir. Sağlık ve güvenlik planı hazırlanması bölümünde ise, inşaattın uygulanma sürecindeki iş aşamalarına yönelik iş güvenliği planı ve kontrol tabloları oluşturulmuştur. Sonra da bu çalışmada ulaşılan sonuçlar değerlendirilerek, iş sağlığı ve güvenliği bağlamında yapılabilecek çalışmalara yönelik öneriler sunulmuştur 3

16 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR İşçi sağlığı ve iş güvenliği, özellik gelişmiş ülkelerde yıllardan beri üzerinde çalışılan ve sürekli geliştirilen bir konudur. Son yıllarda bu konu ülkemizde de günden oluşturmaya başlamıştır. Konu ile ilgili yurt içinde ve dışında inşaat, tekstil, madencilik, tersane işletmeleri, fabrikasyon üretim gibi farklı iş kollarında önceden yapılmış çeşitli çalışmalar mevcuttur. Aşağıda, bu çalışmalardan inşaat sektörü ile alakalı olanların bazıları özetlenmiştir. International Labour Office (Uluslararası Sağlık Örgütü - ILO), (1992), Safety and Health in Consructions başlıklı bu çalışmasında öncelikle inşaatlarda iş güvenliği ile ilgili yapılacak çalışmaların kimler ve nasıl yapılması gerektiği hakkında bilgiler sunulmuştur. İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili yürütülen faaliyetlerde inşaat firmalarındaki çalışanların ne gibi sorumlulukları olduğu açıklanmıştır. Bu genel bilgilerin ardından inşaat faaliyetleri sırasında iş kazası riskinin fazla olduğu uygulamalarda (iskeleler, merdivenler, araçlar, kazı çalışmaları vb.) alınabilecek önlemler hakkında detaylı bilgiler sunulmuştur. Müngen, M.U. (1993), Türkiye de İnşaat İş Kazalarının Analizi ve İş Güvenliği Sorunu başlıklı Doktora Tezinde, iş güvenliğinin ülkemizde ve yurtdışındaki tarihsel gelişimini incelemiş; ülkemizde iş güvenliği konusundaki hukuksal sorumlulukları ele almış; Türkiye genelinde inşaat sektöründe karşılaşılan kaza sıklığını araştırmış ve Türkiye de inşaat sektöründe karşılaşılan iş kazalarının analizini yaparak çeşitli istatistikî bilgilere yer vermiştir. Ayrıca bu çalışmada ülkemizdeki iş güvenliği mevzuatı ve denetim organları konusu da değerlendirilmiştir. Aksöyek, A.R. (2002), Türk İnşaat Sektöründe İş Kazalarının ve İş Güvenliği Sorununun İncelenmesi başlıklı Yüksek Lisans Tezinde, iş güvenliği ile ilgili temel tanımları ayrıntılı bir şekilde ele almış; daha sonra iş kazalarıyla ilgili kaza sıklığı, kaza tekrarlama oranı, kaza ağırlık oranı gibi sayısal değerlendirmelere yer vermiş; inşaat sektöründe iş kazaları ile ilgili genel bir analiz yapmış ve bu analizinde iş kazalarının zamansal dağılımı, iş kazalarının şantiye özelliklerine göre dağılımı ve kaza tipleri gibi konuları irdelemiştir. Ayrıca çalışmada, Türkiye de 4

17 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR karşılaşılan inşaat iş kazalarının nedenleri ve ülkemizdeki iş güvenliği mevzuatı ele alınmıştır. Yetkin, O. (2004), Şantiyelerin İş Güvenliği Performans Analizi başlıklı Yüksek Lisans Tezinde, iş güvenliği ile ilgili temel kavramları açıkladıktan sonra ülkemizdeki çalışma hayatı, iş güvenliği ve işçi sağlığı ile ilgili mevzuatı geniş bir şekilde irdelemiştir. Bununla beraber çalışmada, uluslar arası iş güvenliği yönetim sistemleri ve uygulama kriterleri ile ilgili bilgiler sunulmuştur. Türkiye de inşaat iş kazaları ve iş güvenliği sorunu ele alınarak, iş güvenliği ile ilgili performans değerlendirme analizi yapmak amacıyla şantiye koşulları değerlendirme anketi, şantiye tehlike analizi değerlendirme anketi gibi anketlere yer verilmiş ve bunların sonuçları irdelenmiştir. Karaca, S. (2004), Yapı İşlerinde İş Güvenliği Açısından Risk Değerlendirmesi ve Alınacak Önlemler başlıklı Yüksek Lisans Tezinde, ülkemizdeki iş güvenliği mevzuatı hakkında bilgiler vermiş ve iş güvenliğinde kullanılan yönetim sistemleri (OHSAS 18001) hakkında özet bilgilendirmeler yapmıştır. Ayrıca ülkemizde yurtiçi ve yurtdışı faaliyetleri olan çeşitli özel inşaat şirketlerinin iş güvenliği açısından incelenmesi ve değerlendirilmesi yapılmış; yapı işlerindeki tehlikeler göz önüne alınarak risk değerlendirilmesi ve risk derecelendirilmesi hakkında bilgiler verilmiş; yapı işlerinde alınacak iş güvenliği önlemleri hakkında genel öneriler ortaya konulmuştur. Brigham Young Universitesi, (2006), Risk Management & Safety Programında, Risk yönetiminin temel aşamaları açıklanmış, risk yönetimi konusu ile iş güvenliği kavramlarının bağlantısı ortaya konmuş, şantiyelerde meydana gelebilecek iş kazaları için alınacak güvenlik önlemleri verilmiş, inşaat işlerindeki kazı, kalıp gibi belli başlı bazı uygulamalar için iş güvenliği kontrol listeleri oluşturulmuştur. Birecikli, B.M. (2007), Şantiye Tekniği ve Şantiyede İş Güvenliği başlıklı kitabında, inşaat sektöründeki başlıca iş kazası risklerinden bahsetmiş, şantiyelerde iş güvenliği ile ilgili sorumluluk dağılımının nasıl olması gerektiğini vurgulamış, çalışanların kullanması gereken güvenlik ekipmanlarını tanıtmış, başlıca iş kolları ile ilgili iş kazalarının önüne geçebilmek adına alınabilecek önlemleri aktarmıştır. 5

18 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Ayrıca iş güvenliği ile ilgili ülkemizde uygulanan mevzuat hakkında bilgilendirme yapılmıştır. Özellikle ülkemizde yapılmış mevcut çalışmalarda, sağlık ve güvenlik planı ve buna dayalı kontrol listeleri düzeyinde detaylara yer verilmemiş olduğundan bu çalışmada bu eksikliğin giderilmesi hedeflenmiştir. 6

19 3. MATERYAL VE METOT 3. MATERYAL VE METOT Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, inşaat işlerini proje aşaması ve uygulama aşaması olarak iki ana kısma ayırmış ve bu kısımlara özgü sağlık ve güvenlik planı hazırlanmasını öngörmüştür. Ancak yönetmelikte istenilen bu planların içeriği hakkında bir bilgi verilmemiştir. Yaptığımız bu çalışmada, yapı üretiminin uygulama aşamasına yönelik sağlık ve güvenlik planı hazırlanması amaçlanmıştır. Bu bağlamda önce uygulama aşamasında yürütülecek çalışmalar ve bu çalışmalar sırasında oluşabilecek riskler göz önünde bulundurularak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği çerçeve plan oluşturulmuştur. Oluşturduğumuz İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği çerçeve planında yapı üretiminin uygulama aşaması dokuz bölümde ele alınmıştır. Bu bölümler; Kazı yapılması, Betonarme kalıbı montajı ve sökümü, Betonarme çeliklerinin işlenmesi ve montajı, Beton dökülmesi, İş iskelesi kurulması ve kullanılması, Duvar örülmesi, Sıva, boya, badana ve kaplama yapılması, Tesisat işleri, Yapının temizliği ve şantiyenin taşınması, olarak gruplandırılmıştır. Çerçeve plan oluşturulduktan sonra, bu planda yer alan her bölümün içeriği detaylandırılarak ilgili işlem basamaklarının kontrol listeleri hazırlanmıştır. Bu listeler, takip ve raporlamada kolaylık olması bakımından yukarıda saydığımız aşamaların adı ve sırasına göre isimlendirilmiştir. Örneğin, kazı yapılması sırasında alınacak sağlık ve güvenlik tedbirleri ile ilgili liste LKZ01 (Liste Kazı 01) şeklinde, kalıp ile ilgili liste LKL02 (Liste Kalıp 02) şeklinde düzenlenmiştir. Oluşturulan bu kontrol listeleri, uygulamaları kontrol eden sorumlu kişinin kim olduğunu ve görevini, kontrol günündeki hava koşullarını, kontrol edilecek konuları içermektedir. Bu konuların karşılarında evet ve hayır sütunları oluşturulmuştur. 7

20 3. MATERYAL VE METOT Listeyi takip eden kişi konu ile ilgili gerekli gözlemleri yaptıktan sonra eğer alınan tedbirler yeterli ise evet sütununa X işareti koyacaktır. Ancak ilk kontrol sırasında eksiklikler tespit edilirse listedeki hayır sütununa LSGP00 yazılacaktır. LSGP00 olumsuzluk ve eksikliklerin raporlanmasını sağlayacak olan listedir. Bu liste; görülen eksikliğin ait olduğu ana listedeki sıra no su, yapılan kontrolün tarihi, konunun açıklaması ve oluşan olumsuz durumun şantiyedeki sorumlusu ve yapılması gerekenler için ayrılmış sütunlarından oluşmaktadır. Detay planlar oluşturulurken ülkemiz ve yurtdışındaki bazı standart ve kanunlardan yaralanılmıştır. Bunlardan ülkemizde halen geçerli olan resmi dokümanlar; 4857 Sayılı İş Kanunu, Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği ve Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü dür. Ayrıca ABD nin kullandığı ve ülkemizde de 1999 da yayımlanan ve 2007 de revize edilen OHSAS 18001, Avrupa Birliği ülkelerinin kullandığı OSHA standartları ve yine ABD Savunma bakanlığının kullandığı sağlık ve güvenlik standartlarından da yararlanılmıştır. Bu şekilde oluşturulan detay planları ile uygulama aşamasında alınacak sağlık ve güvenlik tedbirlerinin kolay ve pratik bir şekilde kontrol edilmesi amaçlanmıştır. Böylece oluşturulan kapsamlı ve ilgililerin sorumluluklarını hatırlatıcı nitelikteki bu planların iş kazalarını önlenmesinde önemli katkılar sağlayacağı umulmaktadır. Hazırlanan sağlık ve güvenlik planında daha çok iş güvenliği konusu üzerinde durulmuş, çalışanların yaptıkları iş sürecinde başlarına gelebilecek iş kazası riskleri değerlendirilmiş ve bu risklere karşı alınması gereken güvenlik önlemleri detaylı bir şekilde verilmiştir. İşçi sağlığı ve meslek hastalıkları konusu özellikle tıp biliminde uzmanlık istediği için bu konularda fazla detaya inilememiştir. Bu konuda çalışanların, iş ortamlarında meslek hastalıklarına yakalanmamak için nelere dikkat etmeleri gerektikleri çok genel anlamda verilmiştir. 8

21 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ 4. İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde amaç çalışanların iş kazalarına uğramaları ve meslek hastalıklarına yakalanmalarını önlemek, onlara sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamaktır (Özkılıç, 2005). Bu amaçla yürütülen çalışmalardan olumlu sonuç alabilmek için risk yönetimi konusunun iyi anlaşılması gerekmektedir. Risk yönetimi, iş güvenliği konusunun temelini oluşturmaktadır diyebiliriz. Çünkü iş güvenliği, çalışma sırasında olabilecek kaza risklerine karşı alınan önlemleri kapsamaktadır. Örneğin iskelede çalışan bir işçinin yüksekten düşmek suretiyle iş kazasına uğrama riski yüksektir, bu nedenle onun güvende çalışması için gerekli güvenlik önlemlerinin alınmış olması şarttır. Bunun gibi yapılan her türlü uygulamada risk değerlendirmesi yapmak ve bu değerlendirme sonucuna göre önlem almak gerekmektedir. Bu bölümde risk kavramı ve risk yönetimi konusu özetlenerek, sağlık ve güvenlik planlamasında risk yönetiminin önemine değinilmiştir Risk Yönetimi Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile Dünya Sağlık Örgütü nün (WHO) işçi sağlığı ve iş güvenliği ortak komisyonunda işçi sağlığının esasları şöyle belirlenmiştir (Bayır, Ergül, 2006): Bütün iş kollarında işçinin fiziksel, ruhsal ve sosyo-ekonomik bakımdan sağlığını en üst düzeye çıkarmak ve bunun devamını sağlamak, Çalışma şartları ve kullanılan zararlı maddeler nedeni ile işçi sağlığının bozulmasını engellemek, Her işçiyi kendi fiziksel ve ruhsal yapısına uygun işte çalıştırmak, Özet olarak işin, işçiye ve işçinin işe uyumunu sağlamaktır. Belirlenen bu amaçlara ulaşmak, dolayısıyla iş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek için iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin, sistemli önlemler dâhilinde aşağıda belirtilenleri yapmak sorumluluğu bulunmaktadır: 1- Tehlikeleri tanımlamak, 2- Her tehlike için riskin boyutunu tahmin etmek ve saptamak, 9

22 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ 3- Riskin kabul edilebilir olup olmadığına karar vermek ve riski kontrol altına almaktır Tehlikenin Tanımı Tehlike kavramı, TDK sözlüğünde Büyük zarar ya da yok olmaya yol açabilecek durum olarak tanımlanmaktadır. İş sağlığı ve güvenliği konusunda tehlikelerin belirlenmesi, doğabilecek riskleri ve bunların düzeylerinin belirlenmesi açısından önemlidir (Canpolat, 2008). Bir tehlikenin ortaya çıkması olasılığa dayalıdır. Bu olasılık söz konusu tehlikeyi oluşturan koşullar ve etmenlerle birlikte değerlendirilmelidir. Tehlike olasılığı değişkenlerini aşağıdaki başlıklar altında toplamak mümkündür (ÇSGB, İş Sağlığı ve Güvenliği Kursu, 2006) : 1- Tehlikeye maruz kalan kişilerin sayısı, 2- Ne sıklıkla tehlikeye maruz kalındığı, 3- Ne kadar süreyle tehlikeye maruz kalındığı, 4- Eğitim düzeyi, 5- Denetimin etkinlik düzeyi, 6- Çalışma koşulları, 7- Yorgunluk, dikkatsizlik, halsizlik gibi etmenler. İş kazları ve meslek hastalıklarının önlemesi için öncelikle risklerin belirlenip, risk haritalarının oluşturulması gerekmektedir. Risk haritalarının hazırlanabilmesi için de öncelikle olası tehlikelerin tespit edilmesi gerekmektedir. Tehlikelerin belirlenmesi için tipik girdiler şunlardır (Özkılıç, 2005): İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hukuki ve diğer şartlar (Mevzuat), Ön gözden geçirme sonuçları, Çalışanlar ve diğer ilgili taraflardan alınan bilgiler, Çalışanlardan elde edilen İSG bilgileri, işyerindeki gözden geçirme ve iyileştirme faaliyetleri, ISG politikası, Kaza ve olay kayıtları, 10

23 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ Uygunsuzluklar, Denetim sonuçları, İletişim belgeleri, En iyi uygulamalar hakkında belgeler, Kuruluşa özgü tipik tehlike riskleri, benzer kuruluşlarda oluşmuş olan kaza ve olaylar, Elektrik kullanımı, Kuruluşun tesisleri, prosesleri ve faaliyet hakkında bilgiler, Saha planları, Radyasyon kaynakları, Yangın, Proses akış şemaları Makine, ekipman vb. bilgiler, Malzeme envanterleri, Toksikoloji ve diğer sağlık ve iş güvenliği verileri, Verilerin izlenmesi, Kimyasal ve biyolojik maddeler, Malzeme güvenlik bilgi formları, Yöntemler, görevler, İnceleme raporları, Profesyonel destek, uzmanlık, Tıbbi/ ilkyardım raporları, Sağlık riskleri taraması. Tehlikeleri ortaya çıkarabilmek için hazırlanacak olan bir kontrol tablosunda yukarıda belirtilen girdilerden faydalanılarak risk haritaları da oluşturulabilir Risk Tanımı ve Değerlendirilmesi Risk kavramının literatürde değişik tanımları vardır, bunlardan bazıları aşağıda verilmiştir: 11

24 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ Herhangi bir olayın potansiyel zarar meydana getirme olasılığı ve sonucudur.(as/nzs 4804) Belirlenmiş tehlikeli bir olayın oluşma olasılığı ve sonuçlarının kombinasyonu (OHSAS 18001), Belli bir dönemde veya koşullar altında istenmeyen olayın ortaya çıkma olasılığı, çevre koşullarına göre sıklık ve olasılık (ILO), Risk değerlendirmesi, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğinin 4. Maddesinde; İşyerlerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin, işçilere, işyerine ve çevresine verebileceği zararların ve bunlara karşı alınacak önlemlerin belirlenmesi amacıyla yapılması gerekli çalışmalar olarak tanımlanmıştır. Risk değerlendirmesi, aşağıdaki sorulara cevap vermektedir (Özkılıç, 2005): Tehlikeler nelerdir? Potansiyel etki ve sonuçlar nelerdir ve bunlar kabul edilebilir midir? Bu etki ve sonuçların meydana gelme olasılıkları nedir? Riskin kabul edilebilir durumunun devam ettirilebilmesi için kontrol ve koruma çalışmaları yeterli midir? İş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek veya sayılarını en aza indirmek için, riskleri tespit etmek ve ilgili mevzuat ve kanunlar dâhilinde risklerin yok edilmesi için yapılacak çalışmaları belirlemek ve bunu sistemli bir hale getirmek gerekmektedir Risklerin Tahmin Edilmesi Tehlikeler tanımlandıktan sonra, tehlikelerin meydana gelme ihtimali ve etkilerinin şiddetleri belirlenerek riskler saptanmış olur. Böylece risklerin olasılıkları ve sonuçları belirlenerek, gerekli önlemler alınabilir. Riskleri tahmin etme, iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesinde önemli rol oynar Risk Değerlendirme Adımları Risk değerlendirmede Şekil 4.1. de görülen adımlar izlenebilir. 12

25 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ 1.Adım: Tehlikeleri Belirle 5.Adım: İzle ve Tekrar Et 2.Adım: Riskleri Değerlendir 4.Adım: Kontrol Tedbirlerini Tamamla 3.Adım: Kontrol Tedbirlerine Karar Ver Şekil 4.1. Risk Değerlendirme Aşamaları (Bayır, Ergül, 2006) Risk Analizi ve Yönetiminin Yararları Risk analizi ve yönetiminin hedefi, kurum içerisinde olabilecek tehlikelere uygun cevap verebilecek, kasıtlı ya da kasıtsız tehditlerin etkisini ve olma ihtimalini azaltacak hazırlıkları, prosedürleri ve kontrolleri teşhis etmektir. Risk analizi ve yönetiminin birçok yararları vardır. Bu yararların başta gelenleri şu şekilde sıralanabilir (Özkılıç, 2005): İşyerinin yazılı prosedür ve politikalarının oluşmasını ya da olgunlaşmasını sağlar. İşyeri çalışanlarının iş sağlığı ve güvenliği konularında bilgi sahibi olmalarını ve katılımını sağlar. İşyeri yönetiminin de iş sağlığı ve güvenliği konularında bilgi sahibi olmalarını ve bu konularda karar vermelerini sağlar. 13

26 4.İŞ GÜVENLİĞİ BAĞLAMINDA RİSK YÖNETİMİ Risk analizi prosesinden alınan ilk sonuçlar ile organizasyon ya da işletmedeki olası tehlikeler ve alınacak tedbirler belirlenir. İşletme, organizasyon ya da kurumdaki risklerin büyüklüğünün hesaplamasına ve riskin tolere edilebilir olup olmadığına karar verilmesini sağlar. İşyerinde yanlış güvenlik tedbirleri alınmış olabilir ya da insanlarda yanlış güvenlik bilinci oluşmuş olabilir, tüm bu tedbirlerin ve güvenlik bilincinin gözden geçirilmesini sağlar. İşyerinde yasal yükümlülükler ve iş sağlığı ve güvenliği politikası çerçevesinde tahammül edilebilir düzeye indirilmiş risk ile çalışılmasını sağlar. İşyerindeki gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetlerin gerçekleştirilmesini sağlayacak verilerin kaydedilmesini, sonuçların izlenmesini ve ölçülmesini sağlar Risk Yönetiminin İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlişkisi İş kazaları ve meslek hastalıklarının en aza indirilebilmesi için, iş kazaları ve meslek hastalıklarını oluşturan nedenler ve bunları etkileyen faktörler ile ilgili en geçerli ve doğru bilgiyi toplayarak, risklere karşı önlemlerin alınması gerekmektedir. Bu açıdan iş kazaları ve meslek hastalıklarına neden olan tehlikeli durumlar tespit edilerek, bu tehlikelerin taşıdıkları risklerin belirlenmesi ve bu risklere karşı önlemlerin alınmasına yönelik faaliyetler, işveren ve çalışan açısından hayati önem taşımaktadır. 14

27 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ Türkiye de inşaat sektörü, gerek toplam yatırımların ulusal gelir içindeki payı, gerekse yatırılan işgücü olanaklarının boyutu itibarıyla ekonomimizin en canlı ve en önemli sektörlerinden biridir. Ancak her yıl inşaat sektöründe çalışanların bir kısmı, iş kazaları sonucunda ölüm ya da daimi iş görmezlikler sebebi ile işini sürdürememektedir. Özellikle ölümle sonuçlanan kaza sayısının çokluğu bakımından kıyaslama yapıldığında inşaat sektörü bu alanda ilk sırada yer almaktadır(ssk 2006). Durumun bu şekilde ciddi boyutlarda olması bu alanda iş güvenliği çalışmasının çok daha etkin hale getirilmesini zorunlu kılmaktadır. İnşaat sektöründe meydana gelen iş kazalarının bir önemli özelliği de ölümle sonuçlanan kaza sayısının diğer sektörlere oranla fazla olmasıdır. Türkiye genelinde sürekli iş görmezlikle sonuçlanan iş kazalarının oranı %18,3 olurken, inşaat sektöründe bu oran %38,7 ye çıkmaktadır. Yine Türkiye deki tüm iş kazalarının %0,7 si ölümle sonuçlanırken, inşaat sektöründeki iş kazalarının %1,5 i ölümle sonuçlanmaktadır (SSK 2006). Şekil 5.2. ve Şekil:5.3 de verilen grafiklerde de SSK 2006 verilerine göre ölümle sonuçlanan iş kazalarının sektörel dağılımı ve sürekli iş görmezliklerle sonuçlanan iş kazalarının sektörel dağılımı görülmektedir. Sayısal verilerde de görüldüğü gibi inşaat sektöründe iş kazaları sonucunda yaralanmalar ve ölüm riski diğer sektörlere nazaran daha fazladır. Bu sebeple, inşaat sektöründe iş sağlığı ve güvenliğini tehdit eden risk faktörlerini azaltacak önlemler geliştirilirken, bu sektörün kendine özgü koşullarının da göz önünde bulundurulması gerekmektedir. 15

28 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ Faaliyet Grupları Toplam İş kazası sayısı Ölüm Sayısı Kömür Madenciliği Gıda Maddeleri Sanayi Dokuma Sanayii Taş,Toprak, Kil, Kum Vs. İma Metal Mütea. Esas Endüs Metalden Eş.İm.(Makina Hariç) Makina İm. Ve Tamiratı Nakil Araçları İmali İnşaat Toptan Ve Perakende Tic Nakliyat Şekil 5.2. Ölümle Sonuçlanan İş Kazalarının Sektörel Dağılımı (SSK 2006) Diğer Sektörler 50% İnşaat 22% Metal Eşya İm. 10% Nakliyat 7% Kömür Madenciliği 5% Dokuma San. 6% İnşaat Nakliyat Kömür Madenciliği Metalden Eşya İm.(Mak. Hariç) Dokuma San. Diğer Sektörler Şekil 5.3. Sürekli İş Görmezliklerle Sonuçlanan İş Kazaların Sektörel Dağılımı (SSK 2006) 16

29 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ 5.1. İnşaat Sektörünün İş Kazası Riskini Artıran Özel Koşulları İnşaat sektörünün kendine özgü bazı özellikleri şantiyelerde iş kazası riskinin artmasına sebep olmaktadır. Bundan dolayı inşaat sektöründe yaşanabilecek iş kazalarını en aza indirebilmek adına yapılan çalışmalarda, bu kazaları artırıcı özelliklerin göz önüne alınması gerekmektedir. Bu özellikleri aşağıdaki başlıklar altında özetlemek mümkündür (Ç.Ü., İş Sağlığı ve Güvenliği Kursu 2006) İnşaat İşlerinin Çoğunlukla Doğal İklim Koşulları Altında Gerçekleştirilmesi İnşaat işlerinin büyük çoğunluğu açık havada doğal iklim koşullarının altında gerçekleştirilmektedir, bunun sonucunda çalışanların çalışma ortamlarında asgari konfor koşullarını sağlamak çoğu zaman mümkün olamaz. Dolayısıyla aşırı soğuk ve sıcak, çalışanların dikkatinin azalmasına, çabuk yorulmalarına ve daha dalgın olmalarına neden olabilmekte; yağışın neden olduğu zemin kayganlığı, tutunma güçlüğü, iş kazası riskini artırmaktadır İnşaat İşlerinde İşçi Devir Hızının Fazla Olması Bir inşaatta çalışmaya başlayan işçi, işin sona ermesi, ücretini düşük bulması ya da daha uygun koşullarda iş bulması sonucu başka işyerine geçmektedir. Bu şekildeki iş değiştirmeler inşaat sektöründe diğer sektörlere kıyasla oldukça fazladır. Bu durum inşaat çalışanlarının iş yerlerinde sürekli bir mesleki eğitim almalarını ve iş güvenliği açısından kalıcı bir kurum kültürü oluşturulmasını güçleştirmektedir. 17

30 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ Çalışma Alanının Genelde Zemin Seviyesinden Yukarıda veya Aşağıda Olması ve Sürekli Değişiklik Göstermesi İnşaat işinin doğası gereği çalışma, zemin seviyesinin altında başlar ve yükselerek devam eder. Bu yükselme yapılan yapının özelliklerine göre onlarca metreye ulaşabilmektedir. Bu durum da, çalışanların kendilerinin düşmeleri ya da araç gereç düşmesine bağlı iş kazalarına maruz kalma riskini artıran çok önemli bir etkendir. Ayrıca çalışma ortamının sürekli yükselmesi ve/veya değişmesi, ortama alışmanın sağladığı avantajı azaltması yanında, çalışanların her an beklenmeyen durumlarla karşılaşmalarına ve dolayısıyla küçük dalgınlıkların büyük iş kazalarına neden olmasına zemin hazırlamaktadır Çalışanlar ve Malzemelerin Sürekli Hareket Halinde Olması Yapılan işler montaj veya yerinde imalat olsun, çoğunlukla insan gücü ile yerine nakledilen ve uygulanan küçük parçalardan oluşur. Bu durum, kaldırma ve taşıma kusurlarına bağlı düşme, çarpma, ayak takılması veya bel fıdığı gibi bir takım meslek hastalıklarının oluşmasına zemin hazırlamaktadır Çalışma Alanının Geniş ve Dağınık Olması İnşaatın farklı aşamalarında aynı anda iş yapmakta olan çeşitli çalışma gurupları mevcuttur. Genellikle bu çalışma guruplarının denetim elemanlarınca hepsinin her an görüp izlenebilmesi mümkün değildir. Bu durum, çalışanların iş güvenliği kurallarına uygun şekilde çalıştıklarını ve gerekli koruyucu donanımları kullanıp kullanmadıklarını kesintisiz ve sürekli olarak izlemeyi güçleştirmektedir İşlerin Genellikle Farklı Organizasyon ve İş Disiplinine Sahip Çeşitli Taşeronlarla Yapılması Alt yüklenicilerin (taşeronların) yönetimi çoğunlukla asıl yükleniciden bağımsız olarak gerçekleşmektedir. Her birinin iş anlayışı ve davranış kültürü farklı 18

31 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ olan bu gruplar çoğunlukla bağımsız hareket ederler. Bu durum işyerinde, müşterek davranış formatının oluşmasını ve kurumda bir iş güvenliği kültürü oluşmasını güçleştirmektedir Şantiyedeki Hareketliliğin Sistematik Olmaması Şantiye içerisinde malzeme ve insan hareketleri, belirlenmiş ve kesinleştirilmiş güzergâhlara göre olmayıp, kişilerin insiyatifine bağlı ve her an değişebilen şekilde gerçekleşir. Bu durum çalışanları, zemin düzensizliği, düşme ve çarpmadan kaynaklanan kazalara karşı, korumayı güçleştirmekledir Her Şantiyenin Kendine Özgü Koşullarının Olması Her şantiye, inşaatın fiziki boyutları, uygulanan üretim yöntemleri, inşaat süresi, yörenin iklim koşulları ve zemin topografyası bakımından kendine özgü koşullara sahiptir. Bu durum, geliştirilen güvenlik önlemlerinin şablon olarak her şantiyede aynen uygulanmasını güçleştirir. Dolayısıyla iş güvenliği ve sağlığı ile ilgili önlemlerin, her şantiyenin kendi koşullan dikkate alınarak güncellenmesi gerekir Kalıplaşmış Davranış Yaygınlığının Fazla Olması Çalışanlar bireysel deneyim ve çalışma alışkanlıklarına dayalı olarak şekillenen davranış kalıplarına sahiptirler ve bunlardan vazgeçmeme konusunda inatçıdırlar. Bu durum işyerindeki oluşması istenen ortak davranış formatının oluşmasını güçleştirir. 19

32 5. İNŞAAT SEKTÖRÜNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ İnşaat İşletmelerinin Kurumsallaşmamış ve İşletme Kültürünün Gelişmemiş Olması Ülkemizde inşaat işletmelerini çoğu bireysel nitelikli veya yalın ortaklık şeklindedir. Bu nedenle, bünyesine katılan yeni çalışanları olumlu davranışla şekillendirecek kurum kültürü oluşmamıştır. Bu durum işletmeye gelenlerin olumlu yönde belirli davranış kalıplanı edinmesini güçleştirmektedir. Dolayısıyla, inşaat sektöründe iş sağlığı ve güvenliği konusu ele alınıp önlem geliştirilirken, yapı üretiminin yukarıda özetlenen kendine has koşullarının da mutlaka dikkate alınması gerekmektedir. 20

33 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT Bu bölümde Türkiye de yürürlükte bulunan iş güvenliği mevzuatı ana hatlarıyla incelenerek ülkemizdeki genel durum değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme yapılırken de inşaat sektörü ile ilgili hususlara öncelik verilmiştir. Ülkemizde yürürlükte olan kanunların birçoğunda iş güvenliğini doğrudan veya dolaylı olarak ilgilendiren maddeler bulunmaktadır. Ayrıca kanunlar dışında konu ile ilgili birçok tüzük ve yönetmelik de mevcuttur. Bu bölümde bu konu ile ilgili resmi düzenlemeler hakkında özet bilgi verilmiştir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Kanunlar Çalışma ortamında sağlık ve güvenlik konuları ile ilgili temel kanun, tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanan, 1475 sayılı İş Kanunu dur. Bu kanun, üzerinde bazı yenilikler yapılarak yerini günümüzde yürürlükte olan tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanan, 4857 sayılı İş Kanunu'na bırakmıştır. İş Kanunu nun haricinde de çeşitli kanunlarda işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili ibareler bulunmaktadır sayılı yeni İş Kanunu toplam 8 bölüm ve 122 maddeden oluşmaktadır. Ancak yasanın iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili düzenlemeleri beşinci bölümde iş sağlığı ve güvenliği başlığı altında yer almaktadır. Bu başlık altında işçilerin ve işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği bağlamında yükümlülükleri, işin durdurulması ve işyerinin kapatılması ile ilgili hükümler, iş sağlığı ve güvenliği kurulu, iş yeri hekimleri, iş güvenliği ile ilgili mühendis veya teknik elemanlar ile ilgili hükümler, işçi hakları, ağır ve tehlikeli işler ve bu işlerde çalışanların alması gereken raporlar, ons ekiz yaşından küçük çalışanlar ile ilgili raporlar ile ilgili konulara yönelik hüküm ve düzenlemeler yer almaktadır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda 4857 sayılı İş Kanunu nun dışında farklı kanunlarda da çeşitli ibareler bulunmaktadır. Örneğin Türkiye Cumhuriyeti 21

34 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT Anayasanın çalışma şartları ve dinlenme hakkı ile ilgili 50. maddesinde "Kimse yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan islerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartlan bakımından özel olarak korunurlar. Dinlenmek çalışanların hakkidir. Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla düzenlenir." denilmektedir. İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili konulara yer verilmiş bulunan diğer kanunlar Tablo 6.1. de verilmiştir. Resmi Gazete Kanun Adı Tarih/Sayı Türk Ceza Kanunu / Borçlar Kanunu / 359 Umumi Hıfsızsıhha Kanunu / 1489 Belediyeler Kanunu / İmar Kanunu / Çıraklık ve Mesleki Eğitim Kanunu / Mühendislik ve Mimarlık Hakkında Kanun / 3945 Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanunu / Sendikalar Kanunu / Karayolları Trafik Kanunu / Tablo 6.1. İş sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Kanunlar 6.2. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Yönetmelik ve Tüzükler 1475 ve 4857 sayılı kanunlar kapsamında işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çeşitli tüzük ve yönetmelikler mevcuttur. Bu tüzük ve yönetmelikler farklı sektörlerde işçiler için sağlıklı ve güvenli çalışma ortamı sağlamak adına alınması gereken önlemleri kapsamaktadır. 22

35 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği topam 5 bölüm ve 19 maddeden oluşmaktadır. Yönetmeliğin amacı işyerlerinde sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenmesidir. Bu amaçla, mesleki risklerin önlenmesi, sağlık ve güvenliğin korunması, risk ve kaza faktörlerinin ortadan kaldırılması, iş sağlığı ve güvenliği konusunda işçi ve temsilcilerinin eğitimi, bilgilendirilmesi, görüşlerinin alınması ve dengeli katılımlarının sağlanması, yaş, cinsiyet ve özel durumları sebebi ile özel olarak korunması gereken kişilerin çalışma şartları ile ilgili genel prensipler ve diğer hususlar bu yönetmelikte düzenlenmiştir Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği toplam 3 bölüm, 17 madde ve yönetmeliğe ait 4 adet ekden oluşmaktadır. Yönetmeliğin amacı, yapı işyerlerinde alınacak asgari sağlık ve güvenlik şartlarını belirlemektir. Bu amaç doğrultusunda yönetmeliğin ikinci bölümünde, koordinatörlerin atanması, sağlık ve güvenlik planı ve bildirimi, proje hazırlık aşamasında işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili genel prensipler, proje uygulama aşamasında işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili genel prensipler, koordinatörlerin proje ve uygulama aşamasındaki görevleri, işverenlerin sağlık ve güvenlik tedbirlerine ilişkin yükümlülükleri ve işçilerin sağlık ve güvenlik ile ilgili alınan önlemler ve bu konuda yapılması gerekenler yer almaktadır. Yönetmeliğin eklerinde de yine konu ile ilgili yapı işleri listesi, iş sağlığı ve güvenliğin riskleri içeren çalışmaların listesi, bildirimde yer alması gereken hususlar ve yapı alanları için asgari sağlı ve güvenlik koşulları yer almaktadır. 23

36 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü toplam 7 kısım, 141 maddeden oluşmaktadır. Tüzüğün birinci kısmında yapım işlerinin kapsamı belirtilmiş, hangi iş kollarının yapım işi sayılacağı açıklanmış, işverenlerin işçilerin güvende çalışmalarını sağlamak adına alacakları sorumluluklar belirtilmiş ve işverenlerin işyerlerinde bulundurması zorunlu olan yapı iş defterleri hakkında açıklamalara yer verilmiştir. İkinci kısmında yapı işlerinde alınacak güvenlik tedbirleri açıklanmış, yapı işlerinin gündüz yapılması gerektiği, gece çalışması olması durumunda yeterli düzeyde aydınlatma sağlanması, yapı işinde kullanılan iskele, platform, merdiven gibi yapı elemanlarının yeterli sağlamlıkta olması gerektiği, çalışanlara gerekli kişisel koruma ekipmanlarının sağlanması gerektiği, işyerlerinde gerekli uyarı levhalarının bulunması gerektiği ve yapı alanlarına araçların güvenli giriş-çıkış yapabilecekleri yerlerin oluşması gerektiği gibi konulara yer verilmiştir. Üçüncü kısımda; kazı işlerinde alınacak güvenlik tedbirleri ile ilgili konulara yer verilmiştir. Dördüncü kısımda; iskelelerde ve merdivenlerde alınacak güvenlik tedbirleri ile ilgili konulara yerverilmiştir. Beşinci kısımda; yıkım işlerinde alınacak güvenlik tedbirlerine yer verilmiş ve altıncı kısımda da; yapı işlerinde kullanılan makine ve teçhizatta alınacak güvenlik tedbirleri ile ilgili konular açıklanmıştır. İnşaat sektöründe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile doğrudan veya dolaylı ilgisi bulunan diğer tüzük ve yönetmelikler Tablo 6.2. de verilmiştir. Yönetmelik / Tüzük Adı Resmi Gazete Tarih/Sayı İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkında Tüzük / Parlayıcı Patlatıcı Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan / 1472 İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük 24

37 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedibuçuk Saat / veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük İş Teftiş Tüzüğü / Fazla Çalışma Tüzüğü / Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü / Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği / Elektrik Tesislerinde Topraklama Yönetmeliği / Makına Koruyucuları Yönetmeliği / Gürültü Kontrol Yönetmeliği / İş Kolları Tüzüğü / İşyeri Sağlık Birimleri ve İşyeri Hekimlerinin Görevleri ile / Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik İş Güvenliği İle Görevli Mühendis veya Teknik Elemanların Görev, Yetki ve Sorumlulukları ile Çalışma Usul ve Esasları / Hakkında Yönetmelik Gürültü Yönetmeliği / Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği / Titreşim Yönetmeliği / Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri / Hakında Yönetmelik Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri / Hakında Yönetmelik Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik / Önlemleri Hakında Yönetmelik Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve / Güvenlik Önlemleri Hakında Yönetmelik Muhtemel Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Techizat ve / Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelik İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik / Önlemleri Hakkında Yönetmelik 25

38 6. TÜRKİYE DE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ HAKKINDA RESMİ MEVZUAT Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği / Kişisel Koruyucu Donanımların İş Yerlerinde Kullanılması / Hakkında Yönetmelik Tablo 6.2. İş sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Yönetmelik ve Tüzükler 26

39 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Her konuda olduğu gibi, iş kazalarını azaltmada da en etkin yollardan birisi her düzeydeki çalışanlarda rastgele davranışları en aza indirmek; diğer bir ifadeyle, bu konuda planlı ve bilinçli hareket etme refleksini geliştirmektir. Çağdaş anlamda iş sağlığı ve güvenliği ilkelerini düzenleyen OHSAS (Occupational Health & Safety Assessment Series) standartlarında da konu bir Yönetim boyutu ve bütünlüğü içinde ele alınarak planlı hareketin gerekliliği ön plana çıkartılmıştır (Gürcanlı, Müngen, 2005). Belirtilen nedenlerle hareket edilmiş olunmalı ki, Tarihinde yayımlanmış olan Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği de yine Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) hazırlanmasına özel önem verilmiştir. Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği yapı üretimini iki ana bölüm olarak ele almıştır. Bunlardan birincisi projenin hazırlanması aşaması, ikincisi ise projenin uygulaması aşamasıdır. Yönetmelik bu her iki aşama için sağlık ve güvenlik planı hazırlanmasını zorunlu kılmıştır.(yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği). Ancak yönetmelikte sağlık ve güvenlik planının hazırlanması zorunlu kılınmış olmakla birlikte, bu konuda uygulayıcılara kılavuz olabilecek herhangi bir plan örneği bulunmamaktadır. Bu nedenle bu çalışmada, inşaat projelerinin uygulanması aşamasında kullanılabilecek Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) ile ilgili bir öneri geliştirilmesi amaçlanmıştır. SGP önerisi hazırlanırken, yapı üretiminin kendine özgün koşullarının yanında, iş sağlığı ve güvenliği konusunun ülkemizde algılanma ve uygulanması konusundaki bilinç düzeyi dikkate alınmaya özen gösterilmiştir. Bu bağlamda planın, sadece yapılacak çalışmaların genel bir sıralaması yerine aynı zamanda olumlu davranış kazandıracak unsurlar içermesinin uygun ve yararlı olacağı düşünülmüştür. Diğer taraftan da bu planın, inşaat sektöründe farklı yapı üretimlerine uyarlanmasına olanak verecek genellikte bir metin olması hedeflenmiştir. Çalışmada inşaatın uygulama sürecindeki temel iş aşamaları esas alınmış ve dolayısıyla bu iş aşamalar belirlenirken, şantiye yerleşim projesi hazırlanmış ve buna 27

40 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) göre şantiye binalarının yerleşimi tamamlanmış olduğu varsayılmıştır. Bu bağlamda sağlık ve güvenlik planına dâhil edilmiş olan inşaat işlerli aşağıdaki şekilde gruplandırılmıştır: Kazı yapılması Betonarme kalıbı yapılması ve sökümü Betonarme demir donatılarının işlenmesi ve montajı Beton dökülmesi İş iskelesi kurulması ve kullanılması Duvar örülmesi Sıva, boya, badana ve kaplama yapılması Tesisat işleri Yapının temizliği ve şantiyenin taşınması Bu sıralama doğrultusunda ve yukarıda ifade edilen nedenlerle önce, her bir aşamada alınacak sağlık ve güvenlik tedbirlerinin genel olarak belirlendiği ve Uygulama Aşaması Sağlık ve Güvenlik Planı olarak adlandırılan EK deki doküman hazırlanmıştır. Daha sonra da bu iş aşamalarında iş sağlığı ve güvenliğini riske edebilecek durumlardan korunmaya yönelik olarak yerine getirilmesi gereken işlemler kontrol listesi şeklinde düzenlenmiştir (İSGGM, 2006., Birecikli, 2006., OHSAS 18001, 1999., OSHA, 1996). Geliştirilen sağlık ve güvenlik planı, kontrol listeleri ve diğer tamamlayıcı dokümanlar, izleme kolaylığı sağlamak amacıyla bir arada tezin ekinde verilmişlerdir Kazı Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Kazı çalışmaları, inşaat sektöründe iş kazalarının sıkça karşılaşıldığı evrelerden biridir. Bu çalışmalar sırasında meydana gelen iş kazaları, yaralanmalara, sakatlıklara ve hatta ölümlere neden olabilmektedir. Kazı çalışmaları sırasında meydana gelebilecek iş kazalarını önlemek ya da sayısını en aza indirebilmek için kazıya başlamadan önce bir planlama yapılmalıdır. Yapılacak bu planda öncelikle 28

41 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) çalışma sırasında karşılaşılabilecek riskler göz önüne alınmalı ve bunlara karşı alınabilecek tedbirler ortaya konmalıdır(byu, Excavation Program, 2006). Plan oluşturulduktan sonraki en önemli husus ise, uygulamaya sürecinde bu plan öngörülerinin ne düzeyde çalışanların davranışlarına yansıtıldığı sorumlular tarafından sistematik olarak kontrol edilmesidir. Ancak bu şekilde sürekli ve düzenli bir kontrol mekanizmasıyla kazı çalışmaları sırasında iş kazalarının meydana gelme olasılığı minimuma indirilebilecektir. Denetimin etkin bir şeklide yapılabilmesi için, detaylı kontrol listeleri oluşturulmasının önemli katkısının olacağı kuşkusuzdur. Belirtilen nedenle kazı çalışmaları sırasında iş güvenliği ile ilgili uyulması gereken hususları içeren kontrol listeleri, aşağıdaki başlıklar altında ifade edilen risk unsurları ve ilgili standartlar da göz önüne alınarak hazırlanmıştır Kazı Çalışmaları Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Kazı sürecinde iş sağlığı ve güvenliğini riske edecek hususları aşağıdaki başlıklar altında toplamak mümkündür: Kazı Kenarının Çökmesi Kazı kenarlarında çökme olmaması için, kazı alanındaki zeminin mekanik özellikleri ve yapılacak kazının derinliği dikkate alınarak gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır. Bu önlemler alınırken öncelikle ilgili teknik ekip arazinin zemin etüd raporlarına göre zemin sınıfını belirlemelidir. Zemin sınıfı belirlendikten sonra kazının derinliği de göz önüne alınarak uygulanacak güvenlik tedbirlerine karar verilmelidir. Kenarların çökmesini engellemek amacıyla kazıyı yukardan aşağıya doğru zeminin özellikleri ile orantılı bir şev açısı vererek açmak gereklidir. Zeminin özelliklerine göre şevli kazının yeterli olmadığı veya şevsiz yapılmak zorunluluğu bulunan yerlerde yan yüzler uygun şekilde desteklenmelidir (İSGGM, 2006). Bu destek sistemleri kalaslardan oluşturulan iksalarla, metalden yapılan havalı veya hidrolik destekleme araçlarıyla, dar ve derin kazılarda ise koruma kalkanları 29

42 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) oluşturmak suretiyle yapılabilir. Uygulanan bu destek sistemleri çalışma süresince sorumlu teknik personel tarafından günlük kontrol edilmelidir Kazıda Çalışanların Üzerine Malzeme Düşmesi Kazı yığınları veya diğer malzemeler, kazı alanını kenarlarına yakın olacak şekilde depolanmamalıdır. Aksi takdirde biriken yığınlar kazı alanına dökülebilir veya bunları getireceği ilave yük kazı kenarlarının çökmesine sebep olabilir. Bu tedbirler alındıktan sonra da sorumlu teknik ekip tarafından, kazı alanının içerisinde çalışan tüm personelin gerekli iş güvenliği ekipmanlarını kullanması sağlanmalıdır Kazı Alanına İnsan veya Araç Düşmesi Kazı alanına insanların düşmesini önlemek amacıyla gerekli koruma barıyerleri oluşturulmalıdır. Kazı alanının çevresi ortalama 2 metre yükseklikte tahta perde ile çevrilmeli, payandalar içten vurularak ve bunlar yapının bitimine kadar bu şekilde korunmalıdır(yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü, 1974). Ayrıca gerekli görülen yerlere parlak boya ile boyanmış kirişler ve koruma bariyerleri oluşturulmalıdır. Şantiye içerisindeki araçlar için kazı alanından mümkün olduğu kadar uzak yerlerde park alanları oluşturulmalıdır. Araçların kazı alanına malzeme boşaltmasının gerekli olduğu durumlarda, aracın kazı içerisine kaymasını önlemek amacıyla durdurma blokları oluşturulmalıdır. Bu durumlarda yüklü araçların ağırlıklarından ötürü gelecek ilave yükler hesap edilerek kazı kenarlarında alınacak destek sistemleri güçlendirilmelidir. Araçların kazı alanından malzeme çekmesi durumunda ise güvenli giriş çıkış yapabilecekleri servis yolları oluşturulmalıdır. Kazı alanına iniş ve çıkıştaki bu servis yollarında rampa açısı 35 dereceyi aşmamalıdır (İSGGM, 2006). 30

43 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Çalışanların İş Makinelerinden Zarar Görmesi Çalışanlar kazı alanı içindeki iş makinelerinden olabildiğince uzak olmalıdır. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, sorumlu teknik ekip tarafından çalışanların zarar görmesini engelleyecek güvenli çalışma sistemleri oluşturulmalıdır. Ayrıca iş makinelerinde çalışan operatorlerin tecrübeli ve gerekli kullanım lisanslarına sahip olmaları gerekmektedir. Şantiye içerisinde, çalışanların iş makinelerin çalışma alanlarına girmemesi için gerekli uyarı levhaları teşkil edilmelidir Kazı Çevresindeki Yapıların Zarar Görmesi Kazı çalışmasının yakın çevredeki yapıların temellerini etkilemediğinden emin olunmadan işe başlanmamalıdır. Çevrede küçük hendeklerden etkilenebilecek duvarlar veya yüzeysel temellerin olup olmadığı araştırılmalıdır. Kazıya başlamadan önce gerekli araştırmalar yapılıp, çevredeki yapıların geçici destek sistemlerine ihtiyacı olup olmadığı ilgili teknik personel tarafından rapor edilmelidir Altyapı Hizmetlerinin Zarar Görmesi Kazıya başlamadan önce ilgili kamu kurumlarından, inşaat sahasından geçen altyapı şebekeleri ile ilgili bilgi alınmalıdır. Eğer kazı yapılacak alanda böyle bir altyapı tesisat ve donanımı varsa ilgili kurumla beraber çalışarak gerekli tedbirler alınmalıdır Kazı Çalışmalarıyla İlgili Kontrol Listeleri Kazı çalışmaları ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak kazı sürecinde iş kazası olasılığını azalmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-1 ve Liste LKZ-01 de Kazı İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste 31

44 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) sayesinde kazı çalışmalarının yapılması sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır Betonarme Kalıp Montajı ve Sökümü Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Şantiyelerde iş kazalarının sıkça rastlandığı evrelerden biri de kalıp montaj ve sökümüdür. Kalıp montaj ve sökümünde meydana gelen iş kazalarının önüne geçebilmek için öncelikle yapılması gereken, işe başlanmadan önce kalıpçı ekibine şantiyedeki iş güvenliğinden sorumlu teknik eleman (uygulama koordinatörü) tarafından iş güvenliği ile ilgili gerekli uyarıların ve bilgilendirmelerin yapılmasıdır. Bu uyarı ve bilgilendirmeler kapsamında kalıpçı ekibine kullanmaları gereken kişisel koruma ekipmanları tanıtılmalı, çalışma sırasında iş kazasına uğramamaları için nelere dikkat etmeleri gerektiği açıklanmalıdır Kalıp Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Kalıp montajı ve sökümü sırasında meydana gelebilecek iş kazası riskini artıran hususları aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür Yüksekten Düşmeler Betonarme kalıbının montaj ve söküm işleri genellikle zemin seviyesinden yüksekte yapılmaktadır. Aşağıda yüksekten düşmelere sebep olan davranışlar ve bunlara karşı yapılması gerekenler açıklanmıştır (Birecikli 2007). Dış Kanatların Montaj ve Sökümü Sırasında Yüksekten Düşmeler Döşemeler ve kirişlerin dış kanatlarının montajı ve sökümü sırasında kalıpçı emniyet kemerini veya bağlama halatını sağlam ve sabit bir yere bağladıktan sonra işe başlamalı ve işlem bitene kadar bu kemer veya halatı kesinlikle çıkarmamalıdır. Rüzgârlı havalarda dış kanat montaj ve söküm işleri tehir edilmelidir. 32

45 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Kalıpların Üst Katlara Çıkarılması Sırasında Yüksekten Düşmeler Kalıp malzemelerinin bir üst kata çıkarılması gerektiğinde bu işlemler döşemelerde bırakılan tesisat boşlukları veya merdivenkovası kullanılarak yapılmalıdır. Döşemelerin dış kenarlarından malzemelerin yukarı alınmasına izin verilmemelidir. Dış taraftan malzeme alınmasının zorunlu olduğu durumlarda malzemeyi alttan uzatan da yukarıdan alan da kesinlikle emniyet kemeri veya bağlama halatı kullanmalıdır. Döşeme Kenarlarında Malzemeye Takılmak Suretiyle Yüksekten Düşmeler Döşeme kalıplarının montajında kullanılacak malzemelerin veya kalıpların sökümü tamamlandıktan sonra çıkan malzemelerin döşeme kenarlarına yığılmasına izin verilmemelidir. Ayrıca yine kullanılacak malzemelerin döşeme üzerine rastgele atılarak yürümeyi zorlaştıracak yığınlar oluşturması engellenmelidir. Döşeme Üzerindeki Asansör, Tesisat ve Baca Boşluklarından Düşmeler İnşaat süresince asansör boşlukları her katta kesinlikle kapatılmalıdır. Ayrıca merdiven sahanlıklarına bakan asansör boşlukarına yerden yüksekliği 90 cm ve yatayda 100 kg lık darbeye dayanacak sağlamlıkta ahşaptan bir korkuluk yapılmalıdır. Döşeme üzerindeki baca, tesisat kanalı, aydınlatma ve havalandırma boşluklarının kalıpları sökülür sökülmez, bu boşluklar üzerleri sağlam tahtalar veya kalaslarla üzerine basıldığı zaman oynamayacak şekilde kapatılmalıdır. Seyyar Merdiven Kullanırken Yüksekten Düşmeler Seyyar merdivenlerin kullanılması sırasında, bu medivenlerin yere bastığı ön kısımları kaymaları engellemek üzere uygun takozlarla sabitlenmelidir. Merdivenler kullanılırken fazla dik olmamalı, eğimleri ¼ oranını geçmemelidir Çalışanların Üzerine Malzeme Düşmesi Betonarme kalıbının montaj ve söküm işleri genellikle zemin seviyesinden yüksekte yapılmaktadır. Bu sebeple malzeme düşmeleri de sıklıkla iş kazalarına sebep olabilmektedir. Aşağıda malzeme düşmesine sebep olan davranışlar ve bunlara karşı yapılması gerekenler açıklanmıştır. 33

46 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Yük Asansörlerinden Malzeme Düşmesi Kalıp malzemesinin katlara yük asansörü ile çekilmesi durumunda malzemeler halattan kayıp düşmeyecek şekilde sıkıca bağlanmalıdır. Asansörlerin yük kancaları tutan halatların kolayca çıkmasını önlemek üzere sağlam bir kilit tertibatı bulunmalıdır. Bu kilit tertibatının sağlamlığı en az haftada bir kez sorumlu teknik personel tarafından kontrol edilmelidir. Aşağıdan yukarıya kalıp elemanlarının alınması sırasında yük asansörü altında çalışma yapılmasına kesinlikle izin verilmemelidir. Yukarıdan malzemeyi alan işçilerin emniyet kemeri veya bağlama halatı ile kendilerini döşemede sağlam ve sabit bir yere bağlamaları sağlanmalıdır. Kalıp Sökümü Sırasında Malzeme Düşmesi Kalıp sökümünde çalışan işçilere kesinlikle baret kullandırılmalıdır. Kalıp söküm alanına burada görevli işçilerin dışında kimse girmemelidir. Kalıpların sökümüne sorumlu teknik personelin onayı alındıktan sonra başlanmalıdır. Kalıp söküm işlemi şantiye şefinin kontrolünde projedeki kiriş aksları arası takip edilerek belirli bir düzende yapılmalı, rastgele söküm yapılmasına izin verilmemelidir (Birecikli, 2007). Binalara Giriş ve Çıkışlarda Üstten Malzeme Düşmesi Bina giriş ve çıkış yerlerinin üzerine mümkünse geçici olarak sundurma yapılmalıdır. Üst katlarda çalışanlar aşağıya malzeme düşürmemeleri konusunda uyarılmalıdır. Özelliklede malzeme kırıntılarının yukarıdan aşağıya gelişigüzel atılmasına izin verilmemelidir. Görevli ve çalışanlar dışında yabancı kimselerin inşaat alanına ve binalara girmesi kesinlikle engellenmelidir. Kalıbın Açılması Sonucu Harcın Dökülmesi Kalıp açılmalarının önüne geçebimek için kalıp montajının başlangıcından beton dökümüne başlanmadan öncesine kadar sürekli ve düzenli bir kontrol mekanizması oluşturulması gerekir. Kalıpta kullanılan malzemelerin yeterli ebat ve adette olması gerekmektedir. Kalıp ile ilgili kontroller beton dökümüne başlanmadan önce tamamlanmalıdır. Özellikle döşeme betonlarının dökümü sırasında kalıbın altında kesinlikle kimse bulunmamalıdır. 34

47 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Yukarıda açıkladığımız hususların dışında kalıp montaj ve sökümü sırasında iş kazalarına uğramamak için yapılması gerekenleri aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. Kalıp malzemeleri ve kalıpçıların kullandıkları el aletleri çalışma sırasında dikkatle kullanılmalı ve kolayca düşüp el veya ayak yaralanmalarına sebep olmamalıdır. Malzeme istifleri düzenli bir şekilde yapılmalıdır. Ağırlık merkezleri dışta kalan malzeme yığınları devrilerek yaralanmalara sebep olabilir. Kalıp sökümü sonrasında üzerleri çivili ahşap kalıp malzemeleri bulunduğu katın bir köşesine veya şantiye alanının bir tarafına toplanarak burada çivileri çekilip türlerine göre düzenli bir şekilde istif edilmelidir. Çivili tahtaların rastgele yerlere, merdiven sahanlıklarına veya koridorlara atılması engellenmelidir. Kalıp ekibinde çalışanlara çelik burunlu bot ve iş eldiveni giyme zorunluluğu getirilmelidir. Döşeme kalıbı panolarında sağlam tahtalar kullanılmalıdır. Çatlakları, kırıkları bulunan veya geniş aralıklı olan döşeme panoları kullanılmamalıdır. Döşeme kalıbı üzerinde çalışırken, çalışanlar bastıkları yerlere dikkat etmelidir Kalıp Çalışmaları ile İlgili Kontrol Listesi Kalıp çalışmaları ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak kalıp montajı ve sökümü sürecinde iş kazası olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-2 ve Liste LKL-02 de Kalıp İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde kalıp montajı ve sökümü çalışmalarının yapılması sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır. 35

48 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) 7.3. Betonarme Demir Donatılarının İşlenmesi ve Montajı Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Şantiyelerde inşaat demirlerinin kaldırılması, işlenmesi, taşınması ve montajı işleri iş kazası riskinin yüksek olduğu iş gruplarındandır. Bu çalışmalar sırasında iş kazalarının önüne geçebilmek için olası tehlikeli durumlar önceden tespit edilmeli ve bu durumlara karşı önlem alınmalıdır Demirlerin İşlenmesi ve Montaj Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Betonarme demirlerinin kaldırılması, işlenmesi, taşınması ve montajı sırasında meydana gelebilecek iş kazası riskini artıran hususlar ve alınması gereken önlemleri aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. Şantiye yerleşim planına bakılarak şantiyeye gelecek olan demirin indirileceği yer hazırlanmalıdır. Gelen demirin tırların üzerinden alınmasını sağlayacak olan gerekli ekipmanlar temin edilmeli ve bu ekipmanların sağlamlığı kontrol edilmelidir. Demirleri tırlardan kaldırmakta kullanılacak kemer, zincir, halat vb. ekipmanları kullanacak olan çalışanlara demiri nasıl bağlamaları gerektiği hakkında bilgi verilmelidir. Demiri kaldırmadan önce de sıkıca bağlandığından emin olunmalıdır. Demirin tırlardan alınıp hazırlanan yere indirilmesi sırasında demir bağlarının altında kesinlikle hiç kimse bulunmamalıdır. Demirlerin işlenmesi sırasında kesme ve bükme işlemlerinde kullanılan yönteme göre demirci ekibine çalışırken almaları gereken sağlık ve güvenlik tedbirleri açıklanmalıdır. Demir bükme ve kesme işlerinin tecrübeli ustalar tarafından yapılmasına dikkat edilmelidir. Demir kesme işleminde kullanılan yer makaslarının bakımı en az haftada bir yapılmalıdır. Makasları kullanan çalışanlar kesilen demirlerden çıkabilecek parçalara karşı koruyucu gözlük kullanmalıdırlar. Demir kesim işlemi kesme makinesi ile yapılıyorsa makinenin bakımı günlük yapılmalıdır. Kesme 36

49 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) makinesinin yönüne dikkat edilmelidir. Demirlerin kesildikten sonra düştüğü taraf, parça sıçramalarında doğabilecek yaralanmalara karşı çalışma alanının ters istikametinde olmalıdır. Demir bükme tezgâhlarının yeri ve yönüne dikkat edilmelidir. Uzun demirlerin bükülmesi sırasında bükülen parçanın şantiyede çalışan diğer işçilere zarar vermemesi için, demirlerin büküm yönü çalışma alanının ters istikametinde olmalıdır. Bükme işlemi makine ile yapılıyorsa, makinede çalışan ustalar ilk işe başlanmadan önce makine hakkında bilgilendirilmelidir. Makine çalışırken büküm kollarına elle müdahaleye kesinlikle izin verilmemelidir. Demirlerin montaj alanına taşınması elle yapılıyorsa demirci ekibinin iş bölümü dikkatli yapılmalıdır. Ağır yük taşınmasından doğabilecek meslek hastalıklarına karşı, aynı işçilerin sürekli demir taşımasına izin verilmemelidir. Döşeme demirlerinin montajı sırasında, demirlere takılıp düşmelere engel olması bakımından montajın tamamlandığı kısımlara geçilmesine izin verilmemeli, demirlerin üzerinden geçilmesini gerektiren durumlarda geçilecek kısımlara tahtalar veya kalaslar kullanılarak yol oluşturulmalıdır. Demir montajının tamamlandığı kısımlarda kesilmiş, kullanılmayan parça demirler ve artan demir bağlama telleri toplatılmalıdır. Bu artan malzemeler düzenli bir şekilde şantiyede uygun bir yere istif edilmelidir Betonarme Demirlerinin İşlenmesi ve Montajı ile İlgili Kontrol Listesi Betonarme demirlerinin işlenmesi ve montajı ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma sürecinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-3 ve Liste LDM-03 de Demir Donatı İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde demirlerinin işlenmesi ve montajı 37

50 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır Beton Dökümü Aşamasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Tedbirleri Betonun üretilmesi ve dökümesi işlemi, şantiyelerde iş kazalarının sıkça meydana gelebildiği aşamalardandır. Özellikle beton dökülmesi işlemi, dökümün başlangıcından bitimine kadar şantiyedeki sorumlu teknik personelin kontrolünde gerçekleştirilmelidir. Çalışmaya başlanmadan önce betonun hazırlanması ve dökümü sırasında iş kazasına sebep olabilecek durumlar değerlendirilmeli ve buna göre gerekli tedbirler alınmalıdır Betonun Üretilmesi ve Dökülmesi Çalışmalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar İnşaatlarda beton döküm işi şantiyede üretilip dökülen ve hazır beton kullanılarak dökülen olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Bu iki durum için yapılan çalışmalar sırasında meydana gelebilecek kaza risklerini artıran durumlar aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür Yerinde Üretilen Beton Dökümünde Alınması Gereken Tedbirler Yerinde üretilen betonların dökümünde işçisağlığı ve iş güvenliğinin riske edecek durumlar ve bu durumlara karşı alınması gereken tedbirler aşağıdaki gibidir. Beton üretiminde kullanılacak olan malzemeler, şantiye yerleşim planına göre öngörülen yerlerde stoklanmalıdır. Bu şekilde gereksiz taşımalar ve bu süreçte oluşabilecek iş kazalarının önüne geçilmiş olunur (İSGGM, 2006). Beton dökümüne başlanmadan önce beton üretiminde kullanılan betoniyerlerin bakımı tamamlanmalıdır. Betoniyerleri kullanan çalışanlar tecrübeli ustalar arasından seçilmeli, makinenin hareketli aksamından zarar 38

51 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) görmemeleri için çalışmaya başlanmadan önce bu konuda gerekli bilgilendirmeler yapılmalıdır. Hazırlanan betonun üst katlara taşınması sırasında kullanılan asansör, vinç gibi mekanik araçların bakımları yapılmalı ve bu makineler tecrübeli ustalar ve operatörler tarafından kullanılmalıdır Hazır Beton ile Yapılan Dökümlerde Alınması Gereken Tedbirler Hazır beton ile yapılan dökümlerde işçi sağlığı ve iş güvenliğini riske edecek durumlar ve bu durumlara karşı alınması gereken güvenlik tedbirleri aşağıdaki gibidir. Hazır beton ile yapılacak dökümlerde beton gününden önce, şantiye beton dökümüne hazır hale getirilmelidir. Şantiye yerleşim planına göre beton pompasının kurulacağı yer düzenlenmelidir. Transmikserlerin şantiyeye girişçıkışlarında kullanılacak servis yolları ve şantiye içerisinde manevra yapacakları alanlar kontrol edilmeli, yol güzergâhında veya manevra alanında herhangi bir olumsuzluk varsa giderilmelidir. Beton dökümü harici diğer işlerde çalışan işçilerin transmikserlerin hareket alanına girmemesine özen gösterilmelidir. Beton döküm anında, şantiyede beton pompasının oparatörü ile transmikser şoförlerinin birbirleri ile iletişimini sağlayacak gerekli techizat bulunmalı, tehlikeli bir durumda döküm hemen durdurabilmelidir(thbb, Beton Dökümünde İş Güvenliği, 2007). Beton dökümünde kullanılacak vibratörlerin bakımları düzenli olarak yapılmalıdır. Elektrkli vibratör kullanılacaksa işe başlanmadan önce herhangi bir elektrik kaçağı olup olmadığı kontrol edilmelidir. Beton dökümü sırasında elektrikli vibratörlerin kumanda panellerinin su ile temas etmemesine dikkat edilmelidir. Yüksek katlarda gerçekleştirilen beton dökümü sırasında özellikle de döşemenin kenarlarının dökümünde beton pompasının hortumunu tutmakla 39

52 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) görevli çalışan, pompanın basıncından dolayı oluşan sarsıntılardan dolayı, emniyet kemeri veya uzun bağlama halatı kullanmalıdır. Kolon ve perde gibi yüksekliği fazla kesit alanı dar olan yapı elemanlarının dökümü, kalıbın betonun ve vibratörün yaptığı basınçtan etkileneceğinden dolayı yavaş yavaş ve aralıklı olarak yapılmalı, tek seferde doldurulmamalıdır. Döşeme betonları dökülürken, betonun ağırlığından dolayı, kalıbın altındaki taşıyıcı iskeleye tek taraflı ve dengesiz yükleme yapmamak amacıyla, dengeli bir şekilde dökülmelidir. Alanı geniş ve döşeme kalınlığı fazla olan döşemelerin dökümünde, ağırlığın kısa zamanda iskeleye aktarılmasını önlemek için, beton tek seferde döşeme kalınlığı yüksekliğinde dökülmemeli, önce döşeme alanının tamamına belirlenen bir kalınlıkta beton dökülüp taşıyıcı iskeleye dengeli bir yük aktarımı sağlanmalı, daha sonra projedeki döşeme kalınlığının yüksekliğine tamamlanmalıdır. Döşeme betonlarının dökümü sırasında taşıyıcı kalıp iskelesinin altında kesinlikle hiçbir çalışan olmamalıdır. İskele ve kalıpla ilgili kontroller beton dökümüne başlanmadan önce tamamlanmalıdır. Döşeme betonlarının dökümünde, dökülen betonun dağıtılması ve düzlenmesinde çalışan işçilere lastik, su geçirmeyen çizmeler kullandırılmalıdır. Beton dökümlerinde pompanın hortumunu tutan çalışan, beton sıçramalarından gözüne zarar gelmemesi amacıyla, koruma gözlüğü olmadan çalışmamalıdır Betonun Üretilmesi ve Dökülmesi ile İlgili Kontrol Listesi Şantiyelerde betonun üretilmesi ve dökülmesi ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma sürecinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. 40

53 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) EK-4 ve Liste LBT-04 de Beton İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde şantiyede beton üretilmesi ve dökülmesi sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması Aşamalarında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Tedbirleri İş iskelesi kurulması ve iskelede çalışılması sırasında şantiyelerde sıkça iş kazaları yaşanabilmektedir. Bu kazalar iskelede çalışanların dikkatsizliklerinden, iskelenin hatalı kurulmuş olabileceğinden, iskelede kullanılan malzemenin yeterli sağlamlıkta olmamasından kaynaklanabilir. İskelede çalışılanların iş kazasına uğramamaları için iskelenin kurulumundan itibaren sağlık ve güvenlik açısından tehlike yaratabilecek durumlar değerlendirilmeli ve bu durumlara karşı önlem alınmalıdır İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması Aşamalarında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar İş iskelesi kurulması ve iskelede çalışılması sırasında meydana gelebilecek iş kazası riskini artıran hususlar ve alınması gereken önlemleri aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür (OSHA, 1996). İnşaatlarda kullanılacak her türlü iskele, şantiyedeki sorumlu teknik elemanın gözetimi altında, tecrübeli ustalarla, iskele ölçüleri ve malzeme özellikleri göz önünde bulundurularak kurdurulmalı ve işi bittikten sonra da aynı şekilde sorumlu teknik personel kontrolünde söktürülmelidir. Bina dış cephelerine yerden kurulacak olan iskelelerde, iskelenin dikmelerinin oturacağı zemin kuruluma başlanmadan önce kontrol edilmelidir. Zeminin yumuşak veya çökmeye elverişli olması durumunda, dikmelerin geleceği yerlere yükü tabana yaymak için yeterli kalınlıkta ve boyutta, ahşap veya beton plaklar yerleştirilmelidir. 41

54 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Ahşap iskelelerde kullanılacak malzemenin sağlamlığına dikkat edilmeli, yıpranmış, çürümüş, tamir edilmiş veya boyanmış malzemelerin iskele yapımında kullanılmasına izin verilmemelidir. İskelelerin binaya bağlantılarına çok özen gösterilmeli, kurulum tamamlanıp iskele üzerinde çalışmaya başlanmadan önce bu bağlantılar kesinlikle kontrol edilmelidir. İskele dikmeleri binadan ayrılmayacak, yanlara salınım yapmayacak şekilde düz ve çapraz kuşaklarla desteklenmelidir. Ayrıca kurulan iskelenin her katından kalın takviye telleri ile binanın betonarme demirlerine yeterli sıklıkta bağlantılar yapılmalıdır. İskelelerde en önemli güvenlik önlemlerinden biri de korkuluklardır. Korkuluklar yeterli sağlamlıkta ve kesitteki kerestelerden yapılmalı, tabandan çaprazlarla desteklenmelidir. Çelik borulu iskelelerde kullanılacak bütün boru ve madeni malzemelerin dayanıklılığı ve diğer teknik özellikleri iskelenin taşıyacağı yüke göre seçilmelidir. Çelik borulu iskelenin kendi takımından olmayan ve başka imalatlarda kullanılan boru veya metal malzemeler iskele yapında veya destek sistemlerinde kullanılmamalıdır. Çelik borulu iskelelerde oluşturulan platformlarda kullanılacak kalas veya diğer ahşap malzemelerin özellikleri, ahşap iskelelerde aranan özelliklere uygun olacaktır. Asma iskeleler kullanılmaya başlanmadan önce, iskelelerin aşağı ve yukarı hareketlerini sağlayan makina, teçhizat ve vinçlerin, kullanmaya elverişli olduklarına ilişkin ve iskelelerin taşıyacağı yükler hakkında yetkili teknik elemanlar tarafından hazırlanmış belge ve raporlar alınmalı bu raporlar doğrultusunda çalışmalarına izin verilmelidir. Asma iskelelere yetkili teknik elemanların öngördüğü maksimum yükten fazla yükleme yapılmasına kesinlikle izin verilmemelidir. Asma iskeleler açısından en büyük risk iskele askısı olarak kullanılan malzemede olabilecek deformasyondur. İskele askısı için kullanılan çelik veya kendir halatların yahut benzeri malzemenin her gün işe başlamadan önce 42

55 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) muayene edilerek ezik, kopuk, çürük veya başka bir özrü olup olmadığı kontrol edilecek, ancak sağlam olduğu anlaşıldıktan sonra iskelede çalışmaya başlanmasına izin verilmemelidir. İskeleler sürekli ve düzenli olarak bakım ve kontrolden geçirilmelidir. Özellikle de olumsuz iklim koşullarından sonra gerekli incelemeler yapılmalı, eksik ve yetersiz görülen malzeme ve kısımlar dehal onarılmalı, zayıf kısımlar güçlendirilmeli veya yenileriyle değiştirilmelidir. İskeleler üzerinde geçişleri veya çalışmayı zorlaştıracak moloz, tahta kırığı benzeri atıklar bulundurulmamalıdır. İskelelerin sökümü rastgele yapılmamalıdır. Söküme en üst kattan başlanmalı, kat kat aşağı inilmelidir. Üst katlarda söküm yapılırken alt katlarda çalışılmasına kesinlikle izin verilmemelidir İş İskelesi Kurulması ve İskelede Çalışılması ile İlgili Kontrol Listesi Şantiyelerde iş iskelesi kurulması ve iskelede çalışılması ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma sürecinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-5 ve Liste LİS-05 de İskele İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde iskelenin kurulması, iskelede çalışılması ve iskelenin sökülmesi sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır Duvar Örülmesi Çalışmaları Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Tedbirleri Yapı üretiminde duvar örülmesi aşamasında, malzeme taşınması ve harç hazırlanması sırasında çeşitli meslek hastalıkları görülebilmekte ve ayrıca yerden yüksekte çalışmalar yapılması gerektiğinden iş kazaları meydana gelebilmektedir. Bu 43

56 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) çalışmalar sırasında meslek hastalıkları ve iş kazalarının önüne geçebilmek için sağlık ve güvenlik açısından risk oluşturan durumlar önceden tespit edilmeli ve bu tehlike oluşturabilecek durumları ortadan kaldırmak için gerekli sağlık ve güvenlik tedbirleri alınmalıdır Duvar Örülmesi Çalışmaları Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Duvar örme çalışmaları sırasında meydana gelebilecek iş kazası riskini artıran hususlar ve alınması gereken önlemleri aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür. Duvar yapımında kullanılacak malzemenin şantiyede depolanacağı yer, şantiye yerleşim planına bakılarak önceden hazırlanmalıdır. Duvar yapımında kullanılacak malzemenin türüne göre (gazbeton, tuğla, briket vb.) gelen malzemenin araçlardan indirilmesini sağlayacak ekipman şantiyede hazır bulundurulmalıdır. Duvar malzemeleri araçlardan insan gücü ile indirilecek ise taşıma organizasyonu işçi sağlığını tehlikeye sokmayacak şekilde yapılmalıdır. Şantiyeye gelen duvar malzemeleri iş makineleri (forklif, mobil vinç, kule vinç vb.) yardımı ile araçlardan alınacak ise bu taşıyıcı araçların ve malzemenin bağlanacağı mekanizmaların kontrolleri eksiksiz yapılmalıdır. Duvar malzemelerinin taşıyıcılar ile kaldırılması sırasında zincir veya kemerlerin iyice bağlandığı kontrol edilmelidir. Malzemeler araçtan alınıp yerine yerleştirilinceye kadar hareket halindeki paketlere kesinlikle yaklaşılmamalıdır. Harç yapımında kullanılacak kum, çimento veya özel yapıştırıcı malzemeler şantiye yerleşim planına göre depolanmalı, gereksiz taşımalara izin verilmemelidir. Harç yapımında çalışan işçiler çimentonun zararlı etkilerinden korunmak amacıyla ağız ve burun maskesi kullanmalıdır. Hazırlanan harcın kat içerisinde el arabalarıyla taşınması gerekiyorsa taşıma işleminde aksaklıklar çıkmaması için el arabasının geçeceği yerler temizletilmelidir (İSGGM, 2006). 44

57 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) Duvar malzemelerinin üst katlara alınmasında kullanılan asansörlerin periyodik bakımları düzenli olarak yapılmalı ve bakımların raporları şantiyede dosyalanmalıdır. Duvar örülmesi çalışmalarında kullanılan sıpa iskeleler haftada bir kontrol edilmelidir. Yıpranmış, çürümüş veya kırılmış kısımları varsa onarılmalıdır. Sıpa iskelelerin üzerinde çalışılan kısımlarında kullanılan malzemeler yeterli kesit ve dayanıklıkta olmalıdır. Bu bölgelerde kullanılan malzemeler yan yana boşluk kalmayacak şekilde konulmalı ve olabilecek dönmelere karşı alttan birbirlerine bağlantı tahtaları (kılapalar) ile bağlanmalıdır. Dış duvarların örülmesi sırasında, aşağıdaki çalışanlara veya şehir merkezlerinde cadde kenarlarındaki şantiyelerde çalışılması durumunda yaya ve araç trafiğine zarar verebilecek malzeme düşmelerini engellemek amacıyla, dış cepheler uygun koruma malzemeleriyle kapatılmalıdır. Çalışma alanındaki malzeme kırıkları veya yapılan harcın atıklarının toplatılmalıdır Duvar Örülmesi ile İlgili Kontrol Listesi Yapı üretimi sırasında duvar örülmesi ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma sürecinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-6 ve Liste LDV-06 de Duvar İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde duvar örülmesi çalışmaları sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır. 45

58 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) 7.7. Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yapı üretimi sırasında ince işler olarak da bilinen sıva, boya, badana ve kaplama işleri yapılırken sıklıkla iş kazasına maruz kalmalar veya meslek hastalıklarına yakalanmalar olabilmektedir. İnşaatlarda sıva, boya, badana ve kaplama işleri genellikle kapalı alanlarda ve havasız ortamlarda yapıldığından dolayı bu işlerde çalışanlarda solunum yolları ve akciğerler ile ilgili çeşitli meslek hastalıklarıyla karşılaşılabilmektedir. Bu imalatlar sırasında oluşabilecek meslek hastalıkları ve iş kazalarına karşı önlem alabilmek için öncelikle bu iş gruplarında çalışılırken iş kazasına uğrama ve meslek hastalıklarına yakalanma riskinin fazla olduğu durumlar değerlendirilmeli ve bu olumsuz durumlara karşı tedbir alınmalıdır Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Sıva, boya, badana ve kaplama işleri yapılması sırasında meydana gelebilecek iş kazası ve meslek hastalığı riskini artıran hususlar ve alınması gereken önlemleri aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür. Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde hem işin düzenli ve hızlı ilerleyebilmesi için hem de gereksiz taşımalar sonucunda çalışanlarda görülebilecek meslek hastalıklarının önüne geçebilmek için, bu iş gruplarının uygulaması sırasında gerekli olan malzemeler şantiye yerleşim planına bakılarak arazideki öngörülen yerlerde depolanmalıdır. Şantiye içerisinde malzemelerin taşınacağı güzergâhlar temizlenmelidir. Malzemeler insan gücü kullanılarak el arabası ile taşınıyorsa el arabasının rahat çalışacağı yollar oluşturulmalıdır. Malzemeler iş makinesi yardımı ile taşınacaksa iş makinelerinin manevra alanları tespit edilmeli ve bu alanlarda güvenli çalışma zemini oluşturulmalıdır. Sıva ve badana çalışmaları sırasında, işçilerin çimento, kireç gibi tozlu, solunum yolları hastalıklarına sebep olabilecek türdeki malzemelerden 46

59 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) olumsuz etkilenmemesi için gerekli koruyucu maskeler kullanması sağlanmalıdır. Sıva ve badana uygulamaları makine yardımı ile yapılıyorsa (hazır sıva makinesi, alçı püskürtme makinesi, harç karıştırma mikseri), işe başlanmadan önce çalışanlara makineler hakkında eğitim verilmeli, makinelerde bu konuda tecrubeli ustaların çalışmaları sağlanmalıdır. Makinaların periyodik bakımları düzenli olarak yaptırılmalı, bakımlarla ilgili raporlar şantiyede dosyalanmalıdır. Çalışma sırasında makinelerde olabilecek aksaklıklarda işçilerin makineye rasgele müdahale etmesi engellenmeli ve derhal yetkili servislere ulaşılmalıdır. Kapalı ortamlarda boya işlerinde çalışanların mesai saatleri ayarlanmalı. Uzun süre havasız ortamda çalışmalarına izin verilmemelidir. Çalışanların dinlenme saatlerinde mümkünse çalışma ortamının havalandırılması sağlanmalıdır. Dış cephelerin sıva, badana, boya ve kaplaması sırasında iskelede çalışan ekibe iskelede güvenli çalışabilmeleri adına gerekli bilgilendirmeler yapılmalıdır. Dış cephe çalışmaları sırasında, aşağıdaki çalışanların üzerine malzeme düşmelerine veya şehir merkezlerinde çalışılıyorsa alttan geçen yaya ve araç trafiğini riske edebilecek durumlara karşı, çalışma alanının altına malzeme düşmelerine karşı koruma platformu oluşturulmalıdır Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Yapılması ile İlgili Kontrol Listesi Yapı üretimi sırasında sıva, boya, badana ve kaplama işleri ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma süreçlerinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-7 ve Liste LSBBK-07 de Sıva, Boya, Badana ve Kaplama İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde duvar örülmesi çalışmaları 47

60 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır Tesisat İşlerinin Yapılması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yapılarda özelliklerine, kullanım amacına ve ihtiyaçlarına göre pek çok tesisat şebekesi bulunmaktadır. Bunlar, başta elektrik ve su tesisatları olmak üzere proje özelliklerine göre sadece ısıtmaya yönelik kalorifer tesisatları, doğalgaz tesisatları, ısıtma, soğutma ve havalandırmayı bir arada sunabilen iklimlendirme tesisatları, havalandırma tesisatları ve çok katlı yapılarda asansör sistemleri gibi değişik özelliklerde olabilir. Yapım aşamasında bu tesisat işleri devam ederken meslek hastalıkları ve iş kazalarının önüne geçebilmek için, bu uygulamalar sırasında iş kazası riskini artıran faktörler değerlendirilmeli ve bunlara karşı tedbirler alınmalıdır Tesisat İşlerinin Yapılması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Tesisat işleri yapılması sırasında meydana gelebilecek iş kazası ve meslek hastalığı riskini artıran hususlar ve alınması gereken önlemleri aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür. Tesisat işlerinin tamamı, konusunda tecrübeli ve gerekli belgelere sahip ustalar tarafından yaptırılmalıdır. Elektrikli el aletleri ve şantiye elektrik panoları çalışanların yeterince bilgilendirilmemesinden dolayı çoğu zaman iş kazasına sebep olmaktadır. Bu sebeple çalışanlar elektrik enerjisi hakkında bilgilendirilmeli, elektrik ile çalışırken daha dikkatli olmaları sağlanmalıdır. Şantiyede yerleri değişmeyen sabit elektrikli makina ve araçlarla, elektrik panolarının taban alanına tahta ızgara, lastik paspas vb. koruma elemanları oluşturulmalıdır. Bu korunma önlemi, herhangi bir elektrik kaçağında insanı 48

61 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) toprağa karşı yalıttığı için elektik çarpılmasının gerçekleşmesi önlenmiş olur (EMO, 2007). Elektrikle çalışan tüm makina ve tezgâhlar, tornalar, frezeler, planyalar, vargeller, hızarlar, matkaplar, kompresörler vb. nin şaselerine dışardan gözle görülüp kontrol etme olanağı sağlayacak şekilde topraklama hatları çekilmelidir. Ayrıca çelik konstrüksiyonlu metal çatılar da yıldırıma karşı etkili bir şekilde topraklanmalıdır. Elektrik tesisatının yıllık periyodik kontrol belgesinde, topraklama levhalarının ölçülen direnç değerleri ohm cinsinden yazılmalı, direnci 10 ohm'dan büyük levhalara ek topraklama levhası eklenmelidir (EMO, 2007). Şantiyedeki atölyelerde bulunan makina ve tezgâhların ayrı ayrı durdurma tertibatından başka, acil bir durumda atölyedeki veya kısımdaki tezgâhları tamamen durduracak bir ana şalter bulunmalıdır. Makine ve tezgâhların çalıştırma düğmeleri yeşil, durdurma düğmeleri kırmızı renkte olmalıdır. Kollu ve çevirmeli şalterlerde ise çalıştırma için "I", durdurma için "0" gibi yazıları bulunan etiketler bulunmalıdır. Şantiyede kullanılan elektrik kabloları muntazam döşenmiş olmalı, kırık fiş ve prizler onarılmalı, sigortalar kapalı dolap içerisinde bulundurulmalıdır. Aydınlatma lambaları, fiş ve prizler ile anahtarlar su damlalarına ve toza karşı tamamen korunmuş tipte olmalıdır. Su tesisatı işlerinde temiz ve pis su borularının projelerine göre yerleştirilmesi sırasında, gerekmedikçe duvarlarda ve döşemelerede kırım yapılmasına izin verilmemelidir. Kırım işinin zorunlu olduğu durumlarda ise bu çalışmalar sırasında olabilecek parça sıçraması veya tozdan etkilenme gibi olumsuzluklara karşı tedbir alınmalıdır. Pis su borularının bina içinde birleşip bina dışında toplandığı rögarlar arazinin durumuna göre teşkil edilmeli, tamamlanan rögarların kapakları hemen konmalıdır. Şantiye sınırları içerisinde kesinlikle üzeri açık rögar bulundurulmamalıdır. Asansör sistemlerinin montajında çalışan işçilere asansör boşluklarında güvende çalışabilecekleri iskeleler hazırlanmalıdır. Bu iskeleler tasarlanırken 49

62 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) her katta iskeleden katlara geçiş için kullanılmak üzere yeterli genişlik ve sağlamlıkta geçitler oluşturulmalıdır. Asansörlerin montajında kullanılacak ağır çelik malzemelerin montaj yerine taşınması ve uygulanması sırasında işçi sağlığını tehlikeye sokmayacak şekilde gerekli ekipmanlar şantiyede hazır bulundurulmalıdır. Asansör boşluğundaki iskelelerde çalışılırken üst katlarda montaj devam ediyorsa alt katlarda çalışma yapılmasına kesinlikle izin verilmemelidir Tesisat İşlerinin Yapılması ile İlgili Kontrol Listesi Yapı üretimi sırasında tesisat işleri ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu çalışma süreçlerinde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-8 ve Liste LTS-08 de Tesisat İşleri Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde tesisat çalışmaları sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Sırasında Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yapım süreci tamamlanan inşaatlarda, yapının kullanıma açılabilmesi için inşaat artıklarının temizlenmesi şarttır. Bu temizlik işleminin kolay ve daha kısa zamanda yapılabilmesi için işin yapım sürecindeki çalışmalarda temizliğe büyük önem verilmelidir. Çalışan her ekip iş bitiminde kendi inşaat artıklarını mümkün olduğunca temizlemelidir. Örneğin sıvacı ekibi her gün mesai bitiminden yarım saat önce kullanacağı harç miktarını belirlemeli fazla harç yapıp bu malzemenin artıp donmasına fırsat vermemelidir. Şantiyelerin taşınması da bir bakıma temizlik işinin sonudur. Tamamlanan yapılarda şantiye binalarının sökülmesi, artan, kullanılmayan 50

63 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) ve yeniden kullanılacak olan malzemelerin toplanması ve bu malzemelerin planlanan yerlere götürülmesi belirli bir organizasyon dahilinde yapılması gereken işlerdir. Yapıların temizliği ve şantiyelerin taşınması sırasında birçok iş kazası yaşanabilmekte ve çalışanlar meslek hastalıklarına yakalanabilmektedir. Bu iş kazalarının ve meslek hastalıklarının önüne geçebilmek için öncelikle bu faaliyetler sırasında olabilecek kaza ve meslek hastalığı riskleri belirlenip, bu risklere karşı tedbirler alınmalıdır Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Sırasında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğini Riske Edebilecek Durumlar Yapının temizliği ve şantiyenin taşınması sırasında işçi sağlığı ve iş güvenliğini tehlikeye sokabilecek durumları aşağıdaki gii sıralayabiliriz. İnşaat sonrası yapının temizliğinin kolay yapılabilmesi yapım sürecindeki çalışmaların titizliğine bağlıdır. Yapım sürecinde her iş kaleminin tamamlanmasıyla o işten artanlar toparlanırsa bu sayede hem temizlik işi kolaylaşır hem de bu atıkların çalışanlara zarar vermesi önlenmiş olur. İnşaat alanlarının kaba pisliklerden temizlenmesi sırasında, çıkacak tozdan etkilenmemek için önce yerler hafif ıslatılmalıdır. Ayrıca temizlikte çalışan personelin maske kullanması sağlanmalıdır. Bodrum katlar ve sığınak gibi kapalı ve havasız yerlerin temizliği yapılırken çalışanlara sık sık ara verdirilmeli, temiz hava almaları sağlanmalıdır. Dış cephe kaplamaları ve camların temizliğinde çalışanlar kesinlikle emniyet kemeri ile çalışmalıdır. Şantiyenin taşınması işleri belirli bir organizasyon dâhilinde olmalıdır. Öncelikle inşaattan artan ve tekrar kullanılacak olan malzemeler araçlara yüklenerek planlanan yerlere taşınmalıdır. Daha sonra eğer varsa şantiye binaları sökülmeli ve taşınmalıdır. Kamyonlara yapılacak yüklemelerde insan gücü kullanılıyorsa iş dağılımı işçi sağlığını tehlikeye sokmayacak şekilde düzenlenmelidir. Yüklemeler 51

64 7. İNŞAAT İŞLERİNDE SAĞLIK VE GÜVENLİK PLANI (SGP) makineler yardımı ile yapılıyorsa malzemenin yeteri sağlamlıkta bağlanıp öyle yüklenmesi sağlanmalıdır. Kamyonlara yükleme yapılırken araçların tonajlarına dikkat edilmeli, araçlara taşıyabileceğinden fazla yük yüklenmemelidir. Kamyonlarda yükleme yapılırken üst kısımlara kayma ihtimali olan malzemeler yüklenmemelidir. Yükleme tamamlandıktan sonra malzemeler kamyona bağlama halatları yardımıyla sabitleştirilmeli kamyon üzerinde olabilecek malzeme hareketleri engellenmelidir. Malzemelerin taşınması sırasında kamyon, tarktör gibi araçların römork ve damperlerine işçilerin de binmesine kesinlikle izin verilmemelidir. Şantiyede yakıt tankları veya fıçıları bulunması halinde bunların taşınması sırasında gerekli titizlik gösterilmeli ve ateşle yaklaşılmamalıdır. Şantiye binalarının sökümü ve araçlara yüklenmesi sorumlu teknik personel nezaretinde yapılmalıdır. Şantiyedeki iş makinelerinin nakliyesi için bu konuda yetkili kurumlardan gerekli izin belgeleri temin edilmelidir Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması ile İlgili Kontrol Listesi Yapı üretimi tamamlandıktan sonra yapının temizliği ve şantiyenin taşınması işleri ile ilgili yukarıda ifade edilen riskler dikkate alınarak bu süreçlerde iş kazası olma olasılığını azaltmada yardımcı olacağı düşünülen kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listelerin Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliğinde tanımlanan Uygulama Koordinatörü tarafından raporlanması öngörülmüştür. EK-9 ve Liste LYTŞT-09 de Yapının Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Kontrol Listesi bulunmaktadır. Oluşturulan bu liste sayesinde yapının temizliği ve şantiyenin taşınması çalışmaları sırasında sağlık ve güvenlik planı kapsamında hızlı ve pratik bir kontrol mekanizması oluşacağı umulmaktadır. 52

65 8.SONUÇLAR VE ÖNERİLER 8.SONUÇLAR VE ÖNERİLER İnşaat sektörü, dünyada ve ülkemizde iş kazaları ve meslek hastalıklarının en sık görüldüğü sektörlerin başında gelmektedir. Her inşaat projesinin birbirinden farklı olması, sürekli değişik çalışma şartlarında uygulanması, işçi devir hızının fazla olması gibi sektöre özgü hususlar, iş kazası ve meslek hastalığı riskini artırmaktadır. Dolayısıyla inşaat sektöründe işçi sağlığı ve iş güvenliğinin sağlanması daha zor ve karmaşıktır. Avrupa Birliği ne uyum bağlamında ülkemizde işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda birçok çalışma yapılarak, ülkemizdeki uygulamaların AB standartları seviyesine getirilmesi yönünde çeşitli resmi düzenlemeler yapılmıştır. Ancak bu yeni düzenlemelerin hayata geçirilmesi aşamasında hala sıkıntıların olduğu da bir gerçektir. Ülkemizin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısından kaynaklanan etkenler, çalışma hayatında işçi ve işverenlerin işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunun önemini kavranmalarını olumsuz yönde etkilemekte ve dolayısıyla bu bilinç eksikliği iş kazası meydana gelme sıklığını artırmaktadır yılında uygulamaya konulan Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile inşaat sektöründe çalışanların iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı korunmaları önemli yenilikler getirilmiştir. Bunlardan en önemlisi, tüm yapım işlerinin, projelendirme ve uygulama aşamalarında ayrı ayrı olmak üzere, işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerini içeren sağlık ve güvenlik planı (SGP) hazırlanıp uygulanması ve bu amaçla bir koordinatörün atanmasının zorunlu kılınmış olmasıdır. Ancak söz konusu planın şekil ve içeriğine ilişkin bir açıklamanın bulunmaması, uygulamada çeşitli tereddütlere neden olmaktadır. Bu sebeple bu çalışmada yapım işlerinin uygulama aşaması sürecini kapsayan bir Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) amaçlanmıştır. Bu plan önerisinde önce, kazı, kalıp, iskele, beton vb temel uygulama aşamaları belirlenmiştir. Sonra bu aşamaların her birinde ayrı ayrı iş kazası risk faktörleri ve bunlardan kaçınılması için alınabilecek önlemler saptanarak SGP genel çerçevesi oluşturulmuştur. Daha sonra da, iş kazası riski bulunan durumlar işlem basamakları düzeyinde analiz edilerek bunların önlenmesi amacıyla kontrol listeleri oluşturulmuştur. Bu listeler oluşturulurken, öngörülen sağlık ve güvenlik 53

66 8.SONUÇLAR VE ÖNERİLER önlemlerinin alınıp alınmadığı; şayet gerekli önlemler alınmamışsa, sonrasında kimler tarafından neler yapıldığının denetlenmesi amaçlanmıştır. Bunu sağlam amacıyla ayrıcı kontrol listelerini tamamlayan ek tablolar da oluşturtmuştur. Ayrıca, tabloların uygun içerikte olması ve raporlanmasını sağlamak amacıyla bir kodlama sistemi geliştirtmiştir. Bu çalışmayla geliştirilmiş bulunan SGP nın, uygulayıcıların almaları gereken sağlık ve güvenlik önlemlerini kolayca belirlemeleri ve sonucunu izleyebilmeleri konusunda önemli bir rehber olabileceği umulmaktadır. Ülkemizde işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunun önemi gün geçtikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Ancak bu konudaki bilinçlenmenin daha da hızlandırılması için, ilgili meslek odalarının konuya yönelik faaliyetlerini artırarak çeşitli kurs, seminer ve eğitim programları düzenlemeleri yararlı olabilecektir. Ayrıca işçi sağlığı ve iş güvenliği konusuna, üniversitelerin ilgili fakülte ve bölümlerinin ders müfredatlarında daha fazla yer vermeleri, bu konudaki bilinçlenmenin eğitim kurumlarında başlamasına katkı sağlayacaktır. 54

67 KAYNAKLAR AKSÖYEK, A.R., (2002), Türk İnşaat Sektöründe İş Kazalarının ve İş Güvenliği Sorununun İncelenmesi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul ARICI, K., (1999), İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği, Ankara. AS/NZS 4360, (1999), Australian and New Zealand Standard on Risk Management, Melbourne. BAYIR, M., ERGÜL, M., (2006), İş Güvenliği ve Risk Değerlendirme Uygulamaları, Martı Ajans, Bursa. BİRECİKLİ, B. M., (2007) Şantiye Tekniği ve Şantiyede İş Güvenliği, Birsen Yayınevi, İstanbul. BRIGHAM YOUNG UNIVERSITY, (2006), Risk Management & Safety, Excavation Program, Utah. CANPOLAT, P., (2008), Projelendirme ve Şantiye Yerleşim Projesi Hazırlanması Aşamasında İş Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Bir Öneri Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana. CENTEL, T., (1992), Çocuklar İle Gençlerin İş Güvenliği, İ.Ü. Yayınları No: 3041, İstanbul. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI (2003), İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ, (2006), İş Güvenliği ve Risk Yönetimi Kursu, Adana. DEMİRCİOĞLU,A.M., CENTEL, T. (2002), İş Hukuku, Gözden Geçirilmiş 8. Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım A. Ş.,İstanbul. DEPARTMENT OF ARMY, (2003), Safety and Healty Requirements, U.S. Army Corps of Engineers, Washington. ELEKTRİK MÜHENDİSLARİ ODASI, (2007), Proje ve Yapı Denetçisi Elektrik Mühendisleri İçin Eğitim Notları GÜRCANLİ, G. E., MÜNGEN, U., (2005),"OHSAS İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi ve Bir Uygulama Örneği. 3. Yapı İşletmesi Kongresi, İzmir. 55

68 İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, (2006), Küçük Şantiyelerde İş Sağlığı ve Güvenliği. İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, (2006), İnşaat Sektöründe Araç Kazalarının Önlenmesi. İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, (2006), Kazı İşlerinde İş Güvenliği. İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, (2006), İnşaatta İş Sağlığı Güvenliği ve Çimento Kullanımı. İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ,(2006), İnşaat Sektöründe Kas- İskelet Sistemi Rahatsızlıkları. INTERNATİONAL LABOUR OFFİCE (ILO), (1992), Safety and Health in Consructions KARACA,S., (2004), Yapı İşlerinde İş Güvenliği Açısından Risk Değerlendirmesi ve Alınacak Önlemler, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. MÜNGEN, U., (1993), Türkiye de İnşaat İş Kazalarının Analizi ve İş Güvenliği Sorunu, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. OHSAS 18001, (1999), Occupational Health and Safety Assessment Series, British Standarts Institute, United Kingdom. OSHA, (1996), "Safety Standards for Scaffolds Used in the Construction Industry" ÖZKILIÇ, Ö., (2005) İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri ve Risk Değerlendirme Metodolojıleri, TİSK Yayınları, No: 246 SABUNCUOĞLU, Z., (2000), İnsan Kaynakları Yönetimi, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa. SOSYAL SİGORTALAR KURUMU, (2006), 2006 Yılı SSK İstatistikleri TÜRK STANDARTLARI ENSTİTÜSÜ, (2004), İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Tetkikçi/Baş Tetkikçi Eğitimi Notları TÜRKİYE HAZIR BETON BİRLİĞİ, (2007), Beton Dökümünde İş Güvenliği, THBB Eğitim Programları. YETKİN,O., (2004), Şantiyelerin İş Güvenliği Performans Analizi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. 56

69 RESMİ MEVZUAT /15004 Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü /25325 Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği /25369 İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik /25370 Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik /25622 Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği /25370 Elle Taşıma İşleri Hakkında Yönetmelik /25325 Sayılı Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği. 57

70 ÖZGEÇMİŞ yılında Kahramanmaraş ta doğdum. İlkokul eğitimimi Kahramanmaraş Albayrak İlköğretim Okulunda, ortaokulu Kahramanmaraş Çukurova Elektrik anadolu Lisesinde tamamladım. Lise eğitimime Kahramanmaraş Süleyman Demirel Fen Lisesinde başlayıp, Kahramanmaraş Hoca Ahmad Yesevi Lisesinden mezun oldum yılı, Haziran ayında Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümünden mezun oldum ve eğitim yılında Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü İnşaat Mühendisliği Anabilim Dalı Yapı Bölümünde yüksek lisans eğitimime başladım. Ağustos 2006 ve Haziran 2007 tarihleri arasında Adana da FHM YAPI DENETİM TİC.LTD. ŞTİ. nde Yardımcı Kontrol Mühendisi olarak çalıştım. Haziran 2007 tarihinden itibaren Kahramanmaraş VİT-VAROL İNŞAAT TİC.LTD. ŞTİ. nde Şantiye Şefi olarak çalışmaktayım. Halen Kahramanmaraş Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi İnşaatı, Kahramanmaraş Gayberli İlköğretim Okulu İnşaatı ve Kahramanmaraş Organize Sanayi Müdürlüğü m 3 lük su deposu inşaatlarında şantiye şefliği görevimi sürdürmekteyim. 58

71 EKLER EK-1 KAZI İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-2 KALIP İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-3 DEMİR DONATI İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-4 BETON İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-5 İSKELE İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-6 DUVAR İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-7 SIVA, BOYA; BADANA VE KAPLAMA İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-8 TESİSAT İŞLERİ KONTROL LİSTESİ EK-9 YAPININ TEMİZLİĞİ VE ŞANTİYENİN TAŞINMASI KONTROL LİSTESİ EK-10 EKSİK VE YETERSİZ İŞLEMLER LİSTESİ 59

72 EK-1 KAZI İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LKZ01 Liste Adı : Kazı İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LKZ01 1 Kazı işinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LKZ01 2 LKZ01 3 LKZ01 4 LKZ01 5 LKZ01 6 LKZ01 7 LKZ01 8 LKZ01 9 Kazı işinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Kazı işinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Kazı alanının çevresi 2 m yüksekliğinde ahşap koruma perdeleriyle çevrildi mi? Ahşap koruma perdeleri arka taraflarından payandalarla desteklenip sağlamlaştırıldı mı? Kazı alanının geniş oluğu sahalarda cm. yüksekliğinde koruma korkuluğu yapıldı mı? Kazı alanına giriş-çıkış servis yolları yeterli genişlikte mi? Gece çalışılması durumunda servis yollarında ve kazı alanında yeterli aydınlatma sağlandı mı? Kazı derinliği ve zemin sınıfına göz önüne alınarak sorumlu teknik personelin kontrolünde gerekli ve yeteli şev verildi mi? 60

73 LKZ01 10 LKZ01 11 LKZ01 12 LKZ01 13 LKZ01 14 LKZ01 15 LKZ01 16 LKZ01 17 LKZ01 18 LKZ01 19 LKZ01 20 LKZ01 21 Kazı derinliği ve zemin sınıfına göre sorumlu teknik personelin kontrolünde gerekli ve yeteli iksa sistemleri uygulandı mı? İksalarda kullanılan kalas veya demir profiller kazı yüksekliğinden en az 20 cm yukarda mı? İksalarda kullanılan kalas veya demir profillerin birbiri ile olan bağlantıları kontrol edildi mi? Geniş sahalarda kazı alanı içerisinde iş makineleri haricinde çalışma yapılıyor mu? Kazı alanına yakın çevredeki yapıların kazıdan zarar görmesini önlemek amacıyla gerekli destek sistemleri kullanılıyor mu? Çalışmalarda kullanılan iş makinelerinin periyodik bakımları düzenli olarak yaptırılıyor mu? Çalışanların iş makinelerinden zarar görmemesi güvenli çalışma alanları oluşturulmuş mu? Çalışanların, iş makinelerinden etkilenmeden kazı alanına güvenle giriş-çıkış yapacağı geçiş yolları hazırlanmış mı? Kazıdan çıkartılan malzemeler kazı alanından yeteri kadar uzak mesafeye taşınıyor mu? Kazı alanına hafriyat dökülmesi durumunda kamyonların kazı alanına düşmesini engelleyecek takozlar kullanılıyor mu? Kazı sırasında arazideki muhtemel altyapı şebekelerinin yeri ilgili kurumlarla beraber çalışılarak tespit edildi mi? Şantiye içerisinde muhtelif yerlerde kazıda çalışanların kullanması gereken güvenlik donanımı ile ilgili uyarı levhaları var mı? 61

74 LKZ01 22 LKZ01 23 Şantiye içindeki muhtelif yerlerde ve yol güzergâhında kazıda çalışan tüm personelin uyması gereken güvenlik tedbirleri ile ilgili levhalar yerleştirilmiş mi? Kazı işinde çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 62

75 EK-2 KALIP İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LKL02 Liste Adı : Kalıp İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LKL02 1 Kalıp işinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LKL02 2 LKL02 3 LKL02 4 LKL02 5 LKL02 6 LKL02 7 LKL02 8 Kalıp işinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımı tanıtılıp, teslim edildi mi? Kalıp işinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Kullanılacak kalıplar şantiye içinde uzun mesafeli taşıma gerektirmeyecek şekilde düzenli olarak istif edilmiş mi? Kalıp ekibinde çalışanların görev dağılımı meslek hastalıklarına yol açmayacak şekilde düzenli bir sistemde ayarlanıyor mu? Kalıpta çalışanların kullandıkları el merdivenlerinin sağlamlığı kontrol edildi mi? Kalıpta çalışanlar el merdivenlerini uygun eğimde kullanıyorlar mı? (Eğim 4/1) Çalışanlara kalıp montajı ve kalıpların taşınması sırasında birbirlerine zarar vermeyecek şekilde uygun bir çalışma sistemi düzenlenmiş mi? LKL02 9 Döşeme kalıplarının montajı sırasında dış kenarlarda güvenli çalışmayı sağlayacak fazladan 63

76 yeterli genişlik bırakılmış mı? LKL02 10 LKL02 11 LKL02 12 LKL02 13 LKL02 14 LKL02 15 LKL02 16 LKL02 17 Döşeme kalıplarının dış yüzlerinde yeterli sağlamlıkta korkuluklar oluşturulmuş mu? Döşeme kalıplarının sökümü sırasında sökümde çalışanların dışında bu alanlara girişler kontrol ediliyor mu? Kalıpların söküm işi bittikten sonra etraftaki tahta kırıkları ve çiviler toplatılıyor mu? Kalıpların söküm işi bittikten sonra bina içerisindeki asansör boşluklarına yeteri sağlamlıkta korkuluklar yapılıyor mu? Kalıpların söküm işi bittikten sonra bina içerisindeki havalandırma boşluklarına yeteri sağlamlıkta korkuluklar yapılıyor mu? Kalıpların söküm işi bittikten sonra çıkan kalıplardan çiviler temizlenip uygun şekilde tekrar istif ediliyor mu? Şantiye içerisinde muhtelif yerlerde kalıpta çalışanların kullanması gereken güvenlik donanımları ile ilgili uyarı levhaları var mı? Kalıp işinde çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 64

77 EK-3 DEMİR DONATI İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LDM03 Liste Adı : Demir Donatı İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LDM03 1 LDM03 2 LDM03 3 LDM03 4 LDM03 5 LDM03 6 LDM03 7 LDM03 8 Demir işinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? Demir işinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Demir işinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Şantiyeye indirilecek demirin yeri gereksiz taşımalara izin verilmeyecek şekilde şantiye yerleşim planına uygun şekilde hazırlanmış mı? Şantiyeye gelen demiri tırların üzerinden indirebilecek gerekli ekipman ve makine mevcut mu? Şantiyeye gelen demiri tırların üzerinden indirirken kullanılan ekipmanın sağlamlığı kontrol edilmiş mi? Şantiyeye gelen demiri tırların üzerinden indirirken çalışanların güvenliği sağlanıyor mu? Demirci ekibi demirleri kesme ve bükme işleri için kesim ve büküm makineleri kullanıyor mu? 65

78 LDM03 9 LDM03 10 LDM03 11 Her gün işe başlamadan önce demirci ekibinin kesme ve bükme işlerinde kullandığı makinelerin bakımı yapılıyor mu? Demirci ekibinin elle demir bükmede kullandığı tezgâhların sağlamlığı kontrol ediliyor mu? Demirci ekibinin elle demir kesmede kullandığı makasların bakımı düzenli olarak yapılıyor mu? LDM03 12 LDM03 13 LDM03 14 LDM03 16 LDM03 17 LDM03 18 LDM03 19 LDM03 20 Kesilen demirlerden çıkan parça demirler toplatılıp düzenli bir şekilde istif ediliyor mu? Demir ekibinde çalışanların görev dağılımı işçi sağlığını zorlamayacak şekilde düzenli bir sistemde ayarlanıyor mu? Çalışanlara demirlerin montajı ve taşınması sırasında birbirlerine zarar vermeyecek şekilde uygun bir çalışma düzeni verilmiş mi? Demirlerin üst katlara çekilmesine olanak sağlayacak gerekli ekipman ve makine mevcut mu? Demirleri üst katlara çekmekte kullanılan asansörlerin bakımları yapılıyor mu? Demirleri üst katlara çekmekte kullanılan halat ve zincirlerin sağlamlığı kontrol edildi mi? Şantiye içerisinde muhtelif yerlerde demirde çalışanların kullanması gereken güvenlik ekipmanları ile ilgili uyarı levhaları var mı? Demir işinde çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 66

79 EK-4 BETON İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LBT04 Liste Adı : Beton İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LBT04 1 Beton işinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LBT04 2 LBT04 3 LBT04 4 LBT04 5 LBT04 6 LBT04 7 LBT04 8 LBT04 9 Beton işinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Beton işinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Şantiye yerleşim planına göre önceden belirlenmiş olan beton pompasının kurulacağı yer hazırlandı mı? Beton pompasını kullanan operatörlerin gerekli kullanım belgeleri var mı? Transmikserlerin manevraları için şantiye içinde uygun bir alan oluşturuldu mu? Transmikserlerin şantiyeye giriş-çıkışı diğer işçilerin çalışmalarını olumsuz yönde etkiliyor mu? Transmikserlerle beton pompasının operatörü arasında acil bir durumda dökümü durdurabilecek iletişim sistemi var mı? Beton dökümüne başlanmadan önce kalıplar ve destekleri sorumlu teknik personel tarafından kontrol edildi mi? 67

80 LBT04 10 Beton dökümünün gece yapılmasının gerektiği durumlarda şantiyede gerekli ve yeterli düzeyde aydınlatma sağlandı mı? LBT04 11 Beton dökülürken kullanılan vibratörler olası bir elektrik kaçağına karşı kontrol edildi mi? LBT04 12 LBT04 13 LBT04 14 LBT04 15 LBT04 16 LBT04 17 Kullanılan elektrikli vibratörlerin kumanda aksamının su ile temas etmemesine dikkat ediliyor mu? Kolon ve perde betonları dökülürken kalıbın açılma tehlikesi dikkate alınarak döküm işlemi yavaş yavaş ve aralıklı olarak gerçekleştiriliyor mu? Döşeme betonlarının dökümü, beton yükünü kalıba dengeli dağıtacak şekilde ayarlanarak dökülüyor mu? Beton dökümü şantiyedeki sorumlu teknik personelin nezaretinde yapılıyor mu? Şantiye içerisinde muhtelif yerlerde beton dökümünde çalışanların kullanması gereken güvenlik donanımları ile ilgili uyarı levhaları var mı? Beton dökümünde çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 68

81 EK-5 İSKELE İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LİS05 Liste Adı : İskele İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No LİS05 1 LİS05 2 LİS05 3 LİS05 4 LİS05 5 LİS05 6 LİS05 7 LİS05 8 LİS05 9 Kontrol Edilecek Konular İskelede çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? İskelede çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? İskelede çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? İskelenin kurulumu sorumlu teknik personel kontrolünde yapılıyor mu? Ahşap iskelelerde kullanılan malzeme yeterli sağlamlıkta mı? Ahşap iskelede kullanılan malzemelerin taşıma kapasitesi bakımından kesitleri yeterli mi? İskelelerde platform ve geçitlerde kullanılan malzemeler yeterli sağlamlıkta ve kesitte mi? İskelenin platform ve geçitlerinde çalışmayı zorlaştıracak malzeme atıkları var mı? İskelenin bina ile bağlantıları yeterli sıklıkta ve sağlamlıkta yapılmış mı? Evet * Hayır ** 69

82 LİS05 10 LİS05 11 LİS05 12 LİS05 13 LİS05 14 LİS05 15 LİS05 16 LİS05 17 LİS05 18 LİS05 19 LİS05 20 LİS05 21 İskeledeki korkuluklar yeterli sağlamlıktaki ve uygun kesitli malzeme kullanılarak yapılmış mı? İskelede iklim koşullarından dolayı oluşabilecek kayganlaşmaya karşı tedbir alınmış mı? Çelik borulu iskelelerde kullanılan malzemenin sağlamlığı konusunda belgeler alınmış mı? Çelik borulu iskelelerin platform veya geçitlerinde kullanılan ahşap malzemelerin rijitliğini korumaları için çelik iskele dikmelere sıkıca bağlanmış mı? Yüksek katlı yapılarda kurulan çelik borulu iskelede topraklama bağlantısının yetkili teknik eleman kontrolünde projesine uygun olarak yapılması sağlanmış mı? Asma iskelelerin kurulumu yetkili teknik personel kontrolünde yapılıyor mu? Asma iskelenin mekanik aksamı ve özellikle de askı malzemesi işe başlanmadan önce günlük kontrol ediliyor mu? Asma iskelelerin bakım ve kontrolleri günlük raporlanıyor mu? İskelelerde gece çalışma yapılması durumunda yeterli düzeyde aydınlatma sağlanıyor mu? Yük taşıyan çok katlı iskelelerde iskelenin ara katlarına çalışma rahatlığı için platformlar oluşturulmuş mu? İskelede oluşturulan platformlarda ve geçit yerlerinde kullanılan malzemeler yeterli sağlamlıkta mı? İskelenin taşıyabileceği maksimum yük miktarı uyarı levhaları ile iskelenin muhtelif yerlerine yazılmış mı? 70

83 LİS05 22 LİS05 23 LİS05 24 LİS05 25 LİS05 26 İskelenin sökümü şantiyedeki sorumlu teknik personel kontrolünde en üst kattan başlanarak yapılıyor mu? İskelenin üst katlardaki sökümü sırasında alt katlarda işçi çalıştırılmamasına dikkat ediliyor mu? İskelede çalışanların kullanması gereken güvenlik donanımları ile ilgili levhalar iskeleye asılmış mı? İskelede çalışanların uyması gereken sağlık ve güvenlik kuralları ile ilgili uyarıcı levhalar iskeleye ve şantiyenin muhtelif yerlerine asılmış mı? İskelede çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 71

84 EK-6 DUVAR İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LDV06 Liste Adı : Duvar İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LDV06 1 Duvar işinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LDV06 2 LDV06 3 LDV06 4 LDV06 5 LDV06 6 LDV06 7 Duvar işinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Duvar işinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Şantiyeye gelen duvar malzemelerini araçların üzerinden alabilecek gerekli ekipman mevcut mu? Şantiyeye gelen duvar malzemeleri şantiye yerleşim planına uygun şekilde belirlenen yerlere indiriliyor mu? Harç yapımında kullanılmak üzere getirilen kum ve çimento gereksiz taşımaları önleyecek şekilde şantiye yerleşim planına uygun belirlenen yerlere indiriliyor mu? Araçlardan malzeme alırken kullanılan kemerlerin sağlamlığı kontrol edildi mi? 72

85 LDV06 8 LDV06 9 LDV06 10 LDV06 11 LDV06 12 LDV06 13 LDV06 14 LDV06 15 Üst katlara malzeme çekmekte kullanılan asansörlerin bakımları düzenli olarak yapılıyor mu? Duvar işinde çalışan ekibin kullandığı iskelelerin sağlamlığı kontrol ediliyor mu? Duvar işinde çalışan ekibin kullandığı el aletlerinin sağlamlığı kontrol ediliyor mu? Harç taşınmasında kullanılan el arabalarının sağlamlığı kontrol ediliyor mu? Dış duvarların örülmesi sırasında aşağıya malzeme düşmesinden kaynaklanabilecek kazalara karşı gerekli güvenlik tedbirleri alınmış mı? Duvar örülmesi tamamlanmış kısımlarda dış cephelerde kalan kenarlar ve boşluklardan insan veya malzeme düşme tehlikesine karşı güvenlik tedbirleri alınmış mı? Duvar işinde çalışan ekibin uyması gereken sağlık ve güvenlik kuralları ile ilgili uyarı levhaları şantiyenin muhtelif yerlerine asılmış mı? Duvar işinde çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 73

86 EK-7 SIVA, BOYA; BADANA VE KAPLAMA İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LSBBK07 Liste Adı : Sıva, Boya, Badana, Kaplama Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LSBBK07 01 Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LSBBK07 02 LSBBK07 03 LSBBK07 04 LSBBK07 05 LSBBK07 06 Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde çalışan ekibin kişisel koruma donanmlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde kullanılacak malzemeler şantiye yerleşim planına bakılarak öngörülen yerlere depolanmış mı? Malzemelerin şantiyede depolandığı alandan inşaat içerisine taşınmasını sağlayacak gerekli makine ve techizat şantiyede mevcut mu? Malzemeler insan gücü ile taşınıyorsa, çalışanların taşıma organizasyonu işçi sağlığını olumsuz etkilemeyecek şekilde yapılıyor mu? 74

87 LSBBK07 07 LSBBK07 08 LSBBK07 09 LSBBK07 10 LSBBK07 11 LSBBK07 12 LSBBK07 13 LSBBK07 14 Malzemeler iş makinesi yardımı ile taşınıp üst katlara alınıyorsa, bu işlemler sırasında olabilecek iş kazalarına karşı gerekli güvenlik tedbirleri alınmış mı? Dış cephelerede sıva, boya, badana veya kaplama işlerinde çalışanlara iskelede güvenli çalışmaları açısından gerekli bilgilendirmeler yapılmıs mı? Dış cephelerede sıva, boya, badana veya kaplama işlerinde çalışılırken aşağıya malzeme düşmesini engelleyecek güvenlik tedbirleri alınmış mı? Kapalı alanlarda yapılan boya işlerinde, çalışanların boya kokusundan olumsuz etkilenmemeleri için gerekli havalandırma sağlanıyor mu? Bodrum katlar gibi havasız ve karanlık mekânlarda çalışanlar için yeterli düzeyde havalandırma ve aydınlatma sağlanıyor mu? Yanıcı ve/veya parlayıcı boya malzemelerinin kullanılması durumunda çalışanlara bu konuda gerekli sağlık ve güvenlik eğitimi verilmiş mi? Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde çalışan ekibin uyması gereken sağlık ve güvenlik kuralları ile ilgili uyarıcı levhalar şantiyenin muhtelif yerlerine asılmış mı? Sıva, boya, badana ve kaplama işlerinde çalışan ekibin tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 75

88 EK-8 TESİSAT İŞLERİ KONTROL LİSTESİ Liste No : LTS08 Liste Adı : Tesisat İşleri Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LTS08 01 Tesisat işlerinde çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? LTS08 02 LTS08 03 LTS08 04 LTS08 05 LTS08 06 LTS08 07 Tesisat işlerinde çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Tesisat işlerinde çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Tesisat işlerinde çalıştırılan elemanların yaptıkları imalatlarla ilgili gerekli ustalık belgeleri var mı? Şantiyede kullanılan elektrik panoları ve diğer elektrik ile çalışan techizatın topraklama bağlantıları yapılmış mı? Şantiyede kullanılan elektrik kabloları, fişler, prizler düzenli olarak kontrol edilip kırık veya ucu açık kablolar onarılıyor mu? Uzun süreli işlerde şantiyelerdeki topraklama bağlantıları 6 ayda bir kontrol ediliyor ve kontroller raporlanıyor mu? Ölçülerin sınır değerlerin (10ohm) üzerinde olması durumunda bu bağlantılar güçlendirilmelidir. 76

89 LTS08 08 LTS08 09 LTS08 10 LTS08 11 LTS08 12 LTS08 13 LTS08 14 LTS08 15 LTS08 16 LTS08 17 LTS08 18 Tesisat işlerinde kırım yapılıyorsa, bu çalışma sırasında olabilecek kazalara ve hastalıklara karşı tedbir alınmış mı? Yapılara şehir elektrik şebekeden enerji hattı bağlanması sırasında yetkili kurumların görevlileri işin başında hazır bulunuyor mu? Yıldırımlıkların montajı sırasında yüksekte çalışmaya karşı gerekli tedbirler alınıyor mu? Yapı dışında teşkil edilen pis su rögarlarının kapakları konulmuş mu? Yapı dışında teşkil edilen foseptik çukurlarının üzerleri kapatılmış mı? Asasör montaj ekibinin üzerinde rahat çalışmasını sağlayacak şekilde, asansör boşluğuna iskele kurulmuş mu? Asansör boşluğuna kurulan iskelden her kata güvenle geçiş sağlayacak geçitler oluşturulmuş mu? Asansör montajı sırasında kullanılacak ağır malzemelerin yerine konması için gerekli techizat şantiyede bulunuyor mu? Montajı tamamlanan asansörlerin kapalıları kilitli şekilde kapatılmış mı? Katlar içerisindeki tesisat galerilerinin çevresi yeterli sağlamlıkta koruma bariyerleri ile çevrilmiş mi? Tesisat işlerinde çalışan ekibin uyması gereken sağlık ve güvenlik kuralları ile ilgili uyarı levhaları şantiyenin muhtelif yerlerine asılmış mı? 77

90 LTS08 19 Tesisat işlerinde çalışanların tamamının,, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Açıklama bölümündeki bilgiler değerlendirilecek. Cevap Hayır ise Form: ISG 00 a bakılacak 78

91 EK-9 YAPININ TEMİZLİĞİ VE ŞANTİYENİN TAŞINMASI KONTROL LİSTESİ Liste No : LYTŞT Liste Adı : Yapıların Temizliği ve Şantiyenin Taşınması Kontrol Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. No Kontrol Edilecek Konular Evet * Hayır ** LYTŞT 01 LYTŞT 02 LYTŞT 03 LYTŞT 04 LYTŞT 05 LYTŞT 06 LYTŞT 07 Yapıların temizliği ve şantiyenin taşınmasında çalışan ekibe işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili gerekli bilgiler verildi mi? Yapıların temizliği ve şantiyenin taşınmasında çalışan ekibe iş güvenliği ile ilgili kullanılacak kişisel koruma donanımları tanıtılıp, teslim edildi mi? Yapıların temizliği ve şantiyenin taşınmasında çalışan ekibin kişisel koruma donanımlarını kullanıp kullanmadıkları düzenli olarak takip ediliyor mu? Kapalı ve/veya havasız alanların temizliğinde çalışanlara sık sık ara verilip temiz hava almaları sağlanıyor mu? Yapıların kaba pislikleri temizlenirken yerden toz kalkmaması için sulama yapılmış mı? Yapı dış cephelerinin temizliğinde çalışanların yüksekte güvende çalışabilmeleri adına gerekli tedbirler alınmış mı? Yapıların temizliği sonrası çıkan tüm atıklar uygun yerlere götürülüp dökülüyor mu? 79

92 LYTŞT 08 LYTŞT 09 LYTŞT 10 LYTŞT 11 LYTŞT 12 LYTŞT 13 LYTŞT 14 Şantiyenin taşınması sırasında araçlara yüklenecek malzemeler kısım kısım düzenli bir şekilde toplanmış mı? Araçlara malzeme yüklenirken araçların taşımasına izin verilen maksimum ağırlık miktarı dikkate alınmış mı? Araçlara yüklenen malzemelerin hareket yol boyunca hareket etmemesi için uygun şekilde bağlamalar yapılmış mı? Malzemelerin taşınması sırasında kamyon ve/veya traktörlerin arka kısımlarında çalışanların da gitmesi engelleniyor mu? Şantiye binalarının sökümü sırasında sorumlu teknik personel işin başında çalışanları yönlendiriyor mu? Yapıların temizliği ve şantiyenin taşınmasında çalışanların uyması gereken sağlık ve güvenlik kuralları ile ilgili uyarıcı levhalar iskeleye ve şantiyenin muhtelif yerlerine asılmış mı? Yapıların temizliği ve şantiyenin taşınmasında çalışanların tamamının, ağır ve tehlikeli işlerde çalışmasında bir engel yoktur ibareli sağlık raporları var mı? * ** Cevap Evet ise Evet Sütununa X işareti konacak. Cevap Hayır ise Hayır Sütununa LSGPG00 yazılarak LSGP00 listesi doldurulacak 80

93 EK-10 EKSİZ VE YETERSİZ İŞLEMLER LİSTESİ Liste No : LSGP00 Liste Adı : Eksiz ve Yetersiz İşlemler Listesi İşin Adı : Yüklenici : Formu Dolduranın Adı : Formu Dolduranın Görevi : Hava Durumu : Tarih : / / 200. İşlem No Yerine Getirilmeyen Konular Kim Ne Yapacak 81