Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý *

Transkript

1 Türk Kütüphaneciliði 21, 3 (2007), Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý * Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment R. Neslihan Mollaoðlu** Öz Müze kütüphaneleri, baðlý bulunduklarý müzenin uzmanlýk alaný ile iliþkili derme geliþtirip, müze çevresine hizmet vermeleri nedeniyle bir özel konu kütüphanesi türüdür. Müzelerin nesne odaklý hizmet anlayýþýndan bilgi odaklý hizmet anlayýþýna yönelmesi müze kütüphanelerinin hizmet alanlarýný geniþletmiþtir. Bu makale, müze kütüphanelerini, müze bilgi ortamýnýn tamamlayýcý ögelerinden biri olarak ele almakta; amaç ve iþlevlerini ortaya koyarak müze bilgi ortamýna yapabilecekleri katkýlarý sorgulamayý ve seçilen örnekler üzerinden durum saptamasý yapmayý amaçlamaktadýr. Bu baðlamda, yurtdýþýndan 7, yurtiçinden ise 11 müze kütüphanesi, gönderilen soru formlarý aracýlýðýyla, alt yapý koþullarý ve kullanýcýlarýna sunduklarý hizmetler açýsýndan incelenmiþtir. Müze kütüphanelerinin etkinlik alanlarýnýn, müzelerin benimsediði müzecilik anlayýþý ile iliþkili olduðu ve koþullarýnýn da baðlý olduðu yönetim birimleri doðrultusunda belirlendiði sonucuna varýlmýþtýr. Anahtar sözcükler: ortamý Müze kütüphaneleri, Müze bilgi hizmetleri, Müze bilgi Abstract Museum Libraries is a kind of special library owing to the fact that it gives service to the environment of the museum and improves the collection related to the specialization of the museum that they connected to. Museums going toward the service approach based on knowledge from the service approach based on object * Bu makale R. Neslihan Mollaoðlu'nun yüksek lisans tezine (Mollaoðlu, 2007) dayanmaktadýr. ** Uzman., Yýldýz Teknik Üniversitesi Merkez Kütüphanesi Teknik Hizmetler Þubesi. e-posta: [email protected]

2 305 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu enlarged the museum libraries' service areas. This article deals with museum libraries as one of the elements that completes the museum information area and aims to question the contributions that they could make by introducing its functions and determine the status over the selected examples. In this context, 7 museum libraries from abroad and 11 museum libraries in the country are investigated in the field of their infrastructural conditions and services that they present to their users. It is concluded that the activity areas of the museum libraries are connected to the approach of the museology that they adopt and its conditions are determined in the direction of the management departments that they linked with Keywords: Museum libraries, Museum information services, Museum information environment Giriþ Kültürel bellek kurumlarý olarak adlandýrýlan müzeler, kütüphaneler ve arþivler; kültürel belleði toplayan, koruyan ve yayan kurumlar olarak, toplumlarýn geliþiminde merkezi bir rol oynarlar (Valm, 2005). Günümüzde dijital bilgi formlarýnýn yaygýn kullanýmý ile, bu kurumlar arasýndaki koleksiyon türüne baðlý farklýlýklar zayýflamýþ ve hizmet ettikleri toplumsal amaçlarý ön plana çýkmaya baþlamýþtýr (Leonhardt, 2000). Müzeler ve kütüphaneler, temelde benzer misyonlara sahiptirler. Her iki kurum da, insanlýðýn kültür birikiminin nesiller arasýnda aktarýmýný saðlarlar, bilgiye dayalý üretime katkýda bulunurlar ve sunduklarý hizmetler ile hem örgün eðitimi hem de yaþam boyu eðitimi desteklerler (McCook ve Jones, 2002, s.327). Ancak, kütüphaneler basýlý ya da elektronik ortamda olsun yazýlý ve genelde çoðaltýlmýþ malzemeleri toplarken, müzelerin malzemesi, gerçek kültür nesneleridir. Kültür nesneleri, simgesel ve anlamsal deðerleri ile insanlýðýn çaðlar boyu yaþamýþ olduðu toplumsal süreçlere iliþkin bilgiyi üzerlerinde taþýrlar (Maroevic, 1995, s.25). Bu bilginin okunmasý ve geniþ bir baðlamda yorumlanabilmesi için uzmanlýk bilgisine yani o konuda daha önceden üretilmiþ olan bilgi ve düþünce birikimine ihtiyaç vardýr. Bu birikim, yazýlý bilgi taþýcýlarý olan kütüphane materyallerinde yer alýr. Öte yandan, müze nesnelerinin gerçek ve tekil olmasý da, onlara bilimsel gerçekliðin kanýtý olma özelliðini vermekte ve bilimsel araþtýrmalar için yol göstermektedir. Böylece kütüphanelerde yer alan bilgi kaynaklarýnýn yaratýlmasýnda da, müze nesneleri bir anlamda kaynaklýk etmektedir. Müze kütüphaneleri, böylesine iç içe geçmiþ iki kültür kurumunun bir çakýþmasýdýr. Müze kütüphaneleri, bir kültürel bellek kurumunun -kütüphanenin- ve bir diðerinin -müzenin- misyonunu desteklemek üzere, ayný organizasyon içinde konumlanmasý ile oluþmuþ bir özel konu kütüphanesi türüdür.

3 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 306 Geleneksel anlamda, hem müzecilik uygulamalarý için, hem de müzenin uzmanlýk alanýnda araþtýrma yapan kiþiler için bilgi kaynaklarý sunarlar. Bilgi çaðýnda, bilgi ve iletiþim teknolojilerinin müzecilik alanýnda kullanýlmaya baþlanmasý, müzelerin koleksiyon niteliklerinde ve hizmet anlayýþlarýnda bir dönüþüm yaþanmasýna neden olmuþtur. Bu dönüþüm, nesne odaklý hizmet anlayýþýndan bilgi odaklý hizmet anlayýþýna geçiþ olarak tanýmlanabilir. Bunun sonucunda müzelere, diðer niteliklerinin yanýnda bir bilgi kurumu olma özelliði de kazandýrýlmýþtýr. Bu geliþmelerin uzantýsý olarak, müze kütüphanelerinin müze içindeki etkinlik alanlarý da geniþlemiþtir. Bu makale, bilgi ortamý olarak müze kavramýndan yola çýkarak, müze kütüphanelerinin amaç ve iþlevlerini ortaya koyarak müze bilgi ortamýna yapabilecekleri katkýlarý sorgulamayý ve örnekler üzerinden durum saptamasý yapmayý amaçlamaktadýr. Yapýlan literatür taramasýna ek olarak, betimsel araþtýrma yöntemi kullanýlmýþ ve yurtdýþý ile yurtiçinden seçilen müze kütüphaneleri, mevcut alt yapý koþullarý ve hizmet uygulamalarý açýsýndan araþtýrýlmýþtýr Veri toplama aracý olarak anket tekniðinden yararlanýlmýþtýr. Müze Nesnelerinin Bilgi Deðeri Bilgi terimi, farklý yazarlar tarafýndan farklý yaklaþýmlar ile ifade edilmiþtir. Bilgi'yi kullaným alanlarýna göre inceleyen Buckland (1991), üç farklý bilgi türünden söz eder: i. Süreç olarak bilgi (information as process) ii. Bilgi olarak bilgi (information as knowledge) iii. Nesne olarak bilgi (information as thing). Buckland'a göre, yeni bir þeyler öðrendiðimizde mevcut bilgilerimiz deðiþir. Bu bilgilenme eyleminin kendisi, "süreç olarak bilgi" þeklinde tanýmlanýr. Bu süreç sonucunda elde edilen ya da aktarýlan ileti, "bilgi olarak bilgi"dir. Bu nitelikteki bilgi, belirli bir konu, olay ya da gerçekliðe iþaret eder. Bilgi tanýmý, veri yada belge gibi bilgi taþýyýcý nesneler için kullanýldýðýnda ise "nesne olarak bilgi" den söz edilir (Buckland, 1991'den aktaran Tonta, 2004, s.1). Gerek süreç olarak bilgi, gerekse bu süreçte aktarýlan ya da elde edilen bilgi soyuttur. Bu tür bilginin fiziksel yolla ifade edilmesi, nesne olarak bilgi"nin varlýðýný gerektirir. Buckland'a göre, bilgi nesneleri, somut varlýklarýndan dolayý bilgiye bir tür "kanýt" oluþtururlar. Bu durum, müze nesnelerinde en dolaysýz hali ile göze çarpar. Örneðin; günümüze kadar korunmuþ olan dinozor fosilleri olmasaydý, dinozorlar hakkýnda ne kadar bilgi toplayabilirdik? Bu örnekte dinozor fosilleri, hem bilginin kanýtý hem de kaynaðýdýrlar (Buckland, 1991, ss , 354). Bu örnekten yola çýkýlarak, müze nes-

4 307 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu nelerinin ayný zamanda birer belge niteliði taþýdýðý da söylenebilir. Geçmiþte belge kavramý sadece yazýlý metinleri kapsarken, bu kapsam zaman içinde geniþlemiþtir yýlýndan itibaren tüm müze nesneleri, belge bilimciler tarafýndan belge tanýmlamasýna dahil edilmiþlerdir (Buckland, 1997, s.805). Kültürel anlamda müze nesneleri bizlere geçmiþ varoluþlarýn fiziksel kanýtlarýný sunarlar. Bu nedenle, müzeler için, kültür nesnelerinin arkasýnda yatan bilgiyi yorumlamak ve günümüze taþýmak yaþamsal bir roldür (Putnam, 2005). Müze nesnelerine yönelik bu yaklaþým tarzý, müzelere, koleksiyonlarýna dayalý araþtýrma yapma, bilgi oluþumunu destekleme, bilgiyi eriþilir kýlma ve özellikle topluma yayma sorumluluklarý vermektedir. Bilgi Ortamý Olarak Müzeler Her tür müzede, koleksiyona iliþkin bir bilgi bütününün yönetimi söz konusudur. Nesnelerin ölçüleri, fotoðrafý, envanter numarasý, müzeye geliþ yolu, tarihsel ve kültürel baðlamý gibi verilerin tümü, bir bilgi bütünü oluþturur. Tek bir nesneye iliþkin özel bir bilgi, müze koleksiyonuna ait büyük bir bilgi bütünün parçasý haline gelir. Tüm müzelerin bilginin üretimi, idame ettirilmesi, düzenlenmesi ve yayýlmasý ile birincil derecede iliþkili kurumlar olduðunu ileri süren MacDonald (1991, ss ), bu eylemleri geleneksel müzecilik fonksiyonlarý ile aþaðýdaki gibi iliþkilendirir: Bilginin Üretimi, müze koleksiyonunda yer alan nesnelerin doðal, tarihsel, kültürel baðlamlarýna iliþkin yapýlan araþtýrmalar sonucu oluþan, nesneden bilgiye dönüþüm sürecini ifade eder. Bilginin Ýdame Ettirilmesi, müze nesnelerinin korunmasý iþlevine karþýlýk gelir. Nesnelerin korunmasý, taþýdýklarý bilginin çaðlar boyu eriþilir kýlýnmasýný saðlar. Bilginin Düzenlenmesi, bilginin birbirinden ayrý ögeleri arasýnda iliþkiler kurmayý gerektirir. Bu anlamýyla bilginin düzenlenmesi, hem müze nesnelerinin bir sergi düzeni içinde bir araya getirilmesi hem de müzelerde kullanýlan koleksiyon yönetim sistemleri (envanter kayýtlarý vb.) ile iliþkilidir. Bilginin Yayýlmasý, müze ortamýndan üretilen bilginin müzenin bilgi kanallarý yolu ile topluma aktarýlarak eriþilir kýlýnmasýdýr. Bu aktarým; sergiler, yayýnlar ve eðitim etkinlikleri yolu ile doðrudan, ya da müze kütüphaneleri ve koleksiyon veri tabanlarý yolu ile dolaylý olarak gerçekleþir. Geleneksel müzecilik anlayýþý, geçmiþin maddi kalýntýlarýna odaklanmýþtý ve müzeciliðin temel iþlevlerini nesne merkezli bir anlayýþla ele almaktaydý. Oysa günümüzün bilgi toplumlarýnda, müzelerin baþlýca sorumluluðu sadece koleksiyonlarýný sergilemek deðildir. Müzeler genel olarak, toplumu kültürel mirasa iliþkin bilgilendiren ve geliþimine katkýda bulunan kurumlar haline gelmiþlerdir

5 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 308 (MacDonald ve Alsford, 1991, s.305). Bu dönüþümde bilgi teknolojilerinin etkisi büyüktür. Teknoloji kullanýmý, bilgi-belge merkezleri kadar bir eðitim ve kültür kurumu olan müzeleri de etkilemiþ ve müze biliþimi (Museum Informatics) alanýnýn doðmasýna neden olmuþtur. Müze Biliþimi; bilgi teknolojileri kullanýmýnýn, müze çevresini (müze personelini, ziyaretçileri ve müze kaynaklarýný kullanan tüm kullanýcýlarý) etkileyiþ biçimi ile ilgili bir çalýþma alanýdýr (Marty, Rayward ve Twidale, 2003, s.259). Müzelerde teknoloji kullanýmý, koleksiyon yönetimi alanýna yansýmýþ ve koleksiyon bilgilerinin sistemli ve kolay eriþilebilir biçimde düzenlenerek topluma sunulmasýna olanak vermiþtir. Böylece müzelerin topluma sunduklarý hizmetlerin niteliði çeþitlenmeye baþlamýþtýr. Ýnternet'in yaygýn biçimde kullanýlmaya baþlandýðý 90'lý yýllarýn baþýndan itibaren, kütüphaneler gibi müzeler de etkinliklerini mekansal sýnýrlarýnýn dýþýna taþýmaya, koleksiyon bilgilerini bilgisayar aðlarý kanalýyla araþtýrma ve eðitim amaçlý olarak topluma açmaya baþlamýþlardýr. Bu olanaklar, müze koleksiyonlarýnýn niteliðini de çeþitlendirmiþtir. Geçmiþte müze koleksiyonlarýnýn sadece fiziksel nesnelerden oluþtuðu anlayýþý yaygýnken günümüzde dijital müze koleksiyonlarý yaratýlmýþtýr. Dijital koleksiyonlar, nesneler yanýnda, nesnelerin anlam ve baðlamlarýna iliþkin her türden bilgi içeriðine de müze mekanýndan baðýmsýz eriþim saðlamýþtýr (Keene, 1997, ss.23-31). Koleksiyonlara fiziksel eriþim kadar, entelektüel eriþimin önemini de ortaya çýkaran ve müze ortamýný belirgin bir biçimde deðiþtiren bu geliþmeler, P.F.Marty (2002, s. 20) þu þekilde özetlemektedir: Müze profesyonelleri (belgeleme uzmanlarý, küratörler, koruma uzmanlarý,vb.), koleksiyonlarýna iliþkin bilgiyi yönetmede yeni araçlar kazanmýþlardýr. Ama daha önemlisi, ziyaretçiler için müze, nesnelerin ötesinde farklý bir öðrenme ortamý haline gelmiþtir Müzeyi ister internet üzerinden, isterse þahsen gelerek ziyaret eden ziyaretçiler, müze ve koleksiyonlarý hakkýnda yeni öðrenim yöntemlerine sahip olmuþlardýr. Araþtýrmacýlardan, öðrencilere kadar her türden müze kullanýcýsý, müze kaynaklarýna yeni eriþim yollarý kazanmýþtýr. Hatta, müze kurumunun ne olduðu ve ne sunduðuna iliþkin kavramlar bile deðiþmeye baþlamýþtýr. Kurumsal Bilgi Kavramý Tüm bu olanaklar, geleneksel anlamdaki müze kimliðini deðiþtirmeye baþlamýþtýr. Özetle, "bilgi ortamý olarak müze" kavramý, bilgi çaðýnda, müzelerin geleneksel rollerinde ortaya çýkan deðiþime paralel olarak, müzelerin hizmet anlayýþlarýnda yaþanan dönüþümü ifade etmektedir. Bu þekilde deðiþim gösteren müze ortamý içinde, müze kütüphanelerinin yeri ve katkýlarý bu makalenin konusunu oluþturmaktadýr.

6 309 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu Bir Özel Konu Kütüphanesi Türü Olarak Müze Kütüphaneleri Özel konu kütüphaneleri, sýnýrlý bir bilim alanýnýn ya da çalýþma konusunun kuram ve uygulama alanlarýnýn ya da endüstri ve ticaret kuruluþu, resmi ya da özel kurum, iþletmeler, enstitüler vb. organizasyonlarýn, ayrýntýlý bilgi ve yayýn gereksinimini karþýlamak üzere kurulan kütüphanelerdir. Çaðýmýzýn en son ortaya çýkan ve en hýzlý geliþme gösteren kütüphane türüdür. Bu kütüphaneler, bilimsel ve teknik araþtýrma sonuçlarýný günlük yaþam alanlarýna uygulama gerekliliðinden doðmuþlardýr (Baysal, 1992, s.14,46). UNESCO tarafýndan yapýlan bir diðer tanýma göre, özel konu kütüphaneleri; dernekler, resmi kurumlar, araþtýrma enstitüleri, müzeler, mesleki birlikler, ticari firmalar, endüstriyel iþletmeler ve diðer organize kurumlar altýnda yapýlanmýþ olan; dermelerinin büyük çoðunluðu, doðal bilimler, toplum bilimleri, týp, ekonomi, sanat, mühendislik, hukuk gibi özel konu alanlarýný kapsayan kütüphane türüdür (UNESCO, 1970). UNESCO'nun tanýmýndaki açýk ifadeden anlaþýldýðý üzere, müze kütüphaneleri, kütüphane tipolojisi içerisinde, özel konu kütüphanesi kapsamýnda yer almaktadýrlar. Müze kütüphaneleri, baðlý bulunduklarý müzenin uzmanlýk alanlarý ve koleksiyonlarý doðrultusunda derme geliþtiren, koruyan, düzenleyen ve müze personeli, ziyaretçiler ile araþtýrmacýlarýn eriþimine sunmak suretiyle müze bilgi ortamýnýn zenginleþmesine hizmet veren kütüphanelerdir. Tarihsel geliþim açýsýndan bakýldýðýnda, müze kütüphanelerinin bugünkü anlamýyla ortaya çýkmasýndan önce de, müzeler içinde kitap koleksiyonlarýnýn yer aldýðý görülür. Ancak kütüphane koleksiyonlarýnýn, müze koleksiyonlarýndan baðýmsýz biçimde, kendi kurumsallýðý içinde yer almaya baþlamasý daha çok zaman gerektirmiþtir. Kitap koleksiyonlarýnýn halkýn eriþimine açýk müze mekaný içinde yer almasýna, British Museum'un kuruluþu ile tanýk oluyoruz yýlýnda kurulan British Museum, ilk koleksiyonunu Sir Hans Sloane, Sir Robert Cotton ve Robert Harley'e ait üç özel koleksiyonu satýn alarak geliþtirmeye baþlamýþtýr. Bu koleksiyonlar, diðer nesnelerin yanýnda çok sayýda basýlý ve el yazmasý kitabý da kapsamaktaydý. Böylece British Museum'un temelini oluþturan ilk koleksiyonlarýn, etnografik ve doðal tarih nesneleri yanýnda çok sayýda kütüphane malzemesinden meydana geldiði söylenebilir (Lewis, t.y., s.3; Murray, 1996, ss ). Fransa'da 1836 yýlýnda kurulan ve bünyesinde nümizmatik, arkeoloji, resim, botanik gibi 15 seksiyon bulunan Calais Müzesi'nin de bir kütüphanesi bulunduðu bilinmektedir (Sherman, 1994,s.116). Müzenin hizmetinde bir kütüphane kurulma fikri, Amerika'da 17. yüzyýl sonu ile 18. yüzyýl baþýna kadar uzanýr. En eski örnekler, Güney Carolina'daki Charleston Doðal Tarih Müzesi ve New Jersey'de John Cotton Dana tarafýndan kurulan Newark Museum kütüphaneleridir. Ayný dönemde Kanada Toronto'da Ontoria Kraliyet Müzesi Kütüphanesi kurulmuþtur. Müze kütüphanelerinin bugünkü

7 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 310 anlamýna yakýn biçimde müzeler içinde yer almaya baþlamasý, 19. yüzyýlýn sonuna doðru gerçekleþmiþtir (Dr.Esther G. Bierbaum ile tarihinde yapýlan kiþisel iletiþim). Boston Müzesi, 1875 yýlýnda bir referans kütüphanesi kurar. Ayný dönemde NewYork'daki Metropolitan Müzesi kurucularý da müzenin tamamlayýcý parçasý olacak bir kütüphane tasarlarlar. Yine 1852 yýlýnda Alman Ulusal Müzesi, Alman sanatý tarihinin yayýn ve belgelerini toplamak üzere Nürnberg'de bir kütüphane ve arþiv kurarlar. Böylece, 19. yüzyýlda peþ peþe kurulan müzelere paralel olarak, müze kütüphaneleri de müzelerin temel bölümlerinden biri olarak kabul edilmeye baþlanmýþtýr (Wateren, 1999, s.91). Müze kütüphaneleri, uzun yýllar diðer kütüphane türlerinden ve kütüphanecilik camiasýndan yalýtýlmýþ olarak, eksik alt yapý koþullarý ile varlýklarýný sürdürmüþlerdir. Personel sayýlarý ve niteliðinin yetersizliði, halka kapalý oluþlarý gibi nedenlerle zengin dermelerine karþýn içe dönük kurumlar olmuþlardýr. Kimi kez, müzelerin kendi personeli bile kütüphane dermelerinde neler olduðundan habersiz olmuþtur. Müze yönetimlerinin, kütüphaneleri müze alt yapýsýnýn parçalarýndan biri olarak görmeyiþi de olumsuzluklarý arttýran önemli bir faktör olmuþtur (Sinitsyna, 1999, ss ). Oysa günümüzün bilgi odaklý müzecilik anlayýþý, müze kütüphanelerinin etkinlik alanlarýný geniþletmiþtir. Bu geniþlemenin en belirgin yansýmasý kullanýcý kitleleri ile ilgilidir. Özel konu kütüphaneleri, hizmet politikalarýna baðlý olarak, kullanýcý kitlelerini sadece baðlý bulunduklarý kurumun üyeleri ile sýnýrlý tutabilecekleri gibi, uzmanlýk alanlarýnda araþtýrma yapan araþtýrmacýlara da hizmet verebilirler (UNESCO, 1970). Ancak müzelerin, toplumun her kesimine açýk kültür ve eðitim kurumlarý olduðu göz önüne alýndýðýnda, müze kütüphanelerinin özel konu kütüphanelerinden farklý olarak, hizmet kitlelerini sýnýrlandýrmak yerine, geniþletmeleri gerektiði savunulmalýdýr. Çünkü günümüzün müze ortamý müze kütüphanelerinin halkýn her kesiminden kullanýcýya açýk bir araþtýrma kütüphanesi niteliði de taþýmasýný gerektirir. Müze kütüphanelerinin hizmet kitleleri geleneksel olarak, müze içi kullanýcýlar ve müze dýþýndan kullanýcýlar olarak iki gruba ayrýlýr. Müze içi kullanýcýlar, müze yöneticileri dahil olmak üzere tüm müze personelini kapsar. Müze dýþýndan kullanýcýlarýn kapsamý, geleneksel olarak araþtýrmacýlar, bilim adamlarý, sanat çevresinden kiþiler ve akademisyenler gibi seçkin ve sýnýrlý bir çevreyle tanýmlanmakta iken; günümüzde bu kapsamý "müze içi kullanýcýlar dýþýnda kalan ve kütüphane dermesinden yararlanmaya ihtiyaç duyan herkes" olarak geniþletmek yanlýþ olmaz. Bu yönleri ile müze kütüphanelerinin, diðer özel konu kütüphanelerinden daha farklý bir hizmet politikasýna sahip olmalarý gerekmektedir. Müze kütüphaneleri diðer özel konu kütüphaneleri gibi baðlý bulunduklarý kurumun uzmanlýk alaný doðrultusunda derme geliþtirirler. Bierbaum'a göre (2000, s.22), bir müze kütüphanesi dermesi, dört temel kategoride yayýnlarý

8 311 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu içerir. i. Müze uzmanlarý ve müze yöneticileri için mesleki konulu yayýnlar ii. Referans kaynaklarý da dahil olmak üzere, doðrudan müzenin konu alanýna giren her türden yayýnlar iii. Müzenin konu alanýnýn iliþkili olduðu diðer disiplinler hakkýnda rehber yayýnlar iv. Eðer müze kütüphanesi halka da hizmet veriyor ise, müzenin konu alaný hakkýnda, farklý bilgi düzeylerinden kullanýcýlarýn ihtiyacýna cevap verecek yayýnlar. (çocuklar için yayýnlar dahil) Müze kütüphaneleri, sadece müze nesneleri hakkýnda deðil, nesnelerin baðlamlarýna iliþkin bilgiyi de sunarlar. Bu tür bilgiye örnek olarak, nesneleri üreten ya da tasarlayan kiþiler, bu kiþilerin diðer baþka iþleri, nesnelerin ait olduklarý dönemlerin tarihsel ve toplumsal özellikleri verilebilir. Ýþlevsel bir müze kütüphanesine sahip müzelerde, ziyaretçi ve araþtýrmacýlar, müze nesne koleksiyonunun, kütüphane dermesi ile desteklendiðini bilirler. Müze kütüphaneleri bu yönleri ile sadece müze uzmanlarý için deðil, ziyaretçiler ve araþtýrmacýlar açýsýndan da müze koleksiyonunu tamamlayan ve zenginleþtiren bir deðere sahiptirler. Müze kütüphanelerinin dermelerinde, kitap, süreli yayýn, nadir eser ve el yazmasý gibi materyal türlerinin yanýnda, gri yayýnlar da yoðun olarak bulunur. Müzelerin sergi kataloglarý, galeri ve müzayede evi kataloglarý, sergi davetiyeleri ve basýn duyurularý, fotoðraflar, afiþler, posterler gibi yayýnlar, ulusal kültür belleðine iliþkin önemli bir kaynak oluþtururlar (Wateren, 1999, s.193). Müze Kütüphanelerinin Ýþlevleri ve Alt yapý Ögeleri Diðer özel konu kütüphaneleri gibi müze kütüphanelerinin de öncelikli amaçlarý baðlý bulunduklarý kurumun etkinlik alanýný, sunduklarý bilgi hizmetleri ile desteklemektir. Etkin biçimde iþleyen bir müze kütüphanesi, müze ziyaretçilerinin ve araþtýrmacýlarýn müze koleksiyonlarýna iliþkin bilgi ihtiyaçlarýný karþýlarken, müze personeli için de, belgeleme, sergileme, koruma, eðitim ve araþtýrma gibi müzecilik uygulamalarýný destekleyici kaynak oluþturur. Kimi zaman da, dermelerindeki nadir eser ile müze koleksiyonunun bir uzantýsý olarak geliþebilirler. Müze kütüphanelerinin iþlevleri, hizmet verdikleri kullanýcý kitlesine göre iki grup altýnda incelenebilir: i. Müze personeline, müzecilik uygulamalarý ve koleksiyona dayalý müze araþtýrmalarý konusunda bilgi kaynaklarý sunmak; bu yolla hem müzenin misyon, amaç ve hedeflerini hem de personelin mesleki geliþimini desteklemek. ii. Müze ziyaretçilerine ve dýþ kullanýcýlara, müze koleksiyonu ve baðlamý-

9 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 312 na iliþkin bilgi kaynaklarý sunarak müzenin uzmanlýk alanýnýn daha iyi anlaþýlmasýna yardýmcý olmak ve nesne temelli bilimsel araþtýrmalarý desteklemek. Böylece müzelerin bilgi ortamý kimliðine katkýda bulunmak. Müze kütüphaneleri bu iþlevlerinin yanýnda, müzenin yaptýðý etkinliklere ve müzenin tarihine iliþkin tanýtýcý yayýnlarý ile müzenin kendi yayýnlarýný dermelerinde barýndýrarak, müzenin basýlý kurumsal belleðinin korunmasý ve yaþatýlmasýna da hizmet ederler (Bierbaum, 2000, s.12-14). Geleneksel anlamda bir müze kütüphanesinin öncelikli hizmet kitlesi müze uzmanlarý ve diðer müze personelidir. Müze uzmanlarý kütüphaneyi, müze koleksiyonu ile ilgili araþtýrma yapmak ve mesleki anlamda müzecilik uygulamalarýna bilgi desteði saðlamak için kullanýrlar. Yine müze eðitimcileri; yetiþkinler ve çocuklar için eðitim programlarý geliþtirirken, kütüphaneyi sadece bilgi kaynaðý olarak deðil, etkinliklerin destekleyici bir parçasý olarak da kullanabilirler (Andersen, 1994, s. 459). Müzecilik uygulamalarý açýsýndan bir müze kütüphanesi; müze koleksiyonunda yer alan nesnelere iliþkin araþtýrmalarý nesneleri belgeleme sürecini ve yöntemlerini nesneleri koruma yöntemlerini nesneleri sergileme sürecini müzenin eðitsel ve kültürel etkinliklerini destekler (Wateren, 1999, s. 193). Ayýca dermelerindeki mesleki yayýnlar ile müze personelinin mesleki geliþimine katkýda bulunurlar. Müze ziyaretçileri ve diðer dýþ kullanýcýlar açýsýndan müze kütüphanelerinin iþlevleri ise, Fransýz antropolog ve etnograf Paul Rivet (1948) tarafýndan þu þekilde ortaya konmuþtur: Müzelerin yaygýn eðitimdeki rolüne karþýn diðer bazý iþlevleri de vardýr. Her müze, sadece yaygýn eðitimin deðil ayný zamanda bilimsel bilginin de merkezi olmalýdýr. Her müze kapsamýna, ücretsiz, herkese açýk, konforlu ve iþ saatleri dýþýnda da hizmet veren uzmanlýk kütüphaneleri dahil edilmelidir. Bu kütüphaneler, müzenin temel tamamlayýcýlarýdýr ve demek istiyorum ki onlar, sadece araþtýrmacýlara deðil herkese açýk olmalýdýr Kütüphaneci, bir küratörün yaptýðý gibi rehber ve danýþman olarak hizmet vermelidir. Bu iki iþ alaný birbirinin tamamlayýcýsýdýr (Tarréte, 1997, s. 43'den yazarýn çevirisi). Rivet'in henüz 1948 yýlýnda ortaya koyduðu bu bakýþ açýsý, günümüz müze kütüphanelerinin ulaþmasý gereken hizmet anlayýþý ile örtüþmesi açýsýndan önemlidir. Rivet'in önerdiði modele göre, müze kütüphaneleri müze bilgi ortamýnýn tamamlayýcý ögelerinden biri olarak ifade edilmektedir. Müze koleksiyonlarý, bilimsel araþtýrmalar için de yaþamsal bir öneme sahiptir. Müzeler, koleksiyonlarýna iliþkin bilgiyi, çeþitli sergileme araçlarý, müze kataloglarý, müze yayýnlarý gibi kanallar ile ziyaretçiye sunarlar. Ancak bu araçlar,

10 313 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu müzelerde yer alan geniþ bilgi potansiyelini aktarmak için her zaman yeterli olmayabilir. Müze kütüphaneleri, koleksiyon bilgilerine iliþkin daha geniþ bir pencere açarlar ve müze araþtýrmalarý için bilgi platformu oluþtururlar (Koot, 2001, s. 258). Müzeler, belirli bir konu alanýnda fiziksel olarak sýnýrlý bir nesne koleksiyonu oluþturabilir. Örneðin; bir arkeoloji müzesi koleksiyonunda, belirli bir döneme ait tüm nesnelerin yer almasý olanaksýzdýr. Müze kütüphaneleri, müzenin uzmanlýk alanýnda yüzlerce farklý nesneye iliþkin görsel ve yazýlý bilgi kaynaðýna sahip olduklarýndan müze koleksiyonunun sýnýrlýlýklarýný giderirler (Wateren. 1999, s. 192). Müze kütüphanelerinin bu iþlevlerini gerçekleþtirebilmesinde öncelikli koþul, gerekli alt yapý ögelerinin saðlanmýþ olmasýdýr. Bir politika doðrultusunda geliþtirilmiþ dermesi, yeterli ödeneði, uzman personeli ve teknolojik alt yapýsý olmayan bir müze kütüphanesi hizmetlerini etkin biçimde gerçekleþtiremez. Bir müze kütüphanesinin oluþumunun temelinde dermesi yer alýr. Dermenin oluþturulmasý ve geliþtirilmesinde, müzenin misyon, amaç ve hedefleri göz önüne alýnmalýdýr. Dermenin, tüm kullanýcýlarýn ihtiyaçlarýna cevap verebilecek nitelikte olabilmesi için, önceden belirlenmiþ kurallar çerçevesinde ve planlý olarak geliþtirilmesi gerekir. Bu da öncelikle kütüphane için yazýlý bir derme geliþtirme politikasýnýn varlýðýný gerektirir. Politika eksikliði, kütüphanenin hizmet kalitesini de olumsuz etkileyen bir faktördür. Kütüphanenin, politika dahilinde derme geliþtirebilmesi ve hizmet sunabilmesi, düzenli bir ödeneðin varlýðýna baðlýdýr. Müze kütüphanelerinin ödenekleri, çoðunlukla müzenin genel bütçesi üzerinden karþýlanýr. Bunun dýþýnda, müze gelirlerinden kütüphaneye pay ayrýlabildiði gibi, çeþitli kiþiler, özel ya da resmi kuruluþlar tarafýndan yapýlan baðýþlar da kütüphane bütçesi için kaynak oluþturabilirler. Ancak uygulama biçimi ve kaynaðý farklý da olsa, ödeneðin sürekliliði önemlidir. Bu nedenle baðýþlar ya da sponsorluklar, kütüphaneyi destekleyici olsa bile, devamlýlýk göstermediði sürece tek baþýna bir ödenek türü olarak yeterli deðillerdir. (Bierbaum, 2000, ss.85). Bu nedenlerle, kütüphanenin, müzenin hizmet birimlerinden biri olarak görülerek müzenin bütçe planlamalarýna dahil edilmesi gerekmektedir. Amaca uygun dermesi ve yeterli ödeneði olan bir müze kütüphanesinin, bu olanaklarý yönetebilecek nitelikte insan gücüne sahip olmasý da temel alt yapý ihtiyaçlarýndan biridir. Personel kadrosunda, -en azýndan yönetim düzeyinde profesyonel kütüphanecilerin yer almasý, kütüphanenin iþlevlerini yerine getirebilmesinde önemli bir etkendir. Müzelerin bir kýsmýnda, kütüphanenin sorumluluðu, bir müze küratörü ya da büro görevlisinin yan iþi olarak görülmektedir. Gereken niteliklerden yoksun personelin yönettiði müze kütüphaneleri, iþlevlerini yeterince yerine getiremez (Tarrete, 1997, s.44). Bir müze kütüphanecisi, diðer kütüphane türlerinde yürütülen temel iþlemlerin yanýnda, müzenin misyonu,

11 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 314 uzmanlýk alaný, etkinlikleri, düzenlediði programlar konusunda da kapsamlý bilgi alt yapýsýna da sahip olmalýdýr (Bierbaum, 2000, s.80). Müze kütüphanesi için gerekli alt yapý olanaklarýnýn saðlanmasý, müze yönetiminin kütüphaneye bakýþ açýsý ile yakýndan ilgilidir. Bilgi odaklý hizmet anlayýþýna sahip müzelerde, kütüphane, müze bilgi ortamýnýn tamamlayýcý bir hizmet birimidir. Bu nedenle, kütüphanenin müze ile koordineli biçimde çalýþmasý, yönetim ve hizmetlerin planlanmasý ve uygulanmasýnda müzenin departmanlarý ile iletiþim içinde olmasý gerekir. Bu koordinasyonun saðlanabilmesi için, müze kütüphanesinin, müzenin hizmet ve yönetim politikalarý çerçevesine dahil edilmiþ olmasý önemlidir. Müze Kütüphanelerinin Müze ile Koordinasyonu Yönetim ve hizmet uygulamalarý açýsýndan kütüphane ile müzenin koordinasyonu, þu alanlarda öne çýkabilir: Kütüphane dermesinin geliþtirilmesi, Verilen bilgi hizmetlerinin iyileþtirilmesi, Kütüphane ve müze koleksiyon bilgi sistemlerinin koordinasyonu, Eðitim ve sergileme departmanlarýnýn etkinliklerinin planlanmasý, Müzenin tanýtým ve pazarlama etkinliklerinin planlanmas. Kütüphane dermesinin geliþtirilmesi; politikanýn hazýrlanýþýndan uygulanýþýna dek müze ile koordineli yürütülmesi gereken bir süreçtir. Bu baðlamda müze personeli, kütüphaneye satýn alýnmak üzere yayýn isteðinde bulunabilmelidir. Müze koleksiyonuna giren nesneler ya da açýlan sergiler ile ilgili yayýnlarýn kütüphaneye saðlanmasý, müzenin eðitim etkinliklerinin yayýnlar ile desteklenmesi de koordinasyon gerektiren uygulamalardýr. Kütüphane-müze koordinasyonu, verilen bilgi hizmetlerinin iyileþtirilmesi açýsýndan da gereklidir. Kütüphanenin, müze departmanlarýnýn etkinlik planlarýndan haberdar olmasý, kütüphane bilgi hizmetlerinin biçimleniþini etkilediði gibi, kütüphanenin müzenin planlarýnýn gerçekleþmesine nasýl katkýda bulunacaðý konusunda bir strateji oluþturmasýný da saðlar (Wateren, 1999, 196 ve Bierbaum, 2000, s. 121). Kütüphane ve müze arasýndaki bilgi akýþýnýn diðer bir ayaðýný da koleksiyon bilgi sistemlerinin koordinasyonu oluþturur. Kütüphanenin elektronik kataloðuna, müze içi terminallerden ulaþýlabilmesi, müze personeline bilgi kaynaklarýný kütüphaneye gelmeden tarayabilme olanaðý yaratýr. Benzer biçimde, müze koleksiyon veri tabanýnýn da kütüphane içinden eriþilebilir olmasý, kullanýcýlar açýsýndan kütüphanedeki yayýnlar ile müze koleksiyonundaki nesneler arasýnda iliþki kurulabilmesine yardýmcý olur. Kütüphane personeli açýsýndan da daha saðlýklý

12 315 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu derme geliþtirme yapýlmasýna olanak verir (Bierbaum, 2000, s. 155). Müze tanýtým etkinliklerinin planlanmasý da müze ile kütüphanenin koordinasyonunu gerektiren diðer bir alandýr. Kütüphanenin, müze bilgi ortamýnýn bir parçasý olduðu düþünüldüðünde, müzenin tanýtým etkinlikleri kapsamýna dahil edilmesi gerekmektedir. Böylece, çoðu kez varlýðý bile bilinmeyen müze kütüphaneleri hakkýnda ziyaretçiler bilgilendirilerek, kütüphane hizmetlerinden etkin biçimde yararlanmalarý saðlanabilir yýlýnda, yaklaþýk 4000 Alman müzesi kapsamýnda yürütülen bir araþtýrma, araþtýrmaya katýlan kiþilerin %90'ýnýn bu müzelerdeki kütüphanelerin varlýðýndan haberdar olmadýðýný ortaya çýkarmýþtýr (Tarrete, 1997, s..44). Bu araþtýrma sonucu ortaya çýkan gerçek, kütüphane dermelerinin tanýtým yetersizliði nedeniyle halkýn geneline ulaþmadýðýdýr. Oysa, deðerli bir yayýn dermesine sahip bir müze kütüphanesi, müze için baþlý baþýna bir pazarlama aracý da olabilir. Kütüphane hizmetlerinin tanýtým ve pazarlamasýnda, müze ile koordineli biçimde yürütebilecek stratejilerden bazýlarý, aþaðýda örneklenmiþtir: Müzenin genel tanýtýmý için hazýrlanan basýlý malzemelerde, kütüphane hizmetlerini tanýtýcý metinlerin yer almasý. Müze içinde, kütüphanenin yerini belirten yönlendirme iþaretlerinin bulunmasý ve müze yerleþim planlarýnda kütüphanenin yerinin vurgulanmasý. Müze web sayfasýnda kütüphaneye iliþkin bir linkin yer almasý. Bu linkte, varsa kütüphanenin çevrimiçi kataloðunun bulunmasý. Sergi alanlarýnda, sergi temasý ile iliþkili kütüphane dermesinde yer alan yayýnlarýn duyurulmasý (Bierbaum, 2000, ss ). Sonuç olarak, müze kütüphanelerinin kullanýcýlarýna optimum düzeyde hizmet verebilmeleri için müze ile koordineli çalýþmalarý gerekmektedir. Bu koordinasyon, çift yönlüdür. Kütüphane, hizmet planlamasýnda müzenin koleksiyonu, sunduðu etkinlikler ve ziyaretçi ihtiyaçlarýný dikkate alýrken; müze yönetimi de müze etkinliklerinde kütüphanenin varlýðýný gözetmelidir. Müze Kütüphanelerinin Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Personel yapýsý, finansal kaynaklarý ve yönetim politikalarý ile yeterli bir alt yapý sergileyen; derme niteliði ve sunduðu hizmetler açýsýndan müze ile koordineli biçimde iþlevlerini sürdüren bir müze kütüphanesi, müze bilgi ortamýnýn tamamlayýcýsý olarak önemli bir yere sahiptir. Müze kütüphanelerinin müze bilgi ortamýna katkýlarý dört temel baþlýk altýnda özetlenebilir: Müzecilik uygulamalarýna saðladýklarý bilgi desteði ile dolaylý yoldan müzenin misyon, amaç ve hedeflerinin gerçekleþmesine yardýmcý olmak, Müzenin bilgi kurumu olma kimliðine katkýda bulunmak, Araþtýrmalar yolu ile nesnenin bilgiye dönüþümün sürecini desteklemek,

13 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 316 Dermeleri ile müze nesne koleksiyonunun uzantýsý ve tamamlayýcýsý olmak Müzelerin genel toplumsal misyonlarý yanýnda, her müze, kendi özel misyonunu tanýmlar. Bu misyonun gerçekleþtirilebilmesi için amaç ve hedefler belirleyerek uygular. Müze organizasyonunun bir parçasý olarak müze kütüphaneleri de, dermeleri ve bilgi hizmetleri ile o müzenin misyonunu yansýtýr, amaç ve hedeflerinin uygulanmasýna destek olurlar (Bierbaum, 2000, s..12). Günümüzde müze kurumunun iþlevleri, koruma, araþtýrma ve iletiþim baþlýklarý altýnda sýnýflandýrýlmaktadýr. Her üç iþlev de bilgiye dayalý geliþtirilir. Müzenin bu iþlevlerini gerçekleþtirmesinde temel aldýðý bilgi kaynaklarýndan biri de müze kütüphaneleridir. Böylece, bütüncül bir bakýþ açýsý ile, müze kütüphanelerinin dolaylý yoldan müzenin misyon ve hedeflerinin gerçekleþmesine yardýmcý olduklarý söylenebilir. Günümüzde müzelerin bir çoðu, uzmanlýk alanlarý ile ilgili olarak sadece nesne koleksiyonlarý ile deðil, web sayfalarý üzerinden sunduklarý kaynaklar ile de araþtýrmalara destek olmaktadýrlar. Bir çok büyük müzenin web sayfasýnda "Araþtýrma", "Araþtýrma Kaynaklarý", "Araþtýrma Hizmetleri" gibi deðiþen baþlýklar altýnda, müze tarafýndan saðlanan ve kütüphanenin de dahil olduðu araþtýrma olanaklarýndan bahsedilmektedir. Bu noktada, geliþmiþ bir müze kütüphanesi hizmeti, müze için hem bilgi kurumu kimliðini destekleyici hem de prestij kazandýrýcý bir niteliðe bürünmektedir. Öte yandan, nesne koleksiyonlarý bir müzenin uzmanlýk alanýný bütünü ile temsil etmekte yetersiz kalabilir. Bu noktada müze kütüphane dermeleri, müzelerde nesne koleksiyonun bir uzantýsý olarak geliþir ve müzenin bilgi koleksiyonu olarak iþlev kazanýrlar. Müze bilgi ortamý içinde müze kütüphanelerinin katkýda bulunduðu diðer bir konu da, nesneden bilgiye dönüþüm sürecine verdikleri destektir. Orna ve Pettit (1998), müzelerde nesnelerden bilgiye giden süreçte, koleksiyonlara iliþkin üç farklý bilgi türünden söz eder. Bunlardan ilki, "ham bilgi" dir. Ham bilgi, nesneler müzeye girerken beraberinde gelen koleksiyoncu kayýtlarý, kazý alaný notlarý, nesne ile ilgili yazýþmalar gibi bilgilerdir. Nesnelerin içeriðinde yer alan örtük bilgi de, ham bilgi kapsamýna girer. Ham bilgi, kayýt uzmanlarý ve küratörler tarafýndan kaydedilip koruma altýna alýndýktan sonra müze araþtýrmacýlarý tarafýndan, uzmanlýk bilgileri doðrultusunda iþlenerek "süzülmüþ bilgi"ye (arýtýlmýþ bilgi) dönüþtürülür. Bu bilgi, koleksiyon veri tabanýnýn temelini oluþturur. Süzülmüþ bilginin kullanýcý gruplarý, müze profesyonelleri ve müze dýþýndan araþtýrmacýlardýr. Ancak süzülmüþ bilgi, toplumun geneli için fazla ayrýntýlý gelebilir. Bu kullanýcýlar için koleksiyon bilgilerinin yorumlanmasý ve çeþitli araçlar ile dolaylý yoldan aktarýlmasý gerekebilir. Üçüncü tür koleksiyon bilgisi, "dolaylý bilgi" dir. Dolaylý bilgi türüne örnek olarak, sergi etiketleri, okul gruplarý için hazýrlanmýþ olan çalýþma kitapçýklarý, sergilere iliþkin rehber kitaplar, koleksiyonun tümü ya da bir bölümü hakkýnda yayýnlanmýþ kitap ya da makaleler ve-

14 317 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu rilebilir (Orna-Pettit, 1998, ss ). Her üç tür bilginin de oluþturulmasýnda kütüphane kaynaklarýna ihtiyaç duyulur. Bu nedenle müze kütüphaneleri, nesnenin bilgiye dönüþümünün her aþamasýnda dermeleri ile müzeye destek verirler (Wateren, 1999, s. 193). Yurtdýþý Müze Kütüphaneleri ve Hizmet Uygulamalarý Bu bölümde, yurtdýþýndan seçilen örnekler kapsamýnda müze kütüphanelerinin koþullarý ve hizmet uygulamalarý araþtýrýlmýþtýr. Araþtýrma kapsamýnda incelenen müze kütüphaneleri þunlardýr: Müze kütüphaneleri öncelikle, etkin bir kütüphane hizmeti sunabilmeleri için gerekli alt yapý olanaklarý açýsýndan sorgulanmýþtýr. Farklý kaynaklardan gelse de tümünde kütüphane için ayrýlmýþ bir ödeneðin olduðu (Tablo 2) ve yine tümünün personel kadrolarýnda kütüphane ve bilgi bilim alanýnda en az lisans eðitimine sahip uzman personelin yer aldýðý görülmüþtür (Tablo 3 ). (Tablo 1): Araþtýrma kapsamýna alýnan müze kütüphaneleri

15 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 318 (Tablo 2): Yurtdýþý Müze kütüphanelerinin ödenek kaynaklarýnýn çeþitliliði (Tablo 3): Müze kütüphanelerinde çalýþan personelin eðitim durumuna göre sayýsal daðýlýmý Kütüphanelerin toplam personel sayýsý ile derme büyüklükleri karþýlaþtýrýldýðýnda iki deðer arasýnda doðru orantýlý bir iliþki saptanmýþtýr (Grafik 1).

16 319 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu (Grafik 1): Yurtdýþý müze kütüphanelerinin derme büyüklüðü ve personel sayýsý iliþkilendirmesi Araþtýrýlan kütüphanelerde en yoðun kullanýlan saðlama yolu satýn almadýr. Victoria and Albert, Newark Museum ve British Museum kütüphanelerinin yazýlý derme geliþtirme politikalarý vardýr. Diðer müze kütüphanelerinde ise müze ile koordineli bir derme geliþtirme eylemi mevcuttur. Müze personelinin ihtiyaç duyduðu yayýnlar yanýnda, müzelerin düzenlediði sergiler ve yeni satýn alýnan nesneler ile iliþkili yayýnlar da kütüphaneye saðlanmaktadýr. Böylece kütüphane dermeleri, müze nesne koleksiyonunun tamamlayýcýsý olarak iþlev kazanmaktadýr. Guggenheim Müzesi Kütüphanesi dýþýndaki tüm kütüphanelerin elektronik kataloðu mevcuttur. Newark ve Victoria and Albert kütüphanelerinin derme kayýtlarý OCLC; Tate Gallery Kütüphanesi derme kayýtlarý ise COPAC adlý toplu kataloða dahil edilmiþtir. Böylelikle kütüphane dermeleri, müze çevresiyle sýnýrlý olmayan geniþ bir kullanýcý kitlesinin eriþimine açýlabilmiþtir. Ödeneði, nicelik ve nitelik olarak elveriþli personel kadrosu, müze ile koordineli geliþtirilmiþ dermesi ve elektronik ortamda sunulan derme kayýtlarý ile yeterli alt yapý olanaklarýna sahip olan kütüphanelerin sunduðu hizmetler, kullanýcý türüne göre farklýlýk göstermektedir. Müze dýþý kullanýcýlarýn kütüphaneden yararlanma koþullarý Tablo 4'te gösterilmiþtir. Aðýrlýklý olarak üyelik ya da randevu koþulu gözetilmektedir. Hiçbir ön koþul koymayan tek müze British Museum'dur. Bu durum, müze kapsamýnda personel ve dýþ kullanýcýlar için ayrýlmýþ farklý kütüphanelerin bulunmasýna baðlanmýþtýr.

17 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 320 (Tablo 4): Araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinde müze dýþý kullanýcýlar için kütüphaneden yararlanma koþullarýnýn daðýlýmý. Müze dýþý kullanýcýlara saðlanan bilgi hizmetleri, araþtýrma kapsamýndaki tüm müzelerde birbirine yakýn bir ortaklýk göstermektedir (Tablo 5). Ödünç verme hizmeti ile fark yaratan Metropolitan Museum of Art kütüphanesi, en fazla hizmet çeþitliliði sunan müze kütüphanesidir. Guggenheim müze kütüphanesi ise müze dýþý kullanýcýlar için oldukça kýsýtlý hizmet vermektedir. Imperial War Museum kütüphanesinin sunduðu ve geleneksel bilgi hizmetlerinden farklý olan bir uygulama dikkat çekicidir. Kütüphane dermesinden seçilmiþ yayýnlar müzenin uzmanlýk alanýna giren konu baþlýklarý altýnda ve "Önerilen Okuma Listeleri," adý ile, Web üzerinden sunulmaktadýr. Bu hizmet, hem müze içi ve dýþý ziyaretçileri basýlý kitap dermesine yönlendirmekte hem de genel ilgi alanýna sahip kiþiler için yol gösterici olmaktadýr. Diðer bir bilgi hizmeti ise, dermeye yönelik hazýrlanmýþ olan "Sýkça Sorulan Sorular" listesidir. Listede, kütüphaneye kullanýcýlar tarafýndan en çok yöneltilen ve müzenin uzmanlýk alanýný ile iliþkili olan sorular ve cevaplarý yer almaktadýr. Danýþmanlýk hizmeti kapsamýnda yürütülen bu hizmet, kullanýcýlara müze koleksiyonuna iliþkin genel bir bilgilendirme yapmaktadýr. Tablo5'de yer alan müze kütüphanelerinin hiçbirinde kütüphanelerarasý ödünç verme hizmeti uygulanmamaktadýr. (Tablo 5): Araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinde müze dýþý kullanýcýlara ver ilen bilgi hizmetleri

18 321 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu (Tablo 6): Araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinde müze personeline verilen bilgi hizmetleri. Kütüphanelerin müze personeline sunduðu bilgi hizmetleri her müzeye göre farklýlýk göstermekle birlikte geniþ bir çeþitliliðe sahiptir (Tablo 6). En fazla hizmet türü, Tate Gallery ve Metropolitan Museum of Art'ýn kütüphaneleri tarafýndan sunulmaktadýr. Bunlarý, Newark Museum ve British Museum izlemektedir. Bu müze kütüphaneleri, müze personeline sunduklarý farklý hizmet türleri ile de dikkat çekmektedir. Tate Gallery kütüphanesi, sergi kitapçýklarý için bibliyografya hazýrlama hizmeti vermektedir. Newark Museum kütüphanesi, güncel süreli yayýnlarý, Metropolitan Museum of Art kütüphanesi de baþvuru kaynaklarýný personel arasýnda dolaþýma sokmaktadýr. Böylece, müze personeline kütüphaneye gelmeden hizmet alma olanaðý vermektedir. Tüm bu hizmetler, müzecilik uygulamalarýna destek olarak müzenin amaçlarýný gerçekleþtirmesine yardýmcý olur. Kütüphanelerin 2005 yýlý toplam kullanýcý sayýlarýnýn, kullanýcý tipine göre daðýlýmý Grafik 2'de gösterilmiþtir. Guggenheim Museum ve British Museum kütüphaneleri, istatistiksel veri alýnamadýðý için grafik kapsamýna alýnamamýþtýr. (Grafik 2): Müze Kütüphanelerinin 2005 yýlý kullanýcý sayýlarýnýn kullanýcý tipine göre daðýlýmý

19 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 322 Yurtiçi Müze Kütüphaneleri ve Hizmet Uygulamalarý Bu bölümde, yurtiçinde farklý idari birimler altýndan seçilen müze kütüphaneleri, mevcut alt yapý koþullarý ve hizmet uygulamalarý açýsýndan incelenmiþtir. Yurtiçindeki müze kütüphanelerinin araþtýrýlmasýnda, uzaktan haberleþme yolu ile soru formlarýnýn doldurulmasýnýn, deðerlendirme için yeterli veriyi saðlayamayacaðý düþünülmüþ ve araþtýrmanýn, görüþme ve gözlem teknikleri ile desteklenmesine karar verilmiþtir. Bu nedenle, seçilecek müze kütüphanelerinin coðrafi olarak kolay eriþilebilir olmasý koþulu gözetilerek, araþtýrmanýn evreni Ýstanbul ili içinde yer alan müze kütüphaneleri ile sýnýrlandýrýlmýþtýr. Müze kütüphanelerinin seçiminde; müzelerin baðlý bulunduklarý idari birimlerin temel alýnmasý öngörülmüþtür. Bunun nedeni, Türkiye'de müzelerin koþullarýnýn ve hizmet politikalarýnýn, baðlý olduklarý idari birim çizgisinde belirlenmesidir. Müze kütüphanelerinin de müzelerin bir birimi olarak bu belirleyicilikten etkilenecekleri varsayýlmýþtýr. Araþtýrma kapsamýnda incelenen müze kütüphaneleri þunlardýr: (Tablo 7): : Araþtýrma kapsamýnda incelenen yurtiçi müze kütüphaneleri Müze kütüphaneleri, alt yapý koþullarý, hizmet politikalarý, müze ile koordinasyonu açýlarýndan deðerlendirildiðinde, bu niteliklerin kütüphanelere göre deðiþkenlik gösterdiði görülmektedir. Kütüphaneler, derme büyüklükleri açýsýndan karþýlaþtýrýldýðýnda (Grafik 3), Ýstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesinin, belirgin biçimde en büyük dermeye

20 323 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu sahip olduðu görülmektedir. Araþtýrma kapsamýndaki kütüphanelerin çoðunluðunun dermeleri 'in altýndadýr. (Grafik 3): Yurtiçi müze kütüphanelerinin derme büyüklüklerinin karþýlaþtýrýlmasý Ýncelenen müze kütüphanelerinden 7'si, yayýn alýmý için deðiþen oranlarda ödeneðe sahipken, 4 tanesinin ödeneðinin bulunmadýðý görülmüþtür (Tablo 8). Ödeneði olan kütüphanelerden sayýsal veri alýnamamýþ, ancak Topkapý Sarayý, Basýn Müzesi ve Ýstanbul Resim ve Heykel Müzesi kütüphane yöneticileri, ödenek miktarýný "çok kýsýtlý" olarak nitelendirmiþlerdir. Ýstanbul Modern Kütüphanesinin ödeneði ise büyük ölçüde sponsorluklar ile desteklenmektedir. Ýncelenen örnekler içinde birincil saðlama yolu olarak satýn almayý kullanan kütüphaneler, Ýstanbul Modern Kütüphanesi ile Dolmabahçe Sarayý Müzesi Ýhtisas Kütüphanesidir. (Tablo 8): Yurtiçi Müze kütüphanelerinin yayýn alýmýna iliþkin ödenek durumlarý

21 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 324 Ýncelenen örnekler içinde sadece Ýstanbul Modern Kütüphanesi'nin yazýlý derme geliþtirme ve baðýþ politikalarý vardýr. Yayýn alýmý için ödeneði olan diðer müze kütüphaneleri, olanaklar ölçüsünde müze ile koordineli derme geliþtirirken; ödeneði olmayan kütüphanelerde yazýlý baðýþ politikasýnýn da olmayýþý, derme geliþtirmeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Araþtýrma kapsamýndaki tüm kütüphanelerde derme kayýtlarý, çeþitli ortamlarda bulundurulmaktadýr (Tablo 9) Ancak hiçbirinin Web açýlýmlý çevrimiçi kataloðu mevcut deðildir. Ýncelenen örnekler içinde sadece Ýstanbul Modern Kütüphanesi'nin yazýlý derme geliþtirme ve baðýþ politikalarý vardýr. Yayýn alýmý için ödeneði olan diðer müze kütüphaneleri, olanaklar ölçüsünde müze ile koordineli derme geliþtirirken; ödeneði olmayan kütüphanelerde yazýlý baðýþ politikasýnýn da olmayýþý, derme geliþtirmeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Araþtýrma kapsamýndaki tüm kütüphanelerde derme kayýtlarý, çeþitli ortamlarda bulundurulmaktadýr (Tablo 9) Ancak hiçbirinin Web açýlýmlý çevrimiçi kataloðu mevcut deðildir. (Tablo 9): Araþtýrma kapsamýndaki yurtiçi müze kütüphanelerinde derme kayýtlarýnýn yer aldýðý katalog türleri

22 325 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu Müze kütüphaneleri personel koþullarý açýsýndan incelendiðinde (Grafik 4), toplam personel sayýlarýnýn bir ile altý arasýnda deðiþtiði ve incelenen onbir müze kütüphanesinden sadece beþ tanesinde, profesyonel kütüphaneci personelin yer aldýðý görülmektedir. (Grafik 4): Araþtýrma kapsamýndaki yurtiçi müze kütüphanelerinde çalýþan personelin eðitim durumlarýna göre sayýsal daðýlýmý Kütüphanelerin toplam personel sayýlarý ile derme büyüklükleri karþýlaþtýrýldýðýnda (Grafik 5); bu iki deðer arasýnda, yurtdýþý örneklerinde var olan doðrusal iliþkinin olmadýðý görülmektedir. En büyük dermeye sahip Ýstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi ile en küçük dermeye sahip Karikatür Müzesi Kütüphanesi, ayný personel sayýsýna sahiptir. Müze kütüphaneleri hizmet kitleleri açýsýndan incelendiðinde, 11 müze kütüphanesinden on tanesinin müze personeli yanýnda müze dýþý araþtýrmacýlara da hizmet verdiði görülmektedir (Tablo 10). Türk ve Ýslam Eserleri Müze kütüphanesi, politika gereði hizmet kitlesini sadece müze personeli ile sýnýrlý tutmaktadýr. Diðer yandan, müze ziyaretçileri, sadece 4 müze kütüphanesinin hizmet kitlesine dahil edilmiþtir. Diðerleri ziyaretçiye kapalýdýr. Bu tutum, müze kütüphanelerinin bu müzelerin topluma sunduðu hizmetler kapsamýnda deðerlendirilmediðini göstermektedir.

23 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 326 (Grafik 4): Yurtiçi müze kütüphanelerinin derme büyüklüðü ve personel sayýsý iliþkilendirmesi (Tablo 10): Araþtýrma kapsamýndaki yurtiçi müze kütüphanelerinin hizmet kitleleri Araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinin, müze dýþý kullanýcýlar için öngördüðü yararlanma koþullarý Tablo 11'de gösterilmiþtir. Dört müze kütüphanesi hiçbir koþul öngörmezken, diðerlerinin yararlanma koþullarý çeþitlilik göstermektedir. Aðýrlýklý kullaným koþulu, müze yönetimi ya da baðlý bulunduðu idari birimden izindir.

24 327 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu (Tablo 11): Araþtýrma kapsamýndaki yurtiçi müze kütüphanelerinde müze dýþý kullanýcýlar için kütüphaneden yararlanma koþullarýnýn daðýlýmý. Müze dýþý kullanýcýlara saðlanan bilgi hizmetleri araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphaneleri arasýnda çeþitlilik göstermektedir (Tablo 12). Tümünde ortak olarak verilen hizmet, danýþma hizmetidir. (Tablo 12): Araþtýrma kapsamýndaki yurtiçi müze kütüphanelerinde müze dýþý kullanýcýlara verilen bilgi hizmetleri

25 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 328 Kütüphanelerin müze personeline sunduðu bilgi hizmetleri ise daha geniþ bir çeþitlilik göstermektedir (Tablo 13). Karikatür ve Mizah Müzesi ile Basýn Müzesi Kütüphaneleri dýþýnda kalanlarýn tümü ödünç verme hizmeti sunarken; danýþma hizmeti ve bilgi tarama ve eriþtirme hizmeti de büyük çoðunluðunda verilmektedir. Kütüphaneler arasý ödünç verme hizmeti ise hiçbir kütüphanede sunulmayan tek hizmet türüdür. (Tablo 13): Araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinde müze personeline verilen bilgi hizmetleri, Sonuç Müzelerin nesne odaklý hizmet anlayýþýndan bilgi odaklý hizmet anlayýþýna yönelmesi ile, müzeler birer bilgi kurumu niteliði de kazanmýþlardýr. Bu dönüþümde, bilgi teknolojilerinin müzecilik alanýnda kullanýlmaya baþlanmasýnýn ve koleksiyon kayýtlarýnýn geniþ kitlelere açýlmasýnýn payý büyüktür. Bu baðlamda, müzelerce sunulan bilgi hizmetleri kavramý, önceleri sadece nesneye dayalý bilgi hizmetleri olarak düþünülürken, günümüzde nesne koleksiyonlarýn-

26 329 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu dan baðýmsýz bilgi hizmeti sunmak da müzelerin etkinlik alanlarýndan biri haline gelmiþtir. Geleneksel anlamýyla, kurum içi hizmet veren bir özel konu kütüphanesi türü olan müze kütüphaneleri, müzelerin toplumla iletiþimlerini üst düzeye çýkaran bu teknolojik ve toplumsal geliþmelerden kaçýnýlmaz olarak etkilenmiþlerdir. Geçmiþte, hizmet politikalarýnýn da etkisiyle, birer saklý hazine niteliðinde kalmýþ olan derme bilgileri, bilgi teknolojilerinin kullanýmýyla Ýnternet üzerinden toplumun bilgisine sunulmaya baþlamýþtýr. Müzelerin bilgi odaklý hizmet anlayýþýný benimsemesiyle müze kütüphaneleri de, hizmet kitlelerini sadece müze personeli ile sýnýrlý tutmayýp halkýn genelini kapsayacak biçimde geniþletme eðilimine girmiþlerdir. Bu tutum, müze kütüphanelerini müze bilgi ortamýnýn tamamlayýcýsý konumuna getiren etmenlerden biridir. Dermelerindeki bilgi kaynaklarýnýn, topluma açýk bir kurum olan müze çatýsý altýnda, yine toplumun serbestçe eriþimine sunulmasý ile müze kütüphaneleri, müzenin bilgi aktarým kanallarýndan ve hizmet birimlerinden biri haline gelmiþlerdir. Müze kütüphanelerinin, üstlendikleri rolleri gerçekleþtirebilmeleri için; ödenek, personel, derme gibi temel alt yapý olanaklarýna sahip olmalarý ve müze ile koordineli bir hizmet politikasý sürdürmeleri temel koþullardandýr. Bu koþullarýn eksikliði durumunda müze kütüphanesi hizmetlerinin aksamasý söz konusudur. Araþtýrma kapsamýnda incelenen yurtdýþý müze kütüphanelerinin tümünün, personel kadrolarýnda, farklý oranlarda da olsa kütüphanecilik ve bilgi bilim bölümü mezunu uzman kütüphaneciler bulunmaktadýr. Bu oranlar, Imperial War, Victoria & Albert, Guggenheim ve Tate müze kütüphanelerinde toplam personel sayýsýnýn %50 ve üzeri, Newark, British Museum ve Metropolitan Museum of Art kütüphanelerinde ise en az %30'dur. Personel sayýlarý, derme sayýlarý ile doðrusal bir artýþ göstermektedir. Farklý kaynaklardan geliyor olsa da, tümünde kütüphane için ayrýlmýþ bir ödenek mevcuttur. Satýn alma yolu, birincil saðlama yöntemi olarak göze çarpmaktadýr. Hepsinin yazýlý derme geliþtirme politikasý olmamasýna karþýn, derme geliþtirme eylemleri, müze ile baðlantýlý amaç doðrultusunda ve tutarlý biçimde gerçekleþtirilmektedir. Guggenheim Müze Kütüphanesi dýþýnda tümünün, bölgesel ya da Web eriþimli bir çevrimiçi kataloðu vardýr Guggenheim için ise oluþturulma çalýþmalarý baþlanmýþtýr. Tüm bu veriler, seçilen örnekler açýsýndan bir müze kütüphanesinin olmazsa olmaz alt yapý olanaklarýnýn saðlanmýþ olduðunu göstermektedir. Hemen tümünde görülen eðilim, müze personeli için daha geniþ, müze dýþý kullanýcýlar için daha kýsýtlý sunulan hizmet çeþitliliðidir. Bu da bir özel kütüphane türü için doðal bir eylem biçimidir. Araþtýrma kapsamýnda incelenen yurtdýþý müze kütüphanelerinin topluma açýklýðý ve kullaným koþullarý çeþitlilik göstermektedir. Halkýn koþulsuz eriþimine açýk olan British Museum Kütüphanesi dýþýndaki tüm kütüphaneler, randevu ve/veya üyelik koþulu aramaktadýrlar. Guggenheim Müze Kütüphanesi,

27 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 330 halen müze personeline odaklanan ve ziyaretçiye kapalý kütüphanecilik hizmeti ile ve Tate Müze Kütüphanesi ise, müze dýþý kullanýcýlardan referans mektubu talep ederek, halka karþý konservatif müze kütüphanesi anlayýþýný bir ölçüde de olsa sürdürmektedirler. Müze ziyaretçilerine, müze gezisi sýrasýnda koþulsuz olarak kütüphaneyi kullanma olanaðý, sadece British Museum'da saðlanmýþtýr. Bunun nedeni, British Museum bünyesinde, ziyaretçilerin kullanýmýna özel ayrý bir müze kütüphanesi bulunmasýna baðlanabilir. Veri elde edilebilen müze kütüphanelerinde, müze dýþý kullaným oranlarýnýn yüksek olduðu gözlenmektedir. Buradan çýkarýlacak sonuç, yurtdýþý müze kütüphanelerinin belirli koþullar dahilinde de olsa, topluma iþlevsel bir kütüphane hizmeti sunduklarý yönündedir. Ýstanbul ili temelinde yürütülen yurtiçi müze kütüphaneleri araþtýrmasý kapsamýnda, incelenen müze kütüphaneleri; alt yapý koþullarý, hizmet politikalarý, müze ile koordinasyonu açýlarýndan deðerlendirildiðinde; bu niteliklerin kütüphanelere göre deðiþkenlik gösterdiði görülmektedir. Ýncelenen yurtiçi müze kütüphanelerinin bir çoðunda; ödenek, personel, kütüphanecilik uygulamalarý ve hizmetlerin sunumu açýsýndan sorunlar olduðu ve bu sorunlarýn aðýrlýklý olarak Bakanlýða baðlý müze kütüphanelerinde yoðunlaþtýðý görülmektedir. Milli Saraylar ve Genel Kurmay Baþkanlýðý'na baðlý müze kütüphanelerinin nispeten daha iyi olanaklara sahip olduðu; özel vakýflarýn müzelerinde ise kütüphaneye gereken önemin verilerek desteklendiði ve müze bilgi ortamýna katýlýmýnýn saðlandýðý gözlenmiþtir. Ýncelenen yurtiçi örneklerde, kütüphaneler gibi baðlý bulunduklarý müzelerin de topluma sunduðu hizmetlerin, müzeler bazýnda deðiþkenlik gösterdiði görülmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlýðý'na baðlý üç müzede de -Ýstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde yürütülmekte olan "okul-müze günleri" etkinliði dýþýndaeðitim ve bilgi hizmetlerine hemen hiç yer verilmemektedir. Nesne merkezli müzecilik anlayýþý doðrultusunda, sergileme aðýrlýklý olarak yürütülen müzecilik hizmetleri; müze kütüphanelerinin hizmet çerçevesini de bir anlamda sýnýrlamaktadýr. Kültür ve Turizm Bakanlýðý'na baðlý müze kütüphaneleri, zengin dermelerine karþýn personel, ödenek ve kütüphanecilik açýsýndan yetersiz koþullarý ile sýnýrlý hizmet politikalarý ile dikkat çekmektedirler. Bu durum, Bakanlýða baðlý müzelerde nesne odaklý müzecilik anlayýþýnýn sürdürülmesi ile iliþkilendirilmiþtir. Ýncelenen diðer müzelerde de, müzelerin benimsediði müzecilik anlayýþý ile müze kütüphanelerinin etkinlik alaný sahip olduklarý olanaklar arasýnda iliþki görülmüþtür. Bu iliþki, Ýstanbul Modern Sanat Müzesi ile kütüphanesi arasýnda çok net olarak izlenmektedir. Çaðdaþ müzecilik anlayýþý doðrultusunda hizmet veren Müze, düzenli olarak yürüttüðü eðitim ve kültür etkinlikleri ile, bir kültür platformu olarak hizmet vermektedir. Müze kütüphanesi ise, hem alt yapý olanaklarý hem de hizmet politikasý ile müzenin topluma hizmet birimlerinden biridir. Karikatür ve Mizah Müzesi ile Basýn Müzesi ise, sergileme dýþýnda sunduklarý sanat-kültür-eðitim etkinlikleri ve topluma koþulsuz açýk müze

28 331 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu kütüphaneleri ile dikkat çekmektedir. Ancak bu müze kütüphaneleri, alt yapý koþullarý açýsýndan sorunlar yaþamaktadýr. Örnekler, diðer müzeler açýsýndan da benzer iliþkiler içermektedir. Bu nedenle, araþtýrma kapsamýndaki müze kütüphanelerinin koþullarýnýn ve hizmet politikalarýnýn, baðlý bulunduklarý idari birimin koþullarý ve müzecilik anlayýþlarý doðrultusunda biçimlendikleri sonucuna varýlmýþtýr. Dolayýsý ile, müze kütüphanelerimizin müze ortamý içinde etkin bir yere kavuþabilmesi ve topluma açýlabilmeleri biraz da müzelerin bilgi odaklý müzecilik hizmetlerine yakýn durmalarý ile mümkün olacaktýr. Yurtdýþý ve yurtiçi müze kütüphaneleri arasýndaki en büyük farkýn, alt yapý olanaklarý yanýnda, biraz da bu anlayýþ farklýlýðýna dayandýðý söylenebilir. Türkiye'deki müze kütüphanelerinin personel kadrolarýnda profesyonel kütüphanecilerin konumlandýrýlmasý, mevcut koþullarda bile daha etkin hizmet verilebilmesini saðlayacaktýr. Kaynakça Andersen, J. (1994). Museum Art Libraries as a Bridge Between The Artists and Society with Specific Reference to The South African National Gallery Library. INSPEL (International Journal of Special Libraries), 28(4), Nisan 2006 tarihinde adresinden eriþildi. Baysal, J. (1992). Kitap ve Kütüphane Tarihine Giriþ (2.basým). Ýstanbul: Türk Kütüphaneciler Derneði Ýstanbul Þubesi Bierbaum, E.G. (2000). Museum Librarianship (2.basým). North Carolina: McFarland Company. Buckland, M. (1991). Information as Thing. Journal of The American Society of Information Science, 42(5), ss Buckland, M. (1997). What is a Document. Journal of the American Society of Information Science, 48(9), ss Imperial War Museum Web Sayfasý. (2006).12 Kasým 2006 tarihinde adresinden eriþildi. Keene, S. (1997). Museums and The Information Society. Proceedings of the Conference: Building The Global Information Society For the 21st Century, Brussels, 1-3 October Kasým 2005 tarihinde adresinden eriþildi. Koot, G. J. (2001). Museum Librarians As Information Strategists, INSPEL (International Journal of Special Libraries), 35(4), Þubat 2006 tari hinde adresinden eriþildi. Leonhardt, H. A. (2000). Kütüphane malzemesi nedir, arþiv ve müze malzemesi

29 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 332 nedir? (Ýshak Keskin, çev.). Turkish Journal of Archival Studies, Kasým 2004 tarihinde ttp:// adresinden eriþildi. MacDonald, G.F. ve S. Alsford. (1991). Museums as Information Utility. Museum Management and Curatorship, 10, Maroevic, I. (1995). The Museum Message: Between the Document and Information. Eilean Hooper-Green-hill (Yay.Haz.) Museum, Media, Message içinde (ss.24-36). London: Routledge, Marty, P.F. (2002). Museum Informatics and The Evolution of an Information Infrastructure in A University Museum. Doktora Tezi, University of Illinois Marty, P.F., W.B.Rayward ve M.B.Twidale.(2003). Museum Informatics. Annual Review of Information Science and Technology, 37, McCook, K.P. ve Jones, M.A. (2002). Cultural Heritage Institutions and Community Building. Reference and User Services Quarterly, 41(4), Mollaoðlu, R.N. (2007). Bilgi Ortamý Olarak Müzelerde Kütüphanelerin Rolü ve Türkiye'de Müze Kütüphaneleri. Yayýnlanmamýþ yüksek lisans tezi, Yýldýz Teknik Ünversitesi, Ýstanbul. Orna, E. ve C.Pettit. (1998). Information Management in Museums (2.basým). Hampshire: Gower Publications. Putnam, J. ( ) The Hidden Dimension of Museum Objects con't. Aralýk 2005 tarihinde 11 adresinden eriþildi. Sander, M.B. ve J. Perkins (Hazl.). (1999). A Model for Museum Information Management, CIMI Consortium Integrated Information Management Working Group, Version 0.11 Draft for Comment, 6 March Kasým 2006 tarihinde adresinden eriþildi. Sherman, D.J. ve Irit Rogoff (Hazl.). (1994). Museum Culture: Histories, Discourses, Spectacles. Minneapolis: University of Minnesota. Sinitsyna, O. (1999). The International Conference "Libraries in The Museums- Museums in The Libraries" and the 2nd Annual Meeting of The IFLA International Art Documentation Advisory Group May 1999, Moscow - St.Petersburg. INSPEL (International Journal of Special Libraries), 33(4), Tarréte, O. (1997). Hidden Treasure: Museum Libraries and Documentation Centres, Museum International, 49(3), Timasheva, I. (1999). An Open Libray in An Open Museum. Art Libraries Journal, 24(4), Tonta, Y. (2004). Bilgi Yönetiminin Kavramsal Tanýmý ve Uygulama alanlarý, Kütüphaneciliðin Destaný Sempozyumu, Ankara: Ekim 2004, 15 Ara -

30 333 Hakemli Yazýlar / Refereed Articles R. Neslihan Mollaoðlu lýk 2005 tarihinde adresinden eriþildi. UNESCO (1970). UNESCO 16th General Conference - Recommendation con cerning the International Standardization of Library Statistics. 13.November Nisan 2006 tarihinde URL_ID=13086&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html adresinden eriþildi. Valm, T. ( ). The Role of Cultural Memory Institutions in Knowledge Society. 18 Ekim 2005 tarihinde adresinden eriþildi. Wateren, J.V. (1999). The Importance of Museum Libraries. INSPEL (International Journal of Special Libraries), 33(4), Þubat 2006 tarihinde adresinden eriþildi. Summary The objects of culture which are included in the museum collections carry the information related to the social periods that the human beings have experienced over the ages and the changes with their symbolic and significant values. This approach for the museum objects gives the liability of making researches based on museums, collections, supporting the production of information, making the information accessible and spreading it to the public. With the beginning of the use of information technologies in the museology field, the new possibilities for the presentation of the information pertinent to the objects have been improved as many as objects as well. This point of view which is brought by the information age when it is combined with the opportunities that the information technologies present, it is claimed that a museum can not only be represented with the physical existence of the object collections. This perspective reflected the service approach of the museums as well. Museums have experienced a transformation from the object based service approach to the information based service approach. This transformation has improved the activity areas of the museum libraries which take place in the structures of the museums. Today museum libraries have had new roles by getting out of their characters which were closed to public while they were serving only for the museum's own personnel or sometimes for a limited research group in the past. The information resources included in their collections have had a function as a completion of the object collection of the museum. Museum libraries complement the information environment by collecting various information resources, which fit in the specification area of

31 Müze Kütüphaneleri ve Müze Bilgi Ortamýna Katkýlarý Museum Libraries and Their Contributions to Museum Information Environment 334 the museum, in their composition and giving the use of them to not only the museum personnel but also users outside the museum, support the museology applications and indirectly enable the museum to perform its mission. In order to perform the roles of the museum libraries, it is necessary to provide the conditions of infrastructure such as funds, personnel, collection. In addition to this, in order to present an active museum library service, it is vital to adopt a coordinated management and service policy for the library and museum. Upon investigating the foreign museum libraries which are selected from different countries illustrated within the context of the research, it is determined that all of them have the budget, personnel, collection features, rich and effective infrastructure opportunities. It is concluded that the investigated museum libraries have the qualification that supports and completes the efficiency of the information field of the museum with the variety of the information that they present, service politics that develops via a coordinated method with the museum and the range of the crowd that they serve. The convenient status of the libraries in all the museums that they linked with is associated with their adopting the information based approach. It has been determined that such a generalisation is not applied in the investigated domestic museum libraries based on Ýstanbul province and the infrastructural means of the libraries and service politics have displayed a variation in accordance with the administrative units that the museums are connected to. The museum libraries which are connected to the Ministry of Tourism and Culture take attention with their insufficient conditions for personnel, funds and librarianship in spite of their rich collections. This status is associated with the continuation of the object based museology approach in the museums that are linked to the Ministry. At the end of the two researches made in domestic and abroad areas, it is concluded that the positions and conditions of the museum libraries are pertinent to the museology approach of the museums that they linked to.