s in d ir im sistem i

Transkript

1 s in d ir im sistem i Bu bölümü bitirdiğimde; 1.2 Besinlerin vücuda yararlı hâle gelmesi için değişime uğraması gerektiğini, 1.3 Besinlerin kana geçebilmesi için fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirime uğraması gerektiğini, 1.4 Enzimin kimyasal sindirimdeki işlevini, öğrenmiş olacağım. Bütün canlılar beslenirler. Canlıların kullandığı besin içeriğinin yapısında karbonhidrat, yağ, protein, vitamin, mineral ve su vardır. Bunlardan karbonhidrat, yağ ve proteinler büyük moleküllüdür. Yenilen ve içilen besinlerin hücrelerde kullanılabilmesi için bazı işlem ve değişmelere uğraması gereklidir. Büyük moleküllü besin içeriklerinin parçalanarak küçültülmesi olayına sindirim denir. Sindirilen be- sinlerin molekül sayısı artar ve boyutu küçülür. Böy- t lece hücre zarından geçebilecek hale gelmiş olur. "I Sindirimin gerçekleşmesinde kullanılan organ ve yapılara sindirim sistemi denir. Sindirim Şekilleri Besin içeriklerinin kullanılabilmesi için, sindirim kanalından kana geçerek hücrelere taşınması gereklidir. Bunun için iki farklı sindirim etkinliği kullanılır. Fiziksel (mekanik) sindirim: Besinlerin çiğneme ve kas hareketleriyle daha küçük parçalara ayrılması olayıdır. Ağızda besinlerin çiğnenmesi, midede besinlerin karıştırılması ve ince bağırsakta yağların safrayla etkileşmesi fiziksel sindirim yapılmasını sağlar. Kimyasal sindirim: Büyük yapılı besinlerin enzim denen salgılarla en küçük yapıtaşına kadar parçalanması olayıdır. Tükürük, mide öz suyu, ince bağırsak sıvısı ve pankreas öz suyunda besinlerin sindirilmesini sağlayan enzimler vardır. Her bir enzim çeşidi belli bir besin çeşidini etkiler. Enzimler, besinlerdeki kimyasal bağları kopartırlar. Böylece besinlerin yapısı küçülür ve ortamdaki miktarları artar. Karbonhidratlar ağız ve ince bağırsakta, proteinler mide ve ince bağırsakta, yağlar da sadece ince bağırsakta sindirime uğrarlar. Örnek - 1 Beslenme olayı ile vücudumuza aldığımız besinler, sindirim sisteminde yapıtaşlarına kadar parçalanır. Besinlerin, sindirim siteminde parçalanması, aşağıdakilerden hangisini sağlamaya yöneliktir? A) Daha kısa zamanda daha çok oranda besin alınabilmesini B) Besinlerin daha azının vücut içine alınmasını C) Besinlerin vücut hücrelerine alınabilmesini D) Vücuda normalden daha az oranda besin alınmasını Çözüm Yemeklerle birlikte aldığımız besinler, sindirim organlarında yapıtaşlarına kadar parçalanır. Bu parçalanma işlemi, besinlerin vücudu oluşturan hücrelere alınabilmesini sağlar. Böyle bir sindirim işlemi yapılmasaydı, besinlerin hücrelere alınması mümkün olmayacaktı. ^ Cevap C Besinlerin fiziksel (mekanik) olarak parçalanması; I. Dişlerle çiğneme II. Kas hareketleri ile parçalama İli. Enzim adı verilen salgılarla parçalama şeklindeki yöntemlerden hangileriyle sağlanabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) İve III D) II ve III Q COŞKU

2 Sindirim Sistemi Bu bölümü bitirdiğimde; 1.1 Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organları; model, levha ve şema üzerinde göstermeyi, öğrenmiş olacağım. S indirim S istem inin B ölüm leri Sindirim sistemi, başı ve sonu olan bir kanal şeklindedir. Sindirim sisteminin ilk organı ağız ve son organı da anüstür. Ağız: Besin sindiriminin başladığı yerdir. Besinlerin çiğnenerek (fiziksel sindirim) yutulmasını sağlar. Ağızda dişler, dil ve tükürük bezlerinin salgıladığı tükürük bulunur. Dişler yardımıyla çiğneme yapılarak besinler ufalanır, ıslatılır ve yutulabilecek hale getirilir. Tükürüğün yapısında bulunan enzim, karbonhidratların kimyasal sindirimini başlatır. Yutak: Ağız, yemek borusu ve soluk borusu arasında bulunur. Yapısında bulunan kaslı kapak yardımıyla solunan havanın soluk borusuna, yutulan lokmaların da yemek borusuna geçmesini sağlar. Yemek borusu: İnce uzun boru şeklinde bir yapıdır. Düz kaslardan oluşur ve istemsiz olarak görev yapar. Yutulan besinlerin kontrollü olarak mideye taşınmasını sağlar. Yemek borusu kaslarının ters yönde çalışması sonucunda kusma denen olay gerçekleşir. Tükürük bezi Yutak i Mide öz suyunda asit ve enzimler bulunur. Mide öz suyu, proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır. Bundan başka mide besinlerin depolanmasını ve besinlerdeki mikropların yok edilmesini sağlar. İnce bağırsak: Sindirim sisteminin en uzun kısmını oluşturur. Besinlerin sindiriminin tamamlandığı organdır. Pankreas ve karaciğer, ince bağırsağa bir kanalla sindirim sıvısı yollar. İnce bağırsağın iç yüzünde çok sayıda parmak şeklinde villus denen çıkıntılar vardır. Villus, sindirilmiş olan besin içeriklerinin kana emilmesini sağlar. İnce bağırsakta bulunan enzimlerle; karbonhidrat, yağ ve proteinler kimyasal olarak sindirilebilir. Yağların sindirimi ince bağırsakta başlar ve tamamlanır. Kalın bağırsak: Sindirilmeyen besin içerikleri kalın bağırsakta bir süre depolanır. Kalın bağırsak, besin atıkları içerisinde kalan su, mineral ve vitaminlerin ihtiyaca göre kana emilmesini sağlar. Anüs: Kalın bağırsakta biriktirilen besin atıklarının vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar. Örnek - 2 % Yutulan besinlerin mideye taşınmasını sağlayan kaslı boru şeklindeki yapı hangisidir? A) İnce bağırsak C) Mide Çözüm B) Yutak D) Yemek borusu İnce bağırsakda besinlerin sindirimi tamamlanır. Yutak, yutulan besinlerin yemek borusuna geçmesini, yemek borusu ise besinlerin mideye taşınmasını sağlar. Mide de besinler karıştırılır ve bir süre depolanır. Cevap D Karaciğer Oniki parmak bağırsağı Kalın bağırsak ince bağırsak Sıra Sizde - 2 Şekilde sindirim sisteminin bazı organları okla gösterilmiştir. Aşağıda verilen olaylardan hangisi okla gösterilen organlardan birinin görevi değildir? Sindirim sisteminin kısımları Mide: Yapısında çok sayıda düz kas bulunan, torba şeklindeki organdır. Sindirim kanalının en geniş kısmını oluşturur. Midenin kasılıp gevşemesi, besin içeriklerinin birbirine karışmasını sağlar. Bu olay besinlerin fiziksel (mekanik) sindirimini sağlar. A) Atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılması B) Besinlerin ağızdan yemek borusuna iletilmesi C) Besinlerin bulamaç hâline getirilmesi D) Besinlerin kana geçirilmesi 0 COŞKU 13

3 Sindirim Sistemi nımlar 4 Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.5 Karaciğer ve pankreasın sindirimdeki görevlerini, öğrenmiş olacağım. Sindirimin ince bağırsakta tamamlanması için, karaciğer ve pankreas bazı salgılar üreterek, bir kanalla bu organa gönderirler. Karaciğer: Safra salgısının üretilmesini sağlar. Safranın yapısında bulunan maddeler, yağların fiziksel olarak parçalanmasında etkili olur. Böylece yağların daha hızlı ve kolay sindirilmesi sağlanmış olur. Pankreas: İnce bağırsakta kimyasal sindirimin tamamlanması için gerekli olan salgı üretilir ve bir kanalla ince bağırsağa yollar. Pankreas öz suyunda bulunan enzimler; protein, yağ ve karbonhidratların kimyasal sindiriminde görev yapar. Örnek - 3 <S> Sindirim sisteminde besinlerin sindirilmesini sağlayan organların yanında, karaciğer ve pankreas gibi sindirime yardımcı organlar da vardır. Karaciğer ve pankreasla ilgili olarak, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) Karaciğer, yağların fiziksel sindirimini sağlayan safrayı üretir. B) Pankreas öz suyu, sadece proteinlerin sindirimini sağlayan enzimleri üretir. C) Karaciğerde besin sindirimiyle ilgili enzim salgılanmaz. D) Yağların kimyasal sindirimini sağlayan enzim, pankreasta üretilir. Çözüm Karaciğer, safra salgısı üreterek yağların fiziksel sindirimini sağlar. Pankreas ise protein, yağ ve karbonhidratların sindiriminde etkili olan çeşitli enzimleri üretir. Bu enzimler ve safra sıvısı, görevlerini ince bağırsakta yerine getirir. Sıra Sizde 3 Cevap B Karaciğer ve pankreas tarafından üretilen salgı maddeleri, görevlerini aşağıdaki yapılardan hangisinde yerine getirir? i Bu bölümü bitirdiğimde; 1.6 Sindirime uğrayan besinlerin bağırsaklar dan kana geçişini, öğrenmiş olacağım. Sindirilmiş Besin İçeriklerinin Emilmesi Sindirime uğrayan besinler hücre zarındaki porlardan geçebilirler. Besinlerin ince bağırsaktan kana geçiş yapmasına emilim denir. Besin içerikleri ince bağırsak ve kalın bağırsaktan kana geçiş yapabilir. Sindirilen besinler ile bir kısım su, mineral ve vitaminler ince bağırsaktan kana emilir. Su, mineral ve vitaminlerin bir kısmı da kalın bağırsaktan kana emilebilir. Kana geçen besin içerikleri hücrelerdeki biyolojik olaylarda kullanılır. Besinler enerji üretme, yapım onarım ve düzenleyici olarak görev yaparlar. Örnek - 4 Besin içeriklerinin sindirimi ve kana emilmesiyle ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Ağza alınan besinler fiziksel ve kimyasal sindirime uğrar. B) Besinler midede bir süre depolanır. C) Sindirilmiş besinlerin kana geçmesini kalın bağırsak sağlar. D) Pakreas ve karaciğer sindirime yardımcı olur. Çözüm Ağızda çiğnemeyle fiziksel, tükürükteki enzimlerle kimyasal sindirim yapılır. Yutulan besinler midede bir süre tutulur. Pankreas öz suyu ve safra ince bağırsaktaki sindirime yardımcı olur. Sindirilmiş besinlerin kana emilmesini ince bağırsak sağlar. S ıra S iz d e - 4 Cevap C Besin içeriklerinin kana geçmesiyle ilgili olarak; I. Sindirim sonucu oluşan besin içeriklerinin ilk önce kana geçtikleri yer ince bağırsaktır. II. Kalın bağırsakta herhangi bir besinin emilimi yapılmaz. III. Bütün besin çeşitleri, ancak enzimlerle parçalandıktan sonra kana geçebilir. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Kalın bağırsak B) Ağız A) Yalnız B) I ve I C) İnce bağırsak D) Mide C) İve III D) live 0 COŞKU

4 Sindirim Sistemi Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.7 Sindirim sistemi sağlığını olumlu-olumsuz etkileyecek etkenleri, öğrenmiş olacağım. Y e te rli ve Dengeli Beslenme Vücudumuza yaş, sağlık ve metabolizmanın ihtiyacına uygun miktarda ve çeşitli besinlerin birlikte alınmasına yeterli ve dengeli beslenme denir. Yeterli ve dengeli beslenme günlük enerji ihtiyacını karşılama, dengeli büyümeyi sağlama ve sağlıklı olarak yaşama etkinliklerini sağlar. Yeterli ve dengeli olarak beslenmek için, çeşitli besin grupları düzenli olarak alınmalıdır. Karbonhidratlar: Vücudumuzun temel besin maddesi ve asıl enerji kaynağıdır. Çok kısa bir sürede enerjiye dönüştüklerinden, vücudumuzun ihtiyaç duyduğu enerjiyi ilk önce karbonhidratlardan sağlarız. Bitkisel gıdalar karbonhidrat bakımından zengindir. Proteinler: Vücudumuzda yapıcı ve onarıcı olarak (büyüme, gelişme ve yaraların iyileşmesinde) görev yaparlar. Hormon ve enzimlerin yapısında yer alırlar. Et, süt, peynir, yoğurt, yumurta ve balık protein bakımından zengin hayvansal besinlerdir. Tahıllar, baklagiller ve kuruyemişlerde de bol miktarda protein bulunur. Yağlar: Besin grupları içerisinde en çok enerji veren besin maddesidir. İhtiyaçtan fazla alınan besinler yağ olarak vücutta depolanır. Karbonhidratlardan aldığımız enerji yetersiz kaldığında, ihtiyaç duyulan enerji yağlardan sağlanır. Bazı hormonların yapımı ve vücudun ısı yalıtımı da yağlar tarafından gerçekleştirilir. Vitaminler: Vücudumuzda düzenleyici olarak görev yaparlar. Büyüme ve gelişme, enzimlerin çalışması ve kemiklerin sertleşmesinde görev alırlar. Vitaminler, meyve ve sebzelerde bulunur. Su: Besin ve atıkların taşınması, sindirim, terleme yaparak vücut ısısının ayarlanması gibi yaşamsal faaliyetlerin sürdürülmesinde vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar. Mineraller: Vücudumuzda düzenleyici olarak görev yaparlar. Kemik ve dişlerin yapısını oluştururlar. Kan, sitoplazma yoğunluğunun sağlanması ve enzimlerin çalışmasında rol oynarlar Sindirim sisteminin sağlığını korumak için, şu işlemler yapılmalıdır: Yemeğe çiğ salata veya taze meyve ile başlanmalıdır. Yemek sırasında ve yemekten hemen sonra fazla miktarda su içmemelidir. Sofradan sindirim sistemimizi yoracak kadar çok yemeden kalkmalıdır. Lokmalar iyice çiğnenmeli ve yavaş yenmelidir. Kabak, lahana gibi lifli besinleri tüketilmelidir. Stresden uzak durulmalıdır. Dengeli ve yeterli beslenmelidir. Kafeinli ve asitli içeceklerden uzak durmalıdır. Yemekten sonra bir saat kadar istirahat etmelidir. Çok soğuk ve sıcak besinler yenmemelidir. Sigara ve alkol gibi zararlı maddelerden uzak durmalıdır. Çünkü alkol ve sigara içilmesi özellikle midede çeşitli hastalıkların oluşmasına neden olmaktadır. Örnek - 5 Besin grupları ve özellikleriyle ilgili olarak; I. Bol sebze ve meyve tüketilmesi, vitamin ihtiyacının karşılanmasını sağlar. II. Ekmeğin sindirilmesi, ağız ve ince bağırsakta gerçekleşir. III. Sütün yapısında bol miktarda kalsiyum ve yağ vardır. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III Çözüm Sebze ve meyveler bitkisel kaynaklıdır. Bu besin grubunda bol miktarda vitamin bulunur. Ekmeğin yapısında bol miktarda karbonhidrat bulunur ve ağız ile ince bağırsakta sindirilir. Sütün yapısında bol miktarda kalsiyum ve yağ molekülü bulunur. Cevap D Sindirim sistemimizin sağlığının korunması için; 1. Yemekten sonra asitli içeceklerden içmek 2. Sofradan çok yemeden kalkmak 3. Yemeğe çiğ salata veya taze meyveyle başlamak şeklinde belirtilenlerden hangileri alınması gereken tedbirlerdendir? A) Yalnız 1 C) 2 ve 3 B) 1 ve 3 D) 1,2 ve 3

5 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Sindirim Sistemi Kazanım Pekiştirme - 1 Aşağıda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz kelimelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim. BESİN MİNERAL YAĞ PANKREAS PROTEİN MİDE SU SİNDİRİM AĞIZ ENZİM KARACİĞER BAĞIRSAK VİTAMİN EMİLİM _ Kazanım Pekiştirme - 2 K A R B 0 N H I D R A T Z G H P R 0 T E İ N I Y E S Ğ V i T A M İ N Z U M M J K L M i E N Z İ M İ f N B E S I N M N 0 P i L D Ö R S D S A Ğ I Z N İ M S u K E R V A B C E MLR K A R A C i Ğ E R R T İ Ü Y ç D E F G H İ A A M P A N K R E A S K L N M P Ğ B A Ğ I R S A K Bir insanın sindirim sistemine ait olan dört farklı organın resmi, aşağıda gösterilmiştir. Bu şekilde belirtilen organların fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirim yapma durumlarını karşısındaki boşluğa Yapar ya da Yapmaz şeklinde yazınız. Fiziksel (Mekanik) Sindirim Kimyasal Sindirim I 16 0 COŞKU

6 0 COŞKU 17

7 s i n d i r i m s is t e m i KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Sindirim sistemimizi oluşturan bazı organlar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. 3. Sindirim sonucu hücrelerimize kadar taşınan besinler vücudumuzda birçok olayda kullanılır, «e Aşağıdaki resimlerde yaşamımızla ilgili bazı Çözüm olaylar görülmektedir..yemek borusu Kalın bağırsak fi a«v- İnce bağırsak l i ü n y i Bu olayların gerçekleşmesinde ağırlıklı olarak kullanılan besin çeşitleri aşağıdakilerden hangisinde eşleştirilmiştir? Anüs Şekilde numaralarla belirtilmiş organlardan üretilen salgılardan hangileri, kimyasal sindirimde görev yapmaz? A) Yağ B) Yağ C) Vitamin D) Protein Protein Karbonhidrat Yağ Yağ Karbonhidrat Protein Protein Yağ A) Yalnızi C) 1 ve 2 B) Yalnız 2 D) 2 ve 3 4. Besinlerin sindirim organlarındaki parçalanma durumları aşağıdaki şekilde verilmiştir. 2. Besin içeriklerinin sindirim sisteminde parçalanma durumu, aşağıdaki tabloda verilmiştir. m(çözüm Besin içerikleri Besinlerin enzimlerle sindirildiği yer Sindirimle küçük molekül oluşumu X Mide + İnce bağırsak Var Y ince bağırsak Var Z Ağız + İnce bağırsak Var Bu tablodaki; X, Y ve Z yerine yazılması gereken besinler, hangisinde verilmiştir? A) Karbonhidrat Protein Yağ B) Protein Yağ Karbonhidrat C) Yağ Karbonhidrat Protein D) Karbonhidrat Yağ Protein Buna göre, üç besin çeşidinin sindirimi sırasında, aşağıdakilerden hangisi ortak olarak gerçekleşir? A) Ağızda kimyasal sindirimlerin yapılması B) Midede kimyasal sindirimlerinin yapılması C) Bağırsakta safrayla parçalanmaları D) İnce bağırsakta son ürünlerinin meydana gelmesi İri 0 COŞKU

8 S in dirim Sistemi 5. Besinlerin dört farklı özelliği, aşağıdaki tabloda verilmiştir. Besinler X V Y Z Besinlerin özellikleri Enzimlerin ve bazı hormonların yapısını oluşturur. Besin içeriklerinin dokulara taşınmasını sağlar. Vücut ısısının düzenlenmesi için gereklidir. Hücrelerin yapısını oluşturur. Bu özelliklerden su ve proteine ait olanlar, aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir? 8. m(çözüm Sindirim sistemimizi oluşturan bazı yapı ve organlar, çeşitli enzimler üreterek besinlerin kimyasal sindirimini gerçekleştirir. Besinlerin kimyasal sindirimine, aşağıdaki organlardan hangisi enzim üreterek katkıda bulunmaz? A) B) C) D) Su özellikleri X ve V V ve Y Y ve Z X ve Y Protein özellikleri Y ve Z X ve Z X ve V V ve Z 6. Besinler ve sindirilmeleriyle ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerin hangisi yanlıştır? A) Büyük moleküllü besin miktarı, ağızdan kalın bağırsağa kadar azalır. B) Tükürük mide bezleri ve pankreas sindirim enzimi salgılanmasında görev yapar. C) Besin içeriklerinin midede karıştırılması, ince bağırsaktaki sindirime yardımcı olur. D) Sindirilen besinlerin tamamı kalın bağırsaktan kana emilir. 9. Sindirim sistemi organları ve görevleriyle il- gili olarak, aşağıda verilenlerden hangisi I* yanlıştır? S" A) Dil - Besinlerin çiğnenmesine yardım etme B) Yemek borusu - Besinleri mideye taşıma C) Yutak - Besinlerin soluk borusuna geçmesini sağlama D) Karaciğer - Yağların sindirimine yardımcı olma 7. Sindirim sisteminin bazı kısımları yandaki şekilde gösterilmiştir. Bu şekilde gösterilen X, Y ve Z organlarının hangilerinde hem fiziksel hem de kimyasal sindirim olayı gerçekleşebilir? A) Sadece X B) Sadece Z C) Sacece X ve Y D) X, Y vez 10. Bir öğrenci şekildeki düzenekleri kurarak, ezilmiş patatesin sindirimini araştırıyor. İnce bağırsak öz suyu II Mide öz suyu Ezilmiş patates Ezilmiş patates Ezilmiş patates Şekilde gösterilen düzeneklerin hangilerinde kimyasal sindirim gerçekleşir? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 0 COŞKU 19

9 Sindirim Sistemi Q 11. Sindirilen besin içerikleriyle ilgili olarak; I. Hücre zarından geçebilecek büyüklüğe sahiptir. II. İnce bağırsaklarda yer alan villus adı verilen yapılar ile kana geçmesi sağlanır. III. Kanla tüm vücut organlarına taşınır. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III 14. Aşağıda verilen etkinliklerden hangisinin gerçekleşmesi, besinlerin kimyasal sindiriminin hızlanmasına neden olmaz? A) Besinlerin ağızda uzun süre çiğnenmesi B) Kuru besinlerin tükürükle yumuşatılarak yutulması C) Besin içeriklerinin midede çorba kıvamına getirilmesi D) Besinlerin çok sıcak veya çok soğuk tüketilmesi 12. Aşağıdaki şekilde sindirim sisteminin bazı kısımları işaretlenmiştir. 15. Protein moleküllerinin sindirim durumu, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Proteinler Enzimler Sindirim olayı o o o o OqOooo o o o o 0oo Küçük moleküller Enzimler Buna göre, bu sindirim olayı; I. Ağız II. Mide III. İnce bağırsak IV. Pankreas isimli organların hangilerinde gerçekleştirilir? Belirtilen organlardan hangilerinde besinlerin sindirimi yapılmaz? A) I ve II C) II ve II B) İve III D) III ve IV 13. Öğlen yemeğinde ekmek, tatlı, salata, etli kuru fasulye, yoğurt ve ayran tüketen bireyin kanma, sindirim sonucu geçen besinlerin hepsi hangisinde verilmiştir? A) Karbonhidrat, yağ ve protein B) Su, vitamin, mineral ve protein C) Su, protein, yağ ve mineral D) Vitamin, mineral, su, karbonhidrat, yağ ve protein 16. Besin içerikleri ve dengeli beslenmeyle ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerin hangisi yanlıştır? A) Her yemekten sonra, kana geçen besin içeriklerinin oranları farklı olabilir. B) Besinlerin yavaş yenmesi ve yeterli su içilmesi besin sindirimini olumlu etkiler. C) İhtiyacından daha fazla besin tüketen bireyler zamanla kilo kaybederler. D) Her bireyin günlük besin ihtiyacı birbirinden farklıdır. Q COŞKU

10 BOŞALTIM SİSTEMİ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.1 Boşaltım sistemini oluşturan yapı ve organları; model, levha ve şema üzerinde göstermeyi, 2.2 Boşaltım sisteminde böbreklerin görevini ve önemini, öğrenmiş olacağım. Besin içerikleri vücudumuzu oluşturan hücrelerde; yapım, yıkım, dönüşüm, depolanma gibi çok değişik olaylarda kullanılır. Besinlerin hücrelerde kullanılması sırasında oluşan zararlı ve işe yaramayan ürünlere atık madde denir. Su, karbon dioksit, üre, ürik asit, tuz, vitamin gibi ürünler atık özelliğine sahiptir. A tık M addeleri Vücudum uzdan U zaklaştıran O rganlar Oluşan atık maddeler, boşaltımda görevli yapı ve organlar tarafından dışarıya atılır. Böbrek, akciğer, karaciğer, deri ve kalın bağırsak atıkların vücudumuzdan uzaklaştırılmasında görev yapar. Böbrekler: Kanı süzerek atık ve fazlalık bazı maddelerin uzaklaştırılmasını sağlar. Böbreğin etkinliği sonucunda idrar oluşur. İdrar, boşaltım sistemi tarafında dışarıya atılır. Karaciğer: Proteinlerin parçalanması sırasında amonyak gibi zehirli maddeler oluşur. Çok zararlı olan amonyak, karaciğerde daha az zararlı olan üreye dönüştürülür. Akciğerler: Temel solunum organıdır. Soluk verme sırasında kandaki karbondioksit ve bir miktar suyun uzaklaştırılmasını sağlar. Deri: Terleme yapılmasını sağlayan duyu organımızdır. Terleme sırasında vücut ısısının fazlası ile su ve bazı tuzların dışarı atılmasını sağlar. Kalın bağırsak: Besin atıkları, su ve safranın vücut dışına atılmasında görev yapar. Böylece beslenmenin devam etmesini sağlar Boşaltım S istem ini O luştu ran O rganlar Besinlerin hücrelerde kullanılması sonucu oluşan atık maddeler kana geçerler. Atıklar, kanda bulunur ve taşınırlar. Atıkların vücut organlarına zarar vermemesi için hemen temizlenmesi gereklidir. Bunun için boşaltım sistemi organları görev yapar. Boşaltım sistemi, kandaki atık maddeleri uzaklaştırarak dengeli iç ortamın sürekliliğini sağlar. Boşaltım sistemi vücudun bir çeşit arıtma sistemi gibi etkinlik gösterir. Böbrekler: Karın boşluğunun arkasında ve omurganın iki yanında bir çift böbrek vardır. Böbrekler fasulyeye benzer. Böbreklerin yapısında binlerce süzücü cisimcik olan nefron bulunur. Nefronlar böbreğe gelen kanın süzülerek, atıkların ayıklanmasını sağlar. Üreter (idrar borusu): Böbreklerle idrar kesesi arasında bulunur. İnce uzun kanal şeklindedir ve duvarları düz kaslardan oluşur. Böbreklerde oluşan idrarı, idrar kesesine taşır. Böbrek toplardamarı Böbrek atardamarı Boşaltım sisteminin kısımları İdrar kesesi: Düz kaslardan oluşan kese şeklindeki yapıdır. İdrarın depolanmasını sağlar. Yaşın artmasıyla birlikte idrar kesesinin büyüklüğü de artar. İdrar kesesindeki sıvı miktarı belli bir değere ulaştığında kişilerde işeme isteği oluşur. Üretra: İdrarın vücuttan dışarı atılmasını sağlayan kısımdır. Başlangıcında kaslı bir yapı vardır. Bundan dolayı idrarın boşaltımı istemli olarak başlatılır. Q COŞKU 21

11 Boşaltım Sistemi Boşaltımın Gerçekleşmesi Böbreklere böbrek atardamarlarıyla kirlenmiş olan kan gelir. Kalbin her atımında vücuda pompalanan kanın yaklaşık %25 i böbreklere yollanır. Kan böbreklerdeki nefronların herbirinde süzülür. Kandaki atık maddeler ile kullanım fazlası tuz, su ve vitaminler ayıklanır. Kandaki yararlı maddelerin kanda kalması sağlanır. Böbreklerimiz her 15 dakikada bir vücudumuzdaki tüm kanı süzer. Sağlıklı ve yetişkin insanda günde 1,5 litre kadar idrar üretilir. Atıkları ayıklanmış olan kan, böbrek toplardamarıyla kalbe geri döner. Böylece kalbin her atımında kanın bir kısmının temizlenmesi sağlanır. Kandaki atıkların suyla karışması sonucu, sarıya yakın bir renge sahip olan idrar meydana gelir. İdrarın yapısında su, mineral, üre, asit, boya maddeleri, sentetik maddeler, ilaç kalıntıları, vitamin gibi çeşitli maddeler bulunur. Böbreklerde üretilen idrar, üreterle idrar kesesine taşınır. Sürekli olarak üretilen idrarı, idrar kesesinde biriktirir. Belli bir seviyeye ulaşan idrar, üretra yardımıyla vücuttan dışarıya atılır. Anahtar Bilgi Ürenin oluşumu karaciğerde, ürenin kandan süzülmesi ise böbreklerde gerçekleşir. Kandaki atıkların süzülerek idrarın oluşmasını sağlayan birimler, aşağıdakilerin hangisidir? A) Nefron B) Üreter C) Üretra D) İdrar kesesi Çözüm Böbreğin yapı birimi nefronlardır. Nefronlar, kan damarlarıyla böbreğe gelen kanı süzerek idrarın oluşturulmasını sağlar. Sıra Sizde 6 Boşaltım olayıyla ilgili olarak; Cevap A I. Besinlerin hücrelerde kullanılmasıyla bazı atıklar oluşur. II. Üre ve minerallerin kanda aşırı birikmesi, insanın zehirlenmesine neden olabilir. III. Boşaltım yapılmasında sadece böbrekler görev yapar. şeklindeki açıklamaların hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve Bu bölümü bitirdiğimde; 2.3 Boşaltım sistemi sağlığının korunması için alınabilecek önlemleri, 2.4 Bazı böbrek rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılan teknolojik gelişmeleri, öğrenmiş olacağtm. Boşaltım Sisteminin Sağlığı Vücut iç dengesini korumak ve organların düzenli olarak çalışmasını sağlamak için, boşaltım sisteminin sağlığı korunmalıdır. Boşaltım sisteminin sağlığını korumak için, şu işlemleri yapmalıyız: İdrar yollarını soğuktan korumalıyız. Vücut temizliğine dikkat etmeliyiz. Beslenmeyle günlük iki litre kadar su içmeliyiz. Diş çürüklerinin tedavisini en kısa sürede yaptırmalıyız. Bilinçsiz olarak ilaç tüketmemeliyiz. Grip ve boğaz iltihaplanmalarının ilerlememesi için hemen tedavi olmalıyız. Böbreklerin hastalanması sonucu; böbrek iltihabı, börek taşı, idrar yolu iltihabı, böbrek yetmezliği rahatsızlıkları oluşabilir. Şeker hastalığına ve yüksek tansiyona bağlı böbrek rahatsızlıkları da oluşabilir. Böbrek tahribi ve böbrek yetmezliği gibi durumlarda kan, diyaliz makinesinden geçirilerek süzülmeye çalışılır. Bazı iltihaplar, aşırı tuz ve vitamin tüketimi böbreklerde taş oluşumunu hızlandırabilir. Taş oluşumunu önlemek için beslenmeye dikkat edilmesi, bol su içme ve düzenli egzersiz yapılması faydalı olur. Örnek - 7 Böbreklerimizin sağlığını korumak için, aşağıda verilenlerden hangisinin yapılmasına gerek yoktur? A) Vücuda yeterli oranda su alınmasına B) İdrarın sadece belli saatlerde yapılmasına C) Böbreklerin soğuktan korunmasına D) Ağrılı işeme durumunda doktora gidilmesine Çözüm Böbrek sağlığı için her gün en az iki litre su içilmesi gerekir. Bunun yanında böbreklerimizi idrar yollarımızı üşütmekten korumalıyız. Ağrılı işeme durumunda doktora başvurarak gerekli ilaçları kullanmalıyız. Böbrek sağlığı için idrar geldikçe bekletmeden yapmak gereklidir. Cevap B 0 COŞKU

12 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Boşaltım Sistemi Aşağıda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz kelimelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim. BOŞALTIM KARACİĞER BÖBREK SÜZÜLME TERLEME İDRAR BÖBREKTAŞI ÜRE ATARDAMAR ÜRETRA DİYALİZ ATIK ÜRETER A B B 0 ş A L T 1 M C K E Ö D Ü R E T E R ç A F B G Ğ A T 1 K H B R D R i K L M N J 1 Ö A i E D Ö Ü R E P R B C Y K R S T U V Y Z R i A T A R D A M A R E Ğ L A R ş A B C D Ü K E i ş E T E R L E M E R Z 1 F Ü R E T R A G H i S Ü z Ü L M E J K ımmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmjî Q COŞKU 23

13 Boşaltım Sistemi ^ ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda verilen organ ve yapıları şemadaki sıraya dikkat ederek, uygun yerlere yerleştiriniz. Proteinlerin parçalanması sonucunda oluşan Metabolik Atıklar } ) Ure ) İdrar İdrar vücut dışına atılır.

14 BOŞALTIM SİSTEMİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Boşaltım sistemimizi oluşturan bazı yapı ve organlar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir miç o z iim 3. Vücudumuzdaki bazı artık maddelerin uzaklaştırılmasında etkili olan yapılar ve attıkları maddeler şunlardır: Deri II. I. Suyun ve tuzun fazlası terleme yoluyla dışarı atılır. Karbon dioksit ve su soluk verme sırasında uzaklaştırılır. Akciğer Şekilde numaralarla gösterilmiş olan yapı ve organların görevleri, aşağıdakilerin hangisinde yanlış verilmiştir? A) 1 üreter (idrar borusu)dir, idrarı böbrekten idrar kesesine taşır. B) 2 idrar kesesidir, böbreklerden süzülen idrar burada toplanır. C) 3 üretradır, idrarı vücuttan dışarı atar. D) 4 nörondur, beynimizden gelen uyarıları böbreğe iletir. Kan içinde zararlı artıklar Böbrek ve üre süzülerek idrar şeklinde vücuttan uzaklaştırılır. Belirtilen organlardan hangilerin görevi yanii verilmiştir? 2. Aşağıdaki şekilde boşaltım organımız verilmiştir. Y A) Yalnız II C) II ve III B) Yalnız IV D) I, III ve IV Şekilde belirtilen yapılardan hangisinin görevi yanlıştır? 4. Piçozum Yanda boşaltım sistemiyle ilgili şekil verilmiştir. Bu şekilde boş bırakılan (X) yere, aşağıdaki yapılardan hangisi gelmelidir? Boşaltım Sistemi Görevlidir Temizler A) X, kanı süzer. Kan B) T, artık maddeler yönüyle zengindir. C) Z, artık maddeler yönüyle zengindir. D) Y, besin ve artık maddeler yönüyle zengindir. A) Böbrek üstü bezi C) Böbrek B) Karaciğer D) Kalp 0 COŞKU

15 Boşaltım Sistemi 5. Yandaki şekilde boşaltım organımız olan böbreğin yapı ve bölümleri verilmiştir. Belirtilen yapılardan hangilerinde idrar bulunur? 8. Boşaltım sistemimizi oluşturan bazı yapı ve organlar, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Böbrek A) Yalnız L C) L ve P B) L ve N D) M ve P jitfa r k ^ T " B^ektaş. Ûretra kidrar kesesi 6. Boşaltım sistemini oluşturan organlar aşağıdaki şekilde harflerle gösterilmiştir. Buna göre X organı aşağıdakilerden hangisidir? A) Böbrek C) İdrar kesesi B) Üreter D) Üretra 7. Metabolizma sonucu hücrelerde zararlı olan bazı atık maddeler oluşur. Bu maddeler vücudumuzdan, bazı yapı ve organlar tarafından uzakiçoz* taştırılır. Bazı vücut organlarının uzaklaştırdığı atık maddeler, aşağıdakilerden hangisinde yan- İIŞ olarak verilmiştir? Buna göre aşağıda verilenlerden hangisi, böbrek taşının oluşumunu engellemek için, alınması gereken tedbirlerden biri değildir? A) Bol miktarda, az sulu meyve ve sebze tüketmek B) Aşırı miktarda süt ürünleri ve tuz tüketiminden uzak durmak C) Günde en az iki litre su içmek D) Düzenli olarak günlük egzersiz yapmak 9. Vücudumuzdaki metabolizma sonucu vücudumuza zararlı olan idrar, safra, su, karbon dioksit, tuz ve üre gibi bazı atık maddeler oluşur. Bu Içozum maddeler, vücudumuzdan boşaltımda görevli bazı yapı ve organlar tarafından uzaklaştırılır. Su, safra ve besin atıkları aşağıdaki organlardan hangisi tarafından vücudumuzdan uzaklaştırılır? A) B) (+ uzaklaştırılan, - uzaklaştırılmayan) Safra Su Atık maddeler Karbon dioksit Tuz Üre A) Akciğer B) Deri C) D) C) Böbrek D) Kalın bağırsak K ) ' - yfflkr*..y Q COŞKU

16 DENETLEYİCİ ve DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER M erkezi S inir Sistem i Bu bölümü bitirdiğimde; 3.1 Denetleyici ve düzenleyici sistemin vücudumuzdaki sistemlerin düzenli ve birbiriyle eş güdümlü çalışmasını sağladığını, 3.2 Sinir sisteminin bölümlerini; model, levha ve şema üzerinde göstermeyi, 3. 3 Sinir sisteminin bölümlerinin görevlerini, öğrenmiş olacağım. Vücudumuzda çok sayıda sistem ve organ vardır. Herbir sistem ve organ birbiriyle uyumlu olarak görevlerini yaparlar. Bu olay gerçekleştiği sürece sağlıklı yaşam devam eder. Vücut organlarının birbirine bağlı ve uyumlu çalışmasını kontrol eden yapılara; denetleyici ve düzenleyici sistemler denir. Denetleyici ve düzenleyici sistemler; sinir sistemi ve iç salgı bezlerinden oluşur. SİNİR SİSTEMİ Vücudumuzdaki yaşam olaylarının yönetim ve kontrol edilmesini sağlayan temel sistem sinir sistemidir. Vücudumuzun en karmaşık yapıya sahip olan sistemidir. Milyarlarca sinir hücresinden oluşur ve vücudun tüm organlarıyla bağlantısı vardır. Sinir sistemi; organları, hızlı ve kısa süreli olarak etkiler. Sinir sistemimiz, merkezi ve çevresel sinir sistemi olarak iki kısımdan meydana gelmiştir. Vücudun yönetim ve denetimini, merkezi sinir sistemi sağlar. Merkezi sinir sistemi, beyin ve omurilikten oluşur. Beyin kafatası içinde, omurilik ise omurga içinde yer alır. Beyin: Merkezi sinir sisteminin en büyük organıdır. Vücudumuzdaki istemli olayların kontrol edilmesini sağlar. Beyin, milyarlarca sinir hücresinden oluşur. Beyindeki sinir hücreleri örümcek ağı şeklinde birbirine bağlanmıştır. Beyin yüzeyi girintili ve çıkıntılı bir yapıya sahiptir. Üzerinde çok sayıda yönetici merkez vardır. Beynin görevleri arasında şunlar bulunur: Duyuların algılanmasında görev yapar. Hafıza, hayal kurma, rüya görme ve öğrenmenin gerçekleşmesini sağlar. J İstemli hareketlerin yapılmasını sağlar. "c Konuşma, acıkma, susama, uyuma gibi durum- s ların ayarlanmasını sağlar. (3 Damarlardaki kan basıncı ve vücut sıcaklığının 36,5 C de kalmasını düzenler. İç salgı bezlerinin çalışmasını kontrol eder. Beynin yapısı Sinir sisteminin kısımları Beyincik: Yapı ve görünümü beyne benzer. İç kulaktaki yarım daire kanallarıyla bağlantılı olarak çalışır. Kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu olarak çalışmasını düzenleyerek, hareket dengesinin oluşmasını sağlar. Beyinciğin zarar görmesi, kişilerin dengesiz olarak hareket etmesine neden olur. 0 COŞKU 27

17 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler Omurilik soğanı: Beyin ile omurilik arasında yer alır. Görünüşü soğana benzer. Omurilik soğanı, istemsiz olarak çalışan iç organların kontrol merkezlerini taşır. Omurilik soğanının görevleri arasında şunlar bulunur. Solunum, dolaşım, boşaltım ve sindirim sistemi organlarının çalışmasını kontrol eder. Soluk alma, yutma, kusma, öksürme, çiğneme, hapşırma gibi olayları kontrol eder. Omurilik: Omurilik soğanından başlayarak kuyruk sokumuna kadar uzanır. Omurga içindeki sinir kordonundan oluşur. Omurga Omurilik Sinir Sisteminde Mesaj İletimi Sinir sistemini oluşturan özel yapılı hücrelere nöron denir. Sinir sistemi, milyarlarca nöronun birleşmesinden oluşur. Nöronlar, vücudumuzda telefon şebekesi gibi görev yapar. Sinirler(nöronlar) birbirine bağlanarak vücudumuzdaki iletişimi sağlar. Vücudumuzda belli bir tepkiye neden olan biyolojik, fiziksel ve kimyasal etkilere uyarı denir. Uyarıların algılanmasını sağlayan duyu organlarındaki özel hücrelere de almaç denir. Uyarılar etkisiyle sinirlerde oluşan değişikliklere uyartı mesajı denir. Gövde demeti Sinir hücresinin yapısı ve uyartı iletimi Omuriliğin yapısı Omuriliğin görevleri arasında şunlar bulunur: Beyin ile vücut organları arasındaki bilgi iletimini sağlar. Refleks hareketlerinin yönetilmesini sağlar. Örnek - 8 i) Beyin ve omurilik arasında, aşağıda verilen etkinliklerin hangisi ortaktır? A) Vücudumuzdaki istemli olayları yönetme B) Refleks hareketlerinin oluşmasını sağlama C) Kol ve bacak kaslarının çalışmasını sağlama D) Kafatası içerisinde bulunma Çözüm İstemli olayları yönetme ve kafatası içerisinde bulunma beynin özelliğidir. Refleks hareketlerinin oluşmasını omurilik sağlar. Kol ve bacaklardaki çizgili kasların kasılıp gevşemesinde her iki organda görev yapabilir. Çevresel S inir Sistem i Cevap C Milyonlarca sinirin oluşturduğu, ağ şeklinde bir yapıya sahiptir. Merkezi sinir sistemi ile vücut organları arasındaki sinirsel bilgi iletimini sağlar. Duyu organlarından gelen bilgileri beyne, merkezi sinir sisteminin emirlerini ise kas ve salgı bezlerine taşır. Uyartı mesajlarını, merkezi sinir sistemine ve vücut organlarına nöronlar taşır. Uyartı mesajı, beynimizdeki ilgili bölümde değerlendirilir ve uyarıya karşı bir cevap oluşur. Merkezi sinir sistemindeki yorumlama sonucunda oluşan cevap, yine sinirler aracılığıyla ilgili organ ya da yapılara iletilerek uyarıya tepki oluşturulur. Bundan dolayı sinir sistemi vücudun etkiye karşı tepki göstermesini sağlar. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.4 Refleksi gözlemleyecek bir deney tasarlamayı. öğrenmiş olacağım. Refleks O luşum u Vücudumuza dışarıdan gelen güçlü uyarılara karşı ani ve hızlı hareketlerle tepki göstermesine refleks denir. Refleksler, omurilik tarafından kontrol edilir ve istemsiz olarak gerçekleşir. Refleksler, hızlı ve sürekli olarak gerçekleşir ve vücudun kendisini savunmasını sağlar. Refleks, doğuştan gelen refleks ve sonradan kazanılan refleks olarak ikiye ayrılır. Doğuştan Gelen Refleksler: Bütün insanlarda ortak olarak bulunan refleks çeşitidir. Genetik olarak nesilden nesile aktarılır. Bu refleks çeşidine şunlar örnek verilebilir: Yanan bir muma yaklaştırılan elin geri çekilmesi İğne batan ayağın yukarı kaldırılması 0 COŞKU

18 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler Göz bebeğinin loş ışıklı ortamda büyümesi, çok ışıklı ortamda ise küçülmesi Yükses ses etkisinde irkilme Yeni doğan bebeğin annesini emmesi Diz kapağına vurulduğunda, ayağın hareket etmesi Uyanların omurilikten kaslara yollanması y'/m Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.5 İç salgı bezlerini; model, levha ve şema üzerinde göstererek görevlerini, öğrenmiş olacağım. Vm MMMMH HNMam İÇ SALGI BEZLERİ İç salgı bezleri; vücudumuzdaki sistemlerin çalışması nın denetlenmesi ve düzenlenmesinde sinir sistemine yardımcı olur. İç salgı bezleri, bu görevlerini yavaş ve uzun süreli olarak gerçekleştirir. İç salgı bezlerinin ürettiği özel yapılı salgılara hormon denir. Hormonlarla, organların çalışması düzenlenir. Ayağın hareket etmesi Bacakta gerçekleşen refleks hareketi Göze bir cisim yaklaştığında göz kapaklarımızın hemen kapanması Öksürme ve hapşırma Sonradan Kazanılan Refleksler: Öğrenme etkisiyle sonradan kazanılan refleks çeşitidir. Önce istemli olarak yapılır ve sonra alışkanlık hareketi olarak istemsiz hale dönüşür. Kalıtsal değildir ve nesilden nesile aktarılmaz. Hormonların bazı özellikleri aşağıda verilmiştir: Hücredeki golgi organelinde sentezlenirler. Her hormonun kimyasal yapısı farklıdır ve farklı etkiye sahiptir. Her hormon vücutta belli bir süre görev yapar. Hormonlar kan yoluyla vücutta dağılır ve belli hedef yapıları uyarır. Görevi biten hormonlar parçalanarak vücuttan uzaklaştırılır. Bu refleks çeşidine şunlar örnek verilebilir: Araba ve bisiklet kullanılması Limon görüldüğünde ağzın sulanması Müzik eşliğinde bilinen bir dansın yapılması Suda düzenli olarak yüzülmesi İp ve iğneyle örgü örülmesi Örnek - 9 Doğuştan gelen ve sonradan kazanılan refleks hareketleri arasında; I. Her insanda bulunma II. İstemsiz olarak meydana gelme III. Omurilik tarafından kontrol edilme şeklindeki özelliklerin hangileri ortaktır? A) Yalnızı B) I ve III C) II ve III D) I, II ve III Çözüm Doğuştan gelen refleksler tüm insanlarda, sonradan kazanılanlar ise bazı insanlarda bulunur. İstemsiz gerçekleşme ve omurilik tarafından kontrol edilme ise tüm refleks hareketlerinde ortaktır. Cevap C Vücudumuzdaki iç salgı bezleri H ipofiz Bezi Kafatası içerisinde beynin alt kısmında yer alır. Sinir sistemiyle bağlantılı olan en önemli iç salgı bezidir. İç salgı bezi ile sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar. Diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını kontrol eder. Çok çeşitli hormonları salgılar. Bunlardan birisi büyüme hormonudur. Büyüme hormonu vücudun yaşla orantılı olarak büyümesini sağlar. Büyüme hormonunun normalden fazla salgılanması devliğe, az salgılanması da cüceliğe neden olur. T iro it Bezi Boyunda gırtlağın hemen üzerinde yer alır. Üzerinde çok sayıda kan damarı vardır. Tiroksin adı verilen hormonu salgılar. Q COŞKU t 29 j

19 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler Tiroksin: Vücut hücrelerindeki oksijenli solunumun hızlanmasını uyarır. Bu hormon; büyüme, gelişme ve vücudumuzdaki kimyasal olayların düzenlenmesinde rol oynar. Yetersiz iyot alınması durumunda, tiroit bezi şişerek guatr hastalığının oluşmasına neden olur. B öbreküstü Bezi Böbreklerin üzerinde bulunan bir çift bezdir. Böbreğin yapısıyla bir ilişkisi yoktur. Adrenalin isimli hormonun salgılanmasını sağlar. Adrenalin: Vücuttaki genel metabolizmanın hızlanmasını sağlar. Korku, çoşku, heyecan, ve öfke anlarında metabolizmayı hızlandırır. Adrenalin etkisiyle solunum, dolaşım, boşaltım olaylarının hızı artar. Yumurtalık: Salgıladığı hormonlarla ergenlik döneminde dişilere özgü özelliklerin oluşmasını sağlar. Bundan başka dişi üreme hücresi olan yumurtaların üretilmesini sağlar. Testis: Salgıladığı hormonlarla ergenlik döneminde erkeklere özgü özelliklerin oluşmasını sağlar. Bundan başka erkek üreme hücresi olan spermlerin üretilmesini sağlar. Örnek fj > Hipofiz hormonlarının normalden az salgılanması sonucunda, aşağıda verilen hastalıkların hangisi oluşabilir? A) Devlik B) Cücelik C) Guatr D) Şeker hastalığı Çözüm Kanındaki adrenalin miktarı artan bir kişi Pankreas Karın boşluğunda, midenin altında bulunan bir organdır. Hem iç hem de dış salgı bezi olarak görev yapar. Sindirim kanalına enzim ve kana da hormon salgılar. Ürettiği hormonlar, kan şekerinin belli bir seviyede kalmasını düzenler. İki çeşit hormon üretir. Glukagon: Kas ve karaciğerde depolanan şekerin sindirilerek kana geçmesini sağlar. Böylece kandaki şeker oranının artmasına neden olur. Uzun süreli açlık durumları ile sportif etkinliklerde kandaki glukagon miktarı artar. İnsülin Kandaki şekerin fazlasının kas ve karaciğere geçerek depolanmasını düzenler. Böylece kandaki şeker oranın düşmesine neden olur. Yemeklerden sonra kandaki insülin miktarı artabilir. Eşeysel B ezler Ergenlik döneminden sonra aktif hale geçen özel salgı bezleridir. Erkek ve dişi bireylerde farklı hormonların salgılanmasında görev yaparlar. Erkek eşey bezi testisler, dişi eşey bezi ise yumurtalıklardır. Eşey bezlerinde üretilen üreme hücreleri Büyüme hormonu hipofizden salgılanır. Büyüme hormonunun normalden çok salgılanmasıyla devlik, az salgılanmasıyla da cücelik oluşur. c Tiroit bezinin şişmesiyle guatr", pankreas hormonç larının az salgılanmasıyla da şeker hastalığı ortaya 2 çıkar. -I Cevap B o u 9 Bir bahçenin önünden geçerken bir köpeğin aniden havlamasıyla korkan kişinin vücudunda, aşağıdaki değişmelerin hangisi meydana gelmez? A) Kalp atış hızının artması B) Kanındaki adrenalin miktarının artması C) Anlık idrar oluşumunun hızlanması D) Soluk alış verişinin yavaşlaması Bol şekerli yemek yiyen bir insanın kanındaki karbonhidrat miktarı, pankreas hormonları etkisiyle, aşağıdakilerin hangisindeki gibi değişir? A) Önce artar, sonra azalış gösterir ve dengelenir. B) Önce azalır, sonra artış gösterir ve dengelenir. C) Sürekli dengede kalır ve zamanla hiç değişmez. D) Sürekli olarak artar. 0 COŞKU

20 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler Kazanım Pekiştirme - 7 Aşağıda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz kelimelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim. NÖRON HORMON REFLEKS İÇ SALGIBEZİ UYARTI BEYİN TİROİT HİPOFİZ OMURİLİK ADRENALİN BEYİNCİK İNSÜLİN PANKREAS i p A N K R E A S z F Ç B A D R E N A L i N s C Ç D E F Ö G T N Ğ A H I J K L R M i S 0 L i N 0 Ö P 0 R R Ü M G H 0 R M 0 N S 0 L U I ş U Y A R T I i i R B E Y i N T U Ü T N i E R E F L E K S V Y L Z A B H i P 0 F i Z i i E K B E Y i N c i K Kazanım Pekiştirme - 8 Aşağıda verilen yaşamsal olayların gerçekleşmesini sağlayan sinir sistemi organlarını renkli kalemle çizgi çizerek eşleştiriniz. Vücutta gerçekleşen yaşamsal olay Yönetilmesini sağlayan sinirsel organ 1. Refleks davranışlarının yapılmasını kontrol etme 2. Solunum ve dolaşımın gerçekleşmesini sağlama BEYİN 3. Vücudun dengede durmasını düzenleme 4. Öğrenilen bilgileri hafıza oluşturarak saklama 5. Görme, işitme, koklama ve tatmayı sağlama b e y in c ik 6. Rüya görme ve hayal kurmayı sağlama 7. Sindirim organlarının çalışmasını kontrol etme 8. Çiğneme, kusma ve öksürmenin yapılmasını sağlama OMURİLİK 9. Vücut sıcaklığının sabit kalmasını düzenleme 10. İç salgı bezlerinin hormon salgılamasını kontrol etme 11. Kol ve bacak kaslarının uyumlu çalışmasını sağlama 12. Beyinle organlar arasındaki uyartı iletimini sağlama ÎD OMURİLİK SOĞANI 0 COŞKU

21 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Kazanım Pekiştirme - 9 Denetleyici ve düzenleyici sistemle ilgili olarak, bir kavram haritası aşağıda verilmiştir. Bu kavram haritasında eksik bırakılmış olan boşluklara aşağıda verilen uygun kavramları yazalım. Q COŞKU

22 DENETLEYİCİ ve DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER (SİNİR SİSTEMİ) KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıdaki şekilde merkezi sinir sisteminin bölümleri verilmiştir. A 4. Vücudumuzda gerçekleşen bazı olaylar aşağıdaki tabloda verilmiştir. 0 (çözüm Susamak 1 Solunum yapmak 3 öksürmek 5 Boşaltım yapmak 2 Gök gürültüsünden irkilmek 4 Bisiklet sürmek 6 Tabloda belirtilenlerden hangileri omurilik soğanı tarafından kontrol edilir? A) 1 ve 2 C) 2,3 ve 5 B) 3 ve 5 D) 2, 4 ve 6 Vücudun dengesini sağlayan merkez aşağıdakileren hangisiyle işaretlenmiştir? 2. A) X B) Y C) T D) Z hücrelere ne isim verilir? A) Nefron B) Alveol C) Nöron D) Villus 5. Uyartı oluşumu yoğun olan bir bireyin vücudunda, aşağıda verilen değişmelerden hangisi gerçekleşmez? JO ç A) >» B) 3 K 0 C) u 9 D) 3. Vücudumuzdaki merkezi sinir sisteminin kısımları aşağıdaki şemada gösterilmiştir. > * 6. Böbreklerimizin yaptığı görev, arıtma tesislerine benzer. Böbrekler kanımızdaki atık maddeleri süzerek vücudumuzdan uzaklaştırır. Bu tür benzerlik sinir hücreleriyle, aşağıdakilerden hangisi arasında görülür? Elektrik kablosu Bu şekildeki kısımların hangisinin zarar görmesi durumunda, kol ve bacaklardaki kaslarımızın birbiriyle uyumlu çalışması ve hareketlerimizin dengeli olması mümkün olmaz? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 0 COŞKU

23 Denetleyici ve Düıenleyici Sistemler (Sinir Sistemi) ( 3 7. >Xu 10. Aşağıdaki şekilde sinir sisteminin bölümleri ve rilmiştir. Aşağıda şekilde insan beyninin bölümleri verilmiştir. Sinir Sistemi Bölümleri Buna göre verilen bölümlerle ilgili açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Q, duyu ve isteğe bağlı davranışların merkezidir. B) R, iç salgı bezi olarak görev yapar ve birçok bezin çalışmasını düzenler. C) S, denge merkezi olarak görev yapar. D) T de, iç organların çalışmasını düzenleyen merkezler bulunur. Belirtilen yerlere (X ve Y) aşağıdakiierden hangileri gelmelidir? A) Çevresel B) Karaciğer C) Beyin D) Hipofiz Beyin Sinir Hipofiz Tiroid 8. Merkezi sinir sisteminin yapısında, aşağıda verilen kısımların hangisi bulunmaz? A) Beyin C) Omurilik soğanı B) Östaki borusu D) Omurilik 9. Aşağıda vücudumuzla ilgili bazı olaylar verilv, _ miştir. Yutkunmak Örgü Damarlarda genişleme ve büzülme Acıkmak Nefes alıp - vermek Yüzmek Gürültüden irkilmek Konuşmak İşitmek 11. Sinirlerin bilgi taşıma özelliği sayesinde çevremizde ve vücudumuzda meydana gelen de- J js g ğişmeler hakkında hızlı bir şekilde bilgi ediniriz. içozum Aşağıdaki şekilde bir olayın gerçekleşmesinde görev yapan vücut yapılarımız görülmektedir. Merkezde uyarana karşı tepki gösterilir. ; Belirtilen olaylardan hangisinin merkezi omurilik soğanıdır? A) 1, 5, 7 C) 2, 5, 8 B) 1,5,6 D) 2, 3, 5, 9 Belirtilen yapılardan hangisinini görevi yanlış verilmiştir? A) 1 B) 2 C) 3 D) COŞKU

24 DENETLEYİCİ ve DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER (İÇ SALGI BEZLERİ) KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ Hem iç salgı bezi olarak hormon, hem de sindirime yardımcı olarak enzim üreten organımız aşağıdakileden hangisidir? 4. Vücudumuzdaki bazı iç salgı bezleri aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Bu şekilde X ile gösterilen iç salgı bezinin görevi aşağıdakilerden hangisidir? 2. Kanındaki tiroksin miktarı artan bireyde, aşağıda verilenlerden hangisi gerçekleşir? A) Besin ve oksijen tüketimi artar. B) Vücut ısısı azalır. C) Kandaki şeker oranı azalır. D) Vücutta depolanan besin miktarı artar. A) Korku, coşku, heyecan ve öfke anlarında metabolizmayı hızlandırma B) Büyümeyi, gelişmeyi ve vücudumuzdaki diğer kimyasal olayları düzenleme C) Ergenlik döneminde erkeğe veya dişiye özgü özelliklerin oluşmasını sağlama D) İç salgı bezlerinin çalışmasını denetleme ve düzenleme 3. Bir gün boyunca bir çocuğun, kan şekeri miktarında görülen değişiklik, aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. 5. Vücudumuzdaki bazı iç salgı bezleri, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. m (çözüm 1 Normal kan şekeri X hormonu Kan şekeri Zaman 4 Yumurtalık Bu grafikte X ile gösterilen ve kan şekerini yükselten hormon, aşağıdakilerden hangisidir? A) Eşeysel hormon B) İnsülin Testis Buna göre, düzensiz çalıştığında guatr hastalığına sebep olan iç salgı bezi, aşağıdakilerden hangisidir? C) Tiroksin D) Glukagon A) 1 B) 2 C) 3 p â COŞKU

25 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler (İç Salgı Bezleri) 4 i I 6. Bazı insanlarda görülen şeker hastalığıyla ilgili olarak; I. Kandaki bir kısım şekerin idrara geçmesiyle ilgilidir. II. Pankreastan yetersiz hormon salınması sonucu oluşur. III. Şeker hastası olan bireyler daha çok şeker tüketirler. açıklamalarından hangileri söylenebilir? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 7. Aşağıdaki grafik X ve Y insanlarının glikoz içerikli bir sıvıyı aldıklarında kanlarında zamana bağlı olarak ortaya çıkan glikoz değişimini gös- Cçolum termektedir. 9. Bir kişinin kanındaki şeker oranı iki farklı zamanda şekildeki gibi değişmiştir. Şekilde gösterilen değişmelerle ilgili olarak, aşağıda verilenlerin hangisi yanlıştır? A) Kan şekeri I de artmış, II de azalmıştır. B) I deki değişmeyi glukagon, II dekini de insülin sağlamış olabilir. C) I ve II deki olayların meydana gelmesinde pankreas rol oynar. D) Uzun süreli açlık sırasında I deki, sindirimden hemen sonra ise II deki değişme oluşur i Bir insanda; aşağıdaki salgı bezlerinden hangisinin etkinliğini kaybetmesi durumunda, bireyin hayati bir tehlikesi bulunmaz? A) Hipofiz bezi C) Tiroit bezi B) Eşey bezi D) Pankreas bezi Aşağıdakilerden hangisi bu grafikten çıkarılamaz? A) Glikoz düşmesi ve yükselmesi X ve Y de aynı hızda gerçekleşir. B) X de insülin hormonu Y ye göre daha az etkilidir. C) Y de glikozun düşmesinden sonra, glukagon hormonu salgılanabilir. D) Y de glikoz molekülleri, X e göre daha çok glikojen olarak depolanabilir. 11. İnsanda iç salgı bezlerinden üç tanesi ok (->) çizilerek işaretlenmiştir. 8. Büyüme hormonu fazla salgılanırsa; I. Orantısız vücut büyümesi II. Boyun aşırı uzaması III. Vücuttaki kütlenin artması durumlarından hangileri meydana gelir? A) Yalnız B) İv e li C) İve III D) I.Hve Aşağıda verilen etkinliklerin hangisi, şekilde işaretlenen salgı bezlerinden birisine ait değildir? A) İç salgı bezlerinin çalışmasını yönetme B) Vücuttaki kimyasal olayları düzenleme C) Ergenlik dönemi değişmelerini oluşturma D) Kan şekerinin düzenlenmesini sağlama 0 COŞKU

26 DÜYÜ ORGANLARI VE SİSTEMLERİN SAĞLIĞI Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 4.1 Çevremizdeki uyarıları algılamamızda duyu organlarının rolünü, öğrenmiş olacağım. Çevredeki değişmeleri ve gelişmeleri algılayarak sinir sisteminin bilgilenmesini sağlayan organlara duyu organları denir. Duyu organları çevredeki ışık, koku, tat, basınç, sıcaklık ve seslerin algılanmasında görev yapar. Duyu organlarının yapısında bulunan ve çevreden vücuda gelen uyarıları algılayan özel hücrelere duyu almacı denir. Farklı duyu organlarındaki almaçların yapısı ve özellikleri farklıdır. Duyu almaçları uyarıları algılayarak, sinirlerde uyartı mesajı oluşmasını sağlar. Uyartılar, beynin duyu merkezlerinde değerlendirilerek, gerekli tepkilerin oluşturulması sağlanır. Sıra Sizde 9 Duyu organlarının çalışmasıyla ilgili olaylar aşağıda karışık olarak verilmiştir. I. Duyu organlarının yapısında bulunan ve çevreden vücuda gelen uyarıları algılayan özel hücrelere...denir. II. Uyartılar beynin duyu merkezlerinde değerlendirilerek, gerekli... nin oluşturulması sağlanır. III. Duyu almaçları uyarıları algılayarak, sinirlerde oluşmasını sağlar. Eksik bırakılan kısımlar aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanabilir? A) Uyartı mesajı B) Duyu almacı C) Uyartı mesajı D) Duyu almacı Tepki Uyartı mesajı Duyu almacı Tepki Duyu almacı Tepki Tepki Uyartı mesajı Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 4.2 Duyu organlarının yapılarını şekil ve model üzerinde, 4.3 Duyu organlarının hangi tür uyarıları aldığını ve bunlara nasıl cevap verildiğini, 4. 5 Duyu organlarındaki aksaklıkları ve teknolojinin bu aksaklıkların giderilmesinde kullanımını, öğrenmiş olacağım. G Ö Z Göze gelen ışığın algılanmasını sağlayan duyu organıdır. Işık ışınları, bakılan cisimlerden doğrudan veya kırılarak göze gelir. Göze gelen ışık, göz yapıları tarafından işlenerek renkli ve net görüntünün oluşması sağlanır. Gözümüz, görme yapıları ve koruyucu yapılar olarak iki kısımdan meydana gelmiştir. Gözün bölümleri: Gözümüz dışarıdan içeriye doğru üç katlı tabakadan oluşur. Göz tabakaları, göz içindeki organların oluşmasını ve gözün görevini yapmasını sağlar. Göz bebeği Mercek Mercek bağl Kornea Göz kası Kör nokta Kan damarları Gözün yapısı ve kısımları Ağ tabaka Damar tabaka Sert tabaka Göz siniri Sert tabaka: Gözün en dışında bulunan beyaz renkli dayanıklı tabakadır. Gözün yuvarlak şekil kazanmasını ve dış etkilerden korunmasını sağlar. Sert tabakanın gözün ön kısmında farklılaşması ve Q COŞKU

27 Duyu Organları incelmesi sonucu saydam tabaka (kornea) oluşur. Kornea, ince kenarlı mercek gibi davranır ve göze gelen ışığı kırarak irise ulaşmasını sağlar. Damar tabaka: Gözün ortasında bulunan ve kan damarlarını içeren tabakasıdır. Damar tabaka, gözün beslenmesini sağlar. Damar tabakanın farklılaşmasıyla iris ve göz bebeği oluşur. İris; gözün renkli olan (mavi, yeşil, siyah ve kahverengi gibi) yapısıdır. Düz kaslardan oluşur ve göze girebilecek olan ışık miktarını ayarlar. Çalışması istemsizdir. İrisin ortasında bulunan açıklığa da göz bebeği denir. Göz bebeği, göze giren ışığın merceğe ulaşmasını sağlar. Göz bebeği az ışıkta büyür, çok ışıkta ise küçülür. Göz bebeğinden sonra gelen saydam ve esnek olan yapı mercektir. Mercek; göze giren ışığı kırarak, ağ tabakada küçük ve ters bir görüntü oluşmasını sağlar. Ağ tabaka (Retina): Gözün en iç tabakasıdır. Yapısında çok sayıda duyu almacı ve sinir bulunur. Duyu almaçları ağ tabakada, sanki birer mini kamera gibi dağılmışlardır. Duyu almaçları göz içinde oluşan görüntüyü algılayarak sinirlere verir. Sinirler görüntü bilgilerini beyne iletir. Ağ tabakanın yapısında sarı leke ve kör nokta yer alır. Sarı leke; duyu almaçlarının çok yoğun bulunduğu kısımdır. Hafif çukur olan bu kısım, görüntünün en net olarak alındığı yerdir. Kör nokta ise, sinirlerin gözden çıktığı kısımdır. Kör nokta üzerinde duyu almacı bulunmaz. Bundan dolayı kör noktanın görüntü alınmasında bir rolü yoktur. Işığın bir kısmı iristen yansıyarak kişiye özgü göz rengini oluşturur ve gerekli olan kısmı da göz bebeğine verilir. Göz bebeği, gözde görüntü alınmasına yetecek kadar ışığın geçmesini ve merceğe ulaşmasını sağlar. Mercek, incelme ve kalınlaşma şeklinde biçim değiştirerek farklı mesafelerdeki cisimlerin görüntüsünün ağ tabakasında oluşmasını sağlar. Retina Ters görüntü Camsı sıvı Mercek Kornea Gözde görmenin sağlanması Cisimden gelen ışık Sarı lekedeki almaçlar, görüntü uyarılarını alarak sinirlerde uyartı oluşmasını sağlar. Sinirleri uyartı mesajlarını beyin arkasındaki görme merkezine ileterek değerlendirilmesini sağlar. Beyindeki değerlendirmeler sonucunda cisimler renkli, net ve düzgün olarak görülebilir. Göz kusurları: Cisimlerin renkli, düz ve net olarak görülememesi durumlarına göz kusuru" denir. Bazı göz kusurları doğuştan vardır. Bazıları ise sonradan meydana gelir. Sonradan meydana gelen göz kusurları: Gözümüzün uzak ve yakındaki cisimleri net görmesi için, gerekli odak ayarlamasını yapan göz yapısı, aşağıdakilerden hangisidir? A) Mercek B) Sarı leke C) İris D) Kornea Çözüm İris, göze girecek olan ışık miktarını ayarlar. Kornea ışığın göz bebeğinde toplanmasını sağlar. Sarı leke, ışık uyarılarının sinirlere aktarılmasını sağlar. Mercek şeklini değiştirerek cisim görüntüsünün sarı leke üzerinde oluşmasını sağlar. Cevap A Nasıl görürüz?: Cisimlerin görülmesi; göze ışık gelmesi, uyartı oluşması ve beyindeki değerlendirilmelerin sonucunda sağlanabilir. Bakılan varlıkların görülmesi için sırasıyla şu olaylar gerçekleşir: Bakılan cisimlerden gözümüze güneş ışığı veya suni ışık demeti gelir. Göze gelen ışık, korneada kırılarak irise ulaşır. Miyopluk: Göz yuvarlağının görme ekseni doğrultusunda uzaması sonucu oluşur. Bakılan cisimlerin görüntüsü sarı lekenin önünde oluşur. Miyop gözler yakını iyi, uzağı ise bulanık olarak görürler. Mercek kullanılmasıyla bu kusur tedavi edilebilir. Hipermetropluk: Göz yuvarlağının görme ekseni doğrultusunda kısalması sonucu oluşur. Bakılan cisimlerin görüntüsü sarı lekenin arkasında oluşur. Hipermetrop gözler, uzağı iyi, yakını ise bulanık olarak görürler. Mercek kullanılmasıyla bu kusur tedavi edilebilir. Astigmatizm: Göz merceği ve kornea yüzeyinin pürüzlenmesi sonucu oluşur. Bakılan cisimlerin görüntüsü, sarı lekenin önünde ve arkasında düzensiz olarak oluşur. Astigmat gözler, hem yakını hem de uzağı bulanık olarak görürler. Özel yapılmış merceklerin kullanılmasıyla bu kusur tedavi edilebilir. Katarakt: Göz merceğinin saydamlığını kaybetmesi sonucunda oluşur. Işık, göz merceğinden tam olarak geçemez. Genelde yaşlılığa bağlı olarak meydana gelir. Bakılan cisimler bulanık olarak görülür. Ameliyatla mercek nakli yapılarak tedavi edilebilir. Q COŞKU

28 Duyu Organları Doğuştan gelen göz kusurları: Şaşılık: Gözü sağa sola, yukarı aşağı hareket ettiren kasların uyumsuzluğu sonucu oluşur. Ameliyat edilerek tedavi edilebilir. Renk körlüğü (Daltonizm): Kırmızı ve yeşil renklerin algılanmasını sağlayan duyu almaçlarının eksikliği sonucunda oluşur. Kırmızı ve yeşil renkler algılanamaz. Tedavisi yoktur. Kalıtsal olduğu için nesilden nesile üremeyle aktarılabilir. Anahtar Bilgi Oval pencere; üzengi kemiğinden aldığı sesi iç kulağa aktarır. İç kulak: Kafatası içerisinde yer alır. Yarım daire kanalları ve salyangozdan meydana gelir. Salyangoz; yapısında çok sayıda almaç ve sinir bulunur. Ses uyarılarının algılanarak beyne iletilmesinde görev yapar. Yarım daire kanalları; vücudun duruşunu beyinciğe bildirerek dengenin sağlanmasına yardımcı olur. DIŞ KULAK ORTA KULAK Yanm daire İÇ KULAK Gözlük ve kontak lensler, bazı göz kusurlarının tedavisinde kullanılan teknolojik araçlardır. Örnek -1 2 (f ) Göz kusurları ve görme özellikleriyle ilgili olarak, aşağıda verilenlerin hangisi yanlıştır? A) Miyopluk - Yakındaki cisimleri iyi görür. B) Hipermetropluk - Uzaktaki cisimleri iyi görür. C) Astigmatizm - Hem yakın hem de uzaktaki cisimleri iyi görür. D) Renk körlüğü - Cisimlerin bazı renklerini algılayamaz. çözüm Miyoplar yakını, hipermetroplar uzağı iyi görürler. Astigmatlar ise, hem yakını hem de uzağı bulanık olarak görür. Renk körü olan bireyler, kırmızı ve yeşil renkleri grinin tonları şeklinde fark ederler. Cevap C K ulak Çevreden vücudumuza gelen ses titreşimlerini algılayan ve dengemizi sağlayan duyu organımızdır. Dıştan içe doğru üç kısımdan oluşur. Dış kulak: Kulağın gözle görülebilen kısımlarından oluşur. Yapısında kulak kepçesi ve kulak yolu vardır. Kulak kepçesi; kıkırdak yapıya sahiptir ve sesi toplar. Kulak yolu; ise sesi kulak zarına iletir ve havadaki yabancı maddelerin tutulmasını sağlar. Dış kulak ile orta kulak arasında kulak zarı vardır. Kulak zarı; esnek ve ince bir zardır ve sesi toplayarak orta kulağa (çekiç kemiğine) aktarır. Orta kulak: Yapısında çekiç, örs ve üzengi kemikleri, östaki borusu ve oval pencere bulunur. Çekiç, örs ve üzengi kemikleri; vücudun en küçük kemikleridir ve kulağa giren sesin şiddetini artırırlar. Östaki borusu; hassas yapıya sahip olan kulak zarının iki tarafındaki hava basıncını dengeler. I Nasıl işitiriz? Kulağın yapısı ve kısımları Çevredeki seslerin işitilmesi için sırasıyla aşağıda verilen olaylar gerçekleşir: Cisimlerin hareketi veya şekil değiştirmesiyle oluşan ses titreşimleri kulak kepçesine gelir. Kulak kepçesi, bir miktar sesi toplayarak kulak yoluna iletir. Kulak yolu, sesin kulak zarına taşınmasını sağlar. Kulak zarı, gelen ses titreşimlerini toplayarak titreşmeye başlar. Kulak zarı ses titreşimlerini çekiç, örs ve üzengi kemiklerine iletir. Bu kemikler, çevresindeki hassas kaslar yardımıyla sesin şiddetinin bir miktar artırılmasını sağlar. Ses titreşimleri; çekiç, örs ve üzengi kemiklerinden oval pencereye aktarılır. Oval pencere zarı titreşerek ses titreşimlerini salyangozdaki sıvı ortama aktarır. Salyangozdaki sıvı ortamda ilerleyen ses uyarıları buradaki almaçları etkileyerek, sinirlerde uyartı oluşmasına neden olur. Oluşan uyartılar beyindeki işitme merkezinde değerlendirilerek duyma sağlanmış olur. Örnek -1 3 ($ ) Kulak ve işitme olayıyla ilgili olarak; I. Salyangozun zarar görmesi sağırlığa neden olur. II. Sesin şiddetinin ayarlanması orta kulakta yapılır. III. Ses uyarıları beyincikte değerlendirilerek işitme sağlanır. şeklindeki açıklamaların hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III g c o ş k u 39

29 Duyu Organları Çözüm Salyangozda duyu almaçları yer alır. Duyu almaçları, ses dalgalarını algılayarak sinirlerde uyartı oluşmasını sağlar. Salyangozun zarar görmesi, işitmenin bitmesine neden olur. Orta kulaktaki çekiç, örs ve üzengi kemikleri sesin şiddetinin artırılmasını sağlar. Ses uyarıları beyinde değerlendirilir. Cevap B Anahtar Bilgi İşitme cihazı, işitme kaybı tedavisinde kullanılan teknolojik bir araçtır. Deri Sıcaklık, basınç, dokunma, yumuşaklık, sertlik, ıslaklık ve kuruluk gibi duyuların alınmasını deri sağlar. Deri en büyük duyu organımızdır. Vücudumuzu çepeçevre sarar ve uyarıların algılanmasını sağlar. Deri dokunmanın algılanmasından başka, vücut ısısını ayarlama, solunum yapma, boşaltım yapma ve vücudu dış etkilerden koruma gibi çeşitli görevleri de yapar. Derimiz dıştan içe doğru iki katlı tabakadan oluşur. Üst deri: İnce ve dayanıklı olan bir tabakadır. Alt deriyi dış etkilerden korur. Üst deride; sinir, almaç ve kan damarları bulunmaz. Üst derinin hücreleri sürekli olarak yenilenir. Üst deride derinin rengini belirleyen hücreler vardır. Bu koyu renkli olan hücreler, güneşten gelen zararlı ışınların deriye zarar vermesini önler. Alt deri: Üst deriye göre daha kalındır. Kan damarları, sinirler, duyu almaçları, ter bezleri, yağ bezleri ve kıl kökleri alt deride bulunur. Derinin beslenmesini ve çeşitli duyuların algılanmasını alt deri sağlar. Alt derinin altında yağ tabakası bulunur. Yağ tabakası; vücudun ısı yalıtımını sağlar ve vücudu darbelerden korur. Anahtar Bilgi Dermatoskop, bazı deri hastalıklarının teşhisinde kullanılan teknolojik bir araçtır. Çözüm Derideki almaçlar, fiziksel özelliklerin algılanmasında görev yapar. Havludaki nem oranı, ekmeğin sertlik durumu, besinlerin sıcaklık durumu gibi özellikler deri tarafından algılanabilir. Yiyeceklerdeki besin oranları derideki almaçlarla değil, kimyasal analizlerle belirlenebilir. Burun Cevap C Burun, solunum sisteminin bir organıdır. Solunan havanın ısıtılması, temizlenmesi, nemlendirilmesi ve kokusunun algılanmasını sağlar. Solunan hava içerisinde bulunan koku zerrecikleri, burundaki almaçlar tarafından algılanır. Burnun dış kısmı kıkırdak bir kanal şeklindedir. Kıkırdak kısım, dış etkilerle burnun zarar görmesini önler. Burnun iç kısmında burun boşluğu (sinüs) bulunur. Burun boşluğu, mukus salgısı üreten mukoza tabakasıyla kaplıdır. Mukoza tabakası burun içinin nemli kalmasını sağlar. Sinüs Burun boşluğu San bölge Duyu almaçları Çiçek Uyartı taşınması Burnun yapısı ve koklama olayı Koku maddeleri Burun boşluğunun üst kısmında bulunan duyu almaçlarının yoğunlaştığı kısma sarı bölge denir. Koku tanecikleri solunan havayla burun içine girer. Burna giren koku maddeleri, sarı bölgedeki mukus içinde çözünür. Mukusta eriyen koku maddeleri, duyu almaçlarıyla etkileşerek sinirlerde uyartı oluşmasını sağlar. Oluşan uyartılar sinirlerle beynin koku alma merkezine iletilir ve değerlendirme sonucu kokunun cinsi belirlenir. Koku almaçlarının yorulma özelliği vardır. Uzun süre burna giren aynı koku maddesi bir süre sonra algılanmaz. Ancak ortam ya da koku maddesi değiştiğinde farklılık hemen algılanabilir. Örnek -1 4 Derideki duyu almaçları yardımıyla, aşağıda verilen özelliklerin hangisi algılanamaz? A) Havlunun kuru veya ıslak olması B) Ekmeğin sert veya yumuşak olması C) Karpuzdaki mineral oranının az veya çok olması D) Bardaktaki çayın sıcak veya soğuk olması Örnek -1 5 Burunda gerçekleşen koklama olayı sırasında, aşağıdakilerin hangisi en son meydana gelir? A) Solunan havanın burundan içeri girmesi B) Havanın burunda temizlenmesi ve ısıtılması C) Sinirlerle beyne uyartı mesajı taşınması D) Koku maddelerinin mukusta erimesi Q COŞKU

30 Duyu Organları Çözüm Koklama olayı sırasında; havadaki koku maddelerinin burna girmesi ilk olaydır, koklama sinirlerinde oluşan uyartıların beyne iletilmesi ise son olaydır. D il Cevap C Dil sindirim sistemi organlarından birisidir. Yapısında güçlü ve hızlı kasılabilen çizgili kaslar vardır. Besinlerin tadının algılanmasını, ağızda çiğnenmesi ve yutulmasını sağlar. Bundan başka dil, konuşmada yardımcı olma görevi yapar. Çözüm Dil ucunda tatlılık almaçları daha çok bulunur. Bunun için dil ucunda tatlı meyveler daha iyi algılanır. Besin tadının algılanması için tat zerreciklerinin suda çözünerek almaçlarla etkileşmesi gereklidir. Herbir yiyecek maddesinin besin içeriği farklı olduğu için herbir yiyeceğin tatlılık, tuzluluk, ekşilik ve acılık durumu farklı olur. Bu tatların algılanması ise dilin farklı kısımlarında yapılır. Anahtar Bilgi Cevap B Göz, kulak ve deri fiziksel uyarıları algılar. Burun ve dil ise kimyasal uyarıları algılar. Kazanımlar Tuzlu Tatlı Dilimizdeki tat alma bölgeleri Besinlerin yapısında çok çeşitli tat maddeleri bulunabilir. Besin içeriklerinin tadının algılanmasında dilimiz görev yapar. Dilin üzerinde kabartılar şeklinde çok sayıda tat alma tomurcuğu vardır. Tat alma tomurcuğunda da duyu almaçları ile sinirler yer alır. Dört tane temel tat almacı vardır. Bunlar tatlı, ekşi, tuzlu ve acı tatları alan almaçlardır. Tat almaçları dilin her tarafında bulunmakla beraber dilin belirli kısımlarında daha yoğun olarak bulunurlar. Tatlılık almaçları dilin ucunda, tuzluluk almaçları dilin ön yan kenarında, ekşilik almaçları dilin arka yan kenarında ve acılık almaçları dilin arka kısmında daha fazla bulunur. Bu bölgeler belirtilen tatları daha hassas olarak algılayabilir. Örnek - 16 <D Besinlerin tadının algılanmasıyla ilgili olarak; I. Yenilen her meyvenin tadı ve beyindeki değerlendirilmesi birbirinden farklı olur. II. Besinlerin tadının algılanabilmesi için tükürük içinde çözünmesi gereklidir. III. Her besin maddesinin tadı en iyi dil ucuna dokundurularak anlaşılabilir. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) I ve I D) live Bu bölümü bitirdiğimde; 4. Koku alma ve tat alma arasındaki ilişkiyi, öğrenmiş olacağtm. Koku ve tat alma duyuları birbiriyle uyumlu olarak çalışır. Kokusu tam olarak algılanamayan maddelerin tatları eksik olarak algılanır. Örneğin nezle olan bireylerde, koku iyi alınamadığından besinlerin tadı da eksik algılanır. Bu olayı basit bir deneyle gözlemleyebiliriz; Gözü ve burnu kapalı olan bir arkadaşımıza, çiğ patatesi tatması için verdiğimizde arkadaşımız, patatesi elma olarak algılayabilir. Sırö Sizde 10 Nezle olan bir kişi muayene olmak için gitmiş olduğu doktora, yediği besinlerin tadını tam olarak alamadığını söylemektedir. Doktorun hastasına bu durumu aşağıdaki ifadelerden hangisiyle açıklaması yanlış olur? A) Halsizlik ve iştahsızlıktan dolayı besinlerin tadını tam olarak algılayamayız. B) Burnumuz tıkandığnda yenilen besinin kokusunu alamadığımız için besinlerin tadını da tam olarak algılayamayız. C) Koku ve tat alma organlarımız birbiriyle uyumlu olarak çalışır. D) Besinlerin tadını tam olarak alabilmek için burun ve dil birlikte görev yaparlar. 0 COŞKU

31 Sistemlerin Sağlığı M Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 4. < Duyu organlarının sağlığını korumak amacı ile günlük hayatta alınabilecek önlemleri; öğrenmiş olacağım. Duyu O rganlarının Sağlığı Duyu organları, vücudun dışa açılan pencereleri gibi görev yapar. Bundan dolayı duyu organlarının sağlıklı olması, vücudun çevresiyle ilişkisinin sağlıklı kalmasını sağlar. Duyu organlarının sağlıklı olmasını sağlamak için, aşağıdaki etkinliklere dikkat edilmelidir. Göz sağlığını korumak için şunlar yapılmalıdır: Yüz düzenli olarak yıkanmalı Gözler temiz tutulmalı Televizyon yakından izlenmemeli Gözlerimiz aşırı ışıktan korunmalı Kulak sağlığını korumak için şunlar yapılmalıdır: Kulaklar aşırı sıcak ve soğuktan korunmalı Kulaklar temiz tutulmalı Kulaklar yüksek sesten korunmalı Kulaklar darbe ve sivri cisimlerden korunmalı Burun sağlığını korumak için şunlar yapılmalıdır: Burun karıştırılmamalı Burun kılları koparılmamalı Sigara içilmemeli Keskin kokulu maddeler koklanmamalı Deri sağlığını korumak için şunlar yapılmalıdır: Deri ezilme ve kesilmelerden korunmalı Düzenli banyo yapılarak, deri temiz tutulmalı Özelliği bilinmeyen kremler kullanılmamalı Dil sağlığını korumak için şunlar yapılmalıdır: Dişler düzenli olarak fırçalanmalı Çok sıcak ve soğuk yiyecekler tüketilmemeli Alkol ve sigara kullanılmamalı Sıra Sizde - 11 Göz sağlığını korumak için, aşağıda verilenlerden hangisi yapılamaz? A) Sık sık yüzümüzün yıkanması B) Düzenli olarak göz bakımının yaptırılması C) Televizyona yakından ve uzun süre bakılması D) Temiz havluların kullanılması Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 5.1 Vücudumuzdaki tüm sistemlerin birlikte ve eş güdümlü çalıştığını, 5.2 Bağımlılığa sebep olan maddelerin sistemlere etkisini, öğrenmiş olacağım. Vücudumuzda sindirim, boşaltım, sinir, iç salgı, dolaşım, hareket ve bağışıklık sistemleri vardır. Vücut sistemlerinin birlikte ve uyumlu çalışmasıyla sağlıklı yaşam gerçekleşir. Vücut sistemlerinde meydana gelen rahatsızlıklar hastalık oluşmasına ve dengeli yaşamın bitmesine neden olur. Örneğin; sindirim sistemindeki bir rahatsızlık yetersiz beslenmeye ve dolayısıyla büyümenin aksamasına neden olur. Zararlı A lışkanlıklar Bağımlılık yapan maddelerin kullanılması, vücut için zararlı olan alışkanlıklardandır. Sigara, alkol ve uyuşturucu maddeler bağımlılık yapar. Sigara ve alkol gibi maddeler sindirim bozuklukları, bağırsak, böbrek, karaciğer, kalp ve damar hastalıkları, gırtlak ve akciğer kanseri gibi birçok hastalığa neden olur. Zararlı alışkanlıklar; görme bozukluğu ve dikkat dağınıklığına sebep olduğundan, çeşitli kazaların ortaya çıkmasına sebep olabilmektedir. Bu tür alışkanlıklar; merak, özenti ve arkadaşlar tarafından kabul görülebilme duyguları ile başlamaktadır. Onların ilgisini çekmek için zaman zaman kendimizi olduğumuzdan farklı gösterme yanlışlığına da düşebiliriz. Bu yanlışlığa düşmemek için kendimize güvenmeyi ve bize zarar verecek konularda hayır demeyi öğrenmemiz gerekir. Örnek -1 7 Sigara veya alkole bağımlı hale gelmede; I. Bu tür alışkanlıkları merak etme II. Kullanan arkadaşlara özenti i <$> III. Arkadaşlar tarafından kabul görülme durumları şeklindeki faktörlerden hangilerinin etkili olduğu söylenebilir? A) Yalnız I C) İve III B) İv e li D) 1,11 ve Q COŞKU

32 Sistemlerin Sağlığı Ç ö zü m Sigara ve alkol gibi alışkanlıklar; merak duygusu, özenti duyma ve arkadaşlar tarafından kabul görülebilirle duyguları ile başlamaktadır. Cevap D Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 5.3 Organ bağışının önemini, öğrenmiş olacağım. O rgan Bağışı s@ Görev yapamayacak durumda olan veya hastalık sonucu bedenimize zararlı hale gelen bir organın yerine, sağlam bir organın nakledilmesi işlemine organ nakli denilir. Organ nakli, kişinin kendi iradesi ile ölümünden sonra doku ve organlarının başka bir insanın tedavisi için kullanılmasına izin vermesidir. Sağlıklı her organ bağışlanabilir. Ülkemizde: kalp, akciğer, böbrek, karaciğer ve pankreas gibi organlar; kalp kapağı, gözün kornea tabakası, kas ve kemik iliği gibi dokular başarıyla nakledilebilmektedir. Organlarını bağışlayan bir kişi birçok insana yaşama şansı verebilir. Organ nakli canlı veya beyin ölümü gerçekleşmiş kişilerden alınan organlarla yapılır. Canlı kişilerden organ nakli, organ veren kişinin yaşamını riske sokmayacak çift organların birini almak ile mümkündür (böbrek, parça olarak karaciğer ve pankreas gibi). Örnek -1 8 W Kişinin hayatta iken kendi iradesi ile ölümünden sonra doku ve organlarının başka bir insanın tedavisi için kullanılmasına izin vermesine organ bağışı denir. Buna göre, aşağıda verilen organlardan hangisinin nakli yapılamaz? A) Kemik iliği B) Böbrekler C) Karaciğer ve pankreas D) Beyin ve omurilik Çözüm Organ bağışı, bir çok insanın sağlığının kavuşabilmesini için gerekli bir durumdur. Ülkemizde kalp, akciğer, böbrek, karaciğer ve pankreas gibi organlar; kalp kapağı, gözün kornea tabakası, kas ve kemik iliği gibi dokular başarıyla nakledilebilmektedir. Beyin ve omurilik nakli henüz hiçbir ülkede yapılabilen bir organ nakli değildir. Sinirsel yapılar, çok özel olduklarından nakledilmeleri de çok zor olmaktadır. Cevap D Sıra Sizde - 12 Organ bağışıyla ilgili olarak; I. Göremeyen bir insanın görmesini ya da diyaliz makinesine bağlı bir insanın normal hayatına dönmesini sağlayabilir. II. Kişinin hayatta iken kendi iradesi ile izin vermesi sonucu öldükten sonra organları alınabilir. III. Vücudumuzdaki bütün organlar, bağışlanırsa başarılı bir şekilde bir başka insana nakledilebilir. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; B) İv e li D) I, II ve 4.7 Kendini, görme veya işitme engelli kişilerin yerine koyarak onları anlamayı, 5.4 Sağlık sorunlarıyla birlikte toplumda görevlerini devam ettiren bireyleri takdir etmeyi ve anlayışlı olmayı, öğrenmiş olacağım. Görme ve işitme engelli kişilerin günlük hayatta karşılaştıkları zorlukları, gönüllü iki arkadaşımızla yapacağımız bir etkinlikle gözlemleyebiliriz. Arkadaşlarımızdan birisinin gözünü bağlayarak ondan belirliyeceğimiz bir noktadan başka bir noktaya yardımsız olarak kendi başına gitmesini isteyelim. Diğer arkadaşımızdan da konuşmadan sadece vücut ve dudak hareketleriyle bize başından geçen bir olayı anlatmasını isteyelim. Etkinlik sonunda gönüllü olan arkadaşlarımızın neler hissettiklerini ve gerçekten engelli olsalardı çevresindeki insanların kendilerine nasıl davranmalarını istediklerini soralım. Engelli insanların hayatlarını kolaylaştırmak için çevremizde ne gibi düzenlemeler yapılabileceği hakkında arkadaşlarımızla fikir alış verişinde bulunalım ve elde ettiğimiz sonuçları liste haline getirelim. Sağlık sorunlarıyla birlikte toplumda görevlerini devam ettiren bireyleri takdir edelim ve onlara karşı daha anlayışlı olalım. Q COŞKU

33 (E VE DEĞERLENDİRME Organları Kazanım Pekiştirme -1 0 Aşağıda şekilde gözde görüntü alınması sırasında kullanılan kısımlar sırasıyla, bu yapıların görevleri ise karışık verilmiştir. Göz kısımlarını belirtilen görevlerle çizgi çizerek eşleştiriniz. S k A l Î.A J, Göze giren ışığı kırarak ağ tabakada küçük ve ters bir görüntü oluşmasını sağlar. Kornea B 1 Göze gelen ışığı kırarak, irise ulaşmasını sağlar. 'C vl Sân leke üzerinde oluşan görüntüyü algılayarak sinirlere verir. i^ 4 ( Göz bebeği Işığın algılamasını sağlayan duyu organıdır. Mercek E Ji Kasılıp gevşeyerek gelen ışığın miktarını ayarlar. Sarı leke F \ Ağ tabaka üzerinde bulunan ve hafif çukur olan bu kısım M, görüntünün en net olarak alındığı yerdir. 7 Duyu almacı Göze giren ışığın merceğe ulaşmasını sağlar. 'yo V / ' Cisim görülür Değerlendirme kk) Q COŞKU I

34 Duyu Organları... Kazanım Pekiştirme -1 1 Duyu organlarımızın bir kısmı fiziksel uyarıları, bir kısmı ise kimyasal uyarıları algılar. Aşağıda şekilleri verilen duyu organlarının algıladığı uyarı çeşidinin, altında boş bırakılan yerlere yazınız.

35 DUYU ORGANLARI KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. İnsanda görev yapan, kulağın yapısı ve bazı kısımları, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. 3. İnsan gözünün yapı ve kısımları, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Yarım daire kanalları işitme sinirleri Göz damarl Mercek kası Mercek iris Göz bebeği Saydam tabaka (Kornea) Mercek bağları Bu şekildeki numaralı kısımlar, aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? A) B) C) D) Kulak zarı Çekiç, örs ve üzengi kemikleri Salyangoz Bu şekil yardımıyla, gözle ilgili; I. Görme sinirlerinin gözden çıktığı noktaya kör nokta denir. II. Göz merceği, camsı cisim ile saydam tabaka (kornea) arasında yer alır. III. Sarı benek göz bebeğinin önünde yer alır, bilgilerinden hangilerine ulaşılabilir? A) Yalnız C) İve li B) Yalnız D) II ve III 2. Dildeki temel tat alma bölgeleri, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. 4 Kulağımızda bulunan bazı yapılar, aşağıdaki şekilde işaretlenmiştir. L Belirtilen tat alma bölgelerinde en iyi algılanan besinlerle ilgili olarak, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? A) X - Acı biber B) Y - Limon C) Z - Tuzlu ayran D) K - Turşu Bu şekildeki yapılardan, merkezi sinir sistemindeki beyincik ile kulağın ortak olarak görev yaptığı kısım, aşağıdakilerden hangisidir? A) K B) L C) M D) N 46 0 COŞKU

36 5 Duyu Organları Aşağıda işitme organımız olan kulağın şekli verilmiştir. 7. Aşağıdaki şekilde ağacın gözdeki sarı benekte görüntüsünün oluşması gösterilmiştir. m{çozum Yanm dare kanallan Bu görüntünün oluşması sırasında, aşağıda verilenlerden hangisi gerçekleşmez? A) Cisimden yansıyan ışığın göze gelmesi Buna göre, kulakla ilgili belirtilen özelliklerden hangisi yanlıştır? A) Orta kulakta, kulak kemikleri ile östaki borusu bulunur. B) Kulak yolu, kulak kepçeseni iç kulağa bağlayan bir kanaldır. B) Işık ışınlarının göz bebeğinden merceğe iletilmesi C) Kornea yüzeyinin genişlemesi D) Işık ışınlarının mercekte kırılarak, ağ tabakada ters görüntü meydana getirmesi C) İç kulakta bozulan dengemizi düzelten duyu hücreleri bulunur. D) Kulak zarı, dış kulaktan gelen ses dalgalarını orta kulağa iletir. 8. Bir koku maddesinin burunda algılanabilmesi için, aşağıda verilenlerden hangisi gerçekleşmelidir? 6. Aşağıdaki şekilde insan gözünün yapısı verilmiştir. I A) Koklanan maddenin sıvı olması B) Kokudaki maddelerin mukus sıvısında çözünmesi C) Kokunun ılık olması D) Bireyin nefes vermesi ß Içözüm Kcm oyucu laoika {SAM» s*n > Saydam tabaka 0 Dilimizin her bölgesi her tadı alabilir; fakat bazı bölgelerde farklı tatları alabilen tat tomurcukları daha yoğun olarak bulunur. Buna göre gözde bulunan yapılar ve görevleriyle ilgili olarak aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? A) Görme siniri, görüntüyü algılar. B) Mercek, ışınların kırılmasını sağlar. C) İris, göze giren ışık miktarını ayarlar. D) Saydam tabaka, ışığın göze girdiği yerdir. Buna göre, ekşiye karşı tat körlüğü olan bir insanda dilinin, hangi kısmındaki tat almaçları görevlerini tam olarak yerine getirememektedir? ^ COŞKU

37 SİSTEMLERİN s a g u g i KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Kulağın sert bir cisimle karıştırılması, aşağıdaki zararlardan hangisine neden olabilir? A) Salyangozdaki almaçların duyarlılığını kaybetmesi B) Kulak zarının yırtılması C) Östaki borusunun tıkanması D) Çekiç, örs ve üzengi kemiklerinin parçalanması 4. Sigara kullanılması, aşağıdaki duyu organı çiftlerinden hangisine daha çok zarar verir? A) Göz ve kulak B) Göz ve deri C) Burun ve dil D) Kulak ve burun 2. Görev yapamayacak durumda olan veya hast ^ talik sonucu bedenimize zararlı hale gelen bir j p g organın yerine, sağlam bir organın nakledilme- (çozum si işlemine organ nakli denir. Buna göre; 5. Kenan, sistemlerin sağlığı ile ilgili hazırlamış olduğu proje ödevine aşağıdaki resimleri koymuştur. Akciğer siyahlaşması Karaciğerin sertlenmesi ve yağlanması Derinin tahrip olması 1. J.: m m I Organların bu hale gelmesinde öne çıkan zararlı maddeler, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? şeklindeki organlardan hangilerinin başarıyla nakli mümkündür? A) Yalnız 1 C) 2 ve 3 B) 1 ve 2 D) 1,2 ve 3 A) Alkol Uyuşturucu B) Alkol Sigara C) Sigara Alkol D) Uyuşturucu Sigara Sigara Uyuşturucu Uyuşturucu Alkol 3. Mikropların insanlara bulaşmasına; I. Hava II. Su III. Besin gibi madde veya ortamlardan hangileri neden olabilir? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 6. Bir insanda şeker hastalığının oluşmasına, aşağıdaki sistemlerden hangilerinin çalışmasındaki sıkıntılar neden olur? A) Sinir sistemi - Sindirim sistemi B) Boşaltım sistemi - İç salgı bezleri C) Dolaşım sistemi - Duyu organları D) Hareket sistemi - İç salgı bezleri Q COŞKU

38 Sistemlerin Sağlığı 7. Destek ve hareket sistemimizin sağlığının korunması için, hangisi yapılmalıdır? A) Aşırı ve dengesiz beslenme B) Düzenli spor yapma C) Yapay hormonlar ile vitamin içeren ilaçlardan kullanma D) Alkol, sigara ve uyuşturucu maddelerden kullanma 10. Sigara ve alkol kullanılması kişilerde; I. Bağımlılığın oluşması II. Duyu organlarındaki algılamanın zayıflaması III. Psikolojik olarak daha dirençsiz olunması şeklindeki zararlardan hangisine neden olabilir? A) YalnızI B) İv e li C) I ve III D) I, II ve III 8. Kadir, boşaltım sisteminin diğer sistemlerle ilişe l i kişini aşağıdaki poster üzerinde göstermektedir. Süzülme ve idrar atılımı, beyin tarafından kontrol edilir. Sindirim sistemi, böbreklere besin sağlar. 11. Kornea ve merceğin düzgün dış bükeyliğini kaybetmesi (astigmat) sonucu, cisimlerin görüntüsü nasıl algılanır? Kemik büyümesi ve tamiri için önemli olan mineraller (Ca*) in miktarında böbrekler görev yapar. Kan, böbrekler aracılığıyla metabolik artıkları uzaklaştırır.!idrar kesesininj yapısında bulu-j nan kaslarla id-1 rar boşaltılır. Böbrek faaliyetleri, hormonlar tarafından kontrol edilir. A kciğerlerle, boşaltım maddelerinden olan karbondioksit ve su atılır. Posterdeki sistemler arasındaki ilişkiden aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir? A) Her sistem, bağımsız olarak faaliyetlerini gerçekleştirebilir. B) Sistemlerin birlikte hareket etmesiyle normal yaşam devam eder. C) Sistemlerden bazılarının görev yapamaması organizmanın yaşamını etkilemez. D) Bir sistemin çalışma hızı, diğer sistemleri etkilemez. 9. Solunum yoluyla mikropların bulaşması halinde, aşağıdakilerden hangisi oluşmaz? A) Grip B) Kızamık C) Nezle D) Zatürre A) Yakındaki cisimler iyi, uzaktaki cisimler bulanık görülür. B) Yakındaki cisimler bulanık, uzaktaki cisimler iyi görülür. C) Hem yakındaki hem de uzaktaki cisimler bulanık görülür. D) Birey cisimleri hiç göremez. 12. Aşağıdaki davranışlardan hangisi, toplumda olumlu tepki oluşmasına neden olur? A) Organ bağışına katılma B) Sigara ve alkol kullanma C) Hızlı ve kıvrak araba kullanma D) Bir grup arkadaşla okul çetesi kurma 13. Günümüzde, çeşitli hastanelerde; I. Kalp II. Kemik iliği III. Böbrek isimli yapılardan hangilerinin nakli yapılmaktadır? A) YalnızI B) İv e li C) I ve III D) I, II ve III 0 COŞKU

39 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. İnsanın sindirim sistemi organlarının özellik ve görevleriyle ilgili olarak, hangi açıklama yanlıştır? A) Ağız: Besinlerin fiziksel olarak parçalanmasını sağlar. B) Yutak: Besinlerin bir kapakçık yardımıyla, yemek borusuna geçmesini sağlar. C) Mide: Besinlerin bir miktar karıştırılarak, bulamaç haline getirilmesini sağlar. D) Kalın bağırsak: Besin sindiriminin tamamlanarak, kana emilmesini sağlar. İşitme uyartılarının değerlendirilerek duymanın sağlandığı kısım neresidir? A) Beyin C) Beyincik B) Omurilik D) Omurilik soğanı Aşağıdaki şekilde, artık maddelerin vücudumuzdan uzaklaştırılmasında görev yapan organlar ve görevleri gösterilmiştir. Karaciğer Amonyak Bütün Hücreler 2. Ahsen in, merkezi sinir sistemi ile ilgili yapmış olduğu model aşağıda görülmektedir. Ancak Ahsen, iki organın yerlerini gösterirken yanlışlık yapmıştır. Hücre Solunumu A»ndioksit Beyin Böbrek Sindirim Sistemi ^ İdrar Dışkı i Su Buharı ve Karbondioksit Bu organlarla ilgili olarak, aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? Omurilik Omurilik soğanı Beyincik Buna göre yanlış yazılan organlar aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) Beyin - beyincik B) Beyincik - omurilik soğanı C) Omurilik - omurilik soğanı D) Beyincik - omurilik A) Karaciğer, artıkların doğrudan vücuttan dış ortama atılmasında görev yapmaz. B) Su; böbrek, deri, akciğer ve bağırsaktan ortak olarak dışarıya atılır. C) Sağlıklı bir insanda en fazla su kaybı akciğerlerden yapılır. D) Karbondioksit; akciğer ve deriden ortak olarak vücut dışına atılır. Beyinciği zarar gören bir kişinin yaşamında, aşağıda verilenlerin hangisi gerçekleşmez? 3. Aşağıda verilen durumların hangisinde, kandaki adrenalin miktarı artmaz? A) Öfkelenme C) Heyecanlanma B) Uyuma D) Coşku A) Yediği besinleri sindirmesi B) Bisiklet kullanması C) Düşünme ve hayal kurması D) Soluk alıp vermesi M 50 p j COŞKU

40 Vücudumuzda Sistemler 7. Duyu organlarında gerçekleşen, aşağıdaki olay ya da durumlardan hangisi, ilgili duyunun algılanmasına engel olur? A) Korneanın incelmesi B) Kulak zarının yırtılması C) Alt derinin yanarak tahrip olması D) Dilin uç kısmının yanması 10. Yumurtalık ve testis organlarıyla ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerin hangisi yanlıştır? A) İnsanlarda eşey bezleri olarak görev yaparlar. B) Erkek ve dişilerde farklı yapıdaki hormonları üretirler. C) Üreme hücrelerinin üretilmeside görev yaparlar. D) Ergenlik dönemi bittikten sonra oluşurlar. 8. Fen ve teknoloji öğretmeni, sınıfını gruplandırarak herbir gruba, denetleyici ve düzenleyici sistemle ilgili kavram haritasındaki boşlukların doldurulmasına yönelik aktivite yaptırmaktadır. Denetleyici ve Düzenleyici Sistem Sinir Sistemi " (I) Sinir hücreleri - Böbrek üstü -Tiroit Eşeysel bezler Enzim Buna göre boşluklara aşağıdaki kavramlardan hangileri yazılmalıdır? I II III A) Beyin Omurilik Hormon B) Çevresel İç salgı Hormon C) Omurilik İç salgı Beyincik D) Beyincik Hormon İç salgı 11. Boşaltım sisteminin temel yapıları, yandaki şekilde gösterilmiştir. Bu şekilde belirtilen yapıların görevleriyle ilgili olarak, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? i A) 1 : Vücudumuzun çeşitli faaliyetleri sonucunda oluşan atık maddeleri kanımızdan süzerek uzaklaştırır. B) 2 : Süzülme sonucu oluşan idrarı, idrar kesesine taşır. C) 3 : İdrardaki vücut için yararlı maddelerin kana geri alınmasını sağlar. D) 4 : İdrarın vücuttan dışarı atılmasını sağlar. 12. Kalın bağırsak, ince bağırsaktan gelen maddelerin bir süre depolanmasını sağlar. 9. Besinlerin sindirim hızları arasında; Karbonhidrat > Protein > Yağ şeklinde bir ilişki bulunduğuna göre, aşağıdaki besinlerden hangisinin diğerlerinden daha hızlı sindirilmesi beklenir? A) Balık kızartması B) Kaşarlı ve kıymalı börek C) Meyve karışımı D) Karışık köfte Kalın bağırsaktan alınan bir miktar posanın (sindirim artığı) yapısında; I. Su ve mineral II. Selüloz (Lifli maddeler) III. Bakteri isimli madde ve canlılardan hangileri bulunabilir? A) Yalnızll B) İv e li C) I ve III D) I, II ve III 0 COŞKU 51

41 VUCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Öğrencilerden herbiri bir sindirim organının görevini aşağıdaki şekilde ifade etmişlerdir. Aşağıda verilen davranışlardan hangisinin gerçekleşmesi, beyindeki merkezler tarafından kontrol edilmez? A) İşitmenin sağlanması B) Vücuda yapılan bir etkiye ani tepki verilmesi C) Rüya görülmesi D) Acıkma ve susamanın fark edilmesi İnsan gözünü oluşturan tabakalar ve bazı kısımlar şekilde numaralarla gösterilmiştir. Zehra Buna göre öğrencilerin temsil etmiş oldukları organlar, sırayla aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) Mide - Ağız - Yutak - Bağırsak B) Yemek borusu - Mide - Karaciğer - Pankreas C) Mide - Ağız- Yutak - Yemek borusu D) Yemek borusu - Pankreas - Yutak - Bağırsak 2. Resimde insanların yapmış oldukları bazı aktiviteler karikatür şeklinde gösterilmiştir. Belirtilen yapılardan hangileri, ışık ışınlarının kırılmasını sağlar? A) I ve III C) II ve IV B) İve IV D) III ve V Resimdeki faaliyetlerle ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Uyarıların algılanmasında, farklı almaçlar görev yapar. B) Uyarılar, beynin farklı noktalarında değerlendirilir. C) Uyarıların algılanmasını sağlayan merkezler, omurilikte bulunur. D) Duyu organlarının tamamı, bu faaliyetlerde görev yapar. Böbrek hastaları ve diyaliz olayıyla ilgili; I. Böbreklerin kandaki atıkları süzmede yetersiz kalması sonucu diyaliz işlemi yapılır. II. Kandaki atık oranı arttığında, bazı sağlık sorunları oluşur. III. Diyaliz cihazı böbreklerin görevini yapmasına yardımcı olur. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) YalnızI C) İve III B) I ve II D) I, II ve 52 Q COŞKU

42 Vücudumuzda Sistemler 6. Merkezi sinir sistemini oluşturan; I. Beyin II. Omurilik III. Omurilik soğanı yapılarından hangileri kemikler tarafından korunur? A) Yalnız I C) İve III B) İv e li D) I, II ve III 9. Geçirdiği bir kaza sırasında, bel bölgesindeki omurga kemiklerinin kayması bazı sinirlerin zedelenmesine neden olur. Bu durum, bacaklarda felç" oluşmasına neden olabilir. Buna göre, felç oluşmasına neden olan sinirsel bölüm, aşağıdakilerden hangisidir? A) Omurilik B) Beyin C) Omurilik soğanı D) Beyincik 7. Merkezi sinir sisteminin temel bölümleri, aşağıdaki şekilde işaretlenmiştir. 10. İnsanda besinlerin sindiriminde görev yapan organların özellikleri tabloda gösterilmiştir. Sindirim organı I II III Sindirim organın özelliği Proteinlerin kimyasal sindiriminin başladığı organdır. Yağların kimyasal sindiriminin yapıldığı organdır. Karbonhidratların kimyasal sindiriminin başladığı organdır. Bu kısımların çalışmasını kontrol ettiği organlarla ilgili olarak, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur? A) I - Kalın bağırsak B) II-Böbrek C) III - Tiroid bezi D) IV - Akciğer Bu tablodaki numaralı organlar, aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? A) B) C) D) Mide İnce bağırsak Ağız 8. Önüne aniden bir çocuk çıkan sürücünün, anide aracın frene basmasıyla ilgili; I. Birden frene basılması refleks olarak gerçekleşmiş olabilir. II. Sürücünün kanındaki adrenalin miktarı artar. III. Sürücünün solunum ve dolaşımı yavaşlar, şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 11. Doku hücrelerinde oluşan atık maddelerin, vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Vücudumuzda boşaltım yapılmasında rol oynayan olaylar, aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir? A) İdrar üretme - Sindirim - Dolaşım B) Terleme - İdrar üretme - Soluk alış verişi C) Soluk alış verişi - Terleme - Sindirim D) Terleme - İdrar üretme - Dolaşım Q COŞKU 53

43 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Östaki borusunun hava bağlantısını sağladığı kısımlar, aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir? A) Dış kulak - Ağız boşluğu B) Ağız boşluğu - Orta kulak C) Orta kulak - İç kulak D) Ağız boşluğu - İç kulak 4. Yapısında bazı mineral ve vitaminlerin çökelerek taş oluşmasına neden olduğu organ, aşağıda verilenlerin hangisidir? A) Kalp B) Göz C) Böbrek D) Mide 2. Aşağıda boşaltım sistemine yardımcı olan organlardan birinin şekli gösterilmiştir. Sağ parça Toplardamar parça 5. Aşağıdaki şekilde, yanan bir muma yanlışlıkla elini değdiren bir kimsenin refleks tepkisi gösterilmiştir. Sıcaklık Duyu nöronu aksonu Ara nöron Karaciğer bağı Safra kesesi Bu organ, aşağıda verilen etkinliklerden hangisini gerçekleştirdiği için, boşaltıma yardımcı olur? A) Safra sıvısını üreterek ince bağırsağa gönderir. B) Amonyak moleküllerini karbondioksitle birleştirerek, daha az zararlı olan üre isimli maddenin sentezlenmesini sağlar. C) Bazı vitaminlerin fazlasını depo eder. D) Kandaki fazla besin maddelerini depo eder. Bu refleks olayında; I. Sinir hücreleri II. Beyin III. Omurilik IV. Kol kasları şeklindeki yapılardan hangileri görev yapmıştır? A) Yalnız II C) II ve IV B) İve III D) U liv e IV 3. Yutma ile omurilik soğanı arasındaki ilişkinin benzeri, hayal kurma ile aşağıdaki kısımlardan hangisi arasında bulunur? A) Beyin B) Beyincik C) Omurilik soğanı D) Omurilik 6. Aşağıda verilen olayların hangisinin gerçekleşmesi sırasında, kandaki adrenalin miktarı artar? A) Yolda yürürken korna çalan bir araçtan korkan bireyde B) Uzun süre aç kalmış olan bireyde C) Yorucu bir işte çalıştıktan sonra bir süre dinlenen bireyde D) Mutfakta yemek yapan bireyde Q COŞKU

44 H D Vücudumuzda Sistemler 7. Yediğimiz besinlerin sindirimiyle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar. B) Katı besinlerin fiziksel sindirimi ağızda başlar. C) Proteinlerin amino asitlere kadar sindirimi midede tamamlanır. D) Yağlar, sadece ince bağırsakta kimyasal olarak sindirilir. 10. Adrenalin hormonu, genel metabolizmayı ve kan şekerini artırıcı yönde etki yapar. Kanında adrenalin miktarı artan bir insanda, aşağıdakilerden hangisi meydana gelmez? A) Kandaki glikoz miktarı B) Soluk alıp verme hızı Zaman Zaman 8. Ağızda karbonhidrat, midede protein ve ince bağırsakta pankreas özsuyu ile birlikte tüm besinler sindirilebilir. Aşağıdaki deney tüplerinin içine farklı besinler ve sindirim sıvıları konarak, yeterli bir süre bekleniyor. C) Enerji üretim hızı Zaman D) Böbrekte süzülen sıvı miktarı Zaman Tükürük sıvısı Pankreas özsuyu «J* * 11. Karaciğerde üretilen safranın sindirimle ilgili görevi, aşağıdakilerden hangisidir? A) Yağların fiziksel sindirimini sağlamak Ekmek f Et Zeytin yağı B) Proteinlerin fiziksel sindirimini sağlamak C) Yağların kimyasal sindirimini sağlamak D) Proteinlerin kimyasal sindirimini sağlamak Bu deney tüplerinin hangilerinde, kimyasal sindirim gerçekleşir? A) YalnızI C) İve III B) Yalnız D) II ve III 12. Sinir sisteminde uyartı mesajının taşınması ve değerlendirilmesiyle ilgili bazı olaylar, tabloda verilmiştir. I Uyarılar duyu organlarımızda bulunan özel hücrelerle alınır. 9. Bir insanın, belirli bir süre içinde, fazla miktarda idrar çıkarmasına; I. Bol sulu besin tüketmesi II. Vücuttaki oluşan metabolik artık oranının artması III. Böbreklerde ki süzülme oranının artması durumlarından hangileri neden olabilir? II III IV Uyartı mesajı beynimizdeki ilgili bölümde değerlendirilir ve uyarıya karşı bir cevap oluşur. Uyarılar sinirler ile merkezi sinir sistemine uyartı mesajı şeklinde taşınır. Beynimizde oluşan cevaplar sinirler aracılığıyla ilgili organlara iletilerek uyarıya tepki verilir. Tablodaki bu olayların meydana geliş sırası, aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) YalnızI B) İve li A) - I I - I I I -IV B) II - I V - III- I C) İve III D) I, II ve C) III - II - I - IV D) I - I I I - I I - I V 0 COŞKU 55

45 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Uzun süreli açlığa bağlı olarak, kanındaki şeker oranı azalan, sağlıklı bir insanda; I. Pankreastan kana salgılanan glukagon hormonu miktarının artması II. Bazı organlarda depolanan karbonhidratların parçalanarak kana geçirilmesi III. Vücuttaki yağ miktarının azalması durumlarından hangileri meydana gelebilir? 4. Ses uyarılarının sinirlerde uyartı oluşturması sırasında, kulak bölümlerinin kullanılma sırası, aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) İç kulak - Orta kulak - Dış kulak B) Dış kulak - Orta kulak - İç kulak C) Orta kulak - İç kulak - Dış kulak D) Dış kulak - İç kulak - Orta kulak A) YalnızI B) İveli C) I ve III D) I, II ve III 2. Merkezi sinir sisteminin temel bölümleri, aşağıdaki şekilde belirtilmiştir. 5. Bir öğrenci şekildeki düzenekleri kurarak, tereyağının sindirimini araştırıyor. I II III Pankreas Safra Tükürük öz suyu sıvısı sıvısı * I i Tereyağı Tereyağı Tereyağı Şekilde belirtilen kısımlardan hangisi kol ve bacaklarımızdaki kasların birbiriyle uyumlu çalışmasını düzenleyerek, hareketlerimizin düzenli olmasını sağlar? A) K B) X C) Y D) Z Şekilde gösterilen düzeneklerin hangilerinde, fiziksel veya kimyasal sindirim olayları gerçekleşir? A) YalnızI C) İve III B) İv e li D) II ve II 3. Boşaltım sistemi yapılarıyla ilgili olarak; I. Böbrek toplardamarında böbrek atardamarına göre daha az atık vardır. II. Üreterdeki sıvıda protein ve yağ bulunmaz. III. Böbreklerin yapısındaki süzme cisimcikleri nefronlardır. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) I ve II D) I, II ve 6. Aşağıda verilen olaylardan hangisi, kanın süzülmesi sonucu oluşan idrar miktarını artırmaz? A) Kan dolaşım hızının yavaşlaması B) Soluk alış verişinin normalden daha hızlı olması C) Üşümeye bağlı olarak vücut metabolizmasının artması D) Vücuda normalden fazla sıvı maddelerin alınması 56 ^ COŞKU

46 Vücudumuzda Sistemler 7. Tüm refleks hareketleri arasında, aşağıda verilen özelliklerden hangisi ortaktır? A) Bütün insanlarda görülme B) Omurilik tarafından kontrol edilme C) Bir süre istemli olarak kontrol edilme D) Doğuştan kazanılma Öğretmeni Hasan la Hüseyin e insanlarda yaşa ve gürültü şiddetine bağlı işitme kaybıyla ilgili araştırma yapmaları için proje ödevi vermiştir. Öğrenciler yapmış oldukları çalışmaları aşağıdaki grafikte göstermişlerdir. işitme kaybı 10. Kalın bağırsağın yapısında; I. Sindirilmiş olan besinlerin bir kısmının kana geçirilmesi II. İnce bağırsaktan gelen posa içindeki suyun bir kısmının kana emilmesi III. Bakteriyel faaliyetlerle bazı vitaminlerin sentezinin sağlanarak, vücuda alınması IV. Bazı sindirim enzimlerinin sentezlenerek ince bağırsağa verilmesi şeklindeki olaylardan hangileri gerçekleştirilir? A) İve li C) III ve IV B) II ve III D) I, II ve IV 11. Ayşen in annesinin kan analizlerinde, kanındaki glikoz değeri aşağıdaki grafikte gösterilmiştir Yaş Bu olayla ilgili yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Her yaşta işitme almaçları görev yapar. B) Belli yaştan sonra almaçlarla sinirler arasındaki bağlantı ortadan kalkar. C) Beyindeki işitme merkezi her yaşta görev yapar. D) Yaşlılık döneminde, gençlik dönemine göre işitme kaybı daha fazladır. _0 çx 2 Kanda glikozun o' normal Zaman Buna göre, yükselen glikoz miktarını (X) düşüren hormon aşağıdakilerden hangisidir? A) Adrenalin C) Tiroksin B) İnsülin D) Glukagon 9. Aşağıda verilen sistemlerden hangisinin çalışmasından omurilik soğanındaki merkezler sorumlu değildir? A) Solunum sistemi B) Sindirim sistemi C) Hareket sistemi D) Dolaşım sistemi 12. Aşağıdaki etkinliklerden hangisi, kimyasal sindirim olayına örnek olarak verilebilir? A) Lizozomlarda nişastanın glikoz moleküllerine kadar parçalanması B) Şekerin suda eriyerek dağılması C) Besin yapıtaşlarının, mitokondride karbon dioksit ve suya kadar parçalanması D) Katı besinlerin, ağızda çiğnenerek daha küçük parçalara ayrılması 0 COŞKU 57

47 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. İhtiyacından daha fazla tuz ve su tüketen bireylerin, günlük idrar üretimleri normalden fazla olur. Buna göre, aşağıda örneklerden hangisinde, yukarıda anlatılan durum gerçekleşir? A) Soğuk havada, bol miktarda çay içen bireyde B) Sıcak havada, ağır (bedeni yorucu) bir işte çalışan bireyde C) Soğuk havada, bol miktarda kuru besin tüketen bireyde D) Sıcak havada, oturduğu yerde çok terleyen bireyde 4. Gözde katarakt oluşmasına neden olan göz yapısı, aşağıdakilerden hangisidir? A) İris B) Mercek C) Kornea D) Sarı leke 5. Sinan, şekildeki boşaltım sistemini hazırlayıp, çalışma grubuna boşaltım sistemi ile ilgili bilgi vermektedir. 2. Sindirim sistemini oluşturan organlar aşağıdaki şekilde harflerle gösterilmiştir. Buna göre, belirtilen organlardan hangisi besinlerin sindiriminde görev yapmaz? A) X B) Y C) Z D) T 3. Sindirim kanalındaki villusların görevini yapamaması durumunda, aşağıda verilen sonuçlardan hangisi meydana gelir? A) Besinlerin fiziksel sindirim süresinin artması B) Vücuttan dışarı atılan sindirim atığı miktarının azalması C) Kana geçen besin oranının azalması D) Bireyin hızla kilo almaya başlaması Buna göre Sinan aşağıdaki açıklamalardan hangisini yaparsa, boşaltım sistemi ile ilgili yanlış bilgilendirme yapmış olur? A) I de, kan süzülür. B) Artık maddeler II de toplanmaya başlar. C) IV de toplanan idrar, sindirim açıklığıyla vücuttan atılır. D) III te artık maddeler, kan damarlarına göre daha yoğun olarak bulunur. 6. Tiroit bezinin ürettiği hormonlar arasında, aşağıda verilenlerin hangisi bulunur? A) İnsülin B) Büyüme C) Glukagon D) Tiroksin 58 Q COŞKU

48 Vücudumuzda Sistemler 7. Ağzımızda, aşağıda verilenlerden hangisi 10. Gözün yuvarlak şekil kazanmasını sağla* görev yapmaz? yan yapısı, aşağıdakilerden hangisidir? A) Tükürük bezi B) Koku sinirleri A) Sert tabaka B) İris C) Dil D) Diş C) Damar tabaka D) Ağ tabaka 8. Arzu aşağıdaki şekli inceleyerek sinir sistemi ile ilgili şu açıklamayı yapmıştır. Merkezi sinir sisteminin dışında kalır ve milyonlarca sinirden meydana gelir. Bu sinirler, merkezi sinir sistemi ile organlar arasında bağlantıyı sağlar. Merkezi sinir sistemi m {çözüm 11. Sinan ve arkadaşı Tugay, matematikle ilgili bir problemin çözümü için arkadaşı Şahin le internet üzerinden yazışmaktadır. Yazışma süreci şu aşamalardan geçmektedir: I. Problemin yazılması II. Problemin Şahin e iletilmesi III. Problemin çözülmesi IV. Çözümün Sinan a ulaşması Belirtilen aşamalara benzer işlemler, sinir sisteminin bir uyarana karşı tepki göstermesi sırasında da gerçekleşir. Buna göre yukarıdaki yazışma sürecindeki aşamalar, sinir sisteminin bu olayla ilgili hangi bölümleriyle eşleştirilebilir? I II III IV Arzu nun tanımladığı sinir sisteminin bölümü (kırmızı ve yeşil renkli), aşağıdakilerden hangisidir? A) Hipofiz B) Beyincik C) Çevresel sinir sistemi D) Omurilik soğanı A) Almaç Sinir Beyin Tepki hücresi organı B) Beyin Sinir Almaç Tepki hücresi organı C) Almaç Tepki Sinir Beyin organı hücresi D) Tepki Sinir Beyin Almaç organı hücresi 9. Yetersiz ve dengesiz beslenen bireylerde; I. Kilo kaybetme II. Hastalıklara karşı daha zayıf olma III. Daha enerjik bir yapıya sahip olma durumlarından hangileri meydana gelebilir? A) YalnızI B) İv e li C) I ve III D) I, II ve III 12. Göz merceğinin görevi, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) Gözün farklı uzaklıklardaki cisimlere odak uzaklığını ayarlamak B) Göze giren ışık miktarını belirlemek C) Işık uyarılarının sinirlere aktarılmasını sağlamak D) Zararlı ışınların göze girmesini önlemek Q COŞKU 59

49 VUCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ Dil ve burun arasındaki ilişkiyle ilglili olarak; I. Hem dil hem de burun suda çözünebilen maddelerin algılanmasını sağlar. II. Tat alma ve koklama uyartıları beyinde değerlendirilir. III. Her insanın hassas olduğu tat veya koku birbirinden farklıdır. şeklindeki ifadelerin hangileri doğrudur? 4. Karaciğerin boşaltımla ilgili olan görevi, aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir? A) Kandaki zehirli madde oranını azaltmak B) Kandaki su miktarını azaltmak C) Kandaki tuz miktarını azaltımak D) Kandaki alyuvarların azalmasını sağlamak A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 5. Öğretmen, fen ve teknoloji dersinde sınıfı gruplandırıp, herbir grubun sindirimle ilgili kavram haritası çıkarmasını istemiştir. Arzu nun sözcü olduğu grup aşağıdaki kavram haritasını hazırlamıştır. 2. İnsanda merkezi sinir sisteminin yapısında bulunan, bazı sinir merkezleri şekilde numaralarla gösterilmiştir. Buna göre, numaralı kısımlar içerisinde, aşağıdaki bölümlerden hangisi yoktur? A) Beyin C) Omurilik soğanı B) Beyincik D) Omurilik Hormonların düzenledikleri yaşam olayları arasında; I. Vücudun büyüme ve gelişmesi II. Kan şekerinin düzenlenmesi III. Hücrelerdeki enerji tüketimi şeklindeki etkinliklerin hangileri vardır? Sindirim Sistemi Sindirim Çeşitleri - Mekanik L- Kimyasal- Sindirime Yardımcı Organlar - Karaciğer Enzim - Pankreas Safra Organları -Ağız -Yutak - Yemek borusu -M ide İnce bağırsak - Kalın bağırsak L Anüs Yapılan çalışmanın doğru olması için, hangi sindirim organlarının yerlerinin değiştirilmesi gerekir? A) Karaciğer - Pankreas B) Mide - Pankreas C) Karaciğer - İnce bağırsak D) Kalın bağırsak - Pankreas Gözde şaşılığın oluşmasına, aşağıda verilen kısımlardan hangisi neden olur? A) Yalnız C) İve III B) I ve II D) I, II ve A) Göz kasları C) Mercek B) Gözyaşı bezi D) Göz kapağı Q COŞKU

50 Vücudumuzda Sistemler 7. Besinlerdeki yağların sindirimi en zor ve karbonhidratların sindirimi ise daha kolaydır. Buna göre, eşit miktarları tüketildiğinde aşağıdaki yiyeceklerden hangisinin sindirimi daha uzun sürede tamamlanır? A) Zeytin yağlı dolma B) Kaşarlı tost C) Meyve salatası D) Sebze haşlama 10. İç salgı bezleriyle ilgili olarak; I. Organ çalışmasını ürettikleri hormonlarla kontrol ederler. II. İç salgı bezleri görevlerini yapabilmek için dolaşım sistemiyle işbirliği yapar. III. Hormanlar, sürekli olarak aynı oranlarda salgılanırlar. açıklamalarından hangileri söylenebilir? A) YalnızI B) İv e li C) I ve III D) I, II ve III 8. Göz doktorlarından oluşan bir ekip, Duygu nun sınıfında göz sağlığı taraması yapmışlardır. Doktorlar, bazı öğrencilerde aşağıdaki göz kusurlarını tespit etmişlerdir. I- 11 Ahmet, karlı bir günde arkadaşlarıyla kar topu oynuyor. Bu sırada havanın soğuk olmasından dolayı üşüyor. III- Şekillerde belirtilen göz kusurlarının adları, seçeneklerden hangisinde verilmiştir? A) Miyop Hipermetrop Astigmat B) Hipermetrop Miyop Astigmat C) Astigmat Hipermetrop Miyop D) Miyop Astigmat Hipermetrop Buna göre Ahmet in kar ve sıcaklık değişiminden etkilenmesi, arkadaşlarıyla kar topu oynaması şeklindeki farklı olayları algılaması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? A) Uyaranlarla ilgili beyinde bulunan merkezlerin yeterince çalışamamasıyla B) Uyaranlara bağlı olarak ortaya çıkan tepkilerin hızlı gerçekleşmesiyle C) Uyaranların beyindeki farklı merkezlerde değerlendirmesiyle D) Beynin her uyaran karşı, aynı tepkiyi göstermesiyle Diyaliz işlemi, aşağıdaki sistemlerden hangisinin çalışmasında meydana gelen bir bozulma sonucu uygulanır? 12. Böbrek atardamarı ile böbrek toplardamarındaki kanda, aşağıda verilenlerden hangisi farklılık oluşturur? A) Solunum B) Dolaşım A) Akyuvar miktarı B) Alyuvar sayısı C) Boşaltım D) Sindirim C) Mineral oranı D) Kanın sıcaklığı Q COŞKU

51 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Kanın, zararlı olan maddelerden temizlenmesinde görev yapan organlar, aşağıdakilerden hangisinde doğru eşleştirilmiştir? A) Kalın bağırsak - Karaciğer B) Akciğer - Böbrek C) Pankreas - Kalın bağırsak D) Böbrek - Kalp 4. İç salgı bezlerinden biri olan hipofizin yapısı şekilde gösterilmiştir. 0(çözüm 2. Göz yuvarlağında ve göz merceğinde meydana gelen bazı yapısal bozukluklara bağlı olarak, ortaya çıkan iki göz kusuru ve düzeltilme biçimi şekilde gösterilmiştir. Miyop göz Görüntünün oluştuğu yer Hipermetrop göz Görüntünün oluştuğu yer Kan i damarları Bu bezle ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? Bu iki göz kusuru ile ilgili olarak; I. Görüntünün retinanın önünde oluşması II. Göz merceği ile retinada görüntünün düştüğü yer arasındaki uzaklığın, normalden farklı olması III. Uzağı normal görüp, yakını ise iyi görememe şeklindeki özelliklerden hangileri ortak olabilir? A) İç salgı bezlerinin işleyişini denetler. B) İç salgı bezleri ile sinir sistemi arasında uyumu sağlar. C) Büyümeyi sağlayan hormonları salgılar. D) Salgılamış olduğu bütün hormonlar, aynı etkiye sahiptir. İnsan beynindeki bazı bölümler, şekilde gösterilmiştir. I Beyin A) Yalnız C) İve III B) Yalnız D) II ve III IV (Omurilik soğanı) II Beyincik III Omurilik 3. Aşağıda verilen maddelerden hangisi, atık madde özelliğine sahip değildir? A) Karbonhidrat ve yağ B) Amonyak ve üre C) Vitamin ve tuz D) Su ve karbondioksit Bu bölümlerle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Öğrenmeye dayalı olayların merkezi I dir. B) Vücudun denge merkezi II dir. C) İstemli hareketlerin yapılmasını sağlayan merkez IV dür. D) Reflekslerin merkezi III dür. Q COŞKU

52 Vücudumuzda Sistemler Aynı yaşta olan ve farklı vücut gelişimlerine sahip olan insanlarda bu duruma, aşağıda* ki salgı bezlerinden hangisi neden olur? A) Hipofiz bezi B) Böbreküstü bezi C) Yumurtalık veya testis organı D) Pankreas 7. Aylin, proje ödevi olarak sindirim sisteminin maketini hazırlamıştır. 9. Evimizde, her gün kullandığımız besinlerden arta kalanlar bozulanlar ve fazlalık olan maddeler çöpe atılır. Çöpler biriktirilerek, belli aralıklarla evimizden dışarıya atılır. Yukarıda anlatılan olaya benzer biçimde görev yapan vücut sistemi hangisidir? A) Sinir sistemi B) Dolaşım sistemi C) Boşaltım sistemi D) Hareket sistemi Yemek borusu Ağız 10. Öğrencilerden herbiri, boşaltımda görev yapan organların görevini aşağıdaki şekilde ifade etmişlerdir. Mide Bağırsak Kalırı bağırsak Villus hücreleri Kılcal damarlar Lenf damarı Tan Ayşe Kan içindeki zararlı artıkları ve üreyi süzerim^ Suyun ve tuzun fazlasını dışarı atarım Sevgi Buna göre öğrencilerin temsil etmiş oldukları boşaltımda görevli organlar, aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? Sindirim Sistemi Villus Öğretmeni Aylin e bu sistemle ilgili olan yukarıdaki villusun resmini göstererek, bunun sindirim sisteminin hangi bölümüyle ilgili olduğunu sorduğunda, Aylin aşağıda verilenlerden hangisini söylerse soruyu doğru cevaplamış olur? Tan Sevgi Ayşe A) Böbrek Akciğer Kalp B) Böbrek Karaciğer Kalp C) Akciğer Deri Böbrek D) Deri Akciğer Böbrek A) Ağız B) Yemek borusu C) Mide D) İnce bağırsak 8. Aşağıda verilen yapıların hangisi, gözün dış etkilerden korunmasında görev yapmaz? 11. Kulaktaki yarım daire kanallarıyla ilgili; i. Beyincikle birlikte iş yapar. II. İşitmeyle ilgili bir görevi yoktur. III. İç kulağın yapısında yer alır. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Gözyaşı bezi B) Sert tabaka A) Yalnız B) I ve II C) İris D) Sarı leke C) İve III D) I, II ve 0 COŞKU 63

53 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Sigara tükeminin kişide en fazla neden olduğu rahatsızlık hangisidir? A) Grip B) Ülser C) Kanser D) Siroz 2. Sindirim sistemi; besinlerin alınmasını, sindirilmesini ve sindirim ürünlerinin emilerek kana karışmasını sağlar. Şekilde, yukarıda belirtilen görevleri gerçekleştiren, sindirim sisteminin kısımları görülmektedir. 4. Kulak yapıları ve görevleriyle ilgili olarak, aşağıda verilen eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? A) Kulak kepçesi - Ses dalgalarını toplayarak, kulak yoluna iletir. B) Kulak zarı - Gelen ses dalgalarıyla titreşerek, titreşimleri orta kulağa aktarır. C) Salyangoz - Ses uyarılarını almaçlar ile sinirlere aktarır. D) Oval pencere - Ses dalgalarının şiddetini artırır ve orta kulağa aktarır. 5. Çarpım tablosunu ezber- ^ leme, yazma, okuma, resim yapma, eşyaların ad- çszum ları gibi birçok şeyi sonradan öğreniriz. Buna göre, sindirim organlarında sindirilen besinlerle ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) Ağızda karbonhidratların sindirimi başlar. B) Midede proteinlerin sindirimi yapılır. C) Ağız ve midede yağlar sindirilir. D) İnce bağırsakta bütün besin çeşitleri sindirilir. 3. Bir insanın idrarında şeker görülmesi, aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur? A) Bireyin çok şekerli besin tükettiği B) Bireyin hormonal bir hastalığı bulunduğu C) Bireyin çok yaşlı olduğu D) Bireyin çok egzersiz yaptığı Yukarıda saymış olduğumuz olayların gerçekleşmesinde aşağıdaki sinir sistemimizle ilgili organlarımızdan hangisi önemli rol oynar? A) Omurilik soğanı B) Beyincik C) Omurilik D) Beyin 6. Sinir sistemi ve iç salgı sistemi arasındaki ilişkiyle ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerin hangisi yanlıştır? A) Her iki sistemde, vücut iç dengesinin oluşmasında görev yapar. B) Sinir sistemi organ çalışmasını hızlı, iç salgı bezleri yavaş uyarır. C) Sinir sistemini nöronlar, iç salgı sistemini salgı hücreleri meydana getirir. D) İç salgı sistemi, sinir sisteminin çalışmasını da kontrol eder. Q COŞKU

54 Vücudumuzda Sistemler 7. Üzerinde duyu almacı olmayan ağ tabaka yapısı, aşağıda verilenlerden hangisidir? 10. Proteinlerin sindirimiyle ilgili olarak, şekilde gösterilen deney yapılmıştır. A) Sarı leke C) Kör nokta B) Mercek D) Göz bebeği 0,1 genzim 0,1 genzim 0,2 genzim 0,1 g enzim 8. Murat, gül bahçesinde dolaşırken güllerin güzel kokusu ile rahatlıyor. Murat ın kokuyu algılaması sürecinde gerçekleşen; I. Koku zerreciklerinin buharlaşarak havaya karışması II. Koku zerreciklerinin, burnun sarı bölgesindeki mukus sıvısında çözünerek almaçları uyarması III. Beynin koku merkezine sinirlerle uyartının taşınması olaylarının meydana gelme sırası aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) l - l l - l C) l l l - l - B) D) 30 C 30 C Sindirim süresi Sindirim süresi Sindirim süresi Sindirim süresi 2 dakika 1dakika 1 dakika 5 dakika Bu sindirim etkinliğiyle ilgili olarak, hangi sonuca ulaşılmaz? A) Sindirim süresinin belirlenmesinde, sadece enzim miktarı etkili olur. B) Kullanılan besin miktarının artması, sindirim süresini uzatır. C) Kullanılan enzim miktarının artması, sindirim süresini kısaltır. D) Sıcaklığın azalması sindirim uzamasına neden olur. 11. Aşağıda verilen etkinliklerin hangisi günlük üretilen idrar miktarının artmasını sağlar? A) Hava sıcaklığı ile terlemenin artması B) Su tüketimin artması C) Yağlı besin tüketiminin artması D) Böbreklerin yetersiz olarak çalışması 9. Boşaltım sisteminin çalışmasıyla ilgili olarak, aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A) insanların, günlük olarak dışarıya attığı boşaltım artığı miktarı birbirine eşittir. B) Kandaki boşaltım artıklarının ayıklanmasında, böbrekler rol oynar. C) Boşaltım sisteminin yeterince görev yapamadığı bireylerde, hastalık halleri oluşur. D) Besinlerin hücrelerde kullanılması sonucunda, boşaltım artıkları oluşur. 12. Karikatürde köpeğin saldırmasına karşın, İS fe çocuğun köpekten!çözum kaçışı görülmektedir. Bu olayla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Duyu organları görev yapar. B) Sinir ve iç salgı sistemi birlikte işlev yapar. C) Doğuştan ve sonradan kazanılmış davranışlar ortaya çıkar. D) Olayın gerçekleşmesinde bütün duyu organları görev yapar. Q COŞKU 65

55 VÜCUDUMUZDA SİSTEMLER ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıda verilen hastalıklardan hangisi, burnun yapısında oluşur? A) Sinüzit C) Kuduz B) Şaşılık D) Kızamık 2. Aylin ve arkadaşları gitmiş oldukları piknikte ata biniyorlar. Aylin in binmiş olduğu at, kontrolden çıkıyor, heyacanlı ve tehlikeli bir Cçöîüm koşu sırasında attan düşüyor. Arkadaşları sağlıklı görünen Aylin i yakınlarında bulunan bir hastaneye kontrol amaçlı götürüp, tetkik ve muayenesini yaptırıyor Derinin yapısıyla ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerin hangisi yanlıştır? A) Üst deri vücudun korunmasını, alt deri duyuların algılanmasını sağlar. B) Deri üzerinde bulunan kıllar hassas uyarıların algılanmasında rol oynar. C) Deriye rengini veren hücreler alt derinin yapısında bulunur. D) Deri altındaki yağ tabakası vücut sıcaklığının korunmasında görev yapar. Aslı, sınıfında sindirim olayını açıklamak için yandaki şekli kullanmıştır. Buna göre Aslı nın bu olayla ilgili yapmış olduğu, aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? Büyük moleküllü besin Besinlerin parçalanması Buna göre bu olay sırasında, Aylin in vücudunda ne gibi değişiklikler ortaya çıkabilir? A) Metabolizması hızlanır. B) Kandaki glikoz miktarı düşer. C) Kalbin çalışması yavaşlar. D) Sindirim sisteminin faaliyetleri durur. A) Büyük moleküllü besinler parçalanır. B) Besinler, kendilerini meydana getiren moleküllere parçalanır. C) Sindirilen besinler, ince bağırsaktan emilerek kana geçer. D) Besinlerin yapıtaşlarına parçalanması, yalnız fiziksel yollarla gerçekleşir. 6. Pankreas organı, vücuttaki çeşitli etkinlikleriyle; 3. Vücudumuzda kararlı bir iç dengenin ayarlanmasında, aşağıdaki yapılardan hangisi birlikte daha fazla etkili olur? A) Hormonlar - Sinirler B) Sinirler - Kaslar C) Kaslar - Kemikler D) Kemikler - Deri I. Sindirim II. Hormon üretimi III. Boşaltım sistemlerinden hangilerinin görevini yapmasına yardımcı olur? A) Yalnız I B) I ve II C) İve III D) II ve III 66 Q COŞKU

56 Vücudumuzda Sistemler 7. Cisimlerin görülmesi sırasında, aşağıda verilen olayların hangisi diğerlerinden daha önce meydana gelir? A) Göz bebeğinden belli miktarda ışığın geçmesi B) Sarı lekede küçük ve ters bir görüntünün oluşması C) Işığın korneadan kırılarak geçiş yapması D) Göz sinirlerinden beyne uyartı iletilmesi 10. Böbreklerin yapısı ve çalışmasıyla ilgili olarak, aşağıda verilen açıklamaların hangisi söylenemez? A) Böbreklerin yapısında çok sayıda nefron bulunur. B) Böbrekler kanı süzerek, vücuttaki zararlı maddelerin ayıklanmasını sağlar. C) Böbreklerin çalışması istemli olup, üretilen idrar miktarı belirlenebilir. D) Vücudun büyümesiyle orantılı olarak, böbreklerde büyürler. 8. Öğretmen, fen ve teknoloji dersinde sınıfını gruplandırıp öğrencilerden kulaktaki işitme olayını aşağıdaki şekil üzerinde açıklamalarını istemektedir. Içözüm 11. Karikatürde yemek pişirilmesi sırasında; sıcaklık, basınç, dokunma ve ağrı gibi duyuların algılanması görülmektedir. İS (çözüm Buna göre şekil üzerinde numaralandırılmış yerlerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) I, ses dalgalarının toplanmasını sağlar. B) II, ses dalgalarını kulak kemiklerine iletir. C) lll te ses duyusu algılanır. D) IV ile ses duyusu omuriliğe iletilir. Belirtilen duyuların tamamının algılanmasında görev yapan duyu organı, aşağıdakilerden hangisidir? A) Göz C) Burun B) Deri D) Kulak 9. Bakılan cisimlerin görülmesi sırasında; I. Cisimlerden gelen ışık ışınları, sarı lekede küçük ve ters bir görüntü oluşturur. II. Ağ tabakadaki almaçlar ışığı algılayarak, sinirlerde uyartı oluşmasını sağlar. III. Gözden alınan bilgiler omurilikte değerlendirilerek, görme sağlanır. şeklindeki olayların hangileri gerçekleşir? A) YalnızI B) İv e li C) İve III D) I, II ve III 12. Örgü örme Araba sürme Dans etme Yukarıda verilen etkinliklerle ilgili olarak, aşağıda verinlerden hangisi yanlıştır? A) Bu etkinliklerde önce beyin, sonra omurilik rol oynar. B) Bu hareketler, sık sık tekrarlanarak öğrenilir. C) Bu hareketler düşünülmeden yapılır. D) Kazanılan böyle bir özellik, üremeyle sonraki nesillere aktarılır. Q COŞKU (i!

57 Vücudumuzda Sistemler 13. Sindirim sistemimizle ilgili olarak, aşağıda verilenlerin hangisi söylenemez? A) Besinlerin çiğnenmeden yutulması midenin daha çok çalışmasına neden olur. B) Yemek borusu kaslarının ters yönde çalışması kusmaya neden olabilir. C) Villus sayısı azalan kişilerde kana geçen besin oranı azalır. D) Her insanın midesi eşit büyüklüktedir. 16. İnsan vücudunda; I. Hücrelerde oksijenli solunumla besinlerden enerji üretilmesini düzenleme II. Heyecanlanma anlarında vücuttaki metabolik olayların hızlanmasını sağlama III. Sindirim sonucu kana geçen karbonhidratların, hücre ve organlara geçerek kan şekerinin azalmasını sağlama şeklindeki olayların gerçekleşmesini sağlayan iç salgı bezleriyle ilgili, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur? 14. Şekilde görüldüğü gibi doktor, refleks olayını gözlemlemek için test yapmaktadır. A) Tiroit Böbrek üstü B) Pankreas Tiroit C) Böbrek üstü Pankreas D) Tiroit Pankreas Pankreas Böbrek üstü Tiroit Böbrek üstü 17. Bazı hormonlar ve insan vücudundaki fonksiyonları tabloda gösterilmiştir. Hormon çeşidi Vücuttaki fonksiyonu Buna göre, belirtilen olayda aşağıdaki yapılardan hangisi görev vapmaz? A) Almaçlar C) Sinirler B) Hipofiz bezi D) Omurilik Tiroksin Büyüme Adrenalin insülin Hücredeki mitokondri etkinliğini uyarır. Doku ve organların yaşla orantılı gelişmesini sağlar. Heyecanlanma sırasında genel metabolizmayı hızlandırır. Kan şekerinin azalmasını sağlar. Bu hormonlar için, aşağıdaki özelliklerden hangisi ortak olabilir? 15. Parmağını yanan bir muma yaklaştıran çocuk, önce parmağını hızla geri çeker, sonra acı hissettiği için ağlamaya başlar. Belirtilen durumların gerçekleşmesiyle ilgili olarak; I. Parmağını çekmesini omurilik, acı hissetmesini beyin sağlar. II. Ağlaması istemli olarak meydana gelir. III. Verilen tepkilerin oluşmasını merkezi sinir sistemi sağlar. şeklindeki ifadelerin hangileri doğrudur? A) Hedef doku ve organlara taşınma biçimi B) Vücutta kullanılma süresi C) Etkiledikleri doku ve hücre sayısı D) Üretilip salgılandığı organ 18. Aşırı aydınlatılmış ortamlarda çalışılması, aşağıda verilen organların hangisine daha fazla zarar verir? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve A) Göz C) Deri B) Kulak D) Beyin COŞKU

58 2. UNITE Kuvvet ve Hareket

59 YAYLARI TANIYALIM Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 1.1 Yayların esneklik özelliği gösterdiğini, 1.2 Bir yayı sıkıştıran veya geren cisme, yayın eşit büyüklükte ve zıt yönde bir kuvvet uyguladığını, öğrenmiş olacağım. Yayları Tanıyalım Üzerine kuvvet uygulandığında şekli değişen, kuvvet kalktıktan sonra tekrar eski hâline dönen cisimlere esnek cisim ler denir. Tişört ve çorap gibi bazı giysilerimizi giyebilmek için onları gereriz. Çıkardığımızda ise tekrar eski hâllerine dönerler. Sarmal yay, top, terlik, silgi, balon, lastik esnek cisimlere örnek olarak verilebilir. Yaylar esneklik özelliği gösteren cisimlerdir. Yayların üzerine kuvvet uyguladığımızda yaylar esneyerek, uzayarak ya da sıkışarak şekil değiştirir. Uygulanan kuvvet ortadan kalktığında ise tekrar eski şekillerine dönerler Yay, üzerine bir kuvvet uygulandığında bu kuvvete karşı zıt yönde bir tepki kuvveti uygular. Yay üzerindeki kuvvet ortadan kalktığında, yayın uyguladığı tepki kuvveti de ortadan kalkar ve yay eski şekline döner Yaylar genelde çelik telin spiral şeklinde kıvrılmasıyla elde edilir. Yaylar gerilerek ya da sıkıştırılarak kullanılır. Esnek madde örnekleri Üzerine kuvvet uygulandığında şekli değişen fakat kuvvet kalktıktan sonra tekrar eski hâline dönmeyen cisimlere de esnek olmayan cisim ler adı verilir. Oyun hamuru ve cam macunu gibi maddelere kuvvet uygulandığında şekilleri değişir. Kuvvet kaldırıldığında ise tekrar eski hâline gelmez. Dolayısıyla bu tür maddeler esnek değildir. Örnek -1 < $ Aşağıdaki yayların uyguladığı kuvvetlerin yönlerini çizerek gösteriniz. Lastik esnek bir maddedir. Hamur esnek bir madde değildir. Q COŞKU

60 Yayları Tanıyalım Çözüm Yaylar, üzerlerine uygulanan kuvvetlere zıt yönde kuvvet uygular. Aynı durum yayın çekilerek denge konumundan uzaklaştırılması durumunda da vardır. Bu defa yaya uygulanan kuvvetin yönü ilk duruma göre terstir. Bu kuvveti dengeleyen yay kuvveti de yine aynı büyüklükte ve zıt yöndedir. F = F yay Bir yayın ucuna asılan ağırlık büyüdükçe yaydaki uzama miktarı da artar. K cisminden daha ağır olan L cismi yayın daha fazla uzamasına sebep olur. Sırö Sizde 1 Aşağıdaki yaylara etki eden kuvvetlerin yönlerini çizerek gösteriniz. G l > G k -» Yaylar yardımıyla cisimlerin ağırlıkları karşılaştırılabilir, ancak ağırlık değerleri bulunamaz. Bunun için dinamometre gerekir. Dinamometre ucuna asılan cisimlerin ağırlık değerleri dinamometre üzerinde okunabilir ve değerleri tespit edilebilir. Kazanımlar Bu bölüm ü bitirdiğimde; 1.3 Bir yayı geren veya sıkıştıran kuvvetin artması durumunda yayın uyguladığı kuvvetin de arttığını, 1.4 Bir yayın esneklik özelliğini kaybedebileceğini, öğrenmiş olacağım. Yayın Oluşturduğu Kuvvet -* Aşağıda görüldüğü gibi yayın ucuna herhangi bir cisim aşılmadığında yayda bir uzama meydana gelmez. Yaya önce 1 N ağırlığında bir cisim astığımızda cismin ağırlığı ile yayda oluşan kuvvet dengeye gelir. İlk duruma göre yay bir miktar uzar. Bu uzama miktarına x diyelim. -* Yaya 2 N ağırlığında bir cisim astığımızda bu uzama miktarı iki katına çıkar, yani 2x olur. -> Eğer 3 N ağırlığında bir cisim asarsak uzama üç katına çıkar ve 3x olur. H ööööööööl Denge konumu Vay kuvveti Uygulanan kuvvet I i Denge konumu! Vay Uygulanan kuvveti kuvvet m ö ü ö ö ö w Denge konum u Yayı sıkıştıracak şekilde kuvvet uygulayarak yayı denge konumundan uzaklaştıralım. Bu durumda yay da elimize zıt yönlü ve eşit büyüklükte bir kuvvet uygular. F = F, yay Q COŞKU

61 Yaytarı Tanıyalım Anahtar Bilgi Yaydaki uzama miktarı, yaya uygulanan kuvvetle doğru orantılı artar. -* Eğer yaya asılan cismin bulunduğu ipi kesersek yay hemen eski şeklini alacak şekilde kısalır. -> Asılan cismin ağırlığı büyürse yayın eski şeklini alması daha hızlı olur. Eşit uzunluktaki bu yayları denge konumlarından 4 er cm sıkıştıralım. Bu durumda L yayını sıkıştırmak için uygulamamız gereken kuvvet, K yayını sıkıştırmak için uygulamamız gereken kuvvetten büyük olur. Örnek -2 F < F, m Bu olaydan da, yayın kendisini geren cisme eşit ve zıt yönlü bir kuvvet uyguladığı anlaşılır. Deneyde yaya asılan ağırlıkla, yaydaki uzama miktarı yandaki gibi bir tabloya yazılabilir. Yaya ait uzama-ağırlık grafiği ise şekildeki gibi çizilebilir. Ağırlık (N) Uzama (cm) X 2 2x 3 3x Şekil - 1 Şekil - II K yayına ait kuvvet - uzama grafiği Şekil - 1deki gibidir. Buna göre, yayın ucuna Şekil - II deki gibi asılan 30 N ağırlığındaki cisim yayı kaç mm uzatır? Esnek cisim olarak nitelediğimiz yaylara uygulanan kuvvet arttıkça uzamalarının da arttığını biliyoruz. Ancak yayların bu özelliği belli bir kuvvet değerinden sonra geçerli olmaz. Bu değerden sonra yayın esneklik özelliği kaybolur. Artık yaydaki uzama kalıcı hâle gelir ve eski şekline bir daha dönmez. Yaylarla yapılan çalışmalarda yayların bu özelliğine dikkat etmek gerekir. Kullanım alanlarına göre, yayların esneklik özellikleri değişir. Bir arabanın amortisörlerinde kullanılan yay ile bir yatağın yapısında kullanılan yay aynı özellikte değildir. Arabanın sarsılmasını önleyen amortisörlerde kullanılan yayların sert ve kalın olması, divanlarda ve yataklarda kullanılan yayların ise yumuşak ve ince olması gerekir. Aşağıdaki L yayı kalın ve sert bir yay, K yayı ise ince ve yumuşak bir yaydır. Yumuşak Sert f, ve ince ve kalın Çözüm Grafikteki değerlerden birini alalım. K yayına 20 N luk kuvvet uygulandığında yay 4 cm uzuyor. Buna göre, 30 N ağırlığındaki cisim; 20 N luk kuvvet 30 N luk ağırlık yayı 6 mm uzatır Sıra Sizde 2 = 6 mm A) K ve L özdeş yaylardır. Yanda, K ve L yaylarına ait grafikler verilmiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? B) L yayına 60 N luk kuvvet uygulandığında yayın 6 cm uzaması gerekir. C) K ve L yayları aynı maddeden yapılmış ise K yayı L den daha incedir. D) Yayların eşit miktar uzaması için yaylara eşit kuvvetler uygulanması gerekir. Q COŞKU

62 Yayları Tanıyalım Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 1.5 Yayların özelliklerini kullanarak bir dinamometre tasarlayıp yapılabileceğini, öğrenmiş olacağım. Dinam om etre 10 N 100 g 1 N Cisimlerin ağırlıklarını ölçmek için dinamometre (yaylı el kantarı) kullanıldığını önceki yıllarda öğrenmiştik. Dinamometreye bir cisim asıldığında dinamometrenin içindeki yay uzar. Cismin ağırlığı ne kadar fazla ise yaydaki uzama da o kadar fazladır. Ağırlığın bir kuvvet çeşidi olup kuvvet biriminin newton (Niv- 1 kg ton) olduğunu ve newtonun N harfi ile gösterildiğini öğrenmiştik. 100 g elmanın ağırlığı yalaşık 1 N iken 1 kg un paketinin ağırlığı yaklaşık 10 N dur. Dinamometrelerin ölçüm aralıkları içlerinde kullanılan yayların incelik ve kalınlıklarına göre değişir. Genelde ince yaylı dinamometreler hafif cisimleri, orta kalınlıktaki yaylar biraz ağır cisimleri, kalın yaylar ise daha ağır cisimleri tartmak için kullanılır. û, Yaylar amacına göre bir çok araçta kullanılır. Bu araçların bazıları aşağıda verilmiştir. Örnek -3 cetvel Canan, üç özdeş paket lastiğini çivilere takıyor. 1. lastiğin ucuna birşey aşmazken 2. ve 3. lastiklerin uçlarına özdeş silgileri şekildeki gibi asıp, lastiklerdeki uzamaları cetvelle ölçüyor. Canan bu deneyi sonucunda aşağıdakilerden hangisine ulaşır? A) Lastiklerin kalınlıkları uzamalarını etkiler. B) Lastiğin esnekliği, cinsine bağlıdır. C) Bir lastiğin boyu uzadıkça uzama miktarı da artar. D) Bir lastiğin uzaması ucuna asılan cismin ağırlığıyla orantılıdır. Çözüm Canan yaptığı deneyde özdeş lastikler kullanmıştır. Yani kullandığı lastiklerin kalınlıkları, uzunlukları ve cinsleri aynıdır. Canan lastiklerin uçlarına farklı ağırlıklar asarak uzamaları ölçtüğüne göre, lastik uzamasının asılan cismin ağırlığıyla orantılı olduğuna ulaşır. Sıra Sizde -S Cisim K L M N Ağırlık (N) Cevap D K, L, M ve N cisimlerinin ağırlıkları yukarıdaki tabloda verilmiştir. Farklı yük çiftlerinin asılı olduğu özdeş dinamometrelerden hangisinin yayı en fazla uzar? A) B) C) D) T 0 COŞKU 73

63 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Yayları Tanıyalım Kazanım Pekiştirme -1 Aşağıdaki tabloda verilen cisimleri esnek olma ya da esnek olmamalarına göre işaretleyiniz Cisim Esnek olan Esnek olmayan Paket lastiği Oyun hamuru Bulaşık süngeri Cam macunu Kazanım Pekiştirme -3 (ÇL Kek hamuru Çelik tel Silgi 35 N 140 N 75 N Verilen ağırlıkları hangi dinamometrelere astığımızda doğru ölçüm yapmış oluruz? Demir çivi Kazanım Pekiştirme -4 Kazanım Pekiştirme -2 Aynı maddeden yapılmış esnek yaylara uygulanan kuvvetler ve kuvvetlerin meydana getirdiği uzamalar tablodaki gibidir. Buna göre, yayları inceden kalına doğru sıralayınız. Esnek bir yaya ağırlığı 2 N olan cisimler sırasıyla asılarak yaydaki uzamalar şekildeki gibi cetvel ile ölçülüyor. Buna göre yaya ait kuvvet - uzama grafiğini çiziniz. Kuvvet (N) Uzama (mm) Kazanım Pekiştirme -5 İki özdeş yaydan bi >Kuvvet (N) rine ait kuvvet - uza 60 ma grafiği şekildeki 50 gibidir. 40 t 'H ti Buna göre, diğer 30 yay ile bir dinamo 20 y T metre yapılmak istense 10 bu dinamo nu metre ile hangi ara lıklar arasındaki ağırlıklar ölçülebilir? 5 6 Uzama (cm) COŞKU

64 YAYLARI TANIYALIM KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ Özdeş yaylara aşağıdaki gibi farklı büyüklükte kütleler asılıyor. Yayların esneklik özelliği sadece kalınlıklarına bağlıdır ' Okan m Yukarıda yaylarla ilgili düşüncelerini ifade eden öğrenciler verilmiştir. Buna göre hangi öğrencilerin ifadeleri doğru bilgi içerir? A) Yalnız Turgut C) Turgut ve Aysel B) Yalnız Canan D) Canan ve Okan Şekillerde verilenlere göre yaylardaki x1 ve x2 uzamaları kaç mm olur? A) 10 B) 15 C) 20 D) Serbest hâldeki boyu 30 cm olan bir yaya etki eden kuvvet ve yayın son durumdaki boyu aşağıda verilmiştir. Aşağıdaki durumlardan hangisinde, bu yaya etki eden kuvvetin sebep olacağı uzama doğru gösterilmemiştir? 50 N 80 N Tavan T 70 N M 100 N Yukarıda yaylara etki eden kuvvetler gösterilmiştir. Buna göre, I. K ve L yaylarına zıt yönlerde kuvvet uygulanmaktadır. II. M ve N yaylarına aynı yönlerde kuvvet uygulanmaktadır. III. Kve M gerilmekte, Lve N sıkıştırılmaktadır. ifadelerinden hangileri doğru bilgi içermektedir? A) I ve II C) İve III B) II ve III D) I, II ve 0 COŞKU 75

65 Yayları Tanıyalım d X & M 5. Eşit boydaki K, L ve M yayları aynı cins maddeden yapılmıştır. K çok kalın, L çok ince, M orta kalınlıkta bir telden yapılmıştır. Buna göre yaylar eşit F kuvvetleri ile çekildiğinde, yayların uzamaları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) L > M > K C) L > K > M B) M > L > K D) K > L > M 8. Kuvvet (N) b 15 mm 5 mm ÖÛr Bir yaya ait kuvvet - uzama grafiği şekildeki gibidir. Bu yaya farklı kuvvetler uygulandığında boyları aşağıdaki gibi değişiyor. 40 mm 6. Aşağıdaki araçların hangisinin yapısında yay bulunmaz? A) B) Buna göre, yaylara etki eden kuvvetlerin büyüklükleri kaç N dur? F,(N) Fo(N) F3(N) A) B) C) D) Dinamometre Mutfak baskülü C) Motosiklet 7. Şekilde incelik ve kalınlıkları verilen aynı cins madde- [çözüm dep, yapılmış X, Y, Z yaylarının boyları eşittir. J ü) İnce yay / t : j \ Salıncak S~~ Kalın yay ' i Çok kalın yay Bu yaylarla üç ayrı dinamometre yapılırsa, dinamometrelerin ölçüm aralığı newton birimi cinsinden aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir? Ayşe yaptığı bir deneyde bir yayın ucuna farklı büyüklükte ağırlıklar asarak yaydaki uzamaları kaydediyor. Daha sonra deneye ait kuvvet - uzama Kuvvet (N) grafiğini yandaki gibi çiziyor. Ayşe nin arkadaşıları grafikle ilgili aşağıdaki yorumları yapıyor. Buna göre hangi öğrencinin yorumu yanlıştır? B) C) Uzama (cm) A) B) C) D) D) Hande K ) Q COŞKU

66 İŞ ve ENERJİ Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; Sırada oturup öğretmeni dinleyen öğrenciler, durakta ayakta bekleyen adam, rol gereği sahnede hareketsiz duran oyuncu fiziksel anlamda iş yapmış olmaz. 2. İ Kuvvet, iş ve enerji arasındaki ilişkiyi, 2.2 Fiziksel anlamda işin tanımını ve birimini, 2.3 Bir cisme hareket doğrultusuna dik olarak etki eden kuvvetin, fiziksel anlamda iş yapmadığını, öğrenmiş olacağım. İş Nedir? İş kavramının günlük hayattaki anlamı fen bilimindeki anlamından çok farklıdır. Emek harcanan her uygulama iş olarak kabul edilir. Gün boyu önündeki dosyaları inceleyen bir avukat da, gelen yoğun telefon trafiğini yönlendiren sekreter de iş yaptığını ve çok yorulduğunu ifade edebilir. Ancak fen bilimlerinde iş kavramının özel bir anlamı vardır. İş ölçülebilir bir niceliktir. Sırtında çanta Telefonda kar- Dolaba kuvvet uytaşıyan çocuk şıdaki kişiyi gulayan çocuk dolapları düz yolda yürürken dinlerken iş hareket et çanta yapmış oltiremediğinde iş üzerinde iş mayız. yapmaz. yapmaz. Ancak yerdeki tuğlaları alarak duvar ören inşaat ustası, masadaki kitaplarını rafa koyan öğrenci, market arabasını iten müşteri, arabasını çeken at, bisiklet süren sporcu, ağır yükleri kaldıran vinç gibi inşaat araçları fiziksel anlamda iş yapar. Şekilde oyuncak arabayı çeken çocuk da, iten çocuk da iş yapmaktadır. Bir kuvvet cismi uygulandığı yönde hareket ettirebi- liyorsa, iş yapmış olur. Bu tanımlama gereği fen anlamında yapılan eylemin iş olabilmesi için iki şart vardır. Ütüyü ileri geri hareket ettirirken fen bilimleri anlamında sürtünmeye karşı iş yaparız. Anahtar Bilgi Bir cisme bir kuvvet etki ettiğinde cisim kuvvet doğrultusunda hareket ediyorsa, kuvvet cisim üzerinde iş yapmış olur. - Bunlardan ilki; bir cisme kuvvet uygulanması gerekliliğidir. İkincisi kuvvet uygulanan cismin, kuvvetin yönünde (en azından bileşeninin yönünde) hareket etmesi gerekliliğidir. Î İ COŞKU

67 İş ve Enerji 1 N luk bir kuvvet bir w=o cismi 1 m hareket ettirirse, 1 J lük iş yapmış olur. Eğer 2 m yol aldırırsa 2 J lük iş yapmış olur. İş Birimi W F Ax İş J Kuvvet Yer değiştirme N İ L m 1 m W = 1 joule Kuvvet birimi newton, yer değiştirme birimi metre olduğundan, iş birimi N m olur. Bu N m ye joule denir. Strö Sizde -4 Şekildeki cisim, sürtünmesi önemsiz yatay yüzeyde F1ve F2 kuvvetlerinin etkisindedir. F, = 20 N Fo = 5 N Kuvvetler toplam 60 J lük iş yaptıklarına göre, cisim kaç metre yol almıştır? A) 8 B) 6 C) 4 D) 2 Örnek -5 Resimde görüldüğü gibi bir cismi yerden yukarı doğru kaldıran bir bayan, cisme yukarı doğru kuvvet uygulamaktadır. Ayrıca cisme yukarı yönde yol aldırıyor. Burada hareket doğrultusunda kuvvet uyguladığı için iş yapar. Aynı bayan resimdeki gibi elinde cisimle yürürken fiziksel anlamda iş yapmış olmaz. Çünkü cisme uygulanan kuvvetin yönü ile cismin hareket yönü birbirine diktir. Buna göre hareket doğrultusuna dik uygulanan kuvvetler fiziksel anlamda iş yapmaz. Yerdeki içi dolu çantayı kaldırıp rafa koymak, boş çantayı kaldırmaktan daha zordur. Ağır çantayı kaldırmak için uygulanması gereken kuvvet de büyük olur. Uyguladığımız kuvvet arttıkça yaptığımız iş de artar. Yukarıda verilen resimlerin kaç tanesinde fen anlamında iş yapılmaktadır? A) Bir Çözüm B) İki C) Üç D) Dört III. resimde, anne el arabasını sürerken kuvvet uygulayarak arabaya yer değiştirdiğinden dolayı iş yapar, IV. resimde dağa çıkarken adam sırtında taşıdığı cisimler üzerinde iş yapar. Cevap B Yandaki şekilde F2 kuvveti cismi hareket ettirdiği için iş yaparken F1 kuvveti harekete dik yönde olduğu için iş yapmaz ;f' Sıra Sizde 5 Örnek -4 Bir cisim 5 N kuvvetin etkisinde 12 m hareket ettirildiğinde kaç joule lük iş yapılmış olur? Çözüm Yapılan iş kuvvetle yer değiştirmenin çarpımına eşittir. İş = Kuvvet x Yer değiştirme = 5 x 12 = 60 J dür. Öğretmen tahtaya beş farklı olay örneği yazmıştır. Bu olaylardan kaçında, fen bilimleri anlamında iş yapılır? A) beşi B) dördü C) üçü D) COŞKU

68 İş ve Enerji Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 2.4 Enerjinin iş yapabilme yeteneği olarak tanımlandığını, 2.5 Hareketli cisimlerin kinetik enerjiye sahip olduğunu, 2.6 Kinetik enerjinin sürat ve kütle ile olan ilişkisini öğrenmiş olacağım. Enerji Nedir? Enerji kelimesini oldukça sık duyarız. Enerji denilince aklımıza ilk gelenler, ışık, elektrik, doğalgaz, benzin, Güneş, odun, kömür, pil, baraj, rüzgar vb. dir. Enerji olmadan yaşamak mümkün değildir. Vücudumuzun da sürekli enerjiye ihtiyacı vardır. ElektrîTenerjisi Bütün aydlnlatmalar enerji ile olur. Bütün araçlar enerji ile hareket eder. Evlerimizdeki cihazlar enerji ile çalışır. Güneş ten gelen enerji ile aydınlanırız ve Işık enerjisi ısınırız. Bitkiler Güneş ten aldıkları enerji ile besinlerini üretir ve büyürler. Kimyasal enerji Bir iş yapmak için enerji kullanılır. Enerji olmadan iş yapılması mümkün değildir. Çevremizdeki enerji çeşitlerinden bazıları; ısı enerjisi, ses enerjisi, ışık enerjisi, elektrik enerjisi, barajların arkasında biriken suyun potansiyel enerjisi, rüzgâr enerjisi, petrol, kömür ve doğalgaz gibi yakıtların Isı enerjisi kimyasal enerjileri, sıkıştırılmış ya da gerilmiş yaydaki enerji, hareketli varlıkların sahip olduğu hareket enerjisidir. Bir binada asansörle yukarı çıkarken asansör bize ve eşyalarımıza yukarı doğru bir kuvvet uygular, ı J *» Dolayısıyla üzerimizde bir l iş yapar. Asansörün J 'Hareket îş VaParken kuilan ' enerjisi ^ 8. i *' dığı enerji elektrikten elde edilir. Enerji, iş yapabilme yeteneği olarak tanımlanır. İş ve enerji birbiri ile ilişkili kavramlardır. Yapılan iş kadar enerjide değişme olur. İş yapabilmek için enerjiye ihtiyaç vardır. Bir cisim üzerinde iş yapıldığında o cisim enerji kazanır. Buna göre, enerjisi olmayan varlıkların iş yapamayacağını söyleyebiliriz. Ayrıca bir yerde iş yapılıyorsa orada enerji dönüşümünden de bahsedebiliriz. Enerji, iş yapabilme yeteneği olduğuna göre enerji ve iş birimleri de aynı olmalıdır. Yani iş birimi Joule olduğuna göre enerji birimi de Joule dür. Kinetik Enerji Hareket eden cisimlerin sahip olduğu enerjiye hareket enerjisi ya da kinetik enerji adı verilir. Canlı ya da cansız hareket eden her varlığın kinetik enerjisi vardır. Bu varlıklar duruyorsa kinetik enerjileri yoktur yani sıfırdır. Hem hareket halindeki kuşun hem balığın hem suyun kinetik enerjisi vardır. Bir cismin kinetik enerjisi, kütlesine ve süratine bağlıdır. Bir cismin kütlesi ne kadar büyükse, kinetik enerjisi de o kadar büyük olur. Bir cismin sürati arttıkça, kinetik enerjisi de artar. M i J B Eşit süratle koşan resimdeki at ve yavrusu olan tayın kinetik enerjileri eşit değildir. Çünkü atın kütlesi tayın kütlesinden daha büyüktür. Örnek -6 ( ) Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Uçan kuşun kinetik enerjisi yoktur. B) Enerjisi olmayan iş yapamaz. C) Cansız varlıkların kinetik enerjisi olabilir. D) Kinetik enerjisi sıfır olan bir cisim duruyor demektir. Çözüm Uçan bir kuş hareket ettiği için kinetik enerjiye sahiptir. A seçeneğindeki yargı yanlış, diğerlerin doğrudur. Cevap A 0 COŞKU 79

69 İş ve Enerji Örnek -7 Aşağıdaki her bir durum için süratleri ve kütleleri verilen araçları inceleyerek kinetik enerjilerini karşılaştırınız. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğim de; 2.7 Cisimlerin konumlan nedeniyle çekim potansiyel enerjisine sahip olduğunu, 2.: Çekim potansiyel enerjisinin cismin ağırlığına ve yüksekliğine bağlı olduğunu, öğrenmiş olacağım. Potansiyel Enerji Enerji yalnızca hareketli varlıklar için söz konusu değildir. Varlıkların sahip oldukları konumdan dolayı da enerjileri vardır. III. durum 2 ton 10 km/h ton ' 1_ 10 km/h Cisimlerin konumlarından dolayı sahip olduğu enerjiye potansiyel enerji adı verilir. Potansiyel enerji cisimlerin konumlarından dolayı sahip oldukları ya da maddelerin bünyelerinde sakladıkları enerjidir. " F = 225 N Çözüm I. durumda eşit süratlerle hareket eden bisiklet ve motosikletten, motosikletin kinetik enerjisi daha büyüktür. Çünkü kütlesi daha büyüktür. W = F x d W = 225 N x 1.00 m W = 225 N-m = 225 J II. durumda eşit kütleli arabalardan önde olanın kinetik enerjisi daha büyüktür. Çünkü sürati diğerininkinden daha büyüktür. III. durumda eşit süratlerle hareket eden tekne ve gemiden, geminin kinetik enerjisi daha büyüktür. Çünkü kütlesi daha büyüktür. Sıra Sizde ton 50 km/h 1 ton 50 km/h 50 km/h 3 ton Araba Kamyonet Kütleleri verilen araçlar 50 km/h lik süratlerle ilerlemektedir. Buna göre, kamyon, araba ve kamyonetin kinetik enerjileri büyükten küçüğe nasıl sıralanır? A) Kamyon, B) Araba, C) Kamyonet, D) Kamyon, araba, kamyon, kamyon, kamyonet, kamyonet kamyonet araba araba Yakup 225 N ağırlığındaki kutuları 1 m yüksekliğindeki araba kasasına yüklemek için 250 J lük iş yapıyor ve kutulara 250 J lük enerji depoluyor. Depolanan bu enerji çekim potansiyel enerjisi olarak adlandırılır. Yakup kaldırdığı kutuyu elinden düşürürse kutu yere düşer ve kazandığı çekim potansiyel enerjiyi kaybeder. 1. Bir cismin yere göre potansiyel enerjisi, cismin yerden yüksekliği ile doğru orantılıdır. 2. Bir cismin potansiyel enerjisi, cismin ağırlığı ile doğru orantılıdır. Yerde duran çantaya göre masa üzerinde duran çanta potansiyel enerjiye sahiptir. Yerden eşit yükseklikteki cisimlerden kütlesi büyük olan cismin potansiyel enerjisi daha büyük, kütlesi küçük olan cismin potansiyel enerjisi daha küçüktür. Kütlesi küçük, yerden yüksekliği büyük olan bir cismin potansiyel enerjisi, kütlesi büyük, yerden yüksekliği küçük olan cismin potansiyel enerjisine eşit olabilir. ^ COŞKU

70 İş vc Enerji * 80 N W = 80 N 1 m = 80 J W = 160 N 1 m = 160 J W = 80 N 2 m = 160 J 80 Ntuk (ismi 1 m yukarı kaldırmak için yer çekimine karşı yapılan i; 80 J dür. Örnek -8 Cismin ağırlığı iki katına çıkarıldığında yapılan iş de iki katına çıkar. Kimin yere göre potansiyel enerjisi daha büyüktür? 80 N luk cisim 2 m yukarıya Bu sorunun cevabı, bazı veriler bilinmekaldırılırsa, yapılan iş 160 J olur. den bulunamaz. Babanın ağırlığı fazla, yerden yüksekliği az, çocuğun ise ağırlığı az, yerden yüksekliği fazladır. $ Aşağıda verilen resimlerde varlıklar ne tür enerjilere sahiptir? Sıra Sizde 7 m(çözüm ^ Hasarı duruyor Uçaktan atlayan paraşütçü Yüksekten atlayan motosikletli Oyun parkında bulunan eşit kütleli Osman, Haşan, Semiha ve Ali belirtilen yerlerdedir. Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? Çözüm Dalgalı denizde kayak yapan adam I. Uçaktan atlayan paraşütçü yere doğru inerken kinetik enerjiye sahiptir. Aynı zamanda belli yükseklikten atladığı için potansiyel enerjisi vardır. A) Hasan ın potansiyel enerjisi Osman ınkinden büyüktür. B) Semiha nın yalnız potansiyel enerjisi vardır. C) Ali nin hem kinetik hem de potansiyel enerjisi vardır. D) Ali nin potansiyel enerjisi azalmaktadır. II. Motosiklet ve sürücüsü yukarı çıkarken bir kinetik enerjiye sahiptir. İkisi de yükselirken potansiyel enerji kazanır. III. Dalgalı denizde kayak yapan kişi hareketli olduğu için kinetik enerjiye sahiptir. Kayakçı dalga üzerinde yükselirken potansiyel enerji kazanır. IV. Dağdaki kar, bulunduğu yerde potansiyel enerjiye sahiptir. Uzay mekiği yükselirken kinetik enerjisi potansiyel enerjiye dönüşür. Hem Güneş etrafında hem kendi ekseni etrafında dönen Dünya nın kinetik enerjisi vardır. Q COŞKU

71 Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 2.9 Bazı cisimlerin esneklik özelliği nedeni ile esneklik potansiyel enerjisine sahip olabileceğini, 2.10 Sıkıştırılmış veya gerilmiş bir yayın esneklik potansiyel enerjisine sahip olduğunu, 2.11 Yayın esneklik potansiyel enerjisinin yayın sıkışma (veya gerilme) miktarı ve yayın esneklik özelliğine bağlı olduğunu, Esnek yayda depolanan potansiyel enerji, 1. Yayın uzama ve gerilme miktarı ile doğru orantılıdır. 2. Yayın kalınlığına ve inceliğine yani yayın cinsine bağlıdır. Örnek -9 <S> öğrenmiş olacağım. Esneklik Potansiyel Enerji Sıkıştırılmış ya da gerilmiş yayın da potansiyel enerjisi vardır. Yayda depo edilmiş bu enerji yayın esnekliğinden kaynaklanır. Esnek cisimlerin sıkışma ve gerilmesi sonucunda sahip oldukları enerjiye esneklik potansiyel enerji denir. Kurmalı oyuncak arabalarında, kurmalı saatlerde, gerilmiş yayda, gerilmiş lastikte esneklik potansiyel enerjisi depolanmıştır. Trombolin üzerine aranıldığında, trombolin aşağı doğru gerilir ve esneklik potansiyel enerji depolanır. Daha sonra bu enerji atlayan çocuğa tekrar aktarılır ve çocuk tekrar yukarı doğru zıplar. Aydın bir yayı Merve bir saksıyı Emin ise alıp kıvırıyor masadan alıp yere topa indiriyor. vuruyor. Bu olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Aydın yaya esneklik potansiyel enerjisi kazandırmıştır. B) Merve saksının çekim potansiyel enerjisini azaltmıştır. C) Emin topa kinetik enerji kazandırmıştır. D) Üç öğrenci de cisimlere enerji kazandırmıştır. Çözüm Yayı kıvırırken enerji harcarız. Bu enerji yayda esneklik potansiyel enerjisi şeklinde depolanır. Saksıyı yere indirirken saksı potansiyel enerji kaybeder. Topa vurduğumuzda top kinetik enerji kazanır. Buna göre A, B, C doğru D yanlıştır. Cevap D Okçuluk yarışmalarında ok atan sporcuları gör- müşsünüzdür. Sporcu yayı iyice gererek esneklik potansiyel enerjisi depolar. Yayı az gererse yayda az enerji depolanır, yayı çok gererse yayda çok enerji depolanır. Yayı bıraktığı anda depolanan bu enerji oka aktarılarak ok fırlar ve hedefe doğru ilerler. I. Gerilmiş bir lastikte esneklik potansiyel enerjisi depolanır. II. Bir yay denge konumundan sıkıştırılırken yay üzerinde iş yapılmış olur. III. Sıkıştırılmış yayı serbest bırakırsak, yayın enerjisi artar. Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur? A) YalnızI B) İv e li C) II ve III D) I, II ve III 82 Q COŞKU

72 İş ve Enerji Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğim de; 2.12 Potansiyel ve kinetik enerjilerin birbirine dönüşebileceğini, 2.13 Enerji dönüşümlerinden hareketle, enerjinin korunduğu sonucunu, 2.14 Çeşitli enerji türlerini ve bunlar arasındaki dönüşümleri,..v öğrenmiş olacağım. Enerji Dönüşüm ü Günlük hayatta karşılaştığımız bir çok olay enerji açısından incelendiğinde, enerjinin bir türden diğerine dönüştüğünü görürüz. Örneğin radyoda pilden gelen elektrik enerjisi ses enerjisine dönüşürken bir oyuncak arabada hareket enerjisine dönüşür. Ampul elektrik enerjisini ışık ve ısı enerjisine dönüştürür. Düşey düzlemdeki sıkıştırılmış yayın üzerine konulan top serbest bırakıldığında top yukarı doğru fırlar. Yayın esneklik potansiyel enerjisi, kinetik enerji ve çekim potansiyel enerjisine dönüşür. Dolayısı ile yayın esneklik potansiyel enerjisi en son yer çekimi potansiyel enerjisine dönüşmüş olur. Burada enerji dönüşmüş fakat toplam enerji sabit kalmıştır. Potansiyel ve kinetik enerjinin toplamına mekanik enerji denir. Ortam sürtünmeleri ve enerji kayıpları yoksa, mekanik enerji sabittir. Bir çivinin ucuna asılı cisim ilk şekildeki gibi belli bir yükseklikten serbest bırakıldığında uçlardaki konumları arasında sürekli gider ve gelir. Potansiyel ve kinetik enerji sürekli birbirine dönüşür. Sırıkla atlayan bir sporcu koşarak gelirken kinetik enerjisi vardır. Bu enerji esneklik ve çekim potansiyel enerjiye dönüşür. Çıtayı geçen sporcu aşağı doğru düşerken çekim potansiyel enerji kinetik enerjiye dönüşür. Fakat toplam enerji sabittir. Buna enerjinin korunumu denir. Enerjinin korunumuna göre enerji bir türden başka bir türe dönüşebilir ama hiçbir zaman yok olmaz. t Örnek -10 Yanda bir kaydıraktan kayan çocuklar görülmektedir. Emrehan ın kaydırağın başında otururken sahip olduğu potansiyel enerji 600 J dür. Buna göre, I. Emrehan ın L noktasından geçerken kinetik enerjisi 300 J olur. II. Emrehan M noktasına ulaştığında enerjisi sıfır olur. III. Hayri M noktasında hem potansiyel hem kinetik enerjiye sahiptir. IV. Hayri nin K noktasında sahip olduğu enerjinin bir kısmı, aşağı kayarken ısı enerjisine dönüşmüştür. yargılarından hangileri doğrudur? A) I ve IV B) II ve III C) I, II ve III D) III ve IV Çözüm K noktası yerden 2 m, L noktası yerden 1 m yüksekliktedir. Sürtünme olmasaydı L noktasından geçen Emrehan ın kinetik enerjisi 300 J olurdu. Ama sürtünme olduğu için bu enerji 300 J den daha az olur. I. yanlıştır. M noktası yerden 30 cm yüksekte olduğu için, bu noktada Emrehan ın bir miktar potansiyel enerjisi olur. II. yanlıştır. Hayri M noktasından hem kinetik hem potansiyel enerjiye sahiptir. III. doğrudur. Hayri K noktasında belli bir enerjiye sahiptir, aşağı kayarken enerjisinin bir kısmı sürtünmeyle ısı enerjisine dönüşür. IV. doğrudur. Cevap D Sıra Sizde ~9 Emre yatay zeminde durmakta olan topa vuruyor. Top harekete geçtikten bir süre sonra duruyor. Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi vanlıştir? A) Emre topa vurarak fen anlamında iş yapmıştır. B) Emre nin yaptığı iş top üzerinde kinetik enerjiye dönüşmüştür. C) Top, yerin ve havanın uyguladığı sürtünme kuvvetinden dolayı yavaşlayıp durmuştur. D) Sürtünme sonucu topun kinetik enerjisi potansiyel enerjiye dönüşmüştür. Q COŞKU

73 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME İş ve Enerji Kazanım Pekiştirme -6 Aşağıdaki soruları cevaplayarak bulmacayı tamamlayınız. 1. Kuvvet etkisi ile hareket eden cisim üzerinde yapılan, 2. İş yapabilme kabiliyeti, 3. Cismi harekete geçiren etki, 4. Enerji birimi, 5. Hareketli cismin enerjisi 6. Yerden yükseğe çıkarılan cismin artan enerjisi Kazanım Pekiştirme N K L M Y rzr~\ 5 N 2k9 m u İ j - * - K L M Z EB&V1 20 N 3 kql f e i K L M Wy WY Yatay zeminde durmakta olan cisimlerden X cismi L noktasına kadar, Y ve Z cisimleri ise M noktasına kadar şekilde belirtilen kuvvetler ile çekiliyor. Noktalar arası uzaklık eşit ve 5 m olduğuna göre yapılan işleri hesaplayınız. Wx =... Wy =... wz =... Kazanım Pekiştirme -9 Kazanım Pekiştirme -7 T " J İş İ İş Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına D, yanlış olanların başına Y yazınız. [ : 1 Enerji olmadan cisimlerin yeri değiştirilemez. i ] 2. Enerjinin ısı, ışık, hareket, potansiyel enerji gibi çeşitleri vardır. 3. Cisimlerin konumları nedeniyle kinetik enerjileri vardır. 4. Hızı artan cismin kinetik enerjisi de artar. 5. Bir cismin aynı anda potansiyel ve kinetik enerjisi olabilir. Sürtünmesi önemsiz düzlemdeki cisimlere etkiyen kuvvetler ve cisimlerin hareket yönleri şekildeki gibidir. Kuvvetlerin verilen şekillere göre iş yapıp yapmadığını tabloda işaretleyiniz. 6. Enerji çeşitleri birbirine dönüşemez. 7. Kuvvet uygulanan cisim hareket etmiyorsa cisim üzerinde iş yapılmış olmaz. L J 8- n'şe geçen uçağın potansiyel enerjisi artar. Q COŞKU

74 İŞ vc ENERJİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ T KDT I 2 1. Aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur? 2. I. Sürati artan cismin kinetik enerjisi de artar. II. Yüksekliği azalan bir cismin çekim potansiyel enerjisi artar. III. Yatay düzlemde yavaşlayan bir cismin mekanik enerjisi değişmez. A) Yalnız C) İve III Gürkan, kinetik ve potansiyel enerjinin bağlı olduğu nicelikleri yandaki gibi bir şema ile göstermek istiyor. Kinetik Enerji B) Yalnız D) I, II ve Potansiyel Enerji Buna göre Gürkan, numaralı yerlere aşağıdakilerden hangilerini yazmalıdır? A) Kütle B) Sürat C) Sürat D) Yükseklik Sürat Yükseklik Kütle Sürat Yükseklik Kütle Yükseklik Kütle K.E. P.E. K.E. P.E. K.E. P.E. K.E. P.E. Bir cisme ait kinetik ve potansiyel enerji değerleri yukarıda verilen sütun grafiklerindeki gibi zamanla değişmektedir. Buna göre, cisim aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Dünya etrafında dolanan bir uydu B) Sabit süratle olduğu yerde dönen bir tekerlek C) Yukarı doğru atılan bir top D) Balkondan yere doğru düşen bir saksı Aşağıdakilerden hangileri aynı anda hem kinetik hem de potansiyel enerjiye sahiptir? I. Havada uçan kuş II. Duvarda asılı duran tablo III. Hareketli dönme dolapta oturan çocuk A) Yalnızlı C) İve III B) İv e li D) I, II ve 3. Eşit ağırlıklı K, L, M ve N cisimleri şekildeki konumlarında tutuluyor. K * - yer m C) N Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) K cisminin potansiyel enerjisi L ninkinden büyüktür. B) L ve M nin potansiyel enerjileri eşittir. C) Cisimler serbest bırakıldıklarında N en büyük süratle yere çarpar. D) Cisimler serbest bırakılıp yere vardıklarında M en büyük kinetik enerjiyle yere çarpar. 6. Sıkıştırılan yayın üzerine q Şekil - 1deki gibi bir cisim konuluyor. Yay serbest bırakıldığında cisim Şekil - II deki gibi yukarı doğru fırlıyor. Sürtünmeler önemsen- şekii-ı Şekii-ıı mediğine göre, bu olayda enerji dönüşümü aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) Yay potansiyel enerjisi Kinetik enerji -» Çekim potansiyel enerjisi B) Yay potansiyel enerjisi > Isı enerjisi > Kinetik enerji C) Yay potansiyel enerjisi Çekim potansiyel enerjisi Mekanik enerji D) Çekim potansiyel enerjisi Yay potansiyel enerjisi Isı enerjisi 0 COŞKU

75 İş ve Enerji 9. Bilgi: 1 N luk bir kuvvet bir cismi, kuvvet yönünde 1 m hareket ettirirse 1 J lük iş yapmış olur. K.E P.E. L noktası K noktasından serbest bırakılan küre K - P arasında gidip gelmektedir. Bazı öğrenciler yukarıda verilen tanımı açıklayan bir çizim yapmak istiyor. Hangi öğrencinin yaptığı çizim doğrudur? A) L noktasında kürenin sahip olduğu potansiyel (P.E.) ve kinetik enerji (K.E.) şemada verildiğine göre aşağıda belirtilen noktalardan hangisinde, kürenin enerjileri yanlış gösterilmiştir? (Sürtünmeler önemsizdir. L ve N eşit yükseklikte noktalardır.) B) K.E P.E. Keriman ın çizimi N noktası Elif bisikletini tutup havaya kaldırıyor. Buna göre, I. Elif bisikleti kaldırırken enerji harcamıştır. II. Bisiklet havaya kaldırılırken çekim potansiyel enerjisi kazanır. III. Elif bisikleti havadayken bırakırsa, çekim potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dönüşür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) II ve III C) Yalnız II D) I, II ve III Yukarıdaki kavram haritasında numaralı kutulara aşağıdaki kavramlardan hangileri getirilirse, kavram haritasi doğru bir şekilde tamamlanmış olur? I II III A) yükseklik joule sürtünme B) sürat joule sürtünme C) ağırlık newton yükseklik D) sürat joule yükseklik 0 COŞKU

76 1 1. Şekil - II Yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi bisiklet düz yolda 20 m/s sabit süratle giderken balon da 20 m/s sabit süratle yukarı çıkmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Bisiklet ve balon kinetik enerjiye sahiptir. B) Balonun kinetik enerjisi artmaktadır. C) Balon hem kinetik enerjiye hem de potansiyel enerjiye sahiptir. D) Bisikletin potansiyel enerjisi sabitken balonun potansiyel enerjisi artmaktadır. Şekil-I deki gibi özdeş cisimlerle aynı metalden yapılmış yaylar eşit miktar sıkıştırılıyor. Yaylar serbest bırakıldığında cisimler Şekil-II deki gibi farklı yüksekliklere çıkıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Şekil - 1de yaylarda eşit miktar esneklik potansiyel enerjisi depolanmıştır. B) En ince yay K yayıdır. C) En kalın yay L yayıdır. D) Cisimler eşit miktar yer çekimi potansiyel enerjisi kazanmıştır. 12. Bir ipin ucuna bağlanan küre şeklindeki cisim K - L noktaları arasında yandaki gibi gidip geliyor. 14. Sürtünmesi önemsenmeyen aşağıdaki düzenekte K noktasından serbest bırakılan cisimle ilgili aşağıdakilerden hangisinde verilen bilgiler doğru olur? Kürenin hareketiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Ortam sürtünmesiz ise kürenin III konumundaki kinetik enerjisi, I konumundaki potansiyel enerjisine eşittir. B) Ortam sürtünmesiz ise kürenin I konumundaki mekanik enerjisi, II konumundaki mekanik enerjisine eşittir. C) Ortam sürtünmeli ise küre bir süre sonra III konumunda dengeye gelir. D) Ortam sürtünmesiz ise cismin K noktasındaki mekanik enerjisi, L noktasındaki mekanik enerjisinden büyük olur. (Mekanik enerji cismin potansiyel ve kinetik enerji toplamına eşittir, f : artışı, \ : azalmayı, : sabit olmayı gösterir.) Hareket aralığı A) K - L arası co L - M arası C) K - S arası D) R - S arası Enerji Durumu V

77 HAYATIMIZI KOLAYLAŞTIRAN MAKİNELER Kazanımlar M Bu bölüm ü bitirdiğimde; 3. i Bir kuvvetin yönünün nasıl değiştirilebileceğini, 3.2 Bir kuvvetin yönünü ve/veya büyüklüğünü değiştirmek için kullanılan araçlara basit makineler denildiğini, 3. Basit makine kullanarak uygulanan giriş kuvvetinden daha büyük bir çıkış kuvveti elde edilebileceğini, Bisikletten otomobillere ve oradan diğer iş makinelerine kadar bütün araçlarda vites bulunur. Araç düşük viteste giderken uygulanan kuvvet büyük, yüksek viteste giderken uygulanan kuvvet küçük olur. 3. Bir işi yaparken basit makine kullanmanın enerji tasarrufu sağlamayacağını, sadece iş yapma kolaylığı sağlayacağını, 3. Belirli bir giriş kuvvetini, en az üç basit makineden oluşan bir bileşik makineye uygulayarak çıkış kuvvetinin büyüklüğünün arttığını öğrenmiş olacağım. Makineler İş Başında Günlük yaşantımızda kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü değiştirebilen bir çok araç gereç vardır. Evimizde bazı ufak tamiratlar yapabilmek için bu araç gereçler bize iş yapabilme kolaylığı sağlar. Aşağıdaki şekillerde verilen aletlerin uygulanan kuvvetin yönünü değiştirip değiştirmediğini inceleyelim. Bisikletin dişli düzeneği Bu durum basit makineler için şu genel kuralı yazabileceğimizi söyler. Kuvvetten kazanç varsa yoldan kayıp vardır. Hiçbir makinede işten kazanç olmaz. Hatta sürtünme gibi nedenlerden dolayı işten kayıpda vardır. Büyüklü küçüklü hayatımızı kolaylaştıran basit makineler ile ilgili olarak aşağıdaki yararlar sayılabilir. - Basit makinelerle iş kolaylığı sağlanabilir. 1. Uygulanan kuvveti artırabilir. (Kuvvet kazancı sağlayabilir.) (Giriş kuvveti) (Giriş kuvveti) ^ Basit makinelerle yoldan da kazanç sağlanabilir. Basit makinelerde kuvvetten kazanç aynı oranda yoldan kayba sebep olur. 2. Uygulanan kuvvetin yönünü değiştirebilir. 3. Bir işin yapılma hızını değiştirebilir. 4. Bir enerji türünü başka bir enerji türüne dönüştürebilir. Q COŞKU

78 Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler Basit Makineler işlerimizde kolaylık sağlayan bir ya da iki parçadan meydana gelen araçlara basit makineler adı verilir. Basit makinelerle, uygulanan kuvvetin büyüklüğü ve yönü değiştirilerek iş yapma kolaylığı sağlanır. Basit makinelerle iş yapabilmek için enerji vermemiz gerekir. Basit makineler kendilerine verilen enerjiden daha fazla iş yapamazlar. Şimdi bazı basit makineleri inceleyelim. Kaldıraçlar Çocukların parkta bindikleri tahterevalli bir kaldıraç tipidir. Tahterevallinin iki kolu vardır. Ortasında ise destek vardır. Tahterevalliye binen çocukların ağırlıkları farklı ise oturdukları yerlerin desteğe olan uzaklıkları da farklı olursa ancak denge durumu sağlanabilir. Destek ortada Yük ortada Kuvvet ortada Şekilde kaldıraç tipleri ve bu tiplere uygun aletler verilmiştir. Kuvvet kolu yük kolundan büyük olan kaldıraçta kuvvetten kazanç vardır. Örnek -11 Bir öğrenci ağırlığı ihmal edilen kaldıraçta kuvvet ve yükün yerlerine göre kuvvet kazancının değiştiğini gözlemek istiyor. Destek noktası da denilen sabit bir nokta etrafında dönebilen sistemlere kaldıraç denir. Kaldıraçlarla yükü dengelemek için uygulanan kuvvetin yönü değiştirilir. Yükün ve desteğin bulunduğu, kuvvetin uygulandığı yere göre üç değişik kaldıraç tipi vardır. Kaldıraç hangi tip olursa olsun, kuvvetin desteğe olan uzaklığı kuvvet kolu, yükün desteğe olan uzaklığı ise yük kolu olarak adlandırılır. Dengedeki bir kaldıraçta yük ile yükü dengeleyen kuvvet arasındaki ilişki; Buna göre, öğrenci hangi iki düzeneği kullanmalıdır? A) I ve II Çözüm B) II ve IV C) I ve IV D) III ve IV Öncelikle öğrencinin düzeneklerde kullanacağı ağırlık eşit olmalıdır. Sonra destek noktaları farklı yerde olmalıdır. Buna göre öğrencinin A seçeneğinde verilen I ve II düzeneklerini kullanması gerekir. Sıra Sizde 10 Cevap A Aşağıdaki kaldıraca benzeyen aletlerden hangisi diğerlerine göre farklıdır? A) B) Kuvvet x Kuvvet yolu = Yük x Yük kolu dur. Kuvvet kolu x; yük kolu y ile gösterilirse eşitlik; Makas Levye F x = P y şeklinde ifade edilebilir. C) D) Kuvvet kolunun uzunluğu, yük kolunun uzunluğundan ne kadar fazla ise kaldıracın kuvvetten kazancı o kadar büyüktür. Cımbız Kerpeten 2 COŞKU

79 Hayatimizi Kolaylaştıran Makineler Makaralar İş makinelerindeki vinçlerde, inşaatlarda, gemiden yük indirme gibi bir çok yerlerde makaralardan faydalanılır. Makaraların bazıları kuvvetten kazanç sağlarken bazıları kuvvetin yönünü değiştirir. Sabit Makaralar Uygulanan kuvvet Ağır yükleri kaldırmak için makara gruplarından faydalanılır. Şekildeki sistemde ipin bütün noktalarındaki gerilme kuvvetleri eşit büyüklüktedir. Hareketli makara gurubuna bağlı ip sayısı arttıkça dinamometrenin gösterdiği değer azalır. Sabit bir noktaya asılan ve dönerek cisimlerin hareket etmelerini kolaylaştıran makaraya sabit makara denir. Sabit makarada yükü dengeleyen kuvvet, yükün ağırlığına eşittir. Sabit makara kuvvetin yönünü değiştirir, fakat kuvvetten kazanç sağlamaz. Hatta sürtünme ile enerjiden bir miktar kayıp olur. Hareketli Makaralar Hareketli m akaralar yüke bağlı olup, yükle birlikte aşağı ya da yukarı hareket eder. Uygulanan kuvvet Hareketli makarada kaldırılacak yükün ağırlığı iki ip tarafından eşit olarak paylaşılır. Dolayısıyla uygulanacak kuvvet toplam ağırlığın (yük ve makara ağırlığı) yarısı kadar olur. b 8 N 4 N Makara ağırlığı ihmal edilirse, uygulanan kuvvet ma- P karaya asılan yükün yarısına eşittir. F = olur. Bu 2 durumda hareketli makarada kuvvetten kazanç vardır. Örnek -12 Palangalar da makara düzenekleridir. Sabit ve hareketli makaralar vardır, kuvvetten kazanç sağlayan düzeneklerdir. Hareketli makara sayısı arttıkça kuvvet kazancı da artar. Yukarıdaki düzeneklerde makara ağırlıkları ve sürtünmeler önemsizdir. Buna göre L ağırlığındaki cismi dengeleyen kuvvetler arasındaki ilişki nasıldır? Çözüm O ip Düzenekleri tek tek incelediğimizde F1 ve F2 kuvvetlerinin L/2 ye eşit olduğunu görürüz. En sağdaki şekilde en alttaki makarada yük ikiye bölünür L/2 olur. Sonra ikinci makarada bir daha ikiye bölünür L/4 olur. Bu durumda F3, L/4 e eşittir. O hâlde F1 = F2 > F3 yazabiliriz.

80 Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler Vida: Bir silindir etrafına sarılı eğik düzlem şeklindeki oyuncaklardan oluşan bir basit makinedir. İki ya da daha fazla parçayı birbirine tutturmak için vida kullanılır. Vidada da eğik düzlemde olduğu gibi kuvvetten kazanç, yoldan kayıp vardır. Vidalı bir kriko ile kriko kolunu döndürerek yüzlerce kilo ağırlığındaki arabayı kolayca kaldırabiliriz. Ağacın vidaya uyguladığı diren; kuvveti Bir vida adımı iki diş arasındaki mesafedir. Vida bir tur döndüğünde, bir vida adımı kadar ilerler. Vida, kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü değiştirir. Vida, tornavida ile döndürüldüğünde tahta içinde ileri doğru hareket eder. Örnek -13 Bir P yükü ağırlığı ihmal edilen hareketli bir makara kullanılarak dengeleniyor. Aşağıdaki durumların hangisinde P yükünü dengeleyen kuvvet en küçük olur? (Makara ağırlıkları ve sürtünmeler önemsizdir.) Çözüm A seçeneğinde F-, = P dir. Eğik düzlemlerde hareketli makara kullanılmıştır. Hareketli makara uygulanan kuvveti yarıya düşürür. Eğik düzlemde eğimin en az olduğu düzenekte yükü dengeleyen kuvvet en azdır. Buna göre D seçeneğinde eğim en az olduğu için yükü dengeleyen kuvvet en az olacaktır. Cevap D

81 Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler i Şekildeki gibi 600 N ağırlığındaki bir cisim sürtünmesi önemsiz eğik düzlem üzerinde dengededir. Buna göre, 600 N I. Düzenekte kuvvet ka- _ zancı vardır. II. Dinamometre 600 N u gösterir. III. Eğik düzlem bir çeşit basit makinedir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) II ve III C) I ve III D) I, II ve III Bileşik Makineler Bir çok makinelerde, arabaların vites sistemlerinde dişliler kullanılır. Dişliler yardımıyla kuvvetin yönü ve büyüklüğü değ iş tir i lir. Dişliler Dişli çarklar, kısaca dişliler bisikletler, iş makineleri, araç motorları, vinçler, saat mekanizmaları gibi bir çok yerde bulunmaktadır. Dişliler doğrudan birbirleriyle temas edebilirler. Dönme eksenleri farklı olabileceği gibi, eşmerkezli ve perçinlenmiş de olabilir. Şekil - ıı Birbirleriyle doğrudan temas eden dişliler Şekil - 1deki birbirleriyle zıt yönde döner. Birbirlerine Şekil-II deki gibi zincirle bağlı dişlilerse aynı yönde döner. Dönme sayısı diş sayısı ile ters orantılı değişir. Diş sayısı büyük olan dişli bir miktar döndürüldüğünde, onunla temas halindeki diş sayısı az olan dişli daha fazla döner. 180 diş Dönme sayısı yarı çap uzunlukları ile de ters orantılı değişir. Diş sayısı büyük olan dişlinin yarı çapı da büyüktür. Büyük yarı çaplı dişli bir miktar döndürüldüğünde, onunla temas halindeki küçük yarı çaplı dişli daha fazla döner. Ortak eksenli dişlilerin hem dönme yönleri hem de dönme sayıları eşittir. İki ya da daha fazla basit makinenin birlikte kullanılması ile elde edilen düzeneklerdir. Örneğin şekildeki sistemde kaldıraçta kuvvetten kazanç sağlandığı gibi hareketli makarada da kuvvetten kazanç sağlanır. Böylece kuvvet kazancı daha da artar. Sistemdeki sabit makara kuvvetin yönünü değiş- Yük Örnek -14 Şekildeki düzenekte L ve M dişlileri merkezleri çakışacak biçimde perçinlenmiştir. Buna göre dişlilere hareket kazandırıldığında, hangi dişliler aynı yönde döner? Şekildeki el mikseri dişli çarklar ve çıkrıktan oluşan bir bileşik makinedir. $ A) K - M - L B) M - P - N C )L -M -P D )K -P -N Çözüm K, a yönünde dönerken M, b yönünde döner. M ile L çakışık olduğu için ikisi de b yönünde döner. L, b yönünde dönerken N a yönünde, P de b yönünde döner. Buna göre K ile N aynı yönde, L, M ve P aynı yönde döner. Cevap C 92 Q COŞKU

82 Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler Sıra Sizde -13 Şekildeki K, M, Lve N dişlilerinden oluşan düzenek harekete geçiriliyor. L ve M dişlileri merkezleri çakışacak biçimde birbirine perçinleşmiş olduğuna göre; I. K ile L II. L ile M I. Kile N dişlilerinden hangilerinin tur sayıları eşittir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğim de; 3.6 Farklı basit makine çeşitlerini araştırarak basit makinelerin geçmişte ve günümüzde insanlığa sunduğu yararları, 3.7 Tasarladığı bileşik makinenin uzun süre kullanıldığında, en çok hangi kısımlarının ne şekilde aşınacağını, öğrenmiş olacağım. Farklı Basit Makineler Öğrendiğimiz basit makinelerin dışında günlük yaşantımızda kullandığımız bir çok basit makine vardır. Bunlardan bazılarını inceleyelim. Kasnaklar Birçok motorlu araçta motorun dönme hareketini aracın diğer kısımlarına aktarmak için dişlilerden başka kasnaklar da kullanılır. Kasnaklar arasındaki hareket iletimi kayışla sağlanır. Kasnakların tur sayıları arasındaki ilişkiler dişlilere benzemektedir. Tur sayısı yarıçap uzunlukları ile de ters orantılı değişir. En alttaki şekilde olduğu gibi kayış çapraz bağlanarak kasnakların dönme yönleri değiştirilebilir. Çıkrık Yarıçapları farklı, dönme eksenleri aynı olan iki silindirle oluşturulan araca çıkrık denir. 8r > Genelde çıkrık köylerde kuyudan su çekmek için hâlâ kullanılır. Çıkrığın kol uzunluğu silindirin yarıçapından büyük olduğu sürece kuvvetten kazanç sağlanır. Kama En az bir yüzeyi eğik düzlemden meydana gelmiş basit makinelere kama adı verilir. Kamalar, kuvvetin yönünü değiştirir, kuvvetten kazanç sağlar, yoldan kaybettirir. Odun kesmek için kullandığımız baltalar, mutfakta domates gibi sebze ve Bıçak ve balta kamaya meyveleri kesmek için örnektir. kullandığımız bıçaklar, çivi, iğne uçları, jilet ağzı birer kamadır. Tekerlek -Ş Tekerlek Bisiklet, tekerlek, dişli, kaldıraç, çıkrık gibi birçok parçadan oluşan bir bileşik makinedir. Vinç Tekerlek, ortasından geçen eksen etrafında dönebilen disk şeklinde bir araçtır. Tekerleklerin ortasından geçen eksenler bir araca sabitlenip, yük aracın üzerine oturtulur. Araç itildiğinde tekerlekler dönerek aracın kolayca hareket etmesini sağlar. İşte bu yüzden tekerlek, insanlığın önemli icatlarından sayılır. Tekerlek sürtünmeyi azaltır. Hareketli ve sabit makaralardan oluşan sistemlerde vinçler çok ağır yükleri kaldırabilir. Çok ağır yükleri kaldırmak için vinçler kullanılır. Vinçlerde makaralar kullanılarak yükün ağırlığı birçok halata bölünmüş olur. Günümüzde vinçlerin yükleri yukarı kaldırmalarında harcanan güç elektrik motorlarıyla sağlanır. Basit makinelerin en çok sürtünen kısımları aşındığı için zamanla görevlerini tam olarak yerine getiremezler. Örneğin bıçakların ucu körelir, tekerleklerin dişlileri incelir.

83 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler Kazanım Pekiştirme -10 Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla doldurunuz. 1. Basit makineler ile kuvvetin... değiştirilebilir. 2. Basit m akinelerde... kazanç yoktur. 3. Yükle birlikte hareket eden makaralara... makara denir. 4. Basit makinelerde... kazanç varsa yoldan kayıp vardır makara ile 10 N ağırlığındaki bir cismi daha az kuvvetle kaldırabiliriz. 6. Eş m erkezli...dönme yönleri aynıdır. 7. En az bir yüzeyi eğik düzlem olan basit makineye... denir. 8. Makas, kerpeten gibi aletler...örnek olabilir. Kazanım Pekiştirme -11 Aşağıdaki soruları cevaplayarak bulmacayı tamamlayıp gizli basit makineyi bulunuz. 1. Kolay yük taşıma rampası 2. Balta, bıçak gibi basit makine türü 3. Birbirine temas ederek hareket aktarma düzenekleri 4. Çubuk etrafına - düzlem 5. Kuyulardan su 6. Ulaşım araçları için çok önemli bir basit maki- 7. Makaralardan 8. Çok ağır yükleri 9... birkaç makaradan meydana gelir. 10. Silindir etrafına sarılmış eğik düzlem şeklindeki oyuktan oluşan basit m akineye...denir. Kdzanım Pekiştirme -12 Aşağıda verilen basit makinelerde kuvvet, yük ve destek noktasını gösteriniz. 94 Q COŞKU

84 HAYATIMIZI KOLAYLAŞTIRAN MAKİNELER KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, doğru bilgi içerir? A) Basit makineler enerji tasarrufu sağlar. B) Sürtünme kuvveti hareketli sistemlerde enerji kazancı sağlar. 4. Makara ağırlığının ihmal edildiği şekildeki düzenekte, P ağırlıklı cisim F kuvveti ile dengede tutuluyor. Buna göre, I. Cismin ağırlığı F kuvvetine eşittir. C) Sürtünmelerin önemsenmediği sistemlerde mekanik enerji artar. II. İp yukarı çekildiğinde makara x yönünde döner. D) Bazı basit makineler kuvvetten kazanç sağlarken, bazıları sadece kuvvetin yönünü değiştirir. III. Cismi h kadar yukarı çıkarmak için ipin ucu 2h kadar çekilmelidir. yargılarından hangileri doğrudur? 2. A) Yalnız II C) II ve III B) I ve II D) I, II ve O Ahmet yerde bulunan ağır bir cismi bir kaldıraç kullanarak en az kuvvet ile hareket ettirmeyi düşünmektedir. 5. Aşağıdakilerden hangisi kaldıraç olarak kullanma amacı ile tasarlanmamıştır? B) Bunun için, I, II ve III teki durumları uygulayan Ahmet, aşağıdakilerden hangisindeki gibi bir sonuca ulaşabilir? A) Cismi kolay bir şekilde hareket ettirmek için desteğin yeri cisme yakın olmalıdır. B) Cismi hareket ettirmek için uygulanan kuvvet desteğe yakın olmalıdır. C) Cismi hareket ettirmek için destek, uygulanan kuvvet ile cismin tam ortasında olmalıdır. D) Kaldıraç yalnız kuvvetin yönünü değiştirir. D) İnşaat küreği Dikiş iğnesi Aşağıdakilerden hangisi, eğik düzlemle ilgili yanlış bir ifadedir? A) Eğik düzlem kullanılarak bir yük daha az kuvvetle yüksek bir yere çıkarılabilir. B) Vida, silindirin etrafına sarılmış eğik düzleme benzer. C) Eğik düzlem kullanıldığında cisimler daha uzun bir yol üzerinden taşınır. D) Eğik düzlem kullanıldığında işten kazanç sağlanır. 6. Sürtünmelerin, çubuk ve makara ağırlıklarının ihmal edildiği aşağıdaki düzeneklerin hangilerinde büyük bir kuvvet gerektiren iş, Icozüm daha küçük bir kuvvetle yapılabilir? I T i ' A) Yalnız C) II ve III II B) İve D) İve III Q COŞKU

85 Hayatımızı Kolaylaştıran Makineler ( Fındık kıracağı El arabası Yukarıda verilen aletlerin çalışması aşağıdaki hangi basit makine modeline benzemektedir? Şekildeki X, Y ve Z dişlileri merkezlerinden geçen eksenler etrafında dönebilmektedir. Düzenek hareket ettirildiğinde, X dişlisinin tur sayısı, Z ninkinden fazla olduğuna göre, aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) X dişlisinin yarı çapı, Z dişlisinin yarı çapından küçüktür. B) Y dişlisinin yarı çapı daha büyük olsaydı, Z dişlisinin tur sayısı X inkinden fazla olurdu. C) X dişlisine fazla tur artırılırsa, Y ve Z dişlilerinin dönme sayıları da artar. D) Y dişlisi diğerleriyle zıt yönde döner. 8. Şekildeki kasnak sistemine hareket kazandırdığında hangi kasnaklar aynı yönde döner? A) Kile M C) L ile N B) K ile N D) K, L ile M 11. Sürtünmelerin, ip ve makara ağırlıklarının ihmal edildiği şekildeki düzenekte, ipin ucu 15 N luk kuvvetle çekildiğinde sistem dengeleniyor. Buna göre düzeneğin kefesinde ağırlığı 5 N olan özdeş cisimlerden kaç tane vardır? (Kefe ağırlığı önemsizdir.) Kefe A) 12 B) 10 C) 8 D) 6 9. Aşağıdaki düzeneklerden hangisi şekildeki konumda dengede kalabilir? (Sürtünmeler ihmal ediliyor.) 12. B) Üflfozum M N Yarıçapı r olan tekerlek ok yönünde dönerek ilerlemeye başlıyor. C) Tekerlek aşağıdaki noktalardan hangilerine ulaştığı an görünümü yandaki gibi olur? (Noktalar arası uzaklıklar eşit ve nr/2 kadardır.) A) N, R ve S C) M, R ve S B) M, P ve S D) M, P ve R Q COŞKU

86 ENERJİ ve SÜRTÜNME KUVVETİ Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 4.1 Sürtünen yüzeylerin ısındığını, 4.2 Sürtünme kuvvetinin, kinetik enerjide bir azalmaya sebep olacağını, 4.3 Kinetik enerjideki azalmanın enerji dönüşümüyle açıklanacağını, 4.4 Hava ve su direncinin de kinetik enerjide bir azalmaya neden olacağını, 4. 5 Sürtünme kuvvetinin az veya çok olmasının gerekli olduğu yerleri, öğrenmiş olacağım. Sürtünm e Kuvveti Bir topu zeminde belli bir hızla ittiğimizde topun belli bir mesafa gittikten sonra durduğunu görürüz. Aynı topu aynı hızla buz üzerinde ittiğimizde daha fazla yol alarak durduğunu görürüz. Yani sonuçta top mutlaka durmaktadır. Cisimlerin hareketini azaltıp yavaşlatan bir kuvvet vardır. Bazenbir cisme kuvvet uygulanmasına rağmen cisim hareket etmez. Cisimleri yavaşlatıp durduran ve hareketini zorlaştıran kuvvet, cisim ile yüzey arasındaki sürtünme kuvvetidir. Sürtünme kuvveti, birbirine temas eden iki maddenin harekete karşı gösterdiği dirençten doğan bir kuvvettir. Bisiklet ya da arabaları F? yavaşlatıp durdurmak için fren sistemi kullanılır. Burada fren kolu sıkıldığında ya da fren pedalına basıldığında tekerleklerin sıkıştırılmasıyla sürtünme artar ve yavaşlayarak durur. V Sürtünen yüzeyler ısınır. Ellerimizi birbirine sürttüğümüzde ısındığını hissederiz. Eski çağlarda insanların ağaç parçalarını birbirine sürterek ateş yaktıklarını biliyoruz. Matkapla duvar deldikten sonra matkap ucuna elimizi dokundurduğumazda ısınmış olduğunu hissederiz. İSI enerjisi Sürtünme sonucu ısınan çubuklar tutuşur. 75 J sürtünme sonucu ısıya dönüşen enerji 25 J harekete dönüşen enerji Sürtünme, ışık ve ses enerjisinin oluşmasına da neden olabilir. Kullanılan makinelerde enerjinin hepsi işe dönüştürülmez. Sürtünen parçalarda enerjinin bir kısmı ısıya dönüşür. Sürtünme ne kadar fazla ise makinenin performansı o kadar düşük demektir. Bir çocuk salıncakta sallanırken kinetik enerjinin tamamı potansiyel enerjiye ya da potansiyel enerjinin tamamı kinetik enerjiye dönüşmez. Bir kısım enerji sürtünmeden dolayı ısı enerjisine dönüşür ve salıncağı iten ve her defasında enerji veren birisi yoksa salıncak bir süre sonra durur. Sürtünme kuvveti sürtünen yüzeylerin yapısal özelliğine bağlıdır. Yüzeyin cinsine göre farklı büyüklüklerde sürtünme kuvveti meydana gelebilir. Cisimlerin yüzeylerinin pürüzlülükleri arttıkça da sürtünme kuvvetinin büyüklüğü artar. Cisimlerin yüzeylerinin pürüzlülüğü azaldıkça da sürtünme kuvvetinin büyüklüğü azalır. Sonuç olarak hem cismin temas yüzeyi hem de cismin hareket ettiği yüzeyin cinsi sürtünme kuvvetini etkiler. Sürtünme kuvvetinin yönü hareket varsa harekete, zorlama varsa zorlamaya zıt yöndedir. Q COŞKU

87 Enerji ve Sürtünme Kuvveti Hava da, kendi içinde hareket eden tüm cisimlere bir direnç gösterir. Bu direnç hava sürtünmesi veya hava direnci olarak adlandırılır. Uçaktan atlayan bir paraşütçü paraşütünü açtığında hava direnci sayesinde hızını azaltır ve güvenli bir atlayış gerçekleştirmiş olur. Su da, hava gibi içinde hareket eden cisimlerin hareketini engelleyici sürtünme kuvveti uygular. Sürtünme kuvvetinin olumsuz yönleri Sürtünme kuvveti cisimleri aşındırır, araba, uçak, gemi ve trenin hızını yavaşlatır, metaller arasında oluşan sürtünme sonucu sert metal yumuşak metali aşındırır, enerji kaybına neden olur. Arabaların motor gücünün yaklaşık % 20 si sürtünme kuvvetini yenmeye harcanır. Suda giden araçlar, balıklardan esinlenerek sürtünme kuvvetini en aza indirecek şekilde tasarlanır. Örnek -15 Yandaki şekilde cisme b yönünde 20 N şiddetinde bir kuvvet uygulanmasına rağmen cisim hareket etmiyor. (i F=20 N Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? Araba motorları sürtünme nedeniyle zamanla aşınır. Su ortamında hareket eden gemi, yat, tekne ve denizaltılar su sürtünmesini en aza indirecek şekilde tasarlanır. A) Cismin hareket etmemesinin nedeni sürtünme kuvvetidir. B) F = 20 N ise cisme etkiyen sürtünme kuvveti de 20 N dur. C) Sürtünme kuvveti a yönündedir. D) F kuvveti a yönünde olsa sürtünme kuvveti de a yönünde olur. Çözüm Sürtünme kuvvetinin olumlu yönleri Sürtünme kuvveti yürümeyi kolaylaştırır, hareketi zorlaştırır. Sürtünme kuvveti sayesinde yürüyebiliyor, koşabiliyor, atlayabiliyoruz. Sürtünme kuvveti nedeniyle yerine koyduğumuz koltuk ve masa gibi eşyalar yerinde kalır. Sporcular ayaklarına giydikleri çıkıntılı ayakkabılar ile daha rahat yere basarlar. Sürtünme kuvveti olmasaydı dağ yamaçlarındaki kaya ve topraklar kolaylıkla kayardı, kalemle yazamaz veya yazdıklarımızı silemezdik, arabalar frene basılınca duramazdı. F kuvveti a yönünde olsaydı sürtünme kuvveti, F kuvvetine zıt yönde yani b yönünde olurdu. Bu nedenle D seçeneğindeki yargı yanlış, diğerleri doğrudur. Cevap D Sıra Sizde 14 Aşağıdaki durumlardan hangisinde sürtünme kuvvetinin fazla olmasını istemeyiz? Basketbol oyuncularının yer ile arasındaki sürtünme Paraşüt ile hava arasındaki sürtünme Hava sürtünmesi olmasaydı yağmur ve dolu taneleri kurşun gibi kafamıza düşerdi. Sürtünme olmasaydı yürüyemezdik. Hareket hâlinde isek duramazdık. Merdivenden rahatlıkla inemezdik. Sürtünme olmasaydı hiç bir cismi elimizle tutamazdık. Otomobil ile hava arasındaki sürtünme Arabanın lastiği ile yol arasındaki sürtünme Q COŞKU

88 ENERJİ ve SÜRTÜNME KUVVETİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. 3 F 2 F Özdeş cisimler K, L, M yatay zeminlerinde sabit hızla hareket etmektedir. Buna göre cisim ile yüzeyler arasındaki sürtünme kuvvetlerini gösteren sütun grafiği aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) Sürtünme kuvveti B) Sürtünme kuvveti 4. Asım, yüzeyleri özdeş cisimleri şekildeki gibi sabit ve eşit süratlerle hareket ettirecek biçimde aynı tahta yüzeyler üzerinde çekiyor. 30 kg Dinamometrelerin gösterdiği değerleri karşılaştıran Asım, aşağıdaki bilgilerden hangisinin doğruluğuna ulaşır? A) Sürtünme kuvveti cismin ağırlığı ile doğru orantılıdır. C) a K L M Zemin Sürtünme kuvveti D) E Zemin K L M Sürtünme kuvveti B) Sürtünme kuvveti sürtünen yüzeylerin özelliğine bağlıdır. C) Sürtünme kuvveti cisimlere her yönde etkir. D) Sürtünme sonucu cismin mekanik enerjisi artar. 3. K L M Zemin K L M Zemin 2. Sürtünme kuvvetinin birimi aşağıdakilerden hangisidir? A) Metre B) Joule C) Newton D) Kalori? Hava, içinde hareket eden cisimleri yavaşlatacak şekilde direnç gösterir. Sürtünme kuvveti, sürtünen yüzeylerin özelliğine bağlıdır. Sürtünme kuvveti, cismin hareket yönü ile aynı yöndedir. Yatay zeminde fırlatılan cismi sürtünme kuvveti yavaşlatır. Yukarıda verilenlerden kaç tanesi doğrudur? A) Biri B) İkisi C) Üçü D) Dördü L M Yatay K, L, M zeminlerinde durmakta olan özdeş cisimlere d hizasına gelene kadar F kuvveti uygulanıyor ve daha sonra kuvvet kaldırılıyor. Cisimlerin yüzey üzerinde durdukları yerler şekilde belirtildiği gibi olduğuna göre, cisim ile yüzeyler arasındaki sürtünme kuvvetinin azdan çoğa sıralanışı, aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) K, L, M C) M, L, K B) L, K, M D) M, K, L 6. Eğik düzlemin K noktasından bırakılan cisim L noktasında duruyor. Buna göre cismin sahip olduğu enerjilerinin dönüşümü aşağıdakilerden hangisindeki gibidir? A) Kinetik Enerji -> Potansiyel enerji -» Isı enerjisi B) Potansiyel enerji > Kinetik enerji + Isı enerjisi C) Isı enerjisi -> Kinetik enerji + Potansiyel enerji D) Potansiyel enerji Isı enerjisi -> Kinetik enerji

89 KUVVET ve HAREKET ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir yaya ait kuvvet - uzama grafiği şekildeki gibidir. Buna göre, yaya uygulanan 60 N luk kuvvet yayı kaç cm uzatır? 40 Kuvvet (N) Uzama (cm) A) 9 B) 10 C) 12 D) Yayın ucuna asılı şekildeki kefeye üç adet bilye konulduğunda yay 12 mm uzuyor. Bu durumda kefeye iki bilye daha konulursa, yaydaki toplam uzama kaç cm olur? 12 mm A) 1,5 B) 2 C) 2,5 D) 3 2. Aynı maddeden yapılmış eşit uzunluktaki yayların kalınlıkları büyükten küçüğe III, II, I olarak sıralanıyor. Yayların uçlarına şekildeki gibi K, L, M cisimleri asıldığında uzamaları eşit olduğuna göre, cisimlerin ağırlıkları GK, GL ve GMarasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) GK > GL > Gm C) GL > GK > Gm B) GM > Gl > Gk D) GK = GL = Gm Eşit kütleli kamyon ve gösteri uçağı aynı süratle hareket etmektedir. Olayı yorumlayan üç öğrencinin ifadeleri aşağıdaki gibidir. 3. Aşağıdaki öğrencilerden hangisi fiziksel anlamda iş yapmaktadır?,1 Hasarı Bence her ikisinin de kinetik enerjisi eşittir. Uçağın hem kinetik hem de potansiyel enerjisi vardır. Hüseyin Orhan Kamyonun kinetik enerjisi uçağın, yere göre potansiyel enerjisine eşittir. Buna göre, hangi öğrencilerin söylediği kesinlikle doğrudur? A) Yalnız Haşan B) Yalnız Orhan C) Haşan ve Hüseyin D) Hüseyin ve Orhan Q COŞKU

90 Kuvvet ve Hareket 6. Bilgi: Bir kuvvet uygulanan cisim, kuvvet doğrultusunda hareket ediyorsa, kuvvet cisim üzerinde iş yapar. K 3 ' 1 K yatay h *1 K yatay yatay Fi, F2, F3 ve F4 kuvvetleri yatay düzlemdeki K cismine ayrı ayrı uygulanıyor. Buna göre, cismin hareketi sırasında hangi kuvvetler iş yapmaz? (Sürtünmeler ihmal ediliyor.) 9. Sürtünmesi ihmal edilen vatay düzlemde hareket etmekte olan bir cismin sürat - zaman grafiği şekildeki gibi olduğuna göre; I. K bölgesinde cismin kinetik enerjisi artmaktadır. II. L bölgesinde cismin potansiyel enerjisi artmaktadır. III. M bölgesinde cismin mekanik enerjisi artmaktadır. İfadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) II ve III B) Yalnız D) İve III A) Yalnız F2 C) F2 ve F4 B) Yalnız F3 D) F1 tf3 vef g lık bir cisim bir yaya asıldığında yay 24 mm uzamaktadır. Aynı yaya 150 g lık bir cisim daha asıldığında toplam uzama kaç mm olur? A) 42 B) 36 C) 24 D) 12 Özdeş yükler şekillerdeki üç sistem ile h yüksekliğine kadar çıkarılmaktadır. w R 5t~*^Fb Şekil - II Wc h j... Buna göre, yapılan toplam, işler WA, WB ve Wc arasında- p I I t ki ilişki aşağıdakilerden hangisi gibidir? (Makara ağırlıkları Şekil - ııı ile sürtünmeler ihmal edilecek.) A) WB > WA > Wc C) WB > Wc > WA B) WA > WB > Wc D) WA = WB = Wc Şekil - II Bir yaya uygulanan 20 N luk kuvvetle, yay Şekil - 1deki gibi denge konumundan 5 cm sıkıştırılıyor. Aynı yayın Şekil - II deki gibi denge konumundan 10 cm uzayabilmesi için, yaya kaç N luk kuvvet uygulanması gerekir? A) 15 B) 30 C) 40 D) Aşağıdakilerden hangisi iş birimidir? A) Newton B) Metre C) Joule D) Kilometre/saat Q COŞKU

91 KUVVET ve HAREKET ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıdakilerden hangilerinde fen anlamında bir iş yapılmıştır? I. Elindeki taşı sıkan çocuk II. Kalın çınar ağacına yaslanan yaşlı adam III. Raketle topa vuran tenisçi A) Yalnız C) II ve III B) Yalnız D) İv e li Halteri kaldırmak. Halteri sabit tutmak 2. Şekildeki I ve II cisimleri serbest bırakıldığında I in kinetik enerjisi (E,) ve II nin potansiyel enerjisi (E, zamanla nasıl değişir? (Sürtünmeler önemsenmiyor.) E, E.. A) Artar Artar B) Azalır Artar C) Artar Azalır D) Değişmez Azalır Sallanıyor Duruyor Gidiyor Bileyliyor Yukarıda verilenlerin hangilerinde sürtünme kuvvetinin etkisi aözlenemez? A) I B) II C) III D) IV Karpuzu atmak Yukarıdaki resimlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) I de halterci iş yapmaktadır. B) II de halterin potansiyel enerjisi vardır. C) III te karpuzcu iş yapmaktadır. D) II de halterci iş yapmaktadır. Şekil - I deki G ağırlığı F kuvveti ile dengede iken, ip bir miktar çekilerek ağırlık Şekil - II deki gibi dengeleniyor. Buna göre, Şekil - II I. Şekil - 1de cismi dengeleyen kuvvet G/2 ye eşittir. II. Şekil-I deki durumdan Şekil-II deki duruma geçerken G ağırlığı potansiyel enerji kazanmıştır. III. Şekil - II de ağırlığı dengeleyen F kuvveti G/4 e eşittir. IV. F kuvveti G ağırlığı üzerinde iş yapmıştır. yargılarından hangileri doğrudur? (Makara ağırlıkları ve sürtünmeler önemsenmiyor.) A) Yalnız I B) I ve IV C) II ve IV D) II, III ve IV COŞKU

92 Kuvvet ve Hareket 6. Bilgi: Bir cismin potansiyel enerjisi, ağırlığı ve 9. yerden yüksekliğiyle doğru orantılıdır. Şekildeki konumlarında, yere göre potansiyel enerjileri eşit olan K ve L cisimleri serbest bırakılıyor. Buna göre cisimlerin; I. Kütleleri II. Yere ulaştıklarındaki kinetik enerjileri III. Yere ulaştıklarındaki süratleri niceliklerinden hangileri eşit olur? (Sürtünmeler önemsizdir.) A) Yalnız II C) İv e li k B) İve III D) I, II ve H i... r ^ yer X noktasından serbest bırakılan cisim, şekildeki yörüngeyi izleyerek T noktasına kadar çıkabiliyor. Buna göre, I. X - Y aralığında cismin hem kinetik enerjisi hem de potansiyel enerjisi azalmıştır. II. Y - Z aralığında cismin sürati azalmış olabilir. III. Z - T aralığında cismin hem kinetik hem de potansiyel enerjisi artmıştır. IV. Cismin hareketi boyunca mekanik enerjisi azalmıştır. yargılarından hangileri doğrudur? A) ve B) II ve IV 7. Sürtünmenin ihmal edildiği bir ortamda bir basit makine yardımıyla P yükü, 16 m ip çekilerek 4 m yukarı çıkarılıyor. Buna göre, basit makine ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? 10. C) I, II ve Yay D) I, II, III ve IV Dinamometre A) Yoldan kazanç vardır. B) Yoldan kayıp yoktur. C) Kuvvetten kazanç vardır. D) Kuvvetten kazanç yoktur. Yatay düzlemde bir ucu duvara sabitlenmiş yayın diğer ucu şekildeki gibi dinamometreye bağlanarak çekiliyor. Dinamometre ile yayın kaç anlayabiliriz. 8. K, L ve M cisimlerinin sürat - zaman grafikleri şekildeki gibidir. Sürat Cisimlerin kinetik enerjileri eşit büyüklükte ol Zaman duğuna göre, cisimlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) L cismi M cisminden süratlidir. B) M cisminin kütlesi, diğer cisimlerin kütlelerinden büyüktür. C) K ve L cisimlerinin kütleleri eşittir. D) Araçların kinetik enerjileri sabittir. Yaydaki kuvvetin yönünü tespit edebiliriz, p p 1 Olayı yukarıdaki gibi yorumlayan öğrencilerden hangilerinin ifadeleri doğrudur? A) Ali ve Cem C) Yalnız Nur B) Yalnız Cem D) Cem ve Nur 0 C O Ş K U, 03

93 KUVVET ve HAREKET ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. ı v Aynı malzemeden yapılmış aşağıdaki eğik düzlemlerden hangisinin üzerinde bir cisim yukarıya çıkarılırken kuvvet kazancı diğerlerine göre daha büyük olur? Sürtünmesi ihmal edilen ortamda K noktasından belli bir süratle fırlatılan cisim şekildeki yörüngeyi izleyerek hareket ediyor Buna göre, cismin I, II, III ve IV noktalarından geçerken kinetik enerjileri arasındaki ilişki, aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) I > III > IV > II B) II > IV > III > I C) 3h D) C) II = IV > III > I D) I > II = III > IV 2. Ağırlığı ihmal edilen eşit bölmeli çubuğun K ve R noktalarına L M N şekildeki gibi özdeş bilyeler iple asılmıştır. _ Buna gore, m m I. Düzenek şekildeki konumda dengededir. II. N noktası destek noktasıdır. III. Çubuk N noktası yerine M noktasından tavana asılırsa dengelenmiş olur. ifadelerinden hangileri doğru olur? A) Yalnız C) Yalnız 3. Sürtünmenin ihmal edildiği eğik düzlemde bir cisim F kuvveti ile dengelenmiştir. B) Yalnız F kuvvetinin büyüklüğü aşağıdakilerden hangisine bağlı değildir? A) Cismin ağırlığına B) Eğik düzlemin eğimine C) F kuvvetinin yönüne D) Cismin şekline D) II ve III Bilgi: Bir cisme uygulanan kuvvetle cismin kuvvet etkisinde aldığı yolun çarpımı, kuvvetin yaptığı işe eşittir. Kuvvet birimi newton, yol birimi metre olduğunda iş birimi Joule olarak bulunur. k " iiıııp ııın ııı 5 m F= 20 N Sürtünmesi önemsiz yatay yüzeyde K cismine 20 N luk F kuvveti uygulanıyor. K cismi, kuvvetin etkisiyle 5 m yol aldığına göre, kuvvetin yaptığı iş kaç J dür? A) 100 B) 80 C) 60 D) Makara ağırlıklarının ve sürtünmelerin önemsenmediği şekildeki düzenekte, X ve Y cisimleri F kuvveti ile dengede tutuluyor. Buna göre, I. X ve Y cisimlerinin ağırlıkları eşittir. II. F kuvveti X cisminin ağırlığının yarısına eşittir. III. S ipindeki gerilme kuvveti, Y nin ağırlığına eşittir yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İv e li B) Yalnız D) I, II ve 104 Q COŞKU

94 Kuvvet ve Hareket 9. Ağırlığı 80 N olan P cismi F kuvvetiyle yukarı doğru çekiliyor. F kuvvetinin değeri aşağıdakilerden hangisi kadar olduğunda cisim hızlanarak yukarı çıkabilir? (Sürtünmeler ve makara ağırlıkları önemsenmiyor.) A) 25 N B) 30 N C) 40 N D) 50 N 10. bilye Halı zemin Cam zemin Şekildeki etkinlikle girişten başlanarak ok yönünde gidiliyor. Üzerinden geçilen resimde Fen anlamında iş yapılıyorsa 5 puan kazanılıyor, yapılmıyorsa 3 puan kaybediliyor. Başlangıçta 10 puan verildiğine göre, X kutusuna ulaşıldığında kaç puan olur? A) 13 B) 11 C) 19 D) 7 Canan eğik düzlem bilye yüksekliğinin, eğik düzlem üzerinde bırakılan cismin kazanacağı enerjiye etkisini Halı zemin III göstermek istiyor. Ferhat ise farklı özellik teki zeminlerin aynı cisme farklı büyüklükte sürtünme kuvveti uygulayabileceğini göstermek istiyor. Buna göre Canan ve Ferhat hangi düzenekleri kurmalıdır? 8. Canan A) I - B) I - C) I I - D) I - Ferhat II- III l-ll I - III l-lll ağırlık bağlıdır Yukarıdaki kavram haritasını çizen Bayram, bazı yerleri boş bırakmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi vanlıştır? A) I, potansiyel enerji olmalı B) II, kinetik enerji olmalı C) III, yükseklik olmalı D) IV, ağırlık olmalı 11. Şekildeki çıkrıkta F kuvvetiyle P yükü dengeleniyor. Aynı kuvvetle daha ağır bir yükü dengeleyebilmek için aşağıdakilerden hangileri yapılabilir? I. Yükün sarıldığı silindir yarı çapını azaltmak. II. Yükün asıldığı ipin boyunu kısaltmak III. Kuvvetin uygulandığı dairenin yarıçapını artırmak A) Yalnız C) İve III B) Yalnız I D) I, II ve Q C Sk u 105

95 KUVVET ve HAREKET ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Şekildeki makara ve kasnak sisteminde P1 ve P2 yükleri dengededir. Sisteme hareket kazandırdığında X makarasının devir sayısı Y ninkinden fazla oluyor. Buna göre makaraların yarıçapları r1f r2 ile yüklerin büyüklükleri Pv P2 arasındaki ilişki nedir? Sürtünme ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Sürtünme kuvveti her zaman harekete zıt yöndedir. B) Sürtünme enerji kaybına sebep olur. C) Sürtünme olmasa yolda yürüyemeyiz. D) Sürtünme işleri daha az enerji ile yapmamızı sağlar. A) ^ < r2, Pı - P2 C) r2 < rv P2 < P1 B) r1 - r2, P1 - P2 D) r2 < r1t P1 < P2 Şekildeki vidanın yüzeye daha küçük bir kuvvet uygulanarak girişini sağlamak için; I. Vida adımını küçültmek O noktasından geçen eksen etrafında dönebilen şekildeki çıkrıkta 30 N luk yük F kuvveti ile dengeleniyor. Buna göre, F kuvveti kaç N dur? 30 N II. Vida başının yarı çapını artırmak III. Vida uzunluğunu azaltmak işlemlerinden hangileri yapılmalıdır? A) Yalnız C) I ve II B) Yalnız D) I, II ve A) 20 B) 15 C) 12 D) Selim, aynı büyüklükteki kâğıtlardan birini buruşturarak, diğer kağıdı ise buruşturmadan aynı yükseklikten hava ortamında serbest bırakıyor. Buna göre Selim, bu deneyde aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabını bulmayı amaçlamış olabilir? A) Bir cismin yerden yüksekliği cisme etki eden hava direncinin büyüklüğünü etkiler mi? B) Bir cisme etki eden hava sürtünmesi cismin süratine bağlı mıdır? C) Bir cisme etki eden hava sürtünmesi, cismin şekline bağlı mıdır? D) Hava sadece içindeki katı maddelere mi sürtünme kuvveti uygular? Makara, ip ve çubuk ağırlıklarının ihmal edildiği sürtünmesi önemsiz şekildeki düzenek dengede olduğuna göre, F kuvveti kaç N dur? (Çubuk eşit bölmelidir.) A) 12 B) 8 C) 7 D) 4 Vida adımı 5 mm olan 4 cm uzunluğundaki vidanın tamamının cismin içine girebilmesi için kaç tur döndürülmesi gerekir? A) 2 B) 8 C) 12 D) Q COŞKU

96 Kuvvet ve Hareket 8. Aşağıdaki aletlerden hangisi kamaya örnek olarak gösterilemez? A) Çivi B) Bıçak 11. Bir bisiklet pedalı ile tekerlek dişlisi ve bunların birbirlerine bağlantıları şekildeki gibidir. Tekerlek Pedal Buna göre, pedal bir tur döndürüldüğünde bisikletin daha fazla yol almasını sağlamak için; C) D) I. Tekerlek dişlisinin yarıçapı azaltılmalıdır. II. Pedal dişlisinin yarıçapı artırılmalıdır. Ü III. Pedal uzunluğu artırılmalıdır. Balta Anahtar yargılarından hangileri doğru olur? A) Yalnız I C) İveli B) Yalnız I D) I, II ve 9. Şekildeki çıkrıkta yükü kaldırmak için F kuvveti uy- f f gulanıyor. \JL F kuvvetinin büyüklüğünü azaltmak için aşağıdakilerden hangileri yapılmalıdır? 12. Sürtünmelerin, ip ve makara ağırlıklarının ihmal edildiği şekildeki düzenekte F kuvveti aşağıdakilerden hangisi olduğunda, 60 N ağırlığındaki yük yukarı doğru hızlanır? I p 60 N I. R uzunluğu azaltılmalı II. r uzunluğu azaltılmalı III. R uzunluğu artırılmalı A) 25 N B) 28 N C) 30 N D) 35 N A) Yalnız B) İveli C) II ve III D) Yalnız 13. v=0 v=0 10. Bilgi: Bir cismin potansiyel enerjisi ağırlığı ile yüksekliğinin çarpımıyla bulunur. Ağırlığı 4 N olan cisim 1 m yükseklikten serbest bırakılıyor....o. 1 m > Yere her çarpmasında 0,5 J enerji kaybeden cisim, ikinci çarpışından sonra en fazla kaç cm yükselir? (Hava sürtünmesi önemsiz.) A) 50 B) 60 C) 75 D) 80 K L M Şekildeki ortamda KL yolu sürtünmesiz, LM yolu sürtünmelidir. Yol boyunca F kuvvetinin etkisindeki cisim K den harekete geçip, M ye kadar ilerleyebiliyor. KL = LM = x olduğuna göre; I. Cisim K den M ye gelene kadar F kuvveti cisim üzerinde 2F x kadar iş yapmıştır. II. Sürtünme kuvveti F den büyüktür. III. Cisim L den M ye gelene kadar sürtünme kuvvetinin yaptığı işin büyüklüğü 2F x tir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) II ve III B) İv e li D) I, II ve Q COŞKU 107

97 Kuvvet ve Hareket Bir öğrenci şekildeki eşit bölmeli çubuğu kullanarak Kaldıraçta kuvvet kazancı, kuvvet kolunun uzunluğu ile doğru orantılı değişir. hipotezini kanıtlamak istiyor. Bunun için öğrenci aşağıdaki işlemlerden hangisini yapmalıdır? A) Sırayla K, L, M noktalarına 20 N luk yük asılarak, T noktasına bağlı dinamometreye aşağı doğru kuvvet uygulamalı. B) L noktasına 20 N luk yük asılıyken S noktasından aşağı doğru uygulanan kuvvet dinamometreyle ölçülmeli. C) Destek N deyken 20 N luk yükü K ye koyup T den uygulanan kuvvet ölçülmeli. D) Destek N de iken K noktasına 30 N luk bir yük asıp, sırasıyla R, S ve T noktalarından aşağı doğru uygulanan kuvvet ölçülmeli. Şekildeki sistemlerin tamamında dişliler, dönme eksenleri kendilerininkiyle aynı olan kasnaklarla perçinlidir. Buna göre, sistemlerin hangilerinde kuvvetin (F) şekildeki gibi uygulanmasıyla yük (P) yukarıya kaldırılabilir? A) I ve II C) II ve IV B) İve III D) III ve IV 2 L Özdeş yükler, şekildeki konumlarından sürtünmeleri ihmal edilen eğik düzlemlerin üst uçlarına sabit hızlarla çıkartılıyor. Buna göre, Yukarıdaki basit makine örnekleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Pense ve levyede destek ortadadır. B) Fındık kıracağı ve maşada destek uçtadır. C) Levye ve fındık kıracağında yoldan kazanç vardır. D) Maşada kuvvetten kayıp vardır. I. 1 ve 2 cisimleri üzerinde eşit miktar iş yapılmıştır. II. F1 diğer kuvvetlerden daha küçüktür. III. En büyük potansiyel enerjiyi 3 cismi kazanmıştır. ifadelerinden hangileri doğrudur? (Bölmeler eşit aralıklıdır.) A) Yalnız II C) II ve III B) I ve II D) I, II ve III Q COŞKU

98 3. ÜNİTE yaşamımızdaki Elektrik

99 ELEKTRİKLENME Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; Yün kumaşa sürtülmüş plastik ya da cam çubuk kağıt parçalarına yaklaştırıldığında şekildeki gibi kağıt parçalarını çektiği gözlenir. 1. i Bazı maddelerin veya cisimlerin birbirlerine temas ettirildiğinde elektriklenebileceğim, 1.2 Aynı yolla elektriklendikten sonra aynı cins iki maddenin birbirlerini dokunmadan ittiğini, farklı cins iki maddenin ise birbirlerini dokunmadan çektiğini, 1.3 Deneysel sonuçlara dayanarak iki cins elektrik yükü olduğunu, 1.4 Elektrik yüklerinin pozitif ( + ) ve negatif (-) olarak adlandırıldığını, öğrenmiş olacağtm. Elektrik Nedir? Bazen üzerinizdeki yün kazağı çıkarırken çıtırtılar ve hafif kıvılcımlar çıktığını görmüşünüzdür. Ayrıca otomobilden inip kapı koluna dokunduğumuzda, evimizin metal olan kapı tokmağına dokunurken cırt diye bir ses duyar ve irkiliriz. Bu duruma da elektrik çarptı deriz. Saçlarımızı plastik tarak ile tararken saçların havalandığını görürüz. Plastik tarak W 1 Yün kumaşa sürtülmüş ebonit(plastik) çubuk, yine yün kumaşa sürtülmüş küçük plastik topa yaklaştırıldığında çubuk ve topun birbirlerini ittikleri gözlenir. Yün kumaşa sürtülmüş ebonit(plastik) çubuk, ipek kumaşa sürtülmüş küçük cam bilyeye yaklaştırıldığında birbirlerini çektikleri gözlenir. ipek kumaşa sürtülmüş cam çubuk, yine ipek kumaşa sürtülmüş küçük cam bilyeye yaklaştırıldığında birbirlerini ittikleri gözlenir. Günlük yaşantımızda karşılaştığımız bu ve benzeri olaylar maddelerin elektriklenmesi ile ilgilidir. Yukarıda bahsedilen olayların niçin ve nasıl meydana geldiğini basit deneylerle anlaşılabilir. Bu deneylerden anlaşılacağı gibi, itme ve çekme şeklindeki etkileşmeler elektriklenme adı verilen bir olayın sonucunda gerçekleşir. Gözlemlediğimiz bu sonuçlar, ebonit ve cam çubuklar üzerinde farklı elektriksel özelliklerin olduğunu gösterir. 110) 0 COŞKU

100 Elektriklenme İki Farklı Yük Vardır Bilim insanları yaptıkları araştırmalar sonucu maddelerin yapısında iki farklı elektrik yükü bulunduğunu tespit etmiştir. Pozitif yükler (+) ile negatif yükler (-) ile sembolize edilir. Sıra Sizde i Plastik çubuk yün kumaşa, cam çubuk ipek kumaşa sürtüldüğünde her birinin yükleri için aşağıdakilerden hangisi doğru olur? Ebonit (plâstik) çubuk, yünlü kumaşa sürtülünce bir miktar (-) yük, yünlü kumaştan çubuğa geçer. Böylece ebonit çubuk (-), yünlü kumaş (+) yüklü olur. Plastik çubuk Yünlü kumaş Plastik çubuk A) + B) + C) - D) - Cam çubuk Yün kumaş İpek kumaş Cam çubuk İpek kumaş ( Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce bir miktar (-) yük cam çubuktan ipek kumaşa geçer. Böylece cam çubuk (+), ipek kumaş (-) yük kazanır. Örnek -1 < 1.5 Aynı elektrik yüklerinin birbirini ittiğini, farklı elektrik yüklerinin ise birbirini çektiğini, 1.6 Negatif ve pozitif yüklerin birbirine eşit olduğu cisimlerin, nötr cisim olarak adlandırıldığını, öğrenmiş olacağım. K çubuğu L bezi M çubuğu K çubuğu L bezine sürtülerek elektriklendiriliyor. Daha sonra K çubuğu yüklü M çubuğuna yaklaştırıldığında çubuklar birbirini itiyor. Buna göre K, L, M cisimlerinin yükleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? K L M A) B) C) - D) Çözüm K çubuğu L bezine sürtüldüğü için ikisi de zıt yükle yüklenir. K çubuğu yüklü M çubuğuna yaklaştırıldığında ise çubuklar birbirini ittiği için ikisi de aynı cins yüklü olmalıdır. Bu açıklamalara en uygun seçenek A dır. Cevap A Yüklü Cisim Ne Demektir? Yandaki gibi üzerindeki pozitif ve negatif yük sayısı eşit olun cisimlere nötr cisim adı verilir. Pozitif (+) yüklü cisim Yandaki gibi üzerindeki pozitif (+) yük sayısı negatif (-) yük sayısından fazla olan cisimlere pozitif yüklü cisim adı verilir. Yandaki gibi üzerindeki negatif (-) yük sayısı pozitif (+) yük sayısından fazla ise böyle cisimlere negatif yüklü ci- Negatif (-) sim adı verilir. yüklü cisim Nötr bir cisim dışardan (-) yük alırsa, cisim üzerindeki (-) yük miktarı (+) yük miktarından fazla olacağı için cisim (-) yüklü olur. Nötr bir cisim dışarıya (-) yük verirse cisim üzerindeki (+) yük miktarı (-) yüklerden fazla olacağı için cisim (+) yüklü olur. 0 COŞKU

101 Elektriklenme Örnek -2 Anahtar Bilgi Cisimlerin yük miktarları ne olursa olsun birbirlerine uyguladıkları kuvvetlerin büyüklükleri eşittir. Yük durumları şekildeki gibi gösterilen X, Y, Z ve T cisimlerinden hangileri (+) ile yüklüdür? A) X B) Y C) Z D) T Çözüm Doğru cevabı bulmak için cisimlerin üzerindeki (+) ve (-) leri sayalım. X ve Z cisimleri üzerinde (-) sayısı (+) dan fazladır. Bu nedenle X ve Y (-) yüklüdür. Y cisminde ise (+) ve (-) sayıları eşittir. Öyleyse Y nötr dür. T cisminde ise (+) lar (-) lerden fazladır. Öyleyse T cismi (+) yüklüdür. Cevap D Sıra Sizde -2 Yüklü cisimlerin birbirlerine uyguladıkları elektriksel kuvvet; Cisimlerin yük miktarı arttıkça büyür. Cisimler arası uzaklık arttıkça küçülür. Örnek -3 Yüklü S cisminin, K küresini iterken L küresini çektiği gözlemleniyor. Buna göre, cisimlerin yükleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? Aşağıdakilerin hangisi sonucunda bir cisim (+) yükle yüklenebilir? c o A) S cismi + K küresi A) Cismin dışarıdan (+) yük alması ile c B) B) Cismin dışarıya (+) yük vermesi ile 2 3 C) Vb C) Cismin dışarıya (-) yük vermesi ile 0 u D) - nötr - D) Cismin dışarıdan (-) yük alması ile Çözüm + L küresi + Yüklü Cisimler Birbirlerine Kuvvet Uygular Aynı cins yükle yüklü cisimler birbirlerine zıt yönlerde kuvvet uygular ve birbirlerini iter. Şekildeki (-) yüklü balonlar birbirlerini iter. Zıt cins yükle yüklü cisimler birbirlerini çeker. Bu durumda da cisimler birbirlerine zıt yönde kuvvet uygular. Bu kuvvetler çekme yönündedir. Şekildeki zıt yüklü balonlar birbirlerini çeker. Yüksüz cisimler birbirlerine kuvvet uygulamadıkları için birbirlerini ne iter, ne de çeker. Şekilde S cisminin K cismini ittiği görülüyor. Öyleyse S ve K nin yükleri aynı cinstir. Yani ikisi de (+) ya da ikisi de (-) dir. Ancak S cismi L yi çekiyor. Öyleyse S ve L zıt işaretli yüklere sahip olmalıdır. S ve K nin aynı cins, L nin ise S ile zıt cins yüke sahip olduğu durum C seçeneğinde verilmiştir. Sıra Sizde 3 Elektrik yüklü üç iletken cisim şekildeki gibi dengededir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Y ve Z cisimleri aynı cins yükle yüklüdür. B) X ve Z cisimleri birbirini iter. C) X (+) yüklü ise Z (-) yüklüdür. yalıtkan ayak D) X, Y ve Z aynı cins yükle yüklüdür. Cevap C Q COŞKU

102 Elektriklenme Kazanımlar B u bölüm ü bitirdiğimde; 1. 7 Yüklü bir cismin başka bir cisme dokundurulunca onu aynı tür yükle yükleyebileceği- ni ve bu cisimlerin daha sonra birbirini itebileceğini, 1.8 Elektriklenme olaylarında cisimlerin negatif yük alış-verişi yaptığını ve cisimler üzerinde pozitif veya negatif yük fazlalığı (yük dengesizliği) oluştuğunu, öğrenmiş olacağtm. Dokunma (Temas) ile Elektriklenme Daha önce de görüldüğü 1r Plastik piastik gibi plastik çubuk ile yünlü X - ^ çubuk kumaş birbirine sürtülerek, cam çubuk ile ipek kumaş + birbirine sürtülerek elektriklendirilir. Bu durum dokunma ile elektriklendirm e olarak adlandırılır. Burada yalıtkan cisimlerin birbirlerine sürtülmesi temas yüzey alanını artırarak temas ile yükleme miktarının artmasını sağlar. Yüklü bir cismi yüksüz bir cisme dokundurarak yükleyebiliriz. Yüklü bir cismi yüksüz iletken bir cisme dokundurursak cisimler arasında yük geçişi olur. Başlangıçta nötr olan yünlü kumaş parçasıyla plastik balonu aşağıdaki gibi birbirlerine sürtelim. Sürtünen bölgede yün kumaştan balona (-) yükler geçer. Yüklü iki iletken cisim birbirine dokundurulduğunda son yükleri farklı işaretli olamaz. İkisi de aynı yüklü ya da ikisi de nötr olur Aşağıdaki örneklerde özdeş iletken cisimler arasındaki yük alış verişi sonucu cisimlerin son yükleri görülmektedir. w nötr :0 0 Örnek -4 0 # -0 nötr W MA â nötr nötr * 0 * Özdeş ve eşit miktar (+) yükle yüklü iki metal küre birbirine dokunduruluyor. Buna göre, I. Küreler arasında (+) yük geçişi olur. II. Küreler arasında (-) yük geçişi olur. III. Kürelerin ikisi de nötr olabilir. yargıları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Yalnız I doğru B) II ve III doğru Bunun sonucunda balonun sürtünen kısımları (-), yün kumaşın sürtünen kısımları ise (+) ile yüklenir. Daha sonra kumaş parçası ve balonu birbirlerine yaklaştırırsak, zıt yükle yüklü olduklarından birbirlerini çektiklerini gözlemleriz. Şekildeki pozitif yüklü K küresini nötr L küresine dokunduralım. Pozitif yükler hareket edemeyeceği için L küresinden K küresine negatif yükler geçer. Bu durumda her ikisi de aynı cins yükle yüklenir ve birbirlerini iter.,++ % C) Yalnız II doğru Çözüm D) Üçü de yanlış Cisimlerin elektriklenmesinde hareket edebilen yalnızca (-) yüklerdir. (+) yükler hiçbir zaman hareket edemez. Bu nedenle I yanlıştır. Cisimler eşit miktar (+) yükle yüklü olduğuna göre küreler arasında yük geçişi olmaz. Bu nedenle II yanlıştır. Cisimlerin ikisi de (+) yüklü olduğu için birbirlerini nötr yapamazlar. Bu nedenle III yanlıştır. Cevap D ^ COŞKU :1 1 3 i

103 Elektriklenme Sıra Sizde 4 Aşağıdaki yükleri belirtilmiş iletken cisimler, birbirlerine dokunduruluyor. Buna göre hangi durumda, cisimler arasında bir yük alışverişi olmayabilir? (N : nötr) Örnek -5 Yüklü K cismi, nötr olan L ve M cisimleri ile birlikte farklı biçimlerde tutuluyor. K, L, M iletken olduğuna göre, hangi durumda cisimlerin yük dağılımları doğru gösterilmiştir? A)0 B ) N A) C) N + D) Etki İle Elektriklenme Yüklü bir cisme başka yüklü cisim yaklaştırıldığında aynı tür yükler birbirini itip, zıt yükler birbirini çekeceği için iletken cisimlerin üzerinde bir yük hareketi oluşacaktır. Şekil - 1de metal çubuk iple asılıp, alt kısmına küçük kağıt parçaları konduğunda çubuğun kağıt parçalarını çekmediği gözleniyor. O hâlde metal çubuk yüksüzdür. Şekil - 1 Şekil II Daha sonra yünlü kumaşa sürtülen plâstik tarak Şekil-II deki gibi çubuğa dokunmadan yaklaştırıldığında, metal çubuğun kağıt parçalarını çektiği gözleniyor. Buradan da anlaşılacağı gibi, yüklü bir cisim elektriklenmemiş başka bir cisme yaklaştırılırsa onu etkiler. Yani taraktaki (-) yükler, çubuktaki (-) yükleri iterek çubuğun bir ucunun (+), diğer ucunun da (-) yüklenmesine neden olur. Bu çeşit elektriklenmeye etki ile elektriklenme denir. Anahtar Bilgi Yüklü bir K cismi nötr hâldeki L küresini etki ile elektrikleyerek kendisine doğru çeker. + W yüklü K L küresi K küresine dokunduğunda L de aynı cins yükle yüklenir ve K küresi L yi iter. + + Çözüm D) K yüklü, L ve M nötr olduğu için birbirlerine temas ettiğinde hepsi de aynı cins yükle yüklenir. Yüklü ve iletken bir cisim, nötr ve iletken bir cisme yaklaştırıldığında nötr cismin yüklerinden kendi yüküne zıt olanları cismin yakın tarafına çeker, diğerlerini ise cismin uzak tarafına iter. Birbirlerine dokunan cisimler ise zıt yüklere sahip olamaz. Buna göre A, B, C yanlıştır. D seçeneğinde K ve L birbirine dokunmaktadır ve aynı cins yük ile yüklenmiştir. K cismi M yi etki ile elektriklendirmiştir. M nin K ye yakın kısmı (-), uzak kısmı (+) yüklenmiştir. D seçeneğinde cisimlerin yük dağılımı doğru verilmiştir. Cevap D Sıra Sizde - 5 yahtkan zemin (-) yüklü K küresi, birbirlerine dokunmakta olan, yalıtkan zemindeki iletken X, Y, Z cisimlerine şekildeki gibi yaklaştırılıyor. Cisimler bu durumdayken aynı anda birbirlerinden ayrılıyor. Daha sonra K küresi uzaklaştırılıyor. Buna göre, son durumda X, Y ve Z cisimlerinin yük cinsleri, aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? A) + B) + C) - D) + Nötr Nötr Q COŞKU

104 Elektriklenme Kazanımlar Bu bölüm ü bitirdiğim de; 1.9 Elektroskopun ne işe yaradığını ve bir elektroskop tasarlanabileceğini, öğrenmiş olacağım. Elektroskop İletken topuz Yalıtkan iletken çubuk Hareketli ve iletken yapraklar Bir cismin elektrikle yüklü olup olmadığını, yüklü ise yük türünü bilmemize yarayan araca elektroskop adı verilir. A Nötr bir elektroskopta yapraklar kapalıdır. (-) yüklü bir cisim, elektroskobun topuzuna d e ğ d ird i ğinde yüklerin bir kısmı elektroskoba geçer. Yapraklar (-) yükle yükleneceği için birbirini iter. Bu yüzden yüklü bir elektroskopta yapraklar açıktır. Yük miktarı arttıkça açıklık da artar. Yük türü bilinen bir elektroskop kullanarak başka bir cismin yükü bulunabilir. Durum 1 Nötr (yüksüz) bir elektroskobun +++ topuzuna (-) yüklü bir cisim yaklaştırılırsa, aynı tür yükler birbirlerini iteceğinden elektroskoptaki (-) yükler itilerek yapraklara gider. Yapraklar (-) ile yüklenir. Birbirlerini iten (-) yüklü yapraklar açılır. (-) yüklerin azalmasından dolayı elektroskobun topuzu (+) yükle yüklenir. Ancak elektroskobun toplam yükünde bir değişme olmamıştır. Bu durum, yüklü cisim geri çekildiğinde son bulur ve yapraklar tekrar kapanır. Durum 2 (-) yüklü bir elektroskobun topuzuna yine (-) yüklü bir cisim yaklaştırılırsa, aynı tür yükler birbirlerini iteceğinden topuzdaki bazı (-) yükler yapraklara gider. Yapraklardaki (-) lik artar. Birbirlerini daha fazla iten (-) yüklü yapraklar daha da açılır. Durum 3 (-) yüklü bir elektroskobun topuzuna (+) yüklü bir cisim yaklaştırılırsa, zıt yükler birbirlerini çekeceğinden (-) yüklerde topuza doğru hareketlenme gözlenir. Yapraklardaki (-) yük miktarı azaldığından birbirlerini eskiye göre daha az iter ve yapraklar biraz kapanır. Durum 4 (-) yüklü bir elektroskobun topuzuna yine (-) yüklü bir cisim değdirilse, elektroskoptan cisme ya da cisimden elektroskoba (-) yük geçişi olabilir. Cismin büyüklüğü ve yük miktarı ile orantılı olarak şu durumlar oluşabilir: (-) yükler elektroskoptan cisme geçiyorsa, yapraklar biraz kapanır. (-) yükler cisimden elektroskoba geçiyorsa elektroskoptaki yük miktarı artacağından yapraklar daha da açılır. -» Cisimle elektroskop arasında yük alışverişi olmuyorsa yapraklar hareket etmez. Durum 5 - ^ + A (-) yüklü bir elektroskobun topuzuna (+) yüklü bir cisim değdirilirse, elektroskoptan cisme (-) yük geçişi olur. Cismin büyüklüğü ve yük miktarı ile orantılı olarak şu durumlar oluşabilir: Yüklü cisme geçen (-) yük miktarı az ise yapraklar biraz kapanabilir. -> Elektroskoptaki fazla olan (-) yüklerin tümü giderse artık (-) yüklerin sayısı (+) lara eşit olur ve elektroskop da nötrleşir ve yapraklar tamamen kapanabilir. Yüklü cisimdeki (+) yük sayısı çok fazla ise çok sayıda (-) yükü çeker ve yapraklar önce kapanır, sonra tekrar açılabilir. Bu durumda cisim de yapraklar da (+) yüklü olur. Örnek -6 Şekildeki elektroskopla ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) Elektroskop pozitif yükle yüklü olabilir. B) Elektroskop nötr dür. C) Elektroskobun yaprakları zıt yükle yüklüdür. D) Elekroskobun yaprakları plastikten yapılmıştır. Q COŞKU 115

105 Elektriklenme Çözüm Elektroskobun topuzu, yaprakları ve bunları birbirine bağlayan çubuk iletken olmalıdır. Aksi durumda yüklerin topuzdan yapraklara iletimi gerçekleşmez ve elektroskop görevini yapamaz. Elektroskobun yaprakları açık olduğuna göre, yapraklarının (+) ya da (-) ve aynı cins elektrik yüküyle yüklü olması gerekir. Yapraklardan biri (+) diğeri ise (-) yüklü olamaz. A seçeneğinde verilen doğru, diğerleri yanlıştır. Cevap A Kazanımlar B u bölümü bitirdiğimde; 1.10 Yüklü cisimlerden toprağa, topraktan yüklü cisimlere negatif yük akışının topraklama olarak adlandırıldığını, 1.1 Cisimlerin birbirine dokundurulmadan etki ile elektriklenerek zıt yükle yüklenebileceğini, öğrenmiş olacağım. Topraklama Sıra Sizde -6 Nötr bir elektroskobun topuzuna yüklü bir cisim yaklaştırıldığında, elektroskoptaki yük dağılımı aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? (N : nötr) Yüklü bir cismin iletken tel ile toprağa bağlandığında üzerindeki fazla yükleri kaybederek nötr hâle geçmesine topraklama denir. Yerküre, yük taşıma kapasitesi yüksek, büyük ve nötr dev bir küre olarak düşünülür. Nötr iletken bir küreye aşağıdaki gibi (-) yüklü bir cisim yaklaştıralım. Cisimdeki (-) yükler küre üzerindeki eksi yükleri iteceği için kürenin cisme bakan tarafı (+) yüklü, diğer tarafı (-) yüklü olur. (-) yüklerin biriktiği taraftan toprağa iletken bir tel bağlarsak, küreden toprağa doğru (-) yük akışı olur. Toprak bağlantısını kesersek cisim üzerinde sadece (+) yükler kalır. Böylece nötr bir cismi + ~ topraklama yöntemini kullaf \.+ Jp narak tesir (etki) ile (+) yükle yüklemiş oluruz X i _ (S 1 a Sıra Sizde -7 Bir öğrenci, bir cam çubuğu onbeş yirmi kez ipek kumaşa sürtüyor. Ardından cam çubuğu yüksüz elektroskobun topuzuna değdiriyor ve yaprakların açıldığını görüyor. Buna göre öğrenci, aşağıdaki yargılardan hangisinin yanlış olduğunu farkeder? Anahtar Bilgi (-) yüklü cisim iletken bir telle toprağa bağlanırsa cisimdeki fazla olan (-) yükler toprağa akar ve cisim nötr olur. (+) yüklü cisim iletken bir telle toprağa bağlanırsa, cisimdeki (+) yükler hareket edemeyeceği için topraktan cisme (-) yük gelir ve cisim nötr olur. A) Yapraklar zıt yükle yüklenmiştir. B) Cam çubuk sürtünmeyle elektriklenmiştir. C) Cam çubuk ve ipek kumaş, zıt yükle yüklenmiştir. D) Elektroskop yüklenmiştir. 0 COŞKU

106 ) Elektriklenme Örnek -7 ßS Kazanımlar {çözüm Toprak Şekildeki yüklü S cismi iletkendir. Anahtar kapatıldığında S cismi topraklanmış olur. Buna göre, S cismi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Başlangıçta cisim negatif yüklüdür. B) Cisim topraklandığında cisimden toprağa negatif yükler akar. C) Cisim topraklandığında pozitif yükler topraktan cisme aktarılır. D) Son durumda cisim nötr olur. Çözüm Yalıtkan ayak üzerindeki S cisminin (-) yükleri (+) yüklerinden fazla olduğuna göre cisim (-) yüklüdür. Anahtar kapatılarak toprak bağlantısı yapıldığında S cismi üzerindeki fazla (-) yükler toprağa akar ve cisim nötr hâle geçer. Bu açıklamalara göre, seçeneklerde verilenler değerlendirildiğinde C seçeneğindeki ifadenin yanlış olduğu anlaşılır. Sıra Sizde -a Şekildeki düzenekte K anahtarı kapatılınca ne olur? İletken cisim Cevap C Öğretmenin sorduğu soruya öğrenciler şu cevapları veriyor: Topraktan E cismine (-) yükler gelir. Gül K anahtarından yük geçmez. Hilâl f t -v *- Buna göre hangi öğrencilerin verdiği cevaplar doğrudur? A) Faruk ve Emine C) Faruk ve Gül B) Emine ve Gül D) Emine ve Hilal Bu bölümü bitirdiğimde; 1.12 Elektriklenmenin teknolojideki ve bazı doğa olaylarındaki uygulamalan hakkında bilgiler öğrenmiş olacağım. Günlük Yaşamda Durgun Elektrik Günlük yaşamda, gergin ve asabi olan insanların vücudundaki durgun yük miktarının fazla olduğu söylenir. Doktorlar bu tür hastalarına, kumsalda veya çimende çıplak ayakla yürüyerek üzerlerindeki yükü topraklamalarını tavsiye ederler. Duş alan, elini yüzünü yıkayan bir insan da üzerindeki elektrik yükünü su ile topraklamış olur. Halı sahalarda top oynayan öğrenci, hareketi sırasında vücudunda biriken yükleri, toprağa bağlanan metal direkleri tutarak topraklayabilir. Hava ve yerle sürtünme sonucu tankerlerde yük birikir. Bu yük kıvılcımlanmaya sebep olursa patlama olabilir. Bu yüzden yanıcı ve patlayıcı madde taşıyan tankerler, bu maddeler doldurulurken ve boşaltılırken mutlaka topraklanır. Bazı tankerlerin arkalarına yere değecek şekilde zincir takılır. Zincir, tankerin üzerinde biriken yükleri toprağa aktararak nötrleme yapar ve tehlikeyi önler. Uçakların üzerinde de hava sürtünmesiyle yük birikmesi olur. Bu yükler, uçak yere inince tekerleklerdeki iletkenlerle nötrlenir. Fabrika bacalarında da elektrostatik toz tutucular dumanın içindeki ağır ve zararlı parçacıkları tutar. -» Elektrostatik boyalar, pompadan çıkarken elektrik yükleriyle yüklenir. Ayrıca boyanacak olan metal eşyalar ile boya damlacıkları zıt yükle yüklenir. Boya tabancasından çıkan boya damlacıkları aynı yükle yüklü olduğu için birbirlerini iterek havada uçarlar. Boya damlacıkla- 0 COŞKU

107 Elektriklenme rı ile metal eşya zıt yüklü olduğu için birbirlerini çekerler böylece boya damlacıkları metal çişimin her noktasına yapışır. -» Eter, alkol gibi yanıcı ve düşük sıcaklıklarda buharlaşabilen sıvıların kullanıldığı yerlerde küçük bir kıvılcım yangına sebep olabilir. Bu maddelerin kullanıldığı ameliyathane ve laboratuvar gibi ortamların zeminleri iletken maddelerle kaplanır. Omek -8 Yağışlı bir günde aşağıdaki hangi konumlarda bulunmak, yıldırım düşmesinden korunmak adına güvenlidir? Şimşek ve Yıldırım Rüzgârın etkisiyle sürüklenen bulutlar hem havayla hem de birbirleriyle sürtününce elektrikle yüklenir. Bu bulutlar birbirine yaklaşınca aralarında bir yük boşalması olur. Şimşek adını verdiğimiz bu olay gerçekleşirken şiddetli bir ışık çıkar ve arkasından ses (gök gürültüsü) duyarız. I. Bir tepenin yüksek noktası Düz arazide bir ağacın altı Bulutlarda gerçekleşen bu olay, bulutla yer arasında da olabilir. Yüklü bulut, üzerinden geçtiği toprakta zıt yükleri kendine doğru çeker. Sonra şiddetli bir ışık ve ses çıkararak yük boşalması olur. Bulut ve yer arasındaki bu elektrik boşalmasına yıldırım denir. Yıldırım düşerken çok büyük bir enerji açığa çıkar. Canlılar bu sırada zarar görebilir. Yıldırımın zararlarından korunmak için, Yıldırımlı havalarda bina dışında ya da otomobil dışında durmamalı Açık bir alanda şemsiyeyle dolaşmamalı Ağaç veya direklerin altında beklememeli - Yüksek yerlerde bulunmamalıyız. Bilindiği gibi yükler sivri uçlarda birikir. Düz, geniş bir alanda ya da yüksek yerde bulutlara en yakın cisim biz olursak yıldırım çarpabilir. Yıldırımdan korunmak için, binaların üstüne metal bir çubuk yerleştirilir. Metal çubuk, tellerle, yerde toprağa gömülü metal levhaya bağlıdır. Çubuk, yükleri çekerek toprağa iletir. Bu düzeneğe yıldırım savar (p a ra to ner) denir. Minarelerin ve çok yüksek binaların üzerinde yıldırımsavar bulunduru lm a s ı gerekir. I. Düz arazide elde IV. Yanında yüksek ağaçlar şemsiye ile bulunan evin içinde I Çözüm I, II ve III konumlarında bulunan insanlara yıldırım düşme ihtimali yüksektir. Çünkü bulutlardaki elektrik yükleri en kısa yoldan yere ulaşmak isteyeceklerdir. Ancak yanında yüksek ağaçlar olan evin içinde bulunmak yıldırımdan korunma adına güvenli bir durum olur. Evin yanındaki ağaçların yüksek olması bu açıdan avantajlıdır. Sıra Sizde -9 Aşağıda verilenlerden hangisi, şimşek ve yıldırımla ilgili yanlış bir bilgi içerir? A) Gök gürültüsünün nedeni, şimşek ve yıldırım esnasında havanın anîden ısınıp genleşmesidir. B) Binaları yıldırımdan korumaya yarayan araçlara paratoner denir. C) Bir buluttan diğerine yük akışına yıldırım denir. D) Yüksek yerlere yıldırım düşme ihtimali daha fazladır. T 118 0, COŞKU

108 T T ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Elektriklenme Kazanım Pekiştirme -1 Kazanım Pekiştirme -4 Aşağıdaki cisimlerin (+), (-) ya da nötr olma durumlarını altlarına belirtiniz. Aşağıdaki cisimler yalıtkan zemin üzerinde durmaktadır. Yükleri belirtilen cisimlerin birbirlerine uyguladıkları kuvvetlerin yönlerini çizerek gösteriniz SSL- & Kazanım Pekiştirme Yalıtkan sapından tutulan cisim K, L, M cisimlerine yaklaştırıldığında itme ya da çekme durumlarını belirtiniz. t â - = ip Kazanım Pekiştirme -5 Aşağıdaki şekillerde anahtarlar kapatıldığında gerçekleşen yük hareketini üzerlerinde gösteriniz. Cisimlerin son yük durumlarını belirtiniz. Kazanım Pekiştirme -3 Aşağıdaki nötr elektroskoplara iletken yüklü cisimler yaklaştırılıyor veya dokunduruluyor. Buna göre elektroskopların yapraklarının konumlarını çiziniz. Yaprakların ve topuzun yüklerini üzerinde gösteriniz. O Kazanım Pekiştirme -6 Aşağıda verilen durumlarda etki ile elektriklenme sonucu yalıtkan ayak üzerinde duran cisimlerdeki yük dağılımını belirtiniz. Yalıtkan cs- K ve L iletken ve nötr kürelerdir. K, L, M yalıtkanlar ile ayrılmış iletken cisimlerdir. 0 COŞKU (119

109 ELEKTRİKLENME KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıdaki şekillerde cisimler üzerindeki (+) ve (-) yük miktarları gösterilmiştir. Buna göre, hangi cisim nötr değildir? B) 4. Elle tutulan demir kaşık yünlü kumaşa sürtüldüğünde elektriklenmemesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir? A) Metallerin paslanabilmesi B) Metallerin elektriği iletebilmesi C) İnsan vücudunun yalıtkan olması D) Demir kaşığın elektriği iletmemesi C) Başlangıçta yüksüz olan cam çubuk ipekli kumaşa sürtüldüğünde, son yük durumları aşağıdakilerden hangisi gibi olur? + Cam çubuk İpekli kumaş Yünlü kumaşa sürtülen plastik tarağın saçımızı çekmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir? A) Plastik tarağın elektriklenmesi B) Plastiğin yalıtkan özellik göstermesi C) Saçımızın kuru ve temiz olması D) Sürtmeyle tarağın elektron vermesi İletken kürelerden K ve M yalıtkan iplerle tavana asılı, L küresi ise yalıtkan ayak üzerinde durmaktadır. Yük-... B... lü küreler şekildeki gibi dengededir. Buna göre, kürelerin yükleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? K L A) + + B) - + C) + - D) - - Nötr 6. Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Karşılıklı duran iki cismin yük miktarını arttırmak, aralarındaki itme ya da çekme kuvvetini azaltır. B) Dokunma ile yüklenen cisimler aynı cins yüke sahip olur. C) Birbirlerine sürtülen cisimler, başlangıçta nötr olmalarına rağmen sonra zıt yükle yüklenebilir. D) Yalıtkan cisimler, üzerlerindeki yükü belli bölgelerinde tutar. Aşağıdakilerden hangisi, elektriksel çekim kuvvetiyle ilgili değildir? A) Yünlü kumaşa sürtülmüş tarağın kağıtları çekmesi B) Televizyon ekranının tozları kendine çekmesi C) Mıknatısın çivileri çekmesi D) Yıldırım düşmesi 120; Q COŞKU

110 Elektriklenme 8. Şekildeki gibi esnek bir yaya asılmış yalıtkan K cismi (+) yükle yüklüdür. K cisminin tam altına X cismi yerleştirildiğinde K cismi (I) yönünde, Y cismi yerleştirilince (II) yönünde hareket ediyor. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) X cismi (-) yüklüdür. B) Y cismi (+) yüklüdür. C) X ve Y birbirini iter. D) Y ve K cisimleri zıt yüklüdür. 11. Bilgi 1 : Cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce çubuk pozitif yükle yüklenir. Bilgi 2 : Plastik çubuk yün kumaşa sürtülünce çubuk negatif yükle yüklenir. plastik çubuk yün kumaş ipek kumaş Çubuklar yukarıdaki gibi kumaşlara sürtüldükten sonra aşağıda gösterildiği gibi nötr alüminyum küreciklere ayrı ayrı yaklaştırılıyor. 9. / ıı ııı t * & * İt * Nötr elektroskoba + yüklü cisim dokunduruyor. Sonuç: Yapraklar açılıyor. Elektroskoba - yüklü cisim dokunduruyor. Sonuç: Yapraklar kapanıyor. Elektroskobun topuzunu topraklıyor. Sonuç: Yapraklar açılıyor. Elektroskopla yukarıdaki deneyleri art arda yapan bir öğrenci, verilen sonuçlardan hangisiyle karşılaşmaz? A) İv e li C) II ve II B) YalnızI D) I, II ve Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) I. deneyde çubuk alüminyum küreciği önce iter sonra çeker. B) II. deneyde çubuk alüminyum küreciği iter. C) I. deneyde alüminyum kürecik hareketsiz kalır. D) Her iki deneyde de alüminyum kürecik tesir ile elektriklenir. 10. Aşağıdaki şekillerde, yüklü cisimlerin birbirine uyguladığı kuvvetlerin yönleri oklarla gösterilmiştir. 12. K cismindeki negatif yük sayısı pozitif yük sa- e fio yısından fazladır. j RSf K cismi nötr bir elektroskoba yaklaştırıldı- (çözüm 3 w ğında, elektroskobun yük dağılımı aşağıdakilerden hangisi gibi olur? A) IV. Bu şekillerden hangilerinde, cisimler arasındaki elektriksel kuvvetlerin yönleri doğru gösterilmiştir? A) Yalnız I C) II ve III B) İve III D) II ve IV Q COŞKU 121

111 Elektriklenme 13. Yüklü cisimler, yük işaretleri aynıysa birbirlerini iter, farklıysa çeker. jfğ S Yüklü bir cisim, iletken ve nötr cismi etkiyle yükleyerek çekebilir. -* Nötr cisimler birbirlerine elektriksel kuvvet uygulamaz. J L L Şekil -/ Lİİl. llilui Şekil -II 16. Aşağıdaki olaylardan hangisi, elektrik yüklerinin boşalması ile ilgili deâildir? A) Şimşek çakmasının oluşumu B) Yeni yıkanmış ve kurumuş yün kazağımızı giyerken çıtırtılar duymamız C) Elektrik ampulünün ışık vermesi D) Petrol tankerlerinin arkasına yere temas edecek şekilde zincirler takılması Yalıtkan zemin üzerindeki iletken K, L, M cisimleri serbest bırakıldıklarında, oklarla gösterilen yönlerde harekete geçiyor. Buna göre, bu cisimlerden hangileri nötr olabilir? A) Yalnız K C) Yalnız M 1 4. Yalıtkan bir zeminde duran nötr A, B, C iletken cisimleri birbirinden ay- -J rılmıştır. m(çözüm B) Yalnız L D) K ya da L 17. (+) yüklü X küresi, Z ucundan topraklanmış iletken cisme şekildeki gibi dokundurulup ayrılıyor. Buna göre, son durumda küredeki ve cismin Y ve Z uçlarındaki yük durumu ne olur? Küre Y Z 5 A) nötr nötr nötr B cismine (-) yüklü bir cisim dokundurulup B) çekilirse, cisimlerin yük dağılımı nasıl olur? 3 C) «*> 0 D) nötr + nötr A) B) I 1 1 ) D) Bir elektroskop şekildeki gibi (-) yüklüdür. Elektroskobun topuzuna aşağıdaki iletken çubuklar dokunduruluyor. Buna göre, hangi iki çubuk sırasıyla dokundurulduğunda, elektroskop yaprakları her dokunuşta da kesinlikle hareket eder? A) L, K B) K, M C) M, K D) L, M ilk anda I konumunda duran iletken K küresi, L cismi yaklaştırıldığında II konumuna gelerek L cismine değiyor. Sonra III konumuna giderek dengede kalıyor. Buna göre, olayı yorumlayan öğrencilerden hangilerinin ifadeleri doğrudur? Ç a ğ la M in e B arış Başlangıçta L yüklüyse, K yüksüz olabilir. A) Yalnız Çağla C) Mine ve Barış Başlangıçta L yüksüzse, K kesinlikle yüklüdür.... J L Son durumda K ve L aynı cins yükle yüklüdür. B) Çağla ve Mine D) Çağla, Mine ve Barış 0 COŞKU

112 ELEKTRİK A K IM I NEDİR? Kazanımlar Elektrik devresinde su tesisatındaki borulardan akan suyun yerine negatif yükler (elektronlar) vardır. Bu bölümü bitirdiğimde; 2.1 Elektrik akımının bir çeşit enerji aktarımı olduğunu, 2J2 Elektrik enerjisi kaynaklarının, devreye elektrik akımı sağladığını, 2.3 Elektrik devrelerinde akımın oluşması için kapalı bir devre olması gerektiğini, 2 A Bir elektrik devresindeki akımın yönünün üretecin pozitif kutbundan, negatif kutbuna doğru kabul edildiğini ve devre şeması üzerinde gösterildiğini, öğrenmiş olacağım. m m m m m m m m m m m M m m m m m m m m ssm E lektrik Devresinde N eler O luyor Basit bir elektrik devresinde şekilde görüldüğü gibi pil, lamba, anahtar ve kablo bulunmaktadır. Anahtar kapatıldığında lamba Anahtar ışık verir. Acaba lambanın ışık vermesinin nedeninin elektrik yükleriyle ilgisi var mıdır? Bunu daha kolay anlamak için elektrik devresini su tesisatına benzetebiliriz. Aşağıdaki su tesisatında, vananın açılmasıyla üst kaptan aşağı inen su, türbindeki çarklara çarpar ve türbin çarkları döner. Daha sonra su borudan inerek alt kapta toplanır ve oradan pompayla tekrar üst kaba çıkartılır. Bu şekilde su devri tamamlanmış olur. Elektrik yükleri iletken kabloda hareket ederek elektrik enerjisini aktarırlar. Burada pil, pompaya benzer bir görev üstlenir ve kuvvet uygulayarak yüklere elektrik enerjisi kazandırır. Bu enerji tel boyunca iletilir. Bu durum iletkendeki yükler arasında enerji aktarımına neden olur. Elektrik yüklerinin hareketinden kaynaklanan bu enerji aktarımına elektrik akımı adı verilir. Yalnız su tesisatı ile elektrik devresini birbirinden ayıran bir fark vardır. Su tesisatında borunun kesilmesi ile su akmaya devam eder. Ancak elektrik devresinde iletkenin kesilmesi, elektrik akımının anında durmasına sebep olur. Elektrik Akımının Yönü Negatif yüklerin hareketi pilin (-) kutbundan (+) kutbuna doğrudur. iletken tel türbin J alt kap i anahtar 0 COŞKU

113 Elektrik Akımı Nedir? Bir elektrik devresinde elektrik akımının yönü ise üretecin (+) kutbundan (-) kutbuna doğru olduğu kabul edilir. Bir elektrik devresindeki akımın yönünü bulmak için pilin kutuplarına bakmak yeterlidir. Pillerin çıkıntılı olan ucu pozitif diğer taraf ise negatif kutuptur. Devre şemasında ise kısa olan çubuk negatif kutbu, uzun olan çubuk ise pozitif kutbu gösterir. S\r& Sizde 10 Fen ve Teknoloji dersi öğretmeni öğrencilerinden aşağıdaki gibi bir istekte bulunuyor. Defterinize bir devre şeması çizip, devre üzerinde üretecin kutupkmm işaretleyin. Sonra da devrede dolanan akımın yönünü gösterin. Buna göre hangi öğrencinin çizdiği devre şeması, öğretmeninin isteğine uygun değildir? A) Yunus un şeması Anahtar kapalı Elektrik akımının yönü Pil, akü gibi elektrik enerjisi kaynakları devrede elektrik akımının oluşmasını sağlar. Ampul gibi devre elemanları akımın kendisini değil, elektrik yüklerinin taşıdığı elektrik enerjisini kullanır. Aşağıdaki devrelerin hangisinde ampul ışık verir? Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.5 Ampermetrenin devreye nasıl bağlanacağını, 2.6 Basit elektrik devrelerindeki elektrik akımını ölçmek için ampermetre kullanıldığını ve akım biriminin amper olarak adlandırıldığını, öğrenmiş olacağım. E lektrik A kım ının Ölçülm esi Tüm elektrikli araçların giriş ve çıkış olmak üzere birbirine temas etmeyen iki ucu vardır. Ampulün bu iki ucundan biri metal kısmın yan tarafı, diğer ise tam alt kısmıdır. Ampulün ışık vermesi için üzerinden elektrik akımı geçmesi gerekir. Bunun için pilin (+) ucundan gelen bir kablonun pilin alt veya yan tarafına, pilin (-) ucundan gelen bir kablonun ampulün diğer ucuna bağlanması gerekir. Bu şekilde bağlanan ampul C seçeneğinde verilmiştir. Cevap C Elektrik akımı ampermetre adı verilen araç ile ölçülür. Ampermetre sembolü yandaki gibidir. İS S E B : cx.i. 1 î W * - \ - o - Ampermetre sembolü

114 Elektrik Akımı Nedir? Sıra Sîzde 11 Aşağıdakilerden hangisinde ampermetre devreye yanlış bağlanmıştır? A) Şekilde verilen devre şemasında görüldüğü gibi ampermetre devreye seri olarak bağlanır. Ampermetre devreye bağlanırken ampermetrenin (+) ucu pilin (+) ucuna, (-) ucu pilin (-) ucuna gidecek şekilde bağlanır. ı D) Ampermetrenin iç direnci çok düşüktür. Bu yüzden devreye bağlandığında bütün akım içinden geçse de devredeki akım değerini etkileyecek bir etki yapmaz. Buzdolabı Mikser Tost Makinesi Ütü Elektrik akımının Elektrik sobası birimi amperdir. Elektrikli su ısıtıcısı 10 Amper kısaca amperin ilk harfi A ile gösterilir. Amperin Fırın kat küçüğü ise miliamper olarak adlandırılır. 1 A = 1000 ma Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.7 Gerilimi, bir iletkenin iki ucu arasında akım oluşmasına neden olabilecek enerji farkının bir göstergesi olduğunu, 2.8 Voltmetrenin devreye nasıl bağlanacağını, 2.9 Pillerin, akülerin vb. elektrik enerjisi kaynaklarının kutupları arasındaki gerilimi, voltmetre kullanarak ölçüleceğini ve gerilim biriminin volt olarak adlandırıldığını, öğrenmiş olacağım. Örnek -10 Şekildeki devrede ampul üzerinden geçen akımın ölçülebilmesi için ampermetre hangi iki nokta arasına bağlanmalıdır? A) K - L K N L M -o o - < $ B) L - M C) K - M D) M - N Gerilim yüksek basınç alçak basınç Şekil - 1 Şekil - II Çözüm Ampermetrenin ölçüm yapabilmesi için ampermetrenin ölçüm yapılacak devre elemanına seri bağlanması ve akımın ampermetre üzerinden geçmesi gerekir. Devredeki ampulün üzerinden geçen akımın ölçülebilmesi için ampermetre L - M noktaları arasına bağlanmalıdır. Cevap B Elektrik enerjisinin aktarılmasını su tesisatına benzetmiştik. Şekil - 1 deki düzenekte suyun akışı basınç farkından kaynaklanmaktadır. Şekil - II de küreler arasında yükler farklı olduğundan yüklerin oluşturduğu enerjilerde farklıdır. Küreler arasındaki enerji farkından dolayı yük geçişi olur. Küreler arasındaki bu enerji farkı gerilim in oluşmasına neden olur. Gerilim enerji farkının bir göstergesidir. 0 COŞKU (1251

115 Elektrik Akımı Nedir? 1. şekilde su akışının devamlı olabilmesi için su farkının sürekli olması gerekir. Elektrik akımının da sürekli olması için gerilimin sürekli olması gerekir. Bunun için de elektrik devrelerinde pil akü gibi gerilim kaynakları kullanılır. Devredeki akımı ölçmek için ampermetre kullandığını öğrenmiştik. Bir devredeki gerilimi ölçmek içinde voltmetre adı verilen araçlar kullanılır. Gerilimin birimi volttur. Volt kısaca V ile gösterilir. Voltmetrenin sembolü yandaki gibidir. <y> Voltmetre sembolü Örnek -11 Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Voltmetrenin iç direnci çok büyüktür. B) Ampermetre devreye seri bağlanır. C) Voltmetre devreye paralel bağlanır. D) Ampermetre üzerinden akım geçmez. Çözüm Voltmetre devreye paralel bağlanır ve R direnci çok büyük olmalıdır. Bu nedenle de üzerinden geçen akım yok denecek kadar azdır. Ampermetre devreye seri bağlanır ve üzerinden akım geçer. Üzerinden geçen akım şiddetini etkilememesi için direnç değeri çok küçük olmalıdır. D seçeneğinde verilen bilgi yanlıştır. Cevap D Voltmetre, gerilimi ölçülecek noktalar arasına paralel olarak bağlanır. Devrede voltmetrenin (+) ucu, gerilimi ölçülecek devre elemanın (+) ucuna; (-) ucu, elemanın (-) ucuna bağlanır. Sıra Sizde - 12 Şekilde verilen devrede ampulle ilgili ölçümler yapmak isteyen bir öğrenci, ampermetre ve voltmetreyi nerelere bağlanmalıdır? Ampermetre Voltmetre A) 3 2 B) 1 3 C) 2 1 D) 3 1 Voltmetre çok yüksek iç dirence sahiptir. Bu yüzden voltmetre içinden dikkate alınmayacak kadar küçük akım geçer. Kazanımlar B u bölümü bitirdiğimde; Şekilde voltmetre kullanılarak pillerin uçları arasındaki gerilimler ölçülmektedir Bir devre elemanının uçları arasındaki gerilim ile üzerinden geçen akım arasındaki ilişkiyi, 2.11 Bir devre elemanının uçları arasındaki gerilimin, üzerinden geçen akıma oranının devre elemanının direnci olarak adlandırıldığını, 2.12 Volt/Amper değerinin, direnç birimi O hm un eş değeri olarak ifade edildiğini, öğrenmiş olacağım. Q COŞKU

116 Elektrik Akımı Nedir? G erilim ile A kım A rasın daki İlişki: Ohm Kanunu Bir devrede pillerin sayısını arttırarak devredeki gerilimi yükseltirsek ampul parlaklığı arttığı gibi devrede dolanan akım da artar. Aşağıdaki tabloda böyle bir devredeki gerilim ve akım değerleri verilmiştir. Yani pil sayısı ve gerilim bağımsız değişkendir. Deneyde ampul sayısını kontrol altında tutuk, bu durumda ampul sayısı sabit tutulan (kontrol edilen) değişkendir. Bunları aşağıdaki gibi bir tabloda gösterebiliriz. Bağımsız değişken Bağımlı değişken Pil sayısı, gerilim Ampul parlaklığı Sabit tutulan değişken Ampul sayısı 0 - Örnek -12 Tablonun sağ sütunundaki gerilim / akım oranına bakarsak bu oranın hep sabit kaldığı görülür. İşte bu oran devredeki ampulün direncine eşittir. O hâlde bir iletkenin uçları arasındaki gerilim in telin içinden geçen akıma oranı sabittir denebilir. Bu oran iletkenin direncine eşit olduğuna göre, Direnç = Gerilim Akım R = -p olarak yazılabilir. Burada R, devre elemanının direncini; V gerilimi, I da akımı gösterir. Bir iletkendeki gerilim ile akım arasındaki bu ilişkiyi ilk bulan kişi George Simon Ohm olduğu için bu ilişkiye Ohm kanunu adı verilir. Direnç birimi ohm olarak alınır. Ohm, 2 ile sembolize edilir. Buradan ayrıca, = Ohm yazılabilir. Amper Burada elde ettiğimiz değerlerle aşağıdaki gibi bir grafik çizebiliriz. Bu grafikten faydalanılarak devre elemanının direnci bulunur. Grafiğe göre devre elemanının direnci, Gerilim 12, = = 3 ohm dur. Akım 4 Şekildeki devrede gerilim arttırıldığında ampul parlaklığının ve devrede dolanan akımın arttığını gözlemledik. Bu deneyde ampul parlaklığı, üretecin gerilimine bağlı olarak değişti. Yani ampul parlaklığı bağımlı değişkendir. Pil sayısını ise herhangi bir şeye bağımlı olmayarak arttırdık. Not: V = I.R bağıntısı kısaca vır bağıntısı olarak akılda tutulabilir. Yukarıdaki ampermetre ve voltmetre devredeki K direncinden geçen akımı ve uçlarındaki gerilimi ölçmektedir. Buna göre, K direncinin büyüklüğü kaç Q dur? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 Çözüm Direncin üzerinden geçen akım değerinin 2 A olduğu ampermetreden okunur. Direncin uçları arasındaki gerilimin 8 volt olduğu voltmetreden okunur. Gerilimin akıma oranı K nin direncini verir. Gerilim 8. ^ Direnç = = = 4 Q Akım 2 Sıra Sîzde 13 R -WAr I 0-1 m reosta bulunur. P(çözüm Cevap D Şekil-I deki devrede voltmetre ve ampermetre ile yapılan ölçümlere göre çizilen grafik Şekil - II deki gibidir. Buna göre R direncinin değeri kaç Q dur? A) 2 B) 4 C) 6 D) 8 p, COŞKU 127

117 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Elektrik Akımı Nedir? Kazanım Pekiştirme -7 Şekilde boş bırakılan yerlere uygun ölçüm aletlerini ampermetre için A, voltmetre için V yazarak tamamlayınız. Kazanım Pekiştirme WA~ R H> I«1 H H H h Yukarıdaki devrelerde ampermetrelerin göster diği değerleri büyükten küçüğe sıralayınız. Kazanım Pekiştirme -11 Kazanım Pekiştirme -8 Aşağıdaki devrelerde dolanan elektrik akımının yönlerini ve elektrik yüklerinin hareket yönlerini gösteriniz. r 0 0 <8h Yukarıdaki devrelere göre, aşağıdaki tabloyu Kazanım Pekiştirme -9 Yandaki devrede ampermetre ve voltmetre ile ölçümler yapılarak tablo oluşturuluyor. Buna göre, tablodaki boşlukları doldurunuz. ıw j V / r ~ı I-----u n L s a j- Direnç l Kazanım Pekiştirme -12 Q Tanımı verilen kavramları yazınız. 1. Elektrik devresinde akım şiddetini ölçen araç: 2. Voltmetrenin devreye bağlanış şe kli:... Akım Gerilim (A) (V) 1. ölçüm 2 4 2, ölçüm 3 Direnç (Q) 3. Pilin iki ucu arasındaki enerji farkına verilen ad: 4. Bir iletkenin iki ucu arasındaki gerilimin üzerinden geçen akım oranına verilen a d : ölçüm Direnç b irim i:... ß COŞKU

118 ELEKTRİK AKIM I NEDİR? KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Haşan, aşağıdaki devre düzeneklerinden hangisini kurup devreyi çalıştırdığında, hem devrede dolanan akımı hem de ampul üzerindeki gerilimi ölçebilir? 4. - m - II < v > -WM^ -Wtr- S) 'üreteç^ 'J.U, ı I _ Ampermetre ve voltmetre, hangi devrelerde kullanım amaçlarına uygun olarak bağlanmıştır? A) İv e li B) İve III C) II, III ve IV D) I, II ve IV 2. Bir elektrik devresinde akımın ve iletilen enerji miktarının fazla olması için devreye f sağlanan gerilim ve devredeki direncin na- J* sil olması uygundur? j Gerilim Direnç A) Büyük Küçük B) Küçük Küçük C) Büyük Büyük D) Küçük Büyük 3. Aşağıda verilen elektrik devrelerinden hangisinde elektrik akımı dolanmaz? A) O B S { E S Bazı araçlar aşağıdaki gibi kendilerini tanıtıyorlar. K 0 L f M İçim de direnç saklarım Yeterince varsa akım Çevremi ışıl ışıl aydınlatırım Devrelere e le ktrik enerjisi sağlarım Verdiğim enerjiyle Yükleri hareket e ttiririm. Devreye seri bağlanırım Bağlandığım noktada Devredeki akımı ölçerim Buna göre kendilerini tanıtan araçlar, aşağıdakilerden hangileri olabilir? K if mams A ) fed m ( n ) B ) y / M K h D) C) D) v 3? i gş3 J 5t A. D A p j COŞKU

119 Elektrik Akımı Nedir? (EZE I 6. I. Piller elektrik yükü üreten araçlardır. II. Bir elektrik devresinde direnç voltmetreyle ölçülür. Yukarıdaki bilgilerden hangileri doğrudur? 9. Tarık, elektrik kaynakları ve elektrikli araçlar arasındaki ilişkiyi gösteren aşağıdaki şemayı hazırlıyor. A) Yalnız I doğru C) Yalnız II doğru B) Her ikisi de yanlış D) Her ikisi de doğru Şemanın doğru olabilmesi için Tarık ın boş kalan I, II ve III bölmelerine aşağıdakilerden hangilerini getirmesi uygun olur? 7. *4 Bir elektrik devresinde gerilimin elektrik akımına oranı, direnci verir. Bazı elektrikli araçların çalışma gerilimleri ve çektikleri akımlar aşağıdaki gibidir. Buna göre hangi aracın iç direnci en büyüktür? A) Buzdolabı Cep telefonu Akü B) Pil Radyo Güneş enerjisi C) Cep telefonu Ütü Pil D) Volkmen Uçak Şehir cereyanı A) B) C) D) 250 V 180 V 300 V 400 V 3 A 4 A 2 A 2,5 A 10. Şekildeki elektrik devresinde boş bırakılan K bölgesine aşağıdaki devre elemanlarından hangisi bağlanırsa, devredeki ampul yanmaz? - V 8. Bilgi: Bir iletkenin uçları arasındaki gerilimin iletken üzerinden geçen akıma oranı, iletkenin direncini verir. A) B) JL+ r C) D) 11. K ve L dirençlerine ait gerilim - akım şiddeti grafikleri Şekil-I deki gibidir. Buna göre, K ve L dirençleri Şekil - II deki devrenin P, R uçları arasına bağlandığında, devredeki ampermetrede okunan değerler aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur? K direnci varken (Q) L direnci varken (Q) A) 8 4 B) 12 6 C) 6 12 D) 4 2 Okan yapacağı etkinlikte yukarıdaki kavramlarla, o kavrama ait birimlerin yazılı olduğu kutuları aynı renge boyuyor. Buna göre, kutuların son görünümleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? A) B) C) D) Q COŞKU

120 SERİ ve PARALEL BAĞLAMA Kazanımlar Ampullerin dirençlerinin sırasıyla Rv R2 ve R3 olduğunu kabul edelim. Bu bölüm ü bitirdiğim de; 3. Ampullerin seri ve paralel bağlandığı durumları, 3.2 Ampullerin seri ve paralel bağlanması durumunda devredeki farklılıkları, 3.3 Seri ve paralel bağlı ampullerden oluşan bir devrenin şemasını, 3.4 Ampullerin paralel bağlanmasından oluşan devrelerin avantajlarını ve dez avantajlarını, 3.5 Seri bağlı devre elemanlarının hepsinin üzerinden aynı akımın geçtiğini, 3.6 Paralel bağlı devre elemanlarının üzerinden geçen akımların toplamının, ana koldan geçen akıma eşit olduğunu, öğrenmiş olacağım. Seri bağlı devrelerde toplam (eş değer) direnç, devredeki tüm dirençlerin toplamına eşittir. Devreye ampul ya da direnç bağlandıkça eş değer direnç büyür. Eş değer direnç devredeki her bir dirençten daha büyüktür. Reş - R1 + R2 + R3 Rı R2 R3 VM W/V Seri bağlı devrelerde her bir (ampulden) dirençten eşit büyüklükle akım geçer. Ampermetre, pilden çıkan ve her bir ampulden geçen akım değerini ölçer. eş ' = '1 = >2 = '3 Seri Bağlam a Ampulün yapısında direnç olduğunu öğrenmiştik. Bir devrede ampullerin (dirençlerin) uç uca bağlanmasıyla elde edilen bağlama şekline seri bağlama denir. Seri bağlı devrelerde, devredeki toplam gerilim her bir direncin uçları arasındaki gerilimlerin toplamlarına eşittir. V = V, + v 2 + v 3 - Özdeş ampullerin dirençleri de eşittir. Üzerlerinden eşit miktar akım geçen, gerilimleri de eşit olan özdeş ampullerin parlaklıkları da eşittir. Rı - m - r2 -\WV- R3 - m - Seri bağlı devrede ampullerden biri patlarsa ya da duyundan çıkartılırsa devrede akım kesileceği için tüm ampuller söner. Seri bağlı devrelerde devrede dolanan akım her yerde aynıdır. Dirençler toplam gerilimi büyüklüklerince paylaşır. Yani büyük direncin gerilimi büyük, küçük direncin gerilimi küçük olur. anahtar Seri bağlı ampullerin uçlarına yukarıdaki gibi bir gerilim uygulandığında seri bağlı ampullerden kurulu bir devre elde ederiz. Seri bağlı ampullerden biri patladığında diğerleri de Q COŞKU 131

121 Seri ve Paralel Bağlama Pillerin Seri Bağlanması Pillerin uç uca bağlanması ile oluşur. Bir pilin (+) kutbu diğerinin (-) kutbuna bağlanır. 'toplam Pillerin seri bağlanışı 'toplam Piller seri bağlanınca üretecekleri toplam gerilim artar. Toplam gerilim her pilin gerilimlerinin toplamına eşittir. Her birinin gerilimi 1,5 volt olan şekildeki pillerin toplam gerilimi; V«op.am = V, + V2 + V3 V t o p la m = '5 + 1,5 = 4,5V olur. Çözüm Özdeş üreteçlerin kullanıldığı devrelerde toplam direnç ne kadar büyük ise devrede dolanan akım da o kadar az olur. Özdeş ampuller ile birlikte devrelere bağlanan X, Y, Z iletkenlerinden direnci en büyük olan Y, en küçük olan Z dir. Öyleyse toplam direnci en küçük olan M lambasının olduğu devreden en büyük akım geçer. Bu nedenle M lambası en parlak yanar. A seçeneğinde verilen bilgi doğru, diğerleri yanlıştır. Sıra Sizde - 14 Cevap A Özdeş ampul ve pillerle kurulmuş aşağıdaki devrelerin hangisinde, anahtar kapatıldığında devrede akım dolanmaz? A) -(v ) ,5 V Pillerin gerilimi voltmetre ile ölçülür. Piller seri bağlandığında, toplam gerilimin arttığı voltmetreden görülebilir. Pil sayısı azaldığında devrenin gerilimi azalır. Özdeş iki pil ters bağlanırsa devreye akım vermezler. C) H h - Örnek -13 $ ^ 0 r 0 - r 0 Yukarıdaki devreleri hazırlayan bir öğrencinin devrede kullandığı X, Y ve Z iletkenlerinin dirençlerinin büyüklüklerinin sıralanışı; RY > Rx > Rz dir. Sıra Sizde - 15 Özdeş ampul ve pillerin kullanıldığı aşağıdaki devrelerden hangisindeki ampuller en parlak yanar? A) ı - 0 '0 - ı B, r n Öğrencinin kullandığı ampuller ve üreteçler özdeş olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) En parlak yanan ampul M dir. B) X ten geçen akım Y den geçenden küçüktür. C) K ve M ampulleri aynı parlaklıkta yanar. D) En az akım Z den geçer. D) H<! Ih I' 'h Q COŞKU

122 Seri ve Paralel Bağlama Paralel Bağlama Ampullerin (dirençlerin) birer uçları aynı noktada birleştirilerek elde edilen bağlama şekline paralel bağlama denir. Paralel bağlı ampullerin uçlarına aşağıdaki gibi bir gerilim uygulandığında devreden akım geçer. -> Özdeş ampullerin dirençleri de eşittir. Gerilimleri eşit olan özdeş ampullerden eşit akımlar geçer. Ampullerin parlaklıkları da eşittir. Paralel bağlı devrede ampullerden biri duyundan çıkartılır ise bu durum diğer ampulleri etkilemez, onlar yanmaya devam eder. Örnek -14 Yandaki devre ile ilgili olarak, I. K ve L birbirine paralel bağlı dirençlerdir. II. Devrede en büyük akım ampulden geçer. III. L direncinden geçen akımın yönü a yönündedir, yargılarından hangileri doğrudur? Çözüm Paralel bağlı devrelerde eş değer direnç, devredeki en küçük dirençten daha küçüktür. Eş değer direncin tersi, devredeki dirençlerin terslerinin toplamına eşittir. I _ I Devreye ampul ya da direnç bağlandıkça eş değer direnç küçülür. Paralel bağlı devrelerde eş değer direnç en küçük dirençten daha küçüktür. Paralel bağlı devrelerde, ampullerin (dirençlerin) birer uçları aynı noktalara bağlı olduklarından her bir ampulün (direncin) uçları arasındaki gerilim aynıdır. V = Vt = v2= v3 Paralel bağlı devrelerde üreteçten çekilen akım, her bir ampulden (dirençten) geçen akımların toplamına eşittir. I = I + U + i«- Paralel bağlı devrelerde gerilim sabittir. Devrenin her bir kolundan geçen akım şiddeti, o koldaki dirençle ters orantılıdır. Yani küçük dirençten büyük akım, büyük dirençten küçük akım geçer. K ve L dirençlerin birer uçları aynı noktaya bağlıdır. Öyleyse K ve L birbirine paralel bağlıdır. (I doğrudur.) K ve L dirençlerinden geçen akımlar bağlantı noktasında birleşerek iki akımın toplamı büyüklüğündeki akım ampul üzerinden geçer. Bu nedenle en büyük akım ampul üzerinden geçer. (II doğrudur.) Devrede pilin uçlarına dikkat edildiğinde akımın saat yönünde olduğu anlaşılır. Öyleyse L direncinden geçen akım b yönündedir. (III yanlıştır.) Sıra Sizde 16 Özdeş piller ve ampullerden oluşan elektrik devresi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) K ampulü söküldüğünde diğer ampuller söner. B) M ampulü sökülse II ampermetresi bir değer göstermez. C) I ampermetresinin gösterdiği akım değeri, II ve III ampermetrelerinin gösterdiği akım değerlerinin toplamına eşittir. D) Devrede K ampulüne bir ampul daha seri bağlandığında, ampullerin parlaklıkları azalır. Q COŞKU

123 Seri ve Paralel Bağlama Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.7 Ampullerin seri - paralel bağlandığı durumlardaki parlaklığın farklılığının sebebini direnç ile ilişkili olduğunu, 3.8 Devrede direnci küçük olan koldan yüksek; direnci büyük olan koldan daha düşük akımın geçeceğini, öğrenmiş olacağım. Çözüm Eş değer direnci en küçük olan devrenin akımı en büyüktür. B ve C seçeneklerinde eş değer dirençler en küçük ve eşittir. Ancak B seçeneğinde ampermetre ana kol üzerinde olduğundan daha büyük akım değeri ölçer. Cevap B Örnek W A- <5>n Htüüh,r<2Hg>- Seri bağlı ampullerin sayısı arttıkça devrenin eş değer direnci artar, akım azalır. Dolayısıyla ampullerin parlaklıkları da azalır. o - 3i <S>o - Paralel bağlı ampullerin sayısı arttıkça devrenin eş değer direnci azalır, devre akımı ise artar. Ancak her bir koldan geçen akımın büyüklüğü ise değişmez. Kollardaki ampullerin parlaklıkları da değişmez. Şekildeki paralel bağlı dirençlerden geçen akım şiddeti dirençlerle ters orantılıdır. Yani büyük olan direçten küçük akım, küçük dirençten büyük akım geçer. Örnek -15 R 2 i -^vwv R WvV 13i W A V M ( a ) - 1+ ıf h F h F Eşit büyüklükteki dirençlerden oluşan elektrik devresinde I, II ve III ampermetrelerinde okunan değerler arasındaki ilişki nedir? Çözüm I nolu ampermetre ana kol üzerindedir. Bu nedenle alt kollardan geçen akımların toplamı I nolu ampermetre üzerinden geçer ve bu ampermetre en büyük değeri gösterir. II nolu ampermetrenin olduğu kolun direnci diğer alt kolun direncinden daha küçüktür. Bu nedenle II nolu ampermetreden geçen akım III nolu ampermetreden geçen akımdan büyüktür. Bu açıklamalar birleştirildiğinden I > II > cu elde edilir. Sıra Sizde 17 sonu- Özdeş ampul ve pillerle oluşturulan elektrik devrelerinden hangisinde, ampermetre en büyük akımı ölçer? r - H S h B> r ı - - ih D) r ~ ı h Yukarıda verilen devrede özdeş ampullerin parlaklıkları arasındaki ilişki, aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) K > L > M C) K > M > L B) M > L > K D) L > K > M Q COŞKU

124 m Seri ve Paralel Bağlam a Sıra Sizde 18 Şekildeki elektrik devresinde R, 2R ve 3R büyüklüğündeki dirençlerden sırasıyla iv i2 ve i3 akımları geçiyor. Buna göre, akım şiddetleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir? A) İ- 2 3 B) i1 > 3 > İ2 C) 1 > İ2 > İg D) i3 > İ2 > i1 Kısa Devre Olayı Aşağıdaki devrede seri bağlı iki ampul vardır. İki ampul üzerinden de akım geçtiğinden hem K hem de L ampulleri ışık verir. Örnek -17 Elektrik akımının devresini dirençsiz yoldan tamamlamasıyla oluşan durumdur. Devredeki direnç değişir. Bu da devredeki akımın değişmesine sebep olur. Devredeki ampul parlaklıkları da değişebilir. Devrede elektrik akımının geçişini kontrol eder. Aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yukarıda yoktur? A) Anahtarın elektrik devresindeki görevi nedir? B) Kısa devre nedir? C) Bir devrede, pil sayısı arttıkça devredeki ampullerin parlaklığı nasıl değişir? D) Reosta sürgüsünün hareketiyle devrede neler değiştirilebilir? Çözüm İlk cevapta kısa devrenin tanımı, İkincide reostanın kolunun hareket ettirilmesinin devredeki etkileri, üçüncü cevapta ise anahtarın tanımı yapılmıştır. Devredeki pil sayısının artmasının sonuçları ile ilgili bir cevap yoktur. Cevap C Sıra Sizde 19 Bir iletken tel K ampulünün iki ucu arasına bağlanırsa, akım iletken tel üzerinden geçer ve K ampulü söner. o e Feride Benim üç ampulden oluşan bir elektrik devrem vardı. Ampullerden üçü de yanarken anahtarı kapattım. Ampullerden ikisi söndü. Feride elektrik devresiyle ilgili yukarıdaki bilgileri veriyor. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Feride nin elektrik devresidir? A) Bu olayın sebebi elektrik akımının dirençli yol olan ampulün içinden geçmek yerine, direnci çok düşük olan iletken telden geçmesidir. - & -V c>ı <S>- D) H S h r -! Bu durumda devredeki toplam direnç azalır, akım artar, L ampulü daha parlak yanar. Q COŞKU «

125 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Seri ve Paralel Bağlama Kazanım Pekiştirme -13 Aşağıdaki devrelerde anahtarlar kapatıldığında hangi ampullerin söneceğini belirtiniz. Kazanım Pekiştirme -16 Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına D, yanlış olanların başına Y yazınız. J 1. Yün kumaşa sürtülen plastik cisim (-) yüklenir. K! 2. Cama sürtülen ipek kumaş (-) yüklenir. 3. Üç çeşit elektrik yükü vardır. i 4. Zıt yükler birbirini çeker.! 5. Negatif cismin (+) yükleri (-) lerden azdır. j 6. Nötr elektroskobun yaprakları açıktır. Kazanım Pekiştirme -17 Kazanım Pekiştirme -14 Aşağıdaki devrelerdeki özdeş ampullerden K, L, M ampullerinin parlaklığını azdan çoğa sıralayınız. Aşağıdaki soruları cevaplayarak bulmacayı tamamlayınız. Elektrik devre elemanlarının art arda bağlama şekli Cismin yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılan araç (-) yük Yer ile bulutlar arasındaki yük alışverişi Kazanım Pekiştirme -15 Bir telin yandaki devrede belirtilen noktalara bağlanması durumunda ampullerin yanıp yanmama ve parlaklık durumlarının nasıl değiştiğini belirtiniz. Parlaklığı ^P a rla klığı değiş-; rtan am puf p;m eyen ampui 0 COŞKU

126 SERI ve PARALEL BAĞLAMA KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıdaki devrelerden hangisinde K - L noktaları arasındaki ampuller seri bağlıdır? A) B) Şekildeki devrede bütün ampullerin yanması için hangi anahtarlar kapatılmalıdır? C) -<S>- 0 I D) A) 1 ve 3 C) 1,2 ve 3 B) 1, 3 ve 4 D) 1 ve Elektrik devreleriyle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A) B) C) D) Paralel kollardaki gerilimler birbirine eşittir. Pil, ampul, anahtar ve iletken telden oluşan devre basit devre olarak adlandırılabilir. Seri bağlı dirençlerin sayısı arttıkça, devrenin eş değer direnci artar. Paralel bağlı kollarda büyük dirençten çok akım, küçük dirençten az akım geçer. Seri bağlı ampullerden oluşan bir devrede her ampulden eşit akım geçer. ~ 7 V - Doğru Yanlış 5. «S Şekil - II Özdeş ampuller ve bir pille Şekil - 1deki devre- I yi kuran öğrenci daha sonra devrede Şekil - II deki değişikliği yapıyor. 5 Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Deneyde paralel bağlı ampul sayısının ampul parlaklığına etkisi araştırılmaktadır. B) Deneyde sabit tutulan değişken pil sayısıdır. C) Deneyde ampul sayısı bağımsız değişkendir. D) Devrenin gerilimi bağımlı değişkendir. 6. Aşağıdaki ampullerden hangisinde ampul parlaklığı en azdır? (Lamba ve piller özdeştir.) A) B) H E h Yukarıda verilen şemada bağlantılı ifadeleri doğru ya da yanlış olarak değerlendiren Süheyla, önce hatalı sonra doğru bir tercih yapıyor. Buna göre, Süheyla son durumda hangi harfin yazdığı kapıya ulaşır? C) r 0 0 n D) İHghJ Hh ^ - ı A) G B) V C) N D) R I' Q COŞKU 137;

127 Seri ve Paralel Bağlama ,6 0,3 0,2 0,15 O Ana kol akımı (A) Devredeki ampul sayısı Bir devrede her birinin direnci 2 O. olan ampullerin sayısı arttıkça, devrenin ana kol akımı grafikteki gibi değişiyor. Grafiğe göre, devreyle ilgili yorum yapan öğrencilerden hangisinin ifadesi yanlıştır? 9. Şekilde verilen devrede paralel kollardan geçen akımların büyükten küçüöe sıralaması, aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) i1, i2, i3 C) İg, 1, B) i2, i3, İ1 D) i3, i2, 1 Graf iğe göre ampul sayısı arttıkça ana kol akımı azalmıştır. Ampul sayısı arttıkça direnç azalır. Devredeki pilin Devredeki ampuller gerilimi 1,2 V tur. seri bağlıdır. A) Türkan B) Furkan C) Melih D) Dilek 10. Özdeş dirençlerden oluşan şekildeki devrede her bir direnç 4 ohm dur. Buna göre, ampermetrelerde okunan değerler aşağıdakilerden hangisi olabilir? A1 (A) A2 (A) A3 (- rava (a^) 8 V -)ı A) Özdeş ampullerle kurulan devrede ampul parlaklıkları arasındaki iliş- [çözum kj grafikte verilmiştir. Ampul parlaklığı B) C) D) Buna göre, grafik hangi öğrencinin kurduğu devreye ait olabilir? M Ampul A) _/ Adnan +1 - B) _/ Beyhan M 11. Aşağıdaki devrelerden hangisinde ana kol akımı en büyüktür? A) Ü2_ B) 1Q VAV- 1 n C) / Canan\ a * İr) D> M A t C) 5 n -M N - 5 f i 5 V D) 7 0 Wv\- 6 V 1 n v 0 COŞKU

128 YAŞAMIM IZDAKİ ELEKTRİK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. I. Yüksüz cisim içinde hiç elektrik yükü yoktur. 5. II. Yalıtkan cisimler de elektriklenebilir. - Bir devre şeması çizin. Yukarıda verilen bilgilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Yalnız I doğru B) Her ikisi de doğru - Devredeki elektrik akımının yö- I nünü kırmızı oklarla gösterin. -> Devredeki yüklerin hareket j yönünü mavi okla gösterin. ^ C) Yalnız II doğru D) Her ikisi de yanlış Öğretmenin tahtaya yazarak istediği devre şemasını, aşağıdaki öğrencilerin hangisi doğru şekilde çizmiştir? 2. Aşağıdakilerden hangisi, cisimlerin elektrikle yüklenmesinde kullanılan yöntemlerden biri değildir? Berrin A) Etki ile C) Dokunma ile B) Soğutma ile D) Sürtünme ile Ci Cem Vehbi % 4. I. Topraklama ile cisimler fazla olan yüklerini o" kaybeder. II. Zıt yüklü cisimler birbirini çeker. Yukarıda verilen bilgilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Yalnız I doğru B) Yalnız II doğru C) Her ikisi de doğru D) Her ikisi de yanlış 6. Aşağıda sembolleri verilen devre elemanlarından hangisi, devrede elektrik akımını açıp kapamamızı sağlar? İpek iplerle asılı K, L ve N cisimlerinin arasına yalıtkan bir ayak üzerindeki M cismi getirildiğinde cisimler şekildeki konumlarında dengeleniyor. Buna göre; K, L, M ve N cisimlerinin yükleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? A) B) K M N -WW- A) + + C) D) B) - C) D) - 0 COŞKU

129 yaşamımızdaki Elektrik 7. Şekildeki ışık veren ampulün parlaklığı, hangi işlem sonucunda değişmez? HSH - l ı - ı ı. İletken tel 8. A) Seri olarak bir ampul daha bağlanırsa B) Seri bir pil daha bağlanırsa C) Paralel bir ampul daha bağlanırsa D) Ampule kısa devre yapılırsa (+) yüklü bir cisim, yüksüz iletken bir küreye şekildeki gibi yaklaştırılıyor. plastik sap Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Küre etki ile elektriklenir. B) K noktası (-) ile yüklenir. C) M noktası (+) ile yüklenir. D) Küre (+) yükle yüklenir. soba teli Bir öğrenci, elektrik sobası teli, ampul, iletken tel ve pil kullanarak şekildeki devreyi kuruyor. Öğrenci teli, önce I yönünde, sonra II yönünde hareket ettiriyor. Öğrenci bu deney sonucunda aşağıdakilerden hangisine ulaşamaz? A) Tel I yönünde hareket edince, ampul daha parlak yanar. B) Tel II yönünde hareket edince, devredeki toplam direnç artar. C) Tel II yönünde hareket edince, devreden daha çok akım geçer. D) Tel I yönünde hareket edince, devredeki toplam direnç azalır. I. Bir devrede paralel bağlı ampullerden biri patlasa bile diğerleri yanmaya devam eder. II. Bir devrede paralel bağlı ampullerin sayısı, devredeki diğer ampullerin parlaklığını değiştirmez. Yukarıda verilen bilgilerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Yalnız I doğru C) Yalnız II doğru B) Her ikisi de doğru D) Her ikisi de yanlış 12. Yüksüz bir elektroskobun topuzuna (-) yüklü bir plastik çubuk yaklaştırıldığında, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez? A) Elektroskobun topuzu (+) yükle yüklenir. B) Elektroskobun yaprakları (-) yükle yüklenir. C) Elektroskobun yaprakları aynı cins yükle yükleneceğinden birbirini iter. D) Elektroskobun topuzu önce (+), sonra (-) yükle yüklenir. 10. (-) yüklü bir elektroskoba yükü bilinmeyen bir cisim dokundurulduğunda, yapraklar daha fazla açıldığına göre cisimle ilgili aşağıdakilerin hangileri söylenebilir? I. Yüksüzdür. II. Negatif yüklüdür. III. Pozitif yüklüdür. A) İve III C) II ve III B) Yalnızı D) I, II ve 13. Aşağıdakilerden hangisi yüklü bir elektroskoptur? A) C) d) & B) İ ) COŞKU

130 YAŞAMIMIZDAKİ ELEKTRIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ Aşağıda akım ve çalışma gerilimi verilen araçlardan hangisinin direnci en büyüktür? Akım Gerilim A) 2A 6 volt B) 1A 6 volt C) 2A 3 volt D) 1A 3 volt I J» Şekil - 1 Şekil - II Şekil - I I ye göre K cismi yüklü olabilir. Bir öğrenci elindeki cam çubuğu ipek kumaşa sürtüyor. Daha sonra cam çubuğu yüklü elektroskobun topuzuna yaklaştırdığında elektroskobun yaprakları biraz daha açılıyor. Buna göre, öğrenci aşağıdaki sonuçlardan hangisini çıkaramaz? A) Cam çubuk (+) yükle yüklüdür. B) İpek kumaş (+) yükle yüklüdür. C) Elektroskobun yaprakları (+) yükle yüklüdür. D) Elektroskobun topuzu (+) yükle yüklüdür. Bir elektrik devresinde (-) yüklerin enerjilerini iletmeleri ve iletken üzerindeki hareketleri ile elektrik akım oluşur. Aşağıdaki elektrik devrelerinin hangisinde akım şiddeti en büyüktür? A) B) Şekil - I I ve Şekil - I I I e göre X ve Y aynı cins yükle yüklüdür. Şekil - I I I te Y cismi, K nin yere göre potansiyel enerjisini artırmıştır. C) D) Şekilleri inceleyen öğrencilerden hangilerinin yorumları doğrudur? ~8iCSDİLJ!Cı33f A) Yalnız Ekrem C) Yalnız Enes B) Yalnız Erol D) Erol ve Ekrem 3. I. Gök gürültüsünün duyulması II. Elektrik atlaması III. Etrafın aydınlanması Yıldırım olayının meydana gelmesi sırasında, yukarıdakilerden hangileri gerçekleşmektedir? A) I ve II C) İve III B) Yalnızı D) I, II ve Şekildeki gibi oluştum- lan bir devrede ampul ışık vermektedir. Hangi işlem yapılırsa, lamba daha parlak yanar? ampul A) Devreye bir soba teli daha seri olarak bağlanırsa B) Devreye bir lamba daha seri olarak bağlanırsa C) Devreye daha uzun bir soba teli bağlanırsa D) Soba teli çıkartılarak devre kurulursa

131 yaşamımızdaki Elektrik 7. Soba teli Soba teli Y Şekil - 1 Soba teli * Şekil - II H g h Şekil-I deki gibi oluşturulan devreye, Şekil -II deki gibi bir soba teli daha paralel bağlandığında, aşağıdakilerden hangisi olur? 10. (+) yüklü elektroskobun topuzuna şekildeki gibi (-) yüklü küre yaklaştırıldığında; I. Elektroskobun yaprakları biraz kapanır. II. Elektroskobun yaprakları daha çok açılır. III. Küreden elektroskoba yük geçişi olur, ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Devrede direnç artar, ampulün parlaklığı azalır. B) Devrenin direnci azalır, ampulün parlaklığı azalır. C) Devrenin direnci artar, ampul daha parlak yanar. D) Devrenin direnci azalır, ampulün parlaklığı artar. A) Yalnız C) İve III B) Yalnız D) II ve III 8. Nötr ve özdeş X, Y Z ve T küresel iletken cisimleri yan yana dururken (-) yüklü cisim X cismine şekildeki gibi yaklaştırılıyor. Bu durumda X, Y, Z, T cisimleri birbirinden aynı anda ayrılıyor. Son olarak (-) yüklü cisim uzaklaştırılıyor. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğru olur? A) X cismi (-) yüklüdür. B) Y cismi (+) yüklüdür. C) Z cismi nötrdür. D) T cismi (+) yüklüdür. Yusuf Burhan Yukarıda verdikleri bilgilere göre özdeş ampullerle kurulmuş Yusuf ve Burhan ın devreleri, aşağıdakilerden hangisinde doğru gösterilmiş olabilir? Yusuf un devresi Burhan m devresi Özdeş ampullerle oluşturulan devrede anahtar açıkken ampermetre 3 A akım gösteriyor. Anahtar Anahtar kapatılınca I* - 1 ampermetre aşağıdaki değerlerden hangisini gösterebilir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 -& V I h - M S H Q COŞKU

132 YAŞAMIM IZDAKİ ELEKTRİK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ M(çözüm Aşağıdaki şekillerde bir cismin etki ile elektriklenmesinin aşamaları karışık olarak gösterilmiştir. 3. -* Bir elektrik devresinde gerilimin elektrik akımına oranı, devrenin toplam direncini verir. Basit bir devredeki direnç ve akım ilişkisi grafikteki gi- Dırenç bidir. i Bu grafiğe göre, aşağı- I i L..^1» dakilerden hangisi doğ ru olabilir? A) Devrede direnç artmıştır. B) Devredeki lamba sayısı artmıştır. C) Devrede direnç ile akımın çarpımı sabit kalmıştır. D) Devrede pil sayısı artmıştır. Buna göre işlem sırasındaki aşamaların doğru sıralaması, aşağıda verilenlerden hangisindeki gibi olmalıdır? A) I, II, III, IV, V B) V, II, III, IV, I C) IV, III, II, I, V D) IV, III, II, V, I i 4. I. Elektroskop, elektrik yükü üretmek için kullanılır. II. Paratoner, yıldırım üretme aracıdır. Yukarıdaki bilgilerle ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Yalnız I doğru B) Her ikisi de yanlış C) Yalnız II doğru D) Her ikisi de doğru 2. J Ü Vçözum Ahmet in kurduğu elektrik devresinde özdeş K, L ve M ampullerinin hepsinin parlaklıkları farklıdır. Buna göre Ahmet in kurduğu devre, aşağıdakilerden hangisi olabilir? 5. Bir elektrik sobası 225 V ile çalışırken 7.5 A akım çekmektedir. Sobanın ısıtıcısının direnci kaç 2 dur? A) 80 B) 60 C) 50 D) Bir pil ve 4 ohm luk bir dirençten oluşan bir devredeki ampermetrede 0,5 amper değeri okunmaktadır. Bu devrede pilin gerilimi kaç volttur? A) 2 B) 4 C) 8 D) 12 Q COŞKU 143

133 Yaşamımızdaki Elektrik m Pil, anahtar ve ısıtıcıdan oluşan şekildeki devrede K anahtarı kapatıldıktan sonra devrede meydana gelecek olan enerji dönüşümleri sırası ile nasıl olur? A) Elektrik -» Isı» Hareket B) Kimyasal -> Isı -> Hareket C) Kimyasal -» Elektrik -» Isı D) Kimyasal -> Elektrik Işık A R -VM- 9. Şekildeki grafikte bir devredeki pil sayısındaki artışın gerilime etkisi gösterilmiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Piller seri bağlanmıştır. B) Piller ters bağlanmıştır Devredeki pil sayısı C) Pil sayısı arttıkça gerilim artmaktadır. D) Her pil, devreye 1.5 V luk gerilim sağlar. 8. Şekildeki elektrik devresinde voltmetre direncin uçları arasındaki gerilimi, ampermetre [çozum se dirençten geçen akımı ölçüyor. Ampermetre ve voltmetre aşağıdakilerden hangisindeki gibi değerler gösterdiğinde, direnç değeri diğerlerine göre daha küçük olur? n 50 O re göre, devrede dola ----WM \Wv---- nan akım kaç amperdir? ^ ı ^ A) 0,4 B) 0,3 C) 0,2 D) 0,1 5 ' I 0 \\\\>ı l ı, / 2 5 u v \ 1 \ v\ voltmetre t- 11 B) C) " " y /t 5 / / ampermetre Şekildeki gibi yüklü metal küre, cam bardaklar üzerindeki birbirine değen K ve L çivilerine değmeden yaklaştırılıyor. Bu durumda L çivisi topraklanıyor. K çivisi, altındaki bardaktan tutularak düzenekten çıkarılıyor. Daha sonra küre uzaklaştırılıp toprak bağlantısı da kesiliyor. Son durumda metal küre ile K, L çivilerinin yükleri, aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? Metal küre K çivisi L çivisi A) + - nötr B) + + nötr C) - nötr D) + nötr - IV, Ö 5

134 YAŞAMIM IZDAKİ ELEKTRİK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 4. Şekildeki reostalı devreyle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? L- -l (+) yüklü cisim, yalıtkan sapından tutularak, top haline getirilmiş ve ipek iplikle asılmış alüminyum folyoya yaklaştırıldığında, şekildeki denge durumu oluşmuştur. Buna göre, I. Alüminyum folyo (-) yüklüdür. II. Alüminyum folyo nötrdür. III. Alüminyum folyo (+) yüklüdür, A) Sürgü B noktasındayken ampul en parlak yanar. B) Sürgü B noktasındayken ampermetrede okunan değer, A noktasındakine göre daha küçüktür. C) Ampulün parlaklığı, sürgü A noktasındayken C noktasındakine göre daha fazladır. D) Ampulün parlaklığının azalması için sürgü C ye doğru çekilmelidir. yargılarından hangileri doğru olabilir? A) Yalnız I B) I ya da II C) I ya da III D) II ya da III Hava yağmurlu ve gök görültülü ise, I. Elektrik boşalması oluyordur. 2. Bir devrede üretecin gerilimi 4 V ve direnç 80 Q ise devredeki akım kaç amperdir? A) 0,05 B) 0,04 C) 0,02 D) 0,01 II. Şimşek çakıyor ya da yıldırım düşüyordun III. Hava ısınıp genişliyordur. IV. Işık oluşuyordur. yargılarından hangileri doğru olabilir? A) İv e li B) II, III ve IV C) I, II ve IV D) I, II, III ve IV Şekildeki elektrik devresinde Vr V2 ve V3 voltmetrelerinin gösterdiği [çözüm değerlerle ilgili olarak; I. V2 ve V3 birbirine eşittir. II. V1 ve V2 birbirine eşittir. III. Voltmetrelerin gösterdiği değerler üretecin gerilimine eşittir. t 5 J ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnızlı B) I ve III C) II ve III D) I, II ve m S h Şekildeki devre parçasında i1 akımı 2 A, i2 akımı 1,2 A dır. Buna göre, aşağıdaki eşitlik ve bağıntılardan hangisi doğrudur? A) R1 > R2 C) R, = R2 ı- B) R2 > R1 D) R1 = 2R2 0 COŞKU 145

135 yaşamımızdaki Elektrik 7. Yüksüz bir elektroskoba, K cismi dokundurulunca yapraklar açılıyor. Ardından (-) yüklü M cismi bu elektroskoba yaklaştırıldığında, yapraklar arasındaki açıklık artıyor. 9. 0{çözüm Yüksüz K cism i M cismi elektroskop dokunduruluyor yaklaştırılıyor - g O K - Şekildeki elektrik devresinde üç lambanın da aynı anda ışık verebilmesi için hangi anahtarların kapatılması gerekir? Şii i Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) K cismi (+) yüklüdür. B) K ile M aynı cins yükle yüklüdür. C) M ile elektroskop zıt yükle yüklüdür. D) K cismi, elektroskobu etki ile yüklemiştir. A) Yalnız C) İv e li B) II ve III D) I, II ve 8. Bir öğrenci yaptığı deneyde, elektrik devresindeki ampul sayısını değiştirerek ampullerin parlaklıkları ile ilgili şekildeki grafiği çiziyor. Parlaklık Ampul i sayısı Buna göre, öğrenci özdeş ampullerin kullanıldığı elektrik devresinde aşağıdakilerden hangisinde olduğu gibi değişiklik yapılmıştır? A) r - r - ı B) H S h O - <& Akım - gerilim grafikleri verilen K ve L dirençleri ile yandaki devre kuruluyor. Gerilim (V) Akım (A) Buna göre, seri bağlı pil sayısı arttıkça devredeki voltmetre ve ampermetrenin gösterdiği değerlerin grafiği, aşağıdakilerden hangisi gibi olur? Gerilim (V) 1 L ^ J -Hi C) r<8k?h r<8> Akım (A) D) ro -ı ı-o ı Akım (A) 146 & COŞKU

136 ' ' -. C (ihr.t.'á Wfa-f&x&tixaînimx, - s-v. *3ü - Wsí^teve ^ W Ks» \

137 ELEMENTLER ve SEMBOLLERİ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.1 Model üzerinde, bir elementin bütün atomlarının aynı olduğunu fark edebilmeyi, 1.2 Model ve şekilleri kullanarak farklı elementlerin atomlarının farklı olduğunu öğrenmiş olacağım. Aynı tip atomların biraraya gelerek oluşturdukları maddelerin element olarak adlandırıldığını 6. sınıf Fen ve Teknoloji dersinde öğrenmiştik. Bütün elementler aynı tip atomlardan oluşmaktadır. Elementlerin atomlarını aşağıdaki gibi modeller üzerinde gösterebiliriz. Anahtar Bilgi Bir elementin bütün atomları birbirinin aynıdır. Farklı elementlerinin atomları ise birbirinden farklıdır. Örnek -1 $ Aşağıda verilen modellerdeki maddelerden hangisi bir elementi gösterir? A) C) Çözüm B) «Si, ^ D) * 4 * Demir, altın ve kurşun elementleri örneklerinde olduğu gibi bir elementin atomları birbirinin aynı iken farklı elementlerin atomları birbirinden farklıdır. Elementler aynı cins atomlardan oluşur. A, C ve D seçenekleri farklı cins atom modelleri ( )> > )> H' ) içerdiğinden bir elementi göstermezler. B seçeneğindeki molekül modelindeki atomların hepsi aynı cins olduğundan, bu madde elementtir. Cevap B Sıra Sizde 1 Atom Yapılı Element «6 cc CC CC CC CC CC CC C CC CC CC CC CC CC CC CC a CC CC CC c c CC CC a CC CC CC Molekül Yapılı Element Aşağıda verilen tanecik modellerinden hangisi moleküllü yapıdaki bir elementi göstermez? A) 8 c f i B) Q. j ç P 0 Q Yukarıda verilen modellerde de görüldüğü gibi atomlar atom yapılı (atomik) ya da molekül yapılı (moleküler) olmak üzere iki farklı yapıda bulunabilirler. C) D) % ^ % % % > 3 t Q COŞKU

138 Elementler ve Sembolleri Kazanımlar Bu bölüm ü bitirdiğim de; 1.3 Periyodik sistemdeki ilk 20 elementi ve günlük hayatta karşılaştığım yaygın element isimlerini öğrenmiş olacağtm. Elem entler ve Kullanım A lanları Bilim insanlarının hazırladığı ve elementlerin belirli özelliklere göre sınıflandırdığı tabloya periyodik sistem adı verilir. Yeryüzünde 100 civarında element doğal olarak bulunmaktadır. Şimdi bu elementlerden periyodik sistemde yer alan ilk 20 elementi numaralarının sırasıyla inceleyelim. 1. Hidrojen : Molekül yapılı bir gazdır. Güneşte, kainatta ve insan vücudunda sayıca en çok bulunan elementtir. En hafif gaz kabul edilir yanıcı ve patlayıcı özelliği vardır. En temiz enerji kaynaklarından biridir. 2. Helyum : Atomik yapılı bir gazdır. Balon ve zeplin gibi hava taşıtlarında kullanılır hidrojen gibi yanıcı değildir. 3. Lityum : Atomik yapılı katı bir elementtir. İlaç ve pil yapımında kullanılır. I 4. Berilyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Uzay J araçlarında ve bilgisayar parçalarında kullanılır. <3 5. B o r: Atomik yapılı katı bir elementtir. Isıya dayanıklı camlarda ve uzay çalışmalarında kullanılır. 6. Karbon : Katı hâlde atomik yapıda bulunan bir elementtir. Bütün canlıların yapısında bulanan elementlerden biridir. Petrol ve kömürde bolca bulunur. Kurşun kalemlerimizin içi karbondur. 7. Azot : Moleküllü yapıda bulunan bir elementtir. Havada en çok bulunan gazdır. Gübre gibi birçok kimyasal madde üretiminde kullanılmaktadır. Sıvı azot soğutma sistemlerinde kullanılır. 8. Oksijen : Moleküllü yapıda bulunan bir gazdır. İnsan vücüdunda atom sayısı olarak ikinci kütle bakımında ise en fazla bulunan elementtir. Solunum da yer alan ve canlılar için çok önemli olan bir elementtir. 9. F lo r: Moleküllü yapıda bulunan bir gaz elementtir. Ozon tabakasına oldukça zarar veren bir gazdır. 10. Neon : Atomik yapılı bir gazdır. Renkli aydınlatma gereken özel lambalarda reklamlar için kullanlır. 11. Sodyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Yemek tuzunda bulunur. 12. Magnezyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Hafif bir madde olduğu için uçakların yapımında kullanılır. 13. Alüminyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. İçecek kutularında, elektrikli aletlerde, araba üretimi, uçakların yapımı gibi birçok alanda kullanılır. 14. Silisyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Kumun yapısında bulunur. Camın üretiminde ve elektronik aletlerin yapımında kullanılır. 15. F o sfo r: Molekül yapılı katı bir elementtir. Havayi fişek ve gübre üretiminde suların yumuşatılmasında kullanılır. 16. K ü k ü rt: Molekül yapılı katı bir elementtir. Meyvelerin ağartılmasında kimyasal maddelerin üretiminde kibrit yapımında kullanılır. 17. Klor : Moleküllü yapıda bulunan bir gazdır. İçme ve havuz sularının dezenfeksiyonunda ve kimyasal maddelerin üretiminde kullanılır. Zehirli bir gazdır. 18. Argon : Atomik yapıda bulunan bir gazdır. Ampüllerde kullanılır. 19. Potasyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Gübre, barut ve temizlik maddeleri üretiminde kullanılır. 20. Kalsiyum : Atomik yapılı katı bir elementtir. Çimento, alçı, kirecin ve mermerin yapısında ve kemiklerimizde bulunur. Yaygın K ullanılan Bazı E lem entler Periyodik sistemdeki ilk 20 elementin dışında çok kullanılan bazı elementlerin özelliklerini ve kullanım alanlarını belirtelim. Demir: Tabiatta çok bulunan ve çok yaygın olarak kullanılan bir elementtir. Dayanıklı ve sert olma özelliğinden dolayı inşaatlarda yapı malzemesi olarak kullanılır. Bir çok metal alaşımlarında demir elementi yer almaktadır. Bakır: Bazı mutfak eşyalarının ve süs eşyalarının yapımında kullanılır. Elektrik akımını iletebilen en ucuz metallerden olduğu için binaların elektrik tesisatlarında ve elektrikli ev aletlerinin iç yapılarında ve kablo bağlantılarında oldukça yaygın bir şekilde kullanılır. Altın: Doğada az bulunan değerli bir elementtir. Özellikle süs eşyalarının ve mücevherlerin yapımında kullanılır. Bugüne kadar çıkarılan tüm altının neredeyse yarısı ülkelerin merkez bankalarında hazine olarak bulunmaktadır. Gümüş: Tabiatta az bulunan değerli bir elementtir. Elektrik akımını iyi ilettiğinden dolayı önceleri iletken tel yapımında kullanılmakta olan gümüş tabiatta az bulunduğundan günümüzde daha çok süs eşyalarının yapımında kullanılır. Kalay: Çekiçle dövülebilen, kolayca tel ve levha hâline gelebilen bir metaldir. Paslanmaya karşı dirençli bir element olduğundan diğer metallerin üzerinin kaplanmasında kullanılır. Q COŞKU

139 Elementler ve Sembolleri Kurşun: Yumuşak, ağır, dövülebilen ve zehirli bir elementtir. İnşaat sektöründe, pil yapımında, mermi yapımında, lehim ve diğer alaşımlarda kullanılır. Çinko: Demir, alüminyum ve bakırdan sonra en çok kullanılan elementtir. Otomotiv endüstrisinde döküm kalıplarında, pil gövdelerinin yapımında kullanılır. İyot: Çoğu canlının az miktarda iyota gereksinimi vardır. İyot ilaç yapımında, antiseptiklerde, gıda katkılarında, boyalarda ve fotoğrafçılıkta kullanılır. Cıva: Oda koşullarında sıvı hâlde bulunan az sayıdaki elementten biridir. Oldukça tehlikeli bir maddedir. Termometrelerde ve pil yapımında kullanılır. Krom: Sanayide bir çok alanda kullanılan önemli bir elementtir. Özellikle kaplamacılıkta çok yaygın olarak kullanılır. Örnek -2 Aşağıdaki verilen elementlerin hangisinin kullanım alanı yanlış verilmiştir? A) Klor: İçme ve havuz sularının dezenfeksiyonunda ve kimyasal maddelerin üretiminde B) Helyum: Balon ve zeplin gibi hava taşıtlarında C) Alüminyum: İçecek kutularında ve elektrikli aletlerde D) Cıva: Kurşun kalem üretiminde Çözüm Klor gazı suları dezenfekte etmekte, helyum gazı uçan balonlarda ve alüminyum ise içecek kutularında ve elektrikli aletlerin üretiminde kullanılır. A, B ve C seçenekleri doğrudur. Fakat cıva sıvı hâlde bulunan ve oldukça tehlikeli bir elementtir. Termometrelerin üretiminde kullanır fakat kurşun kalemlerin üretiminde kullanılmaz. Sıra. Sizde - 2 Cevap D Aşağıda verilen element örnekleri ile bilgilerden hangisi doğrudur? A) Hidrojen, periyodik sistemde 1. sırada bulunan katı bir elementtir. B) Kurşun, periyodik sistemde yer alan 10 numaralı element olup kolay dövülebilen bir katıdır. C) Azot havada en çok bulunan ve gübre üretiminde kullanılan bir gazdır. D) Altın, mücevherat üretiminde kullanılan ve periyodik sistemdeki ilk 20 elementten biridir. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.4 Elementleri sembollerle göstermenin bilimsel iletişimi kolaylaştırdığını, 1.5 İlk 20 elementin ve yaygın elementlerin sembolleri verildiğinde isimlerini, isimleri verildiğinde sembollerini belirtebilmeyi öğrenmiş olacağım. Elem ent Sem bolleri Elementler ilk bulunduklarında sahip oldukları özelliklere uygun bir ad verilmiştir. Ancak ülkelerin dillerine göre element isimlerinde farklılıklar oluşmuş ve bu uluslararası çalışmalarda iletişimi zorlaştırmıştır. Bilim insanları bu elementlerin daha kolay tanınmaları, bilimsel ve uluslararası bir standartın oluşması için her bir elemente ayrı bir numara ve sembol tanımlamışlardır. Bu semboller bütün ülkeler tarafından günümüzde aynı şekilde kullanılmaktadır. Elementin Numarası Elementin Adı Sembol Elementin Numarası Elementin Adı Sembol 1 Hidrojen H 11 Sodyum Na 2 Helyum He 12 Magnezyum Mg 3 Lityum Li 13 Alüminyum Al 4 Berilyum Be 14 Silisyum sı 5 Bor B 15 Fosfor P 6 Karbon C 16 Kükürt s 7 Azot N 17 Klor Cl 8 Oksijen o 18 Argon Ar 9 Flor F 19 Potasyum K 10 Neon Ne 20 Kalsiyum Ca Elementin Adı Sembolü Elementin Adı Sembolü Demir Fe İyot 1 Bakır Cu Çinko Zn Krom Cr Kalay Sn Altın Au Kurşun P b Gümüş Ag Cıva Hg Elementler sembollerle gösterilmesine rağmen sadece sembole bakarak elementin atomik yapılı mı moleküler yapılı olduğunu anlayamayız. Bu nedenle moleküler elementler formülleri ile de gösterilebilir. Örneğin H harfi hidrojenin sembolü, H2 ise hidrojenin formülüdür. Anahtar Bilgi Elementlerin tanınmasını sağlayan bir ya da iki harften oluşan işaretlere sembol adı verilir. Moleküler yapıda bulunan elementlerin bir moleküllerinde kaç tane atom olduğunun sembollerinin sağ alt köşesine yazılması ile oluşan gösterime form ül adı verilir. Örnek : 0 2(oksijen), N2(azot), l2(iyot), COŞKU

140 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Elementler ve Sembolleri Kazanım Pekiştirme -1 Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz. 2 bakır elementler sembollerle ı,,-.... O......aynı tür atomlardan oluşur. & Elementler harflerden oluşan...gösterilirler. İki atomlu moleküllerden oluşan oksijen elementinin form ülü... şeklinde yazılır.... elektrik tesisatlarında en çok kullanılan elementlerden birisidir. Kazanım Pekiştirme -2 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz. 1 / Elementlerin toplu olarak gösterildiği tabloya periyodik sistem adı verilir. D 2. Bütün elementler formüllerle gösterilir. Altın ve krom periyodik sistemde yer alan ilk 20 elementten biri değildirler. Karbon bütün canlıların yapısında bulunan bir elementtir. - Alüminyum elementi Ay sembolü ile gösterilir. O Bütün ülkelerde elementler aynı sembollerle gösterilirler. Kazanım Pekiştirme -3 Aşağıda verilen elementlerin adlarını sembolleri ile örnekteki gibi eşleştiriniz. Alüminyum Q COŞKU

141 ELEMENTLER ve SEMBOLLERİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bütün elementler sembollerle gösterilir. 2. Element sembolleri harflerden oluşur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi bir element sembolü değildir? A) Ne B) Fe C) Ca D) 3M Hidrojen elementinin Latince adı Hydrogenes ve sembolü H, helyum elementinin Latince adı ise Helios ve sembolü He şeklindedir. Buna göre, I. Bazı elementlerin sembolleri Latince adlarından yararlanılarak konulmuştur. II. Bazı elementlerin sembolleri iki harfli olabilir. III. Elementlerin sembolleri rakamlardan oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? Yukarıdaki modellerden hangileri bir elementi temsil etmez? A) Yalnız I C) İv e li B) Yalnız I D) I, II ve A) İv e li C) I, II ve B) II ve IV D) II, III ve IV Aşağıda verilen elementlerden hangisinin sembolü ve adı doğru olarak eşlenmiştir? 3. Aşağıdakilerden hangisi elementin tanımı- dır? i A) B : Berilyum C) Na : Sodyum B) Ag : Altın D) S : Silisyum A) Aynı cins atomların oluşturduğu bir saf maddedir. B) Farklı cins atomların oluşturduğu bir saf maddedir. C) Farklı cins atomların oluşturduğu bir karışımdır. D) Aynı cins atomların oluşturduğu bir karışımdır. 7. Ca ve Cu elementleri için, İki elementin atomları farklıdır. İki elementin bazı atomları aynıdır. Omer öğrencilerden hangilerinin söyledikleri doğrudur? Yukarıda verilen tanecik modellerinden kaç tanesi elementlere aittir? A) 6 B) 5 C) 4 D) 3 A) Yalnız Aliye B) Aliye ve Ömer C) Haşan ve Ömer D) Aliye, Haşan ve Ömer 0 COŞKU

142 Elementler ve Sembolleri 8. Aşağıda verilen elementlerden hangisinin kullanım alanı yanlış verilmiştir? 12. Aşağıda verilen tanecik modellerinden hangileri bir elemente ait olamaz? Element A) Bakır B) Kurşun Kullanım Alanı Elektrik kablolarında İnşaat sektöründe, pil ve mermi yapımında B) oo C) Demir İnşaat malzemeleri yapımında D) Alüminyum Çimento, alçı ve kireç yapımında Element Sembolü Hidrojen Lityum Alüminyum Yukarıda verilen elementler ve sembolleri arasındaki ilişki incelendiğinde Argon elementinin sembolü aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Ra B) Ar C) As D) Ao 10. Aşağıdakilerden hangisinde bakır, hidrojen ve alüminyum elementlerinin sembolleri doğru verilmiştir? Bakır Hidrojen Alüminyum A) Ba H An B) Ba Hi Al C) Cu H Al D) Cu Hi Al 11. Kendisinden daha basit maddelere ayrılmayan maddelere...denir. Yukarıda verilen bilginin doğru olması için boşluğa aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır? A) Karışım B) Bileşik C) Çözelti D) Element H Li Al 13. Oksijen, flor ve iyot gibi elementlerin molekülleri iki atomludur. Bu tür atomların moleküler hâlleri gösterilirken 0 2, F2 ve l2 gibi formüller kullanılır. Buna göre aşağıdaki formüllerden hangisi moleküler bir elemente ait değildir? I A) H2 B) Cl2 C) N2 D) C 0 2 jo X Hı O 14. Yukarıdaki şekilde yerkürede bulunan elementler ile ilgili verilere göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Dünyada bulunan en ağırlıklı element oksijendir. B) Yeryüzünde çoğu madde element ya da elementlerin bir araya gelmesiyle oluşan maddelerden oluşur. C) Yerküremizde bulunan her şey yalnızca elementtir. D) Yeryüzü bir karışımdır. Silisyum ınyum Demir sıyum Potasyum Magnezyum Oksijen Q COŞKU

143 ATOM UN YAPISI Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.1 Birbiri ile temas hâlinde olan atomları "bağlı atomlar" şeklinde nitelemeyi öğrenmiş olacağım. Maddeleri oluşturan atomların birbirleri ile etkileşim içinde oldukları için maddelerin taneciklerinin bir arada tuttuğunu 6. sınıfta öğrenmiştiniz. Şimdi ise maddeleri oluşturan atomların yapısını ve nasıl bir arada bulunduklarını inceleyelim. Bunun için örnek olarak aşağıda verilen iyot molekülüne baktığımızda iyot atomlarının birbiri ile temas hâlinde olan atomlardan (bağlı) oluştuğu görülmektedir. Bu çekme olayı bazı olaylar sonucunda tanecikler arası etkileşimlerin ve değişimlerin olduğu sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Yaşamımızdaki Elektrik adlı ünitede öğrendiğiniz bu konunun negatif yük alış verişi sonucu gerçekleştiğini hatırladığımızda bu negatif yükün atomun bir parçacığı sonucuna ulaşabiliriz. Bir başka değişle atomda kendinden daha küçük taneciklerden meydana gelmiştir. İşte bir atomu oluşturan daha küçük birimlere alt parçacıklar denir. Bu alt parçacıklar proton, nötron ve elektrondur. Atomları oluşturan alt parçacıklar atom içerisinde farklı konumlarda yer alırlar. Bir atomun temel yapısı iki ana bölgeden oluşur. Elektron (-) Ç ekirdek^ A to m u n Ç ekirdeği ve K atm a nlar Bu bölümü bitirdiğimde; Bir atomun içerisinde proton ve nötronların bulunduğu yoğun ve küçük hacimli bölgeye atom çekirdeği denir. Atomun yapısı içinde elektronların dağıldığı, çekirdek hacmine göre oldukça büyük hacimli ve boşlukların çok olduğu bölgelere katman adı verilir. 2.2 Sürtme ile elektriklenme olayına dayanarak atomun kendinden daha basit öğelerden oluştuğu çıkarımını yapmayı, 2.3 Atomun çekirdeğini, çekirdeğin temel parçacıklannı ve elektronları temsili resimler üzerinde göstermeyi öğrenmiş olacağım. Anahtar Bilgi -* Katmanlar Çekirdek Plâstik bir tarağın yün kazağa sürtülmesi sonucunda oluşan elektriklenme ile küçük kağıt parçalarını çekebilmesi maddeyi oluşturan temel parçacıklar olan atomların aslında daha da küçük taneciklerden oluştuğunu gösterir. Atomun yapısında çekirdek ve katmanlar olmak üzere iki temel kısım bulunur. Çekirdekte iki temel parçacık protonlar ve nötronlar katmanlarda ise elektronlar bulunur. 154 Q COŞKU

144 Atomun Yapısı Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.4 Elektronu, protonu ve nötronu kütle ve yük açısından karşılaştırmayı öğrenmiş olacağım. Atom çekirdeğinde proton ve nötronlar, çekirdeğin dışındaki katmanlarda ise elektronlar bulunur. Atomu oluşturan alt parçacıkların yükleri birbirinden farklıdır. Protonlar pozitif yüklü, elektronlar negatif yüklü ve nötronlar ise yüksüz parçacıklardır. Proton ve nötronun kütlesi hemen hemen birbirine eşittir. Bir proton ya da bir nötronun kütlesi, bir elektronun kütlesinin yaklaşık 2000 katıdır. Örnek -3 I. Elektronun kütlesi, protonun kütlesine eşittir. II. Elektronlar, nötron tarafından kuvvetli şekilde çekilirler. III. Atom çekirdeği pozitif yüklüdür. A Elektron Proton Atom çekirdeği Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur? A) Yalnız II C) İv e li Çözüm B) Yalnız I D) I, II ve Nötron Protonun kütlesi, nötronun kütlesine eşittir. Protonun kütlesi, elektronun kütlesinin yaklaşık 2000 katıdır. Elektronun kütlesi, protonun kütlesinden küçüktür. I. öncül yanlıştır. Elektron negatif yüklüdür, nötron ise yüksüzdür. Bu durumda nötron elektrona çekim uygulamaz. II. öncül yanlıştır. Atom çekirdeğinde proton ve nötron vardır. Nötron nötr taneciktir ama proton pozitif yüklüdür. Bu durumda çekirdek pozitif yüklüdür. III. öncül doğrudur. Sıra Sizde 3 Cevap B Aşağıda verilenlerden hangisi atomun yapısında bulunan taneciklere verilen ad değildir? A) Nötron B) Proton C) Ribozom D) Elektron Bu bölümü bitirdiğimde; 2.5 Nötr atomlarda, proton ve elektron sayıları arasında ilişki kurmayı 2.6 Aynı elementin atomlarında, proton sayısının (atom numarası) hep sabit olduğunu, nötron sayısının az da olsa değişebileceğini belirtmeyi öğrenmiş olacağım. N ö tr A to m Element atomlarında çekirdekte bulunan proton sayıları aynı zamanda katmanlarda bulunan elektron sayısına eşit ise atom nötr özellik gösterir. Böyle bir durumda çekirdekteki pozitif yüklerin sayısı çekirdek çevresindeki negatif yük sayısına eşittir. Nötr atom için, Proton sayısı = Elektron sayısı Her element atomunun çekirdeğinde bulunan proton sayısı değerleri birbirinden farklıdır. Başka bir değişle her atom için proton sayısı o element için bir çeşit kimlik numarasıdır. Elementlere verilen numaralar, atom çekirdeğindeki proton sayısından yola çıkılarak verilmiştir. Örneğin çekirdeğinde 1 tane proton bulunan H atomunun atom numarası 1 olarak, 2 tane proton bulunan He atomunun atom numarası 2 olarak belirlenmiştir. Atom numarası = Proton sayısı Her elementin atomlarındaki proton sayısı aynı olmasına rağmen nötron sayısı az da olsa değişebilir. Örnek -4 Aşağıda proton (p), nötron (n) ve elektron (e) sayıları verilen atomlardan hangisi nötrdür? A) X : p = 11, n = 1 1, e=10 B) Y : p = 8, n=10, e=10 C) Z : p = 13, n=14, e=13 D) T : p = 20, n=20, e=18 Çözüm Bir atomun nötr olabilmesi için proton sayısının ve elektron sayısının biribirine eşit olması gerekir. Buna göre seçenekleri incelediğimizde sadece Z atomunun proton ve elektron sayının 13 olarak birbirine eşit verildiği görülmüştür. Cevap C COŞKU 155

145 Atomun Yapısı Sıra Sizde * 4 Aşağıda verilen atomlardan hangisi nötr değildir? (p, e ve n sırasıyla proton, elektron ve nötrondur.) İkinci katmanda (ya da son katmanlarda) en fazla 8 elektron olabilir. A) Magnezyum : (12 p, 12 e, 12 n) B) K lo r: (17 p, 17 e, 17 n) C) A zo t: (7 p, 7 e, 8 n) D) Kükürt: (16 p, 18 e, 16 n) Kazanımlar İlk 20 element için üçüncü katmanda da en fazla 8 elektron olabilir. Bu bölümü bitirdiğimde; 2.7 Aynı atomda, elektronların çekirdekten farklı uzaklıklarda olabileceğini, 2.8 Çizilmiş atom modelleri üzerinde elektron katmanlarını göstermeyi, katmanlardaki elektron sayılarını içten dışa doğru sayabilmeyi, 2.9 Proton sayısı bilinen hafif atomların elektron dizilim modelini çizebilmeyi öğrenmiş olacağım. Örnek olarak aşağıda verilen hidrojen (H), karbon (C), sodyum (Na) ve kalsiyum (Ca) atomlarının modellerini inceleyebiliriz. Elektronların Katman Dizilimi Elektronlar çekirdek çevresinde rastgele dağılmazlar. Elektronların katmanlara diziliminin belirli bir düzeni ve kuralları vardır. Elektronların bulunduğu bu bölgeler katman adını almıştır. Bu katmanlar çekirdeğin çevresini üç boyutlu ve küresel bir yapıya benzer bir şekilde kaplar. Bir atoma ait elektronlar atomun çevresinde farklı uzaklıklarda bulunan bu katmanlarda çekirdeğe farklı uzaklıklarda bulunurlar. Bu nedenle elektronun çekirdek çevresindeki hareketi de üç boyutlu düşünülmelidir. O H 11 Na m Örnek -5 6 C Ü f Elektronlar öncelikle çekirdeğe en yakın katmana yerleştirilirler. Bir katmanın alabileceği elektron sayısı dolduktan sonra bir sonraki katmana geçilir. Katmanlardaki elektron sayısı farklı olabilir. Birinci katmanda en fazla 2 elektron olabilir. o M X atomu Y atomu Yukarıdaki nötr iki atom ile ilgili, I. X atomunun 2 elektronu vardır. II. Y atomunun 2 katmanı vardır. III. Y nin proton sayısı, X in proton sayısından fazladır, yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I C) İveli B) Yalnızı D) I, II ve 0 COŞKU

146 Atomun Yapısı Çözüm X atomunun bir katmanı ve 2 elektronu vardır. I. öncül doğrudur. Y atomunun 2 katmanı ve 8 elektronu vardır. II. öncül doğrudur. Nötr Y nin 8 elektronu olduğundan proton sayısı 8 ve nötr X in 2 elektronu olduğundan proton sayısı 2 dir. Bu durumda Y nin proton sayısı, X in proton sayısından büyüktür. III. öncül doğrudur. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Cevap D 2.10 Atom modellerinin tarihsel gelişimini kavrar; elektron bulutu modelinin en gerçekçi algılama olacağını fark etmeyi 2.11 Bilimsel modellerin, gözlenen olguları açıkladığı sürece ve açıkladığı ölçekte geçerli olacağını, modellerin gerçeğe birebir uyma iddiası ve gereği olmadığını fark etmeyi öğrenmiş olacağım. Atomun yapısı ile ilgili tarih boyunca değişik modeller öne sürülmüştür. Bu modellerin birebir gerçek atom modeli olduğunu söylemek şu an için imkansızdır. Bununla beraber bu modeller yapılan deneyleri açıklamaktadır denilebilir. Maddenin küçük, bölünemez parçacıklardan oluştuğu düşüncesini ilk olarak Demokritos (MÖ yaklaşık ) ortaya atarak bu parçacıklara eski Yunanca "bölünemez" karşılığı olan "Atom" adını verdi. Demokritos, her maddenin hep aynı özdeş atomlardan oluştuğunu, maddelerin farklı görünmesinin atomların düzeninden ve hareketlerinden ileri geldiğini düşünüyordu. D alton A to m M odeli Dalton (1819) atomların içi dolu, berk ve bölünmez küreler olduğu fikrini ortaya attı. Dalton'un Atom Modeli Atomdan daha küçük parçacıkların bulunduğu ise sonradan dolaylı yollardan kanıtlandı. Thom son (Tamsın) A to m M odeli 1897 yılında Thomson un ortaya koyduğu Atom Modeline göre, atom bir üzümlü keke benzemektedir. Kek atomdaki pozitif yükleri, rastgele Thomson Atom Modeli dağılmış olan üzüm tanecikleri de elektronları ifade etmektedir. Rutherford (Radırford) A to m Modeli Rutherford ( ) atomdaki pozitif yüklerin küçük bir hacimde olması gerektiği, negatif yüklerin ise bu küçük hacimli çekirdeğin çevresinde ve aralarında büyük boşluklar olacak şekilde bulunması gerektiği fikirlerini ortaya attı. Rutherford Atom Modeli Bohr (B or) A to m M odeli Bilim insanı Bohr ( ) elektronların çekirdek çevresinde istediği gibi dönemeyeceğini belirtti. Her elektronun çekirdeğin etrafında belirli bir mesafede (katman) dönmesi gerektiği fikrini Bohr Atom Modeli ortaya attı. M odern A to m M odeli Günümüzde yapılan son araştırmalara göre, elektronlar atom çekirdeğinin çevresinde çok büyük bir hızla döner. Bu nedenle gerçekte elektronun bulunduğu yerin belirlenebilmesi mümkün değildir. Modern Atom Modeli de bu belirsizlik prensibine göre ortaya atılmıştır. Bu modele göre elektronların bulunduğu bir yerden değil de, bulunabileceği bölgelerden bahsedilebilmektedir. Yani bir elektronun gerçekte belirli bir yörüngesi ya da katmanı yoktur. Elektonlar farklı ve kısa zaman aralıklarında farklı bölgelerde bulunabilirler. Bu nedenle elektronların bulunabileceği bölgeler bir elektron bulutu olarak adlandırılırlar. 1. konum 2. konum 3. konum Modern Atom Modeline göre atomdaki elektronun yeri ve hızı tam olarak bilinemez.

147 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Atomun Yapısı Kazanım Pekiştirme -4 Aşağıdaki atomla ilgili verilen soruları cevaplayınız. * Katman sayısı kaçtır? O : nötron O : proton ^ Çekirdekteki nötr tanecik sayısı kaçtır? Elektron sayısı kaçtır? Kazanım Pekiştirme -5 Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz. Bohr $ t atom ^ proton * katman nötron 1. Bütün maddeler...adı verilen taneciklerden meydana gelirler. 2. Atom çekirdeğinde bulunan tanecikler... ve.olarak adlandırılır. 3. Atomun yapısında elektronların bulunduğu bölgelere... adı verilir. 4. bir atomda elekton sayısı proton sayısına eşittir. 5. İlk defa bilim insanı.... elektronların çekirdeğe belirli mesafedeki katmanlarda döndüğünü iddia etti. Kazanım Pekiştirme -6 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz. 1. Elektronlar atomun çekirdeğinde yer alan küçük taneciklerdir. 2. Protonlar + yüklü ve elektronlar ise - yüklü taneciklerdir. 3. Atom çekirdeğindeki bütün tanecikler yüksüzdür. 4. Her element atomunun çekirdeğindeki proton sayısı elementin kimliğini belirler. 5. Bir elektronun kütlesi, bir nötronunkinden küçük, bir protonunkine ise eşittir. 6. Atomun yapısı ile ilgili ilk model tarihte Bohr tarafından ortaya atılmıştır. 0 COŞKU

148 ATOMUN YAPISI KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Nötr bir ortamda 24 elektron ve 28 nötron bulunduğuna göre, bu elementin proton sayısı kaçtır? A) 12 B) 16 C) 24 D) Bir nötronun kütlesinin, bir protonun kütlesine oranı yaklaşık olarak kaçtır? A) 1 B) 100 C) 200 D) Atomlar temel olarak proton (p), nötron (n) ve elektron (e) alt taneciklerinden oluşur. Buna göre, nötr bir atomun proton, nötron ve elektron sayıları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisindeki gibi olamaz? A)p>e = n C)n = p = e B)n>e = p D) p = e > n 6. Nötr bir klor (Cl) atomunun çekirdeği etrafında bulunan katmanlardan birincisinde 2, İkincisinde 8 ve üçüncüsünde 7 tane elektron bulunmaktadır. Buna göre, bu klor atomunun proton sayısı kaçtır? A) 9 B) 17 C) 20 D) 21 Atomun yapısında bulunan aşağıdakilerden hangisi yüksüz hâldedir? A) Proton C) Elektron B) Nötron D) Çekirdek Yukarıdaki kavram haritasında bulunan X, Y ve Z yerine aşağıdakilerden hangisi gelmelidir? Çekirdeğinde 19 proton, 20 nötron bulunan nötr potasyum elementi için, A) Proton B) Çekirdek Nötron Elektron İyon Proton Çekirdekteki + yük sayısı 19 dur. Elektron sayısı 19 dur. C) Proton D) Nötron Elektron Proton Nötron Elektron ^ k J Münevver 4. Nötr atomlar için aşağıdaki yargılardan hangisi her zaman doğrudur? A) Proton sayısı, nötron sayısına eşittir. B) Nötron sayısı, elektron sayısına eşittir. C) Proton sayısı, elektron sayısına eşittir. D) Proton sayısı ile nötron sayısının toplamı elektron sayısına eşittir. Belkıs öğrencilerden hangilerinin verdiği bilgiler doğrudur? A) Yalnız Münevver C) Fatma ve Münevver B) Yalnız Belkıs D) Fatma ve Belkıs COŞKU 159

149 Atomun Yapısı 9. Atomu oluşturan alt parçacıklar, Proton : + Nötron Elektron: 12. I. Proton II. Nötron III. Elektron Yukarıdaki taneciklerden hangileri elektriksel bakımdan yüklü taneciklerdir? şeklinde gösterilirse, nötr bir atomdaki yerleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak gösterilmiştir? A) Yalnız C) Yalnız B) Yalnız D) İve III 13. Aşağıdakilerden hangisi Dalton un atom modelidir? A) e e e o e e o l B) C) D) e e e e 10. Atomun yapısında bulunan aşağıdakilerden hangisinin kütlesi en küçüktür? e A) Proton C) Elektron B) Nötron D) Çekirdek 14. İpek kumaşa sürtülmüş cam çubuk küçük kağıt parçacıklarını çeker. 11. Aşağıda verilen bilim insanlarından hangisinin atomun yapısı ile ilgili bir modeli bulunmamaktadır? Bu çekme olayı ile ilgili, Maddeleri oluşturan bütün.tanecikler hareketli A h m e t / 'u ım çubuğun atomlarını oluşturan birimlerin çok az bir kısmı ipek kumaşa geçmiştir. İp ek kumaş ^atomlarını oluşturan birimleri ^çok az bir kısmı cam çubuğa geçmiştir M e h m e t B e tü l öğrencilerden hangilerinin açıklamaları doğrudur? A) Ahmet B) Ahmet ve Mehmet C) Mehmet ve Betül D) Ahmet, Mehmet ve Betül COŞKU

150 ELEKTRONLARIN D İZİL İM İ ve KİMYASAL ÖZELLİKLER Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.1 Dış katmanında 8 elektron bulunduran atomların elektron alıp - vermeye yatkın olmadığını (kararlı olduğunu), 3.2 Elektron almaya veya vermeye yatkın atomları belirlemeyi. öğrenmiş olacağım. Elementlerin bileşik oluşturma istekleri onların kararlı yapıya ulaşma istekleri ile ilgilidir. Atomların kararlılıkları özellikle en dış katmanında bulunan elektron sayısı ile ilgili bir durumdur. Tek katmanlı atomda 2 elektron var ise atom kararlıdır. Atomların tek ve son katmanlarındaki elektron dizilimlerini helyum gibi 2 yapmalarına Dublet Kuralı denir. İki katmanlı atomun ikinci katmanında 8 elektron varsa atom kararlıdır. Üç katmanlı atomun üçüncü katmanında 8 elektron varsa atom kararlıdır. Helyum atomunun çekirdeğinde 2 proton vardır. Buna göre katmanlarında da toplam 2 elektron bulunmalıdır. Öyleyse helyum atomunun bir katmanı ve bu katmanında, 1. katmanda : 2 elektron 2 elektron vardır. Neon atomunun çekirdeğinde 10 proton vardır. Buna göre katmanlarında da toplam 10 elektron bulunmalıdır. Öyleyse neon atomunun iki katmanı ve bu katmanlarında, 1. katmanda : 2 elektron 2. katmanda : 8 elektron Argon atomunun çekirdeğinde 18 proton vardır. Buna göre katmanlarında da toplam 18 elektron bulunur. Öyleyse argon atomunun üç katmanı ve bu katmanlarında, 1. katmanda : 2 elektron 2. katmanda : 8 elektron 3. katmanda : 8 elektron 18 elektron vardır. Yukarıda dizilişleri ile ilgili bilgileri verilen He (Helyum), Ne (Neon) ve Ar (Argon) atomları son katmanlarında kararlı yapı için gerekli sayıdaki elektronları bulundurmaktadır. Bu nedenle He, Ne ve Ar atomları kararlı yapıdadır. Bu nedenle son elektron katmanında 8 elektron bulunmayan atomlar için elektron almaya ya da vermeye yatkındırlar denilebilir. Bir atom son katmanını neon ya da argon atomları gibi 8 elektronlu kararlı yapıda yapabilmek için bir atomdan elektron alabilir ya da başka bir atoma elektron verebilir. Bu şekilde son katmanında 8 elektron dizilimine sahip olma durumu Oktet Kuralı olarak adlandırılır. Örnek -6 Nötr X atomunun elektronlarının dizilimi yanda verilmiştir. Buna göre, I. X atomunun proton sayısı 12 dir. II. Atomun elektron dağılımında birinci katmanda 2, ikinci katmanda 8 ve üçüncü katmanda 2 elektron vardır. III. Atomun kararlı bir yapıda olması beklenir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) YalnızI 10 elektron vardır. C) İveli D) I, II ve 0C O Ş K U

151 Elektronların Dizilimi ve Kimyasal Özellikler 1.katmanında : 2 2.katmanında : 8 3.katmanında : Magnezyum atomunun çekirdeğinde 12 proton ve katmanlarında da 12 elektron vardır. Elektronlarının katmanlara dağılımı yanda verilmiştir. X atomunun toplam 12 elektronu vardır. I ve II. öncül doğrudur. Bir atom son katmanında 8 elektron (He hariç) içerirse kararlı atomdur. X atomunun son katmanında 2 elektron olduğundan kararlı değildir. III. öncül yanlıştır. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Cevap C 3.3 Bir atomun, katman - elektron diziliminden çıkarak kaç elektron vereceğini veya alacağını tahmin etmeyi, 3.4 Atomların elektron verdiğinde pozitif ( + ), elektron aldığında ise negatif (-) yük ile yüklendiği çıkarımını yapabilmeyi. öğrenmiş olacağım. Oksijen atomunun çekirdeğinde 8 proton ve katmanlarında da toplam 8 elektron vardır. Elektronlarının katmanlara dağılımı yanda verilmiştir proton 8 elektron Oksijen atomunun 2. katmanında 6 elektron vardır. 2 elektron alarak Ne atomundaki kararlı yapıya ulaşır. Atom 6 elektron vermek yerine 2 elektron almayı tercih eder. Bu şekilde en son katmanındaki elektron sayısını 8 e tamamlamış olur ve kararlı yapıya ulaşır. Oksijen anyonunun yük dağılımı aşağıda gösterilmiştir proton elektron Oksijen atomu 2 elektron alarak negatif yük sayısı nı 2 artırmıştır. Magnezyum atomunun yük dağılımı proton 12 elektron Magnezyum atomunun 3. katmanında 2 elektron vardır. Bu durumda ya 2 elektron vererek Ne atomundaki kararlı yapıya ulaşacak ya da 6 elektron alarak Ar atomundaki kararlı yapıya ulaşacaktır. Atom 6 elektron almak yerine 2 elektron vermeyi tercih eder. Bu şekilde en son katmanındaki elektron sayısını 8 yapar ve kararlı yapıya ulaşır. Magnezyum katyonunun yük dağılımı aşağıda verilmiştir proton 10 elektron Buna göre magnezyum atomu 2 elektron vererek negatif yük sayısını 2 azaltmıştır. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.5 Yüklü atomları "iyon" olarak adlandırmayı, 3.6 Pozitif yüklü iyonları "katyon", negatif yüklü iyonları ise "anyon" olarak adlandırmayı öğrenmiş olacağım. Yukarıda verilen örneklerden de anlaşılacağı üzere proton ve elektron sayısı arasındaki eşitliği bozulmuş olan atomlara iyon adı verilir. İyonlar + " ya da yüklü olabilirler. Örnekte verilen oksijen atomunda olduğu gibi yükü fazla olan atomlara anyon adı verilir ve 2 - yüklü olduğu için oksijen anyonu O2- şeklinde gösterilir. Magnezyum atomu örneğinde olduğu gibi + yükü fazla olan atomlara ise katyon adı verilir ve 2+ yüklü magnezyum katyonu Mg2+ şeklinde gösterilir. Anahtar Bilgi Atomlar elektron alarak ya da vererek kararlı atomların elektron dizilimine ulaştıklarında iyon adını alırlar. + " yüklü iyonlara katyon ve yüklü iyonlara anyon adı verilir. Q COŞKU

152 Elektronların Dizilimi ve Kimyasal Özellikler Element m a m m Atom Anyon ; Katyon Hidrojen H H + Helyum He Lityum Li Li+ Berilyum Be Be2+ Bor B b3+ Sıra Sizde 5 Yanda elektron dizilimi verilen tanecik ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? (p: proton, n: nötron, o : elektron) Karbon c c 4- Azot N N3- P. - Oksijen O o 2- - Flor F F P ' Neon Ne Sodyum Na Na+ Magnezyum Mg Mg2+ Alüminyum Al a i3+ Silisyum Si Si4+ Fosfor P P*~ - Kükürt S s 2- - Klor Cl c f - Argon Potasyum Kalsiyum Ar K K + Ca Ca2+ İlk 20 elementin nötr atomları ve çok bilinen iyonları Örnek -7 Si4+ iyonunun 14 protonu, 14 nötronu, 10 elektronu vardır. Bu iyonun yük değerinin karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?. s A) Tanecikteki nötron sayısı, proton sayısından fazladır. B) Tanecik bir katyon iyonudur. C) Elektronlar iki farklı katmanda bulunur. D) Taneciğin yükü 1- dir. Sıra Sizde Al3+ ve S2- Yukarıda verilen atomlar ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Her ikisi de iyondur. B) Al3+ katyon ve S2- ise bir anyondur. C) Her iki atomda da elektron sayıları, proton sayılarına eşit değildir. D) Proton sayıları eşittir. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğim de; A) Si<+ : elektron 14 proton 3. 7 Çok atomlu yaygın iyonlann ad ve formüllerini öğrenmiş olacağım. B) Si4+ : C) Si<+ : elektron 10 proton 10 elektron 14 proton Birden çok atoma sahip olan atom grupları da pozitif ya da negatif yüklü olabilirler. Bu tür gruplara çok atomlu iyonlar adı verilir. En çok bilinen çok atomlardan bazıları aşağıdaki tabloda verilmiştir. D) Si4+ : elektron 10 proton Çözüm Proton sayısı 14 olan Si4+ iyonunda 10 elektron vardır. Proton pozitif yüklü ve elektron negatif yüklü olduğundan yük dağılımında 14 tane pozitif, 10 tane negatif yük olmalıdır. Buna uygun yük dağılımı C seçeneğinde doğru verilmiştir. Cevap C Q COŞKU

153 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Elektronların Dizilimi ve Kimyasal Özellikler Kazanım Pekiştirme -7 Kural 1 İlk katmanda en fazla iki elektron bulunur. Kural 2 : 2.ve son katmanda en fazla 8. elektron bulunabilir. ilir. Yukarıda verilen iki kurala göre aşağıdaki atomların elektron dizilimlerini örnekteki gibi çiziniz. Li 3 elektron C 6 elektron Mg 12 elektron Ca 20 elektron Kazanım Pekiştirme -8 Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz. sekiz kükürt anyon oktet iyonlar Bir atomun iki ya da daha fazla katmanı varsa ve son katmanında...elektron bulunuyorsa bu atom kararlıdır. 2. Negatif yüklü iyonlar...olarak adlandırılırlar. 3. Atomların son katmanlarındaki elektron dizilimlerini sekize tamamlamalarına... kuralı denir. 4...anyon ve katyon olmak üzere ikiye ayrılırlar. 5. S2- iyonuna... anyonu adı verilir. Kazanım Pekiştirme -9 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz C r a f Helyum, neon ve argon gibi element atomlarının son katmanları elektronlar ile dolu olduğu için kararlı atomlardır. Katyonlar negatif yüklü atomlardır. C OH- anyonu çok atomlu bir iyondur. Asal gazlar kararlı elekton dizilimine sahip olukları için elektron alış verişi yapmazlar. Dublet kuralına uyan bir atomun son elektron katmanında sadece dört elektron bulunur. 0 COŞKU

154 ELEKTRONLARIN DİZİLİMİ v e KİMYASAL ÖZELLİKLER KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Proton sayısı 13 olan Al atomu için aşağıdaki yargılarından hangisi yanlıştır? A) Nötr hâlde elektron sayısı 13 tür. B) Elektronları üç katmana dağılmıştır. C) Çekirdeğinde 13 tane + yük vardır. D) Çekirdeğinde 13 proton ve 13 elektron bulunur. 5. o O o «o o / Â \ / 0 S 0 * : Y Z o )} o Yukarıda elektron dizilimleri verilen taneciklerden hangileri nötrdür? (p: proton, n: nötron, o; elektron) 2. Kararlı atomlar ile ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Yalnız X C) Y ve Z B) X ve Y D) X, YveZ A) Tek katmanlı atomun iki elektronu varsa kararlıdır. B) İki ya da üç katmanlı atomların son katmanında sekiz elektron varsa kararlıdır. C) Elektronlarının katmanlara dağılımı 2)8)8) şeklinde olan Ar atomu kararlıdır. D) İkinci katmanında 2 elektron olan atomlar kararlıdır. 3. İyonlar ile ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Anyonlarda elektron sayısı, proton sayından büyüktür. B) Katyonlarda proton sayısı, elektron sayısından büyüktür. C) Nötr bir atomun elektron dizilimi negatif yüklü iyonunun elektron dizilimi ile aynı olamaz. D) İyonlarda proton sayısı, elektron sayısına eşittir. i u@ 7. Tanecik Proton sa v8' Elektron ««vs. K L M Yukarıdaki tabloda K, L ve M taneciklerinin proton sayısı ve elektron sayısı verilmiştir. Buna göre, tablodaki elementlerden hangileri iyondur? A) Yalnız K C) K ve L B) Yalnız M D) K, L ve M 4. Nötr bir kalsiyum (Ca) atomunun çekirdeği etrafında bulunan 1. katmanda 2, 2 ve 3. katmanlarda 8 ve 4. katmanda ise 2 tane elektron bulunmaktadır. Buna göre, bu kalsiyum atomunun proton sayısı kaçtır? A) 12 B) 18 C) 20 D) 40 Yukarıda elektron dizilimi verilen nötr atom için aşağıdakilerden hangisinde katman ve proton sayıları doğru verilmiştir? Katman sayısı A) 15 B) 3 C) 2 D) 3 Proton sayısı COŞKU

155 Elektronların Dizilimi ve Kimyasal Özellikler 3 8. Flor atomunun çekirdeğinde 9 proton, 10 nötron vardır. Buna göre F1- iyonunun elektron dizilimleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? (p: proton, n: nötron, o; elektron) 11. I. Nötr durumda üç katmanı vardır. II. Bir elektron verdiğinde katman sayısı bir azalıyor. Yukarıdaki özellikleri gösteren elementin proton sayısı kaçtır? A) 9 B) 10 C) 11 D) Aşağıda verilen iyonlardan hangisi çok atomlu katyon iyonudur? A) PO f" B) NH4+ C) Al3+ D) O Nitrat 2 Kalsiyum 3 Amonyum X Ca2+ y n o 3 z nh; Yukarıdaki tabloda verilen iyonların eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) 1 = x, 2 = y, 3 = z B) 1 = y, 2 = x, 3 = z C) 1 = z, 2 = x, 3 = y D) 1 = y, 2 = z, 3 = x 10. Atom numarası 13 olan Al atomunun 3+ yüklü iyonunun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir? 13. Atom Proton sayısı Nötron sayısı Na Yukarıda verilen tabloya göre, atomların elektron almaya ve vermeye yatkınlıklarına göre sınıflandırılmaları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) B) C) D) Elektron almaya yatkın olanlar Mg ve Na Na ve Cl Na ve O Cl ve O Elektron vermeye yatkın olanlar Cl ve O Mg ve O Mg ve Cl Mg ve Na A) 14. Sembol Atom numarası Kararlı iyon yükü Kararlı iyonun uyduğu kural Be Dublet C) D) Na Oktet Dublet Yukarıdaki tabloda hangi atomların kararlı iyonunun uyduğu kural yanlış verilmiştir? A) Yalnız Be C) Be ve Na B) Yalnız O D) Na ve O Q COŞKU

156 KİMYASAL BAG Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğim de; 4.1 Atomlar arası yakınlık ile kimyasal bağ kavramını ilişkilendirmeyi, İ 4. 2 İyonlar arası çekme/itme kuvvetlerini tah- min edebilmeyi ve çekim kuvvetlerini "iyonik bağ" olarak adlandırmayı öğrenmiş olacağım. Farklı yüke sahip iyonlar ve molekülleri oluşturan atomların arasında onları birbirlerine yakın durmalarını sağlayan çekim kuvvetleri bulunur. Bu çekim kuvvetleri kimyasal bağ olarak adlandırılır. Anahtar Bilgi Atomların bir arada tutunmasını sağlayan çekim kuvvetlerine kimyasal bağ denir. İyo n ik Bağ Bir atomun elektron vermesiyle oluşan katyon ile başka bir atomun verilen elektronu almasıyla oluşan anyon arasında zıt yüklerin birbirini çekmesi sonucu oluşan bağa iyonik bağ denir. Oluşan bu anyon ile katyon arasındaki elektriksel çekim kuvveti iyonik bağdır. Bu iyonik bağ 1 tane Na atomu ile, 1 tane Cl atomu arasında oluşmaz. Yığınlar hâlinde oluşan pozitif ve negatif tanecikler birbirleri etrafında yoğunlaşırlar. Bu şekilde anyon ve katyonların belirli bir düzen içerisinde oluşturdukları yığınlar yeni ve farkı özelliklere sahip bir maddedir. Bu madde günlük hayatta kullandığımız yemek tuzudur. Yemek tuzu, sodyum (Na) ve klor (Cl) elementleri arasında elektron alışverişi ile oluşan bir bileşiktir. Bu bileşiğin oluşumunu inceleyelim. Na atomunun 11 protonu ve nötr hâlde 11 elektronu vardır. Elektron diziliminde son katmanındaki 1 elektronu vererek kararlı yapıya ulaşır. Cl atomunun 17 protonu ve nötr hâlde 17 elektronu vardır. Elektron diziliminde son katmanındaki 7 elektronun yanına 1 elektron daha alarak kararlı yapıya ulaşır. Buraya kadar anlatılanları şekil üzerine gösterelim: Yemek tuzu kristali modelleri İyonik bağ içeren maddelerde moleküllü bir yapı yoktur. Bu tür maddelerin yapısı örgü gibi belirli bir düzene sahip iyon yığınlarından oluşan kristallerdir. 0 COŞKU -

157 Kimyasal Bağ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 4.3 Elektron ortaklaşma yolu ile yapılan bağı "kovalent bağ" olarak adlandırmayı, 4.6 Molekül yapılı katı element kristal modeli veya modelin resmi üzerinde molekülü ve atomu gösterebilmeyi, 4. 7 Kovalent bağlar ile moleküller arasında ilişki kurabilmeyi öğrenmiş olacağım. K ovalent Bağ Son katmandaki bazı elektronların ortaklaşa kullanılması ile oluşan bağlara kovalent bağ denir. Proton sayısı 9 olan F atomunun 9 elektronu vardır. 2. katmanında 7 elektronu olduğundan kararlı yapıya ulaşması için 1 elektron alması gereklidir. Farklı iki F atomu için de aynı durum söz konusudur. İki farklı F atomu 2. katmanlarındaki birer elektronu karşılıklı olarak ortaklaşa kullandıklarında her ikisinin de 2. katmanında 8 er tane elektron olur. Bu iki F atomunun 2. katmanları birbiri ile örtüşür. İki flor atomunun oluşturduğu bu tanecik bir moleküldür ve F2 şeklinde gösterilir. Örnek -8 Aşağıdaki tabloda hangi maddenin içerdiği bağ türü yanlış verilmiştir? Formül Atomlar arasındaki bağ türü A) h2 Kovalent B) 0 2 İyonik C) NaCI İyonik D) h2o Kovalent Çözüm H2 ve 0 2 gibi maddeler aynı cins atomlar arasında elektron ortaklaşması sonucu oluşan maddelerdir. Dolayısıyla bu tür moleküller kovalent bağlıdır. Kovalent bağlı maddelerin kendi aralarında oluşturdukları yeni maddeler de kovalent bağlıdır. Bu durumda H2 ve 0 2 kovalent bağlı olduğundan H20 da kovalent bağlıdır. A ve D seçenekleri doğru, B seçeneği yanlıştır. NaCI bileşiği katı hâlde bulunan, moleküler yapıda olmayan, iyon yığınlarından oluşan kristalli yapıda bulunan bir maddedir. Bu tip maddeler iyonik bağlı maddelerdir. C seçeneği doğrudur. Cevap B Sıra S izde - 7 Kimyasal bağlarla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur? A) Bütün atomlar arasında iyonik bağ bulunur. B) Hidrojen, helyum ve argon gibi asal gazlarla kovalent bağ oluşturabilir. C) Kovalent bağ oluşumunda elektronlar atomlar tarafından ortaklaşa kullanılır. D) Sodyum ve klor atomları elektronlarını ortaklaşa kullanarak aralarında kovalent bağ oluşturur. Ortaklaşa elektron kullanımı ile oluşan kovalent bağlı F2 molekülü Benzer olarak iyot (l2), fosfor (P4), kükürt (S8) gibi katı hâlde bulunan molekül yapılı elementlerin hepsinde atomlar kovalent bağ yardımıyla bir arada durmaktadırlar. İyot atomu İyot molekülü İyot atomu Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde;!4.5 Asal gazların neden bağ yapmadığını öğrenmiş olacağım. Asal gazlar olan helyum, neon, argon gibi gazların elektron dizilimlerini incelediğimizde dublet ya da oktet kuralına uydukları ve son elektron katmanlarının tamamen dolu olduğu ve bu nedenle kararlı yapıda bulundukları anlaşılır. Çünkü bu atomların elektron alıp vermeye (iyon hâline geçmeye) ve bunun sonucunda da bağ yapmaya ihtiyaçları yoktur. 0 COŞKU

158 T * ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Kimyasal Bağ Kazanım Pekiştirme * 10 Elektron dizilimleri verilen atomlar arasında oluşacak bağ türlerini yanlarındaki kutulara yazınız. Kazanım Pekiştirme -11 Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz. 1. i «mm mm mm Farklı yüklü iyonlar arasındaki oluşan çekim kuvvetlerini...bağ olarak adlandırabiliriz. Molekül yapılı bileşiklerin atomları arasında... bağ bulunur. 3. Yemek tuzu...yapıdaki bir maddedir molekülündeki atomlar arasında kovalent bağ bulunur. Kazanım Pekiştirme -12 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz i İ i I Asal gazların atomları sadece iyonik bağ yapar fakat kovalent bag yapmazlar. Bütün anyonlar arasında iyonik bağ bulunur. Atomların bir arada tutunmasını sağlayan çekim kuvvetlerine kimyasal bağ denir. Elektron ortaklaşması sonucunda oluşan bağlar kovalent bağlardır. İyonik bağ içeren maddelerde moleküllü yapı gözlenir. 0 COŞKU

159 KİMYASAL BAG KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bağlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Kimyasal bağlar, iyonik bağ ve kovalent bağdır. B) Farklı yüke sahip iyonların birbirine yakın durmasını sağlayan çekim kuvvetine kimyasal bağ denir. C) Moleküllerdeki atomların birbirine yakın durmasını sağlayan çekim kuvvetine kimyasal bağ denir. D) İyonik bağlı bileşik ayrıştığında oluşan iyonların her ikisi de anyon iyonudur. 4. Elektron dağılımı aşağıda verilen atomlardan hangisi bağ yapabilmek için elektron almayı tercih eder? 2. I. Atomların birbirine yakın durmasını sağlayan kuvvet kimyasal bağdır. II. Kararlı atomların elektron dizilimine sahip olmayan atomlar birbiri ile etkileşerek kimyasal bağ oluştururlar. III. İyonik bağda atomlar elektronlarını ortaklaşa kullanırlar. Yukarıdakilerden hangileri yanlıştır? A) Yalnız II C) İveli B) Yalnız D) II ve III Atomlar aralarında bağ oluştururken, I. Elektron alabilirler. II. Elektron verebilirler. III. Ortaklaşa elektron kullanabilirler, yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız B) I ve II C) II ve III D) I, II ve B O D 1 bağı J 2 bağı H2 molekülündeki H atomları ile ilgili, I. Kovalent bağ yapmışlardır. II. Elektron dizilimlerini kararlı atomlarınkine benzetmişlerdir. III. Oluşturdukları H2 bir moleküldür, yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) II ve III B) I ve III D) I, II ve III Molekül yapılı AB bileşiği iyonik yapılı CD bileşiği Yukarıda 1 ve 2 ile gösterilen bağ türleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? 1 2 A) Kovalent Moleküler B) İyonik Kovalent C) Ağ örgü İyonik D) Kovalent İyonik Q COŞKU

160 Kimyasal Bağ 7. Elektron dizilimi aşağıda verilen atomlardan hangisi bağ oluşturmak için her zaman elektron vermeyi tercih eder? A) X atomu ile Y atomu arasında gerçekleşen elektron alışverişi yukarıdaki şekilde verilmiştir. C) D) Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? (* = elektron) A) X atomu 2 elektron vererek bileşik yapmıştır. B) Y nin proton sayısı 2 artmıştır. C) XY bileşiği iyonik bağlıdır. D) X katyon ve Y anyon iyonuna dönüşmüştür. 8. X atomu ile Y atomunun etkileşmesinden molekül yapılı XY bileşiği oluşur. Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) X ve Y nin kimyasal özelliği değişir. B) X ve Y nin kimyasal özelliği değişmez. C) XY bileşiği kovalent bağlı bir bileşiktir. D) XY bileşiği elektron ortaklaşması ile oluşur. 11. Tarık X atomunun son katmanında 4 elektron vardıı Z atomunun so katmanında 1 elektron vardır. Erkan Öğrencilerin verdikleri bilgilere göre aşağıdaki bileşiklerden hangisinin bağ türü farklıdır? 9. Bağlarla ilgili aşağıdaki öğrencilerden hangisinin verdiği bilgi yanlıştır? A) X2Y4 C) XY4 B) ZY D) X3Y4 A) 1 2. X elementi, Y elementine elektron vererek XY2 bileşiğini oluşturuyor. C) Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Oluşan XY2 bileşiği iyonik bağlıdır. B) X ve Y atomlarının elektron dizilimleri XY2 bileşiğinde kararlı duruma dönüşmüştür. C) Y atomu elektron aldığından negatif yüklü iyon oluşmuştur. D) Oluşan bileşik molekül yapılı bir bileşiktir. & COŞKU

161 BİLEŞİKLER ve FORMÜLLERİ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 5. 1 Farklı atomların bir araya gelerek yeni maddeler oluşturabileceğini 5.2 Her bileşikte en az iki element bulunduğunu öğrenmiş olacağım. Farklı elementlerin belirli oranlarda biraraya gelerek kendi özelliklerini kaybederek oluşturdukları yeni maddelere bileşik denir. Bileşikler en az iki çeşit element içerirler. Örneğin su bir bileşiktir ve hidrojen ve oksijen adı verilen iki farklı elementten oluşur. Bileşikler, atomları arasında iyonik bağ bulunanlar iyon yapılı bileşikler, atomları arasında kovalent bağ olanlar ise molekül yapılı bileşikler olarak sınıflandırılır. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 5.3 Molekül yapılı bileşiklerin model veya resmi üzerinde atomları ve molekülleri gösterebilmeyi, 5.4 Moleküllerde; her elementin atom sayısının, örgü yapılarda; elementlerin atom sayılan- nın oranını belirler. öğrenmiş olacağım. Bütün bileşiklerdeki elementler arasında belirli bir oran bulunur. Bu oran, bir bileşiği oluşturan elementlerin sembolleri kullanılarak ifade edilebilir. Bileşiklerin gösteriminde formül adını verdiğimiz harfler ve sayılar kullanılır. Bir karbon atomu ve iki oksijen atomu bir araya geldiğinde bir karbondioksit molekülü oluşturur. NaCI molekül yapılı bir bileşik değildir. Sodyum ve klor atomlarından oluşan bir örgü şeklinde yapıya sahiptir. Bu yapıda her bir sodyum (Na) atomu yanında bir tane klor (Cl) atomu bulunur. Atomlar arasında 1:1 oranı bulunduğu için bileşiğin formülü NaCI şeklinde gösterir. Anahtar Bilgi Bileşikler formüllerle gösterilir. Örnek -9 <S> Aşağıdaki bileşiklerden hangisi molekül yapılı değm r? Çözüm B) D) ooo Verilen bileşik modellerini incelediğimizde A, B ve D seçeneklerinde verilen bileşiklerin moleküllerden C seçeneneğinde bileşiğin ise belirli bir düzene sahip iyonlardan oluştuğu için örgü yapıda olduğu anlaşılır. Cevap C Anahtar Bilgi Su molekülü H20 formülü ile gösterilir. Herbir oksijen atomu için molekülde iki hidrojen atomu yer alır. Benzer olarak karbondioksit molekülünün formülü C02 şeklindedir. Moleküllerden meydana gelen bileşiklere molekül yapılı bileşik adı verilir. Moleküllü yapılı olmayan ve atomları arasında iyonik bağ bulunan bileşikler iyonik yapılı bileşik olarak adlandırılır. Q COŞKU

162 m Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 5.5 Günlük hayatta sıkça karşılaştığım basit iyonik ve bazı kovalent bileşiklerin formüllerini yazabilmeyi öğrenmiş olacağım. Dünyada bugün bilinen 40 milyon civarında bileşik bulunmaktadır. Bu bileşiklerden günlük hayatta en çok karşılaştıklarımızdan bazıları aşağıda formülleri ve bazı özellikleri ile birlikte verilmiştir. Yemek Tuzu (Sodyum Klorür) NaCI formülü ile gösterilir. Beyaz kristal yapılı bir bileşiktir. Herbir sodyum atomu için bileşikte bir klor atomu bulunur. İnsan dahil tüm canlıların besin kaynaklarından olan tuz, ticari bakımdan da önemli bir Sönmemiş Kireç (Kalsiyum Oksit) CaO formülü ile gösterilir. İyonik yapılı önemli bir bileşiktir. Beyaz kristal yapılı bir bileşiktir. Herbir kalsiyum atomuna karşılık bir oksijen atomu bulunur. Başta inşaat sektörü olmak üzere birçok alanda kullanılır. Kimya sanayisinde yaygın olarak kullanılır. Su Su bileşiğinin oluşması sırasında 1 tane O atomu farklı 2 tane H atomu ile bağ oluşturduğundan molekül formülü H20 olur. Su, bilinen naddedir. tüm canlılar için gerekli olan renksiz ve kokusuz bir maddedir. Su, canlıların yaşaması için hayati bir öneme sahiptir. Canlıların yapısındaki hemen tüm olayların mekanizmasında suyun hayati önemi vardır. Su çok iyi bir çözücü olması nedeniyle endüstride de sayısız kullanım alanı vardır. Amonyak NH3 formülü ile gösterilir. Amonyak bileşiğinin oluşması için 1 tane N atomu 3 farklı H atomu ile bağ oluşturduğundan molekül formülü NH3 tür. Amonyak, Bileşikler ve Formülleri azot ve hidrojenden oluşan renksiz ve kötü kokulu bir gazdır. Kimyasal formülü NH3 tür. Azot, temizlik maddeleri, gübre, ilaç, boya, parfüm gibi maddelerin üretilmesinde kullanılır. Karbondioksit C 02 formülü ile gösterilir. Karbondioksit bileşiğinin oluşması için 1 tane C atomu farklı 2 tane O atomu ile bağ oluşturduğundan molekül formülü C02 olur. Karbondioksit, kovalent bağlı bir karbon ve iki oksijen atomundan oluşan moleküle sahip bir bileşiktir. C jş Renk ve kokusu yoktur. Solunumdaki yeri açısın- = dan hayati önem arz eder. Bitkiler gündüz C02 alır, 0 2 verirler. Gece ise 0 2 alır, C02 verirler. C02 yan- gın söndürme aracında da kullanılır. Hidrojen klorür Hidrojen klorür HCI, hidrojen ve klor elementlerinden oluşan, oda sıcaklığında ve oda basıncında gaz hâlinde bulunan moleküler yapılı bileşiktir. Hidrojen klorür (hidroklorik asit) insan midesindeki, sindirimi sağlayan sularda da bulunur. Ayrıca seyrettik çözeltileri (tuz ruhu) temizlik maddesi olarak kullanılır. Şeker C6Hı20 6 formülü ile gösterilir. C6Hi20 6 bileşiğinde, molekülü oluşturan atomlar 6 tane C atomu, 12 tane H atomu ve 6 tane O atomudur. Besin maddelerinde bulunan ve vücudun temel ihtiyaçlarından olan maddedir. Q COŞKU

163 Bileşikler ve Formülleri * Örnek -10 Örnek -11 CaO, HCI ve C6H120 6 bileşikleri ile ilgili aşağıdaki hangi öğrencinin verdiği bilgi hatalıdır? c c c c o > > > > c c c c c c c c c c d. V e.. 8 O O omd o f. Çözüm Soruda verilen bileşiklerden CaO sönmemiş kireç olarak ta adlandırılan ve Ca2+ ve O2- iyonlarından meydana gelen iyonik bağlı bir bileşiktir. Buna göre A seçeneği doğrudur. HCI bileşiği hidrojen ve klor atomlarından oluşan moleküller yapılı bir bileşiktir. B seçeneği doğrudur. C seçeneğinde verilen C6H i20 6 maddesi şeker olarak adlandırılır. Bu madde moleküllerden meydana gelmiştir. C seçeneği yanlıştır. D seçeneğinde verilen bütün bileşikler iyonik bağ içermez ifadesi doğrudur. Çünkü sadece CaO bileşiği iyonik bağlıdır. Buna göre hatalı bilgi C seçeneğinde verilmiştir. Sıra Sizde 8 Cevap C Aşağıda formülleri verilmiş olan maddelerden hangisi besin maddesi olarak kabul edilemez? A) H20 C) HCI B) C6H120g D) NaCI Yukarıda verilen tanecik modellerinden hangileri I. Atomik yapılı element II. Molekül yapılı element III. Molekül yapılı bileşik IV. Moleküllü olmayan yapıdaki bileşik şeklinde nasıl sınıflandırabiliriz? Çözüm a. Tek cins atom içeren molekül yapılı element b. İki farklı element atomu içeren örgü yapılı yığın şeklinde bulunan moleküllü yapıda olmayan bir bileşik, c. Her biri 5 atomdan oluşmuş üç farklı elementten oluşan moleküllü yapıdaki bir bileşik, d. Tek cins elementten oluşan atomik yapılı bir element, e. İki farklı element içeren üç atomlu moleküllerden oluşan bir bileşik, f. İki farklı elementten oluşan bir molekülünde 11 atom bulunan molekül yapılı bir bileşiğe ait Buna göre verilen tanecikleri, I. d, II. a, III. c, e, f IV. b şeklinde sınıflandırabiliriz. Kazanımlar niar Bu bölümü bitirdiğimde; 5.6 Element ve bileşiklerin hangilerinin moleküllerden oluştuğuna örnekler vermeyi öğrenmiş olacağım. Buraya kadar verdiğimiz örneklerde de görüldüğü gibi bileşikler ve elementler H20 ve 0 2 örneğinde olduğu gibi moleküllü yapıda, NaCI ve He de olduğu gibi moleküllü olmayan yapıda da olabilir. Bunu bir örnekle inceleyelim. 0 2, NH3 ve NaCI maddeleri ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) 0 2 element diğer maddeler ise bileşiktir. B) NH3 ve NaCI bileşikleri iyonik bağlı kristalli yapıdadır. C) Hepsi moleküllü yapıda değildir. D) 0 2 ve NH3 moleküllerinde atomları arasında kovalent bağ bulunur. 0 COŞKU

164 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Bileşikler ve Formülleri Kazanım Pekiştirme -13 Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz. i f bileşikler molekül NaCI formüller Moleküllerden meydana gelen bileşiklere... yapılı bileşikler denir. Bileşiklerin gösteriminde... kullanılır. 3. Elementler tek çeşit atom içerirken...en az iki çeşit atom içerirler günlük hayatta sıklıkla karşılaştığımız iyonik maddelerden birisidir. Kazanım Pekiştirme -14 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz. Bir bileşiğin yapısında en az üç farklı element bulunmalıdır. İyon yapılı bileşiklerin atomları arasında iyonik bağ bulunur. Bir bileşikteki elementlerin arasında belirli bir oran bulunur. OMolekül yapılı olmayan ve atomları arasında iyonik bağ olan bileşikler düzenli bir yığın oluşturan örgülü ü > yapılıdır. Karbondioksit, C02 formülü ile gösterilen bir bileşiktir. Su iyonik yapılı bir bileşiktir. Kazanım Pekiştirme -15 BULMACA Temizlik malzemelerinde kullanılan klor içeren bir bileşik C 02 formülü ile gösterilir Hergün içtiğimiz sıvı bileşik Bir besin maddemiz NH3 formülü ile gösterilen temizlik maddeleri ve gübre yapısında kullanılan bileşik Bileşiklerin gösteriminde kullanılır Her element için bütün dünya dillerinde aynı olan & COŞKU 3

165 BİLEŞİKLER ve FORMÜLLERİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bileşiklerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Bileşikler kendilerini oluşturan elementlerden tamamen farklı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir. B) Bileşikler moleküllerden oluşmuşsa bu moleküllerdeki atomlar arasında iyonik bağ vardır. C) Farklı elementlere ait atomların belirli oranlarda bir araya gelerek bağ yapmasıyla oluşan yeni ve saf maddeye bileşik denir. D) Bileşikler moleküler yapıda olabileceği gibi, moleküler yapıda olmayabilirler. 5. Yangın söndürme tüplerinde tüplerinde, bitkilerin fotosentezi sırasında açığa çıkan, gazlı içeceklerde bulunan maddelerden olan karbondioksit (C02) molekülünün bir tanesi, bir karbon atomunun iki oksijen atomu ile kimyasal bağ yapması sonucu oluşur. Buna göre, karbondioksit molekülünün modeli aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) B) C) D) 2. Molekül formülü C2H2 olan bir bileşiğin modeli aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) C) D) 6. Yemek tuzunda olduğu gibi iyondaki atomların örgü oluşturmasıyla oluşan maddelere kristal yapıdaki maddeler denir. Bu maddelerle ilgili, I. Bileşikleri moleküler yapıda değildir. II. Bileşik kimyasal bağ sonucu oluşmuştur. III. Örgü, iyonik bağ sayesinde oluşmaktadır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I C) II ve III B) Yalnızı D) I, II ve 3. Bileşikler formüllerle ifade edilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bir bileşiğin formülü değildir? 7. A) C6H120 6 B) C2H6 C) N20 3 D) S8 H H Cl Cl 4. Aşağıda verilen maddelerden hangisi bileşiktir? A) H20 2 C) He B) H2 D) 0 3 Yukarıda verilen modellere göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) I. bileşik molekül yapılıdır. B) Cl2 bir bileşiktir. C) I. bileşiğin formülü H20 dur. D) III. bileşik bir iyonik bileşiktir. Q COŞKU

166 Bileşikler ve Formülleri 8. Bileşikler için, I. Farklı element atomlarından oluşurlar. II. Sadece molekül yapılıdırlar. III. Molekül yapılı bileşiklerde atomlar kovalent bağla bağlıdır. yargılarından hangileri doğrudur? 11 * Yukarıda molekül modelleri verilen bileşiklerin formülleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? III 9. A) Yalnız C) İve III B) Yalnız D) II ve III A) CH2 B) C2H4 C) c 2h 4 1 II III I O O ro O O ro CM O CHoCI 1 J 1 CO I o CH3CI D) C2H2 CO CHCI3 Yukarıda HCI molekülünün H2 ve Cl2 den oluşması modelle gösterilmiştir. Buna göre, HCI molekülü için, I. Saftır. II. Hem H2 hem de Cl2 nin özelliğini gösterir. III. H ve Cl atomları HCI molekülünde elektronlarını ortaklaşa kullanırlar. 12. Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin bir molekülündeki toplam atom sayısı en azdır? A) CO C) CgH-ıgOg B) N20 3 D) C2H5OH yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) İve li D) I, II ve 13. Formül Molekül modeli Kullanım alanları 10. Şeker molekülünün formülü C6H120 6 şeklinde gösterilmektedir. CM O Yangın söndürme tüplerinde ve gazlı içeceklerde Buna göre, I. Şeker molekülü karbon, hidrojen ve oksijen elementlerine ait atomların belirli oranlarda bir araya gelmesinden oluşur. II. Her bir şeker molekülünde toplam 24 tane atom bulunur. III. Şeker molekülünde 3 farklı element vardır. IV. Her şeker molekülünde 24 farklı atom vardır. V. Şeker molekülü, karbon, hidrojen ve oksijenin özelliklerini gösterir. yargılarından kaç tanesi doğrudur? A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 ^6H12 6 nh3 Besin maddelerinde Temizlik malzemelerinde ve gübrelerde Yukarıdaki tabloda formülü ve molekül modeli verilen bileşiklerden hangilerinin kullanım alanı doğru verilmiştir? A) Yalnız C 02 B) Yalnız C6H120 6 C) C02 ve NH3 D) C02, C6H120 6 ve NH3

167 KARIŞIMLAR Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 6.1 Karışımlarda birden çok element veya bileşik bulunduğunu öğrenmiş olacağım. Günlük hayatımızda kullandığımız bir çok maddenin elementlerden ve bileşiklerden oluştuğunu belirtmiştik. Yiyecek ve içeceklerimizin ya da kullandığımız bir çok maddenin aslında elementleri ve bileşikleri içeren karışımlar olduğunu biliyor muydunuz? İçtiğimiz su, soluduğumuz hava, yediğimiz yemeklerin herbıri bir karışımdır. / Karışımlar birden çok element ya da bileşiğin bir araya gelmesi ile oluşurlar. S Karışımı oluşturan maddelerin oranları belirli değildir. Bu nedenle karışımlar bir sembol ya da formül ile gösterilmezler. S Karışımı oluşturan maddeler kimyasal kimliklerini değiştirmez. Anahtar Bilgi Birden fazla maddenin rastgele oranlarda bir kimyasal bağ yapmadan biraraya gelerek oluşturdukları maddelere karışım denir. Örnek -12 <$> Aşağıdaki maddelerden hangisini bir formül ile göstermek mümkün değildir? A) Şeker C) Arı su Çözüm B) Yemek tuzu D) Hava Çay şekeri, yemek tuzu ve arı su sırası ile C6H120 6, NaCI ve H20 formülleri ile gösterilen bileşiklerdir. A, B ve C seçenekleri doğrudur. Hava bir karışımdır. Karışımlar sembol ya da formüller ile gösterilmezler. D seçeneği yanlıştır. Cevap D j jş Sırö Sizde -10 Bir gaz karışımı olan havada en çok bulunan elementler ve bileşikler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) 0 2, C02, HCI, Ar B) N2, 0 2, Ar, C02 C) N2, 0 2, CO, n h 3 D) H20, N2, CaO, Ar Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 6.2 Heterojen karışım (adi karışım) ile homojen karışım (çözelti) arasındaki farkı öğrenmiş olacağım. Karışımlar görünümlerine göre heterojen ve homojen olmak üzere ikiye ayrılırlar. Heterojen Karışım Karışımı oluşturan maddeler, karışımın her yerine eşit oranda yayılmadıysa heterojen karışımdır. Heterojen karışımlara adi karışımda denir. Kum, su içerisine atıldığında büyük çoğunluğu dibe çöker. Kum, su içerisinde her yere eşit miktarda dağılmadığından oluşan kum - su karışımı heterojendir. Yoğurt, su ile karıştırıldığında ayran elde edilir. İlk bakıldığında her yerine eşit miktarda dağılmış gibi görünür. Ancak bir süre beklendiğinde ayranın dibine yoğurdun çöktüğü gözlenir. Bu nedenle ayran da heterojen bir karışımdır. 0 COŞKU

168 Karışımlar Homojen Karışım Karışımı oluşturan maddelerin, karışımın her tarafına eşit miktarda dağılmasıyla meydana gelen karışımlar homojen karışımdır. Homojen karışımların oluşumunda temel esas bir maddenin diğer madde içerisinde çözünmesidir. Bu nedenle homojen karışımların tamamı çözelti olarak adlandırılır. Çay şekeri, su ile karıştırıldığında, şeker suyun heryerine eşit miktarda yayılır ve homojen bir karışım oluşur. Günlük hayatta kullandığımız bazı maddeler çözeltidir. Örneğin içtiğimiz gazoz ve sodalar, soluduğumuz hava, dişlerimizin dolgusu için kullanılan amalgam, makinelerdeki metal parçaların bir çoğu, kolonya gibi bir çok madde çözeltidir. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 6.3 Katı, sıvı ve gaz maddelerin sıvılardaki çözeltilerine örnekler verebilmeyi, 6.4 Çözeltilerde, çözücü molekülleri ile çözünen maddenin iyon veya molekülleri arasındaki etkileşimlerini açıklayabilmeyi öğrenmiş olacağım. 1 Çözeltiler maddenin değişik hâllerinde olmalarına rağmen günlük hayatımızda en çok karşılaştıklarımız sıvı hâlde bulunan çözelti örnekleridir. Bunların bazıları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Sıvı - Katı Çözeltileri Sıvı Çözeltiler Sıvı - Sıvı Çözeltileri Sıvı - Gaz Çözeltileri Serum fizyolojik (Saf su + Tuz) Kolonya (Su + Etil alkol) Gazoz (Su + C02) Çözeltiler farklı fiziksel hâllerde bulunabilir. Bir çözeltiyi oluşturan maddelerden miktarı çok olan genellikle çözücü, miktarı az olan ise genellikle çözünen olarak adlandırılır. Örneğin saf su içerisinde bir miktar yemek tuzu çözündüğünde oluşan çözeltide saf su çözücü, yemek tuzu ise çözünendir. Çözeltiler, kendisini oluşturan maddelerin fiziksel hâllerine göre katı, sıvı ya da gaz hâlinde bulunabilirler. Anahtar Bilgi Homojen karışımlara çözelti adı verilir. Bunlara örnek olarak, aşağıdaki maddeler verilebilir. Lehim, tunç, pirinç v.b alaşımlar: Katı hâldeki karışımlardır. Farklı metallerin homojen olarak karışması ile elde edilirler. Tuzlu su: Sıvı hâldeki bir karışımdır. Suyun tuz ile homojen karışımından meydana gelmiştir. Hava: Gaz hâlindeki karışımdır. Azot - oksijen ve çok az miktarda diğer gazların karışımından oluşmuştur. Anahtar Bilgi Bir karışımı oluşturan maddeler karışım, karışımın her tarafına eşit olarak dağılmış ise homojen eşit olarak dağılmamış ise heterojen karışım olarak adlandırılır. Tatlı şerbeti (Su + Şeker) Örnek Sirke (Su + Asetik asit) Deniz suyu (Su + Oksijen) Aşağıdaki maddelerden hangisi çözelti değildir? A) Toprak C) Deniz suyu Çözüm B) Hava D) Kolonya Bir madde homojen karışım ise çözeltidir. Toprak, çeşitli katı maddelerin karışması ile oluşmuştur. Farklı noktalardan alınan örneklerindeki içerikler farklıdır. Bunun için toprak heterojen bir maddedir ve çözelti sınıfına girmez. A seçeneği çözelti değildir. Hava, gaz hâldeki maddelerin birbiri içerisinde gözle görülemeyecek şekilde dağılmasıyla oluşmuş homojen bir karışımdır. Hava bir çözeltidir. B seçeneği doğrudur. Deniz suyu, su ve tuz içeren homojen bir karışımdır, yani çözeltidir. C seçeneği doğrudur. Kolonya, suyun içinde alkolün homojen olarak dağılmasından elde edilen bir çözeltidir. D seçeneği doğrudur. Sıra Sizde -11 Cevap A Aşağıda verilenlerden hangisi bir çözelti örneği değildir? A) Maden suyu C) Portakal suyu B) Deniz suyu D) Sirke 0 COŞKU

169 Karışımlar Ç ö z ü n m e O la y ı: Bir çözeltinin oluşması sırasında çözücü ve çözünen maddeler arasında bir etkileşim olur. Çözücünün tanecikleri, çözünen taneciklerin arasına girer ve etrafını kuşatırlar. Bu şekilde çözünen madde en küçük birimine kadar ayrılarak her yere eşit oranda dağılır. i t İ Ü i İ İ C u u t İ i t t t l t l C İC İİ CİCİC C t i u c c t İ İ C İ C i i i i i i i i Çözücü Çözünen Çözelti M o le k ü llü Ç ö z e ltile r : Çay şekeri suya eklendiğinde birbirine sıkıca bağlı olan şeker molekülleri yavaş yavaş su molekülleri tarafından sarılır. Bu şekilde olay şeker moleküllerinin tamamı çözününceye kadar devam eder. Şeker moleküllerinin yapısında bir değişim olmadan bir çözünme gerçekleşmiştir. Oluşan bu tür çözeltiler moleküllü çözelti olarak tanımlanır. (1) Şekerin bir kısmının çözünmesi İy o n lu Ç ö z e ltile r : (2) Şekerin tamamının çözünmesi Moleküllü Çözünme Olayı şeker molekülü Yemek tuzu suya eklendiğinde düzenli yığınlar hâlindeki zıt yüklü iyonlar birbirinden ayrılır. Su molekülleri katyon ve anyonları ayrı ayrı sararak çözünme olayını gerçekleştirirler. Çözünme tamamlandığında, sodyum ve klor iyonları çözeltinin her yerine eşit oranda yayılmış olur. Oluşan bu tür çözeltiler iyonlu çözelti olarak tanımlanır. HO HO H H HO H HO HO H H Su molekülü Tuz oj* OH HO H HO H HO H HO H HO HO * \ / * V ^ o İyonlu Çözünme Olayı H H «H»o o» V Na \ H H H H H H Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 6.5 Sıcaklık yükseldikçe çözünmenin hızlandığını fark edebilmeyi, 6.6 Çözünenin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızının artacağını öğrenmiş olacağım. Çözünme Hızına Etki Eden F aktörler Bir miktar su içerisine çözünebilecek miktarda çay şekeri attığımızı düşünelim. Su içerisinde çay şekeri nasıl daha çabuk çözünebilir. Sıcaklığın Etkisi Sıcaklık artırıldığında çözücü ve çözünen madde taneciklerinin hareket hızları artar. Birim zamanda birbirleri ile daha çok temas ettiklerinden çözünme olayının hızı artar. Temas Yüzeyinin Etkisi c Çözünen madde tanecikleri daha küçük parçalar i hâline getirilirse, çözücü madde ile daha fazla te- (3 mas edeceğinden çözünme hızı artar. Aynı şekilde bir çözelti karıştırılırsa birim zamanda meydana gelen temas artacağından çözünme hızı artar. Örnek g pudra şekeri 30 C I 50 g toz şeker 30 C III 50 g küp şeker 30 C II 50 gram pudra şekeri 50 C Yukarıdaki maddelerin eşit miktardaki saf suda çözünme hızlarının karşılaştırılması aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I > II > III > IV C) I = IV > II > III IV B) IV > l> III > II D) II = III > I > IV Q COŞKU

170 Karışımlar Çözüm Tanecik büyüklüklerine bakıldığında, eşit miktarda suda en hızlı tanecikleri en küçük olan pudra şekeri daha sonra toz şeker (III. kap) ve en yavaş ta küp şekerinin (II. kap) çözüneceği söylenebilir. I ve IV. kaplara eklenen pudra şekerlerinde ise su sıcaklığının daha yüksek olduğu IV. kapta şekerin daha hızlı çözünmesi beklenir. Buna göre hızların sıralaması IV > I > III > II Sıra Sizde.» 12 Cevap B Aşağıda verilen tuz çözeltilerden hangisi en kısa sürede hazırlanabilir? Derişik Çözeltiler Aynı maddeler kullanılarak hazırlanan farklı iki çözeltiden birim hacmindeki çözünen madde miktarı çok olan çözeltiler derişik çözeltiler olarak adlandırılır. Seyreltik Çözeltiler Aynı maddeler kullanılarak hazırlanan farklı iki çözeltiden birim hacmindeki çözünen madde miktarı az olan çözeltilere seyreltik çözeltiler denir. 100 gram 10 gram yemek tuzu yemek tuzu I! t A) C) 100 g tuz 100 C, 1 L tuzlu su çözeltisi 100 g tuz 50 C, 2 L tuzlu su çözeltisi 1 litre su 1 litre su Derişik Çözelti Seyreltik Çözelti Bir çözeltinin derişik ya da seyreltik olarak tanımlanması için hangi çözeltiyle karşılaştırıldığı önemlidir. Yani derişiklik ya da seyrettiktik görecelidir. Örneğin bir fincan çayda iki çay kaşığı şeker çözünmüş bir çözelti, S Bir fincan çayda bir çay kaşığı şeker çözünmüş bir çözeltiye göre derişiktir. S Bir fincan çayda üç çay kaşığı şeker çözünmüş bir çözeltiye göre ise seyrettiktir. 80 C, 1 L tuzlu su çözeltisi 30 C, 2 L tuzlu su çözeltisi X 1. fincan 2. fincan 3. fincan Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Seyreltik 1. sine göre derişik 3. sine göre seyreltik Derişik 6.7 Çözeltileri derişik ve seyreltik şeklinde sınıflandırmayı, 6.8 Çözeltilerin nasıl seyreltileceği ve/veya deriştirileceğim deneyle göstermeyi öğrenmiş olacağım. m m m m m s m ss Çözeltiler, bir karışım türüdür ve karışımlarda maddelerin karışma oranları belirli değildir. Bu nedenle aynı çözücü ve çözünen maddeler kullanılarak farklı karışma oranlarında çözeltiler elde edilebilir. Bir miktar su ve az miktarda yemek tuzu kullanılarak bir çözelti elde ettiğimizi düşünelim. Bu çözelti içerisine bir miktar daha yemek tuzu attığımızda onun da tamamen çözündüğünü varsayalım. Bu durumda oluşan ilk çözelti ile ikinci çözelti arasındaki fark nedir? Bu sorunun cevabını derişik ve seyreltik çözeltiler başlığı altında inceleyelim: Çözeltilerin derişimlerini değiştirmek için aşağıdaki işlemler yapılabilir. Ç ö z e ltiy i d e riş ik hâle g e tir m e k iç in İçerisinde aynı maddeden bir miktar daha çözülebilir. S Çözelti ısıtılarak çözücünün bir kısmı buharlaştırılabilir. Ç ö z e ltiy i s e y re ltik h â le g e tirm e k iç in s Çözeltinin sıcaklığı değiştirilerek içerisindeki çözünen maddenin bir kısmı katı hâlde çöktürülebilir. s Çözeltiye bir miktar daha çözücü eklenebilir. Anahtar Bilgi Benzer çözeltileri içerdikleri çözünen madde miktarına göre derişik ve seyreltik olarak ikiye ayırabiliriz. 0 COŞKU

171 Karışımlar Örnek -15 <#> & Bir t H fincan çaya 4 çay kaşığı şeker ekledikten sonra içtim. İk i çay kaşığı şeker içeren bir fincan çay içtim. Çaylarımı bugüne kadar bir fincan caya hep 3 çay kaşığı şeker ekleyerek içtim. Yukarıdaki öğrencilerin içtikleri çay çözeltileri için aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak sınıflandırma yapılmıştır? En derişik En seyreltik A) II III B) I III C) III II D) I II Çözüm Verilen çözelti örnekleri incelendiğinde an fazla şeker I. öğrencinin içtiği çay çözeltisinde çözünmüştür. Çünkü en fazla şeker bu çözeltide bulunur. I. çözelti en derişik çözeltidir. En az şeker ise II öğrencinin içtiği çay çözeltisinde bulunmaktadır. Bu nedenle II çözelti en seyreltik çözeltidir. Sıra Sizde 1 3 Yanda verilen çözeltinin derişikliğini artırmak için aşağıda verilenlerden hangisi yapılmalıdır? A) Çözelti soğutulmalıdır. B) Çözeltiye 10 gram tuz eklenmelidir. C) 100 ml saf su eklenmelidir. D) Çözelti karıştırılmalıdır. Cevap D 200 ml tuzlu su çözeltisi Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 6.9 Bazı çözeltilerin elektrik enerjisini ilettiğini deneyle göstermeyi; elektrolit olan ve elektrolit olmayan maddeler arasındaki farkı, 6. i ö Yağmur ve yüzey sularının kısmen iletken olmasının sebebini ve doğurabileceği tehlikeleri açıklayabilmeyi öğrenmiş olacağım. Moleküllü çözeltilerde iyon yoktur. Bu nedenle oluşan çözelti elektrik akımını iletmez. Öyleyse moleküllü çözeltiler, elektrolit olmayan çözeltiler olarak da tanımlanabilir. Şekerli su çözeltisi elektrik akımını iletmez. Çünkü şeker suda çözündüğünde iyon oluşmuş. İyonlu çözeltiler ise bir elektrik devresine seri olarak bağlandığında elektrik akımını ilettiği gözlenir. Örneğin tuz suda çözündüğünde suda iyonlar oluşur. Bu tür elektrik akımını ileten iyon içeren çözeltilere elektrolit çözeltiler olarak da tanımlanabilir. Tuzlu su Şekerli su Saf su iyon içermediği için elektrik akımı iletmediği ya da çok az ilettiği kabul edilir. Fakat yağmur yağdığında oluşan yüzey suları toprakta bulunan birçok çözünmüş maddeyi de yapısında bulundurur. Bu nedenle göl akarsu gibi su kaynaklarındaki ve içme suyu şebekemizdeki sularda iyonlar bulunduğu unutulmamalıdır. Özellikle evlerimizde mutfak ve banyolar gibi ıslak zeminlerin olduğu mekanlarda hasar görmüş elektrikli ev aletlerinin ve kablolarının sağlımız açısından tehlike oluşturabileceği unutulmamalıdır. Dışarıda yağmurlu havalarda yürürken elektrik direklerinin yakınlarındaki su birikintilerine de özellikle dikkat edilmelidir. Anahtar Bilgi Elektrolit olan çözeltiler elektrik akımını iletirken elektrolit olmayan çözeltiler elektrik akımın iletmez. 0 COŞKU

172 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Karışımlar Kazanım Pekiştirme -16 çözeltiler \ homojen elektrolit karışımlar Aşağıdaki cümlelerde bırakılan boşlukları uygun sözcüklerle doldurunuz yapılarında birden çok element veya bileşik bulunduran maddelerdir Bir karışımı oluşturan maddeler karışımın her tarafına eşit olarak dağılmış ise...karışım olarak adlandırılır....homojen karışım örnekleridir. Elektrik enerjisini ileten çözeltilere... çözeltiler adı verilir. Kazanım Pekiştirme -17 Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz. Benzer çözeltiler içerdikleri çözünen madde miktarına göre derişik ve seyrettik olarak ikiye ayrılır. Bir çözeltiyi oluşturan maddelerden miktarı çok olan genellikle çözünen, miktarı az olan ise genellikle çözücü olarak adlandırılır. Bir karışımı oluşturan maddeler karışımın her tarafına eşit olarak dağılmamış ise heterojen karışım olarak adlandırılır. Bir bardak suda iki çay kaşığı şeker çözünerek hazırlanmış bir şerbet çözeltisi, üç çay kaşığı şeker çözünerek hazırlanmış bir şerbet çözeltisine göre seyreltiktir. Bütün çözeltiler elektrik akımını iletir. Kazanım Pekiştirme -18 Aşağıdaki şemada A, B, C ve D yerlerine yazılması gerekli olan uygun kelimeleri bulunuz. oluşturur \ Voluşturur KARIŞIM / B I Elektrik akımı! iletir iletkenliği etj,ez \ Çözünen madde miktarına göre COŞKU

173 KARIŞIMLAR KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıda verilen element, bileşik ve karışıma ait örneklerden hangisi doğrudur? 4. Tuzlu su çözeltisini deriştirmek için aşağıdaki işlemlerden hangisi uygundur? Element Bileşik Karışım A) Tuz ekleme A) Su Hava Oksijen B) Çözeltiyi karıştırma B) Demir Su Oksijen C) Su ekleme C) Çelik Çelik Çinko D) Çözeltinin yarısını başka kaba aktarma D) Oksijen Su Hava 2. Bir karışımı oluşturan maddeler karışımın her tarafına eşit olarak dağılmış ise bu tür bir karışıma homojen karışım denir. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi homojen bir karışım örneği değildir? A) Hava C) Gazoz B) Deniz suyu D) Sis 5. Çözeltilerle ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi kesinlikle doğrudur? A) Tüm tuzlu çözeltiler, şekerli çözeltilerden derişiktir. B) Çay seyreltik bir çözeltidir. C) Derişik limonatada 5 kaşık şeker bulunur. D) İki benzer çözeltinin seyreltik veya derişik olduğu içerdikleri çözünen ve çözücü miktarlarına göre belirlenebilir. 3. et «eo «i Su molekülü e»; \ / 3» e ^ - i? ; t i Tuz Zehra Osman Yemek tuzunun suda çözünmesine ait olay yukarıda şekiller ile gösterilmiştir. Bu olay ile ilgili, I. Tuz suda iyonlarına ayrışmıştır. II. Su, çözeltide molekülleri hâlinde bulunmaktadır. III. Tuz, suya eklenmeden önce sodyum ve klor iyonları düzenli bir yığın hâlinde birbirlerinin etrafında bulunurken, suya eklendiğinde bu iyonlar şekilde verildiği gibi birbirinden ayrılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I C) İve III B) İveli D) I, II ve Yukarıdaki öğrencilerden kaç tanesinin verdiği örnek, karışım olan bir maddeyi göstermez? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 7. Aşağıdakilerden hangisi heterojen karışımdır? A) Şerbet (su + şeker) B) Sirke (su + asetik asit) C) Deniz suyu (su + tuz -ı-oksijen) D) Meyve salatası( elma + çilek+ kivi) 0 COŞKU

174 Karışımlar 8. Su A maddesi B maddesi C maddesi u «a Yukarıdaki maddelerle hazırlanan ve aşağıda tanecik modeli verilen çözeltilerden hangisinde su çözücü olarak kullanılmamıştır? A) B) +k*v 11, [a «e e ] \JS l M J I 0 I i v»». Yukarıda verilen A, B ve C çözeltilerinin en seyrettikten en derişiğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) A < B < C C) A < B = C B) A = B < C D) A < C < B C) D) c s, 1 * f - f 12. Aşağıda verilen eşit miktarda su içeren çözeltilerden hangisi en seyreltik tuz çözeltisidir? C ı v * c i, «T A) B) 1 çay kaşığı 1 kepçe tuz tuz 9. Çözücü, çözünen ve çözelti sözcükleri aşağıdaki tanımların hangisinde doğru olarak kullanılmıştır? A) En az bir çözünen ve çözücüden oluşan homojen karışımlara çözelti denir. B) Bir çözeltide çözünen madde miktarına çözücü denir. C) Çözünende çözünen çözücüye çözelti denir. D) Çözünen madde miktarı çözücüsünden fazla olan karışımlara heterojen karışım adı verilir. 10. Aşağıdaki tanecik modelleri verilen karışımlardan hangisi sadece bileşiklerden oluşmuştur? A) B) C) D) 1 yemek 1 tatlı kaşığı kaşığı tuz tuz 13. Aşağıdakilerden hangisi karışımların özelliklerinden değildir? A) Yeni ve saf maddedir. B) Belirli bir kimyasal formülü yoktur. C) Bileşenlerin kütleleri arasında sabit bir oran yoktur. D) Birden fazla madde çeşidi vardır. 14. I. Tuzlu su elektrik akımını iletir. II. Elektrik akımını ileten çözeltilere elektrolit çözeltiler denir. III. Şekerli su gibi moleküllerden oluşan çözeltiler elektrik akımını iletmez. C) D) Çözeltilerin elektrik akımı iletkenlikleri ile ilgili yukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur? A) YalnızI C) II ve III B) İv e li D) I, II ve 0 COŞKU

175 BULMACA Maddenin Yapısı ve Özellikleri Bir anyon türü Soldan sağa Elementlerin harflerden oluşan kısa gösterimi 6. ] Çözeltinin içinde bulunan bir bileşen 8- Bir çözelti türü 10 i, 1 14 ( Bileşikler ve moleküllü elementleri gösterir Homojen olmayan karışım Homojen karışım İçerisinde göreceli olarak az çözünen madde bulunan çözelti Atomların katmanlarında bulunan tanecik Bir bağ türü Bir iyon türü Yukarıdan aşağıya Bütün maddeleri oluşturan küçük taneciklere ' verilen genel ad m Elektrik akımını ileten çözelti Bir çözelti bileşeni i l Aynı tip atomlardan oluşan madde m En az iki farklı elementten oluşan saf madde Elektron ortaklaşması ile oluşan bağ İ t i Atomun merkezinde bulunur 15: Çekirdekte bulunan + yüklü tanecik 19 Çekirdekte bulunan yüksüz tanecik 7. + ya da - yüklü atom 186 m kjm Q COŞKU

176 MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 3. ı l O H " l i ai I ± 1 C 0 32' i l. N 0 3 i l F '...ı - ^ N a * 8 j - 1 n h 4 + l l p Q 3- P 0 4 ı Yukarıdaki kutucuklara bağlı lambanın yanması için çok atomlu anyonların bulunduğu tüm kutulardaki düğmelere basılması gerekiyor. Yukarıda verilen K, O ve Na atomlarına ait taneciklerin nötr ve nötr olmayanlarının sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Buna göre, aşağıdaki öğrencilerden hangisi lâmbanın yanmasını sağlar? A) N ö tr: / Nötr olmayan: j )( j C) O Na A> Ia!0 I0 I S) 0 I I0!0! c > I0 I 0 I0 t» 0! 0 0 Dünyamızda a den fazla sayıda b vardır. Bunların tanecikleri ve c gibi modeller ile gösterilebilir. Yukarıda verilen bilgide geçen a, b ve c yerlerine aşağıdakilerden hangisinde verilenler gelebilir? A) 1 milyon bileşik B) 100 element M C) 1000 bileşik İ 9 D) 1000 element Yukarıda nötr bir atomun katmanlarında bulunan elektronlar Bohr Atom Modeli ile gösterilmiştir. Buna göre, bu atom için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Proton sayısı 2 dir. B) Elektronları 2 farklı katmana yerleşmiştir. C) Çekirdeğinde 10 tane elektron vardır. D) Her katmanında bulunan elektron sayısı 2 dir. Q COŞKU (187

177 Maddenin Yapısı ve Özellikleri ; m (Lçozum Amonyak, karbondioksit ve hidrojen kiorür bileşiklerinin molekül modelleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Amonyak Karbondioksit Hidrojen klorür A) h :N h # # # B) H H H C) H N H H 0 C 0 H 0 C 0 H Cl H 8. Cçözum Suda çözündüğünde iyonlarına ayrışan maddeler elektrolit çözelti oluşturur. ^ESEEGT n W Şekerli suya bir miktar su eklenirse daha seyreltik çözelti oluşur. Bir katı ve bir sıvıdan oluşan çözeltilerde çözeltinin hacmi katı ve sıvının hacimlerinin toplamı kadardır. D) $ H w Çözeltiler ile ilgili olarak yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ifadesi doğrudur? 6. Yapısında bulunan / tanecikler (1) A) Yalnız Serdar C) Serdar ve Koray B) Koray ve Zeynep D) Serdar ve Zeynep 0(çözüm i i \ x 1.katman : Alabileceği en fazla elektron sayısı (II) 2.katman: Alabileceği. - w en (azla elektron sayısı (III) Bir atom ile ilgili yukarıda gösterilen nicelikler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) Proton ve nötron B) Proton ve elektron C) Nötron ve elektron D) Proton ve nötron 9. 0 (çözüm 8 8*. 1 P % t m * * % S «te** c e «B - Yukarıda verilenler element modelleridir. Buna göre, I. Elementler aynı cins atomlardan oluşur. II. Farklı elementlerin atomları farklıdır. III. Formüllerinde atom sayısı birden fazla olabilir. yargılarından hangileri doğrudur? 7. MCçozum H h c H H C İ H H Yukarıda tanecik modeli verilen bileşikteki karbon ve hidrojen atomlarının yaptıkları bağ türü aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? C H A) İyonik İyonik B) İyonik Kovalent C) Kovalent Kovalent D) Kovalent İyonik A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 10. Derişik şeker çözeltisi ile seyreltik şeker çözelvj, tisi eşit kütlelerde karıştırılıyor. Oluşan karışımın, I. İçerdiği şeker kütlesi II. Şeker oranı III. Kimyasal özelliği nicelik ve özelliklerinden hangisi derişik çözelti ile aynıdır? A) Yalnız C) II ve III B) YalnızI D) I, II ve COŞKU

178 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri (çözüm Ben çekirdeğinde 16 proton bulunduran bir kükürt atomuyumv H ay ri Yukarıdaki kendini tanıtan atomun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir? Hayri sınıf panosuna asılan haftanın sorusunu bilerek ödülü almak istiyor. Buna göre, Hayri aşağıdaki hangi cevabı verirse ödülü alabilir? A) Demir C) Klor B) Flor D) Sodyum D) 12. Karışımlar için aşağıdakilerden hangisi yan- T lıştır? P?um a) İki farklı elementten oluşabilir. B) Maddeler homojen karışabilir. C) Hem bileşik hem de element içerebilir. D) Bir araya gelen maddeler kimyasal bağ oluşturur. 13. Yasemin in cep telefonuna bir kimyasal bağ türü olan iyonik bağla ilgili mesajlar gelmiştir. Aşağıda verilen bu mesajlardan hangisi yanlıştır? 15. Aşağıdakilerden hangisinde iyon bulutlarından oluşan yağmur damlaları doğru ve- Jjj0 1 rilmiştir? Nitrat Amonyum Klorür Karbonat A) c r n h4+ no3- C032" B) n o 3- nh/ C) n o 3 co32- nh4+ D) n h4+ c r ) cc «3 0 COŞKU

179 MADDENİN YAPISI «e ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıda tanecik modeli verilen atomlardan j K fçozum W W O 4 nötron 18 nötron D) Sembol ve formül silgileri, ilgili çantalara konmalıdır. Buna göre, Zafer aşağıdakiierden hangisindeki gibi, silgileri çantalara yerleştirirse doğru yapmış olur? 17 proton 17 nötron 10 proton 10 nötron Sembol çantası A) C02, H2 ve NO Formül çantası Fe ve Na B) H2, Fe ve Na C02 ve NO C) Fe ve Na C02, H2 ve NO 2. P m 8 # c w 1 9 A * 4» S 4. D) H2, Fe, Na ve NO C02 1. kanşım 2. karışım Yukarıda verilen iki farklı karışımla ilgili aşağıdaki hangi öğrencinin verdiği bilgi yanlıştır? A) B) 1. karışım 3 farklı bileşik içerir. 2. karışımdaki maddeler toplam 5 çeşit element içerir. / Bir kova deniz suyunu daha derişik hâle getirmek için, Isıtılarak bir miktar su buharlaştın/malıdır. X S a f f l içerisine bir miktar daha tuz eklenmelidir. \ Hulusi C) / 2. karışımda yalnızca bir çeşit bileşik bulunur. D) \ elementi her iki karışımda da bulunur. yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söyledikleri yapılabilir? A) Yalnız Salih B) Furkan ve Salih C) Salih ve Hulusi D) Türkan, Salih ve Hulusi 190 Q COŞKU

180 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri M(çözüm 8. Herbir proton için + işareti ve herbir elektron için işareti kullanılarak proton ve elektron sayısı tabloları hazırlanmıştır. Buna göre, aşağıdaki taneciklerden hangisi bir katyondur? içtiğimiz bir bardak su içerinde bulunan taneciklerden bazıları yukarıda gösterilmiştir. Buna göre içme suyumuz ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Bir karışımdır. B) Sadece tek çeşit tanecikten oluşmuştur. C) Birden fazla çeşit tanecik içerir. D) Yapısının büyük bölümü su ( A ) moleküllerinden oluşur. A) B) C) D) Proton !+ + Elektron İProton Elektron Proton Elektron Proton Elektron 6. Elementin adı Helyum Sembol He 9. Aşağıdakilerden hangisinde verilen mole- ^ kül modelinin oluştuğu elementler veya tanecikteki atom sayısı yanlış verilmiştir? Oluştuğu Tanecikteki Molekül elementler atom sayısı M([çözüm Berilyum Karbon Be Ka A) Azot ve hidrojen 4 Oksijen 0 Kükürt Elementlerin adları ve sembolleri ile ilgili hazırlanan yukarıdaki tabloda kaç yerde hata yapılmıştır? A) 4 B) 3 C) 2 D) 1 S D B) Oksijen ve hidrojen 3 C) (0:(C (O) Karbon ve oksijen 3 D) (Cl 0 Flor ve hidrojen PÇçozum h2o (kovalent bağlı) NaCI (iyonik bağlı) (kovalent bağlı) Yukarıda tanecik yapıları ve atomlar arası oluşan kimyasal bağ türü verilen maddelerden hangileri moleküllü yapıya sahiptir? A) Yalnız NaCI C) H20 ve N2 B) Yalnız N2 D) H20, NaCI ve N2 MCçözum Yukarıda tanecik modelleri verilen maddelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Üç tanesi bileşiktir. B) Üç tanesi molekül yapılıdır. C) Dört farklı element taneciği vardır. D) Taneciklerden üç tanesi formülle COŞKU 191

181 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri 11. $ İ 9 r \Sodyum metali Bakır cezve Demir yolu Yukarıdaki resimlerdeki elementlerin sembolleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? 14. Kadir iyon pazarından beğendiği bir katyon alm ıştır. Buna göre, Kadir aşağıdakilerden hangisini B) Sodyum Bakır Demir A) So Ba De B) S C F C) Sd B De D) Na Cu Fe C) ^ o,-,0. D) o o 12. Yukarıda verilen moleküllerin formülleri aşağıdakilerin hangisinde verildiği gibi olabilir? 15. Aşağıdaki elementlerden hangisinin tanecik modeli yanlış çizilmiştir? A) B) A) XYZ4 B) XY4Z2 C) K2I_20 Altın elementi Karbon elementi D) KL40 2 XY2Z C) D) 13. Elektron dizilimi, Bakır elementi Klor elementi [çozum H ' 1 ) şeklinde olan iki hidrojen atomu aralarında kovalent bağ yaparak H2 molekülünü oluşturur. H2molekülünün modeli aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? 16. A) B) Atomun yapısı ile ilgili yukarıda verilen atom modelleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Bohr B) Dalton C) Thomson D) Modern Y Thomson Modern Bohr Dalton Modern Bohr Modern Thomson 0 COŞKU

182 MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Arı Balbul sadece nitrat poleni bulunan çiçeklerden bal yapmaktadır. Aşağıdaki hangi çiçek arı Balbul un bal yapacağı çiçeklerden biridir? Yukarıda verilen molekül modellerine göre, içerdikleri toplam atom sayıları eşittir. d Aynı tür atomlar içerirler. A f t Aynı bileşiğin farklı molekülleridir. öğrencilerinden hangilerinin yazdığı bilgi doğrudur? A) Yalnız Ayhan B) Burak ve Deniz C) Ayhan ve Burak D) Ayhan, Burak ve Deniz Elektrolit olmayan I Z ( - Hayati nin aklından geçen bağ türü ve bu bağ türüne ait örnek madde aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Bağ türü Örnek madde Yukarıdaki şemada X, Y ve Z ile gösterilen yerlere aşağıdakilerden hangisinde verilenler gelmelidir? X Y Z A) İyonik NaCI A) Karışım Homojen Bileşik B) Kovalent C02 B) Bileşik Çözelti Seyreltik C) İyonik h 2 C) Karışım Homojen Seyrettik D) Kovalent LİF D) Çözelti Bileşik Karışım 0 COŞKU 193

183 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri 5. Proton sayısı Elektron sayısı X 9 10 Y Z Yukarıdaki taneciklerin sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Yukarıda tanecik yapıları verilen maddelerdeki atomlar arası bağların sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Anyon Katyon Nötr A) Y X ve Z B) Z X ve Y C) X Y Z D) X vez Y İyonik bağ A) KCI, H20 ve HCI B) KCI C) H20 ve N2 D) H20, N2 ve HCI Kovalent bağ N2 H20, N2 ve HCI KCI ve HCI KCI Aşağıdakilerden hangisi nötr bir taneciğe ait değildir? 9. C) Aşağıdaki atom ve iyonlardan hangisinin elektron dizilimleri yukarıda verilen şekildeki gibi olamaz? A) 16 2 C),F>- B) D) 18Ar 7. Elementler ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden hangisinin söylediği yanlıştır? 10. m(çözüm y... Tanecik Proton Sayısı Elektron Sayısı Xa M(çözüm A) Elementlerin sembolleri tüm dillerde aynıdır. B) Her elementin kendine ait özel bir sembolü vardır. L Yb Yukarıdaki tabloda verilenlere göre Xa, Yb ve Zc taneciklerinin sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? C) A/a elementinin Rusça ve Türkçe adları aynıdır. ÜT D) Birden fazla elementin sembolü aynı harfle başlayabilir. Xa Yb A) Nötr Katyon Anyon B) Anyon Nötr Katyon C) Anyon Katyon Nötr D) Katyon Anyon Nötr Q COŞKU

184 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri 11. Kararlı atomlar için aşağıdaki öğrencilerden hangisi yanlış bilgi vermiştir? 14. Anyon Garajı Katyon Garajı Içözum A ) 0 n ka tm a n ncj a 8 elektron bulunan atomlar kararlıdır. B) Atomlar kararlı olabilmek için elektron alışverişi yapar. m(çözüm Son katmanında 2 elektron olan bir atom kararlı hâle geçemez. D) Kararlı olmak için elektron alan bir atom anyon iyonunu oluşturur. c r c ç v _ H 0TO- otoh d N H + Ca2,2+ n ö b ^ " ç fö 'nm& o to T Yukarıda verilen garajlara girecek olan fırlar aşağıdakiierden hangisinde doğru olarak verilmiştir? 12. Aşağıda modelleri verilen atomlardan hangisi farklı bir elemente aittir? Anyon Garajı A) C r,c a2+ B) NH4+, C032- Katyon Garajı C032', NH4+ Ca2+, c r 0(çozutn A) B) c) c o 32-, c r Ca2+, NH4+ D) Ca2+, C032- n h/, c r C) D) Uçak yapımında kullanılan elementler Gübre üretiminde kullanılan elementler Altın, berilyum, magnezyum Azot, potasyum, helyum Elektron katman dizilimi yukarıda verilen atom aşağıdaki atomlardan hangisi ile bağ yapabilir? Canan yukarıdaki tabloyu hazırlarken bazı elementleri vanlıs yere yazmıştır. Aşağıda verilenlerden hangisinde bu yanlış yazılan elementler verilmiştir? A) Altın ve azot B) Altın ve helyum C) Berilyum ve helyum D) Magnezyum ve potasyum D), 0 COŞKU 195

185 MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir atom tek katmana sahip ise ve bu katmanda 8 elektron varsa kararlıdır. M Son katmanlarında 2 elektron olan bütün elementler kararlı yapıdadır. Bütün atomların ilk katmanlarında en fazla 2 elektron bulunur. f Sefa Atomların katmanlarında bulunan elektronlar ile ilgili yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin verdiği bilgiler doğrudur? 3. Mçözüm En az iki farklı maddenin heterojen karışımları çözeltiler olarak adlandırılır. Çözeltilerde miktarı çok olan madde genellikle çözücüdür. Kesme şeker suya atıldığında karıştırılırsa daha hızlı çözünür. E çıkış 2.çıkış 3.çıkış 4.çıkış Çözeltiler ile ilgili olarak yapılan yukarıdaki şemada ifadelerin doğru ya da yanlış olduğuna karar verilerek çıkışa ulaşılacaktır. Buna göre, doğru çıkış numarası hangisidir? A) 1. çıkış C) 3. çıkış B) 2. çıkış D) 4. çıkış A) Yalnız Ayşin C) Yalnız Sefa B) Yalnız Oya D) Ayşin ve Sefa CO. S02 n h 3 Yukarıda formülleri verilen bileşiklerin, I. Adları II. Molekül modelleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Arı suda yemek tuzunun (sodyum klorür) çözünmesi yukarıdaki şekilde gösterilmiştir. B) Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Çözünme sırasında tuzun kristal yapısı bozulur. B) Oluşan çözelti elektrik akımını iletir. C) Kristaldeki sodyum iyonu ile çözeltideki sodyum iyonunun kimyasal özelliği aynıdır. D) Şeker de yemek tuzu gibi iyonlar oluşturarak çözünür. C) D) COŞKU

186 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri 8. 0Cçözûm Kola kutusu Basit şeker molekülü Yukarıda basit şekerin molekül modeli verilmiştir. Bir şeker molekülündeki bulunan element atomlarının sayısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Yukarıdaki resimlerden hangilerinde alüminyum metalinin kullanım alanı doğru olarak verilmiştir? A) I, II ve III C) II, III ve IV B) II ve IV D) I, II, III ve IV Hidrojen A) 6 B) 12 C) 6 D) 12 Oksijen Karbon Aşağıda verilen maddelerden hangisi bir çözelti değildir? 0 (çözüm A) Deniz suyu B) Hava C) Ayran D) Serum 7. 0(çozum Florun atom numarası 9 dur. İki flor atomu arasında ortaklaşa elektron kullanılarak F2 molekülü oluşur. Buna göre, aşağıdakilerden hangisinde F2 molekülünün elektron şeması doğru olarak verilmiştir? Şekil - III Ebonit çubuğu, küçük parçalar hâlinde böldüğünüz kağıda dokundurduğunuzda kağıt parçalarını çekmediğini görürsünüz (Şekil-I). Ancak ebonit çubuğu ipek kumaşa sürterek (Şekilli) tekrar kağıt parçalarına dokundurduğunuzda kağıt parçalarını çektiğini görürsünüz (Şekil-lll). Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Sürtünme işlemi öncesinde maddeler elektrik yüklü değildir. B) Kumaşa sürtülen ebonit çubuk elektron geçişi sayesinde elektrik yükü kazanır. C) Elektriklenen ebonit çubuk kağıt parçalarını kendine çeker. D) Maddenin en küçük yapı taşı atomdur, atom daha küçük tanecikler içermez. 0 COŞKU

187 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri <3 B III 10. H Li Be He F Ne 13. c c c c Mg eco 11. Yukarıdaki periyodik tabloda bulunan elementlerden hangilerinin son katmanlarındaki elektron sayısı 2 değildir? A) H, Li, F ve Ne B) H, Li, F, He ve Ne C) Be ve Mg D) Be, Mg ve He Fen ve teknoloji öğretmeni olan Zeki bey bazı öğrencilerine X, Y, Z ve T maddelerinin tanecik modellerini göstererek bu maddeleri tahmin etmelerini istiyor. Öğrencilerin tahminleri, Selahattin Emre Emel Sude : X maddesi element olup safmaddedir. : Y maddesi molekül yapılı bir bileşiktir. : Z maddesi homojen yapıda olup bileşiktir. ; T maddesi homojen olup iyonik bağlı bir bileşiktir. şeklinde olduğuna göre, hangi öğrencinin tahmini doğrudur? A) Selahattin C) Emel B) Emre D) Sude Yukarıda kendisi ile ilgili bilgiler veren X maddesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Homojen karışım B) Heterojen karışım C) Seyreltik çözelti D) Bileşik 14. Azot (N) atomu içeren, Amonyum Nitrat iyonları ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden hangisinin verdiği bilgi doğrudur? I I 12. Kimyasal bağlar ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) İyonik bağlı bileşiklerin sulu çözeltileri ısı ve elektrik akımını iletir. B) Aynı cins ametal atomları arasında oluşacak bağ kovalenttir. C) İyonik bağlı bileşiklerin erime ve kaynama sıcaklıkları yüksektir. D) Katı hâldeki bir bileşik sıvı hâle geçtiğinde kimyasal bağ yapısı değişir Q COŞKU

188 MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıda verilen bilgilere göre, çok atomlu iyonlardan hangisinin formülü yanlış yazılmıştır? Bilgi Formül A) Bir tane oksijen atomu ve bir tane hidrojen atomundan oluşan 1- yüklü anyon OH- B) Bir tane karbon atomu ve üç tane oksijen atomundan oluşan 2- yüklü anyon CO 2- Yukarıda resimde gösterilen göldeki sıvı için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Elektrik akımını iletmez. B) Bir çözeltidir. C) Bir tane azot atomu ve dört tane hidrojen atomundan oluşan 1 + yüklü katyon iyonu n4h + 4. C) Saf değildir. D) Su çözücüdür. D) Bir tane kükürt atomu ve dört tane oksijen atomundan so, oluşan 2- yüklü anyon iyonu Yukarıdaki resimde arı bir maddenin modeli verilmiştir. Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? 2. Fen ve Teknoloji dersi öğretmeni Kamil Bey öğrencilerinden elementlerin isim ve sembolleri ile ilgili notlar yazarak sınıf panosuna as- [çözüm malarını istiyor. A) Yapısında iki farklı element vardır. B) İyonik bağlı bir bileşik modelidir. C) Kovalent bağlı bir element modelidir. D) Model kristal örgü yapısını gösterir. 5. ' ' w 1 2 P c 12 n * Buna göre, yukarıdaki panoda asılı notlardan hangileri doğrudur? A) Yalnız C) II ve III B) İv e li D) I, II ve Yukarıda elektron dizilimi verilen atom modeli ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Nötr bir atoma aittir. B) Çekirdek yükü 12 olan bir taneciktir. C) Soy gaz elektron dizilimine sahiptir. D) 2+ yüklü katyon iyonudur. Q COŞKU 199

189 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri m(çözüm c Görüş Pozitif yüklü atom küreciğinde negatif yüklü elektronlar rastgele dağılmıştır. Elektronlar, çekirdek çevresinde belirli uzaklıktaki katmanlarda dönerler. Atom, maddenin bölünmeyen en küçük yapı taşıdır. Bilim insanı X Y Z * j 8. Proton sayısı Elektron sayısı Yük X X Y 35 y 1- Z z Yukarıdaki tabloda X, Y ve Z atomlarının proton sayısı, elektron sayısı ve yük değerleri verilmiştir. Buna göre tablodaki x, y ve z değerleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? X y z A) B) C) D) Yukarıdaki tabloda görüşleri verilen bilim insanlarının fotoğrafları boş bırakılan X, Y ve Z yerlerine yapıştırılacaktır. Bu bilim insanlarının numaraları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak yerleştirilmiştir? Y atomu 7. m(çözüm X Y Z A) B) C) D) Çözeltiye su eklenmesi Lâle Soğutularak bir miktar tuzun çöktûrdmesi Baran Daha derişik benzer bir çözelti ile karıştırılması ım m m m :. Ferit Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin teklif ettiği işlem ile bir sulu tuz çözeltisi daha seyreltik hâle gelir? A) Yalnız Lâle B) Lâle ve Baran C) Baran ve Ferit D) Lâle, Baran ve Ferit Z atomu Üç farklı atom kendilerine ait bazı özellikleri yukarıdaki gibi söylemektedir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Nötr X atomunun son katmanında 3 elektron vardır. B) Z nin proton sayısı 12 dir. C) Y nin atom numarası 17 olabilir. D) Z atomu elektron vermeye, Y atomu ise elektron almaya yatkındır. 10. Aşağıda elektron dizilimi verilen atomlardan hangisinin kararlı hâle gelmek için alması gereken elektron sayısı yanlış verilmiştir? (çölüm A) B) C) D) Elektron dizilimi 2)7) 2 ) 8 ) 6 ) 2)5) 2)8)7) Alması gereken elektron sayısı Q COŞKU

190 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri Proton sayısı 11 olan Na ile proton sayısı 15 olan P atomlarının oluşturduğu bileşik ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Yukarıdaki molekül formülüne göre, I. Bir molekülünde toplam 10 tane atom vardır. II. Bileşik 4 farklı elementten oluşmuştur. III. Formülü NH2CH2COOH olabilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II C) II ve III B) İve III D) I, II ve 12. ıfei Yukarıdaki resimde öğretmenlerinin sorduğu soruya cevap veren öğrencilerden hangisinin cevabı doğrudur? Yukarıda bazı elementlerin adları karışık olarak verilmiştir. Buna göre, aşağıdaki sembollerden hangisi yukarıdaki elementlerden birine ait değildir? A) Yalnız Zehra C) Zehra ve Esra B) Yalnız Esra D) Mert ve Esra 13. A) Si C) Kr B) Na D) O 15. MÇçözüm ( Elementler) oluşturur özelliği heryerinde aynı değil n lı Ayran Sisli hava r Kolonya Süt Gazoz Sirke kahvesi * Çamurlu su ( Heterojen N / / oluşturur özelliği her yerinde aynı Bileşikler X [ Homojen Heterojen karışım sepeti Homojen karışım sepeti Yukarıdaki maddelerden birer tanesi sepetlere hatalı yerleştirilmiştir. Bu iki madde aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Heterojen karışım sepeti S V ün çözüneni çözüneni fazla izli / \ Derişik Llj Yukarıdaki kavram haritasında X ve Y ile belirtilenler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Homojen karışım sepeti X Y A) Ayran Sirke A) Çözelti Karışım B) Gazoz Türk kahvesi B) Karışım Seyreltik C) Sisli hava Kolonya C) Derişik Çözelti D) Süt Şerbet D) Karışım Derişik Q COŞKU

191 MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. 0(çözüm 2. m(çozum Bir fen ve teknoloji laboratuvarında karşılaşılabilecek aşağıdaki olaylardan hangisinde yalnızca fiziksel değişim gerçekleşmiştir? A) Suyun elektroliz işlemi ile hidrojen ve oksijen elementlerine ayrıştırılması B) Isıtılan Mn02 bileşiğinin Mn katisına ve 0 2 gazına dönüşmesi C) Büyük şişede bulunan HCI asidinin küçük cam kaplara aktarılması D) Laboratuvar masası üzerindeki yağların deterjanlı su ile temizlenmesi İzzet Proton, nötron ve elektron adlı atom parçacıkları kısaca p, n ve e şeklinde isimlerinin ilk harfi ile gösterilebilir. Elektronların atom içerisinde bulunduğu bölgelere katman adı verilir. Proton ve nötron sayıları birbirine eşit olan atomlara nötr atom adı verilir. Selim Bilim insanı -1 Yaptığım deney sonucunda atomun pozitif yüklü bir çekirdek içerdiğini belirledim. Bana göre, atomlar bölünemeyen küçük taneciklerdir. Bilim insanı - 2 Yukarıdaki fikirleri söyleyen bilim insanları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) B) C) D) Bilim insanı - 1 Dalton Thomson Dalton Thomson Bilim insanı - 2 Rutherford Rutherford Bohr Bohr ksevil Atomun yapısı ile ilgili yukarıdaki üç öğrenciden hangilerinin ifadeleri doğrudur? A) Yalnız İzzet B) Yalnız Selim 5. Çocuklar! SO^ iyonundaki n sayısını bulmak için neleri bilmeliyiz? C) İzzet ve Selim D) İzzet ve Sevil 3. (çozum OH- Ch S042' Na+ C032- n h4+ 2- S2- Be2+ N03- Ca2+ - _...) Yukarıda verilen iyonlardan çok atomlu anyon olanlarının sayısının, tek atomlu katyon olanlarının sayısına oranı kaçtır? Yukarıdaki resimde öğretmenin sorusuna yanlış cevap veren öğrenci hangisidir? A)f B) 1 C)f A) Sedat C) Suat B) Nihal D) Zeynep Q COŞKU

192 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri oo c o g O c * <8=0 X Y z İçlerinde değişik maddelerin olduğu bilinen yukarıdaki keselerle ilgili, I. X kesesinde 3 atomik yapılı, 2 moleküller yapılı element bulunur. II. Y kesesi 4 farklı element modeli içerir. III. Z kesesinde 3 farklı molekül yapılı element vardır. yargılardan hangileri doğrudur? Remzi Leman H2 molekülündeki hidrojen atomlarını birarada tutan çekim kuvveti Demir Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söylediği çekim kuvveti kimyasal bağ tanımına uygundur? A) Yalnız B) Yalnız II A) Yalnız Remzi B) Yalnız Demir C) I ve II D) I, II ve II C) Yalnız Leman D) Demir ve Leman I 10. Proton Nötron Elektron anecl sayısı sayısı sayısı X Y Ahmet bir marketten maden suyu, sirke, süt ve çamaşır suyu almıştır. Buna göre, bu alışverişte alman sıvılarla ilgili aşağıdakilerin hangisi doğrudur? A) Dört farklı çözelti satın alınmıştır. B) Maden suyu ve süt çözelti değildir. C) Çamaşır suyu homojen bir karışım değildir. D) Sütün dışındaki tüm sıvılar birer homojen karışım örneğidir. Yukarıdaki tabloya göre, I. X taneciği anyondur. II. Y taneciği katyondur. III. İki tanecik de aynı atomun farklı iyonlarıdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız B) Yalnız I C) İv e li D) I, II ve 8. Aşağıdaki modellerden hangisi tarih boyunca atomun yapısının anlaşılmasında kullanılmış olan modellerden biri değildir? A) Dalton Atom Modeli B) Pasteur Atom Modeli C) Bohr Atom Modeli D) Thomson Atom Modeli 11. Nötr bir atom elektron alarak elektron sayısını artırdığında... iyonu, elektron vererek elektron sayısını azalttığında...iyonu oluşur. ifadesinde boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdaki kavramlardan hangileri gelmelidir? A) anyon, katyon C) molekül, anyon B) katyon, bileşik D) katyon, anyon & COŞKU 203

193 Maddenin Yapısı ve Ö zellikleri 1 2. Bir atom iyonik bağlı bir bileşik oluştururken 3 elektron vererek iyon durumuna dönüşüyor. Buna göre, oluşan iyon için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) 3- yüklü anyon B) 3- yüklü katyon C) 3+ yüklü katyon D) 3+ yüklü anyon 15. Kolonyaların yapısında bulunan etil alkolün formülü C2H5OH dır. Buna göre, etil alkolün formülünde aşağıdaki hangi element yoktur? A) Karbon C) Oksijen B) Hidrojen D) Helyum NaCI tuzu parçası 0Cçölüm Su 100 ml I. kap 50 ml II. kap Yukarıda şekilde gösterildiği gibi bir tuz parçası ve toz hâlindeki tuz belirtilen miktarlarda ve aynı sıcaklıktaki suda çözülüyor. Her iki kaba eklenen tuzun kütleleri 5 er gram olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) I. kapta oluşan çözelti daha seyreltiktir. B) II. kaptaki tuz daha çabuk çözünür. C) Çözeltilerde NaCI iyonları oluşur. D) Her iki çözelti de elektrik akımını iletir. Zeynep lerin mutfak tezgahındaki kavanozlarda yukarıdaki gibi basit şeker ve sodyum klorür maddeleri vardır. Bu maddelerin formüllerini Zeynep aşağıdakilerden hangisi gibi yazarsa doğru yazmış olur? Basit şeker A) CgH120 6 B) C02 C) NaCI D) C6H12 Sodyum klorür NaCI HCI C6Hi20 6 NaCI

194 .LNİTE Işık

195 IŞIĞIN SOĞURULMASI Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.1 Işığın madde ile etkileşimi sonucunda soğurulabileceğini, 1.2 Işıkla etkileşen maddelerin ısındığını, 1.3 Yaptığı gözlemlere dayanarak maddelerin ışığı soğurduğunu, 1.4 Koyu renkli cisimlerin ışığı, açık renkli cisimlere göre daha çok soğurduğunu, öğrenmiş olacağım. Koyu renkli cisimler güneş ışınlarını açık renkli cisimlere göre daha fazla soğururlar. Bu sebeple ısıya ihtiyaç duyulan kış aylarında koyu renkli elbiseler tercih edilirken, yaz aylarında açık renkli elbiseler tercih edilir. Açık renkli elbiseler, üzerlerine düşen ışığın azını soğurur, çoğunu yansıtır. Neden soğuk ülkelerdeki binalar genellikle koyu renklere sahipken, sıcak şehir ve kasabalarda yapılar açık renklidir? Işığın Soğurulm ası Bir kaynaktan çıkan ışık ışınları doğrular boyunca ve her yönde yayılır. Işık ışınları bir engelle karşılaşınca bazı maddelerden geçerken bazı maddelerden yansır, bazı maddelerde ise yutulur. Bir yüzeye çarpan ışık ışınının, yüzey tarafından yutulması ışığın soğurulması olarak adlandırılır. Işık ışınlarını soğuran bir yüzeyde sıcaklık artışı gerçekleşir ve yüzey ısınır. Yaz aylarında sıcak bir günde, insanlar güneşi doğrudan gören yerleri değil de dinlenmek için gölgede kalan yerleri tercih ederler. Bunun sebebi; güneş ışınlarını doğrudan gören ve soğuran yüzeylerin, gölgedeki yüzeylere göre daha fazla ısı enerjisi almasıdır. Yılın çoğunu sıcak ve güneşli geçiren güney illerimizde genellikle yapılar beyaza boyanır. Böylelikle yapıların çok ısınması engellenir ve serin kalması sağlanır. Örnek -1 Özdeş bezler beyaz, mavi ve siyaha boyanarak ampullerin altlarına şekildeki gibi konuluyor. beyaz bez mavi bez siyah bez I 1 Ağacın gölgesindeki K termometresinin gösterdiği değer, açık alandaki L termometresinin gösterdiği değerden küçüktür. TL > TK Başlangıçta sıcaklıkları eşit olan bezlerin bir süre sonra termometrelerin gösterdikleri sıcaklıklar arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir? A) II > I > III C) III > II > I B) I > II > III D) II > III > I 206) 0 COŞKU

196 Işığın Soğurulması Çözüm Işığı en çok siyah, en az beyaz renkli bezler soğurur. Yani en çok siyah, en az beyaz renkli bezlerin üzerinde bulunan termometrelerin sıcaklıkları yükselir. Termometre sıcaklıkları arasındaki ilişki; III > II > I olur. Cevap C Sıra Sizde * 1 Canan, özdeş beherleri eşit miktarda ve aynı sıcaklıkta su ile doldurup beherlerin içine birer termometre daldırıyor. Daha sonra beherler aynı oranda güneş görecek şekilde eşit büyüklükteki özdeş, siyah, kırmızı ve beyaz bezlerin üzerine yerleştiriyor. Işık Enerjisinin Farklı Enerjilere Dönüşmesi Yüksek gerilim gerektirmeyen bir çok aracın çalıştırılması için güneş pilleri kullanılmaktadır. Güneş pilleri ile elde edilen elektrik akülerde depolanır. Bu elektrikle küçük bir buzdolabı, televizyon, bilgisayar, hesap makinesi çalıştırılabilir. Bunlarda ışık enerjisi önce elektrik enerji sine sonra kullanılan araca göre farklı tür enerjilere dönüşür. He- v^ P p,_ sap makinelerinin, uzay araçlarının, trafik ışıklarının çalıştırılması gibi bir çok alanda güneş pilleri ile elde edi- v 5 len elektrik enerjisi kullanılır. Güneş pilleri koyu renkli bir zemine sahiptir. Bu kısım güneş ışığının pil tarafından daha çok soğurulmasını sağlar. Aşağıda güneş pilleriyle hareket edebilen deniz ve kara taşıtları görülmektedir. siyah bez Termometrelerle su sıcalıkları belli bir süre sonra ölçüldüğünde T,, Tn ve Tm arasındaki ilişkinin nasıl olması beklenir? Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Maddelerin ışığı soğurması, bu maddelerde bazı değişmelere yol açabilir. Örneğin uzun süre güneş ışığı altında kalan kumaşın, kâğıdın rengi solar. Uzun süre ışık altında kalan bir ilaç bozulabilir. a 1.5 Teknolojik tasarım döngüsünü kullanarak ışığı soğuran maddelerin ısınmasıyla ilgili projeleri, 1.6 İşığın bir enerji türü olduğunu, Yandaki şekilde Güneş görüldüğü gibi bir Güneş pili evin çatısına yerleştirilen güneş Güneş pilleri ile güneş ışınlan enerjisinden elektrik enerjisi elde edilir. Bu elektrik Akü enerjisi ile akü şarj edilir. Daha sonra bu elektrik enerjisi ampulün ışık vermesi ve diğer elektrikli aletlerin çalıştırılması için kullanılır. I Güneş enerjisinden konutların ısıtılmasında, banyo ve mutfaklarda kullanılan sıcak suyun elde edilmesinde ve seraların ısıtılmasında faydalanılır. «tok SUçıkı;ı Güneş 1. 7 İşık enerjisinin başka bir enerjiye dönüşebileceğini, 1.8 Güneş enerjisinden yararlanma yollarını, öğrenmiş olacağım. Güneş kollektörleri ve çalışma sistemi Q COŞKU

197 Işığın Sogurulması buharlaşan Tencere siyaha boyalı olduğu için güneş ışınlarını soğurur ve tencerenin sıcaklığı sürekli yükselir. Böylece tencere içindeki yemek pişer. Örnek -2 ( ) deniz suyu Su damıtma cihazı Güneş enerjisinden deniz suyunun arıtılıp tatlı su elde edilmesinde de yaralanılır. Bu sistemde tuzlu su, güneş ışınları yardımıyla buharlaştırılıp sonra tekrar kap yüzeyinde yoğuşturularak tuz ve su birbirinden ayırılımış olur. Özdeş radyometre ve el fenerleri kullanılarak aşağıdaki düzenekler kuruluyor. Radyometre (Işık Değirmeni) Güneş enerjisini hareket enerjisine çeviren araca radyometre denir. Resimde de görüldüğü gibi radyometre bir cam balon içindeki destek üzerinde dönebilen bir yüzü siyah bir yüzü beyaz kanatlardan meydana gelir. Radyometreye ışık çarkı da denir. Radyometre üzerine ışık düşürüldüğünde çark dönmeye başlar. Bu şekilde ışık enerjisi hareket enerjisine dönüştürülmüş olur. Işık şiddeti arttıkça dönme hızlanır. Işık kaynağının şiddetine, uzaklık ve yakınlığına göre radyometre kanatlarının dönme hızı değişir. Güneş Enerjisiyle Pişirmek Güneş enerjisinden faydalanarak yemek de pişirilebilir. Bu amaç için kurulan aşağıdaki düzenekler Güneş ocakları olarak adlandırılır. Hangi düzenekte radyometre çarkları en hızlı döner? Çözüm Öncelikle IV radyometresinin kanatlarının dönmediğini söyleyebiliriz. Işık ışınları değirmenin kanatlarının yüzeylerine dik olarak vurmadığından onları harekete geçiremez. Radyometre kanatlarının dönme hızı, kanat yüzeylerine düşen ışığın şiddetine bağlıdır. Işık kaynağı ne kadar büyük ve radyometreye ne kadar yakınsa, radyometre kanatları da o kadar hızlı döner. Diğer düzeneklerde el feneri sayısının fazla ve el fenerinin radyometre düzeneğine en yakın olduğu olduğu durum I durumudur. Dolayısıyla I radyometresinde çarklar en hızlı döner. Sıra Sizde 2 Su damıtma cihazı Radyometre Güneş kollektörü Yukarıdaki araçlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? Güneş ocakları, yukarıdaki gibi bir çukur aynanın odağına konan dışı siyaha boyalı bir tencere ile oluşturulmuş bir sistemdir. Çukur aynadan yansıyan ışınlar tencerede odaklanır. A) I aracı güneş enerjisini ışık enerjisine çevirir. B) III aracının üzerinin siyah renkli olma nedeni, ışığı iyi iletmesini sağlamaktır. C) II aracında ışık enerjisi hareket enerjisine dönüşür. D) I ve III araçlarının kullanım amaçları aynıdır. Q COŞKU

198 r & i ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Işığın Soğurulması Kazanım Pekiştirme -1 Kazanım Pekiştirme -3 Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına D, yanlış olanların başına Y yazınız. ] 1. Işık ışınları doğrular boyunca her yönde yayılır. Aşağıdaki bulmacayı tamamlayınız. Boyalı kutulardaki harfler ile gizli şifreyi bulunuz. (Cevapların ilk harfleri verilmiştir.) 2. Işık ışınlarının enerjisi yoktur. ; 3. Yüzeyler ışığı yutarak soğurabilir. 4. Işık ışınları çarptıkları yüzeylere enerjilerini aktarırlar. ~] 5. Güneşli ve sıcak günlerde koyu renk giysiler tercih etmeliyiz. ] 6. Koyu renk yüzeyler ışığı daha fazla soğurur Beyaz renk yüzeyler ışığı yansıtarak ısınırlar. 8. Işık enerjisi, ısı ve hareket enerjisine dönüşebilir. ] 9. Radyometre, ısı enerjisini ışık enerjisine dönüştürür. "] lo.güneş enerjisiyle yemek pişirilebilir. 1. Aydınlanmak için kullandığımız enerji türü 2. Işık değirmeni 3. Işığın bir yüzeye çarptığında geldiği ortama geri dönmesi 4. En önemli enerji kaynağımız Kazanım Pekiştirme -2 Aşağıda verilen araçların enerji dönüşümlerini yazınız. Güneş Verilen Enerji Alman Enerji ' o o İ O Radyometre Güneş pilleri J siyah bez Güneşli bir günde gölgedeki K noktasında, açıktaki L noktasında ve siyah bez altındaki M noktasında termometreler ile sıcaklık ölçümü yapılıyor. Termometrelerdeki sıvı yükseklikleri şekildeki gibi olduğuna göre, hangi termometre ile hangi noktada ölçüm yapıldığını yazınız. L O Güneş ocağı O l II. ] 0 " Q COŞKU

199 IŞIĞIN SOGURULMASI KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ KDT 1 1. Işık yansır. Işık görüntü oluşumunu sağlar. Işık cisimlerin görülmesini sağlar. Işık bir enerji değildir. Işık ışınları doğrular boyunca yayılır. Yukarıdaki yargılardan kaç tanesi yanlıştır? A) Bir B) İki C) Üç D) Dört Güneş kollektörlerinin çalışma ilkesi; I. Radyom etrenin çalışması II. Güneş ışınları altında siyah renkli cismin beyaz renkli cisimden daha çok ısınması III. Açık renkli yüzeylerin ışığı yansıtması olaylarından hangileri ile aynı ilkeye dayanır? 4. Ali, Ayşe ve Aylin özdeş termometreleri sırasıyla güneş altına, gölge ve güneş alan siyah duvarın üzerine aynı anda bırakıyor. Öğrenciler belli bir süre sonra termometrelerin gösterdiği değerleri kaydediyor. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Ali deki termometre en yüksek sıcaklık değerini gösterir. B) Ayşe deki termometre en düşük sıcaklık değerini gösterir. C) Aylin deki termometre Ayşe deki termometreden daha düşük sıcaklık değerini gösterir. D) Üçündeki termometrede aynı değeri gösterir. Iş,k Radyometre ^ A) Yalnız I C) İv e li B) Yalnız D) II ve III 3. Aşağıdaki cisimlerden hangisi ışık enerjisinden elektrik enerjisi elde etmeye yarar? B) Özdeş K, L, M radyometrelerine özdeş ışık kaynakları şekildeki gibi tutulduğunda, radyometre çarklarının dönme hızlarının sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir? A) Hız... m K L M C) Hız Güneş pili El feneri K L M Q COŞKU

200 Işığın Soğurulması 6. Lamba Lamba 8. Beyaza boyanm ış m erm er Siyaha boyanm ış m erm er Koyu renkli cisimlerin ışığı açık renkli cisimlerden daha çok soğurduğu hipotezinin doğruluğunu araştıran Salih özdeş siyah ve beyaz bezlerle ampul ve mumdan oluşan yukarıdaki deney düzeneklerinden hangisini kurmalıdır? A) B) II C) III D) IV Özdeş K ve L kaplarına eşit miktar musluk suyu konularak güneşli bir ortamda beyaza ve siyaha boyanmış özdeş mermerler üzerinde eşit süre tutularak suların sıcaklıkları ölçülüyor. Buna göre, I. K kabındaki suyun sıcaklığı L dekinden daha az artmıştır. II. Siyaha boyanmış mermer, beyaza boyanmış mermerden daha çok ışık soğurmuştur. III. Mermerler kaplardaki sulara ısı aktarmıştır, ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) İv e li 7. Bir öğrenci aynı özelliklere sahip üç bardaktan birini siyaha boyuyor ve bu bardaklara eşit sıcaklıkta eşit miktar su koyarak içlerine birer termometre daldırıyor. Daha sonra bardakları şekildeki gibi birini gölgeye, diğerlerini güneş ışığını doğrudan alan yere koyuyor ve bir süre bekliyor ve termometrelerdeki değerleri okuyor. 9. C) İve III Güneş D) I, II ve cam kapak Buna göre, öğrenci aşağıdaki sonuçlardan hangisine varamaz? A) Özdeş cisimlerden güneş ışığını doğrudan alan cisim, gölgedeki cisme göre daha çok ısınır. B) Güneş ışığını doğrudan alan özdeş cisimlerden koyu renkli olan açık renkli olandan daha çok ısınır. C) Işık enerjisi ısı enerjisine dönüşebilir. D) Özdeş cisimlerden açık renkli olanların ısı yalıtımı, koyu renklilerinkinden daha iyidir. Güneşli ortamda kurulan şekildeki düzenekte bir süre sonra boş olan K ve L kaplarında su biriktiği görülmüştür. Yapılan bu etkinlikle; I. Işığın bir enerji olduğu, II. Işığın saydam maddelerden geçtiği III. Isınan maddelerin buharlaşabildiği sonuçlarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I C) II ve III B) İv e li D) I, II ve 0 COŞKU

201 BEYAZ BEYAZ IŞIK GERÇEKTEN MIDIR? Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.1 Beyaz ışığın tüm renkleri içerdiğini, 2.3 Cisimlerin siyah, beyaz veya renkli görünmelerini, ışığın yansıması ve soğurulmasıyla açıklayabilmeyi, 2.4 Cisimlerin beyaz ışıkta ve renkli ışıklarda neden farklı renklerde göründüklerini, öğrenmiş olacağım. müze karışarak gelir ve diski beyaz ya da beyaza yakın bir renkte görürüz. Böylelikle beyaz ışığın bu renklerden oluştuğunu farkederiz. Kırmızı, yeşil ve mavinin tonları beyaz ışığın ana renkleridir. Çünkü diğer renkler bu renklerin karışımından elde edilir. Beyaz ışığı oluşturan ana renkler çakıştırdığında, çakışan bölgelerde şekilde belirtilen renkler oluşacaktır. Ayrıca şekilden de görüleceği gibi ana renklerin tamamının ya da üç ara rengin çakıştırmasıyla beyaz renk elde edilir. Beyaz ışık yayan fenerlerin zemine renkli selefon yapıştırılırsa, selefon renginde ışık elde edilir. Yukarıdaki resimdeki rengarenk çiçekleri ve etrafımızdaki diğer cisimleri görebilmemiz ışık sayesinde olur. Cisimlerden yansıyan ışık gözümüze geldiğinde, cisimleri görürüz. Gündüzleri Dünya mızı aydınlatan ve ısıtan güneş ışığı aslında beyaz renklidir. Güneş ten etrafa yayılan beyaz ışık, bir çok rengin birleşmesinden meydana gelir. Güneş ışığını oluşturan renkler, gökkuşağı renkleridir. Bu renkler kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi ve mordur. Kırmızı ve yeşil ışıkların kesiştiği beyaz zemin, sarı renk görünür. (Kırmızı ışık + Yeşil ışık = Sars ş* ) Bu renklere boyanmış bir diski şekildeki gibi ortasından geçirdiğimiz kalem etrafında hızlıca döndürürsek diskten yansıyan bu farklı renkli ışıklar gözü- Kırmızı ve mavi ışıkların kesiştiği beyaz zemin, magenta renk görünür. (Kırmızı ışık + Mavi ışık = Magenta ışık) 0 COŞKU

202 Beyaz Işık Gerçekten Beyaz mıdır? Mavi ve yeşil ışıkların kesiştiği beyaz zemin, cyan renk görünür. (Mavi ışık + Yeşil ışık = Cyan ışık) Cisimlerin Renkli Görünmesi Cisimleri görmemiz, onlardan gözümüze ışık gelmesiyle mümkün olur. Güneş ışığı altın da cisimleri gördüğümüz renkler, cisimlerin sahip olduğu gerçek renklerdir. Bazen cisimleri bulunduğu zeminden ayırt etmek çok zor olur. Bu durumda cisim kamufle olmuş deriz. Örneğin şekildeki gibi yeşil bir yaprak yeşil bir zemin üzerinde fark edilemeyebilir. Cisim beyaz bir zeminde iken ortam, yine cisimle aynı renkte bir ışıkla aydınlatılırsa, zeminden yansıyan ışığın rengi ile cismin rengi aynı olacağı için cisim yine kamufle olacak ve zeminden ayırt edilemeyecektir. Bir cismin üzerine beyaz ışık düşürüldüğünde cisim bütün renkleri yansıtıyorsa bu cisim beyaz görünür. Cisimden hiç ışık yansımıyorsa cisim siyah görünür. Beyaz renkli cisimler üzerlerine gelen bütün ışığı yansıttığı için üzerine hangi renk ışık düşerse, cisim o renkte görünür. Mavi bir topa mavi ışık altında bakarsak toptan mavi ışık geleceği için topu mavi görürüz. Ama kırmızı ışık altında bakarsak topu siyah görürüz. Kırmızı elma beyaz zeminde ve beyaz ışık altında görülebilirken kırmızı ışık altında kamufle olduğu için fark edilemez. Örnek -3 <$> Aşağıdaki gibi beyaz ışık yayan fenerlerin önündeki renkli selefonlara bakan gözler, hangi renk ışıkları görür? Kırmızı, mavi, yeşil ve sarı renkteki cisimler, sarı renkli ışıkla aydınlatılırsa, sadece mavi renkli cisim siyah görünür. Diğer cisimler ise kendi renklerinde görünür. Çünkü sarı renk ışık, yeşil ve kırmızı ışıkların birleşiminden meydana geldiği için yeşil ve kırmızı renkli cisimler kendi renklerinde görülür. Buna göre aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi sarı ışık altında yeşil armut yeşil, kırmızı elma kırmızı, sarı muz sarı renkte görünürken mavi çiçekten ışık yansımaz ve siyah görünür. beyaz ışık yayan fener ( = $ beyaz ışık yayan 1 fener ^ 1 ^ A sarı selefon ( = 3 ) 1 ^ c kırmızı selefon beyaz ışık yayan H fener. ( = 3 ) $> beyaz ışık yayan 1 fener T mavi selefon < = c O t ' yeşil selefon " 0 COŞKU

203 Beyaz Işık Gerçekten Beyaz mıdır? Çözüm Beyaz ışık, renkli selefona gönderildiğinde sadece selefonun rengi ve tonlarındaki ışık selefondan geçer. Yani sarı selefondan sarı ışık, mavi selefondan mavi ışık, kırmızı selefondan kırmızı ışık, yeşil selefondan yeşil ışık geçer. Sonuç olarak A gözü sarı ışık, B gözü mavi ışık, C gözü kırmızı ışık, D gözü ise yeşil ışık görür. Çözüm Sarı ışık düşürülen bayraklar, renkli yüzeylerden yansıyan ışığa göre aşağıdaki gibi görülebilir. A) C) B) D) I Sıra Sîzde 3 Aşağıdaki şekilde, kırmızı ışıkla rengi bilinmeyen bir ışık beyaz bir zemin üzerinde çakıştırılmıştır. B seçeneğindeki bayrak Galatasaray bayrağı gibi görülebilir. Cevap B Buna göre 1 ve 2 numaralı bölgeler aşağıdakilerden hangisi olamaz? 1 A) Yeşil Sarı B) Mavi Beyaz C) Beyaz Kırmızı D) Kırmızı Kırmızı Örnek -5 Bir mağazada sadece mavi ışıkla aydınlatılan tezgah üzerindeki ceket, gömlek ve pantolon şekildeki gibi siyah görünmektedir. Buna göre aynı reyon beyaz ışıkla aydınlatılmış olsaydı ceket, gömlek ve pantolon hangi renklerde görünebilirdi? <$> Örnek -4 Aşağıda renkleri verilen bayraklardan hangisine sarı ışık altında bakıldığında, sadece sarı ve kırmızı renklerden oluşan Galatasaray bayrağı gibi görülebilir? Çözüm A) B) Beyaz Kırmızı Yeşil Beyaz Kırmızı Sarı D) Kırmızı M avi Beyaz Sarı Kırmızı Mavi Kırmızı, yeşil veya sarı renkli bir madde mavi ışıkla aydınlatılırsa siyah görünür. Beyaz ya da mavi renkli cisim mavi ışıkla aydınlatılırsa, mavi görünür. Mağazada mavi renkli ışıkla aydınlatılan giysilerin tamamı siyah görünüyor. Demek ki bu giysilerin içinde hiç mavi ya da beyaz olan yoktur. Seçenekler incelendiğinde sadece C seçeneğindekiler mavi ve beyaz değildir. Cevap C COŞKU

204 Beyaz Işık Gerçekten Beyaz mıdır? Sıra Sizde -4 Sarı çiçekleri ve yeşil yaprakları olan bir bitkiye beyaz ışık düşürüldüğünde çiçekler sarı, yapraklar yeşil gözlenir. Aynı bitki üzerine kırmızı ışık gönderilirse, aşağıdakilerden hangisi doğru olur? Çiçekler A) Sarı B) Yeşil C) Kırmızı D) Kırmızı Yapraklar Yeşil Kırmızı Siyah Sarı Güneş, mor ötesi (ultraviyole) Dürbün görünür ışıkla çalışır. Kumanda cihazları ışınlar da yayar. kız'i ötesi ışınlarla (alışır. Röntgen filmi X ışınları ile çalışır. Nükleer maddeler gama ışınları yayar. Işık Spektrumu ( Işık Tayfı) Dnür ışık Mikrodalga fırınları mikrodalga ışınlan ile çalışır. Cep telefonları radyodalgaları iie çalışır. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 2.5 Gökyüzünün renkli görünmesini ışığın atmosferde soğurulması ve saçılması ile olduğunu, 2.2 İnsan gözünün fark edemeyeceği ışınların da olduğunu, öğrenmiş olacağım. Neden Mavi Güneş ışığını oluşturan bütün renkler yeryüzüne ulaşır. Havayı oluşturan moleküller güneş ışığının mavi tonlarını daha çok saçılmaya uğratır. Böylece mavi ışık diğerlerine oranla daha fazla dağılır ve atmosferin mavi görünmesine sebep olur. Denizlerin mavi görünmesinin sebebi de havanın mavi görünmesine benzer. Deniz suyu mavi renk ışık daha çok saçılmaya uğradığı için denizler mavi görünür. Güneşin doğuş ve batış saatlerinde güneş ışınları daha uzun Guneş San Karan yol kat eder. Çünkü ışınlar atmosfere oldukça eğik açıyla girerler. Bu sırada mavi tonların çoğu hava molekülleri tarafından soğurulur ve kırmızı, turuncu ve sarı ton renk ışıklar yeryüzüne ulaşır. Bizim Göremediğimiz Işık Türleri de Var mıdır? Beyaz ışığın gözümüzle gördüğümüz renkleri kırmızıdan mora kadar farklı renklerden oluşan bir yelpazedir. Gözle göremediğimiz ama varlığını değişik araçlarla tespit ettiğimiz ışınlarla birlikte bu ışık yelpazesi genişler. Bu ışık yelpazesi, ışık tayfı veya ışık spektrumu adı verilen bir enerji bandıdır. Bu ışık tayfında bizim gözle görebileceğimiz ışık renkleri tüm ışık tayfının % 1 inden daha azdır. Bu ışık tayfında görünür ışık ortalarda, gama ışınları bir uçta radyo dalgaları diğer uçta yer alır. Örneğin, yanmakta olan elektrik sobasından etrafa kızıl ötesi ışınlar yayılır. Uzaktan kumanda cihazları da kızıl ötesi ışınla çalışır. Güneş ten Dünya mıza görünen ışınlarla birlikte mor ötesi ışınlar (ultraviyole ışınlar) da gelir. Bunlar ışık tayfında mor ışığın hemen dışında yer alır. Mor ötesi ışınlar yüksek enerji taşır ve yoğun mor ötesi ışık tenimizi bronzlaştırır. Bu yüzden aşırı güneş ışığı zararlıdır. Para sayma makinelerinde de mor ötesi ışık kullanılır. Sıra Sizde 5 Görünür ışığın dışında bulunan, Gamma ışınları X ışınları Mor ötesi ışınlar Mikro dalgalar Radyo dalgaları için aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) Teknolojide kullanılır. B) Gözle görülemezler. C) Faydaları olabildiği gibi zararları da vardır. D) Enerjileri yoktur. C O Ş KU (215

205 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Beyaz Işık Gerçekten Beyaz mıdır? Kazanım Pekiştirme -5 Aşağıdaki beyaz ışık altındaki renkli yüzeye farklı renkli selefonlardan bakıldığında I, II, III, IV ile belirtilen bölgeler hangi renk görülür. Kazanım Pekiştirme -7 Aşağıda verilen durumlarda selefonların hangi renk olduğunu belirtiniz. 4 göz selefon Beyaz ışık a. b. 1 II III IV! ^ > Mavi selefon... İ B V * Sarı selefon... i > Yeşil selefon C. d. Kırmızı selefon Geçen ışık yok Kazanım Pekiştirme -8 Bir mağazaya alışverişe giden Sema ile annesi farklı renkteki tişörtlere farklı ışıklar altında bakıyor. Beyaz J v Beyaz Kazanım Pekiştirme -6 Serhat, bir gazete kağıdının üzerine farklı renklere boyadığı kağıt parçalarını bırakıp, bunların üzerine özdeş buz kalıpları bırakıyor. ' t ' t Güneş alan bir yerde uzun süre bekleyen düzenekte hangi renklerdeki kağıtların üzerinde bulunan buzlar ilk ve son olarak erir? Bunun sebebi nedir? Açıklayınız. ıs Sarı V.^ ^Kırmızı r r ı t t a) Buna göre, hangi tişörtler kendi renginde görünür? b) Hangi tişörtler siyah görünür? Q COŞKU

206 BEYAZ IŞIK GERÇEKTEN BEYAZ MIDIR? KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. K cismi, üzerine düşen kırmızı ışığı kırmızı, yeşil ışığı yeşil, mavi ışığı da mavi olarak yansıtıyor. L cismi, üzerine düşen kırmızı ışığı kırmızı sarı ışığı sarı olarak yansıtırken mavi ışığı yansıtmıyor. M cismi, üzerine düşen mavi ışığı mavi olarak yansıtırken yeşil ve kırmızıyı yansıtmıyor. Buna göre, K, L ve M cisimlerinin renkleri için aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur? 3. Yeşil, kırmızı ve sarı renklere boyanmış olan şekildeki kartona, sarı ve kırmızı ışık altında bakıldığında karton aşağıdakilerden hangisi gibi görülür? A) Yeşil Sarı Işık Kırmızı ^ Siyah Kırmızı Işık Kırmızı K L M A) Kırmızı Sarı Kırmızı B) Beyaz Sarı Mavi B) ^ Sarı Siyah Kırmızı C) Beyaz Kırmızı Yeşil D) Sarı Yeşil Beyaz C) Sıyalı Siyah Kırmızı. Kırmızı D) Siyah Siyah. Kırmızı, 4 * ^ ' Siyah 2. Kırmızı Mavi Kırmızı n l El fenerinin lambaları renkli selefonlarla sarılarak I, II ve III teki gibi oluşan renkler çakıştırılıyor. 4. Beyaz bir kağıt üzerine mavi renkle yazılan A harfi, karanlık bir ortamda iki el feneriyle aydınlatıldığında aşağıdakilerden hangisi gibi görünür? A) B) / Buna göre, hangilerinde oluşan renkler doğru olarak gösterilmiştir? Yeşil ı Kırmızı C) D) A) Yalnız I C) Yalnız III B) Yalnız II D) İve III a COŞKU

207 Beyaz Işık Gerçekten Beyaz mıdır? 5. 0Cçözüm 8. Karanlık bir odadaki bir cismin hangi renk olduğu, aşağıdaki ışık gruplarından hangisiyle aydınlatılırsa kesinlikle belirlenmiş olur? A) Sarı, Kırmızı, Mavi B) Turuncu, Yeşil, Mor C) Mavi, Yeşil, Kırmızı D) Sarı, Yeşil, Kırmızı Beyaz bir top karanlık bir ortamda kırmızı ışık ve rengi bilinmeyen P ışığıyla şekildeki gibi aydınlatılınca, topun bazı kesimleri sarı ve siyah olarak görülüyor. Buna göre, P ışığının rengi ve topun I ve II kısımlarının göründüğü renkler, aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Aşağıda öğrencilerin ışıkla ilgili söyledikleri verilmiştir. Buna göre, hangisinde öğrencinin ifadesi yanlıştır? p ışığı I II A) Yeşil Kırmızı Yeşil B) Yeşil Kırmızı Mavi C) Kırmızı Yeşil Sarı D) Sarı Sarı Sarı 6. Sarı ve yeşil renkli selefonlara K ve L ışınları gönderildiğinde Adem iki ışını da görebilirken, Can ikisini de göremiyor. Buna göre, aşağıdaki ifadelerden A) K beyaz renkli ışındır. B) K sarı renkli ışındır. C) L beyaz renkli ışındır. D) Selefonlar ışık geçirir. Adem K :=ir î> Can 10. beyaz C y ş * mavi yüzey beyaz C \ j ışık mavi selefon / II mavi yüzey 7. Güneş ışığının renkli olduğunu, Sabun köpüğü Gökkuşağı CD üzerindeki renklenmeler Kırık şişe parçalarının etkisiyle oluşan renkler. verilenlerinden kaç tanesinde gözlemleyebiliriz? y \ beyaz C y ş 'k kırmızı selefon kırmızı yüzey III C beyaz v ' ık I beyaz yüzey Yukarıdaki düzeneklerden hangisinde yüzey üzerine gelen ışık en fazla yansımaya uğrar? IV A) Bir B) İki C) Üç D) Dört A) B) II C) III D) IV Q COŞKU

208 IŞIĞIN KIRILMASI Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.1 Işığın belirli bir yayılma hızının olduğunu, 3.2 Işığın hızının saydam bir ortamdan başka bir saydam ortama geçerken değiştiğini, 3.3 Işığın saydam bir ortamdan başka bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirdiğini, 3.4 Işık demetlerinin az yoğun saydam bir ortamdan çok yoğun saydam bir ortama geçerken normale yaklaştığı, çok yoğun saydam bir ortamdan az yoğun saydam bir ortama geçerken ise normalden uzaklaştığını, 3. 5 Işığın hem kırıldığı hem de yansıdığını. 3.6 Çeşitli ortamlarda kırılma olayını açıklamak için basit ışın diyagramları çizebilmeyi, 3. 7 İki ortam arasında doğrultu değiştiren ışık demetlerini gözlemleyerek ortamların yoğunluklarını karşılaştırmayı, öğrenmiş olacağım. Fotoğraflardaki su içine konulmuş kalem ve cetvelin kırılmış gibi görünmesinin sebebi ışığın bir saydam ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken kırılmasıdır. Işığın kırılması, bir saydam ortamdan diğerine geçerken izlediği doğrultunun değişmesi anlamına gelmektedir. Işığın kırılmasına saydam ortamlardaki yayılma hızının farklı olması sebep olur. Beton zeminde ilerleyen arabanın kum zemine önce giren lastiklerinin kumda hızı azalır ve araba yön değiştirir. Bunun gibi bir saydam ortamdan diğerine geçen ışık ışını da yön değiştirerek kırılır. Benzer şekilde, havadaki hızı km/s olan ışığın sudaki hızı km/s dir. Dolayısıyla hava ortamından su ortamına geçen ışığın hızı değişir. Bu nedenle ışığın doğrultusu da değişir ve ışık kırılmış olur. Saydam ortamların ışığı kırma özelliklerini kırıcılık ya da optik anlamda yoğunluk kavramlarıyla açıklarız. Buna göre ışığı çok kırabilen bir ortam çok kırıcı ya da çok yoğun; ışığı az kırabilen bir ortam az kırıcı ya da az yoğun olarak adlandırılabilir. Su, havaya göre daha kırıcı yani daha yoğun bir ortamdır. Cam da suya göre daha kırıcı yani daha yoğun bir ortamdır. Bazı ortamların kırıcılıkları ve ışığın bu ortamlardaki yayılma hızları aşağıdaki gibi gösterilebilir. hava 300 su 225 Yandaki şekilde bir ışık ışınının az yoğun ortam olan havadan çok yoğun ortam olan suya geçerken nasıl kırıldığı gösterilmiştir. Işık ışınının ortamları ayıran yüzeye akrilik cam 201 (x 1000 km/s) Işık hızı gelen ışın cam Kırıcılık artıyor 197 Hız azalıyor norm al I N 1 1 gelm e! açısı! S. i \ hava \ kırılma stj! \ açısı 1f \ 1 ' ; \ kırılan! \ ışm değdiği noktada çıkılan dik çizgiye yüzeyin normali (N) adı verilir. Yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi bir kırılma olayında ortamları ayıran yüzeye gelen ışık ışını ile normal arasındaki açıya gelme açısı (i), kırılan ışın ile normal arasındaki açıya da kırılma açısı (r) denir. & COŞKU 219/

209 Işığın Kırılması Işık çok yoğun ortamda, az yoğun ortamdakine göre daha yavaş gider. Yani az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışığın hızı azalır. Örnek -6 Kırılma kanunları; - Gelen ışın, kırılan ışın ve normal aynı düzlemdedir. Işık ışını çok yoğun ortamda yavaş, az yoğun ortamda hızlı hareket eder. Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışın normale yaklaşarak kırılır. Saydam su ortamı su havaya göre daha yoğundur. Dolayısıyla havadan suya geçen ışın yandaki gibi normale yaklaşarak kırılır. Çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışın normalden uzaklaşarak kırılır. Su havadan daha yoğun olduğundan sudan havaya geçen ışın yandaki gibi normalden uzaklaşarak kırılır. Bir ışık ışını bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken ortamları ayıran yüzeye dik olarak geliyorsa, ışık ışını hızını değiştirse de yönünü değiştirmez. Aşağıdaki şekillerde bu durum gösterilmiştir. N hava Şekildeki gibi S ortamından R ortamına geçen bir ışık ışınıyla ilgili olarak, I. Işık ışını S ve R ortamlarında eşit hızlara sahiptir. II. Işığın gelme açısı kırılma açısından büyüktür. III. R ortamının kırıcılığı S ninkinden büyüktür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III Çözüm Işık ışınları S ortamından R ortamına geçerken normale yaklaşarak gelme ı kırılmıştır. Gelme ve kırılma açıları ışınların normalle yaptıkları açılardır. Gelme açısı, kırılma açısından büyüktür. (II doğru) O hâlde R ortamı S ortamına göre daha kırıcıdır. (III doğru) R ortamının kırıcı (yoğun) olması demek ışığın R de S dekine göre daha yavaş gitmesi demektir. Ortam yoğunluğu arttıkça ışığın hızı azalır. R daha yoğun olduğuna göre R nin ışık kırıcılığı S ninkinden daha büyük demektir. (I yanlış) Cevap D Sıra Sizde * 6 hava su hava su ^1 Aşağıdaki şekillerde ortamlar arasında ışık ışınlarının izlediği yollar verilmiştir. M Anahtar Bilgi Bir ışık ışını yandaki gibi izlediği yolun tersinden gönderildiğinde de yine aynı yolu izleyerek geri döner. Buna ışığın tersinirlik özelliği denir. Buna göre, ortamların kırıcılıklarının karşılaştırılması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) M > K > L C) M > L > K B) K > L > M D) L > M > K C O ŞKU

210 Işığın Kırılması Örnek -7 <S> Aşağıdaki şekillerde görülen K, L ve M ortamlarının yoğunlukları arasındaki ilişki K = M < L dir. Buna göre K ortamından gelen bir ışık ışını aşağıdakilerden hangisindeki gibi bir yol takip eder? A) B) C) 1 Çözüm \ M K D) \ s k L ı L Işık K ortamından L ye oradan da M ye geçecektir. Verilen bilgiye göre L ortamı hem K ortamından, hem de M ortamından daha yoğundur. Buna göre, K ortamından L ortamına geçen ışın normale yaklaşarak kırılır. Bu durumda, C ve D cevap olamaz. L ortamından ışın az yoğun M ortamına geçerken normalden uzaklaşarak kırılır. O hâlde ışık ışınının takip edeceği yol B seçeneğindeki gibi olmalıdır. K ve M ortamlarının yoğunlukları eşit olduğundan ışınların bu ortamlardaki doğrultuları paraleldir. K M Cevap B Işığın Cam Bloktan Geçişi gelen ışın hava cam, hava \ Şekildeki gibi bir cam bloğa gelen ışık ışını cama geçerken normale yaklaşarak, camdan havaya geçerken normalden uzaklaşarak kırılır. Bu durumda gelen ışınla cam bloktan çıkan ışın birbirine paralel olur. Eğer ışık ışını cama normal üzerinden gönderilirse, ışın doğrultu değiştirmeden yoluna devam eder. Ancak ışığın cam ve hava ortamındaki hızları farklı olur. Yoğun Ortamdaki Cisimlerin Yakındaymış Gibi Görünmesi Su, havadan daha yoğun olduğundan, sudan hava ortamına geçen ışık IŞin- ları normalden uzaklaşa rak kırılır. Kırılıp sudan havaya çıkan ışınların uzantılarının kesiştiği yerde balığın görüntüsü oluşur. Bu yüzden kedi balığı, olduğundan daha yakındaymış gibi görür. jva m b il 2^ Balık ise kediyi, olduğundan daha uzaktaymış gibi görür. Sıra Sizde -7 Bir ışık ışını şekildeki gibi farklı kırıcılıklara sahip ortamlar arasında geçiş yapmaktadır. Buna göre ortamların kırıcılıkları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) a ortamı > b ortamı > c ortamı B) c ortamı > b ortamı > a ortamı C) a ortamı > c ortamı > b ortamı D) b ortamı > a ortamı > c ortamı Örnek -8 h/2 Yarıya kadar su ile dolu olan kap içindeki cismi gören gözlemci, kap tamamen su ile doldurulursa cisimle ilgili aşağıdaki durumlardan hangisi ile karşılaşabilir? A) Cismin konumunda değişiklik gözlemez B) Cismi, kendinden daha uzakta görür. C) Cismi göremez D) Cismi kendine daha yakın görür. ( OKS) Q COŞKU (221

211 Işığın Kırılması Çözüm Kap su ile doldurulduğunda cisim ile su yüzeyi arasındaki mesafe daha da artar. Cisimden gelen ışınlar su yüzeyinden ayrılırken normalden uzaklaşarak kırıldıklarından uzantılarının kesiştiği yerde cismin görüntüsü oluşur. ^ İr\ X1h/2 - m * Sıra Sizde 8 Bu durumda gözlemci cismi daha yakında görür. Cevap D Şekil -I Şekil -II Şekil -III Ahmet, Şekil - 1deki gibi tahta kabın kenarından baktığında boş bir kabın dibine bıraktığı madeni parayı göremiyor, fakat kabın içine Şekil - II deki gibi bir miktar su doldurduğunda parayı görebiliyor. Ahmet, daha sonra Şekil - III deki gibi kaptaki su miktarını arttırarak madeni parayı gözlemliyor. Bu deneyin sonucuna göre Ahmet, aşağıdaki ifedelerden hangisinin vanlış bir bilgi içerdiğini fark eder? A) Işık ışınları doğrusal olarak yayılır. B) Su ortamı, hava ortamından daha yoğundur. C) Kap saydam olsaydı, cisim her durumda görünürdü. D) Işık ışınları suda, hava ortamına göre daha hızlı yayıldığından kaba su doldurulduğunda para daha rahat görünür. Kazanımlar Serap Olayı Işık ışınlarının çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçerken yönü değişir. Fakat çok yoğun ortamdan az yoğun ortama gönderilen ışının gelme açısı belli bir değer aldığında ışık ışını diğer ortama geçemez ve aşağıdaki gibi iki ortam arasında gider. İşte bu gelme açısına sınır açısı adı verilir. Sınır açısından daha büyük açıyla gelen ışınlar artık diğer ortama geçemeyip geldiği ortama aynı açıyla geri dönerler. Bu olaya tam yansıma adı verilir. Örneğin sudan havaya ge- N orm oi \ N o r m o i çen ışınlar için sınır açısı 48 dir. Yani bu dereceden daha Tom yonsımo Yukarıdaki şekilden de görüleceği gibi tam yansıma olayında ışığın gelme açısıyla yansıma açısı birbirine eşittir. Yandaki resimde ise tam yansımalı prizmalardaki tam yansıma olayı gösterilmiştir. Çok sıcak ya da çok soğuk ortamlarda, havanın yere yakın büyük bir gelme açısıyla gelen ışınlar sudan havaya geçemez ve tam yansımaya uğrar. _a z soğuk hava soğuk hava -soğuk su bölgelerinde ışığın kırılma ve tam yansımaya uğraması sonucu serap olayı meydana gelir. Teknolojide Tam Yansıma r V Bu bölümü bitirdiğimde; 3.8 Işığın her zaman çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçemediğini, Plostik kılıf Cam tabaka \ 3.9 Işığın kırılmasıyla açıklanabilecek olayları, 3.10 Işığın prizmada kırılarak renklere ayrılabileceğini, öğrenmiş olacağtm. Işık ışınları Bugün tıpta kullanılan endoskopi cihazı ve telefon mesajlarının iletiminde kullanılan fiber optik kablolarda ışığın tam yansımasından yararlanılır. 0 COŞKU

212 Işığın Kırılması Fiber kablo şekildeki gibi iğne deliğinden geçebilecek incelikte olup camdan yapılmıştır. Fiber optik kablolarda ışık ışınları sınır açısından daha büyük bir açıyla cam kablonun duvarlarına çarpar ve tam yansımaya uğrayarak dışarı çıkmadan cam içinde ilerler. Işığın Prizmada Renklerine Ayrılması Beyaz ışık prizmaya ilk girdiğinde kırılıp renklere ayrılır. Işıklar prizmadan çıkarken normalden uzaklaşarak tekrar kırılacakları için renklenmeler daha belirgin hâle gelir. Â Bu renkler en az kırılandan en çok kırılana doğru şöyle sıralanır: Kırmızı, Turuncu, arı, Yeşil, Mavi, Mor. Bunu şu şekilde aklımızda tutabiliriz: Ku- Tu ayamam. Buradaki sesiz harfler gökkuşağının renklerinin baş harflerini verir. Gökkuşağının Oluşumu Farklı renkteki ışıklar farklı açılarla kırıldığından her bir damladan sadece tek bir renk ışık gözümüze ulaşır. Kırmızı renk ışık üstteki damladan mor renk ışık daha aşağıdaki damladan geldiği için gökkuşağı renkleri kırmızı üstte mor altta olacak şekilde sıralanır. Örnek -9 % Cam prizmaya gelen beyaz ışık kırılarak renklerine ayrılıyor. Bu renkli ışınlardan üçü I, II ve III ışınlarıdır. II numaralı ışın yeşil renkli ışın olduğuna göre, I ve III ışınları hangi renkli olabilir? A) Kırmızı B) Mavi C) Sarı D) Mavi Çözüm Sarı Kırmızı Mavi Mor Beyaz ışık prizmadan geçerken en az kırılandan en çok kırılana doğru sırasıyla kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor renklere ayrışır. II numaralı ışın yeşil renklidir. I numaralı ışın II ye göre daha az kırılmıştır. Dolayısıyla kırmızı, sarı ya da turuncu renklerde olabilir. III numaralı ışın II ye göre daha çok kırılmıştır. Dolayısıyla mavi ya da mor renklerde olabilir. Yağmur yağdıktan hemen sonra Güneş açarsa gökyüzünde ışığın su damlaları içinde kırılma ve yansımasıyla meydana gelmiş gökkuşağını farkederiz. Havadaki su damlalarına giren güneş ışını, su havadan daha yoğun bir ortam olduğu için önce kırılmaya uğrar. Bu sırada renklerine ayrışır. Sonra su damlasının arka tarafından yansımaya uğrar ve geldiği ilk taraftan tekrar kırılmaya uğrayarak dışarı çıkar. Bu ikinci kırılma sonrasında renkler iyice belirginleşir. Su Kırmızı damlası Bu şartlara uyan durum, seçenekler arasında C de vardır. I sarı, III mavi olabilir. Sıra Sizde 9 Hava ortamından su ortamına şekildeki gibi gelen renkli ışınların suda izledikleri yolları çizerek gösteriniz. hava Cevap C Kırmızı Sarı Mor t 0 COŞKU

213 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Işığın Kırılması Kazanım Pekiştirme -9 Işık ışınlarının izledikleri yollara göre ortamların kırıcılıklarını karşılaştırınız. Kazanım Pekiştirme -12 Aşağıdaki şekillerde ortamların kırıcılıktan arasındaki ilişki verilmiştir. Buna göre ışınların izleyecekleri yolları çiziniz. K K > L T > Z H > P / A > B Kazanım Pekiştirme -10 Kazanım Pekiştirme İzledikleri yollar aşağıda belirtilen ortamlarda Aşağıdaki kırılma olayında a, b, c, d, e ile nelerin» lşığın hlz arlni karşılaştırın^. gösterildiğini n n e t n r i l H i n i n i yazınız. ı / m ı n n <r a : b : c : d : e : Kazanım Pekiştirme -11 Aşağıdaki gibi gerçekleşen kırılma olaylarında gelme ve kınlma açılarını belirtiniz. T \ Gelme açısı =.. Yansıma açısı = Gelme açısı =.. Yansıma açısı = Q COŞKU

214 p) Işığın Kırılması Kazanım Pekiştirme -14 Kazanım Pekiştirme -16 Hava ortamından cam ortamına geçen şekildeki ışınların kırılma açıları arasındaki ilişkiyi yazınız. Mor Kırmızı Yeşil Yukarıdaki şekilde üç farklı ortam arasında ışık ışınının geçişi gösterilmiştir. Işınların izledikleri yollara göre aşağıda verilen ifadelerin doğru ya da yanlış olmalarını değerlendiriniz. cam 1. K ortamı en yoğundur. 2. L ortamı K den yoğundur. 3. K ve M nin yoğunlukları eşittir. 4. Işık en hızlı M de hareket eder. 5. Işığın L ve M deki hızları farklıdır. 6. Ortamların kırıcılıkları arasındaki ilişki K = M < L dir. Kazanım Pekiştirme -17 Cam ortamdan hava ortamına çıkan ışınların kırılma açıları veriliyor. M yeşil olduğuna göre, bu ışınların renklerinin neler olabileceğini yazınız. 7. Işığın ortamlardaki hızları arasındaki ilişki K = M > L dir. Kazanım Pekiştirme -15 Kırıcılıkları arasındaki ilişki K > M > L olan ortamlarda ışınların izledikleri yolların doğru ya da yanlış olmasını değerlendiriniz. Kazanım Pekiştirme -18 K ortamından bakan gözlemci, L deki cismi daha uzakta görüyor. M ortamındaki gözlemci L deki cismi daha yakında görüyor. Bu bilgiler ışığında K, L, M ortamları ile kurulan düzeneklerde ışınların izleyebilecekleri yolları çiziniz. Doğru Q Yanlış Q 0 COŞKU 225

215 IŞIĞIN KIRILMASI KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Ali, bir saydam ortam- ^ dan diğerine ışın gön- L derdiğinde ışının şekildeki gibi kırıldığını gözlüyor. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi, Ali nin ulaşacağı bir sonuç değildir? A) K bölgesi çok yoğun ortamdır. B) L bölgesi az yoğun ortamdır. C) Gelme açısı, kırılma açısından küçüktür. D) Işığın K bölgesindeki hızı, L dekinden büyüktür. 4. X saydam ortamından Y saydam ortamına geçen bir ışın şekildeki yolu izliyor. ortamı Buna göre, aşağıdaki- y.... ortamı lerden hangisinde yapılan yorum yanlıştır? A) Gelme açısı 60 dır. B) Kırılma açısı 30 dır. C) Y ortamı, X ten daha yoğundur. D) Işın çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçmiştir. 2. Kırıcılık özellikleri farklı olan ortamlarda bir ışık ışını, aşağıdakilerden hangisindeki gibi bir yol izleyemez? A) C) 1. ortam ortam 1. ortam B) D) 1. ortam 2. ortam 1. ortam 5. Bir ışık ışını saydam X ortamından saydam Y ortamına geçerken doğrultusunu değiştirerek şekildeki gibi 10 sapmaya uğramıştır. Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) Işının gelme açısı 50 dir. B) Işının kırılma açışı 60 dir. C) Işının kırılma açısı 10 dir. D) X ortamının kırıcılığı Y ninkinden büyüktür. 3. Gölge oluşumu Işığın kırılması 2. ortam 7\2. ortam Işığın tam yansıma yapması Işığın saçılmaya uğraması Yukarıdaki olaylardan kaç tanesi, gökkuşağı oluşumunda etkili olur? A) Bir B) iki C) Üç D) Dört 6. Havadan suya geçen V ışık ışının izlediği yol Hava şekildeki gibidir. Su Bu ışının gelme açısının azaldığı bilindiğine göre, şekildeki a, ib\ b, c açılarının değişimi ile ilgili ne söylenebilir? A) Azalmıştır B) Artmıştır C) Azalmıştır D) Artmıştır Artmıştır Artmıştır Azalmıştır Azalmıştır Azalmıştır Azalmıştır Artmıştır Artmıştır Q COŞKU

216 Işığın Kırıtması X X ortamı ;, ortamı \ V Y Y i ortamı ortamı Saydam X, Y, Z, ortamlarından oluşan düzeneklerde ışık ışınının izlemiş olduğu yollar şekildeki gibidir. Buna göre, hangi ortamdaki cisme hangi ortamdan bakılırsa, cisim bulunduğu yerden daha yakında görülür? A) Z ortamından, X ortamındaki cisme B) Y ortamından, X ortamındaki cisme C) Z ortamından, Y ortamındaki cisme D) X ortamından, Z ortamındaki cisme Şekil - 1 Şekil - II Saydam X ve Y ortamlarında ışık ışınlarının izlemiş olduğu yollar, Şekil - 1ve Şekil - II deki gibidir. Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur? A) Şekil - 1deki düzenekte ışığın X ortamındaki hızı Y ortamındaki hızından büyüktür. B) Şekil - II deki düzenekte ışığın X ve Y ortamlarındaki hızları eşittir. C) X in kırıcılık özelliği Y ninkinden büyüktür. D) X in kırıcılık özelliği Y ninki ile aynıdır. 8. Öğretmen şekildeki tabloyu tahtaya çizerek ışığın farklı ortamlardaki hızların deneysel sonuçlarını yazıyor. Ortam içindeki hızı (km/s) - r # ı S Öğretmen, bu bilgiler ışığında öğrencilerden yorum yapmasını istiyor. 10. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi öğrencilerin tabloyu incelemeleri sonucu yapabileceği bir yorumdur? Işık K ortamında daha hızlıdır. Işık B ortamında daha hızlıdır. Işık S ortamında daha hızlıdır. İki saydam ortamın ayırıcı yüzeyine gelen ışın, I, II ve III te verilen yolları izlemektedir. Buna göre, hangi şekil altında verilen bilgi yanlıştır? A) Yalnız I C) Yalnız II B) Yalnız II D) İv e li Q COŞKU (227

217 MERCEKLER Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 4.1 Işığın ince ve kalın kenarlı merceklerde nasıl kırıldığını, 4.2 Paralel ışık demetleri ile ince ve kaim kenarlı merceklerin odak noktalarını bulmayı, Kenarları kalın ortası ince olan merceklere kalın kenarlı (ıraksak) mercekler adı verilir. Aşağıda bazı kalın kenarlı mercek modelleri gösterilmiştir. Kalın kenarlı merceği basitçe temsil etmek için aşağıdaki gibi ok uçları içeri dönük bir şekilde gösterilir. Sembol öğrenmiş olacağtm. Kalın kenarlı mercek çeşitleri Mercekler mikroskoptan gözlüğe, kamerlardan teleskoplara kadar pek çok optik araçta kullanılır. Mercekler genelde camdan ya da sert plastikten yapılan en az bir yüzü küresel araçlardır. Cisimlerin görüntülerini büyütme, küçültme özelliğine sahip, su, cam ya da mika gibi saydam maddelerden yapılmış araçlara mercek adı verilir. Ortası kalın, kenarları ince olan merceklere ince kenarlı (yakınsak) mercekler adı verilir. Aşağıda bazı ince kenarlı mercek modelleri verilmiştir. İnce kenarlı merceği basitçe temsil etmek için çift taraflı ok kullanılır. Sembol Paralel ışın demeti merceğe gönderildiğinde, mercek ince kenarlıysa, ışınlar bir noktada toplanır, mercek kalın kenarlıysa ışınlar bir noktadan dağılıyormuş gibi kırılır. Bu noktaya merceğin odak noktası adı verilir. Odak noktasının merceğe olan uzaklığına ise odak uzaklığı denir. İnce kenarlı bir merceğin odak noktası ve odak uzaklığı aşağıdaki gibi gösterilmiştir. ince kenarlı mercek ışınlar toplanır odak uzaklığı Işınlar bir merceğe hem girerken hem de çıkarken kırılmaya uğrayabilir. Kalın kenarlı bir merceğin odak noktası ve odak uzaklığı ise aşağıdaki gibi gösterilmiştir. 228 Q COŞKU

218 Mercekler İnce ve Kalın Kenarlı Mercekte Görüntü Oluşumu İnce kenarlı mercekle odak uzaklığı içindeki cisimlere baktığımızda cisimleri olduğundan büyük görebiliriz. Bu amaçla kullanılan ince kenarlı merceğe büyüteç denir. Eğer cisim merceğin odak uzaklığının dışında ise ters görünür. Örnek -11 $ Ahmet bir ince kenarlı merceğe gönderilen ışınların mercekten geçtikten sora odak noktasında kesiştiğini arkadaşlarına göstermek istiyor. Buna göre Ahmet, merceğe hangi iki ışını göndermesi yeterlidir? A) 1 B) Kalın kenarlı mercekle cisimlere bakıldığında cisimlerin daima küçük ve düz görüntüleri elde edilir. C) D) yi Örnek -10 Merceklerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğru bilgiler içerir? I. Merceklerin ortası şişkin olanları ince kenarlı mercektir. II. Bir kalın kenarlı merceğin iki yüzeyi de eğrisel olmak zorundadır. Çözüm İnce kenarlı merceğe paralel gelen ışınlar mercekten geçtikten sonra odak noktasında kesişir. Bunu gözlemlemek için ince kenarlı merceğe paralel ışınlar göndermek gerekir. Buna göre Ahmet in A seçeneğindeki gibi 1 ve 2 ışınlarını göndermesi yeterli olur. Cevap A III. Büyüteç olarak kullanılan mercek, ince kenarlıdır. IV. Kenarları kalın ortası ince olan merceğin bir diğer adı yakınsak mercektir. A) İve III C) II, III ve IV Çözüm B) II ve III D) I, III ve IV Ortası şişkin kenarları ince olan mercekler ince kenarlı mercek ya da yakınsak mercek diye adlandırılır. Ortası ince kenarları kalın olan mercekler kalın kenarlı mercek ya da ıraksak mercek olarak adlandırılır. Sıra Sizde - 10 Aşağıdakilerden hangisinde, kalın kenarlı merceğe gelen ışınların izlediği yol doğru gösterilmiştir? Merceklerin bir yüzünün eğrisel olması yeterlidir. İnce kenarlı mercekler büyüteç olarak kullanılır. Kalın kenarlı mercekler daima küçük görüntü verdiği için büyüteç olarak kullanılamaz. Bu açıklamalara göre, I ve bilgileri doğrudur. Cevap A 0 COŞKU 229

219 Mercekler Kazanımlar " ip ' : Bu bölümü bitirdiğimde; 4.3 Merceklerin kullanım alanlarını, 4.4 Ormanlık alanlara bırakılan cam atıkların güneşli havalarda yangın riski oluşturabileceğini, 4.5 Merceklerin kullanıldığı gözlem araçlarını, Hipermetrop göz kusurunun ince kenarlı mercekle düzeltilmesi 4.6 Işığın yansıması ve kırılması olaylarının benzerlik ve farklılıklarını, öğrenmiş olacağım. Göz Kusurları ve Merceklerle Düzeltilmesi İnce kenarlı mercek cisimden gelen ışınları toplayarak kırdığı için göz merceği, görüntüyü retina tabakası üzerinde oluşturur. Miyop Göz Kusuru Göz kusurlarından biri olan miyopluk yakını görüp uzağı net görememe durumudur. Yani miyop göz kusuru olanlar yakındaki cisimleri görmede bir problem yaşamazken uzaktaki cisimleri net olarak göremezler. Miyop gözde görüntü mercekle retina tabakası arasında oluşur. Bu göz kusurunu düzeltmede kalın kenarlı mercek ya da lens kullanılır. Örnek -12 Geçen gün gözlerimden muayene oldum. Doktor benim uzağı göremediğimi tespit e tti. Bana Senin göz kusurun...!..." dedi. Verdiği y reçeteye göre aldığım gözlük camının...u... kenalı b ir... M!...olduğunu farkettim. Gözlüğü kullanmaya başladığımdan beri etrafımı net olarak görebiliyorum. Rem*/ Miyop göz kusurunun kalın kenarlı mercekle düzeltilmesi Remzi, göz bozukluğuyla ilgili yaşadıklarını arkadaşlarına yukarıdaki gibi anlatmıştır. Buna göre paragraftaki I, II ve III boşluklarına aşağıdakilerden hangileri geldiğinde ifadeler doğru olarak tamamlanmış olur? A) miyop kalın mercek B) miyop ince ayna Kalın kenarlı mercek cisimden gelen ışınları dağıtarak kırdığı için göz merceği, görüntüyü retina tabakası üzerinde oluşturur. Hiperm etrop Göz Kusuru Bir diğer göz kusuru olan hipermetropluk uzağı görüp yakını net görememe durumudur. Yani hipermetrop göz kusuru olanlar uzaktaki cisimleri görmede bir problem yaşamazken yakındaki cisimleri net olarak göremezler. Bu göz kusurunu düzeltmede ince kenarlı mercek ya da lens kullanılır. C) hipermetrop kalın mercek D) hipermetrop ince cam Çözüm Remzi uzağı göremediğini ifade ediyor. Bu durumda Remzi nin göz kusuru miyoptur. Bunun için doktoru Remzi ye camı kalın kenarlı mercek olan gözlük kullanmasını tavsiye etmiştir. Çünkü miyop göz kusurunu kalın kenarlı mercek ile düzeltilir. Cevap A Q COŞKU

220 Mercekler Sıra Sizde 11 Bir göz doktoru, hipermetrop göz kusuru olduğunu öğrendiği hastasına aşağıdaki gözlüklerden hangisini kullanmayı tavsiye eder? A) İnce kenarlı merceği olan B) Kalın kenarlı merceği olan C) Düz camlı olan D) Tümsek aynalı olan Kırılma mı, Yansıma mı? Yansıma olayında ışınlar geldikleri ortama geri dönerken, kırılma olayında diğer ortama geçebilir. Yansıma olayında yansıma açısı, gelme açısına birbirine eşitken, kırılma olayında ışının normal üzerinde geldiği durum hariç, kırılma açısı gelme açısına eşit olmaz. Yansıma sonucu düz aynada oluşan görüntü cisimle aynı boydayken küresel aynalarda cisimden küçük ya da büyük görüntü elde edilebilir. Benzer şekilde merceklerde de yapısal özelliklerine göre, büyük ve küçük görüntü elde edilebilir. Mercekler ve Kullanım Alanları İçinde mercek, prizma gibi araçlar bulunan ve ışıkla çalışan araçlar optik araçlar olarak adlandırılır. Göz kusurlarının da düzeltilmesinde kullanılan lens ve gözlükler en bilinen optik araçlardandır. En çok kullandığımız mercekli araçlardan biri de fotoğraf makineleridir. Fotoğraf makinelerinin görüntü alınan kısmı olan objektif içinde ince kenarlı mercek bulunur. Objektif ileri geri hareket ettirilerek makine içindeki ekran üzerinde net görüntü elde edilir. Video kameralarında da ince kenarlı mercek vardır. Objektifin hareketi ile net görüntü elde edilmesi sağlanır. Teleskoplar çok uzak mesafelerdeki cisimleri gözlemlemek için kullanılan ve yapısında ince kenarlı mercek bulunan optik araçlardır. Teleskobun objektif adını verdiğimiz kısmında, odak uzaklığı büyük ince kenarlı mercek; oküler adını verdiğimiz gözlemcinin baktığı kısımda ise odak uzaklığı küçük ince kenarlı mercek bulunur. Mikroskop ve projeksiyon cihazlarının yapılarında da mercek bulunur. Mercekler Nelere Sebep Olabilir? Küçük cam parçaları, içi su dolu cam şişeler, içi su dolu plastik şişeler ya da içi boş cam şişeler güneş ışığını bir noktaya odaklayabilir. Eğer bunlar kuru çayırların üzerinde bulunursa yangına sebep olabilir. Bu yüzden piknik yaptığımız yerlerde, çayır, ormanlık alanlarda içi dolu ya da boş şişeler bırakmamalı ve şişeleri kırıp etrafa atmamalıyız. Örnek -13 $ Güneş ışığı İnce kenarlı mercekle elde edilmiş bir büyüteç kullanılarak güneş ışınları yardımıyla kağıt parçaları şekildeki gibi tutuşturuluyor. Bu deneyden aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkartılamaz? A) İnce kenarlı mercekler ışığı kırarak toplar. B) Güneş ışığını soğuran maddelerin sıcaklığı artar. C) Koyu renkli maddeler güneş ışığını, açık renkli maddelerden daha çok soğurur. D) Işık enerjisi ısı enerjisine dönüştürülebilir. Çözüm Güneş ışığı büyüteçte kırılıp bir noktada toplanarak, güneş enerjisinin ısı enerjisine dönüşmesi sağlanıyor. Bu uygulamadan koyu renkli maddelerin açık renklilere göre ışığı fazla soğurduğu sonucu çıkartılamaz. Cevap C 0 COŞKU

221 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Mercekler Kazanım Pekiştirme -19 Işınların izledikleri yollara göre işaretli bölgelerde olması gereken mercek türünü çiziniz. Kazanım Pekiştirme -22 Aşağıdaki çengel bulmacayı cevaplayınız I. II. III. Kazanım Pekiştirme -20 Aşağıdaki göz kusurlarının isimlerini yazarak kullanılacak gözlük camının ne tür mercek olması gerektiğini işaretli bölgeye çiziniz. i l Soldan sağa 1. Işığı kıran optik araç 2. Tüm renkleri yansıtan zeminin rengi 3. Yakını göremeyenlerin gözlüklerinde kullandığı mercek türü 4. Beyaz ışığın içinde en az kırılmaya uğrayan renk Kazanım Pekiştirme -21 Merceklere aşağıdaki gibi gelen ışınların izleyecekleri yolları çizerek tamamlayınız. 5. Bir saydam ortamdan gelen ışığın diğer saydam ortama geçememesi durumunda gerçekleşen yansıma 6. Video çekimi yapmakta kullanılan popüler bir optik araç a. A b. Yukarıdan aşağıya 7. Uzağı görememe göz kusuru 8. Tüm renkleri yutan zemin rengi d. e. 9. Bir mercek türü 10. Kırılma düzlemine dik sanal çizgi 11. Işığın doğrultu değiştirmesi olayı 12. Yakını gerememe göz kusuru 13. Normal ile gelen ışın arasındaki açı 0 COŞKU

222 MERCEKLER KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ m(çozum Bir P merceğine gönderilen ışık ışınlarının bu mercekte kırılması şekildeki gibidir. Yukarıdaki kavram haritasında I, II ve III kutularına gelecek bilgiler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? I II III A) Prizmalar Cam prizma Işığı renklerine ayırır V Buna göre, odak uzaklığı daha küçük bir merceğe gönderilen ışınlardan hangisinin izlediği yol doğrudur? A) > < B) Aynalar Tümsek ayna Işığı dağıtır C) Mercekler İnce kenarlı Işığı kırmaz mercek D) Mercekler İnce kenarlı Işığı dağıtır mercek C) D). ' t * 2. El feneri A) B) Perde Şekildeki deney düzeneğinde perde üzerindeki K noktası el feneriyle aydınlatılıyor. Düzeneğin P bölgesine X merceği konulduğunda K noktasının aydınlığının arttığı, Y merceği konulduğunda da azaldığı gözlemleniyor. Buna göre, X ve Y mercekleri aşağıdakilerden hangileri olabilir? c i X Y X Y D) X Y X Y t 4. Yakınsak mercek hangi göz kusurunun düzeltilmesi amaçlanarak kullanılır? A) Miyop C) Şaşılık 5. X ve Y merceklerine aynı renkli iki y p g ışın paralel gönde- ^u m rildiğinde şekildeki gibi kırılarak tekrar paralel gidiyor. Buna göre, I. X ince kenarlı mercektir. II. Y kalın kenarlı mercektir. B) Hipermetrop D) Astigmat III. Merceklerin odakları aynı noktadadır. ifadelerinden hangileri doğru olabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III Q COŞKU

223 M ercekler Hava ortamından K ortamına gönderilen ışın şekildeki yolu izliyor. K ortamından yapılmış merceğe gönderilen I ışık ışını aşağıdaki yollardan hangisini izleyemez? 9. Mert yaptığı deneyle elindeki kalın kenarlı merceğin odak noktasını tespit etmek istiyor. Bunun için Mert merceğe şekilde gösterilen hangi ışınları göndermelidir? A) 1 ve 2 C) 1 ve 3 B) 2 ve 3 D) 3 ve Kalın kenarlı ve ince kenarlı mercekler ile özdeş ışık kaynakları kullanılarak siyah ve beya- J C a za boyanmış özdeş cisimlerle aşağıdaki düzeiço îum nekler kurulmuştur. Buna göre, hangi düzenekte cisim en fazla ısınır? 7. Aşağıdaki merceklerden hangisi ince kenarlı merceğe örnek olabilir? A) B) r j C) D) Beyaz cisim I HSeya 0tçozum X teki görüntü Y deki görüntü Şekil - 1 Ş e k il-ii Odak noktaları F olan X ve Y şeffaf kutularında bulunan merceklerinin önüne birer bardak Şekil - 1deki gibi konulmuştur. X ve Y ye bakıldığında oluşan görüntüler Şekil - II deki gibi olduğuna göre, I. X teki mercek büyüteç olarak kullanılabilir. II. X teki mercek ışığı toplayarak kırar. III. Y deki mercek ışığı kırdıktan sonra dağıtır, ifadelerinden hangileri doğrudur? 11. Aşağıdaki araçların kaç tanesinde mercek bulunur? (ööiî 3? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 0 COŞKU

224 IŞIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. I. Açık renkli elbiseler ışığı yutar. II. Açık renkli elbiseler ışığı iyi yansıtır. III. Açık renkli elbiseler havayı daha iyi içeri geçirir. Yukarıdakilerden hangileri, yazın açık renkli elbise tercih edilmesinin sebebidir? A) Yalnız I B) Yalnız 4. Mehmet, güneş ışığını doğrudan alan renkli kağıdın üzerine CD koyup bir kaç gün süreyle bekliyor. CD yi kağıttan alan Mehmet, CD nin yerindeki renk ile diğer kısımdaki renk tonlarının farklı olduğunu gözlüyor. Güneş renkli kağıt C) Yalnızlı D) İve III Bu etkinliğe göre Mehmet, aşağıdakilerden hangisini söyleyebilir? 2. II I. IV... /' \ ı / \ / ' W \ A) Cisimlerin rengi yansıttığı renge göre değişir. B) Üzerine ışık düşen cisimler zamanla renk değiştirir. C) Güneş ışığını soğuran cisimler ısınır. D) Koyu renkli cisimler açık renkli cisimlere göre daha çok ısınır. I Beyaz bir zemin üzerine üç ayrı ışık kaynağından ışıklar düşürülerek şekildeki desen elde ediliyor. I bölgesi beyaz, II bölgesi kırmızı, III bölgesi yeşil renkli olduğuna göre, IV bölgesi hangi renklidir? A) Sarı B) Mavi C) Beyaz D) Turuncu 3. Saydam X ve Y ortamlarında I ışık ışınının izlediği yol şekildeki Cçozum gibidir. a açışı değiştirilmeden X ortamının kırıcılığı daha büyük ya da küçük olsaydı b açısı için ne söylenebilirdi? X in kırıcılığı daha büyük olsaydı A) Artardı B) Azalırdı C) Artardı D) Değişmezdi X in kırıcılığı daha küçük olsaydı Azalırdı Artardı Artardı Değişmezdi Özdeş K ve L kaplarına eşit sıcaklıkta eşit miktar..,,?ll, konularak güneşli bir ortamda bir süre bekletildiğinde, kaplardaki özdeş termometrelerin sıvı seviyeleri şekildeki gibi oluyor. Buna göre, aşağıdaki yargılarından hangisi kesinlikle yanlıştır? A) K kabı siyaha boyanmıştır. B) L kabı beyaza boyanmıştır. C) L kabındaki su daha fazla ışık enerjisi soğurmuştur. D) K kabı Güneş altında daha uzun süre kalmıştır. Q COŞKU

225 Işık (CESİ 6. Bir maddenin soğurduğu ışık enerjisinin maddenin rengine bağlı olup olmadığını öğrenmek isteyen bir öğrenci, aşağıdaki deney- {çmüm lerden hangisini yapmalıdır? (Deneyde özdeş cisimler ve özdeş kaynaklar kullanılmıştır.) A) Işık kaynağı O C) Işık kaynağı # D) Işık kaynağı O d 2d Termometre Termometre Termometre Termometre Işık kaynağı O Işık kaynağı O Işık kaynağı O Işık kaynağı - o Termometre Termometre Termometre Termometre Periskopun kullanılması Röntgen cihazının çalışması IV. Çantamızdaki mavi kaplı kitabı diğer renkli kitaplardan ayırt edebilmemiz V. Ultrason cihazının çalışma prensibi Yukarıda verilenlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) II ve III görünmez ışıkla ilgilidir. B) I ve IV görünür ışıkla ilgilidir. C) Röntgen cihazı kemiklerdeki problemlerin fark edilmesini sağlar. D) Yalnızca V görünmez ışıkla ilgilidir. Murat ın giysileri Yeşil ışık altında Beyaz ışık altında Tişört Siyah Mavi Pantolon I Yeşil Ayakkabı Siyah II Murat ın giysileri ve bu giysilerin yeşil ile beyaz ışık altındaki renkleri için şekildeki tablo verilmiştir. Buna göre, tablodaki I ve II yerine aşağıdakilerden hangisi gelebilir? A) Beyaz Siyah B) Mavi Yeşil C) Yeşil Yeşil D) Yeşil Siyah 7. Şekilde bir perdenin önüne ışık geçirmeyen P ve R engelleri konulmuştur. Ortama K kırmızı ve Y yeşil ışık kaynakları konuluyor. Buna göre, perde üzerindeki I, II, III bölgeleri hangi renkte görülür? V Perde 10. Fatma ile Ceren, fener ışığını mavi ve lacivert kumaş parçaları üzerine aynı doğrultuda gönderiyor. Bunlardan yansıyarak göze gelen ışık miktarlarının aynı olmadığını gözlemliyorlar. Buna göre, Fatma ile Ceren bu olaydan aşağıdakilerden hangisini çıkarabilir? I II III A) Yeşil Sarı Siyah B) Yeşil Sarı Kırmızı C) Kırmızı Siyah Yeşil D) Sarı Kırmızı Siyah 236) Q COŞKU

226 IŞIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ Engin, farklı renklere boyanmış özdeş üç bilyeyi birbirine dokunacak biçimde yatay bir zemine koyarak bir ışık kaynağıyla şekildeki gibi aydınlatıyor. Bir süre sonra bu bilyelerin sıcaklıklarını ölçerek bilyelerin taneciklerinin hareketliliğiyle ilgili modeller çiziyor. Bilyelerin ilk sıcaklıkları eşit olduğuna göre, Engin in çizdiği doğru model aşağıdakilerden hangisi olabilir? 4. Saydam K, L, M ortamlarının kırıcılıklarına ait sü- JJg g tun grafikleri şekildeki gi- (çozum bidir. Bu ortamların ikisinden oluşan düzeneklerde I ışık ışınının izlediği yol, aşağıdakilerden hangisi gibi olamaz? Kırıcılık D) 2. Bir merceğe gönderilen hangi renk ışığın diğerlerinden fazla kırılması beklenir? A) Sarı B) Yeşil C) Mor D) Kırmızı Işık enerjisi Isı enerjisi M n _ J i Yakıt enerjisi 4» Elektrik enerjisi & 3. Aşağıdaki merceklerden hangisi ıraksak merceğe örnek olabilir? A) B) C) Rüzgâr enerjisi i Elektrik enerjisi Hareket enerjisi i Elektrik enerjisi Şekilde verilen resimlerdeki enerji dönüşümlerinden hangisi yanlıştır? A) B) II C) III D) IV 0 COŞKU

227 Işık 6. İçinde bir miktar su olan kaptaki cisme bakan bir öğrenci, cismi bulunduğu yerden daha yakında görüyor. Kaba biraz daha su ilave eden öğrenci, cismi daha da yakında görüyor. Buna göre, öğrenci bu deneyle ilgili aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşabilir? A) Su derinliği arttıkça, cisim daha yakında görülür. B) Su miktarı arttıkça, suyun kırıcılığı azalmıştır. C) Su miktarı arttıkça suyun kırıcılığı artmıştır. D) Su içindeki canlılar, hava ortamında bulunan cisimleri bulundukları yerden daha yakında görürler. 9. Hava ortamından saydam X ortamına geçen w, ışınlar için gelme açısı 60, kırılma açısı 30 olan çizimi yapınız. Ççözüm.. _ Öğretmenin istediği çizimi İbrahim, İnci, IIyas ve İlayda dan hangisi doğru olarak yapmıştır? A) İbrahim d Hava 6<^ X ortamı x < 3 0 o X ortamı 7. Öğretmen tahtaya X ve Y ortamlarının ayırıcı yüzeyine gelen ışının kırılmasını yandaki gibi çizdikten sonra öğrencilere aşağıdaki soruları soruyor. Y ortamı X ortamı Bu şekile göre, öğrenciler hangi soruya cevap bulamazlar? A) Gelme ve kırılma açıları kaç derecedir? B) X ten Y ye bakan gözlemci cisimleri yakındaymış gibi mi görür? C) Hangi ortam ışığı daha çok soğurur? D) Y den X e bakan gözlemci cisimleri daha uzakta mı görür? 8. Su içindeki balığa bakan Çiğdem balığı K noktasında olmasına rağmen, L noktasındaymış gibi görmektedir. Burada Çiğdem, aşağıdaki hangi soruya cevap bulmak istemektedir? A) Az yoğun ortamdan bakan göz, çok yoğun ortamdaki cisimleri yakında mı görür? B) Balık gözlemciyi nerede görür? C) Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama gelen ışınlar birbirine yaklaşır mı? D) Çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışınlar normalden uzaklaşır mı? 10. X ortamı Fiberoptik kablo içerisine gönderilen ışık tam yansıma yo-' luyla ilerler. Bu kablolar iletişimde ve tıpta yay-y g.n olarak k u l l a p Serap 0,aymQ nılır. ışığın farklı yoğunluk-" takı hava katmanlarından geçerken tam İhsan \ yansıma yapması sebep olur. Yer yakınındaki havanın yukarı seviyedeki havadan daha sıcak olması durumunda cisimler bulundukları konumdan daha aşağıda ve genellikle ters dönmüş görünürler. Cemile Bir sınıftaki üç öğrencinin söyledikleri yukarıda verilmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Yalnız Sabri ninki doğrudur. B) Yalnız İhsan ınki yanlıştır. C) Her üçününki de doğrudur. D) Her üçününki de yanlıştır. &238 C O ŞKU

228 IŞIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir I ışık ışınının saydam K, L, M ortamla-.... rinda izlediği yollar K ortamı şekildeki gibidir. L ortamı 3. Cçözum Giriş Bir merceğe gelen ışın demeti mercekten kırılarak çıkar. daki hızlarını göste- Mortamı i İnce kenarlı Merceklerin iki ren grafik aşağıda- \ mercek ışığı tane odak kilerden hangisidir? dağıtarak kırar. noktası vardır. Ortam / " " d 0 E a 0 Yukarıdaki tabloda girişten başlanarak üzerinden geçilen cümle doğru ise D yolu, yanlış ise Y yolu takip edildiğinde kaç numaralı çıkışa ulaşılır? A) 4 B) 3 C) 2 D) 1 K L M K L M Ortam 4. Güneş ten gelen ve prizmadan geçince renklerine ayrılan ışık hangi renktir? A) Sarı B) Beyaz C) Kırmızı D) Siyah {çölüm ışık kaynağı Radyometre K ışını K ve L ışık ışınlarının prizmalarda kırılması şekildeki gibidir. Buna göre, I. K ışığı tek renktir. II. L ışığı iki renktir. III. Prizma 3 ışınını, 2 ışınından daha çok kırmıştır. ifadelerinden hangileri doğrudur? Şekillerdeki durumların hangilerinde, ışığın hareket ve ısı enerjisine dönüşebildiği ispatlanabilir? A) Yalnız C) İve III B) Yalnızll D) I, II ve III A) Yalnız I C) İv e li Q COŞKU

229 ( M M! Su damlalarında ışığın kırılması ve yansımasıyla ü # Beyaz ışığın, farklı renklerin karışımından oluştuğunu gösterir. Havada yağmur damlaları varken Güneş'in çıkmasıyla b irlik te gökyüzünde renkli bir kuşak şeklinde görülür. m Yukarıdaki şemada gökkuşağı ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur? A) 1 ve 2 C) 1,2 ve 4 B) 2 ve 3 D) 1, 2,3 ve 4 I ışık ışınının saydam K, L, M ortamlarında izlediği yol şekildeki gibidir. Buna göre, I. L ortamının kırıcılığı K ninkinden büyüktür. II. L ortamının kırıcılığı M ninkine eşittir. III. K ortamının kırıcılığı M ninkinden küçüktür, yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur? A) Yalnız I C) İve III B) Yalnızll D) I, II ve III 9. Kırıcılık Saydam K, L, M ortamlarının kırıcılıklarının sütun grafikleri tablodaki gibidir. M Buna göre, hangi ortamdan hangisine gönderilen ışın gönderilen ortama geçemeyebilir? Boş kaptaki paraya bakan çocuk parayı bulunduğu K noktasında görür. Kaba su doldurulduğunda ise çocuk parayı L noktasındaymış gibi görür. Çocuk bu deneyden sonra deaşağıdaki yorumlardan hangisini yapabilir? A) Su içindeki balıklar, birbirlerini bulundukları yerden daha yakında görürler. B) Su altından gökyüzüne bakan bir dalgıç, kuşları bulundukları yerden daha yüksekte görür. C) İnsanlar suyun dışına zıplayan yunusları bulundukları yerden daha uzak görür. D) Çukur aynayla elde edilen görüntü cismin aynaya uzaklığından daha yakındır. A) B) C) D) 10. Işığın hızı Hangi ortamdan X K den K den L den L den Y Şekil - 1 Ortam Hangisine L ye M ye M ye K ye Şekil - II I ışık ışınının saydam X ve Y ortamlarındaki hızlarına ait sütun grafikleri Şekil - 1deki gibidir. Buna göre, Y ortamından X ortamına gönderilen ışın Şekil - II deki yollardan kaç tanesini izleyebilir? A) Bir B) İki C) Üç D) Dört QCOŞKU

230 ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ a Cçozum K1 K2 #= =:::# Engel ::o; Beyaz perde Şekil - 1 yeşil Şekil - II K1 ve K2 noktasal ışık kaynakları karanlık bir ortamda ortasında dairesel delik bulunan bir engelin önüne Şekil - 1deki gibi konulunca beyaz perde üzerinde Şekil - II deki gibi renkli kısımlar oluşuyor. Kaynaklar kendi aralarında yer değiştirilirse perdedeki görüntü aşağıdakilerden hangisi gibi olur? 3. K, L, M saydam ortam- ları şekildeki gibidir. L ortamındaki X cismine K içozom ortamından ve M ortamından bakıldığında cisim X' noktasında görünüyor. Buna göre, ortamların kırıcılıklarının sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Kırıcılık B) Kırıcılık C) K L M Kırıcılık D) M W... K L M Kırıcılık D) O K L M K L M 2. mcçozum X ortamı k» x ve Y saydam or- / tamlarında bulu- / ' nan P ve R göz- 7L lemcileri birbirlerim *''/ ni aşağıda belirti- / n len hangi noktalarda görebilirler? Y ortamı R, P yi P, R yi A) K N B) K M C) L N D) L M Güneş in doğuşu Mavi gökyüzü Birbirine yakın olan bölgelerde gökyüzünün şekildeki gibi farklı renklerde olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Dünya nın Güneş e göre farklı konumlarda olması B) Atmosferin yapısının sürekli değişerek güneş ışığının farklı miktarlarda soğurma C) Güneş ışınlarının gelme açısına göre, atmosferde farklı renklerinin kırılıp saçılmaya uğraması D) Hava sıcaklığının farklı olması Q COŞKU 241

231 Işık Istanbulspor Şekildeki bayrağa karanlık bir ortamda ayrı ayrı yeşil ve kırmızı renkli ışıklar altında bakıldığında, bayrak aşağıdakilerden hangisi gibi görülür? 7. O Güneş Yeşil Işıkta Kırmızı Işıkta Özdeş K, L, M kapları sırasıyla beyaz, beyaz ve siyaha boyanarak içlerine eşit miktar soğuk su ve termometre konuluyor. Daha sonra kaplar güneşli bir ortama şekildeki gibi konularak bir süre bekletiliyor. Bu süre sonunda termometrelerdeki sıvı seviyeleri, aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir? Malatyaspor Denizlispor Gerıçlerbirliği A) B) K deki L deki M deki K deki L deki M deki i I 1 C) D) K deki L deki M deki K deki L deki M deki 1I 1, ) I i 6. m(çözüm Şekildeki boş havuza X noktasından bakan Atılgan, havuz tabanındaki K, L, M, N paralarını göremiyor. Havuz yavaş yavaş su doldurulmaya başlanınca Atılgan paralardan birini görüyor ve suya atlıyor. Buna göre, Atılgan hangi parayı gördüğünde suya atlamıştır? A) K B) L C) M D) N 8. Üzerinde birer kelime yazan kağıt parçaları ka- v j-, ranlık bir ortamda kırmızı ve yeşil ışık yayan iki p r a fenerle birlikte aydınlatılıyor. (çözüm Buna göre, aşağıdakilerden hangisindeki gibi bir görünüm elde edilemez? A) C) anne / B> ' çok j D) I seviyorum P * COŞKU

232 IŞIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Cam prizmaya beyaz '^,k de meti şekildeki Kçouım gibi gönderildiğinde beyaz kağıt üzerinde aşağıdakilerden hangisine benzer bir görüntü oluşabilir? A) C) Beyaz ışık Beyaz kağıt 3. 0(çözüm İL Beyaz ışık I YI Şekil - 1 Beyaz ışık Kırmızı seleforı Şekil - II İlk sıcaklıkları özdeş X, Y, Z cisimleri boyanarak beyaz ışık altına konulduğunda Şekil-I deki gibi görülüyor. Bu cisimlerin üzerine kırmızı selefon konularak beyaz ışık altında eşit süre bekletildiğinde, sıcaklıklarının sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? A) Sıcaklık B) Sıcaklık 'mi 2. X Y Z C) t Sıcaklık D) X Y Z Sıcaklık m(çözüm n X Y Z X Y Z Odak noktaları Fx ve FY olan X ve Y merceklerinde K ve L vazolarının görüntüleri şekildeki gibi oluşmuştur. Bu merceklerle kurulan düzeneklere gönderilen ışınlardan hangisinin izlediği yol, kesinlikle yanlış verilmiştir? A) X Y X Y 4. 0(çöziim O Selim, ilk sıcaklıkları eşit olan özdeş cisimleri siyaha, beyaza ve kırmızıya boyayarak Güneş altında bir süre bekletiyor. Siyah Beyaz Kırmızı Daha sonra bu cisimlerden ikisi birbirine dokunacak biçimde yan yana konuluyor. Buna göre, bu iki cisim arasındaki ısı akış yönü, aşağıdakilerden hangisinde yanlış gösterilmiştir? A) B) C) D) X Y X Y 0 COŞKU 2 «

233 Işık 5. Nasrettin Hoca kırmızı renkli, Nasrettin Ho- ca nın eşeği ise yeşil renkli elma yemeyi çok seviyor. ampul ampul ampul i Buna göre, sarı bir elma, Yeşil ince kenarlı mercek ince kenarlı mercek X L I, II, III ten hangisi gibi aydınlatılırsa Nasrettin Hoca ve eşeği o elmayı tercih eder? Nasrettin Hoca Eşeği Özdeş cisimlerden X siyaha, Y ve Z de beyaza boyanıyor. Aynı sıcaklıktaki cisimler ince ve kalın kenarlı mercekler kullanılarak özdeş ampullerle şekildeki gibi eşit süre aydınlatılıyor. Bu süre sonunda X, Y, Z nin sıcaklıklarının sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisi gibi olur? A) Sıcaklık B) Sıcaklık X Y Z C) 4 Sıcaklık X Y Z D) Sıcaklık Bir merceğin odak uzaklığını bulmak isteyen İlker, aşağıdaki hangi iki deneyi yapmalıdır? X Y Z Y Z Işık ışını X merceği Işık ışını kırmızı top yeşil tahta beyaz vazo Renkleri belirtilmiş şekildeki cisimler kırmızı ışıkla aydınlatılmış bir odada hangi renkte görünürler? Top Tahta Vazo A) Kırmızı Yeşil Beyaz B) Kırmızı Siyah Kırmızı C) Kırmızı Siyah Beyaz D) Siyah Kırmızı Siyah

234 IŞIK ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. X ve Y ortamlarının kırıcılıklarına ait sütun grafikleri şekilde Kırıcılık ki gibidir. Buna göre, aşağıda verilen X ve Y ortamlarından oluşan u. düzeneklerin hangisinde I ışınının izlediği yol yanlış verilmiştir? A) 3. M Ççozum Karanlık bir ortamda beyaz bir zemine X ve Y fenerlerinden çıkan ışınlar şekildeki gibi düşüyor. A)mm Buna göre bu zeminin görünümü aşağıdakilerden hangisi gibi olamaz? C) Saydam X, Y, Z ortamlarındaki K, L, M cisimlerine bakan bir göz, bu cisimleri K, L', M' noktalarında görüyor. Buna göre, bu ortamların kırıcılıklarına ait sütun grafikleri, aşağıdakilerden hangisindeki gibidir? A) t Kırıcılık P ve R maddelerinden yapılmış, eğrilikleri aynı olan merceklerde I ışık ışınlarının izlediği yollar şekildeki gibidir. Buna göre P ve R maddelerinden oluşan aşağıdaki ortamların hangisinde, I ışınının izlediği yol doğru olarak verilmiştir? D) i Kırıcılık X Y Z R ortamı Q COŞKU 245

235 Işık 5. K ve L fenerleriyle aydınlatılan beyaz bir zeminde II bölümü sarı, III bölümü yeşil renkte görülürken I bölümünün rengi ise bilinmiyor. Buna göre, beyaz ışık altında aşağıdaki gibi görülen yazılardan hangisi K kaynağı ile aydınlatılırsa, yazı okunmaz? Şekil -1 Şekil - II A) C) Yaşa okul B) D) um Serhat özdeş ampul, özdeş pil ve özdeş K, L, M radyometreleriyle kurmuş olduğu deney düzeneklerinde K, L, M radyometrelerinin dönme hızlarını karşılaştırıyor ve bunlara ait sütun grafiklerini çiziyor. Buna göre, Serhat ın çizdiği grafik aşağıdakilerden hangisi gibi olmalıdır? A) Dönme hızı Dönme hızı Bir ışık ışını yukarıdaki gibi K ortamından L ve M ortamlarına gönderiliyor. K L M "W. K L M Bu düzeneklerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) K ortamından M ortamına geçen ışığın kırılma açısı 50 dir. B) Işık L ortamında M ortamına göre daha hızlı gider. C) Dönme hızı K L M >Dönme hızı I K L M 7. C) K den bakıldığında L deki cisim daha yakından görülür. D) K den L ye geçen ışının kırılma açısı 75 dir. Işık saydam bir ortamdan diğerine geçerken kırılabilir. Az yoğun ortam, kırıcılığı yüksek ortamdır. Tam yansıma az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçişte gerçekle-' şebilir. Işığın kırılması ile ilgili olarak yapılan yukarıdaki etkinlikte doğru çıkış numarası aşağıdakilerden hangisidir? 9. A) Beyaz ışık X Y Z X m Y B) C) Z Beyaz ışık altında şekildeki renklerde görülen cisimlerin sarı ışık altında görüldüğü renkler aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 D) 0 COŞKU

236 6. ÜNİTE İnsan ve Çevre

237 EKOSISTEMLER Kazanımlar Çevremizde gördüğümüz canlıların en büyük grubunu hayvan türleri oluşturur. Bu bölümü bitirdiğimde; 1.1 Tür, habitat, popülasyon ve ekosistem kavramlarını, 1.2 Bir ekosistemdeki canlı organizmaların birbirleriyle ve cansız faktörlerle ilişkilerini, öğrenmiş olacağım. Yeryüzünde canlı ve cansız varlıklar bulunur. Toprak, su, hava, dağlar, ışık gibi faktörler cansız varlıkları oluşturur. Bitki, hayvan, insan, mantar ve bakteriler de canlı varlıkları oluşturur. Canlı ve cansız varlıklar arasında çeşitli etkileşimler vardır. Canlı varlıkların yaşamı cansız varlıklara bağlıdır. Doğada bulunan bazı canlı türleri Bir türün içinde bulunan canlılar, birbirine daha çok benzerlik gösterir. Yakın genetik özelliklere sahip olan türler, birbirine daha fazla benzerler. Genetik yakınlığı olan farklı türlerin eşleşmesi sonucu oluşan canlılara tür melezi denir. At ile eşeğin çiftleşmesi sonucu katır, köpek ile kurdun çiftleşmesi sonucu kurt köpeği, deve ile lamanın eşlenmesinde de cama meydana gelir. Tür ve Özellikleri Ortak bir atadan meydana gelen ve kendi aralarında çiftleşerek, üreme yeteneğine sahip yeni bireyler oluşturan canlılara tür denir. Yeryüzünde iki milyon civarında canlı türü vardır. Canlı türleri arasında benzer ve farklı özellikler bulunur. Tür, farklı canlı gruplarını tanımlamada kullanılan bir isimlendirme şeklidir. İnsan, keçi, tavşan, aslan, soğan, fasulye, zambak, menekşe, yoğurt bakterisi, kızamık bakterisi, kuzu kulağı mantarı, bira mayası mantarı, bal arısı, toprak solucanı ve kobra yılanı gibi canlılar birer türdür. Canlı türlerinin bir bölümü karada, bir bölümü de deniz ve tatlı sularda yaşar. Popülasyon Doğadaki melez türlerden CAMA Belli bir bölgede yaşayan aynı türden bireylerin oluşturduğu canlı topluluğuna popülasyon denir. Bir kentteki insanlar, bir denizdeki levrekler, bir göldeki sazanlar, bir akarsudaki yengeçler, bir su birikintisindeki bakteriler, bir bahçedeki karıncalar ve bir kovandaki arılar popülasyona örnek olarak verilebilir. Yeryüzünde canlı türü kadar popülasyon çeşidi vardır. Bir bölgede birden fazla popülasyon çeşidi bulunur. Ancak bir popülasyon çeşidi, yeryüzünde birden fazla bölgede bulunabilir. 248? 0 COŞKU

238 Ekosistemler Popülasyonu oluşturan bireylerin sayısı zamanla değişebilir. Bir bölgede bulunan FİL popülasyonu Bir popülasyonun büyüklüğü yapısındaki birey sayısıyla değerlendirilebilir. Zamanla birey sayısı artan popülasyonlar büyür; birey sayısı azalan popülasyonlar ise küçülürler. Popülasyonun büyümesinde üremeyle oluşan yeni bireyler ve dışarıdan yapılan göçler etkili olur. Ölümler ve başka bölgelere yapılan göçlerle popülasyon küçülür. Örnek -1 Tür ve popülasyon arasındaki ilişkiyle ilgili olarak; I. Bir popülasyonun oluşmasını bir türe ait bireyler sağlar. II. Bir popülasyona ait bireyler farklı bölgelerde bulunabilir. III. Bir bölgede, birden fazla canlı türü bulunabilir, şeklindeki açıklamalardan hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III Çözüm Bir türe ait bireyler popülasyonları meydana getirir. Bir bölgede tür sayısı kadar popülasyon vardır. Aynı popülasyona ait bireyler, benzer koşullara sahip farklı bölgelerde bulunabilir. Bundan dolayı bir bölgede çok sayıda canlı türü vardır. Sıra Sizde -i Cevap D Belli bir bölgede yaşayan aynı türden canlıların oluşturduğu topluluğa popülasyon denir. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi bir popülasyon örneği olabilir? A) Ağrı dağındaki ağaçlar. B) Van gölündeki balıklar. C) Bir ormandaki ağaçlar. D) Bir otlakta bulunan papatyalar. C "c 3 -ü </vo Habitat Her popülasyon kendi yapı ve yaşamına uygun olan bölgelerde yaşamını sürdürür. Farklı canlı türlerinin arandığında bulunacağı yaşam adresine, habitat denir. Kısaca habitat canlının yaşam alanıdır. Her popülasyonun belli bir habitatı vardır. Her habitatın da belli iklim koşulları, coğrafik şartları ve canlı dağılımı vardır. Habitatlar bir bölgeyi oluşturan yapboz parçaları gibidir. Bir habitat örneği Karıncanın habitatı besin bulduğu ve üremesini sağladığı alandır. Maymunların habitatı beslenme ve çoğalmayı sağladığı ormanlar, balıkların habitatı deniz veya akarsulardır. İnsanların habitatı kentler ve bazı kuş türlerinin habitatı da ormanlardır. Ekosistem Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için su, hava, besin maddesi, toprak ve ışık gibi faktörlere ihtiyaç duyarlar. Bundan dolayı canlıların yaşamı çevrelerini oluşturan cansız faktörlere bağımlıdır. Canlı ve cansız varlıkların oluşturduğu doğal bütünlüğe ekosistem denir. Dünyada çok sayıda ekosistem vardır. Bir ekosistemde bulunan bazı canlı türleri Yeryüzü farklı ekosistemlerin yapboz parçaları şeklinde birleşmesinden meydana gelmiştir. Her ekosistem çeşidinin kendine özgü özellikleri vardır. İklim koşulları, besin bolluğu, su kaynakları, barınma koşulları, sıcaklık değişimi, yıllık yağış rejimi gibi özellikler, hangi popülasyonun hangi ekosistemde bulunacağını belirler. Örneğin kaktüsler sıcak iklimlerde, kutup ayıları soğuk iklimlerde, balina su ortamında yaşamını sürdürür. Ekosistemler kara ekosistemi ve su ekosistemi olarak iki grupta incelenirler. Çöller, ormanlar, ovalar, kutuplar, mağaralar ve dağlar kara ekosistemlerini meydana getirir. Göller, akarsular, deniz ve okyanuslar da su ekosistemlerini meydana getirir. 0 COŞKU

239 Ekosistemler Yeryüzünde herşey bir denge ve bir düzen içinde bulunur. Doğadaki herşey en küçük maddeden en büyük yapıya kadar sistemli biçimde meydana gelmiştir. Atomlardan moleküller, moleküllerden hücreler, hücrelerden dokular, dokulardan organlar, organlardan sistemler, sistemlerden organizma yani canlının vücudu oluşur. Bir türe ait olan canlılar popülasyonu oluşturur. Bu bölümü bitirdiğimde; 1.3 Farklı ekosistemlerde bulunabilecek canlılar hakkında tahminler yapmayı, 1.4 Ekosistemleri canlı çeşitliliği ve iklim özellikleri açısından karşılaştırmayı, öğrenmiş olacağım. Çöl ekosistemi: Çöller sıcak ve kurak iklim koşullarının hakim olduğu bölgelerdir. Su kaynakları kısıtlıdır ve yıllık yağışda oldukça azdır. Bu ekosistemlerde az sayıda bitki ve hayvan türü bulunur. Çöl ekosistemlerinde kaktüs, hurma, bazı otlar, akrep, örümcek, deve, yılan, kertenkele gibi bazı türler yaşayabilir. Dünya nın farklı ekosistemlerden oluşması Popülasyonlarla habitatların birleşmesi sonucu ekosistemler meydana gelir. Ekosistemlerin birleşmesi sonucu da Dünya daki doğal ortam meydana gelir. Ekosistemleri oluşturan canlı türleri hem birbi- c riyle hem de çevrelerindeki cansız varlıklarla etkile- ç şim halindedir. Bundan dolayı canlıların yaşamı do- 2 ğadan ayrı düşünülemez. Aynı şekilde bitkiler ol- i madan hayvanlar ve diğer canlılar yaşayamaz. Hay- 3 vanlar ve diğer canlılar olmadan da bitkiler ve çoğalmalarını sağlayamazlar. Örnek -2 Ekosistemlerle ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? Çöl ekosisteminin görünüşü Yeryüzündeki önemli çöl ekosistemlerine; Sahra çölü, Kalahari çölü, Gobi çölü, Atakama çölü ve Arabistan çölleri örnek olarak verilebilir. Canlı türleri çöllerde yaşamak için, çeşitli özelliklere sahiptirler. Bu ekosistemde yaşayan bitkiler kaktüs türleridir. Kaktüslerin yaprakları diken şeklindedir ve terlemeleri çok azdır. Kaktüslerin gövdesi etli ve kalındır ve bol miktarda su ve besin depolar. A) Her ekosistemde, farklı özelliklere sahip popülasyonlar bulunabilir. B) Bir türe ait bireyler sadece bir ekosistemde yaşar. C) Dünya kara ve su ekosistemlerinden meydana gelmiştir. D) Ekosistemlerin doğal kaynakları ve iklim şarları birbirinden farklıdır. Çözüm Her ekosistemde farklı canlı türleri bulunabilir. Tür çeşitliliği ekosistemden ekosisteme değişir. Dünya su ve kara olarak iki ekosistem grubundan oluşur. Her ekosistemin doğal yapısı ve iklimi birbirinden farklıdır. Bu durum canlı çeşitliliğini belirler. Bir türe ait bireyler birden fazla ekosistemde bulunabilir. Cevap B Develer çölde yaşamaya uyumludur. Çöl hayvanlarından olan çöl fareleri tükettikleri besinlerin bir kısmını kuyruklarında yağ olarak depolarlar. Böylece besin bulamadıkları zamanlarda da yaşamlarına devam edebilirler. Develer çölde çok rahat yaşayabilen ilginç canlı grubudur. Açlık ve susuzluğa uzun süre dayanabilir ve günlerce yol gidebilirler. 250 Q COŞKU

240 Ekosistemter Develer, burun deliklerini kum ve tozların girmesini önlemek için kapatabilir. Develerin vücudunu kaplayan sık tüyler, yakıcı güneş ışığının vücuduna ulaşmasına engel olur. 70 C lik sıcaklıktan etkilenmezler. Çöl develerinin gözlerinde iki kat kirpik vardır. Kirpikler gözü şiddetli kum fırtınalarına karşı korur. Sıra Sîzde - 2 Yazların ılık ve kısa, kışların sert ve uzun geçtiği ekosistemlerdir. Yılın büyük bir kısmında toprak karlı ve donmuş olarak bulunur. Kutup çevresi ekosistemlerde iklim çok değişkendir. Bozkır kısımlarında yazın sıcaklık 15 C'ye varırken, kışın -32 C ye kadar düşer. Bu bölgede en fazla yağış yaz aylarında görülür. Çöl ekosistemleriyle ilgili olarak; I. Yeryüzünün farklı kıtalarında çöl ekosistemi bulunabilir. II. Çöl ekosistemlerindeki tür çeşitliliği, diğer ekosistemlerden daha azdır. III. Çöl ekosistemindeki su kaynakları yeterlidir. şeklindeki ifadelerden hangileri söylenebilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III Orman ekosistemi: Doğal kaynakların ve canlı çeşitliliğinin yoğun olduğu ekosistemlerdir. Orman ekosistemlerinde yağış oranı ve sıcaklık yüksektir. Ormanlar Dünya nın ak- J ciğerleri şeklinde görev yaparlar. Havadaki karbon dioksit ve tozların azaltılmasını, havadaki oksijen ve ^ nemin artmasını sağlarlar. ü Kutup çevresi ekosistemlerden TUNDRA Bu bölgeye uyum sağlamış olan az sayıda canlı türü bulunur. Kara yosunları, likenler, ren geyiği, kutup tilkisi, kurt ve fare gibi canlılar bulunur. Deniz ekosistemi: Yeryüzünün en büyük ekosistemlerinden birisi de deniz ekosistemidir. Bu ekosistemde çok sayıda canlı türü vardır. Deniz ekosistemi ve yaşayan canlılar Mikroskobik canlılardan, en büyük memeli olan balinalara kadar farklı hayvan türleri bulunur. Denizlerdeki tuz oranı, bitki örtüsünün sıklığı, suyun derinliği, alınan ışık miktarı ve kirlilik oranı gibi faktörler bu ekosistemde yaşayan canlı çeşitliliğini etkiler. Yeryüzünde deniz ekosistemi olarak; Atlas Okyanusu, Akdeniz, Karadeniz, Büyük Okyanus, Hint Okyanusu, Kuzey Buz Denizi gibi ekosistemler vardır. Orman ekosisteminin görünüşü Orman ekosistemlerinde zengin bitki ve hayvan çeşitleri bulunur. Bitki ve hayvan türleri arasında karmaşık besin ağları vardır. Ormanlarda maymun, kartal, sincap, tavşan, kurt, ayı, baykuş, yılan, kertenkele, kurbağa, solucan, böcekler, ağaçlar, çalılar ve otlar vardır. Yeryüzünün en meşhur ormanları yağmur ormanlarıdır. Yağmur ormanlarının en büyüğü Amazon Ormanları dır. Kutup çevresi ekosistemi: Canlı çeşitliliğinin en az olduğu ekosistemlerden birisidir. Soğuk ve kurak iklim koşulları hüküm sürer. Örnek -3 (j > Soğuk havaya dayanıklı hayvanların bulunduğu ekosistem, aşağıdakilerden hangisidir? A) Orman B) Çöl C) Kutup çevresi D) Deniz Çözüm Kutup çevresi soğuk iklim koşullarına sahiptir. Bundan dolayı, kürkü altında kalın yağ tabakası taşıyan hayvan türleri bu ekosistemde yaşayabilir. Cevap C 0 COŞKU (251J

241 EKOSİSTEMLER KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ Çok yıllık olan farklı tür iki bitkinin yaprak sayısı, yıl boyunca, grafikteki gibi değişiyor. 3. Bir bölgede bulunan bir grup ördek, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. MÇçozum Bu bitkilerle ilgili olarak; 1. X türü bitkiler sulak bölgelerde, Y türü bitkiler ise kurak bölgelerde yaşar. 2. X bitkisi, kışın yapraklarını döken bir türdür. 3. iki bitki türüde, ilkbaharda yeni dal ve yapraklar oluşturur. şeklindeki açıklamalardan hangileri yapılamaz? Bu ördek grubunu, aşağıda verilen kavramlardan hangisi ifade eder? A) Habitat C) Popülasyon B) Tür melezi D) Ekosistem A) Yalnız 1 C) 2 ve 3 B) 1 ve 2 D) 1,2 ve 3 4. Aşağıda verilen canlı türlerinden hangisi, su ekosisteminde bulunmaz? A) Şapkalı mantar C) Yengeç B) Bakteri D) Su yosunu Bir ormanda, başlangıçta eşit sayılarda bulunan R R, S ve T popülasyonlarındaki doğum ve ölüm oranları, tablodaki gibi gerçekleşmiştir. Popülasyon Doğum oranı Ölüm oranı Aşağıdaki şekilde canlılar arasında etkileşimler verilmiştir. p % 8 % 9 M(cüzüm R % 5 % 5 S % 15 % 5 T % 7 % 15 Bu değişimlerden sonra ormandaki popülasyonlarda, aşağıdaki değişimlerden hangisi gerçekleşir? Birey sayısı Birey sayısı Birey sayısı artan azalan değişmeyen A) S P ve T R B) P ve S T R C) P ve T S R D) R S P ve T Bu olay aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir? A) Popülasyon B) Ekosistem C) Küresel ısınma D) Biyolojik çeşitlik Q COŞKU

242 Ekosistemler Aşağıda bir ekosistemde yaşayan canlılar ve cansız varlıklar arasındaki etkleşim verilmiştir. m (çözüm 8. 0{çözüm Aynı ekosistemdeki farklı bitki türlerinin, aylara bağlı olarak büyüme hızı, aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir. Bu grafiklerde belirtilen bitki türlerinden han* gisinin yaprak sayısında kışın artış görülür? i Büyüme n \ Büyüme hızı Canlılar arasındaki bu etkileşim, aşağıdaki ekolojik kavramlardan hangisi ile ifade edilir? A) Besin ağı C) Tür B) Populasyon D) Habitat 9. Aşağıda verilen canlılardan hangisi, bulunduğu ekosistem bakımından diğerlerinden farklıdır? 7. Aynı ekosistemde yaşayan, üç değişik türün yaşlara göre birey sayısındaki değişim, aşağıdaki grafikte verilmiştir. A) Kırkayak C) Maymun B) İstakoz D) Örümcek 0(çözüm 10. Cam ile yapılmış bir kabın içine aşağıda belirtilen canlılar yerleştirilerek, basit bir ekosistem oluşturulmuştur. Bu ekosistemle ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) 1. türe ait bireyler, diğerlerine göre daha kısa süre yaşamaktadır. B) Üç türün de ortam şartlarına dayanma güçleri aynıdır. C) En uzun yaşayan bireyler 2. türe aittir. D) yaş arası, 3. türün birey sayısı diğer türlere göre daha fazladır. Bu yaşama birliğindeki hayatın devam edebilmesi için, aşağıdakilerden hangisi dışarıdan alınmak zorundadır? A) Işık C) Mineraller B) Hava D) Besin maddesi 0 COŞKU

243 C) Göl D) Deniz» w* O U Ekosistcmlcr 11. Bir bölgedeki insan nüfusunun zamana bağlı değişimi, şekilde gösterilmiştir. 14. Çöl ekosistemlerinin özellikleriyle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Çöl bitki ve hayvanları, az miktarda suyla yaşamlarını sürdürür. B) Kaktüs, hurma, kertenkele ve yılan gibi az sayıda dayanıklı canlı türü yaşayabilir. C) Toprağı nemli ve verimlidir. D) Sıcak ve kurak iklim koşulları hakimdir. Buna göre, birey sayısının zamanla değişmediği kısım hangisi olabilir? A) 1. aralık B) 2. aralık C) 3. aralık D) 4. aralık 15. Bir göl ekosisteminde bulunan bitkilerin sayısı, gölün yüzeyinden itibaren tabana doğru giderek azalır. Buna bağlı olarak, göldeki otçul balıkların dağılımı, hangisinde gösterildiği gibi olur? 12. Aşağıda verilenlerden hangisi, bir su ekosistemi değildir? A) B) Yüzey Yüzey A) Ova B) Irmak C) D) Yüzey Yüzey 13. Bir ekosistemdeki bir popülasyonun birey sayısı, grafikte gösterildiği gibi değişmiştir. Bu değişmelerin gerçekleşmesiyle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) I. aralıkta, ortamdaki birey sayısı sabit kalmıştır. B) II. aralıkta, üremeyle ortama yeni bireyler katılmış olabilir. C) III. aralıkta, doğan ve ölen birey sayısı eşit olmuştur. D) IV. de, popülasyon yoğunluğu artmıştır. 16. Bitki çeşitlerinin fazla olduğu yerlerde, hayvan çeşitlerinin de fazla olmasına; I. Hayvanların bitkilere bağımlı olması II. Hayvanların bitkileri besin kaynağı olarak kullanması III. Hayvanların üremesinin bitkilere bağımlı olması olaylarından hangileri neden olabilir? A) Yalnız II B) I ve II C) İve III D) II ve III C O Ş KU

244 BESİN ZİNCİRİ ve BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK BESİN ZİNCİRLERİNİN OLUŞMASI Ekosistemlerdeki canlıların yaşama ve beslenmesi doğrudan ya da dolaylı olarak birbiriyle ilişkilidir. Güneşten gelen ışık enerjisinden faydalanmak için, canlılar arasında kurulan beslenme etkileşimine besin zinciri denir. Yeryüzünde yaşayan bütün canlı türleri, bir besin zincirinin içerisinde bulunur. Besin zincirlerinin, en büyük enerji kaynağı Güneş tir. Yeşil bitkiler ve diğer üretici türler, bu enerjiyi canlılar için besin yapımında kullanırlar. Bundan dolayı yeşil bitkiler üretici olarak adlandılır. Üreticiler ışık enerjisinin canlılar dünyasına transfer olmasını sağlar. Diğer canlılar ise birbirlerinden alarak yaşam enerjisi üretiminde kullanırlar. Üretici türler Tüketici türler Üreticiler -» Otoburlar -» Etoburlar -» Ayrıştırıcılar Yonca»Çekirge Kurbağa Kartal -> Bakteri Otlar -> Böcek -» Kuş -> Yılan -» Küf mantarı Yosunlar -» Planktonlar Balıklar -> Martı Buğday -> Sincap Yılan -> Kartal İhtiyaç duyduğu besinleri çevrelerinden hazır olarak alan canlı gruplarına tüketiciler denir. Tüketici beslenen canlı türleri besin aldıkları kaynaklara göre, dört gruba ayrılarak incelenirler. Bunlar otoburlar, etoburlar, hem otobur hem de etoburlar (hepçiller) ve ayrıştırıcılardır. Ancak tüketicilerin kullandığı enerjinin temel kaynağı da güneş enerjisidir. Besin zincirleri, güneşten gelen enerjinin canlıdan canlıya nasıl aktarıldığını gösterir. Bundan dolayı J- besin zincirinin başında üretici türler, devamında s ise tüketici türler yer alır. Bu enerji sürekli olarak, o yaşayan canlılar arasında yer değiştirir. Örnek -4 (f ) Otobur ve etobur canlılar arasında, aşağıda verilen özelliklerden hangisi ortaktır? A) Avcı özelliğine sahip olma B) Bitkisel kaynakları kullanma C) Çevrelerinden hazır besin alma D) Sivri ve uzun dişlere sahip olma Çözüm Sivri ve uzun dişler etoburlarda bulunur. Etoburlar avcıdır ve başka hayvanları yakalayıp parçalayarak, besin ihtiyacını karşılarlar. Otobur canlılar bitkisel kaynaklı beslenir. Hem otobur hem de etobur canlılar dışarıdan hazır besin alırlar. Cevap C Doğadaki bazı canlılar arasında bulunan besin zincirleri Ekosistemlerin yapısında birbirini içine alan birçok besin zinciri vardır. Ormanlarda bulunan besin zinciri sayısı hem fazladır hem de çok karmaşık yapılıdır. Dünya daki bütün besin zincirlerini bir dev örümcek ağına benzetebiliriz. Birçok hayvan, çeşitli besin maddeleri ile beslenir. Birçok bitki ve hayvan, çok farklı türlerdeki hayvanlara yem olabilirler. Sonunda, hepsi çürükçül organizmalar için besin maddesi olur. Besin zincirlerinin sonunda yer alan ayrıştırıcı bakteriler ve mantarlar, ölü organizmalardan artakalanları parçalayarak ayrıştırırlar. Madensel tuzların toprağa geri dönmesini sağlarlar. Böylece üreticiler ya da yeşil bitkiler, bu besinleri tekrar kullanabilirler. Çevredeki tüm besin zincirleri arasındaki etkileşimler besin ağı olarak adlandırılır. 0 COŞKU 255 i

245 Besin Zinciri ve Biyolojik Çeşitlilik Besin zincirlerinde bulunan herbir halka bir canlı türünü temsil eder. Besin zincirinde ne kadar çok canlı türü bulunursa, besin zinciri o kadar uzun ve karmaşık yapılı olur. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.5 Ekosistemdeki biyolojik çeşitliliği ve bunun önemini, 1.6 Ülkemizde ve dünyada nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bitki ve hayvanları, öğrenmiş olacağım. BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK Orman ekosistemindeki bir besin ağı ilişkisi İnsanların tükettiği canlılar, insanların ilişkili olduğu besin ağını meydana getirir. İnsanların içinde olduğu besin ağı örnekleri oluşturulabilir. Besin zincirlerinin sürekliliği ile canlı tür ve birey sayısı çevredeki değişmelerden etkilenirler. Besin zincirinin bir ya da daha çok halkasında oluşabilecek değişmeler, diğer halkaların da etkilenmesine neden olur. Örneğin; Ekosistemdeki üretici sayısının artması durumunda, diğer tüm canlıların sayısı artabilir. Otoburların sayısının artması durumunda üreticilerin sayısı azalır, etoburların sayısı artabilir. Etoburların sayısının artması durumunda otoburların sayısı azalır, üreticilerin sayısı artış gösterebilir. Örnek -5 Farklı ekosistemlerde; I. Üretici türler II. Otobur türler III. Etobur türler <$ Ekosistemlerde bulunan canlı türlerinin oluşturduğu bütünlüğe biyolojik çeşitlilik denir. Biyolojik çeşitlilik ekosistemler arasında farklılık gösterir. Orman ve deniz ekosistemlerinde biyolojik çeşitlilik zenginken, çöl ve kutup çevresi ekosistemlerindeki biyolojik çeşitlilik ise fakirdir. Yeryüzündeki ekosistemler canlı popülasyonlarını barındırarak, onların nesillerini sürdürmeleri için uygun ortamları hazırlar. Bir ekosistemdeki biyolojik çeşitliliği; iklim şartları, su bulma durumu, besin zincirlerinin karmaşıklığı, toprağın yapısı, ışık alma durumu, sıcaklık değişimi gibi çok sayıda faktör etkiler. Biyolojik çeşitlilik bir bölgedeki bitki ve hayvan türlerinin sayıca zenginliğinin bir ölçüsüdür. Biyolojik çeşitliliği fazla olan ekosistemlerde daha çok canlı türü vardır. Ülkemizin biyolojik çeşitliliği bölgeden bölgeye değişiklik gösterir. Biyolojik çeşitlilik Karadeniz bölgesinde yoğun, İç anadolu bölgesinde ise seyrek olarak bulunur. şeklindeki canlılardan hangileri ortak bulunur? A) Yalnız I B) I ve II C) İve III D) 1,11 ve III Çözüm Ekosistemlerde besin zincirleri vardır. Besin zincirinin başında üretici türler, devamında ise tüketici türler (otobur ve etobur) yer alır. Üreticiler ışık enerjisinin canlılar dünyasına transfer olmasını sağlar. Diğer canlılar ise birbirlerinden alarak yaşam enerjisi üretiminde kullanırlar. Cevap D Denizlerdeki biyolojik çeşitlilik Biyolojik çeşitliliği meydana getiren canlılar tarım, tıp, eczacılık, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık ve çeşitli sanayi kollarında kullanılmaktadır. Ülkemizde koyun, keçi, sığır, kümes hayvanları, balık çeşitleri beslenme amaçlı olarak yetiştirilmektedir. Biyolojik çeşitlilik dünyadaki yaşamın devam etmesi açısından önemlidir. Çünkü doğadaki herbir canlı türünün ekolojik bir görevi vardır. Tür sayısının azalması besin zincirlerinin küçülmesine ve doğal Q COŞKU

246 Besin Zinciri ve Biyolojik Çeşitlilik dengenin bozulmasına yol açar. Bundan dolayı biyolojik çeşitlilik ekosistemleri dengede tutar. Yeryüzünü yaşanabilir hale dönüştürür. Son yıllarda doğal kaynakların bilinçsiz olarak kullanılması ve hızlı nüfus artışı gibi etkenler biyolojik çeşitliğin azalmasına yol açmaktadır. İnsanların artması, yerleşim alanlarının çoğalması, doğal bölgelerin kirlenmesi gibi etkinlikler habitatların yok olmasına neden olur. Habitatların bozulması ve yok olması, bitki ve hayvan neslinin tükenmesine yol açar. Ekosistemlerdeki tür sayısının azalması, biyolojik çeşitliliğin de azalmasına neden olmaktadır. Günümüzde bazı bitki ve hayvanların nesli tükenmiştir. Mamut, dinozor, moalar, dev eğrelti otları nesli tükenmiş olan canlı türlerinden birkaçıdır. Anadolu leoparı, Asya fili, kunduz ve aslan önceden ülkemizde yaşamış, ancak şu an nesli tükenmiş olan canlılardandır. Yine ülkemizde Akdeniz foku, kelaynaklar, deniz kaplumbağaları, alageyik, bozayı, kardelen çiçeği ve salep yapımında kullanılan orkideler nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türlerdendir. Çözüm Ekosistemlerde bulunan farklı popülasyonlar biyolojik çeşitliliği oluşturur. Tür sayısı fazla olan orman ve deniz gibi bölgelerde, biyolojik çeşitlilik daha fazla olur. Dünyadaki biyolojik çeşitlilik zamanla azalış gösterir. Biyolojik çeşitliliği üretici ve tüketici canlılar meydana getirir. Her canlı türünün doğada belli bir görevi vardır. Biyolojik çeşitliliğin sürmesi, ekolojik dengenin devam etmesini sağlar. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Cevap B 1. 7 Ülkemizde ve dünyada nesli tükenme tehlikesinde olan bitki ve hayvanlan nasıl koruyabileceğimi, 1.8 Çevremde bulunan bitki ve hayvanlara sevgiyle davranmayı, öğrenmiş olacağım. Biyolojik çeşitliliğin korunması, doğal dengenin sağlanmasında önemlidir. Çünkü havadaki gaz dengesinin sağlanması için bitkilerin besin üretmesi, hayvanların bulunması, etoburların yaşaması için otoburların bulunması, madde döngüsünün sağlanması için ayrıştırıcıların bulunması gereklidir. Nesli tükenmiş olan türlerden DİNOZOR Orman yangını Havadaki Fosü yakıtların Bir türün neslinin tükenmesine ya yeterli miktarda üreyememesi, ya da beslenme ile barınma koşullarının kaybolması neden olur. Milyonlarca yıl önce yaşamış olan dinozorların neslinin tükenmesiyle ilgili olarak bilim adamları dünyaya çarpan göktaşı etkisi, barınma koşullarının kaybolması, üreme yeteneklerini kaybetmeleri, besin kaynaklarının azalması ve dünyanın aşırı soğuması gibi çeşitli etkenleri sıralamışlardır. Örnek -6 m Yeryüzündeki biyolojik çeşitlilikle ilgili olarak, aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Ekosistemlerdeki canlı türleri biyolojik çeşitliliği meydana getirir. B) Dünyadaki biyolojik çeşitlilik gün geçtikçe artmaktadır. C) Ekosistemler arasında, biyolojik çeşitlilik farklılık oluşturur. D) Biyolojik çeşitlilik ekolojik dengenin sağlanmasında rol oynar. Karbondioksit döngüsü ve canlıların etkisi Çevredeki canlı türlerinin korunmasına yönelik olarak; bölgesel, ulusal ve uluslararası tedbirlerin alınması gereklidir. Bunun için bilimsel, yasal ve eğitimsel çalışmalar yapılmalıdır. Özellikle insanların çevre konusunda bilinçlendirilmesi çok faydalı olacaktır. Çünkü insan yaşamı ancak diğer canlılarla birlikte bulunduğunda mümkündür. Çevrede bulunan canlıların sevilmesi, onların korunmasına imkan sağlar. Canlıların korunması için de doğal kaynakların bilinçli olarak kullanılması sağlanmalıdır. Çevre kirliliğinin önüne geçilmesi canlı türlerinin uzun yıllar yaşamını devam ettirmesine imkan sağlar. Unutmayalım ki, çevreye en büyük zararı insanlar ve insanların sanayi ve teknolojik etkinlikleri vermektedir. C O Ş K U ( 257]

247 BESİN ZİNCİRİ ve BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Doğal bir ekosistemde, bazı canlılar arasında kurulan beslenme ilişkisi şekilde gösterilmiştir. P(çozum Atmacalar V r. O TOPRAK ^Mineral Yukarıdaki besin zincirinde I ve II numaralı yerlere en uvaun hangi canlılar gelmelidir? Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak; 1. Bölgedeki tırtılların sayısı, dut ağaçlarının azalmasından etkilenmez. 2. Bir besin kaynağından, birden fazla hayvan türü faydalanabilir. 3. Karıncalar, farklı canlıları besin kaynağı olarak kullanabilir. şeklindeki açıklamalardan hangileri doğrudur? I. canlı A) Şahin B) Geyik C) Yılan D) Balina II. canlı Tilki Çürükçül bakteri Küf mantarı Şapkalı mantar A) Yalnız 1 B) 1 ve 2 C) 2 ve 3 D) 1,2 ve 3 (Yıl) Bir bölgedeki bitki sayısının zamana bağlı değişimi, grafikteki gibi gerçekleşmiştir. 2. Bir ekosistemdeki bazı canlılar arasında bulunan besin zinciri, şekilde gösterilmiştir. Bu değişime bağlı olarak, bölgede aşağıdaki değişmelerden hangisi gerçekleşebilir? Çayır otları Bu besin zincirine ait olan; I. Tavşan otçul, baykuş ise etçil beslenir. II. Çayır otlarının yaşaması toprak, hava ve güneş ışığına bağlıdır. III. Atmaca, çürükçül yolla besin ihtiyacını karşılar. D) Etçil sayısı şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) I ve I D) II ve Zaman C O Ş KU

248 2) Besin Zinciri ve Biyolojik Çeşitlilik 0(çözüm Doğal bir ekosistemde, bazı canlılar arasında kurulan beslenme ilişkisi şekilde gösterilmiştir. ( Yonca ) Kartal yıllık bir sürede, bir ormanda bulunan üretici, otçul ve etçil canlıların sayısı, grafikte gösterildiği gibi değişmiştir. lcanlı sayısı ( Koyun ) Tilki Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak; 1. Yonca kendi besinini kendisi üretir. 2. Koyunlar azalırsa, tilkiler hızlı bir şekilde artmaya başlar. 3. Tilkilerin sayısında meydana gelen değişimden, kartallar etkilenmez. şeklindeki açıklamalardan hangileri yanlıştır? A) Yalnız 1 C) 2 ve 3 B) 1 ve 2 D) 1,2 ve 3 o Zaman (yıl) Ormandaki bu değişmenin oluşmasıyla ilgili; I. Toplam canlı sayısı zamanla azalmıştır. II. Üretici sayısının azalması, otçul sayısının azalmasına neden olmuştur. III. Otçul sayısının azalması, etçil sayısının azalmasına neden olabilir. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 6. m(çözüm İyi bir ekosistem, çeşitli canlıları barındırmalı ve canlıların nesillerini sürdürebilmeleri için uygun bir ortam olmalıdır. Ekosistemlerin; orman, dağ, sazlık ve akarsu gibi çeşitleri vardır. 8. Bir bölgedeki bazı canlılar arasında kurulan beslenme ilişkisi, şekilde gösterilmiştir. ^ Leylekler Yılanlarr \ Kurbağalar Kertenkeleler v ; Böcekler Otlar Fareler Ekosistemlerin bu şekilde çeşitli olmasının canlılar için önemini aşağıdakilerden hangisi açıklar? A) Biyolojik çeşitliliği artırır. B) Tür çeşitliliğini sınırlandırır. C) Türlerin birbirleriyle etkileşimini azaltır. D) Benzer iklim şartlarının oluşmasına neden olur. Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak, aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Yılanlar, etobur olarak beslenir. B) Bu besin zincirinin son halkasını leylekler oluşturur. C) Bölgedeki kurbağalar, ot miktarını azaltır. D) Besin zincirinin bir halkasından, birden fazla hayvan türü faydalanabilir. 0 COŞKU 259

249 Besin Zinciri ve Biyolojik Çeşitlilik 2 9. Bir bölgedeki bazı canlı türleri arasında bulunan beslenme ilişkisi, şekilde gösterilmiştir. 11. Bazı canlılar arasındaki beslenme ilişkisi aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Işık Işık C Bu canlılar arasındaki etkileşimlerle ilgili; I. A ile E türleri üretici, B ve F türleri otçul olarak beslenir. II. B ve G türleri, birden fazla kaynaktan besin ihtiyacını karşılayabilir. III. D ve C türleri hepçil olarak besin ihtiyacını karşılar. şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve Buna göre aşağıdakilerden hangisi, bu olayla ilgili yanlış bir açıklamadır? A) Her ekosistem, çok farklı besin zincirleri içerir. B) Besin zincirleri birlikte besin ağını meydana getirir. C) Canlılar, besin ağı ile birbirlerine bağlanmışlardır. D) Bir ekosistemdeki besin ağı, her zaman başka bir ekosistemden bağımsız olarak devam eder. 10. Bir besin zincirindeki üretici canlıların sayısının artması durumunda, bölgedeki otobur ve etobur canlıların sayısı, nasıl değişir? A) Canlı sayısı Otobur 12. Etobur Bitkl } g i ) Zaman C) Canlı sayısı Otobur Etobur Yukarıda verilen besin zincirinde, boş bırakılan yere, en uygun aşağıdaki canlılardan hangisi gelebilir? Zaman A) Çekirge C) Kartal B) Köpek balığı D) Tavşan Q COŞKU

250 ÇEVRE SORUNLARI ve ETKİLERİ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.9 Ülkemizdeki ve dünyadaki çevre sorunlarını ve sonuçlarını, 1.10 Dünyadaki bir çevre probleminin ülkemizi nasıl etkileyebileceğini, 1.11 Ülkemizdeki ve dünyadaki çevre sorunlarına yönelik iş birliğine dayalı çözümler önermeyi ve faaliyetlere katılmayı, öğrenmiş olacağım. k u m J Yeryüzündeki ekosistemler zamanla değişip bozulmaktadır. Ekosistemlerin tahrip olmasında en büyük etkiyi çevre kirliliği göstermektedir. Bazı atık ve kimyasal maddelerle hava, su ve toprağın yapısının bozulmasına çevre kirliliği denir. Çöpler, zehirli gazlar, atık maddeler, ağır metaller, sanayi atıkları, _ fabrika atıkları gibi çeşitli maddeler çevre kirliliğine neden olur. J- Hızlı nüfus artışı, bilinçsiz sanayileşme ve düzensiz şehirleşme çevre kirliliğinin artmasına etkide bulunmuştur. Çevreyi kirletici olan maddeler solunum ve beslenme yoluyla canlı vücuduna geçebilir. Bu durumda, ekosistemlerdeki canlılar zamanla hastalanarak ölebilirler. Atık maddelerin oluşturduğu kirlenmeler ve etkileri, aşağıda anlatılmıştır. H AVA KİRLİLİĞİ Havadaki normal gaz dengesinin bozularak havanın yapısının değişmesine hava kirliliği denir. Havanın yapısında %21 oksijen, %78 azot, %0,1 karbondioksit, ve %0,9 oranında da su buharı, soygazlar ve tozlar bulunmaktadır. Karbondioksit, azot oksitler, kükürt oksitler gibi gazlar havayı kirletmektedir. Havayı kirleten faktörlerden Baca gazlan Havanın kirlenmesine binaların ısıtılması, fabrikaların bacalarından çıkan gazlar, termik santraller, araçların egzos gazları neden olmaktadır. Havanın kirlenmesi ekosistemlerde; sera etkisi, asit yağmurları ve ozon tabasının delinmesi gibi sonuçlara neden olabilir. Sera etkisi: Havadaki karbondioksit gazının atmosferde ince bir tabaka oluşturup, ışığın bir kısmını tutarak, havanın aşırı ısınmasına neden olmasıdır. Havadaki karbondioksit oranı arttıkça, sera etkisi de artış gösterir. Bu durumda yeryüzünde küresel ısınma olayı meydana gelir. Küresel ısınma su kaynakları ile yağışların azalmasına, çölleşmenin ise artmasına etkide bulunur. Asit yağmuru: Atmosferdeki zehirli gazların havadaki su buharı ile birleşip yoğunlaşarak yağış şeklinde yeryüzüne ulaşması olayıdır. Asit yağmurları ulaştığı ortamlara zarar verir. Asit yağmurlarının oluşması Toprak ve suyun kirlenmesine etkide bulunur. Canlılarda çeşitli hastalıkların oluşmasına neden olur. Hava kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerde asit yağmuru oluşumu daha sık olarak görülür. ö,, -7 Bir bölgede oluşan hava kirliliğiyle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Karbon dioksit miktarının artması havayı kirletir. B) Sera etkisi kutuptaki buzların erimesine neden olabilir. C) Zehirli gazlar asit yağmurlarına neden olur. D) Sera etkisinde insanların katkısı yoktur. 0 COŞKU 261

251 Çevre Sorunları ve Etkileri Çözüm İnsanların sanayi ve teknoloji etkinlikleri ile fosil yakıt tüketimi zehirli gaz oluşmasını sağlar ve havayı kirletir. Havanın kirliliği, sera etkisi ve asit yağmuru oluşmasına neden olur. Sera etkisi hava sıcaklığının artmasına ve buzların erimesine yol açabilir. Ozon tabakasının delinmesi: Cevap D Atmosferde 0 3 moleküllerinin oluşturduğu ince tabakaya ozon denir. Ozon özel bir gazdır. Ozon tabakasının delinmesi Ozon tabakası güneşten gelen zararlı ışınlara karşı filtreleme görevi yapar. Ekosistemleri ultraviyole ışınlarından korur. Ozon tabakasının incelmesi ve delinmesi, yeryüzüne ulaşan zararlı ışınların artmasına neden olur. Bu durum küresel ısınmanın artması ile biyolojik çeşitliliğin azalmasına etkide bulunur. Ozon tabakasının delinmesine, havaya karışan bazı sanayi gazları neden olmaktadır. I m Su kirliliği insan, hayvan ve bitkilerin tükettiği suların da zarar görmesine neden olur. Bu durumda sağlıklı su bulamayan türlerin nesli tükenebilir. İnsanlarda çeşitli hastalıkların meydana gelmesine neden olur. Örnek -8 Aşağıda verilen olaylardan hangisi, su ekosistemlerinin kirlenmesine neden olmaz? A) Petrol tankerlerinin kaza yapması B) Kanalizasyon sularının akarsulara boşaltılması C) Denizlerdeki yosun miktarının artması D) Asit yağmurlarının oluşması Çözüm Tanker kazaları sulara petrol sızmasına ve denizlerin kirlenmesine yol açar. Kanalizasyon suları ve asit yağmurları suların kirlenmesine neden olabilir. Çünkü kanalizasyon suları ile asit yağmurlarında zehirli atık maddeler bulunur. Yosunlar üretici canlı türleridir ve su kirlenmesine neden olmaz. TO PRAK KİRLİLİĞİ Cevap C 3 İnsan nüfusuyla beraber sanayileşme ve kentlerin o artması sonucu toprak kirliliği de artmaya mıştır. Toprağın kirlenmesi önce bitkilerin sonra da diğer canlıların zarar görmesine yol açar. Çöpler, sanayi atıkları, asit yağmurları, tarımsal mücadele ilaçları, kimyasal gübreler toprağın kirlenmesine neden olan başlıca etkenlerdir. SU KİRLİLİĞİ Suyun yapısı ve kokusunun bozulmasına su kirliliği denir. Asit yağmurları, fabrika atıkları, evsel çöpler, kanalizasyon suları, tarımsal mücadele ilaçları ve kimyasal gübreler suların kirlenmesine neden olurlar. Suların kirlenmesi, su ekosistemindeki canlılara zarar verir. Kirlenme oranı arttıkça sularda yaşayan canlı sayısı azalır. Su kirlenmesinden en büyük zararı balıklar görmektedir. Çeşitli atıklarla toprağın kirlenmesi O R M A N TAHRİBİ Su kirlenmesi sonucunda balıkların ölmesi Orman tahribi orman ekosistemindeki doğal dengenin bozulmasına neden olur. Orman yangınları, ağaç kesimleri, ormanların kent oluşumunda kullanılması, salgın hastalıklar, küresel ısınma, asit yağmurları gibi faktörler orman tahribine neden olmaktadır. Q COŞKU

252 Çevre Sorunları ve Etkileri Yeryüzündeki insan nüfusunun hızla artması, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin başlaması, ormanların tahrip edilerek hızla azalmasına neden olmuştur. Ormanlar bir bölgenin akciğerleri gibi görev yapmaktadır. Çığ oluşması ormanlara zarar verir Ağaç kesimlerinin ormanları tahrip etmesi Ormanların tahrip olması ve azalması hava kirliliğinin daha hızlı olarak artmasına neden olacaktır. Bu durumda, yağışlar zamanla azalarak, yeryüzündeki çölleşmenin de artmasına etkide bulunacaktır. Ormanların tahrip olması, yeryüzündeki ekolojik dengenin bozulmasında önemli bir etken olmaktadır. Örnek 9 ( ) Aşağıda verilen işlemlerden hangisi, ormanların tahrip olmasına neden olmaz? A) Orman yangınlarının çıkması B) Orman içine yerleşim alanlarının inşa edilmesi C) Otobur hayvanların aşırı çoğalması D) Çorak alanlara ağaç dikiminin artırılması Çözüm Orman yangını, otoburların aşırı çoğalması ve kentleşmenin düzensiz yapılması ormanlara zarar verir. Çorak alanların ağaçlandırılması ormanların genişlemesini sağlar. ÇIĞ Cevap D Eğimi ve yükseltisi fazla olan tepelerdeki kar kütlesinin, yerçekimi etkisiyle kayarak çevreye zarar vermesine çığ denir. Çığ, oluştuğu bölgedeki bitki ve hayvanların yok olmasına neden olur. Çığ, farklı nedenlerden dolayı dağdan aşağıya doğru kayan büyük kar kütleleridir. Çığ, kar tabakalarının iç ve dış kuvvetler etkisi ile eğim yönünde gösterdiği akma hareketidir. Kar tabakalarının birbirlerinden farklı özellikleri olacağından; çığ, bazen diğer bir tabaka üzerinde kayan bir tabaka veya tabakalar ile veya tüm tabakaların zemin üzerinde topluca kaymaları sonucunda oluşabilir. Çığ oluşan bölgeler zamanla çoraklaşır ve erozyon oluşumuna uygun hale gelir. Çığların sık oluştuğu topraklar zamanla verimsizleşir ve biyolojik çeşitliliğin azalmasına sebep olur. Çığlar, yerleşim alanları, dağlık bölgelerdeki spor ve turizm tesisleri, karayolları, demiryolları, haberleşme ve enerji nakil hatları, sanayi, askeri ve diğer benzeri tesisler için büyük tehlikeler oluşturduğu gibi can kayıplarına da neden olur. NÜKLEER KİRLİLİK Yüksek ışımaya neden olan uranyum, toryum, plüil tonyum gibi elementlerin atomik boyutta parçalan- masıyla nükleer enerji üretilir. Nükleer enerjinin saa vaşlarda kullanılmasıyla geniş yıkım ve tahribat ger- İT çekleşir. o Nükleer denemeler çevreye zarar verir Nükleer enerjinin kullanıldığı santrallerdeki yangınlar sonucu bir kısım radyoaktif atıklar, çevrenin kirlenmesine ve etkisi uzun yıllar geçmeyen tahribatın oluşmasına neden olur. Radyoaktif maddelerin oluşturduğu radyasyon, içilen suya ve solunan havaya karıştığı için, kimse etkisinden kaçamaz. Nükleer santrallerde ortaya çıkabilecek radyasyon sızıntısı veya reaktördeki bir aksama, yalnızca santralin bulunduğu bölgeyi değil, bütün dünyayı tehdit eder. Örneğin; Ukrayna daki Çernobil şehrindeki nükleer santral kazasında ortaya çıkan radyasyon sızıntısı, başta ülkemizde olmak üzere, komşu ülkelerde ve bütün dünyada etkilerini göstermiştir. C O Ş K U 12631

253 Çevre Sorunları ve Etkileri Sıra S izde 3 Ekosistemlerde çevre sorunlarının oluşmasına; I. Nükleer santrallerde yangın olması II. Çığ oluşması III. Sera etkisinin meydana gelmesi şeklindeki olaylardan hangileri etkide bulunur? İğde Ağacı Atatürk, ağaçsız yurt topraklarından üzüntü duyardı. Tabiatı ve ağacı çok severdi. Ankara'daki Orman Çiftliğini boz topraktan ormanlık haline soktu. Ağaçların dikilişini, tutuşunu, büyüyüşünü adım adım kollardı. Akköprü tarafından Çiftlik'e giden yolun etrafındaki boş topraklar meyvelik olmuştu. Bir gün bu meyvelikten geçerken birdenbire şoförüne: A) YalnızI C) İve III B) İv e li D) I, II ve Dur dedi. Arabadan inerek orada bulunanlara: Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.12 Atatürk' ün çevre sevgisi ile ilgili uygulamalarını, öğrenmiş olacağım. A tatürk ün Doğa ve Çevre Anlayışı Atatürk ün doğa sevgisi, babası öldükten sonra annesi ve kardeşi ile beraber Selanik in otuz kilometre yakınlarında Zübeyde Hanımın ağabeyi olan Hüseyin Ağa nın çiftliğine yerleşmeleri ile başlamıştır. Burada, Atatürk çiftçilik işleri ile uğraşarak, yeşilliğe, toprağa ve doğaya ilgi duymuştur. O nun bitki ve hayvan sevgisinin ilk belirtileri, bu çiftlik yaşamından kaynaklanmaktadır. Çünkü O, ilerki yaşamında çiftlikler kuracak, hayvan besleyecek ve ağaçlandırmaya büyük önem verecektir. Atatürk'ün sınıf arkadaşlarından Ali Fuat Cebesoy, O nun doğa sevgisini belirtirken bir anısını şöyle anlatır: Harp Akademisi nin üçüncü sınıfına geçtiğimiz zaman Mustafa Kemal, Selanik e sılaya gitmeden önce bizde misafir kaldı. O günlerin birinde Satılmış Çavuş u da alarak Alemdağı na uzandık. Arkadaşım samimi bir doğa aşığı idi. Ormanlık yerlerden çok hoşlanırdı. Öğleye doğru pınar başında mola verdik. Uzaklarda bir kasır vardı ve manzarası harikulade güzeldi. Adeta Mustafa Kemal i büyüledi. Oradan ayrılırken Mustafa Kemal: Fuat dedi, İnsan yaşlandıktan sonra şehirlerin gürültülü hayatından uzaklaşmalı, böyle sakin ve ağaçlık bir yere çekilmelidir. Bak, şu karşıdaki köşk insanın ruhuna nasıl bir ferahlık veriyor. Afet İnan, Atatürk ve Çankaya nın ilk Cumhurbaşkanlığı Köşkü için seçilmesini anlatırken şöyle diyor: Atatürk ün Çankaya yı seçmesinde etken, birkaç büyük karakavak ve söğüt ağaçlarının bulunması idi. Onların rüzgarlı günlerdeki hışırtısından daima zevk duyardı. Burada bir iğde ağacı vardı, ne oldu? diye sordu. Kimse iğde ağacını bilmiyordu. Atatürk'ün biraz önceki neşesi kalmamıştı. Çünkü Çiftlik'in ilk çorak günlerinin yeşilliği sökülüp atılmıştı. Yol boyunca hep iğde ağacını aradı. İğde, yaşlanmış ve çelimsiz bir ağaçtı. Fakat yaşıyordu. Baharda güzel kokular veriyordu, diye sızlandı. Atatürk, İstanbul'daki büyük ağaçları gördükçe: Bunlar da güzel ama, ben yapraklarının ve dallarının her yıl ne kadar büyüdüğünü gördüğüm ağaçlarımı seviyorum, derdi. Vatanı yeşil ve bayındır görmek için çok çalıştı. Yalova'yı, Florya'yı o değerlendirmişti. Bursa'yı bir kaplıca şehri yapmak için uğraşıp durmuştu. Planlı Ankara onun fikri idi. Çankaya'daki bahçesini yapan memur şu fıkrayı anlatmıştı. Bahçeyi dolaşıyorduk. Çok ihtiyar ve geniş bir ağaç Atatürk'ün geçeceği yolu kapıyordu. Ağacın bir yanı havuz, bir yanı dik bir yokuştu. Atatürk ağaca yaslanarak güçlükle karşı tarafa geçti. Atıldım, Emrederseniz hemen keseyim, efendim, dedim. Yüzüme baktı: Sen hayatında böyle bir ağaç yetiştirdin mi ki keseceksin? dedi. Kaynak: (Babamız Atatürk) Falih Rıfkı ATAY Atatürk'ün yeşil ve orman hakkındaki şu sözlerini de hatırlatalım: Ormansız bir yurt vatan değildir. Yeşil görmeyen gözler, renk zevkinden mahrumdur. Orman Çiftliği'nin kuruluşu sırasında, şimdi Marmara Oteli'nin bulunduğu tepede, çevresindekilere şu emri veriyordu: Burasını, öyle ağaçlandırınız ki kör bir insan dahi yeşillikler arasında olduğunu fark etsin. 0 COŞKU

254 ÇEVRE SORUNLARI ve ETKİLERİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir gölde; kirlenmeden önce ve kirlendikten sonra yaşayan canlıların birey sayıları grafikte verilmiştir. [çözüm 1Türlerin birey sayısı 1 Türlerin birey sayısı I _ mm 40 F G H J K Türler (Temiz gölde) 20 JL G H Türler (Kirlenmiş gölde) Grafiğe göre, gerçekleşen değişimlerle ilgili olarak aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılamaz? A) G ve H türleri, kirlilikten olumlu yönde etkilenmişlerdir. B) F ve L türleri, kirlilikten olumsuz yönde etkilenmişlerdir. C) J türünün nesli tükenmiştir. D) K türünün birey sayısı artmıştır. Çevrenin kirlenmesiyle ilgili bir görüntü, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. c r t m m ı m 5-ff İt. D w Belirtilen durumların oluşmasıyla ilgili olarak; I. Çevre kirlenmesinde insan etkisi fazladır. II. Atık maddeler doğal dengeye ve ekosistemdeki canlılara zarar verir. III. İnsanların bilinçli olması, çevre sorunlarının azalmasına etkide bulunabilir. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 2. Bir göle, kanalizasyon artıklarının karışması sonucunda, gölde yaşayan canlıların sayısındaki değişmeler grafikte verilmiştir. Canlı sayısı Alabalık... Sazan balığı.. 4. Bir denizdeki balık sayısı I. şekildeki gibidir. Denizdeki balık sayısı 50 yıl sonra II. şekildeki gibi değişim geçirmiştir. \ Beyaz balık Kanalizasyon artık miktarı Bu göl ekosistemiyle ilgili olarak; I. Ortamın kirlilik oranına en dirençsiz olan alabalıklardır. II. Kirliliğin artması, göldeki canlı çeşitliliğini azaltmıştır. III. Ortam kirliliğinin artması, sazan balıklarının birey sayısının artmasına neden olmuştur. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I C) II ve III B) İv e li D) I, II ve Buna göre, belirtilen değişmenin oluşmasına, aşağıdakilerden hangisi neden olmaz? A) Tanker kazalarının artması B) Kanalizasyon sularının denize boşaltılması C) Sudaki yosun miktarının artması D) Balıklardaki ölüm oranının artıp, üreme oranının azalması 265

255 Çevre Sorunları ve Etkileri 5. Asit yağmurlarının oluşma durumu, aşağıda şematik olarak verilmiştir. Artık madde cesidi Cam şişe Kağıt parçası Tahta parçası Plastik parçası Çürüme süresi 4000 yıl 3 ay 15 yıl 800 yıl Tabloda verilen bazı artıkların toprağa karışma süresi ilgili olarak; I. Canlı artıkları daha hızlı toprağa karışır. II. Endüstri tesislerinin artıkları, toprak ve suyu uzun süreli olarak kirletir. III. Çevreye en fazla insanlar zarar verir, açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II Asit yağmurlarıyla ilgili olarak, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) Bölgedeki motorlu araç sayısının artması, asit yağmurlarının oluşmasında rol oynar. B) Fabrika bacalarından çıkan gazların, su buharıyla birleşmesi asit yağmurlarını oluşturur. C) Asit yağmurları sera etkisine neden olur. D) Asit yağmuru su ve toprağı kirletebilir. C) I ve III D) I, II ve III 8. Büyük şehirlerdeki kirli hava, bu ortamda yaşayan insanların sağlığına, aşağıdaki zararlardan hangisini vermez? A) Felç olunması B) Nefes darlığı çekilmesi C) Bulantı ve kusmanın gerçekleşmesi D) Vücut direncinin zayıflaması 6. Bir bölgenin havasındaki atık maddeleri oluşturan faktörler, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Atık miktarı r~1 Faktörler Baca Egzos Orman Çöplerin gazları gazları yangını yakılması Buna göre, hava kirliliği ve etkilerinin önüne geçmek için, aşağıdakilerin hangisi etkili olmaz? 9. Temiz havadaki gazlar ve bulunma oranları, aşağıdaki şemada verilmiştir. Gaz çeşidi... Oksijen Karbon dioksit Azot oksitler Temiz havada Fazla Az Yok Kirli havada X Y Z Kirli havada bulunan X, Y ve Z nin miktarı, aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Fabrika bacalarına filtre takılması ve zararlı gazların tutulması B) Çöplerin geri dönüşümle değerlendirilmesi C) Trafikteki araç sayısının artırılması D) Ormanların korunması ve gözetlenmesi X miktarı A) Az B) Fazla C) Az D) Fazla Y miktarı Fazla Az Az Fazla Z miktarı Fazla Fazla Fazla Fazla Q COŞKU

256 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME İnsan ve Çevre Kazanım Pekiştirme -1 Aşağıda şekilleri verilen ekosistem çeşitlerinin isimlerini, altında boş bırakılan yerlere yazınız. 1 Kazanım Pekiştirme -2 Aşağıda verilen besin zincirlerinde boş bırakılan yerlere aşağıdaki canlılardan uygun olan birisinin ismini yazınız. Balık /... V Kedi / \ / \ Aslan Tırtıl Çürükçül bakteriler Çiçek s Yılan v 1. Çiçek -» B ö c e k------» Serçe -» Şahin > Sırtlan 2. Yonca » Koyun > Kurt > 3. Ot » Çekirge > Kertenkele - Atmaca 4. Yosun Plankton -» Martı -> Kelebek -» Bukalemun Kartal Dut yaprağı >......> Serçe Doğan > Sırtlan > Şapkalı mantar 7 - B u ğday------> Tavuk > Tilki COŞKU 267

257 İnsan ve Çevre A ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Kazanım Pekiştirme -3 Aşağıda bazı çevre sorunları ve meydana gelme durumları karışık olarak verilmiştir. Belirtilen meydana gelme durumlarını ilgili çevre sorunlarıyla çizgi çizerek eşleştiriniz. Çevre Sorunu Meydana Gelme Durumu 1. Orman tahribi (A) 2. Çığ (B) 3. Erozyon (C) 4. Nükleer kirlilik (D) 5. Hava kirliliği (E) 6. Toprak kirliliği (F) 7. Su kirliliği (G) 8. Sera etkisi (H) 9. Asit yağmuru (l) 10. Aşırı avlanma (J) Kazanım Pekiştirme -4 Aşağıdaki şekilde verilen canlıların beslenme şekillerini boş bırakılan yerlere yazınız. J 268 Q COŞKU

258 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Zeynep, ekosistem kavramını açıklamak için 3. Yeryüzündeki, kendisine ait coğrafik yapı ve özellikleri bulunan bölgelere ekosistem denir. Sahip olduğu bazı özellikleri; I. Yaşam şartları canlılar için oldukça uygun bir ortamdır. Çok sayıda, çeşitli bitki ve hayvan türlerini barındırır. II. Sıcaklık ortalaması çok yüksektir. Kaktüs, yılan ve deve gibi kuraklığa dayanıklı canlıları bulundurur. III. Kutuplara yakın olup, kışların sert geçtiği yerlerdir. Az sayıda bitki ve hayvan türünü bulundurur. şeklinde olan ekosistemler, aşağıdakilerden hangisinde doğru eşleştirilmiştir? I II III Zeynep in hazırlamış olduğu poster incelendiğinde aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşılabilir? A) Her canlı, güneş enerjisini doğrudan yaşamında kullanır. B) Canlılar, birbirleri ve çevreleriyle etkileşim halindedir. C) Canlıların topraktaki mineralleri kullanmasıyla toprak çoraklaşır. D) Canlılar, cansız maddelerden bağımsız olarak yaşamını sürdürebilir. O C E» S A) Çöl Tundra Orman B) Tundra Orman Çöl C) Orman Çöl Tundra D) Orman Tundra Çöl 4. Merve nin sınıfı, botanik bahçesine bilimsel bir gezi düzenlemiştir. Merve ve arkadaşları, burada bulunan kaktüs bitkilerini incelediklerinde, yapraklarının diken şeklinde olduğunu ve gövdelerinin su depo ettiğini gözlemlemişlerdir. 2. Bir ekosistemde bulunan; I. Kurbağa II. Böcek III. Yılan IV. Kartal V. Otlar isimli gruplar arasındaki besin zinciri, aşağıdakilerden hangisinde doğru sıralanmıştır? A) I >II > III > IV >V B) V > II >I >III > IV O II»V > III > I» IV D) > II > I > IV >V Buna göre, belirtilen bitkiler, aşağıdaki ekosistemlerden hangisinde yaşamaya daha iyi uyum gösterir? A) Çöl ekosistemi B) Orman ekosistemi C) Çayır ekosistemi D) Yağmur ormanları Q COŞKU 269]

259 İnsan ve Çevre 5. X canlısı; güneş ışığı, karbon dioksit ve suyu besin sentezinde kullanır. Y canlısı; çeşitli bitki ve hayvan türlerini beslenmesinde kullanır. Z canlısı; ölmüş olan bitki ve hayvan kalıntılarını parçalayarak beslenir. Yukarıda özellikleri verilen X, Y ve Z canlıları, hangisinde doğru eşleştirilmiştir? 7. Gövdelerinde su depolayan kaktüsler ile kuyruklarında yağ depolayan fareler, aşağıdaki ekosistemlerin hangisinde bulunur? A) Orman ekosistemi B) Ova ekosistemi C) Çöl ekosistemi D) Kutup çevresi ekosistemi X Y Z A) Buğday Aslan Bakteriler B) Havuç Fare Küf mantarı C) Sincap Karga Maya mantarı D) Kanarya İnsan Bazı bakteriler 8. Aslıhan, turistik bir bölgeye ailesi ile birlikte gezi düzenlediklerinde, tarihi eserlerin resimde görüldüğü gibi zarar gördüğünü (yıpranma ve aşınma) ve renklerinin kaybolduğunu tespit ediyor. Bu problemin nedenini, fen ve teknoloji dersinde, çevre ve insan ünitesini işlerken öğreniyor. 6. Beyza nın sınıfı, öğretmenlerinin eşliğinde okullarına yakın bir bölgeye biyolojik gezi düzenlenmiştir. Bölgede; kurbağalara, kurbağa larvalarına, kertenkele çeşitlerine, taşların altında yılanlara ve çok sayıda kelebek çeşitlerine rastlanmıştır. Öğrenciler bazı örnekleri okullarına getirip, laboratuvarda uygun işlemlerden geçirildikten sonra okulun uygun bir köşesinde sergilemiştir. C fi </> O U e Buna göre, tarihi eserlerde tahribata yol açan çevre sorunu aşağıdakilerden hangisidir? A) Asit yağmurları B) Küresel ısınma C) Toprak kirliliği D) Nükleer kirlenme Buna göre, gezi yapılan bölge ile ilgili aşağıdaki verilen açıklamalardan hangisi doğrudur? A) İklim şartları, canlı yaşamına uygun değildir. B) Canlılar ve cansız maddeler arasında etkileşim bulunmamaktadır. C) Biyolojik çeşitlilik yönüyle zengin bir ortamdır. D) İlgili ortamda, bir ekosistemin taşıdığı özellikler bulunmamaktadır. 9. Çevre sorunlarının önüne geçmek için; I. Biyolojik çeşitliliğin korunması II. Fabrika ve bina bacalarına süzücü filtrelerin takılması III. Organik tarımın yaygınlaştırılması şeklindeki etkinliklerin hangileri faydalı olur? A) Yalnız C) İve III B) I ve II D) I, II ve r ~** '270 l 7 0 COŞKU

260 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Ormanların olduğu bölgelerde canlı türü ve canlı sayısının çok zengin olmasında, aşağıdakilerden hangisinin etkisi bulunmaz? A) Havanın sıcak, toprağın nemli olması B) Sık aralıklı yağmurların yağması C) Bölgeye daha az güneş ışığı ulaşması D) Çevredeki hayvan çeşit ve sayısının fazla olması 4. Kurbağaların derileri nemli olup, nemli topraklarda yaşarlar. Soğuk kanlı oldukları için de, ılık ortamlarda barınırlar. Buna göre, kurbağalar aşağıdaki doğal bölgelerin hangisinde vaşavamaz? A) Göller C) Ormanlar B) Kutuplar D) Akarsu çevresi 2. Canlıların beslenme ilişkisi, besin zincirini meydana getirir. Resimde görüldüğü gibi zincirdeki herbir canlı, bir halkayı temsil eder. 5. Resimde ekosistemlerde yaşayan farklı canlı türleri görülmektedir. Buna göre zincirdeki çekirgelerin zamanla miktarının azalması, besin zincirini nasıl etkiler? A) Bitkilerin artmasına neden olur. B) Kendinden sonra gelen canlıların sayılarının artmasına neden olur. C) Bitkilerde büyümenin daha yavaş olmasına neden olur. D) Hayvanların daha iri vücütlu olmasına katkı yapar. Türlerde gözlenen davranışlar, genetik farklılıklar ve beslenme gibi özellikler aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır? A) Biyolojik çeşitlilik B) Besin ağı C) Besin zinciri D) Ekosistem 6. Havanın kirlenmesi ve etkileriyle ilgili; I. Hava kirliliğinin artması, asit yağmurlarına neden olur. 3. Aşağıdaki çevre sorunlarından hangisi, diğerlerinden daha geniş bir alana zarar verir? A) Nükleer santrallerin yangınla tahrip olması B) Çığ oluşması C) Ormanda ağaç kesiminin yapılması D) Kaçak yapılaşmanın olması II. Fabrika sayısının artması, hava kirliliğinin atmasına etkide bulunur. III. Karbondioksit gazı havayı kirletmez, açıklamalarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 0 COŞKU 271

261 7. Doğada hem bitkisel hem de hayvansal kaynaklı beslenen canlılara; I. İnsanlar II. Fareler III. Çürütücüler şeklindeki gruplardan hangileri örnek verilebilir? A) Yalnız I B) İv e li 10. Havadaki gazların çeşidi ile oranlarının değişmesi havanın kirlenmesine neden olur. Aşağıda verilen maddelerden hangisi, havanın kirlenmesine neden olmaz? A) Radyoaktif maddeler B) Güneş ışığı C) Sanayi tesislerinin atıkları D) Karbon, kükürt ve azot oksit gazları C) İve III D) I, II ve III 8. Soner, izlemiş olduğu bir belgeselde, ceylanların ormanlarda, inci ketalinin Van gölünde, kelaynakların Birecik in kayalıklarında yaşam- (çozüm larını sürdürdüklerini gözlemliyor. 11 Bunun sonucunda ise, her türün kendisi için uygun olan bir ortamda yaşamını sürdürdüğü sonucuna ulaşıyor. Yukarıdaki etkileşimde, doğadaki bitki sayısının çevre kirliliğinden dolayı yarı yarıya azalması durumunda; I. Yaşayan hayvan sayısının azalması II. Havadaki oksijen oranının artması III. Fotosentezle üretilen, besin miktarının azalması Soner in anlatmış olduğu ekolojik bilgi, aşağıdaki kavramlardan hangisi ile ifade edilir? olaylarından hangileri gerçekleşebilir? A) Yalnız B) İv e li A) Besin zinciri B) Ekosistem C) İve III D) I, II ve C) Habitat D) Popülasyon 9. Okyanus ekosisteminin özellikleriyle ilgili, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Farklı derinliklerinde değişik canlılar yaşar. B) İçerisinde çok sayıda canlı türü vardır. C) En fazla canlı, okyanusun derin olan kısımlarında bulunur. D) Yunus ve balina gibi memeli canlılar yüzeye yakın olan derinliklerde bulunur. 12. Günümüzde gerçekleşen çevre sorunlarına, aşağıdakilerden hangisi örnek verilemez? A) Hava, su ve topraktaki atık madde oranının artması B) Tarım alanlarının artması C) Küresel ısınmanın artması ve yağışların azalması D) Asit yağmurlarının oluşması ve bitki yapraklarının kurumaya başlaması Q COŞKU

262 İNSAN ire ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Akdenizde yaşayan bir balık türüne ait olan birey sayısının, zamanla azaldığı belirleniyor. Balık sayısının azalmasına, aşağıdakilerden hangisi neden olmaz? A) Su kirliliğinin artması B) Balıkların ürettiği yumurta sayısının artması C) Balıkların avlanma oranının artması D) Balıkların beslenme olanaklarının azalması 4. Ekosistemdeki bitki türleri, aşağıdaki faaliyetlerden hangisinin gerçekleşmesinde rol oynamaz? A) Havanın temizlenmesi ve nem oranının artırılması B) Topraktaki canlı kalıntılarının ayrıştırılması C) Hayvanların barınmaları ve çoğalmaları için ortam oluşturulması D) İnsanların besin ve yakacak ihtiyacının sağlanması 2. Belli bir denizdeki balık sayısının yıllara göre değişimi, şekildeki gibi olmuştur. 1Balık sayısı 5. Nuran ın, gazete ve görsel basındaki haberler- de; asit yağmurları, küresel ısınma ve ozon tarğ p k bakasının delinmesi gibi ekolojik problemler {çözüm dikkatini çekmektedir. Balık sayısının bu şekilde değişmesine, aşağıdaki olaylardan hangisi neden olmaz? Zaman Bu problemlerin çözümü için arkadaşlarıyla sınıfında çeşitli önerileri tartışmaktadırlar. A) Çevre kirliliğinin artması B) Deniz içindeki su yosunu sayısının artması C) Denize boşaltılan kanalizasyon sularındaki artıkların çeşit ve oranının artması D) Bölgedeki şehirleşme oranının artması 3. I. Böcekler II. Kurbağalar III. Bitkiler IV. Yılanlar V. Kartallar Bir bölgede besin zinciri oluşturan yukarıdaki canlılardan böceklerin aşırı arttığı gözleniyor. Bu değişimden, aşağıdaki canlı gruplarından hangisi olumsuz yönde etkilenebilir? Belirtilen problemler aşağıdaki çevre sorunlarından hangisiyle doğrudan ilgilidir? A) Toprak kirliliği C) Hava kirliliği B) Su kirliliği D) Nükleer kirlilik 6. Otobur canlıları yiyerek beslenen canlılara, aşağıdakilerden hangisi örnek verilemez? A) Kurbağa B) Bitki A) Köpek balığı B) Kartal C) Yılan D) Kartal C) Fil D) Aslan 0 COŞKU <21

263 İnsan ve Çevre 7. Bir ekosistemdeki canlı çeşitliliğini belirleyen faktörler arasında; I. İklim koşulları II. Yağışlar ve toprağın nem durumu III. Sıcaklık değeri şeklindeki özelliklerden hangileri bulunur? A) Yalnız I B) I ve II C) İve III D) 1,11 ve III 10. Aşağıdakilerden hangisi, toprak ve suda bulunan çürükçüllerin yaşamsal önemini belirtir? A) Doğadaki canlı kalıntılarını ayrştırması B) Besin ve oksijen tüketmesi C) Solunum yaparak havanın karbon dioksit oranını artırması D) Tüketici olarak beslenmesi 8. Bir ekosistemdeki canlılar arasında, şekilde gösterilen besin ağı bulunuyor. ^ Kartal J 11. Doğal bir ekosistemde, bazı canlılar arasında kurulan beslenme ilişkisi şekilde gösterilmiştir. B a lı k ç ı lla r ^ ^. L e y le k le r Yılanlar- ^c ^ Kurbağalar Kertenkeleler) Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) Bitkileri besin kaynağı olarak kullanan canlılar sadece böcekler ve farelerdir. B) Bu besin ağında kartal ve yılanlar dışında etçil beslenen canlı yoktur. C) Kartallar ve yılanlar üç farklı canlıyı besin kaynağı olarak kullanmaktadır. D) Yeşil bitkilerden kartala doğru ancak iki farklı besin zinciri oluşturulabilir. i I Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak, aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Bölgedeki farelerin sayısı, yeşil bitkilerin miktarının azalmasından etkilenmez. B) Bir besin kaynağından, birden fazla hayvan türü faydalanabilir. C) Üretici organizmalar, farklı canlılar tarafından doğrudan besin kaynağı olarak kullanılabilir. D) Yılanlar, farklı canlıları besin kaynağı olarak kullanabilir. 9. Toprağın kirlenmesine, aşağıda verilen olaylardan hangisi etkide bulunmaz? A) Bakterilerin ölü canlıları ayrıştırması B) Fabrika atıklarının toprağa bırakılması C) Evsel çöplerin yakılması D) Bitki zararlılarından korunmak için, tarımsal mücadele ilaçlarının kullanılması 12. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, doğada görülen sera etkisi olayını açıklar? A) Havadaki karbon dioksit gazının güneş ışığını tutarak, atmosferin ısınmaya başlaması B) Havadaki karbon dioksit azlığı nedeniyle atmosferin aşırı soğuması C) Güneşin dünyaya aşırı yaklaşması D) Bir bölgenin havasındaki gaz oranlarının değişmesi sonucu, yağmur ve kar yağışlarının artması 2 74 C O ŞKU

264 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir ormandaki geyik sayısının değişmesinde; I. Beslenme şartları II. Üreme oranı III. Göç yapılması gibi faktörlerden hangileri etkili olabilir? A) YalnızI B) İveli C) Yalnız III D) I, II ve III 4. Tür melezleriyle ilgili olarak, aşağıda verilen açıklamaların hangisi söylenemez? A) Farklı türlerin üremesinden oluşur. B) Yeni tür özelliklerine sahip değildir. C) İki farklı canlının özelliklerine sahiptir. D) Oluşmasını sağlayan türlere göre, daha uzun bir süre yaşar. 2. Temiz bir akarsu ortamında bulunan, canlı türleri ve birey sayıları I. grafikteki gibidir. Aynı akarsu kirlendiği zaman, canlı türlerinin sayılarındaki değişim II. grafikte gösterildiği gibi gerçekleşiyor. 3. Bir ekosistemdeki bitki sayısının şekilde gösterildiği gibi değişmesine; I. Çığ oluşması II. Yangınların çıkması III. Kaçak ve plansız yapılaşmanın olması şeklindeki olaylardan hangileri neden olabilir? A) Yalnız I C) İve III I. Tarım alanlarının azalması B) İv e li D) I, II ve II. Evsel çöplerin çevreye yığılması III. Ormandaki büyük ağaçların kesilmesi Yukarıdaki olayların gerçekleşmesine neden olan faaliyetler arasında, aşağıdakilerden hangisi bulunmaz? 200 ı Türlerin birey sayısı M Türlerin birey sayısı L m K j l M N O P L M o 0 O P Türler Türler Şekil -1 Şekil - 2 Akarsu kirliliğine bağlı olarak gerçekleşen değişimlere göre; I. K ve O türleri, kirli ortamda daha fazla gelişme göstermiştir. II. Kirlilikten en fazla etkilenen N türü olmuştur. III. Ortamın kirli veya temiz oluşu M türünün gelişimini etkilememiştir. şeklindeki yorumlardan hangilerinin yapılması doğru olur? A) Yalnız II C) II ve III B) İve III D) I, II ve A) İnsan nüfusunun artması B) İnsanların çevre konusunda eğitilmesi C) Doğal kaynakların aşırı ve bilinçsiz şekilde kullanılması D) Sanayileşmenin düzensiz ve plansız olarak yapılması 6. Aşağıda verilen ekosistemlerden hangisi diğerlerinden daha geniş bir alan kaplar? A) Orman C) Okyanus B) Ova D) Çöl Q COŞKU 275

265 İnsan ve Çevre 7. Bir ekosistemdeki besin zincirini oluşturan canlı gruplarının baştan sona doaru dizilişi, hangisinde doğru verilmiştir? A) Üreticiler - Otobur tüketiciler - Etobur tüketiciler - Ayrıştırıcı tüketiciler B) Üreticiler - Ayrıştırıcı tüketiciler - Etobur tüketiciler - Etobur tüketiciler C) Üreticiler - Otobur tüketiciler - Ayrıştırıcı tüketiciler - Etobur tüketiciler D) Otobur tüketiciler - Etobur tüketiciler - Ayrıştırıcı tüketiciler - Üreticiler 10. Toprak kirlenmesinden, aşağıdakilerden hangisi daha çok etkilenir? A) Bitkiler C) Hayvanlar B) Mantarlar D) İnsanlar 11. Tarımda, DDT (Böcek öldürücü kimyasal ilaç) kullanımı süresince, toprak ve balıklarda DDT nin birikme oranları, aşağıda verilmiştir. 8. Doğal bir ekosistemde, bazı canlılar arasında kurulan beslenme ilişkisi şekilde gösterilmiştir. Buğday Yılan Çekirge Fare Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak, aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır? A) Buğdaylar kendi besinlerini kendisi üretir. B) Çekirgeler azalırsa, fareler hızlı bir şekilde artmaya başlar. C) Farelerin sayısında meydana gelen değişimden, hem çekirgeler hem de yılanlar doğrudan etkilenir. D) Yılanlar, etçil olarak beslenen organizmalardır. DDT kullanılmaya başladıktan sonra oluşan sonuçlarla ilgili olarak; I. DDT kullanımı arttıkça, toprak ve balık vücudunda DDT birikme oranı da artar. II. DDT kullanımı sona erdiği halde, balıklarda DDT birikimi artmaya devam etmiştir. III. DDT maddesi, topraktan suya, sudan da balıklara geçmiştir. şeklindeki açıklamalardan hangileri doğrudur? A) Yalnız C) İve III B) I ve I D) live 9. Bir bölgedeki kalıcı (uzun süreli) toprak kirlenmesine; I. Çürükçül canlıların kalıntıları parçalaması II. Kimyasal gübrelerin toprakta birikmesi III. Tarımsal mücadele ilaçlarının toprağa karışması şeklindeki olaylardan hangileri neden olabilir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) I, II ve III 12. Ekosistemdeki Tüketici canlılar; I. Çevrelerinden hazır besin alma II. Besin zincirinde, üretici türlerden daha çok sayıda bulunma III. Bitkisel veya hayvansal kaynaklı olarak beslenme şeklindeki özelliklerin hangilerine sahiptir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) I, II ve III 0 COŞKU

266 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Bir bölgedeki doğal dengenin bozulmasına; I. Bölgedeki canlı çeşitliliğinin artması II. Fabrikaların verimli tarım arazileri üzerine kurulması III. Bölgedeki ormanların korunması faktörlerinden hangileri neden olabilir? A) Yalnız II B) I ve II C) İve III D) II ve III 4. Havada asit yağmurlarının oluşmasını sağlayan atıklar; I. Hava kirliliği II. Su kirliliği III. Toprak kirliliği şeklindeki kirlenmelerden hangilerine neden olabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 2. Bir ormandaki bitkilerin sayısı, zamana bağlı olarak şekildeki gibi değişiyor. Bitki sayısı Zaman Bu olaya bağlı olarak, ormandaki hayvanların sayısı, hangisindeki gibi değişebilir? Hayvan sayısı 5. Canlılar ve çevreleriyle ilgili bazı bilgiler tabloda verilmiştir. l II III Bir ekosistemde belli bir alanda yaşayan aynı türe ait canlı topluluğuna habitat denir. İnsanlar, hayvanlar, bitkiler ve mikroorganizmalar ekosistemin canlı elemanlarıdır. Ekosistemlerdeki besin zincirleri biraraya gelerek besin ağını oluşturur. Bu tablodaki numaralı bilgilerden doğru ve yanlış olanlar, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? C) I II İli Zaman I II III Zaman Hayvan sayısı D) Hayvan sayısı I II Zaman Zaman I II III A) Doğru Yanlış Doğru B) Yanlış Doğru Doğru C) Doğru Yanlış Yanlış D) Yanlış Yanlış Doğru 3. Çevre kirliliğine neden olan; I. Tarımsal mücadele ilaçları II. Doğal ve yapay gübreler III. Endüstriyel atıklar şeklindeki faktörlerden hangileri, hem toprak hem de su kirliliğine neden olur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 6. Tür, popülasyon ve ekosistem arasında; I. Bir popülasyonda, bir türe ait çok sayıda birey vardır. II. Bir ekosistemde çok sayıda popülasyon vardır. III. Dünya da tür sayısı kadar popülasyon vardır, şeklindeki ilişkilerden hangileri bulunur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III Q COŞKU 277İ

267 İnsan ve Çevre 7. Besin zincirinde; valnız üretici canlıları yiyerek beslenen türlerle ilgili olarak; I. Otobur olarak yaşarlar. II. Bitkilerin yoğun olarak bulunduğu yerlerde sayıları fazladır. III. Doğadaki sayıları etçillere bağlı değildir, yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I C) İv e li B) Yalnız D) II ve III 10. Çevre sorunları ve etkileriyle ilgili olarak, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) Bitkilerin azalması, hayvanların beslenme ve barınma imkanını azaltır. B) Hava ve su kirliliğinin artması, canlı ölümlerinin artmasına neden olur. C) Çevre sorunları, ekosistemdeki yaşam koşullarına etkide bulunmaz. D) Atık maddeler çevre sorunlarının oluşmasına neden olur. 8. Doğal bir kara ekosisteminde, farklı canlılar arasında gerçekleşen beslenme ilişkileri, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. -Çekirgeler Kurbağa^ 11. Bir popülasyonda, birey sayısının zamana bağlı değişimi grafikteki gibi gerçekleşiyor. ı Birey sayısı... 30#c Yeşil bitkiler Tavşan Atmaca r Serçe - Yılan- /,.40 8C \ Bu beslenme ilişkileriyle ilgili olarak; I. Çekirge, tavşan ve serçe otçul olarak beslenmektedir. II. Bu besin zincirlerinde, kurbağa ve atmaca dışında etçil beslenen canlı yoktur. III. Bu beslenme ilişkisinde yılanların azalması tavşan, serçe ve atmacayı doğrudan etkiler. şeklindeki açıklamalardan hangileri doğrudur? Bu grafikteki bilgilere göre; \ \ Nem yüzdesi I. Ortam sıcaklığındaki her artış, popülasyonun birey sayısının azalmasına neden olur. II. Bu türün en iyi gelişmesi % 55 nem ve 30 C sıcaklıkta gerçekleşir. III. Ortam sıcaklığı ve nemin farklı canlı türleri üzerindeki etkisi farklıdır. sonuçlarından hangilerine ulaşılabilir? A) Yalnızll B) İve III A) Yalnız B) Yalnız C) II ve III D) I, II ve C) Yalnız D) İve III 9. Aşağıdaki ekosistemlerden hangisinin yapısında bulunan canlı çeşitliliği, diğerlerinden daha fazladır? A) Çalılık bölgeler B) Tropikal yağmur ormanları C) Çayırlık ovalar D) Kaktüs ve hurmaların olduğu çöller 12. Üretici ile tüketici canlılar arasında, aşağıdaki etkinliklerden hangisi ortak değildir? A) Solunum yapma B) Büyüme ve gelişme C) İhtiyaç duyduğu besinleri üretme D) Boşaltım yapma 278 Q COŞKU

268 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Asit yağmurları etkisiyle, aşağıda verilen olaylardan hangisi gerçekleşmez? A) Bitki ölümlerinin artması B) Toprağın kimyasal yapısının bozulması C) Doğadaki canlı sayısının artması D) Tarımsal verimin düşmesi Ekosistemlerde bulunan popülasyonlara; I. Sapanca gölündeki sazan balıkları II. Uludağ daki çam ormanı III. Antalya daki dağ keçileri şeklindeki canlı gruplarından hangileri örnek verilebilir? A) Yalnız C) İve III B) İv e li D) I, II ve 2. Aşağıdaki tabloda, bir sanayi şehrindeki, havayı kirleten en önemli etmenler gösterilmiştir. Bir orman ekosistemindeki ağaçların büyük bir bölümü yangın sonucu yok olmuştur. Bu olaydan bir süre sonra, ekosistemde aşağıdakilerin hangisi gerçekleşmez? A) f Ormandaki hayvan sayısı B) Toprağın erozyona uğrama oranı Bu tablodaki verilenlere göre, havanın kirlenmesini engellemek için, aşağıda belirtilen önlemlerden hangisi en çok etkili olur? A) Arabaların düzenli egzoz kontrolü yapılarak, gerekli filtreler takılmalıdır. B) Her türlü, toz meydana getirebilecek alanlar temizlenmelidir. C) Evlerde ve fabrikalarda kullanılan yakıtlar, özenle seçilmeli ve bacalara filtre takılmalıdır. D) Sanayi tesislerinde, azotlu artık oluşturan maddelerin kullanılması engellenmelidir. Zaman Zaman 6. Ekosistemlerdeki biyolojik çeşitliliğin azalmasına: 3. Türün özellikleriyle ilgili olarak, aşağıda verilen açıklamaların hangisi yanlıştır? A) Aralarında eşleşerek, üreme özelliğine sahip bireyler meydana getirirler. B) Her türün genetik yapısı farklıdır. C) Her tür sadece bir bölgede yaşayabilir. D) Bir türe ait bireyler popülasyonun oluşmasını sağlar. I. İnsan nüfusu ve kentleşmenin artması II. Ormanların yanması ve ağaç kesimlerinin artması III. Çevre kirliliğinin artması şeklindeki olaylardan hangileri etkide bulunabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III Q COŞKU 1279

269 İnsan ve Çevre 7. Aşağıdakilerden hangisi, besin zincirinin oluşma nedenleri arasında bulunmaz? A) Toprağın oluşmasını sağlama B) Ekosistemlerdeki canlı etkileşimini sağlama C) Üreticiden tüketicilere madde aktarma D) Canlılar arası besin aktarımını sağlamak 10. Doğadaki besin zincirleri arasında, aşağıdakilerden hangisi farklılık oluşturur? A) Besin zincirinin başında üretici canlıların bulunması B) Besin zincirinin, farklı türleri içererek çok uzun bir yapıda olması C) Besin zincirinde otobur ve çürükçül canlıların bulunması D) Besin zincirindeki birey sayısının zamanla değişebilmesi 8. Bir ekosistemdeki üretici canlıların (bitkilerin) sayısı, grafikteki gibi değişmiştir. 11. Aşağıda şekilde bir orman ekosistemindeki besin ağı gösterilmiştir. Bu değişime neden olan olaylarla ilgili, aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) I. de, ortamdaki otçul canlı sayısı azalmıştır. B) II. de, otçul canlılar en fazla oranda besin tüketimi yapmıştır. C) III. de, ortamdaki otçul canlı sayısı artmış olabilir. D) Üreticilerin sayısı, III. ve IV. zaman aralığında azalmıştır. Bu besin ağından, aşağıdaki besin zincirlerinden hangisi oluşturulamaz? A) Otlar - Fare - Yılan - Şahin B) Otlar - Çekirge - Kurbağa - Yılan - Şahin C) Otlar - Çekirge - Kertenkele D) Otlar - Çekirge - Kurbağa - Fare 9. Bir bölgedeki bitki ve hayvan türlerinin ve çeşitlerinin sayıca zenginliğine biyolojik çeşitlilik denir. Ekosistemlerdeki biyolojik çeşitlilikle ilgili olarak; I. Ekosistemlerdeki doğal dengeyi sağlar, Dünya yı yaşanabilir hale getirir. II. Ekosistemlerin biyolojik çeşitliliği farklılık oluşturur. III. Biyolojik çeşitlilik zamanla azalmaktadır, şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur? 12. Doğal ortamda yaşayan, I. Ayrıştırıcılar II. Otçullar III. Üreticiler IV. Etçiller isimli canlılar arasında, hangi dizilişte besin zinciri oluşabilir? A) Yalnız B) İv e li A) l - lll- ll- l B) III- - -IV C) İve III D) I, II ve C) III - II-IV -I D) - iv-i-iii 0 COŞKU

270 İNSAN ve ÇEVRE ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Aşağıda verilen canlı gruplarından hangisi, su ekosistemi içerisinde bulunmaz? A) Üreticiler B) Bakteriler C) Hayvanlar D) Ağaçlar 4. Aşağıda verilenlerden hangisi, bir bölgedeki toprağın kirlenmesine neden olmaz? A) Sulamaya yönelik barajların yapılması B) Evsel çöplerin toplanarak, orman içlerine atılması C) Volkanik olayların oluşması D) Tarla ve bahçelerde yoğun kimyasal gübre kullanılması 2. Bir bölgedeki bazı canlılar arasında bulunan beslenme ilişkisi, şekilde gösterilmiştir. 5. Bir ekosistemdeki otçul canlıların sayısı, göç ve üreme sonucu grafikteki gibi değişmiştir. Bu beslenme ilişkisiyle ilgili olarak, aşağı- 1 daki ifadelerden hangisi yanlıştır? «to O A) Tüketiciler beslenmek için bitki türlerine bağımlıdır. B) Üreticiler, dış ortamdan herhangi bir madde almazlar. C) Bu besin zincirinde, böcek ve fareler otobur olarak beslenir. D) Bir türden, birden fazla canlı faydalanabilir. Bu değişim olayına bağlı olarak, bölgedeki bitkilerin ve etçil canlıların sayısı, aşağıdakilerden hangisindeki gibi değişir? A) Hem etçiller, hem de bitkiler azalır. B) İki canlı grubunun da birey sayısı artar. C) Etçiller artarken, bitkiler azalır. D) Bitkiler artarken, etçiller azalır. 3. Bir bölgenin yapısında bulunan; I. Tür II. Popülasyon III. Habitat IV. Ekosistem isimli kısımların küçükten büvüae doâru sıralanması hangisinde verilmiştir? A) I-II-III-IV B) IV - III-II-I C) II - III - 1- IV D) I - I I I - I I - I V 6. Orman yangınlarının meydana gelmesine; I. Kuraklık ve yüksek sıcaklıkların uzun süreli olarak gerçekleşmesi II. İnsanların piknik alanlarında tedbirsiz hareket etmesi III. Orman tabanındaki otların kuruması olaylarından hangileri neden olabilir? A) YalnızI B) İveli C) I ve III D) I, II ve III 0 COŞKU

271 İnsan ve Çevre 7. Sonbahar aylarında; bitkilerin sararan yaprakları dökülerek, toprak üzerinde birikir. Bir süre sonra, bu yapraklar ve bitki kalıntıları parçalanarak ortadan kaybolur. Yukarıda anlatılan olayla ilgili olarak; I. Dökülen yaprak ve kalıntılar, bazı bakteri ve mantarların besin kaynağını oluşturur. II. Bitki kalıntıları zamanla toprağın humus (mineral) oranının artmasını sağlar. III. Bu olay, doğadaki bazı madde döngülerinin gerçekleşmesini sağlar. şeklindeki bilgilerden hangileri doğrudur? 10. Bir türe ait bireylerin çoğalma hızını azaltan biyolojik ve fiziksel etkenlerin tümüne çevre direnci denir. Aşağıdakilerden hangisi, çevre direncini oluşturan etmenlerden birisi değildir? A) Besin yetersizliği B) Bulaşıcı hastalıklar C) Su kaynaklarının artması D) Yaşama alanının yetersizliği A) Yalnız C) İve III B) İveli D) 1,11 ve f 11. Yeryüzünün en büyük ekosistemlerinden biri deniz ekosistemleridir. i Ççozum 8. Bir göldeki balık sayısı, zamana bağlı olarak grafikteki gibi değişim geçiriyor. Bu durumun oluşmasıyla ilgili olarak, hangi ifade doğru değildir? A) l de, balıkların beslenme veya korunmayla ilgili problemleri olabilir. B) ll de, bir kısım balıklar avlanmış olabilir. C) Balık yoğunluğu l de artmış; ll de ise azalmıştır. D) Balıkların yaşama şansı l de artmış; ll de ise azalmıştır. Deniz ekosistemlerindeki hayvanların çeşitliliğinde, aşağıdaki faktörlerden hangisi etkili değildir? A) Suyun tuzluluk oranı B) Suyun sıcaklılığı C) Bitki çeşitliliği D) Hayvanların büyüklülüğü 9. Üretici olarak yaşayan canlılar; I. Işık, karbon dioksit ve suyu kullanarak besin üretme II. Bütün ekosistemlerde bulunma III. Kendine benzer yeni bireyler meydana getirme gibi özelliklerden hangilerine sahiptir? A) Yalnız I B) I ve II C) İv e III D) l,ll ve III 12. Bir ekosistemde gerçekleşen; I. Endüstriyel artıkların arıtılmadan çevreye bırakılması II. Evsel çöplerin ve tarım ilaçlarının denizlere boşaltılması III. Kanalizasyon sularının akarsulara karışması şeklindeki olaylardan hangileri, su kirliliğine neden olabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III COŞKU

272 .UNITE Giineş Sistemi ve Ötesi; Uzay Bilmecesi

273 GOK CİSİMLERİNİ TANIYALIM Bu bölümü bitirdiğimde; 1. 1 Gök cisimlerini çıplak gözle gözleyerek özelliklerini belirlemeyi, 1.2 Uzayda, çıplak gözle gözleyebildiğimizden çok d ah a fazla gök cismi olduğunu, öğrenmiş olacağım. Gök Cisimlerini Tanıyalım Bir gece vakti bulutsuz bir havada gökyüzüne baktığımızda, binlerce yıldız ve Ay ı görebiliriz. j Yıldızların da bir hayat süreçleri vardır. Yıldızlar canlı değildir ama yıldızlar da canlılar gibi doğar, yaşar ve ölür. Ömrü sona eren dev yıldızlar şiddetli bir patlama ile parçalanır. Ortaya çıkan parçalar, uzay boşluğuna dağılır. Dağılan parçalardan gezegenler oluşur. Yıldızlar sıcak ve parlak gaz kütleleridir. Ömrü tükenmemiş yıldızlar belirli yaşlarda ı etrafa ısı ve ışık yayar. Yıldızların yayd'ğ' *Ş'k farklı renklerdedir. En sıcak yıldız mavi ya da beyaz renkte, orta sıcaklıktaki yıldız sarı renkte, en soğuk yıldız ise kırmızı renkte ışık yayarlar. Örnek -1 % Uzayla ilgili konuşan üç öğrencinin yorumları aşa- -f ğıdaki gibidir. Gözlerimizle görebildiklerimiz, var olan gök cisimlerinin pek az bir kısmıdır. Farklı gözlem araçları kullandığımızda görüp inceleyebileceğimiz çok daha fazla sayıda gök cismi vardır. Gözlemlediğimiz gök cisimlerinin şekilleri, renkleri ve parlaklıkları birbirlerinden farklıdır. En kolay gözlemlediğimiz ve hareketlerini izleyebildiğimiz gök cismi Ay dır. Geceleri O gökyüzünde gördüğümüz irili ufaklı parlayan cisimlerin pek çoğu yıldızlardır. Yıldız deyince ilk aklımıza gelen Türk Bayrağı ndaki yıldız şeklidir. Küresel bir şekle sahip olan yıldızlar çevresine ısı ve ışık yaydığından parlak cisimler şeklinde görülür. Yıldızların bulutsu adı verilen, kızgın gaz ve toz yığınlarının bir araya gelip sıkışmasıyla meydana geldiğini düşünülmektedir. N iharı Buna göre, hangi öğrencilerin yorumu doğrudur? Çözüm Bütün gök cisimlerinin çıplak gözle görülmesi mümkün değildir. Yıldız ne kadar çok enerjiye sahipse o kadar çok parlak görünür. Enerjileri farklı olduğundan yıldızlar farklı renk ve parlaklıktadır. Enerjilerini kaybettikçe renk ve parlaklıkları da değişir. Yalnız Gürbüz ün yorumu doğrudur. Q COŞKU

274 Gök Cisimlerini Tanıyalım Sıra Sizde -* Isı ve ışık yayarlar. Doğar, büyür ve ölürler. î -* Sıcaklıklarına göre farklı renklerde görülürler. Yukarıdaki bilgiler, hangi gök cismi ile ilgili verilmiştir? A) Ay B) Yıldız C) Dünya D) Uzay Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.3 Bilinen takım yıldızlarını, 1.4 Kuyruklu yıldızları öğrenmiş olacağım. Takımyıldızları Dünya dan bakıldığında bir arada duruyormuş gibi görünen yıldız gruplarına takımyıldızı adı verilir. Kuyruğun uzunluğu ve şekli zamanla değişir. Kuyruklu yıldız Güneş çevresinde dolanırken Güneş e yaklaştıkça üzerine çarpan ışık ışınları onların parlak görünmesini sağlar. Ayrıca bu gök cismi Güneşe yaklaştıkça ısınmaya ve kısmen erimeye başlar. Bu sırada kopup etrafa yayılan buzla karışık toz ve taş parçaları serbest kalır. Güneş rüzgârlarıyla itilen bu kısım kuyruklu yıldızın kuyruğunu oluşturur. İşte kuyruklu yıldızdan kopan bu parçalar meteorları oluşturur. Dünya dan 76 yılda bir gözlemlenebilen Halley ve Dünya dan en son izlenebilen kuyruklu yıldız 2002 de gözlemlenen Ikaye - Zhang de kuyruklu yıldızdır. Aslında kuyruklu yıldızlar yıldız değildir. Ancak kuyruklu yıldız Güneş çevresinde dolanırken Güneş e yaklaştıkça buzun erimesiyle saçılan taş, toz parçalarının serbest kalmasıyla kuyruk görüntüsüne sahip olur. Örnek - 2 (D Kuyruklu yıldızlar, hangi gök cismi etrafında bir yörünge takip eder? Bir arada bulunarak takımyıldızlarını oluşturan yıldızlar farklı büyüklük, sıcaklık ve özelliktedir. Eski insanlar bunları hayali çizgilerle birleştirmiş ve bunlara çeşitli cisim veya hayvan isimleri vermişlerdir. Yandaki Büyükayı takımyıldızı takımyıldızlarına örnektir. C) t m Güneş D> 1 Dünya Küçükayı, Orion, Çoban, Ejderha ve Kuzey tacı diğer takımyıldızlarının adlarıdır. Kutup yıldızı, küçükayı takımyıldızında bulunur. Kuyruklu Yıldızlar w Avcı takım yıldızı Çözüm Ay Jüpiter Kuyruklu yıldızların yörüngeleri Güneş etrafında ve elips şeklindedir. Dünya ya da Ay etrafında olsaydı, kuyruklu yıldızları daha sık görürdük. Cevap A Kuyruklu yıldız; Güneş çevresinde uzun ve eliptik bir yörüngede dolanan donmuş hâlde bulunan gaz, toz ve taş parçalarından meydana gelen bir gök cismidir. Kirli kartopu olarak da adlandırılır. Kuyruklu yıldız, aslında bir yıldız değildir. Kuyruklu yıldızın baş ve kuyruk kısımları vardır. Kuyruk kısmı gaz ve toz bulutlarından oluşur. Sıra Sizde 2 Aynur un takımyıldızları ile ilgili aşağıdaki düşüncelerinden hangileri yanlış bilgi içerir? Koç, yay, ikizler, yengeç gibi burç isimleri takımyıldızı adıdır. Fakat bunlarla ilgili e t kiler gerçek değildir. Aynur Bir takımyıldızını oluşturan yıldızlar birbirlerine çok yakın ve benzer özellikte olmalıdır. c Takımyıldızları kuyruklu yıldızlardan oluşur. 0 COŞKU

275 Gök Cisimlerini Tanıyalım Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 1.5 Gözlem yaparken, yıldızlarla gezegenleri birbirinden ayırt edileceğini, 1. G üneş in de bir yıldız olduğunu Örnek - 3 Belirli bir ömürleri vardır. içozum Şekilleri küreseldir. öğrenmiş olacağım. Yıldız ve Gezegenler Gökyüzünü gözlemlediğimizde karşılaşacağımız gök cisimlerinden biri de gezegenlerdir. Yıldızların ısı ve ışık saçan büyük gök cisimleri olduğunu öğrendik. Gezegenler ise Güneş çevresinde dolanan büyük, -ama yıldızlara göre çok çok küçük- gök cisimleridir. Gezegenlerle yıldızlar arasındaki farklılıklar aşağıdaki tablodaki gibi olur. Kendi ısı ve ışıklarını üretirler. Farklı renkte olmaları sıcaklıkları hakkında bilgi verir. Yukarıdaki öğrencilerden kaç tanesi yıldızlar ile ilgili doğru bilgi vermiştir? Çözüm Yıldızların belli bir ömürleri vardır. Şekilleri Güneş te olduğu gibi küreseldir. Isı ve ışık kaynağıdırlar. Renkleri sıcaklıklarına, dolayısıyla yaşam evrelerine göre değişir. Dört öğrencinin de ifadesi doğrudur. Sıra Sizde 3 Aşağıdakilerden hangisi Dünya dan 76 yılda bir gözlemlenebilir? YILDIZLAR GEZEGENLER Isı ve ışık kaynağı oldukları için ısı ve ışık yayarlar. Sıcaktırlar. Isı ve ışık yaymazlar, üzerlerine düşen ışığı yansıtırlar. Soğukturlar. Kuyruklu Yıldız Yıldız Boyutları çok büyüktür. Boyutları çok küçüktür. Yanıp sönen, titreşen ışık noktaları gibi gözükürler. Gökyüzündeki konumları değişmez. Disk şeklinde görünürler, yansıttıkları ışık süreklidir (kesintisizdir). Gökyüzündeki konumlan geceden geceye değişir. Büyükayı Takım Yıldızı Güneş bize en yakın yıldızdır. Dünya mızın ısı ve ışık kaynağıdır. Gündüz görebildiğimiz tek yıldızdır. Zaten Güneş in varlığı gündüz olmasının sebebidir. M İ I pp Güneş sarı - turuncu renkte ışık y a y d ığ ın a göre orta sıcaklıkta bir yıldız olduğu söylenebilir. Sıra Sizde 4 Uzay araştırması yapan öğrenci bir gök cismi ile ilgili aşağıdaki bilgileri elde ediyor. -> Gök cismi Güneş etrafında hareket ediyor. Üzerine gelen ışık ışınlarını geri yansıtıyor. -* Konumu Dünya ya göre değişiyor. Buna göre öğrencinin gözlemlediği gök cismi aşağıdakilerden hangisidir? A) Galaksi C) Takım yıldızları B) Yıldız D) Gezegen 286 ^ COŞKU

276 Gök Cisimlerini Tanıyalım Sıra Sizde t Bu bölümü bitirdiğimde; 1.7 Yıldızlar arasındaki çok uzak mesafelerin ışık yılı adı verilen bir uzaklık ölçüsü birimiyle ifade edildiğini, 1.8 M eteor ile gök taşı arasındaki farkı öğrenmiş olacağım. M eteor ve Göktaşı Bazen geceleri gökyüzüne baktığımızda ışıklı cisimlerin kaydığını ve sonra kaybolduğunu gözleriz. Bu durum halk arasında yıldız kayması olarak bilinir. Yıldız kayması şu şekilde oluşur: Kuyruklu yıldızlardan kopan toz tanecikleri ve kaya parçaları Dünya atmosferine hızla girdiklerinde sürtünmenin etkisiyle ısınır, akkor hâline geçerek ışık yayarlar. Bu sıradaki hareketiyle geride ışıklı bir iz bırakırlar. Biz bu meteor hareketine yıldız kayması adı veririz. Atmosfere girdikten sonra yeryüzüne ulaşabilen bu meteorlara gök taşı adı verilir. Meteorlar düştükleri yerlerde ciddi hasarlara sebep olabilir, yerde derin çukurlar açabilir. Ay ın atmosferi olmadığı için Ay yüzeyine çok sayıda meteor çarpmakta ve meteor çukurları oluşturmaktadır. Dünya yüzeyinde bir yere düşen meteorun oluşturduğu çukur, gök taşı çukuru olarak adlandırılır. Örnek - 4 (D Geceleri gökyüzünde, kayan ve birden p bire görünüp kaybolan ışıklı cisimler görülür. Halk arasında...î...olarak bilinen bu olaya, atmosfere girerek sürtünmeden dolayı yanan...i l.... neden olur. Yukarıdaki paragrafın doğru olarak tamamlanması için I ve II boşlukları hangi ifadelerle doldurulmalıdır? Çözüm Paragrafta geçen olay yıldız kayması olarak bilinir. Bu olaya atmosfere büyük bir hızla giren meteorun yanması sebep olur. I ve II boşluklarına bu ifadeler gelmelidir. I. Yıldızların ışıkları sürekli (kesintisiz) görünür. II. Gezegenler bize yıldızlardan çok daha uzaktır. III. Gezegenler ısı ve ışık kaynağıdır. Yukarıdaki bilgilerden hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I, II ve III Uzayda Uzaklık Ölçümü Geceleri gökyüzünde izlediğimiz yıldız ve gezegenler küçücük görünür. Adeta çoğu nokta gibidir. Bu sebeple onların boyutlarının çok küçük olduğu söylenebilir mi? Hayır. Önceki yıllarda öğrendiğimiz gibi uzaklık arttıkça cisimlerin daha küçük göründüğünü söyleyebiliriz. Küçücük gördüğümüz çoğu yıldız, aslında Güneş ten çok daha büyüktür. Yıldızlar arasındaki mesafe, metre, kilometre gibi birimlerle ifade edilemeyecek kadar büyüktür. Bu yüzden gök cisimleri arasındaki mesafeyi ışık yılı adını verdiğimiz bir birimle ifade ederiz. Işık yılı, ışığın uzayda bir yılda aldığı mesafedir. 1 Işık yılı = Işığın bir yılda aldığı mesafe Bazı yıldızların Dünya ya olan uzaklıkları aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Dünya Güneş Alpha Centouri t * Rom 154 Pf0fy0nA Işık yılı Örnek - 5 <S> Işığın uzayda bir saniyede aldığı yol km dir. Buna göre, ışığın bir yılda aldığı yolu km cinsinden bulunuz. Çözüm Soruda diğer bir ifadeyle 1 ışık yılının kaç km olduğu sorulmuş. Alınan yol = Sürat x Zaman formülünden; x = x 365 x 24 x 60 x 60 = 9,46 x 1012 km olarak bulunur. Sıra Sizde - 6 Işık hızı ile hareket edebilen bir uzay aracımız olsaydı, Dünya mızdan 5 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldıza aidep - gelmek ne kadar zamanda gerçekleşirdi? A) 5 saniye B) 5 ay C) 5 yıl D) 10 yıl Q COŞKU 287

277 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Gök Cisimlerini Tanıyalım Kazanım Pekiştirme -1 Aşağıda resmi verilen gök cisimlerini ait oldukları grup isimleri ile eşleştiriniz. Kazanım Pekiştirme - 3 Aşağıda verilen gök cisimleri ile ilgili özelliklerin olduğu kutuları ile işaretleyiniz. Yıldız Güneş Kendi ışığını yayar Gelen ışıkları yansıtır Sıcaktır I Soğuktur Büyükayı Dünya Ay Gezegen Halley Güneş Kutup yıldızı Jüpiter Takımyıldızı Halley Kazanım Pekiştirme - 4 C Kuyruklu yıldız Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına D, yanlış olanların başına Y yazınız. Dünya I. Güneş bir yıldızdır. ] 2. Yıldızların şekli köşeli değil, küreseldir. Kazanım Pekiştirme - 2 Aynı gruba ait gök cisimlerinin olduğu yaprakları aynı renk boyayınız. 3. Bize en yakın yıldız Ay dır. 4. Kuyruklu yıldız, yıldız değildir. 5. Yıldızların gökyüzündeki yerleri değişmez. 6. Yıldızların tamamı çıplak gözle görülebilir. 7. Yıldızların sıcaklıklarına göre renkleri değişiklik gösterir. ; 8. Işığın 1 saniyede aldığı yola ışık yılı denir. 9. Tüm gezegenler kendi ışıklarını yayarlar. 10.Yıldızlar gezegenlerden çok daha sıcaktır. I I. Yıldızlar bize gezegenlerden daha yakındır. 12.Takımyıldızı aynı sistemdeki birbirine çok yakın yıldız grubudur COŞKU

278 GÖK CİSİMLERİNİ TANIYALIM KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 3. Uzayda, bulutsu adı verilen gaz ve toz yığınlarının bir araya gelerek sıkışmasıyla meydana gelen gök cisimlerine ne ad verilir? A) Yıldız B) Gezegen C) Meteor D) Uydu Uzayda bulunan, yıldız, gezegen, meteor gibi cisimlerin her birine verilen ortak isim aşağıdakilerden hangisidir? A) Gök cismi B) Gökada 4. Gökyüzündeki görünümleri ile bazı cisimlere veya canlılara benzetilen yıldız gruplarına ne ad verilir? C) Gök varlığı D) Gökyüzü A) Yıldız grubu B) Meteor C) Takımyıldızı D) Gökada 2. 0(çözüm n p c s e b Tüm gök cisimleri aynı parlaklıkta mıdır? Gökyüzünde çıplak gözle göremediğimiz gök cisimleri de var mıdır? Gök cisimleri gözümüzle gördüğümüz büyüklükte midir? Ay, bir gök cismi midir? Yıldızların şekli küresel midir? Yukarıdaki soruların kaç tanesinin cevabı evet tir? A) İki B) Üç C) Dört D) Beş 1. Kuyruklu yıldızlardan kopan toz ve kaya parçasına verilen ad nedir? 2. Çıplak gözle gündüz dahi görülebilen yıldız hangisidir? 3. Hangisi takımyıldızlarına bir örnek olabilir? Yukarıdaki soruları cevaplayan Ahmet, verdiği cevapların olduğu daireleri ziyaret ediyor. Buna göre Ahmet sırasıyla hangi numaralı daireleri ziyaret eder? i Gündüz görülebildiği için yıldızların en büyüğü 6ı Güneş'tir. Güneş bir yıldızdır ama en büyüğü değildir. Ä Güneş'in diğer yıldızlardan daha büyük görünmesinin sebebi bize en yakın yıldız olmasıdır. Yukarıdaki öğrencilerden kaçının ifadesi doğru bilgi içerir? A) B) A) Birinin B) İkisinin C) D) C) Üçünün D) Hiçbirinin 0 COŞKU

279 Gök Cisimlerini tanıyalım 7. Uzaydaki yıldızlardan en soğuk olanları, Dünya dan hangi renkte görülürler? 12. A) Kırmızı C) Beyaz B) Mavi D) Sarı 8. Büyükayı Halley Uzaklık birimi Işık yılı Kuyruklu yıldız Yıldız kayması I I I I Andromeda Meteor Takımyıldızı Yukarıdaki kutularda verilen birbiriyle ilişkili kavramlar ikişerli olarak eşleştirildiğinde hangisi açıkta kalır? Atmosfere girerek yeryüzüne ulaşabilen meteorların yeryüzünde oluşturdukları şekillere ne ad verilir? A) Gezegen çukuru C) Göktaşı çukuru B) Meteor çukuru D) Göktaşı tepesi A) Işık yılı C) Halley B) Andromeda D) Meteor 9. 1 A B birimi hangi iki gök cismi arasındaki uzaklıktır? A) Güneş - Ay B) Güneş - Dünya C) Güneş - Kutup Yıldızı D) Dünya - Ay 13. Kendileri ışık kaynağı değildirler. Gökyüzündeki konumları değişir. Yansıttıkları ışık ile görülebilirler. Yukarıda hakkında bilgiler verilen gök cismi, aşağıdakilerden hangisidir? A) Güneş C) Yıldız B) Meteor D) Gezegen 10. Işığın uzay boşluğunda 1 yılda aldığı uzaklığa verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? A) Işık hızı C) Güneş yılı B) Işık yılı D) Yıldız hızı 14. Uzaydaki yıldızların sıcaklıkları farklıdır. Sıcaklıkları farklı yıldızlar farklı renklerde görülürler. Buna göre, en sıcak yıldızlar hangi renkte görülür? A) Beyaz B) Sarı C) Turuncu D) Kırmızı Kuyruklu yıldızların yapısında aşağıdakilerden hangisi yoktur? A) Donmuş buz parçaları B) Gaz C) Toz D) Hava M ıı I Kuyruklu yıldız Yıldız kayması Küçükayı takımyıldızı Sinemanın yıldızı Yukarıdakilerden kaç tanesinde, yıldız kavramı kullanıldığı halde, yapısında herhangi bir yıldız içermez? A) Birinde C) Üçünde B) İkisinde D) Dördünde ' ir. W 290 Q COŞKU

280 GÜNEŞ SİSTEMİ Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; Güneş sistemi ndeki gezegenler Güneş e yakından uzağa şöyle sıralanır; Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. 2. i G üneş sistemindeki gezegenlerin G üneş e yakınlık sırasını, 2.2 G üneş sistemindeki gezegenlerin G üneş e olan uzaklıklarının astronom i birimi (AB) adı verilen bir uzaklık ölçüsü birimiyle ifade edildiğini, 2.3 G üneş sistemindeki gezegenlerin belirli yörüngelerde hareket ettiklerini, öğrenmiş olacağım. Güneş Sistemi Güneş sistemi, merkezde Güneş ve onun etrafında belirli yörüngelerde hareket eden gezegenlerin, uyduların, kuyruklu yıldızların bulunduğu gök cisimleri topluluğudur. Temel enerji kaynağımız olan Güneş, ışığını bize yaklaşık 149,6 milyon kilometre uzaktan ulaştırmaktadır. Oldukça uzun bu mesafeyi ışık yaklaşık 8 dakika 20 saniyede alır. Yani Güneş ten çıkan ışık ışını yaklaşık 8 dakika 20 saniyede bize gelmektedir. Güneş le Dünya arasındaki 149,6 milyon km lik mesafeye 1 Astronomi Birimi adı verilir ve 1 AB ile gösterilir. 1 AB = 149,6 milyon km Gezegenler, Güneş etrafında dolanırken elips şeklinde bir yörünge izlerler. Bu yüzden gezegenler, Güneş e zaman zaman yaklaşır, zaman zaman uzaklaşırlar. Daha önce gezegen olarak nitelediğimiz Plüton, 2006 yılının ağustos ayından sonra gezegen sınıfından çıkartılıp cüce gezegen olarak kabul edilmiştir. Örnek - 6 Uranüs m Arif, gezegenleri Güneş e olan uzaklıkları bakımından uzunlukları sırayla artan oklarla şekildeki gibi göstermiştir. Arif bu sıralamada iki gezegenin yerlerini yanlış göstermiştir. Hangi iki gezegenin Neptün 0 yerleri kendi aralarında değiştirilirse bu yanlışlık düzeltilmiş olur? A) Uranüs - Neptün C) Satürn - Jüpiter Çözüm B) Jüpiter - Uranüs D) Mars - Satürn i' :. t;s i;' tef elips şeklinde yörünge Dünya Gezegenlerin Güneş e yakından uzağa sıralamasını baş harflerinden oluşan MeVeDüM JüSUN ifadesiyle hatırlayabilirsiniz. Bu sıralamaya göre, Satürn ve Jüpiter in yerleri değişirse yanlışlık düzelmiş olur. Cevap C COŞKU

281 Güneş Sistemi Sıra Sizde - 7 ş J? # e# 'O / um 1 İk % % t, m Güneş in ve onun etrafındaki gezegen, uydu, kuyruklu yıldız topluluğuna ne ad verilir? A) Güneş burcu C) Takımyıldızı i Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; B) Güneş sistemi D) Gökada 2.3 G üneş sistem indeki gezegenleri, belirgin özelliklerine (birbirlerine göre büyüklükleri, doğal uydu sayıları, etraflarında halka olup olm aması) göre karşılaştırmayı, 2.4 G üneş sistemini temsil eden bir model oluşturmayı, öğrenmiş olacağım. Gezegenler ve Uyduları Gezegenlerle ilgili genel bilgiler aşağıdaki gibi sıralanabilir: 1. M erkür Güneş e yakınlığı bakımından birinci gezegendir. Büyüklükte ise en küçük gezegendir. Uydusu, halkası ve atmosferi yoktur. Yüzeyi yoğun şekilde kraterlerle kaplıdır. 2.Venüs Güneş e yakınlığı bakımından ikinci sıradaki gezegendir. Dünya ile yaklaşık aynı büyüklükte olduğu için Dünya nın İkizi olarak da adlandırılır. Uydusu ve halkası yoktur. Atmosferi kalındır ve büyük oranda karbondioksitten oluşur. Bu yüzden Venüs çok sıcaktır. Üzerine gelen ışığı büyük oranda yansıttığı için Güneş ve Ay dan sonra gökyüzündeki en parlak cisimdir. Kendi ekseni etrafındaki dönüş yönü, diğer gezegenlerinkinin tersi yöndedir (Batıdan doğuya değil, doğudan batıya doğru). 3. Dünya Güneş e yakınlığı bakımından üçüncü sıradaki gezegendir. Üzerinde hayat olan Güneş sisteminin tek gezegenidir. Atmosferdeki oksijen, yüzeyindeki su ve sıcaklık hayatın devam etmesini sağlar. Güneş e en yakın üçüncü gezegendir. Ekseni hafif eğiktir. Bir uydusu vardır. 4. Mars Güneş e yakınlığı bakımından dördüncü sıradaki gezegendir. I Yüzeyi Dünya yüzeyine benzer, Çıplak gözle bakıldığında belirgin kırmızımsı - turuncu renkli bir ışık noktası olarak görülür. Bu sebepten dolayı Kırmızı gezegen adıyla da bilinir. Çoğu karbondioksitten oluşan ince bir atmosferi vardır, ama hayat yoktur. Mars'ın 1 günü Dünya'nınkinden sadece 37 dakika daha uzundur. 2 uydusu vardır. 5. Jüpiter Güneş e yakınlığı bakımından beşinci sıradaki gezegendir. Güneş Sistemi'nin en büyük gezegenidir. Jüpiter in etrafında toz ve taş parçalarından meydana gelen ince karanlık bir halkası vardır. 63 tane uyduya sahiptir. Bunlardan biri olan Ganymede Güneş Sistemi'nin en büyük uydusudur. Jüpiter, Güneş'ten uzak olduğu için soğuktur. 6.Satürn 7. Uranüs Güneş e yakınlığı bakımından yedinci sıradaki gezegendir. Yörüngesinde, yuvarlanan bir varil gibi dönerek ilerler. Yüzeyi kalın bir buz tabakasıyla kaplıdır. Etrafında toz ve kaya parçacıklarından oluşan 10 halkası vardır. 27 uyduya sahiptir. Güneş e yakınlığı bakımından altıncı sıradaki gezegendir. Jüpiter den sonra ikinci büyük gezegendir. Etrafındaki gaz, buz ve kaya parçalarından oluşan halkaları ona güzel bir görünüm kazandırır. 56 uydusu vardır. En büyüğün Titan dır. Çok soğuk bir gezegendir.

282 Güneş Sistemi 8. Neptün Çözüm Güneş e yakınlığı bakımından sekizinci sıradaki gezegendir. Açık yeşil renkte görünür. Uranüs ün ikizi gibidir. Gezegenlere ait belirgin özelliklerin karşılaştırılmasını aşağıdaki gibi bir tabloda gösterebiliriz. Sorudaki bulmacada geçen kavramların ne olduğunu ifade edelim. Gezegenler etrafında dönen gök cisimleri UYDU lardır. Işığı yansıtarak görülebilen gök cismi GEZEGEN dir. Yıldızlar ve bulutsuların oluşturduğu topluluğa GÖKADA denir. Dünya nın uydusu ise AY dır. Bu durumda boyanmış kısımdaki gizli kavramın UZAY olduğu ortaya çıkar. Cevap B Gezenlerin Belirgin Özelliklerine Göre Karşılaştırması Gezgen Büyüklükleri Uydusu Halkası Merkür En küçük gezegen yok yok Venüs Altıncı büyük gezegen yok yok Dünya Beşinci büyük gezegen 1 tane yok Mars İkinci küçük gezegen 2 tane yok Jüpiter En büyük gezegen 63 tane var Satürn İkinci en büyük gezegen 56 tane var Uranüs Üçüncü en büyük gezegen 27 tane var Neptün Dördüncü en büyük gezegen 13 tane var Anahtar Bilgi Güneş Sistemi ni temsil eden farklı modeller ve posterler oluşturarak, gezegenlerin Güneş e uzaklıkları, yüzey özellikleri ve büyüklükleri ile ilgili fikir sahibi olabiliriz. i : ; Örnek - 7 f i (D V jo zum 1» » 1. Gezegenler etrafında dönen gök cisimleri 2. Işığı yansıtarak görülebilen gök cismi Kerimcan K, L, M gezegenlerinin büyüklüklerini sütun grafiğinde şekildeki gibi göstermiştir. Büyüklük 3. Yıldızlar ve bulutsuların oluşturduğu topluluk 4. Uydumuz Buna göre, Kerimcan ın seçtiği K, L, M gezegenleri aşağıdakilerden hangileri olabilir? K L M Gezegen Yukarıdaki bulmacaya doğru cevaplar verildiğinde, boyanmış bölgedeki gizli kavram aşağıdakilerden hangisidir? A) UYDU C) UÇAK B) UZAY D) UFUK K L M A) Jüpiter Satürn Neptün B) Satürn Dünya Neptün C) Merkür Mars Satürn D) Jüpiter Dünya Uranüs

283 Güneş Sistemi Kazanımlar Bu bölüntü bitirdiğimde; 2. 6 Ay ın, D ünya nın uydusu olduğunu gösteren bir m odel oluşturmayı, Bu esnada Ay a bakmayan yerlerde su alçalır. Dünya nın Ay a dönük yüzünde çekim etkisi fazla iken diğer yüzünde çekim etkisi azdır. Günde iki kez oluşan bu durum gelgit hareketi olarak adlandırılır Gök adalara örnekler vererek özelliklerini, 2. 8 D ünya dışındaki evren parçasını uzay olarak tanım lam ayı ve D ünya mızın uzaydaki yerini, öğrenmiş olacağım. Dünya nın Uydusu: Ay Güneş sistemindeki gezegenlerin bazılarının etrafında dolanan gök cisimlerinin uydu olarak isimlendirildiğini biliyoruz. Ay, Dünya mızın tek uydusudur. Dünya nın etrafında dolanan Ay, konumuna göre her gün bize farklı şekillerde görünür. Ay, Güneş ten aldığı ışığı Dünya ya yansıtır. Ay'ın kütlesi Dünya nınkinin seksende biri kadardır. Buna bağlı olarak yerçekimi Dünya'nınkinin altıda biri kadardır. Atmosferin olmayışı, gece - gündüz sıcaklık farkının çok büyük olmasına yol açar (Gece C, gündüz 130 C). Ay'ın yüzeyi kraterlerle kaplıdır. Ay gerek kendi çevresindeki dönüşünü gerekse Dünya çevresindeki bir dönüşünü 27,3 günde tamamlar. Bundan dolayı biz sürekli Ay ın hep aynı yüzünü görürüz. Ay, Dünya etrafındaki konumuna ve yansıttığı ışığa göre her gece farklı bir şekilde görünür. Buna Ay ın safhaları adı verilir. Son dördün Gök Ada Güneş, Dünya, Ay, yıldızlar, gezegenler ve bulutsular gök ada verilen dev sistemlerin birer üyesidir. Gök adaya galaksi de denir. Dünyamızın içinde bulunduğu gök ada Samanyolu gök adasıdır. Samanyolu gök adası şekildeki gibi sarmal şeklinde olup merkezinden dışarı doğru açılan kollara sahiptir. Güneş sistemi, Avcı kolu adı verilen kolda bulunur. Samanyolu gök adası en büyük gök adalardan biridir. Gök adalar(galaksiler) sarmal, eliptik ve düzensiz şekilde olabilir. Evren ve Uzay Gök adaların da içinde yer aldığı, aralarındaki boşluklarla beraber gök cisimlerinin tümüne evren adı verilir. Dünya dışındaki evren parçası uzay olarak adlandırılır. Örnek - 8 Gök ada örnektir na aittir, L parçasıdır Dünya bulunur Gelgit Hareketleri Ay ve Dünya birbirine çekim kuvveti uygular. Bundan dolayı Ay, Dünya nın kendine bakan yüzünde, okyanus ve deniz sularını kendine doğru çeker, sular Ay a doğru bir miktar kabarıp yükselir. İlk dördün Şekildeki kavram haritasında I ve II yerlerine gelmesi gereken kavramları yazınız. Çözüm Gök adaya örnek Samanyolu dur. Güneş sistemi Samanyolu gök adasının Avcı kolu üzerinde bulunur. Sıra Sizde - 9 Dünya mızın uzaydaki adresini arkadaşınıza nasıl tarif edersiniz? Q COŞKU

284 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Güneş Sistemi Kazanım Pekiştirme - 5 Aşağıda verilenleri kapsam sırasına göre en büyükten küçüğe doğru sıralayınız. Kazanım Pekiştirme - 8 Verilen ipuçlarının hangi gezegene ait olduğunu bularak eşleştiriniz. D j^ G u n e ş ŞSistemi ii Uzay Gök ada Güneş'e en yakın gezegen Q I] Jüpiter Kazanım Pekiştirme - 6 Ay ın evrelerinin isimlerini kutulara yazınız. Bu evrelerde Ay ın Dünya dan nasıl göründüğünü verilen daireleri boyayarak gösteriniz. Üzerinde hayat olan gezegen En büyük gezegen Varil gibi yuvarla- 1 ^ nan gezegen Neptün Güneş'e en uzak gezegen > o En büyük uydusu Titan olan gezegen O Dünyanın ikizi olan gezegen Q j Kırmızı gezegen ] Kazanım Pekiştirme - 7 Ay, Dünya etrafında dönüşünü 1 ayda tamamlar. Bu zaman dilimini 4 eşit parçaya bölerek herbirine sırasıyla 1, 2, 3 ve 4. çeyrek demiş olsak, Ay ın aşağıdaki görünümleri hangi çeyrek içinde olur? Altlarına yazınız. Kazanım Pekiştirme - 9 (H) Aşağıdaki Güneş sistemi modelinde K Güneş e en yakın değildir. M Güneş e en uzak gezegen değildir. L ise en büyük gezegen değildir. Buna göre K, L, M hangi gezegenler olabilir? Q COŞKU 295j

285 GÜNEŞ SİSTEMİ KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 3. Aşağıdaki kavram haritasında bazı yanlışlıklar yapılmıştır # # J * $ é da bulunur da bulunur da bulunur Enes, bir basket topu ve sekiz adet pinpon topunu iplerle bir çubuğa bağlayarak şekildeki Güneş sistemi modelini yapıyor. Topların üzerlerine temsil ettikleri gezegenlerin isimlerini yazıyor. Ancak modelini sınıfa getirdiğinde, arkadaşları ona modeli ile ilgili bazı uyarılarda bulunuyor. Uzay Örnektir Andromeda Güneş Yıldız Örnektir Kutup yıldızı Jüpiter Örnektir Mars Gezegen Modelinde iki. gezegen eksik Sisteminde bir gezegen fazla Jüpiter ile Mars'ın yerini değiştirmelisin Jüpiter ile Satürn yer değişmeli Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yapılması gereken düzeltmelerden biri değildir? A) Yıldız ve Jüpiter kavramları yer değiştirmelidir. B) Gök ada ve Uzay kavramları yer değiştirmelidir. C) Güneş ve Samanyolu kavramları yer değiştirmelidir. D) Gezegen ve Jüpiter kavramları yer değiştirmelidir. Buna göre Enes, hangi arkadaşının uyarılarını dinlemeli ve ona göre bir düzeltme yapmalıdır? A) Cengiz C) Ceren B) Refik D) Hülya 4. Z : Merkür - Venüs A : Dünya - Venüs Zeynep, Merkür ve Venüs ü, Ayşe de Dünya ve Venüs ü ortak özellikleri bakımından gruplandırmışlardır. 2. -> En büyük gezegendir. -> Samanyolu gök adasında bulunur. -> Sarmal türde olanı vardır. -> Uzay aracıdır. Yukarıdaki ifadelerden en az biri, aşağıdaki kavramlardan hangisine kesinlikle ait deaildir? A) Radyo teleskop C) Güneş sistemi B) Jüpiter D) Galaksi Zeynep ve Ayşe nin bu iki gezegen için düşündüğü ortak özellikler, aşağıdakilerden hangisi olabilir? Zeynep A) Uydusu yoktur. B) Uydusu yoktur. C) Birbirine yakın büyüklüktedir. D) Güneş e en yakın ilk iki gezegen Ayşe Birbirlerine yakın büyüklüktedir. Uydusu yoktur. Güneşe en yakın ilk iki gezegen Uydusu olmayan iki gezegen Q COŞKU

286 2 ) Güneş Sistemi 5. Venüs, Mars ve Jüpiter gezegenlerinin Güneş e uzaklıkları sütun grafiği ile gösterilmek istendiğinde, aşağıdakilerden hangisi doğıçozum ru olur? (V : Venüs, M : Mars, J : Jüpiter) A) Uzaklık C) V M J Uzaklık D) V M J Şekildeki X gezegeni en fazla uydusu tespit edilen gezegen olduğuna göre, aşağıdaki özelliklerden hangisi bu gezegene ait değildir? A) Etrafında halka var. B) En büyük gezegendir. V M J Uzaklık C) Güneşe en uzak gezegendir. D) Dünya dan gözlenebilir. v M J 8. Özellik Kırmızı gezegen Dünya nın ikizi Güneş e en uzak Gezegen Neptün Venüs Mars Yukarıdaki tabloda üç özellik ve üç gezegen verilmiştir. Abdullah hangi özelliğin hangi gezegene ait olduğunu noktalar arasında çizmiş olduğu oklarla göstermiştir. Buna göre, Abdullah ın noktalar arasında çizdiği oklar aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) C )«. :>c - b) D )«...da g e z e g e n le r,... ve göktaşları vardır. Bunların her b i r i...olarak a d la n d ırılır. &ök cisim lerinin milyarlarcası b ir araya g e le re k yıld ız küm elerini o luşturur." Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yerlere yazılması gerekenler, sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir? Güneş Dünya A) Gök ada, meteor, gezegen B) Uzay, yıldızlar, gök cismi C) Evren, astreoid, kaya D) Varlık, evren, uzay Uğur Güneş sisteminde Güneş i, Dünya yı ve iki tane de K ve L gezegenlerini Güneş e yakınlıkları bakımından şekildeki gibi resimlemiştir. Buna göre, K ve L gezegenleri aşağıdakilerden hangileri kesinlikle olamaz? (Büyüklükler ölçekli değildir.) K A) Venüs B) Merkür C) Venüs D) Mars Jüpiter Mars Mars Jüpiter Güneş e en yakın değilim, ama uzak da değilim. Maalesef uydum da yok. "En büyük müsün?" derseniz en büyük gezegen de değilim. Keşke benim de bazıları gibi e tra fım d a güzel halkalarım olsaydı. Bilin bakalım ben hangi gezegenim? A) Jüpiter C) Venüs B) Dünya D) Satürn COŞKU i297

287 UZAY ARAŞTIRMALARI Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.1 Eski medeniyetlerin gök biliminden nasıl veri topladıkları, kaydettikleri, bunları ne am açla ve nasıl kullandıklarıyla ilgili bilgileri, 3. 2 Gök bilimcilerin; teleskoplar yardımıyla gök cisimlerinin hareketlerini ve yapısını inceleyen bilim insanları olduklarını, 3.3 Ünlü Türk gök bilimciler ve çalışmaları hakkında bilgileri, öğrenmiş olacağım. Eski Medeniyetlerde Uzay İnsanlar tarih boyunca gök olarak adlandırdıkları sonsuz genişliği gözlemlemişlerdir. Uzayda meydana gelen kuyruklu yıldız geçişleri, yıldız kaymaları, Güneş ve Ay tutulmaları, Ay ın farklı zamanlarda farklı görülmesi onların gökyüzüne ve astronomiye ilgilerini her zaman canlı tutmuştur. Çok eski tarihlerde gökyüzünü inceledikten sonra gördüklerini taşlara, mağara duvarlarına çizmişlerdir. Sonraki asırlarda Çinlilerin gökyüzünde gördüklerini taşlara ve parşömenlere çizerek yıldız haritası oluşturduğu tespit edilmiştir. M.Ö lü yıllarda antik Mısır medeniyetinde insanların bazı gezegen resimlerini tapınak ve piramitlerin üzerlerine çizdikleri, festivallerinin zamanlarını Güneş, Ay ve yıldızları ölçü alarak belirledikleri öğrenilmiştir. Gökyüzü incelemelerini bilimsel çalışmalara dönüştüren eski Yunanlı Hiporkos, yıldız haritasını bugünküne çok benzer bir şekilde çizmiştir. İnsanlar zaman belirlemede, takvimler oluşturmada ve yön bulmada gökyüzünde gözlemlediklerinden faydalanmışlardır. Anahtar Bilgi Teleskop gibi araçlar yardımıyla gök cisimlerinin hareketlerini ve yapısını inceleyen bilim inşaları gök bilim ci olarak adlandırılır. Gök Bilimciler Uzay araştırmalarıyla ilgili konularda Türk gök bilimcilerin çok önemli katkıları olmuştur. Uluğ Bey, Kadızade Rumi, Gıyaseddin Cemşid önemli gök bilimcilerdendir. Bu bilim insanlarından biri de 15. yüzyılda yaşamış Türk dünyasının önemli astronomi bilgini; Ali Kuşçu dur. Ali Kuşçu Semerkant ta eğitimini tamamladıktan sonra Uluğ Bey in gözlem evinin müdürü oldu ve aynı zamanda onunla birlikte bilimsel çalışmalar yaptı. Daha sonra aslında bir bilgin olan genç Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmet tarafından İstanbul a davet edildi. Astronomi ve matematik dersleri verdiği İstanbul da devrin büyük bilim adamları ile birlikte matematik ve astronominin gelişip yaygınlaşması için çalıştı. Astronomi, matematik ve mühendislikle ilgili yazdığı pek çok eser, ders kitabı olarak okutuldu. Ali Kuşçu, kendi devrinde Dünya nın dönüşü ile ilgili yaptığı çalışmalarla bu günkü hesaplara yakın ölçümler yapmış ve uzayla ilgili bilimsel çalışmalara öncülük etmiştir. İlk Ay haritasını çizmiştir. İtalyan bilim adamı Galileo da Kepler gibi astronomi ile ilgili önemli buluşlara imza atmış bir gök bilimcidir. 1610'da Ay daki dağlar, yıldız kümeleri ve Samanyolu üzerine tespitler yayınladı. Gözlemleri sonucunda Jüpiter'in dört uydusunun varlığını bildirdi. Hemen sonra Venüs ve Satürn gezegenleri ile ilgili bilgiler verdi. ;298 0 COŞKU

288 Örnek - 9 I. Ali Kuşçu II. Galileo III. Kepler IV. Piri Reis $ Yukarıdakilerden hangisi gök bilimci değildir? A) I B) II C) III D) IV Çözüm Ali Kuşçu, Galileo ve Kepler önemli gök bilimcilerdendir. Ancak Piri Reis önemli bir denizci ve kumandandır. Cevap D Sıra Sizde 10 Aşağıdaki yorumlardan hangileri yanlıştır? I. Astronomi araştırmalarında kullanılan en önemli araçlardan biri teleskoptur. II. Türk bilim insanlarının gök bilimi ile ilgili fazla buluş ve araştırma yapmalarını, diğerlerinden önce uzaya çıkma imkanına sahip olmaları sağlamıştır. III. Eski devirlerde bazı bölgelerde insanlar, festivallerin zamanını Güneş ve Ay ın konumuna göre belirliyorlardı. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.4 Teleskopların uzay gözlemi yapm adaki öne mini, 3.5 Basit bir teleskop yapm ak için teknolojik ta sarım yapıp, m odel oluşturmayı, 3.6 Teknolojinin uzay araştırmalanna, uzay araş tırmalarının d a teknolojiye katkısını, öğrenmiş olacağım. Teleskoplar Uzay Araştırmaları İlk teleskobu 1608 yılında HollandalI gözlükçü Hans Lippershey icat etti. Astronomide kullanılan ilk teleskop ise 1609 yılında Galileo tarafından yapıldı. Galileo, teleskobuyla yaptığı incelemeler sonucunda Dünya nın Güneş etrafında dolandığını tesbit etmiştir. Teleskobun bulunması gök cisimlerinin özellikleri ve onların hareketlerinin daha net olarak anlaşılmasını sağlamıştır. Teleskoplar değişik boylarda üretilir. Küçük teleskoplarla Ay, gök taşları ve yakındaki gezegenler incelenebilir. Büyük teleskoplarla çok daha uzaktaki gök cisimleri ve yıldızlar gözlenebilir. Genelde teleskoplarda mercek kullanılır. Bunlar mercekli teleskoplardır. Bazı teleskoplarda mercekle birlikte ayna da kullanılır ya da sadece ayna kullanılır. Böyle teleskoplara aynalı teleskop adı verilir. Yeryüzünden teleskopla bulutlu havada gözlem yapılamaz. Ayrıca uzaydan gelen ışıklar atmosfere girince kırılır. Bu kırılma, gözlemde yanılmaya sebep olabilir. Bu engelleri aşmak için bilim insanları atmosfer dışına teleskop kurmayı planlamışlardır. Dünya etrafında bir uydu gibi yörüngeye oturtulacak bir teleskop, uzayın derinliklerinden gelen ışınları toplayacak ve net görüntüler elde edilmesini sağlayacaktır. Bu amaçla kurulmuş teleskobun adı Hubble Uzay teleskobudur. Bu teleskop 1990 da Discovery (Diskaveri) adlı uzay mekiği ile uzaya gönderilmiş ve Dünya nın çevresinde bir yörüngeye yerleştirilmiştir. Bilim insanları ayrıca uzaydan gelen radyo dalgalarını toplamak için radyo teleskoplar kullanmaktadır. Geniş bir çanak şeklindeki bu araçlar çukur ayna gibi davranıp gelen radyo dalgalarını odağında toplar. Burada radyo dalgaları elektrik sinyallerine dönüştürülerek bilgisayarlarda görüntüye dönüştürülür ve incelenir. Uzaydaki gök cisimlerini incelemeye yarayan alete teleskop adı verilir. Q COŞKU 299

289 Uzay Araştırmaları Gözlemevi (Rasathane) Uzayı gözlemlemek için kurulmuş, içinde gözlem aletleri bulunan binalara gözlemevi (rasathane) denir. Gözlemevleri şehir ışıklarından uzak tepelik yerlerde kurulur. Ülkemizde uzay araştırmalarının yapıldığı gözlemevlerinden bazıları; Kandilli Gözlemevi ve Deprem araştırmaları Enstitüsü, İstanbul Üniversitesi Gözlemevi Araştırma ve Uygulama merkezi, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Çanakkale W 18 Mart Üniversitesi Gözlemevi, Ege Üniversitesi Gözlemevi, Erciyes Üniversitesi Radyo Astronomi Gözlemevi, ODTÜ Gözlemevidir. Örnek 10 Bir sınıftaki dört öğrenci, öğretmenlerinin gösterdiği yandaki resmi inceliyor. Resimle ilgili farklı yorum ve açıklamalarda bulunan öğrencilerden hangisinin yorumu vanlış bilgi içerir? A) Bu bir yapay uydu olsa gerek! B) Bunlar insanlar tarafından yapıldıktan sonra uzaya gönderilirler. 1 KpyE:.: VK m «İ.- t.. M -** Sude JjL C) Özellikle teleko D) Diğer gezegenlere münikasyon alanında giderek yapıları haksıklıkla kullanılırlar. kında bilgi toplarlar. Uzay Araştırmalarında Kullanılan Araçlar Diğer gezegenlere uzay sondası adı verilen uzay araçları gönderilmiştir. Uzay sondaları gezegenlerin çok önemli görüntülerini çekip göndermektedir. Örneğin Satürn ün en güzel görüntüleri ilk olarak bu araçlarla elde edilmiştir. Bu araçlar Dünya dan yönetilmekte olup radyo dalgaları ile fotoğrafları Dünya'ya göndermektedir. Yapay uydular, insan eliyle yapılarak gezegenlerin yörüngelerine yerleştirilen araçlardır. Yapay uydular; Dünya'yı gözlemler, atmosferdeki değij şimleri belirler, radyo, TV, telefon iletişimini sağlar ve uzay çalışmalarına yardımcı olur. Uzay istasyonları, insanların içinde uzun süre kalıp araştırmalar yapabileceği büyük uydulardır. Uzayda araştırma yapmaya, Dünya'da yapılamayan deneyleri yer çekimsiz ortamda yapmaya yararlar. i Çözüm Sıla Leyla Ü M Resimdeki araç bir yapay uydudur. Uydular konuda da ifade edildiği gibi insan eliyle yapılarak uzaya gönderilen ve belli bir yörüngede dolanan araçlardır. Özellikle Dünya daki radyo, TV bilgi aktarımını, telsiz, telefon iletişimini sağlarlar. Ancak yapay uydular Güneş Sistemindeki diğer gezegenlere gönderilemezler. Leyla nın yorumu yanlış bilgi içerir. Sıra Sizde -11 Cevap D Aşağıdaki kavram haritasında numaralı yerlere gelmesi gereken ifadeleri kutudan bulup işaretleyiniz. Uzay araştırmaları Uzay mekiği Uzay istasyonu C C destek sağlar Yapay uydular i Uzay teknolojileri r _ ürünüdür COŞKU

290 Uzay Araştırmaları Uzayı incelemek için insanlar 18. yüzyıla kadar balonları kullandılar. Sonra roketler kullanılmaya başlandı. NASA (Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi - Amerika), Uzay Mekiklerini üretti(1981). Uzay mekikleri uzay istasyonlarına defalarca kenetlenebilir ve uzayda uzun süre kalabilir. Uzay mekikleri ile uzay istasyonlarına malzeme taşınır, yörüngelere uydular yerleştirilir, uydular onarılır, uzay seyahatleri yapılır. Örnek -1 1 o o <S> Uzaya gönderilen yukarıdaki araştırma amaçlı araçlardan hangilerinin içinde astronot bulunamaz? Çözüm Uzay istasyonu ve mekiklerde astronot bulunmaktadır. Araştırmalar bu uzay araçları içindeki astronotlar tarafından gerçekleştirilir. Uzay sondası atıldıktan sonra gittiği yerlerden sürekli mesaj ve bilgi aktaran insansız araçlardır. Uydular ise, insansız küçük araçlardır. Dolayısıyla uzay sondası ve yapay uyduda astronot bulunmaz. Kazanımlar Bu bölümü bitirdiğimde; 3.7 Astronotların uzayda pek çok alanda (fizik, kimya, biyoloji, tarım, eczacılık, balistik vb.) incelemeler yapan bilim insanı olduklarını, Ay a atılan ilk adım ın, uzak gezegenlere gidebilm e ve uzay araştırmaları bakım ından önem ini, Evrenin, uçsuz bucaksız olması nedeniyle uzay hakkında bilinen gerçeklerin sınırlı ve yeni araştırm alarla değişebilir olduğunu, Uzay çalışm alarına dayanarak ve hayal gücünü kullanarak geleceğe yönelik tahm inleri, 3.11 Uzay kirliliğinin sebeplerini ifade ederek bu kirliliğin yol açabileceği olası sonuçları, öğrenmiş olacağım. Uzay da İlk Adımlar Uzaya ilk araç 1957 yılında Ruslar tarafından gönderilmiştir. Sputnik 1 adlı bu uydu insansızdı te insansız uzay aracı Ay a inmiştir da uzay aracı Apollo 11 ile ilk kez insan Ay a inmiştir. Bu yolculuğa Neil Armstrong, Edwin Aldrin ve Michael Collins adlı astronotlar bir diğer ifadeyle kozmonotlar katılmıştır. Ay a ilk ayak basan astronot ise Neil Armstrong tur. Uzayda araştırma yapacak araç-! lar için ileri teknoloji ile aletler geliştirilmiştir. Dijital saatler, teflon, basınca dayanıklı uzay elbisesi, ısıya çok dayanıklı ve hızlı araçlar, radyasyondan koruyan araçlar bu teknolojinin ürünlerinden bazılarıdır. Uzayda Dünya dışında hayat ve bir canlı türü tespit edilememiştir. Uzayda su ve hava yoktur. Uzayda çalışanlar radyasyona dayanıklı özel elbise giyer ve özel yiyecek kullanırlar. Bilim insanları uzayda yaşam için şu ana kadar uygun bir alt yapı bulamamıştır. Uzayda yaşam, Mars gibi sıcaklığın nisbeten uygun olduğu bir gezegen ya da Ay yüzeyi üzerinde yaşamın mümkün olabileceği bir yapıyı araştırmacılar Arizona çöllerinde inşa edip araştırmalara başladılar. Biyosfer II adı verilen bu yapıda farklı habitat örnekleri bulunmakta ve bunların yaşam devamlılıkları üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Sekiz araştırmacının içinde yaşadığı Biyosfer II de havanın, suyun ve sıcaklığın kontrolü bilgisayarlarla yapılmaktadır. Uzay araştırmalarının başlangıcından bugüne kadar uzaya fırlatılan araçların kendileri veya parçaları daha sonra çöp haline gelmektedir. Dünya etrafında biriken bu çöpler Dünya ya düşüp bizim için tehlikeli olabilir. Ayrıca çöpler kendi aralarında yoğun bir şekilde çarpışabilir ve kullanılmakta olan uydular ve uzay istasyonları zarar görebilir. Bazen uzay araştırmaları sırasında kazalar da yaşanmıştır. Sıra Sizde 12 n Aşağıdaki uzayla ilgili ifadelerden hangileri doğrudur? I. Dijital saatlerden, mutfak eşyalarına kadar birçok eşyanın üretimi Biyosfer II de yapılmıştır. II. Uzayda kirlilik Dünya daki karbondioksit gibi zararlı gazların uzaya yayılmasıyla başladı. III. Uzayda, Güneş sistemindeki birçok yerde insan yaşamı mümkün olabilir. 0 COŞKU

291 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Uzay Araştırmaları Kazanım Pekiştirme -1 0 Aşağıda verilenler ile bunları gerçekleştiren kişileri eşleştiriniz. Kazanım Pekiştirme -12 Aşağıdaki soruları cevaplayarak bulmacayı tamamlayınız. 1. Dünya dışındaki boşluk 11. Astronot İlk Ay haritasını çizmiştir. Jüpiter'in 4 uydusu olduğunu tespit etti. Galileo 2. Gök taşı 3. İnsansız uzay aracı 4. Gözlem evi 5. Uydumuz 6. Ay ın deniz suları üzerindeki etkisi 7. Bize en yakın yıldız 12. Uzay teleskobuna verilen ad 13. Bir takımyıldızı 14. Güneş in dahil olduğu gök cismi grubu 15. Gökyüzünün gözlemlenmeye başlandığı ilk optik araç Ali Kuşçu 8. Güneş e en uzak gezegen Ali Kuşçuyu İstanbul'a davet eden kendisi de bilgin olan Padişah 9. Dünya nın ikizi 10. Gökada Fatih Sultan Mehmet Kazanım Pekiştirme -11 Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla doldurunuz. 1. İnsanlar eski zamanlardan beri gözlemlemiştir. 2. Gökyüzünün daha iyi gözlenmesini sağlayan teleskopların... v e...türleri vardır. 3. Gökyüzünü gözlemlemek için kurulan tesislere rasathane ya da...denir. 4. Diğer gezegenlere bilgi toplamak amaçlı gönderilen insansız uzay araçlarına uzay... denir. 5. Uzay istasyonlarında Dünya da yapılamayan...yapılır. 6. Yapay...insan eliyle yapılarak Dünya nın yörüngesine oturtulmuştur. 7. Bilim insanları, mini bir Dünya olarak... yi tasarlayarak 2 yıl kadar içinde yaşamışlardır. Q COŞKU

292 UZAY ARAŞTIRMALARI KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Uçsuz bucaksız gökyüzü tarih boyunca insanların ilgisini çekmiştir. Uzay çalışmalarının bugünkü seviyesine ulaşması, ilk insanların gökyüzüne olan merakı ile başlamıştır. Gökyüzünde meydana gelen gök cisimleri hareketleri, insanların astronomi ilmini oluşturmasına neden olmuştur. İlk insanların gökyüzünü gözledikleri taş ve parşömenlere çizdikleri resimlerden anlıyoruz. Yukarıda verilenlerden kaç tanesi doğrudur? A) Bir B) İki C) Üç D) Dört 5. Yapay uydular Uzay sondaları Uzay istasyonları Yukarıdaki uzay teknolojilerine ait araçlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Uzay teknolojisi gelişmiştir. B) Pahalı kurulumlardır. C) Uzay kirliliği oluşturmuştur. D) Yıldız savaşlarına sebep olmuştur. 2. Gökyüzü gözlemleriyle elde edilen bilgilerin bilimsel çalışmalara dönüşmesi, aşağıdakilerden hangisi ile başlamış olabilir? A) Ateşin bulunması ile B) Yıldız haritalarının çizilmesi ile C) Teleskobun keşfi ile D) Gezegenlerin keşfi ile 6. Uluğ Bey Kadızade Rumi Gayaseddin Cemşid Ali Kuşçu Yukarıdaki tarihi şahsiyetlerden kaç tanesi, gök bilimine katkısı olan bilim insanlarındandır? A) Bir B) İki C) Üç D) Dört 3. İnsanlar çok eski tarihlerden beri gökyüzünde yaptıkları gözlemlerle elde ettikleri bilgileri günlük hayatlarında kullanmışlardır. Aşağıdakilerden hangisi bunlardan biri değildir? A) Takvimler oluşturmuşlardır. B) Zamanı belirlemede kullanmışlardır. C) Yön bulmada kullanmışlardır. D) Maden araştırmalarında kullanmışlardır. Dürbün Mercekli teleskop ı\/ Aşağıdakilerden hangisi, ilk insanların gökyüzünü incelediğine dair bize bilgi veren delillerden biri değildir? A) Parşömen kağıtlarına çizilen yıldız haritaları B) Taşlara çizilen gök cisimleri resimleri C) Piramitlere çizilen gezegen resimleri D) Fosiller Hubble uzay teleskobu Radyo teleskop Yukarıdakilerden hangisi bir teleskop çeşidi olarak yanlış adlandırılmıştır? A) B) II C) III D) IV

293 Uzay Araştırmaları (3 8. Uzay bilmecesi ünitesinde öğrendiğimiz bazı yeni terimlerin eş anlamlıları aşağıda verilmiştir. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisinin eş anlamı yanlış verilmiştir? A) Astronot - kozmonot B) Takımyıldızı - kuyruklu yıldız C) Gökada - galaksi D) Astronomi - gök bilimi yy. da yetişmiş, devrin büyük alimlerinden astronomi ve matematik dersi alan, Uluğ bey tarafından Semerkant Rasathanesine müdür olarak atanan, Fatih külliyesine bir Güneş saati yapan ve Ay ın ilk haritasını çıkaran bilgin aşağıdakilerden hangisidir? A) Kadızade Rumi B) Ali Kuşçu C) Gıyaseddin Cemşid D) Muinuddin Kâşi 9. Teleskobun icadıyla gökyüzü hakkında daha fazla bilgi elde edilmeye başlandı. Teleskopların aynalı, mercekli, radyo teleskopları olmak üzere çeşitleri vardır. Yeryüzündeki teleskoplar atmosfer olaylarından olumsuz etkilenir. Atmosferin olumsuz etkilerini önlemek, ama- cıyla uzaya gönderilen teleskoba Hubble J* uzay teleskobu adı verildi. Yukarıda verilen bilgilerden kaç tanesi doğrudur? o' u 12. Bilim adamlarının Biyosfer II adlı yaşam ortamını oluşturmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir? A) Canlı çeşitliliğini artırmak B) Uzayda kurulabilecek bir yaşam ortamının modelini geliştirmek C) Dış dünyadan bağımsız yaşamak D) Kapalı ortamda deneyler yapmak A) Bir B) İki C) Üç D) Dört 13. Uzay araştırmalarında ilk kullanılmaya başlanan ve günümüzde çok gelişmiş modelleri olan araç aşağıdakilerden hangisidir? Dünya çevresinde haberleşme ve meteoroloji maksatlı olarak dolanan insan yapımı araçlara ne ad verilir? A) Ay C) Uydu B) Uzay mekiği D) Astronot Teleskop 304> 0 COŞKU

294 GÜNEŞ SİSTEMİ ve ÖTESİ: UZAY BİLMECESİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Samanyolu -> Güneş sistemi -> Dünya Tekin yukarıdaki kavramlarla bir küme modeli oluşturacak olursa bunu aşağıdakilerden hangisi gibi yapmalıdır? x # «y z Birlikte gökyüzünü gözleyen üç öğrenci bazı yorumlar yapıyor. X ve Y nin gökyüzündeki konumları hiç değişmiyor. Öyleyse X ve y yıldız olabilir. Y nin ışığı kesintisiz geliyorsa Y yıldızdır. X in ışığı titrek, Y nin ise kesintisiz geliyor. Öyleyse X yıldız, Y gezegen olabilir A ylin Buna hangi öğrencilerin yorumları doğrudur? A) Ali ve Aylin B) Ali ve Haşan 2. Kutup yıldızı Kuyruklu yıldız Dünya Güneş Büyükayı Yukarıdakilerden hangileri tek bir yıldızdır? A) Kutup yıldızı ve Güneş B) Kutup yıldızı ve Kuyruklu yıldız C) Kutup yıldızı ve Büyükayı D) Kuyruklu yıldız ve Dünya C) Ali, Haşan ve Aylin D) Haşan ve Aylin Güneş e en yakın yıldız olan.. J... ın uzaklığı ışık yılıdır. Yukarıdaki cümleyi doğru olarak tamamlayan kelimeler sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir? A) Proksima - 4,2 C) Kutup yıldızı - 4,2 B) O rion-2,8 D) Halley - 3,1 3. Işık yılı biriminin ölçtüğü büyüklük aşağıdakilerden hangisidir? 6. Dünya mızdan kırmızı renkte görülen yıldızların sıcaklığı aşağıdakilerden hangisidir? A) Uzunluk B) Zaman A) Çok sıcak B) Sıcak C) Hız D) Alan C) Soğuk D) Sönmüş Q COŞKU 305

295 Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi 7. Satürn ün halkalarının yaklaşık her 15 yılda bir Dünya dan görülememesinin sebebi, aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Satürn ün halkalarının her 15 yılda bir defa yok olmasıdır. B) Her 15 yılda bir Dünya nın, Satürn ün halkalarıyla aynı düzleme gelmesidir. C) Neptün gezegeninin her 15 yılda bir Dünya ile Satürn arasına girmesidir. D) Ayın etkisiyle Dünya da gerçekleşen gelgit olayıdır. Gezegen ismi Gezegenlerin büyüklüğü Uydu sayıları Halkası Merkür En küçük gezegen Yok Yok 1 Dünya ile aynı büyüklüktedir Yok Jüpiter 2 63 tane 3 Yok Gezegenlerle ilgili şekildeki tabloyu yapan Yasemin tabloda 1, 2 ve 3 yerlerini boş bırakmıştır. Buna göre, boş bırakılan bu yerlere gelmesi gerekenler, aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? Güneş ^ ^ A) Venüs Üçü arasında en yok büyük gezegendir. B) Mars Venüs ile aynı yok büyüklüktedir. C) Venüs Gezegenlerin en var büyüğüdür. D) Uranüs En küçük üçüncü var gezegendir. Yukarıdaki şekilde Güneş sisteminde Güneş e en yakın ilk iki gezegen (K ve L) çizilmiştir. Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) K gezegeni Merkür dür. B) L gezegeni Venüs tür. C) Güneş L yi K den daha çok ısıtır. D) Gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli değişir. 9. Güneş sistemindeki gezegenler belirli yörüngelerde hareket ederler. Güneş sistemindeki gezegenlerin sıcaklıklarıyla Güneş e olan uzaklıkları arasında bir ilişki vardır. Dünya dışındaki evren parçasına uzay denir. Güneş e en yakın gezegen Mars, en uzak gezegen Satürn dür. Yukarıda verilenlerden kaç tanesi yanlıştır? A) bir B) iki C) üç D) dört 11. Güneş sisteminde kaç gezegen vardır? A) 6 B) 7 C) 8 D) p S g GökVüzünde Ç'Plak gözle göremediğimiz gök cisimleri var mıdır? Tüm gök cisimleri aynı özellikte midir? Çıplak gözle görebildiğimiz yıldız var mıdır? < Tüm gök cisimleri kendi ışıklarını kendileri mi üretir? Yukarıdaki sorulara doğru olarak verilen evet ya da hayır cevaplarının sayısı aşağıdakilerden hangisindeki gibidir? Evet Hayır A) 4 0 B) 3 1 C) 2 2 D) COŞKU

296 GÜNEŞ SİSTEMİ ve ÖTESİ: UZAY BİLMECESİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ 1. Kirli dev kartoplarına benzetilen gök cismi aşağıdakilerden hangisidir? A) Kutup yıldızı B) Kuyruklu yıldız 4. 0{çözüm Evrenin Dünya dışındaki kısmına denir. C) Meteor D) Ay 6üneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu gök adasının kolu 2. Gezegenlerin uydu sayıları farklı fa rk lıdır. Dünyamızın biricik uydusu Ay'dır. Satürn'ün 56 uydusu, Uranüs'ün 22 uydusu te spit edilm iştir. En büyük gezegen Jüpiter'in etrafında Satürn'ün uydu sayısından 7 fazla uydu vardır. Neptün'ün ise Uranüs'ün uydu sayısından 9 eksik uydusu tespit edilm iştir. Sahip oldukları uydu sayılarının sütun grafiğini çizen Levent, K, L, M gezegenleri olarak hangi gezegenleri göstermiştir? Uydu sayısı K L M A) Jüpiter Satürn Neptün B) Jüpiter Uranüs Neptün C) Satürn Neptün Dünya D) Jüpiter Satürn Uranüs M Gezegen Samanyolu gibi bir gök adadır. Yukarıdaki eşleştirme etkinliğinde K, L, M kutularına yazılması gerekenler aşağıdakilerden hangisidir? 5. Astronomi birimi (AB) adı verilen uzaklık ölçüsü için hangi iki gök cismi arasındaki uzaklık esas alınmıştır? A) Ay - Dünya C) Güneş - Dünya K L M A) Güneş sistemi Evren Orion B) Andromeda Uzay Avcı C) Orion Boşluk Çoban D) Halley Çevre Andromeda B) Ay - Güneş D) Güneş - Jüpiter 3. Isı ve ışık yayarlar. Doğar, büyür ve ölürler. Sıcaklıklarına göre farklı renklerde görülürler. Yukarıdaki bilgiler, hangi gök cismi ile ilgili verilmiştir? A) Gezegen B) Yıldız 6. Yıldız Gezegen Uydu Meteor Kuyruklu yıldız Takımyıldızı Yukarıda verilenlerden kaç tanesi Güneş sistemindeki gök cisimlerindendir? C) Meteor D) Gökada A) 3 B) 4 C) 5 D) 6 0 COŞKU 307

297 Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi ı z j s a 7. Soru I. Gelgit olayının sebebi nedir? Cevap Ay ile Dünya ve Güneş ile Dünya arasındaki çekim kuvveti gelgit olayına sebep olur. 10. Aşağıdakilerden hangisi bir gök cismi değildir? '; W Ayın hangi evrelerinde gelgit olayı en belirgin hâlini alır? Yeniay ve Dolunay Güneş Herhangi bir yerde gelgit olayı hergün aynı süratle gözlenebilir mi? Hayır. Çünkü Dünya ile Ay aynı yönde döndüğünden gelgit bir önceki günde daha geç oluşur. Haberleşme uydusu Gökada Yukarıda soru ve bu sorunun karşısında cevaplar verilmiştir. Buna göre, hangilerinde verilen cevap doğrudur? A) Yalnız B) Yalnız I C) Yalnız D) I, II ve 0 8. Teleskop ile bakıldığında K yıldızı sarı, L yıldızı beyaz ve M yıldızı kırmızı renkte gözleniyor. içözüm Buna 9öre yıldızların en sıcaktan en soğuğa sıralanışı nasıl olur? A) K, L, M C) M, K, L B) L, K, M D) K, M, L Güneş sistemindeki üç gezegenin yörüngeleri şekildeki gibi veriliyor. Buna göre, bu yörüngeler aşağıda verilen hangi gezegenlere ait olabilir? I II III 9. Dünya mıza en yakın gök cismi aşağıdakilerden hangisidir? A) Dünya Jüpiter Neptün B) Venüs Dünya Merkür C) Dünya Venüs Mars D) Jüpiter Dünya Mars Venüs Kutup Yıldızı 12. Daima kuzeyde olması nedeniyle geceleri yön bulmaya yardım eden gök cismi aşağıjg f e dakilerden hangisidir? (çözüm A) Kutup yıldızı B) Ejderha C) Halley kuyruklu yıldızı D) Orion Q COŞKU

298 GÜNEŞ SİSTEMİ ve ÖTESİ: UZAY BİLMECESİ ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ İfe : i l Işık kaynağı değildir. 2. Yaşam enerjisine göre rengi değişir. 3. Isı ve ışık kaynağıdır. 4. Dünya dan bakıldığında yeri değişmez. 5. Elips yörüngede dolanırlar. Yukarıdaki özelliklerden gezegenlere ( ) ve yıldızlara ( ) ait olanlar aşağıdakilerin hangisinde doğru gruplandırılmıştır? A) B) D) Biyosfer II olarak bilinen yapı nerededir? A) Dünya da B) Mars ta C) Venüs te D) Merkür de 4. Bir sınıfta bulunan öğrencilerden 10 tanesi Güneş modeli oluşturuluyor. Ayşe, Güneş i temsil ederken, arkadaşları da gezegenleri temsil ediyor. Arkadaşlarından birisi kendisini şu şekilde tanıtıyor. Güneş e olan uzaklığa göre sekizinci gezegenim. Açık yeşil renkte görülürüm. Uranüs ün ikizi gibiyim. 13 uydum tespit edildi. Hiç halkam yoktur." Buna göre, bu gezegen hangisidir? A) Uranüs B) Jüpiter C) Neptün D) Satürn 2. Gezegenler etrafında dönen gök ) O -o -^ QC^Q cisimlerdir. Yıldız ve g «e' aenlerden oluşan J Işık yf/f dev sistem Işığın bir yılda aldığı yol cinsinden O uydu b irim İlgili kutular eşleştirilmesi sonucu oluşan görünüm aşağıdakilerden hangisi gibi olur? 5. Ahmet : Meteorlar kuyruklu yıldızlardan ayrılan parçalardır. Kadir Filiz : Meteorlar, Ay ve Dünya gibi gök cisimlerine çarparak çukurlar oluşturabilir. : Atmosfere giren her meteor Dünya ya ulaşır. Duygu : Yeryüzüne düşen meteorlara gök taşı denir. Meteorlar hakkında bilgiler veren yukarıdaki öğrencilerden hangisi yanlış bir bilgi vermiştir? A) Ahmet C) Filiz B) Kadir D) Duygu 6. Aşağıdaki gezegenlerden hangisinin halkası yoktur? o-o» mç çozu m [çözüm A) Merkür C) Uranüs B) Satürn D) Jüpiter 0 COŞKU

299 Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi 7. Dört öğrenci Merkür gezegeninin gözlem şartını şu şekilde söylüyorlar. SA Güneş'e en uzak gezegendir. A su d e Çıplak gözle görülmesi ancak Güneş ufkun hemen altındayken mümkün olabilir. Merkür, Mart ve Nisan aylarında akşam yıldızı, Eylül ve Ekim aylarında ise sabah yıldızı olarak görülebilir. Küçük teleskoplarla bakıldığın- ] da yoğun, beyaz bir cisim halinde görülür. A y n u r Ayşe Buna göre, hangi öğrencinin söylediği yanlıştır? 10. Güneş e en uzak gezegen Güneş'e en yakın gezegen Yuvarlanan bir varil gibi hareket eder - 1 Merkür Güneş sisteminin en büyük gezegenidir - 3 Ayşe gezegenler ile ilgili şekildeki tabloyu hazırlıyor. Buna göre, tabloda boş bırakılan 1, 2 ve 3 yerine aşağıda verilenlerden hangisi gelmelidir? A) Neptün Uranüs Jüpiter B) Neptün Satürn Mars C) Uranüs Jüpiter Nepton D) Dünya Venüs Uranüs 2 A) Ayfer C) Asude B) Aynur D) Ayşe 11. Aşağıdakilerden hangisi, Güneş, Ay, Halley kuyruklu yıldızı için söylenebilecek bir ortak özelliktir? 8. Aşağıdakilerden hangisinde verilen bilgi yanlıştır? A) Kuyruklu yıldız aslında bir yıldız değildir. B) Göktaşının yeryüzüne düşen parçasına meteor denir. C) Yıldız gruplarına takımyıldızı denir. D) Gezegenler ısı ve ışık kaynağı değildir. A) Gözle görülebilirler. B) Işık kaynağıdırlar. C) Uyduları vardır. D) Takım oluştururlar. 12. Güneş sistemindeki gezegenlerin Güneş e uzaklıkları astronomi birimi adı verilen bir uzaklık ölçüsü birimiyle ifade edilir. Buna göre, bu uzaklık ölçüsü için; 9. Yandaki tabloda uydusu ve halkası olan gezegen- [çözüm e rjn karşısındaki kutular boyandığında kutuların görünümü aşağıdakilerden hangisi gibi olur? Venüs Dünya Jüpiter Neptün Uydu Halka Ayın Dünyaya uzaklığıdır. F erhat Işığın bir yılda aldığı yoldur. mr Derya Dünyanın Güneş'e uzaklığıdır \ A li 4? Ay'ın Güneş'e uzaklığıdır. Buna göre, hangi öğrencinin söylediği doğrudur? A) Ferhat ınki C) Fatih inki B) Ali ninki D) Derya nınki Q COŞKU

300 Cevap Anahtarı

301 Cevap Anahtarı «i Vücudumuzda Sistemler SİNDİRİM SİSTEMİ Sırf? Sizde Cevap Anahtarı 1. B 2. C 3. C 4. A 5.C Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 1 Kazanım Pekiştirme 2 :1. Fiziksel (Mekanik) Sindirim : Yapar 2. Fiziksel (Mekanik) Sindirim : Yapar 3. Fiziksel (Mekanik) Sindirim : Yapar 4. Fiziksel (Mekanik) Sindirim : Yapmaz Kimyasal Sindirim: Yapar Kimyasal Sindirim: Yapar Kimyasal Sindirim : Yapar Kimyasal Sindirim : Yapmaz Kazanım Pekiştirme 3 : 1. Adım Ağız 2. Adım Mide 3. Adını: İnce bağırsak 4. Adım Yemek borusu 5. Adım Karaciğer 6. Adım Yutak 7. Adım Kalın bağırsak 8. Adım Pankreas Görevim : Çiğneme ile fiziksel sindirimi ve tükürük içerisinde bulunan enzimlerle karbonhidratlann kimyasal sindirimini gerçekleştirim. Görevim : Kasılıp gevşemeyle fiziksel sidirimi ve mide özsuyu içindeki enzimlerle proteinlerin kimyasal sindirimini gerçekleştiririm. Görevim Yağların fiziksel sindirimini, karbonhidratlar, proteinler ve yağların kimyasal sindirimi ile sindirilmiş bu besin içeriklerinin kana emilimini gerçekleştiririm. Görevim : Besinleri kaslar yardımıyla ağızdan mideye iletirim. Görevim Safra sıvısı üreterek ince bağırsağa gönderirim. Burada safra sıvısıyla yağları küçük parçalara ayırarak (fiziksel sindirim) yağların sindirimine yardımcı olurum. Görevim : Besinleri ağızdan yemek borusuna iletirim. Görevim : Su, mineral ve vitaminlerin kana emilimini gerçekleştiririm. Sindirilmemiş besin atıklarını anüse gönderirim. Görevim içerisinde karbonhidratların, proteinlerin ve yağların kimyasal sindirimini gerçekleştiren enzimlerin bulunduğu pankreas öz suyunu salgılar ve ince bağırsağa gönderirim. 1-B 2-B 3-A 4-D 5-B 6-D 7-D 8-C 9-C 10-C 11-D 12-B 13-D 14-D 15-C 16-C 0 COŞKU

302 Cevap Anahtarı # BOŞALTIM SİSTEMİ S*ra Sizde Cevap Anahtan 6. B Kazanım Pekiştirme 4 : 1. Adı : Üreter (İdrar borusu) Görevi : Böbreklerde oluşan idrarı, idrar kesesine taşır. 2. Adı : Böbrek Görevi : Kan içerisindeki zararlı atıkları ve üreyi süzerek idrar hâline getirir. 3. Adı : Üretra Görevi : İdrarın vücuttan dışarı atılmasını sağlar. 4. Adı : İdrar kesesi Görevi İdrarın belli bir süre depolanmasını sağlar. A B / ' \ B 0 Ş S' \ A L T I m ) C K E 0 D (Ü R E T E ç A F B G Ğ ( a T I k ) H B R <--- s D R i K L M N J I Ö A i E D Ö ( ü R E S P R B C Y K R S T U V Y Z R r > i A T A R D A M A R E Ğ L A R ş A B C D Ü K ^ J E i ş E (T E R L E M E ) R Z I F r " u R E T R A G H ( s Ü z Ü L M E, I J K Kazanım Pekiştirme 6 : 1. Karaciğer atardamarı 2. Karaciğer 3. Karaciğer toplardamarı 4. Böbrek atardamarı 5. Böbrek 6. Nefron 7. Üreter 8. İdrar kesesi 9. Üretra DENETLEYİCİ ve DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER Sıra Sizde Cevap Anahtan 7. D 8. A Kazanım Pekiştirme 7 0 COŞKU

303 Cevap Anahtarı f Kazanım Pekiştirme 8 : 1.C 2. D 3. B 4. A 5. A 6. A 7. D 8. D 9. A 10. A 11. B 12. C Kazanım Pekiştirme 9 : 1. Merkezi sinir sistemi 2. Omurilik 3. Omurilik soğanı 4. Beyin 5. Haraket ve denge merkezi 6. Merkezi sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlar 7. İç salgı bezleri 8. Hipofiz 9. Böbreküstü 10. Adrenalin 11. Tiroksin 12. İnsülin m u m 1-D 2-C 3-B 4-C 5-D 6-B 7-D 8-B 9-A 10-A 11-C m m ı ' c 2 a 3_d 4_a 5_B 6' b 7_a 8 d 9' 1 'B 11*C DUYU ORGANLARI ve SİSTEMLERİN SAĞLIĞI Sıra Sîzde Cevap Anahtarı { ) 9. D 10. A 11. C 12. B Kazanım Pekiştirme 10 : 1.D 2. B 3. E 4. G 5. A 6. F 7. C Kazanım Pekiştirme 11:1. Fiziksel 2. Fiziksel 3. Fiziksel 4. Kimyasal 5. Kimyasal Kazanım Pekiştirme 12 : 1. Karanlık ortam 2. Işıklı ortam 1-A 2-D 3-C 4-B 5-B 6-A 7-C 8-B 9-C füübi f f l ' ı Y g J 1-B 2-C 3-D 4-C 5-C 6-B 7-B 8-B 9-B 10-D 11-C 12-A 13-D 1-D 2-C 3-B 4-A 5-C 6-B 7-C 8-B 9-C 10-D 11-C 12-D 1-B 2-C 3-B 4-A 5-B 6-D 7-D 8-B 9-A 10-A 11-B 1-B 2-B 3-A 4-C 5-D 6-A 7-C 8-B 9-D 10-C 11-A 12-D 1-D 2-D 3-D 4-B 5-B 6-A 7-B 8-B 9-C 10-B 11-B 12-A 1-A 2-A 3-C 4-B 5-C 6-D 7-B 8-C 9-B 10-A 11-A 12-A 1-D 2-D 3-D 4-A 5-A 6-A 7-A 8-D 9-C 10-B 11-C 12-C 1-B 2-B 3-A 4-D 5-C 6-A 7-D 8-D 9-C 10-C 11-D â t l ı t a i m u m u 1-C 2-C 3-B 4-D 5-D 6-D 7-C 8-A 9-A 10-A 11-B 12-D 1-A 2-A 3-A 4-C 5-D 6-B 7-C 8-D 9-B 10-C 11-B 12-D 13-D 14-B 15-D 16-A 17-A 18-A Q COŞKU

304 Cevap Anahtarı UNITE Kuvvet ve Hareket Sıra Sizde Cevap Anahtarı 2. B 3. B Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 1 : Esnek olan : Paket lastiği, Bulaşık süngeri, Çelik tel, Silgi Esnek olmayan : Oyun hamuru, Cam macunu, Kek hamuru, Demir çivi Kazanım Pekiştirme 2: Kazanım Pekiştirme 3 : Kazanım Pekiştirme 4 : N, L, M, K Kazanım Pekiştirme 5 : 0-40 N m m ı ' c 2*c 3_B 4' s a 6' 7-A 8-D 9-C aiş ve ENERJİ Sıra Sîzde Cevap Anahtar? 4. C 5. D 6. D 7. B 8. B 9. D Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 6 : 1. İş 2. Enerji 3. Kuvvet 4. Joule 5. Kinetik 6. Potansiyel Kazanım Pekiştirme 7 : İş yapar: F3, F5 İş yapmaz: Fv F2, F4 Kazanım Pekiştirme 8 : Wx = F.x = 10.5 = 50J WY = F.x = 5.10 = 50 J Wz = F.x = = 200 J Kazanım Pekiştirme 9 : 1.D 2. D 3. V 4. D 5. D 6. Y 7. D 8. V i m 1-A 2-C 3-D 4-C 5-C 6-A 7-B 8-D 9-C 10-B 11-B 12-D 13-C 14-B 0 COŞKU 315

305 r - : r Cevap Anahtarı d Sıra Sizde Cevap Anahtarı ( f y 10 C 11. D 12. C 13. D Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 10 : 1. yönü 2. enerjiden 3. hareketli 4. kuvvetten 5. hareketli 6. dişlilerin 7. kama 8. kaldıraca 9. Palangalar 10. vida Kazanım Pekiştirme 11 : 1. Eğikdüzlem 2. Kama 3. Dişli 4. Vida 5. Çıkrık 6. Tekerlek 7. Palanga 8. Vinç Gizli basit makine : Kaldıraç Kazanım Pekiştirme 12 : Kuvvet Kuvvet Kuvvet Destek r Yük Yük Yük iuvvet Destell Yük Bstek 1-D 2-A 3-D 4-C 5-D 6-D 7-B 8-B 9-D 10-B 11-A 12-B aenerji ve SÜRTÜNME KUVVETİ r a S i z d e C e v a p A n a h t a rı ( 14 C 1-D 2-C 3-D 4-A 5-C 6-B 1-A 2-B 3-D 4-B 5-C 6-A 7-A 8-C 9-B 10-D 11-C «r a i 1-B 2-C 3-C 4-D 5-D 6-A 7-C 8-C 9-B 10-A CEBB 1-A 2-C 3-D 4-A 5-A 6-C 7-B 8-D 9-D 10-B 11-C C Q j B E l 1-A 2-D 3-C 4-D 5-C 6-D 7-B 8-D 9-C 10-C 11-C 12-D 13-D 14-D 15-C 16-D 17-D Q COŞKU

306 Cevap Anahtarı s UNITE yaşamımızdaki Elektrik Sıra Sizde Cevap Anahtarı 1.C 2 C 3. B 4. A 5. D 6. C 7 A I B 9. C Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 1 : Nötr, (-) yüklü, (+) yüklü, Nötr Kazanım Pekiştirme 2 : 1. İter, 2. Çeker, 3. Çeker Kazanım Pekiştirme 5: Yalıtkan ayak v Yalıtkan ayak rr~ 1 I Yalıtkan ayak Kazanım Pekiştirme 6: Yalıtkan 1-D 2-A 3-A 4-B 5-C 6-A 7-C 8-D 9-B 10-B 11-D 12-D 13-B 14-B 15-C 16-C 17-A 18-D ' 0 ELEKTRİK AKİMI NEDİR? Sıra Sizde Cevap Anahtan 10 A 11. B 12. B 13. C Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 7 : a COŞKU

307 C e va p A n a h ta rı Kazanım Pekiştirme 8 :... " yüklerin hareket yönü f akım \ akım x l yönü ) V. yönü J I. / 0 \ & yüklerin hareket yönü Kazanım Pekiştirme 9 : Akım (A) Gerilim (V) Direnç (Q) 1. ölçüm ölçüm ölçüm Kazanım Pekiştirme 10 : A3, A2, A1 Kazanım Pekiştirme 11 Kazanım Pekiştirme 12 : 1. Ampermetre, 2. paralel 3. gerilim, 4. direnç 5. ohm, a Bağımsız değişken Sabit tutulan değişken Bağımlı değişken ıpul sayısı, sayısı j Ampul parlaklığı, akım şiddeti 1-D 2-A 3-C 4-A 5-D 6-B 7-D 8-C 9-A 10-D 11-D aseri ve PARALEL BAĞLAMA Sıra Sizde Cevap Anahtarı 14. D 15. C B 17. C 18 C 19 C Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 13 : L, M / K K, L, M / L, M Kazanım Pekiştirme 14 : K, L, M Kazanım Pekiştirme 16 : 1. D 2. D 3. Y 4. D 5. D 6. Y Kazanım Pekiştirme 15 Telin bağian- j Sönen Parlaklığı i Parlaklığı değişdığı noktalar ' ampul f artan ampuf ; meyen ampul K - L K -M t N - M Hepsi K - N 1 f Kazanım Pekiştirme 17 : 1. Seri 7. Pil 2. Elektroskop 8. Akım 3. Negatif 2. Direnç 4. Yıldırım 10. Dünya 5. Nötr 11. Amper 6. Geri 12. Volt 1-A 2-D 3-C 4-A 5-D 6-C 7-B 8-A 9-D 10-C 11 -A C E Q D 1-C 2-B 3-C 4-D 5-D 6-A 7-C 8-D 9-B 10-B 11-C 12-D 13-D d i l i m i 1-B 2-D 3-D 4-B 5-B 6-D 7-D 8-C 9-D 10-A 11-B 1-D 2-D 3-D 4-B 5-D 6-A 7-C 8-B 9-B 10-C 11-A a ıiıtj ü i 1-B 2-A 3-D 4-A 5-D 6-B 7-B 8-A 9-B 10-B Q COŞKU

308 Cevap A nahtarı 0 ÜNİTE Maddenin Yapısı ve Özellikleri 0 ELEMENTLER ve SEMBOLLER Sıra Sizde Cevap Anahtan ( J ) 1. B 2. C Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 1 Kazanım Pekiştirme 2 Kazanım Pekiştirme 3 1. Elementler 2. sembollerle Bakır 1. D 2. V 3. D 4. D 5. Y 6. D a. Al b. N c. Ne d. C e. Ca t. Ag g. S h. I Ü!MKİ 1-D 2-D 3-A 4-B 5-C 6-C 7-B 8-D 9-B 10-C 11-D 12-C 13-D 14-C c ATOMUN YAPISI Sıra Sizde Cevap Anahtan ( î ) 3. C 4. D Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 4 Kazanım Pekiştirme 5 Kazanım Pekiştirme l.atom 2. proton - nötron 3. katman 4. Nötr 5. Bohr 1. Y 2. D 3. Y 4. D 5.Y 6. Y 7. Y HIMfefJ 1-C 2-A 3-D 4-C 5-A 6-B 7-B 8-C 9-A 10-C 11-A 12-D 13-B 14-D ELEKTRON DİZİLİMİ ve KİMYASAL ÖZELLİKLER Sıra Sizde Cevap Anahtan 5. B 6. D Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 7 : Mg 12 elektron Ca 20 elektron Kazanım Pekiştirme 8 : 1. sekiz 2. anyon 3. oktet 4. İyonlar 5. kükürt Kazanım Pekiştirme 9 : 1. D 2. Y 3. D 4. D 5. Y 1' 2' D 3*D 4' c 5*B 6 D 7*D 8*c 9' B 1 'B 11-c 12-B 13-D 14-B 0 COŞKU (319]

309 Cevap Anahtarı # KİMYASAL BAĞLAR Sıra Sizde Cevap Anahtarı 7. C Ölçme ve Değerlendirm e Cevap A nahtan Kazanım Pekiştirme 10 : 1. İyonik 2. İyonik 3. Kovalent Kazanım Pekiştirme 11 : 1. iyonik 2. kovalent 3. kristalli Kazanım Pekiştirme 12 : 1.Y 2. Y 3. D 4. D 5. Y C 1 M 1 1' 2' B 3 D 4' B 5-D 6-D 7-C 8-B 9-D 10-B 11-B 12-D abileşikler «e FORMÜLLERİ Sıra Sîzde Cevap Anahtarı 8. C 9. B Ölçme ve Değerlendirme Cevap A nahtan Kazanım Pekiştirme 13 : 1. molekül 2. formüller 3. bileşikler 4. NaCI Kazanım Pekiştirme 14 : 1.Y 2. D 3. D 4. D 5. D 6. Y Kazanım Pekiştirme 15 : 1 B 2"A 3' D 4 A 5*A 7"B 8 ^ 9_c 1 B 11-C 12-A 13-D akarişimlar»m w in mmwmxbm Sıra Sizde Cevap Anahtan 10 B 11 C 12. A 13. B Ölçme ve Değerlendirme Cevap A nahtan Kazanım Pekiştirme 16 : 1. Karışımlar 2. homojen 3. Çözeltiler 4. elektrolit 320 Q COŞKU

310 Cevap Anahtar? Kazanım Pekiştirme 17 : 1.D 2. Y 3. D 4. D 5. Y Kazanım Pekiştirme 18 : A. Bileşik B. Homojen C. Elektrolit D. Derişik 1-D 2-D 3-D 4-A 5-D 6-A 7-D 8-C 9-A 10-B 11-B 12-A 13-A 14-D Kazanım Pekiştirme 19 : K N 14» s e y ıı e i T: İ T k 1-B 2-B 3-A 4-B 5-B 6-D 7-C 8-D 9-D 10-B 11-C 12-D 13-A 14-B 15-B 1-C 2-C 3-C 4-C 5-B 6-D 7-C 8-A 9-D 10-A 11-D 12-A 13-C 14-B 15-C 16-C m m 1*A 2_a 3 c 4'c 5' 6 d 7_c 8_B 9*c ı 'c 11"C 12'B 13*B i4_c i5_c f ü B 1-C 2-D 3-C 4-D 5-D 6-C 7-A 8-B 9-D 10-A 11-B 12-D 13-D 14-B 1-C 2-D 3-A 4-C 5-A 6-D 7-B 8-D 9-A 10-C 11-D 12-C 13-B 14-C 15-B ^ C 2-C 3-C 4-A 5-D 6-C 7-D 8-B 9-D 10-C 11-A 12-C 13-C 14-D 15-D 16-A 17-B a COŞKU 321

311 Cevap Anahtarı (S ÜNİTE c 1 IŞIĞIN SOĞURULMASI Sıra Sizde Cevap Anahtarı 1. T. > T... > T 2. C Işık Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 1 : 1. D 2. V 3. D 4. D 5. Y Kazanım Pekiştirme 2 : Işık enerjisi Radyometre -» Hareket enerjisi Güneş enerjisi -> Güneş pilleri -> Elektrik enerjisi Güneş enerjisi -> Güneş ocağı -> Isı enerjisi Kazanım Pekiştirme 4 : i M. K II! L 6. D 7. Y 8. D 9. Y 10. D Kazanım Pekiştirme 3 : 1. Işık enerjisi 2. Radyometre Ş ifre : DÜNYA 3. Yansıma 4. Güneş g n n n 1-A 2-B 3-C 4-B 5-B 6-A 7-D 8-D 9-D BEYAZ IŞIK GERÇEKTEN BEYAZ MIDIR?... Sıra Sizde Cevap Anahtarı ( J ) 3. B C 5. D Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 5 I II III IV Mavi selefon : Siyah Siyah Siyah Mavi Sarı selefon : Sarı Kırmızı Yeşil Siyah Yeşil selefon : Yeşil Siyah Yeşil Siyah Kırmızı selefon: Kırmızı Kırmızı Siyah Siyah Kazanım Pekiştirme 6 : İlk eriyen K en son eriyen L buzudur. Çünkü K siyah zeminde, L ise beyaz zeminde durmaktadır. a. Sarı b. Mavi Kazanım Pekiştirme 8 : a)k, L, M, N c. Yeşil d. Kırmızı b) R 1-B 2-B 3-A 4-D 5-A 6-C 7-D 8-C 9-D 10-D G IŞIĞIN KIRILMASI Sıra Sizde Cevap Anahtarı ( ) 6. C Kırmızı Sarı Mor 7. B 8. D Mor en çok, kırmızı en az kırılır. Ölçme ve Değerlendirme Cevap A nahtan Kazanım Pekiştirme 9 : L > K M > N X > Y R > P Kazanım Pekiştirme 11 : Gelme açısı = 60 Yansıma açısı = 45 Kazanım Pekiştirme 10 : a : Gelen ışın c : Gelme açısı e : Normal Gelme açısı = 40 Yansıma açısı = 20 b : Kırılan ışın d : Kırılma COŞKU

312 Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 12 : k > l H > P a > B K X / P A K" Kazanım Pekiştirme 1 3 : C = G R > X V > U T > K H > N J > P Kazanım Pekiştirme 14 : 1.Y 2. D 3. D 4. V 5. D 6. D 7. D Kazanım Pekiştirme 15 : K - L : Doğru L* M: Doğru M - K : Yanlış L - K : Doğru Kazanım Pekiştirme 16 : Mor > Yeşil > Kırmızı Kazanım Pekiştirme 18 : k Kazanım Pekiştirme 17 : K : Mavi, Mor L : Sarı, Kırmızı 1-D 2-B 3-B 4-D 5-A 6-C 7-D 8-A 9-A 10-C Sıra Sizde Cevap Anahtarı 10. D 11 A Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 19 : II. III. Kazanım Pekiştirme 20 : a. Kalın kenarlı mercek Miyop b. İnce kenarlı mercek Hipermetrop Kazanım Pekiştirme 21 : a. d - / F I F Kazanım Pekiştirme 20 : Soldan sağa : 1. Mercek 2. Beyaz 3. Yakınsak 4. Kırmızı 5. Tamyansıma 6. Kamera Yukarıdan sağa: 7. Miyop 8. Siyah 9. İncekenarlı 10. Normal 11. Kırılma 12. Hipermetrop 13. Gelmeaçısı 1-D 2-C 3-C 4-B 5-D 6-C 7-C 8-D 9-C 10-A â ı l ı t B I 1-B 2-B 3-A 4-B 5-C 6-A 7-A 8-D 9-D 10-A 1-A 2-C 3-D 4-C 5-D 6-A 7-C 8-A 9-D 10-C 1-B 2-D 3-C 4-B 5-C 6-D 7-B 8-A 9-D 10-C «r a m 1-C 2-B 3-A 4-C 5-D 6-A 7-A 8-C E J H 1 1-A 2-D 3-B 4-C 5-B 6-A 7-C 8-B 1-C 2-A 3-B 4-C 5-D 6-C 7-B 8-B 9-C Q COŞKU

313 Cevap Anahtarı 0aUNITE İnsan ve Çevre EKOSISTEMLER D 2 B Ü! M M 1 1-B 2-A 3-C 4-A 5-B 6-A 7-B 8-A 9-B 10-A 11 B 12-A 13-D 14-C 15-A 16-B 1-C 2-B 3-B 4-A 5-C 6-A 7-D 8-C 9-B 10-A 11-D 12-A açevre SORUNLARI ve ETKİLERİ i Sıra Sizde Cevap Anahtan % ( ) 3. D d I M İ Ü M 1-D 2-D 3-D 4-C 5-C 6-C 7-D 8-A 9-A Kazanım Pekiştirme 1 : 1 Kutup çevresi ekosistemi 2. Deniz ekosistemi 3. Çöl ekosistemi 4. Orman ekosistemi Kazanım Pekiştirme 2 : 1 Kedi 2. Çürükçül bakteriler 3. Yılan 4. Balık 5. Çiçek 6. Tırtıl 7. Aslan Kazanım Pekiştirme 3 : 1.C 2. H 3. F 4. B 5. J 6. G 7. E 8. A D Kazanım Pekiştirme 4 : 1 Etçil tüketiçi 2. Üretici 3. Hepçil tüketici 4. Etçil tüketici 5. Etçil tüketici 6. Otçul tüketici «W 1-B 2-B 3-C 4-A 5-B G-C 7-C 8 * 9-D 1-C 2-A 3-A 4-B 5-A 6-B 7-D 8-C 9-C C 12-B d 2 Ü E B 1*B 2-B 3-B 4-B 5-C 6-C 7-D 8-C 9-A 10-A 11-A 12-A 1-D 2-D 3-B 4-D 5-D 6-C 7-A 8-B 9-C 10-A 11-C 12-D m m 1_A 2'a 3 4' 5*B e'b 7* 8-8 9'b ıo*c 11*B 12* İ ü i U U 1-C 2-C 3-C 4-D 5-C 6-D 7-A 8-B 9-D 10-B 11-D 12-C «t 1-D 2-B 3-A 4-A 5-C 6-D 7-D 8-A 9-D 10-C 11-D 12-D Q COŞKU

314 (Tircın» Cevap Anahtarı Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi GOK CİSİMLERİNİ TANIYALIM Sıra Sîzde Cevap Anahtarı 1. B 2 Yalnız 1 3. A D 6. D Ölçme ve Değerlendirm e Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 1 : Kazanım Pekiştirme 2 : Dünya Kazanım Pekiştirme 3 : Kendi ışığını yayar ' Gelen ışıkları yansıtır t Sıcaktır Soğuktur Güneş / Dünya Ay Halley / Kutup yıldızı Jüpiter / 1. D 2. D 3. Y 4. D 5. D 6. Y 7. D 8. Y 9. Y 10. D 11. Y 12. Y 1-A 2-A 3-A 4-C 5-B 6-B 7-D 8-B 9-B 10-B 11-D 12-C 13-D 14-A 15-C J B 8. A 9, Samanyolu gökadası, Avcı kolu, Güneş sistemi, 3. gezegen Ölçme ve Değerlendirm e Cevap A nahtan Kazanım Pekiştirme 5 : Evren, Uzay, Gök ada, Kazanım Pekiştirme 6 : Güneş Sistemi Kazanım Pekiştirme 7 : 2. çeyrek, 1. çeyrek, 3. çeyrek, 4. çeyrek Dolunay Dünya Yeniay 0 COŞKU (325j

315 Cevap Anahtarı 9 GÜNEŞ SİSTEMİ Sıra Sizde Cevap Anahtarı İ ( 2 ) 7- B 8. A 9. Samanyolu gökadası, Avcı kolu, Güneş sistemi, 3. gezegen Ölçme ve Değerlendirm e Cevap Anahtarı Kazanım Pekiştirme 8 : Kazanım Pekiştirme 9 : Bu sorunun birden fazla cevabı olabilir. İkisi şunlar olabilir. 1.K: Jüpiter L : Satürn M : Uranüs 2. K : Venüs L : Dünya M : Jüpiter Kırmızı gezegen 1 ' B 2 ~ A 3 A 4 ~ A 5-A 6-C 7-D 8-B 9-B 10-C Sıra Sizde evap Anahtarı \ 'p / 10 Yalnız II Uzay araştırmaları, II. Uzay mekiği, III. Uzay istasyonu 12. Hiçbiri Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan Kazanım Pekiştirme 10 : İlk Ay haritasını çizmiştir. Jüpiter in 4 uydusu olduğunu tespit etti. Ali Kuşçu yu İstanbul a davet eden kendisi de bilgin olan Padişah Ali Kuşçu Galileo Fatih Sultan Mehmet Kazanım Pekiştirme 11 : l gökyüzünü 2. mercekli / aynalı 3. gözlemevi 4. sondası 5. deneyler 6. uydular 7. Biyosfer-ll Kazanım Pekiştirme 12 : I.Uzay 2. Meteor 3. Sonda 4. Rasathane 5. Ay 6. Gelgit 7. Güneş 8. Neptün 9. Venüs 10 Galaksi 11. Kozmonot 12. Hubble 13. Orion 14. Yıldız 15. Teleskop 1-D 2-B 3-D 4-D 5-D 6-D 7-A 8-B 9-D 10-C 11-B m a m 1-D 2-A 3-A 4-A 5-A 6-C 7-B 8-C 9-A 10-C 11-C 1-B 2-A 3-B 4-B 5-C 6-C 7-D 8-B 9-B 10-C 11 -A 1-B 2-D 3-A 4-C 5-C 6-A 7-A 8-B 9-D 10-A 11-A Q COŞKU