GÜNEYDOĞU SORUNUNUN SOSYOLOJİK ANALİZİ

Transkript

1 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 1 BİLGE ADAMLAR STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ (BİLGESAM) GÜNEYDOĞU SORUNUNUN SOSYOLOJİK ANALİZİ (TEKNİK RAPOR) AĞUSTOS 2009 ANKARA

2 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 2 BİLGE ADAMLAR STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ (BİLGESAM) GÜNEYDOĞU SORUNUNUN SOSYOLOJİK ANALİZİ (TEKNİK RAPOR) Proje Yöneticisi M. Sadi BİLGİÇ Veri Analisti Salih AKYÜREK Raporu Hazırlayan M. Sadi BİLGİÇ Salih AKYÜREK Proje Ekibi Doç. Dr. Mazhar BAĞLI Müstecep DİLBER İlhan KOCAMAZ Onur OKYAR TEMMUZ 2009 ANKARA DİYARBAKIR HİZMET VAKFI

3 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 3 ÖNSÖZ 25 yılı aşkın bir süredir devam eden, bölge insanında ve bölgede görev yapan devlet görevlilerinde ve ailelerinde büyük bir travmaya neden olan ve büyük çapta ülke kaynaklarının heba edilmesine yol açan sorun terör boyutuyla biraz hafiflemiş olsa da, diğer boyutlarıyla devam etmektedir. Bugüne kadar sorunun çözümü için iyi niyetli gayretler gösterilmiş ise de çözüm arayışlarında bilimsel metotların kullanılmaması, olayın bütün yönleriyle ve gerçekçi bir şekilde kavranılmasını önlemiştir. Ayrıca mücadele esnasında verilen zayiatlar toplumda infiale neden olmuş, bunun da etkisiyle mücadele normal yörüngesinden çıkarak bambaşka bir düzlemde yürümeye devam etmiştir. Bu da hem sorunun kısa sürede çözülmesini önlemiş, hem de mücadele stratejisinin yan etkileri daha fazla travmatik sonuçlar doğurmuştur. Bugün gelinen noktada, sorun asıl sahipleri yerine üçüncü şahısların düşünce ve talepleri çerçevesinde gündeme getirilmekte, bu durum da konunun özünden sapmasına neden olmaktadır. Bunu önlemenin en kısa yolu bölge insanı adına konuşanların değil, bizzat bölge insanının ne düşündüğünün doğrudan araştırılmasıdır. Bazıları tarafından seçim sonuçları sorunla ilgili temel çerçeve olarak sunulmaktadır. Oysa seçimler bölgedeki gerçek resmi tam olarak yansıtamamaktadır. Çünkü çeşitli psikolojik, feodal ve siyasi etkenler ile menfaat hesapları seçimlerde halkın gerçek düşünce ve taleplerinin sandığa yansımasını önlemektedir. Dolayısıyla soruna alan araştırmalarıyla bölge insanından doğrudan elde edilen bilgilerden hareketle yeniden bakılması ve analiz edilmesi, doğru stratejiler ve çözüm önerileri için daha gerçekçi olacaktır. Konuyla ilgili bugüne kadar birçok çalışma yapılmıştır. Ancak bunların bir kısmı ayrılıkçı, diğer bir kısmı da devletçi bakışı temsil etmekte veya böyle algılanmaktadır. Bu yönüyle de objektif ve gerçekçi bir resim sunamamaktadır. Bugüne kadar sorunun çözülememesi yapılan bu çalışmaların objektifliği konusunda da fikir vermektedir. Bu çalışmayla; sorunun nedenlerini, etkilerini, toplumsal sonuçlarını ve geleceğe ilişkin dolaylı etkilerini analiz edecek bilgilere ulaşılması amaçlanmıştır. Her çalışmada olduğu gibi bu çalışmada da eksikler ve kusurlar bulunabilir. Ancak çalışma, çok zor bir alanda, çok zor bir konuda büyük özveriyle yürütülmüş bir araştırma ve olabildiğince objektif bir çalışma olma iddiasındadır. Araştırma; BİLGESAM ın kendi öz kaynakları yanında, Uluslararası Sivil Toplumu Destekleme Derneği (USİDER) ve Diyarbakır Hizmet Vakfı nın maddi katkılarıyla yapılmıştır. BİLGESAM olarak böyle önemli bir çalışmaya sağladıkları katkı nedeniyle USİDER e ve Diyarbakır Hizmet Vakfı na şükranlarımızı sunuyoruz. Ayrıca çalışmada büyük özveriyle görev yapan tüm arkadaşlara teşekkür ediyoruz. Dr. Atilla SANDIKLI BİLGESAM Başkanı İÇİNDEKİLER DİZİNİ ÖNSÖZ... 3

4 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 4 İÇİNDEKİLER DİZİNİ... 3 GİRİŞ... 6 BİRİNCİ BÖLÜM ARAŞTIRMA METODOLOJİSİ ARAŞTIRMA KAPSAMI VE SINIRLILIKLARI ARAŞTIRMA EVRENİ VE ÖRNEKLEM Araştırma Evreni Örneklem Seçim Metodu Örneklemin Temsil Ediciliği ARAŞTIRMA SORU KÂĞIDI (ANKET) ve uygulama Soru Kâğıdının Hazırlanması Pilot Uygulama Anketörlerin Seçilmesi Eğitilmesi ve Kontrolü Soru Kâğıdının Uygulanması Verilerin toplanması ve analizi Verilerin Toplanması ve Hazırlanması Veri Analizi ve Analiz Yöntemleri İKİNCİ BÖLÜM BULGULAR VE ANALİZLER Araştırmaya KatılanLARIN TANIMLAYICI İSTATİSTİKLERİ Dil ve Etnik Köken İstatistikleri Öğrenim Durumu İstatistikleri Hane Halkı Ekonomik Durum İstatistikleri İkamet ve Göç İstatistikleri Din ve Mezhep İstatistikleri Hane Halkı İstatistikleri Ailelerin Siyasi Durumu ve Devletle İlişki Boyutu Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Bulguları Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Soru ve Ölçek İstatistikleri Ayrımcılık Algısı Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Aidiyet Hissi Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Beraber Yaşama İsteği Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Toplayıcı / Birleştirici Faktörler Soru İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Ana Dile Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Sosyo-Demografik Değişkenlere göre Farklılaşması (Ana Dil Kürtçe-Zazaca) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının İl Gruplarına Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Gelir Duruma Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması PKK/ Öcalan a Bakış PKK/ Öcalan a Bakış Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi Diğer Ayırt Edici Soru İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutların Ana Dile Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Sosyo-Demografik Değişkenlere göre Farklılaşması (Ana Dil Kürtçe-Zazaca) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Üçlü İl Grubuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Hane Aylık Toplam Net Gelir Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması Devlete Güvenin Sosyo-Demografik Değişkenlere göre Farklılaşması (Ana Dil Kürtçe-Zazaca) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının İl Gruplarına Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Hanenin Aylık Toplam Net Gelirine Göre Farklılaşması... 73

5 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması Güven ölçeği Soru ve Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması AİLELERİN SİYASİ DURUMU VE ALGILARIN FARKLILAŞMASI Sorunlar ve Çözümlerine İlişkin Görüşler Sorunlar ve Çözümlerine İlişkin Soru ve Ölçek İstatistikleri Türkiye nin Temel Sorunları Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri PKK ya Katılma / Destek Verme Nedenleri Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler Kürtler İçin Bağımsızlık Talep Edenlerin Tanımlanması ve Eğilimleri (Ana Dil Kürtçe ve Zazaca Olanlar) ÜÇÜNCÜ BÖLÜM SONUÇLAR ve ÖNERİLER Sonuç Sosyo-Demografik Yapı Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği PKK/Öcalan ve DTP ye Güven/Bakış Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güven Sorunlar ve Bölge İnsanı Tarafından Getirilen Çözüm Önerileri Bağımsızlık / Federasyon / Kültürel Hak Talebi ve Etnik Bilinç Etnik ve Ayrılıkçı Değişimi Etkileyen Faktörler Etnik Temelli Ayrılıkçı Eğilim Gösteren Kitlenin Genel Profili ÖNERİLER

6 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 6 GİRİŞ Farklı kesimler tarafından Kürt Sorunu, Güneydoğu Sorunu veya PKK Terörü gibi değişik isimlerle ifade edilen ve halen yaşanmakta olan sorun, Türkiye nin özellikle son yüzyılda karşı karşıya kaldığı en önemli problemlerinden birisi olmaya devam etmektedir. Sorun başlangıçta kendisini daha çok Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde hissettirmiş, ancak çoğunlukla ekonomik nedenlere dayanan göç ve buna bağlı olarak özellikle büyük şehirlerde göç ile oluşan mahallelerin etkisiyle, zamanla mekân olarak genişlemeye ve farklılaşmaya uğrayarak tüm Türkiye yi etkisi altına almıştır. Diğer yandan; niteliği itibariyle yakın zamana kadar daha çok bir güvenlik meselesi olarak ele alınmış olan sorunun ekonomik ve sosyolojik boyutları, çözüm üretilmese de daha fazla tartışılmaya başlanmıştır. Geçen yüzyıla bakıldığında Osmanlı Devletinin son dönemlerinden itibaren gündeme gelmeye başlayan etnik kimlik tartışmaları ve milliyetçilik sorunu başlangıçta daha çok bölgedeki bazı aşiret liderlerinin kontrolünde, feodal eksenli başkaldırı hareketleri şeklinde cereyan etmiştir. Bu özelliğinden dolayı, olaylar genelde uzun süreli olmamıştır. Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasından sonra da değişik tip ve kapsamda bölgesel isyanlar yaşanmış, 1940 lara doğru Dersim isyanlarıyla bölgedeki huzursuzluk kendisini tekrar ciddi ölçekte hissettirmiştir yılında yapılan baskınlarla başlayan son süreçte, çok sayıda can ve mal kaybı yanında çok büyük miktardaki ekonomik kayıpla halen sürmekte olan en acı verici dönem yaşanmaya başlanmıştır. Ayrıca olayların kısa sürede sona ermemesi, uluslararası kamuoyunun da ilgisini çekmiş ve Türkiye ile hesabı olan ülkelerin doğrudan veya dolaylı destek sağlamaları sonucu sorun daha da karmaşık hale gelmiştir. Bugün bu sorun artık Türkiye coğrafyasının dışına taşmış, başka aktörlerin de dahil olduğu farklı boyutlara ulaşmıştır. Olayın uzun süre sadece bir terör ve güvenlik sorunu olarak algılanması ve terörün ve bölge sorunlarının sosyo-kültürel/ekonomi/politik yönleri görmezden gelinerek ve TSK ya havale edilerek büyük ölçüde güç kullanma eksenli çözüm stratejilerinin uygulanması, zaman içerisinde bölgede sosyolojik bir değişimin başlamasına da neden olmuştur. Başlangıçta sınırlı ve marjinal nitelikte olan sorun, giderek bölgede yaşayan insanlar arasında daha fazla taraftar bulmaya başlamıştır. Sorunda nitelik ve nicelik bakımından meydana gelen bu değişim, bugüne kadar uygulanan stratejilerde değişiklik yapılarak bilimsel tabanlı ve gerçekçi alan çalışmalarına dayanan yeni stratejilerin ve somut projelerin uygulanmasını bir zorunluluk haline getirmiştir. Bu nedenle bölgeye ve soruna ilişkin sağlıklı verilerin alan çalışmaları yoluyla üretilmesi önce sorunu doğru anlama sonra da çözüm üretme bakımından hayati önem taşımaktadır. Bölgedeki sorunun sosyolojik ve ekonomik temellerini göz ardı eden çözüm stratejileri ve yapılan hatalar bölgede meydana gelen toplumsal değişimi öngörülebilir olmaktan gittikçe uzaklaştırmıştır. Oysa toplumsal değişimin yönünü ve direncini görmeden yapılacak analizler ve bu analizlere dayalı çözüm stratejileri eksik kalmaya ve başarısız olmaya mahkûmdur. Bu nedenle toplumsal değişimin dinamiklerinin saptanması ve bu dinamikler ışığında bölgeyle ilgili adımlar atılması daha isabetli olacaktır. Diğer yandan toplumsal değişim dinamikleri ve bu değişimin ortaya çıkardığı demokratik ve kültürel hak talepleri ile çözüm stratejilerinin paralel bir çizgide olması hem sosyolojik perspektifin derinleşmesi hem de gerçekçi çözüm önerilerinin geliştirilebilmesi için uygun bir zeminin oluşmasına da katkı sağlayacaktır.

7 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 7 Bu araştırma esas itibariyle, soruna ilişkin reel bazdaki verileri ve mevcut toplumsal algılamaları bilimsel verilerle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Mevcut durum sorunun sadece bir terör sorunu olmadığını, PKK terörü bitmiş olsa dahi bölgede sosyolojik ve ekonomik boyutlarıyla insani bir sorunun devam edeceğini ortaya koymaktadır. Bu insani sorunun da; ekonomik problemler yanında, uzun süreden beri devam eden terör ve etkilerinden kaynaklanan post-travmatik sendromları gündeme getireceği açıktır. Daha çok Kürt kökenli vatandaşlar ekseninde hissedilen Güneydoğu sorununun sosyolojik boyutu diğer boyutlarından daha fazla etki ve etkilenme gücüne sahip olmakla birlikte bu güne kadar konunun politik yönü daha çok gündemde kalmıştır. Bunda etkili olan en önemli faktör bölgedeki bireylerin sosyalizasyon sürecinde yaşamış oldukları siyasal toplumsallaşmadır. Siyasal toplumsallaşma, sosyal toplumsallaşmadan farklı olarak bireyin siyasal aktör ve ajanlar üzerinden topluma uyarlanmasıdır. Sorunla ilgili kapsamlı bir saha çalışması yapılması ve bu çalışma sonucunda konuyla ilgili yeni tartışma alanları oluşturulması ve sorunun çözümüne katkıda bulunacak bilgi ve önerilerin kamuoyuyla paylaşılması birçok zorlukları da beraberinde getirecektir. Keza konuyla ilgili var olan ön kabullerin ve düşüncelerin sahadan elde edilen bilgilerle test edilmesi ve tartışılması da bir o kadar zor olacaktır. Ancak bütün bu zorluklara rağmen sorunun bu ve benzeri çalışmalarla daha çok gündeme gelmesi ve tartışılması kaçınılmaz bir zorunluluk olarak görülmektedir. Araştırma, temelde bölgedeki her kültürel hak talebinin bir bölünme iması içermediği ve kimlik arayışının özü itibari ile insani bir durum olduğu ve bu durumun göz ardı edilmesinin ciddi toplumsal sorunları beraberinde getirebileceği tezine dayanarak yürütülmüştür. Bu sorunun terör ile birlikte gündeme gelmesi ise sorunun hem anlaşılmasını hem de çözülmesini zorlaştırmakta ve doğal olarak karşılıklı güvensiz bir ortamın oluşmasına neden olmaktadır. Siyasi tercihlerden hareketle kişilerin sahip oldukları aidiyetlerin ve dünya görüşlerinin berrak bir biçimde anlaşıldığı veya ortaya konulduğu iddiası doğru değildir. Dolayısıyla siyasi tercihlerin yansıdığı seçim sonuçlarından hareketle bölgeye yönelik toplumsal tahlillerin yapılması gerçekçi sosyolojik analizler için yeterli değildir. Çalışmanın konusunu bu raporun adıyla Analizi şeklinde kısaca ifade edebiliriz. Güneydoğu Sorununun Sosyolojik Bu çalışmanın temel amacı; uzun bir süreden beri devam eden Güneydoğu sorununun nedenlerini, etkilerini, toplumsal sonuçlarını ve geleceğe ilişkin dolaylı etkilerini analiz edecek bilgilere ulaşmaktır. Yaşanan sorunun etkilerinin toplumsal ve siyasal hayata nasıl yansıdığı, etnik bilinci nasıl etkilediği ve bireylerin içinde bulunmuş oldukları koşullardan nasıl ve ne yönde etkilendiğini tespit etmek de çalışmanın ana amaçları arasında sayılabilir. Çalışma, konuyla ilgili genel ve özel olmak üzere iki temel hedefe sahiptir. Birincisi, sorunu anlamaya yönelik çalışmaları çeşitlendirmek ve entelektüel zenginlik sağlamak; ikincisi ise soruna çözüm arayışlarının bilimsel bilgi temelini ve dayanağını oluşturmaktır. Bu bağlamda, çalışma ile, bölgenin ve bölge insanının sosyal, ekonomik ve kültürel yapısını ortaya koymak, bu yapıdaki çeşitlenmeleri tanımlamak, insanların sorun algısı/tanımı ile birlikte aidiyet ve birlikte yaşama algılarını ortaya koymak ve bu algı ve eğilimlerin sosyo-demografik değişken ve katmanlara göre farklılaşmasını analiz etmek hedeflenmektedir.

8 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 8 BİRİNCİ BÖLÜM ARAŞTIRMA METODOLOJİSİ Bu bölümde, araştırmanın kapsam ve sınırlılıkları, çalışmada kullanılan veri toplama yöntemi, örneklem seçimi, kullanılan soru kâğıdı, ölçek ve değişkenler, verilerin analiz öncesi düzenlenmesi ve veri analiz yöntemi hakkında bilgiler verilmiş, araştırma ve araştırmanın aşamalarındaki uygulamalar hakkında açıklamalar yapılmıştır. 1.1 ARAŞTIRMA KAPSAMI VE SINIRLILIKLARI Araştırma kapsam bakımından birçok disiplinin kesiştiği bir alan olarak görülebilir. Ancak konunun sosyolojik bir olgu olduğu gerçeğinden hareketle temel bağlamın sosyolojik olması ve dolayısıyla da etnisite, kültürel çeşitlilik, aidiyet, kimlik ve toplumsal değerler ile toplayıcı ve dağıtıcı faktörleri kapsayan temel tartışmaları içermesi doğal görülmelidir. Aslında konuya tek disiplinli bir sınır çizmek pek kolay değildir. Ancak, her toplumsal olayın belli bir normatif kurala ve değer düzlemine dayandığını kabul etmek gerekir. Bu bağlamda etnik bilincin ve etnisitenin dayandığı temel toplumsal değerlerin ortaya konulması ve bu değerlerin yaptırım gücünün tespit edilmesi değerler sosyolojisi ve aynı zamanda da siyaset sosyolojisi ve hatta genel anlamda hukuk ile toplum ilişkisini konu edinen hukuk sosyolojisi çerçevesinde konunun değerlendirilmesi mümkündür. Konunun antropoloji ve psikoloji ile olan ilişkisini sosyoloji ortak paydasında buluşturma çabası belki çok iddialı olabilir. Ancak şurası açıktır ki etnik bilinç ve milliyetçilik doğrudan toplumsal davranış biçimlerini belirleyen kimi somut pratiklere dayalı bir alandan gelen referanslara da sahiptir. Konu her ne kadar birçok disiplini yakından ilgilendirmekte ise de, ne yazık ki yakın zamana kadar güvenlik konseptlerinin dışına çıkılabilmiş değildir. Konunun güvenlik boyutu da elbette çok önemlidir. Ancak bu boyutun baskın unsur haline gelmesi çözüm stratejilerinin üretilmesinde de etkili olmuş ve diğer boyutları, ön plana çıkması bir yana ikinci plana itmiştir. Gelinen noktada, güvenlik kaygılarını da dışlamadan konunun daha sivil bir alanda konuşulması ve tartışılması, bunun için de kapsamlı bir saha çalışması ile çeşitli disiplinlere ışık tutacak bilimsel veri temelinin hazırlanması zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Yeni politikalar belirleyebilmek ve buraya yönelik çalışmalar için gerekli alt yapıyı oluşturmak için yürütülmüş olan bu çalışma sonunda elde edilecek olan bilgilerle hayata geçirilecek olan projeler, devletin mevcudiyet nedenlerini de güçlendirecektir. Özetle konu, karmaşık ve kapsamlı bir etki ve etkilenme alanına sahiptir. Sorun, Türkiye nüfusunun % ini ilgilendiren büyük ölçekli bir sorundur ve Türkiye uzun yıllardan beri bu sorunla uğraşmaktadır. Bu süre içerisinde ciddi anlamda beşeri ve ekonomik potansiyelini heba etmiş ve bölge insanı da ciddi derecede bu travmadan etkilenmiştir. Araştırma alanı geniş kapsamlı bir alan olmakla beraber sayıca fazla bir örneklem üzerinden sorunla ilgili düşünce ve beklentilerin belirlenmeye çalışılması, yapılan araştırmaya hayati bir değer ve önem kazandırmaktadır.

9 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) ARAŞTIRMA EVRENİ VE ÖRNEKLEM Araştırma Evreni Araştırma, Kürtlerin ve Zazaların Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde yaşadıkları illerin büyük kısmı ile bölgeden göç edenlerin yoğun olarak yaşadıkları illerden İstanbul ve Mersin in göç İle oluşan mahallelerini kapsamaktadır. Güvenlik, uygulama zorluğu ve maliyet faktörleri dikkate alınarak söz konusu illerde sadece il ve ilçe merkezleri araştırma evreni kapsamına alınmıştır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde araştırma yapılan iller; Gaziantep, Diyarbakır, Şanlıurfa, Malatya, Mardin, Van, Kahramanmaraş, Muş, Adıyaman, Batman, Elazığ, Ağrı, Erzurum, Bitlis, Siirt, Bingöl, Tunceli illerinden oluşmaktadır. Şırnak ve Hakkari illeri de araştırma evreni içinde yer almasına ve planlanmış olmasına rağmen, uygulamanın 29 Mart 2009 Yerel Seçimleri öncesine rastlaması ve seçim atmosferinin oluşturduğu gergin ortamın doğurduğu güvenlik riskleri nedeniyle bu iki ilde ve Ağrı ilinin Doğu Beyazıt ve Diyadin ilçelerinde uygulama yapılamamıştır Örneklem Seçim Metodu Örneklem seçimi için öncelikle TÜİK kayıtları esas alınmak istenmiş ve TÜİK yetkilileri ile konu ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Bu görüşmeler sonunda; Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine göre bütün illerdeki hane adreslerinin veri tabanına yüklendiği ve TÜİK in örneklem belirleme yazılımının bu adresleri 100 lü gruplara ayırdığı ve istenen örneklem miktarına göre her gruptan tesadüfî yöntemle bir veya ihtiyaca göre daha fazla adresin seçildiği öğrenilmiştir. Araştırmanın temel amaçlarından birisi, yaş ve cinsiyet değişkenlerindeki farklılaşmayı saptamaktır. Araştırma yapılan bölgedeki sosyokültürel yapı dikkate alındığında hane adresi esaslı seçim yapıldığı takdirde, aile bireylerinin hane reisinin etkisi altında kalacağı ve her hanede arzu edilen her yaş grubundan yeterli birey bulunmasının pratik olarak mümkün olmayacağı görülmüştür. Yapılan çalışma bir seçim anketi olmadığından ve eğilimlerin tespitine dönük birçok hassas soruyu da içerdiğinden bireylerin özgür iradesinin yansıtılmasında sıkıntılar yaşanabileceği ve çalışma sonunda arzu edilen objektif ve gerçekçi sonuçlara ulaşılamayacağı değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeden hareketle TÜİK in hane adresi esasına dayalı sisteminin bu çalışma için uygun olmayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Bunun yerine en son nüfus sayımı dikkate alınarak her ilde 1/1000 oranında anket uygulanması kararlaştırılmıştır. İllerdeki uygulamalarda; il ve ilçe merkezlerinin gerçek nüfusları tespit edilerek anket uygulanacak miktarlar oranlı olarak dağıtılmıştır. İl ve ilçe merkezlerinde mahalle nüfusları belirlenerek bu oransal dağılım en alt düzeye kadar indirilmiştir. Uygulama esnasında mahallelerde alt bölümlere ayrılarak yeterli dağılım sağlanmıştır. Örneklem seçimi ise, en alt düzeye kadar indirilen kotalara (il-ilçe-mahalle-yaş-cinsiyet) uygun olarak ilgili mahalde rastgele olarak seçilen kişi veya adreslere gidilerek yapılmıştır. En alt düzeye kadar belirlenen oransal kotalara göre kadın ve erkek örneklem miktarları, gerçek nüfus yapısındaki yaş gruplarının oransal dağılımı dikkate alınarak bu yaş gruplarına göre dağıtılmıştır. Bölge, yapısı itibariyle genç bir nüfusa sahip olduğundan çocuk nüfusun oranı diğer yaş gruplarına ilave edilmiştir. Değerlendirmede 18 yaş ve yukarısı esas olmakla birlikte, bölgedeki politizasyonun erken yaşlarda başlaması nedeniyle sadece eğilimlerin tespiti amacıyla yaş arası nüfus grubu için de % 5 lik bir kota belirlenmiştir.

10 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 10 İstanbul ve Mersin illerinde özellikle göç İle oluşan mahalleler seçilerek bu tür yapılanmalardaki eğilimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu nedenle göç coğrafyası bir bütün olarak değil amaç doğrultusunda örneklendirilmiş ve incelenmiştir. Erzurum ilinde ise Kürtlerin yaşadığı yerler ile Türklerle Kürtlerin beraberce yaşadıkları ilçe ve mahallelerde anket uygulanmış, tamamen Türklerden oluşan yerlerde anket uygulaması yapılmamıştır. Bu şekildeki uygulama ile esas hedef kitle olan Kürtler ve Zazalar ile ilgili bilgiler derlenirken, hem parasal hem de zamanca tasarruf sağlanmıştır. Yukarıda belirtilen 3 il dışındaki diğer illerde, araştırma illerin bütününü ele alacak şekilde yapılmıştır. Böylece bu illerde yaşayan değişik oranlardaki ve değişik kaynaşma derecelerindeki farklı dil gruplarının eğilimleri ve düşüncelerinin de ayrıntılı olarak tespiti mümkün olmuştur. Bingöl merkezde ve bütün ilçelerinde örneklem seçimi yapılmış ve anketler uygulanmış, ancak PKK/Öcalan Sempatisinin daha yoğun yaşandığı küçük ilçelerin bir kısmında uygulanan 60 anket formu kaybolmuştur. Bu durumun il bazında yapılan analizlerde, Bingöl için mevcut algı ve eğilimlerin biraz daha olumlu çıkmasına neden olduğu değerlendirilmektedir. Bingöl de değerlendirmeye alınan örneklem sayısının çok az olması, söz konusu hatanın düzeltilmesini engellemiştir. Ancak kaybolan anketlerin toplam örneklem sayısı içerisinde çok küçük miktarda olması genel ve il gruplarında yapılan analiz sonuçlarını olumsuz olarak etkilememiştir Örneklemin Temsil Ediciliği Yukarıda ayrıntılı olarak açıklandığı üzere; illerin gerçek nüfusları, gerçek yaş grupları ve yeteri kadar cinsiyet kotası, gerçekçi ve yeterli bir dağılım sağlanacak şekilde belirlenip uygulandığından, örneklemin belirlenen ve uygulanan kotalar çerçevesinde yüksek düzeyde temsil edicilik özelliğine sahip olduğu değerlendirilmektedir. Çalışma evreninde hedeflenen bütün il, ilçe merkezlerine ait dağılım fazlasıyla sağlanmış bulunmaktadır. Değerlendirme ve analizlerde, dil grupları yanında, 15 farklı sosyo-demografik değişkendeki her bir kategoriye göre algı ve eğilimlerin analiz edilmiş olmasının, örneklem seçimi ve kotaların belirlenmesinde yapılmış olabilecek muhtemel hataları ortadan kaldırdığı değerlendirilmektedir. 1.3 ARAŞTIRMA SORU KÂĞIDI (ANKET) VE UYGULAMA Soru Kâğıdının Hazırlanması Soruların hazırlanmasında bölgedeki sosyolojik yapı ve değişimin tespiti, halkın bölgedeki temel sorunlara bakışı ve çözüm önerileri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırmada sosyo-kültürel, sosyo-ekonomik, sosyo-politik ve demografik yapı ile ilgili sorular da anket formuna ilave edilmiştir. Soruların belirlenmesinde, bölge yapısını iyi bilen uzmanlar ve çeşitli disiplinlerden bilim adamları ve akademisyenlerde faydalanılmıştır. Hazırlanan taslak soru kağıdı, iki kişilik bir ekiple bölgede yürütülen 15 günlük bir mülakat çalışması ile geliştirilmiştir. Anket formunun geliştirilmesi aşamasında yukarıda belirtilen uzman ekip ile altı defa toplantı yapılmıştır. Denek sayısının fazla olması ve veri girişindeki hataların önlenmesi maksadıyla sorular optik kartlara bastırılmış ve uygulamadan sonra veriler optik okuyucu vasıtasıyla bilgisayar ortamına aktarılmıştır.

11 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 11 Soruların hazırlanması safhasında soruların kodlanmasına yardımcı olmak üzere bir kod kitapçığı hazırlanmıştır. Bu kitapçığa sorularla ilgili olarak gerekli olan bütün bilgiler sıralanarak kodlanmış ve uygulama esnasında seçenekler bu kitapçığa göre işaretlenmiştir Pilot Uygulama Sorular hazırlandıktan sonra Diyarbakır ve Şanlıurfa da 200 ön uygulama yapılmıştır. Ön uygulamanın büyük kısmı özellikle politikleşme düzeyi yüksek olan Diyarbakır da yapılmıştır. Bu uygulamada anketörlerin bir kısmı büyük tepkilerle karşılaşmış, anket formları yırtılmış ve ajanlıkla suçlanmışlardır. Uygulama esnasında tepki çeken sorular ve ifadeler dikkatle incelenerek aynı maksada hizmet edecek şekilde ifadeler yumuşatılmıştır. Böylece yapılan ön uygulama sonunda sorular nihai şeklini almıştır. Pilot uygulama sonunda nihai şekli verilen ve 234 sorudan oluşan anket formu Ek tedir. Anket formu, sosyo-demografik bilgiler, yaş, eğitim, gelir durumu göç ve ikamet bilgileri, din ve mezhep mensubiyeti, dünya görüşü, etnik bilinç durumu, vatandaşlık ve aidiyet hisleri ile diğer konulara ilişkin duygu ve düşünceleri içermektedir. Anketler, optik okuyucu ile değerlendirilecek şekilde hazırlanmış ve uygulamalarda da bu özelliğine uygun olarak doldurulması sağlanmıştır Anketörlerin Seçilmesi Eğitilmesi ve Kontrolü Anketlerin uygulanmasında bölgede halen mevcut olan ve ticari amaçlı olarak faaliyet gösteren şirketlerden istifade edilmesi düşünülmüştür. Verilen fiyat teklifleri daha az maliyetli olmakla birlikte soruların hassasiyeti ve ön uygulamada karşılaşılan zorluklar bu seçeneğin tercih edilmesini önlemiştir. Daha açık bir ifade ile güven endişesi zor olan yolu seçmeye neden olmuş, bu maksatla yedi il ve il grubundan, anket konusunda tecrübeli, Kürtçe ve Zazaca bilen, yaklaşık 200 bayan ve erkek üniversite öğrencisinden yararlanılmıştır. Tecrübeli olmalarına bakılmayarak anketörlere ön eğitim verilmiş, her sorudan amaçlanan şeyin ne olduğu, özellikle hassas soruların nasıl sorulacağı, uygulama esnasında dikkat edilecek diğer hususlar, kod kitapçıkları kullanılarak optik kartların nasıl kodlanacağına ilişkin konularda yedi farklı ilde bir gün (sekiz saat) süreli ayrıntılı eğitim verilmiştir. Anketler uygulandıktan sonra %10 oranında uygulama ve doğru uygulanıp uygulanmadığı konuları telefonla kontrol edilmiştir. Ayrıca uygulama esnasında anketörler kiralanan minibüslerle toplu olarak anket mahalline götürülerek yerinde 10 gözetmenle fiziki gözetim ve kontrol de sağlanmıştır Soru Kâğıdının Uygulanması İstatistiksel kriterlere göre olması gereken miktardan fazla örneklem seçilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır. Bunun nedeni çok zor bir alanda çalışılması dolayısıyla uygulama esnasında karşılaşılabilecek olumsuzlukların çalışma sonunda telafi edilmesine imkân sağlanmasıdır. Uygulama, İl ve ilçe merkezlerinde bizzat Proje Yöneticisi, Proje uygulama alan sorumluları (dört kişi) ve seçilen 10 kontrolör tarafından bizzat yerinde nezaret edilmiştir. Uygulama 01 Ekim Şubat 2009 tarihleri arasında yapılmıştır. Uygulamada herhangi bir sorun çıkmaması için valiliklerden izin belgeleri alınarak anketörlere birer nüshası verilmiş, böylece güvenlik güçlerinin müdahalelerinde izin belgeleri gösterilerek zaman kaybı önlenmiştir.

12 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) VERİLERİN TOPLANMASI VE ANALİZİ Verilerin Toplanması ve Hazırlanması Optik okuyucu formu şeklinde hazırlanan soru kâğıtları ile toplanan veriler, uygulama sonunda okutularak elektronik ortama aktarılmıştır. Sürenin daha fazla uzamaması ve anket formlarının kırışmaması için, uygulama esnasında optik okuyucu formları üzerine sadece yeterli bir işaret konması, günün sonunda bir araya gelinerek rahat bir çalışma ortamında kodlamaların yapılması sağlanmıştır. Bu şekilde her gün bir araya gelme hem o günün değerlendirilmesine hem de ertesi günkü planlamanın yapılmasına uygun bir zemin oluşturmuştur. Böylece anketörler çok kısa bir sürede hem sorulara hâkim hale gelmiş, hem de karşılaşılan sorunlara çözüm getirilmiş ve tecrübeler paylaşılmıştır. Toplanan ve elektronik ortama aktarılan verilerde SPSS (17.0) programı yardımıyla öncelikle veri temizliği ve düzenlemesi yapılmıştır. Uygulamada, bazı yerlerde insanların korkarak doğruları söylemekten çekindikleri gözlenmiştir. Ön uygulamada da bu husus görüldüğünden hassas nitelikteki sorulara fikrim yok/söylemek istemiyorum seçenekleri eklenerek anket uygulanan şahısların doğru olmayan yanıltıcı beyanda bulunmalarının önüne geçilmeye çalışılmıştır. Verilerin temizlenmesi aşamasında, sorularda mutlak anlamda çelişki ifade edebilecek (Örneğin, bir soruda medeni durumuna bekâr dediği halde diğer bir soruda çocuk sayısı belirtmesi gibi) 37 farklı değişken çifti arasında çapraz kontrol yapılmak suretiyle, üç veya daha fazla sayıda tutarsızlık/çelişki barındıran soru kâğıdı diğer bilgilerinde gerçeği yansıtmayacağı görüşüyle çalışmadan tamamen çıkarılmıştır. Başlangıçta elektronik ortama aktarılan 9424 soru kâğıdı, bu şekildeki eleme ile 8607 sayısına indirgenmiştir. Böylece korku vb. çeşitli faktörler nedeniyle doğru beyanda bulunmayan veya çelişkili beyanda bulunan deneklerin değerlendirme dışı tutulması sağlanmıştır. Bu işlem örneklem sayısının yüksek tutulması sayesinde mümkün olmuştur. Cevaplarda tespit edilen diğer çok az sayıdaki çelişki ve tutarsızlıklar, yine çapraz kontrol yöntemiyle kayıp değere (missing) dönüştürülmüştür Veri Analizi ve Analiz Yöntemleri Anketlerden elde edilen veriler istatistiki analiz programına (SPSS 17.0) aktarılmak suretiyle analize tabi tutulmuştur. Analizlerde aşağıdaki analiz yöntemleri kullanılmıştır: Faktör Analizi Tek Yönlü Varyans Analizi Korelâsyon Analizi Çapraz tablo Frekans dağılımları ve tanımlayıcı istatistikler Soru ve boyut bazındaki tüm değerler ölçek aralığında alınmıştır. 100 lü ölçekte ölçek skorunun yüksekliği, kişilerin soru ifadelerine katılım derecesinin/oranının, boyut bazında ise söz konusu eğilimin yüksekliğini göstermektedir. Yüzlü ölçekteki boyut/ölçek ve soru skorlarının değerlendirilmesinde; 0-30=Çok Düşük, 30,01-49,9=Düşük, 50-69,9=Orta Düzey, 70-89,9=Yüksek, 90 ve üzeri=çok Yüksek olarak yorumlanmıştır. Çalışmada, sürekli değişken niteliğindeki sosyo-demografik değişkenler (yaşgelir-öğrenim durumu vb. değişkenler uç değerler temizlenerek normal dağılıma

13 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 13 yaklaştırılmış olsa da) ile algısal boyutta ölçülen eğilimler arasında doğrusal bir ilişki gözlenmediğinden bu iki değişken türü arasında korelâsyon ve regresyon analizleri yapılmamıştır. Analizlerde tam bir doğrusallık göstermeyen söz konusu sürekli değişkenlerin kategorik halleri bağımsız değişken alınarak kullanılmıştır. Değişkenlere ait kodlama değerleri, yeni oluşturulan değişkenler ile çalışmada kullanılan ölçek ve boyutlar Ek soru kâğıdında verilmiştir. Çalışmada, tanımlayıcı istatistikler sosyo-demografik değişkenlere göre farklılaşmayı da yansıtarak tüm örneklemi kapsayacak şekilde verilmiştir. Algısal boyut ve soruların genel istatistikleri de tüm örneklemi kapsayacak şekilde verilmiştir. Algısal boyut ve sorulardaki eğilimlerin, sosyo-demografik değişkenlere göre (ana dil dışındaki) analizinde, çözüm odaklı bir stratejiyi daha kısa bir raporla ortaya koymak amacıyla, sadece ana dili Kürtçe ve Zazaca olan kitle seçilmiş ve analizler bu örneklem üzerinden yapılmıştır. İlgili bölümlerde ve yorumlarda gerekli yerlerde bu ayrım vurgulanmıştır. Çapraz tablolarda, satır/sütün değişken kategorisi içindeki yüzde değerleri verilmiş, ancak tablolardaki sıkışıklık nedeniyle yüzdenin satır/sütunlardan hangisi bazında alındığı ayrıca belirtilmemiştir. Buna rağmen, çapraz tablolarda toplam değerlerinin bulunduğu düzlem satır/sütun ayrımını açıkça göstermektedir. Ölçeklerin geçerli örneklem sayıları (N), aynı ölçekte yer alan soruların örneklem sayılarının çok daha altındadır. Bu fark, sorulara kayıp değer (mising) ataması yapılmadığı için büyümüştür. Bu durum bazı ölçeklerde ölçek skorunun, çok az farkla da olsa, boyuttaki en yüksek ortalama değerli sorunun üzerinde veya en düşük ortalama değerli sorunun altında çıkmasına neden olmuştur. Kısaca, soru ve ölçek bazındaki örneklem sayılarındaki farklılaşmanın bu durumu yarattığını söyleyebiliriz. Benzer bir durum, farklılaşan örneklem kitleleri nedeniyle, boyutların farklı bağımsız (kategorik) değişkenlere göre analizinde de ortaya çıkmaktadır. Örnek olarak, Devlete güven ölçek toplam skoru, ana dili Kürtçe/Zazaca olanlarda yaşa göre farklılaşma analizinde %60,38 iken, aynı skor cinsiyete göre farklılaşma analizinde örneklemdeki farklılaşma nedeniyle %60,96 olarak çıkmaktadır. Raporun akademisyenler dışında farklı kesimlere de sunulacak olması nedeniyle, konuyu açıklama gereği duyulmuştur. Çalışmaya katılanların ekonomik durumlarının tespitinde üç farklı değişken kullanılmıştır. Bunlardan birincisi; Geçinme Algısı, ikincisi Hanenin aylık toplam net geliri ve üçüncüsü Hane toplam varlık değeri dir. Hanenin ekonomik göstergeleri olmakla birlikte her üç değişken de veri tabanları ve yapıları itibariyle bir diğerinden farklıdır. Geçinme Algısı olarak adlandırdığımız değişken kişilerin geçinme durumunu sorgulayan ve kanaatkârlıkla da bağlantılı olan subjektif bir ölçü iken, Hanenin aylık toplam net geliri daha çok şehirli insanlarca beyan edilen, hane varlık değeriyle fazla örtüşmeyen düzenli geliri ifade etmektedir. Hane toplam varlık değeri ise sahip olunan varlıklardan (tarla-hayvan-traktör-ev- araba vb.) hareketle hesaplanan bir değişkendir. Bu üç ekonomik gösterge, analizlerde kimi zaman bir diğeri ile çelişir görünen bulgular ortaya çıkarmakla birlikte, değişkenlerin farklı olması nedeniyle sonuçları da tam olarak örtüşmemekte ve karşılaştırılabilir değildir. Ayrıca bu değişkenlerin, gelir/varlık beyanındaki yanlılık ve çekingenlik nedeniyle büyük oranda sübjektivite barındırıyor olması da muhtemeldir. Olumsuzluklara rağmen bu üç ekonomik parametrenin verdiği ipuçlarının dikkate değer olduğu değerlendirilmiş ve analizlerde üç değişken de kullanılarak sonuçları vurgulanmış ve yorumlanmıştır. Analizlerde tablolaştırılan verilerden, daha vurgulu ifade edilmek istenenler tablodan hemen sonra grafik olarak da sunulmuştur. Rapor içindeki uyum ve daha basit bir anlatım amacıyla grafiklere, verilerin alındığı tablo numarasının aynısı şekil numarası olarak verilmiştir. Tablo ve Şekiller raporun giriş bölümünde aynı dizin içinde verilmiştir.

14 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 14 İKİNCİ BÖLÜM BULGULAR VE ANALİZLER 2.1 ARAŞTIRMAYA KATILANLARIN TANIMLAYICI İSTATİSTİKLERİ Dil ve Etnik Köken İstatistikleri Ankete katılanların ana dile göre dağılım tablosu ve grafiği aşağıda verilmiştir. Değerlendirmeye alınan 8607 kişiden ana dil sorusunu cevaplayan 8538 kişinin % 56,2 sinin ana dili Kürtçe, % 33,4 nün ana dili Türkçe, % 5,4 nün Zazaca ve %4,7 nin Arapçadır. Analizler temel olarak bu dört dil grubu üzerinden yapılmıştır. Tablo-001 : Ana Dil Dağılım Tablosu Kişi Sayısı Yüzde Geçerli Yüzde Toplam Yüzde KÜRTÇE ,7 56,2 56,2 TÜRKÇE ,1 33,4 89,6 ARAPÇA 398 4,6 4,7 94,2 ZAZACA 463 5,4 5,4 99,6 SÜRYANİCE 11,1,1 99,8 ERMENİCE 5,1,1 99,8 DİĞER 14,2,2 100,0 Toplam ,2 100,0 Cevapsız 69,8 Toplam , KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA SÜRYANİCE ERMENİCE DİĞER Şekil-001 : Ana Dil Dağılım Grafiği

15 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 15 Ana dili Kürtçe olanların %73,9 u evlerinde ikinci dil olarak Türkçeyi kullanmaktadırlar. Bu rakamlara Arapça ve Zazaca ile birlikte Türkçenin ikinci dil olarak kullanımını ilave ettiğimizde, ana dili Kürtçe olanların %79 nun evde ikinci bir dil olarak Türkçeyi kullandığını görmekteyiz. Ana dili Zazaca olanların %86,2 si, ana dili Arapça olanların ise %84 ü evde ikinci bir dil olarak Türkçeyi kullanmaktadırlar. Ana dili Türkçe olanlardan %20,7 si ise evde ikinci bir dil olarak Kürtçe kullanmaktadırlar. Ana dili Kürtçe olanların %19,1 inin evlerinde ikinci bir dil kullanılmamaktadır. Bu bulgu, ikinci bir dilin bilinmediği değil evde kullanılmadığı anlamını taşımaktadır. Tablo-002 : Ana Dil * Evde Kullanılan İkinci Dil Çapraz Tablosu ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam İKİNCİ DİL YOK Sayı Yüzde (%) 19,1% 72,3% 10,6% 7,6% 36,0% KÜRTÇE Sayı Yüzde (%),0% 20,7% 4,1% 4,3% 7,4% TÜRKÇE Sayı Yüzde (%) 73,9%,0% 58,5% 64,7% 47,8% ARAPÇA Sayı Yüzde (%),9% 3,2%,0%,7% 1,6% ZAZACA Sayı Yüzde (%) 1,0% 1,9%,0%,0% 1,2% TÜRKÇE-KÜRTÇE Sayı Yüzde (%),0%,0% 25,0% 21,1% 2,3% TÜRKÇE-ARAPÇA Sayı Yüzde (%) 2,9%,0%,0%,4% 1,7% TÜRKÇE-ZAZACA Sayı Yüzde (%) 2,2%,0%,5%,0% 1,2% DÖRT ANA DİL DİĞER Sayı GRUPLAMALAR Yüzde (%),1% 1,8% 1,3% 1,1%,8% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% Ana dili Kürtçe olanların evde ikinci bir dil kullanma durum grafiği aşağıdadır. 100,0 80,0 73,9 60,0 40,0 20,0 19,1 2,9 2,2 1,0 0,9 0,0 EVDE İKİNCİ DİL KULLANILMIYOR TÜRKÇE TÜRKÇE- ARAPÇA TÜRKÇE-ZAZACA ZAZACA ARAPÇA Şekil-002 : Ana Dili Kürtçe Olanlarca Evde Kullanılan İkinci Dil Durumu Grafiği

16 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 16 Kendisini birden fazla etnik kimlik ile tanımlayan kişi oranı %8,1 dir. Ancak burada birden fazla etnik kimlik tanımındaki ana kategori olan Türk-Kürt tanımı tabloya alınmış diğer çoklu tanımlar göz ardı edilmiştir. Aşağıda ana dil ve etnik köken tanımlamasına ait çapraz tablo değerleri verilmiştir. Tablo değerlerini incelediğimizde, karşımıza kaynaşmış ve karışmış bir dil ve etnik köken tablosu çıkmaktadır. Bulguları şu şekilde özetleyebiliriz: Etnik olarak kendisini Kürt olarak tanımlayanlardan ana dilini Türkçe olarak beyan edenlerin oranı %1,8 dir. Farklı bir okumayla, ana dilini Türkçe olarak beyan edenler içerisinde kendisini Kürt kimliği ile tanımlayanların oranı da %2,6 dır. Bu bulgular, Kürt kökenli insanlar arasında ana dili Türkçe olanların veya böyle bir kabulün bulunduğunu göstermektedir. Etnik olarak kendisini Türk olarak tanımlayanlardan ana dilini Kürtçe olarak beyan edenler %4,4 dür. Benzer şekilde ana dilini Kürtçe olarak beyan edenler içerisinde kendisini etnik olarak Türk tanımlayanların oranı ise %2,8 dır. Bu iki bulgudan hareketle, Ana dili Kürtçe olan insanların bir kısmında etnik köken olarak Türk kimliğinin benimsendiği söylenebilir. Etnik olarak kendisini Türk-Kürt kimliği ile tanımlayanların oranı ana dili Kürtçe olanlar içerisinde %7,2 ve ana dili Türkçe olanlar içerisinde %1,2 dir. Türk-Kürt ikili kimlik tanımlamasını yapanlar içerisinde ana dili Kürtçe olanlar %90,6 lık bir oranı teşkil ederken, ana dili Türkçe olanların oranı % 9,4 dır. Bu bulgular, iki grup arasındaki ortak aile bağları ile açıklanabileceği gibi Türk ve Kürt kimliklerinin farklı etnik kimlik olarak algılanmasına tepki olarak yapılan tanımlamalar olarak da yorumlanabilir. Tablo-003 : Ana Dil * Etnik Köken Tanımlama Çapraz Tablosu ETNİK KÖKEN ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam TÜRK Sayı Satır Yüzde (%) 4,4% 94,8%,8%,0% 100,0% Sütun Yüzde (%) 2,8% 96,2% 6,8%,0% 36,2% KÜRT Sayı Satır Yüzde (%) 97,9% 1,8%,3%,0% 100,0% Sütun Yüzde (%) 89,7% 2,6% 3,6%,0% 51,4% ZAZA Sayı Satır Yüzde (%) 3,3%,0%,0% 96,7% 100,0% Sütun Yüzde (%),3%,0%,0% 100,0% 4,4% ARAP Sayı Satır Yüzde (%),0%,0% 100,0%,0% 100,0% Sütun Yüzde (%),0%,0% 89,6%,0% 3,6% TÜRK-KÜRT Sayı Satır Yüzde (%) 90,6% 9,4%,0%,0% 100,0% Sütun Yüzde (%) 7,2% 1,2%,0%,0% 4,5% Toplam Sayı Satır Yüzde (%) 56,1% 35,7% 4,0% 4,2% 100,0% Sütun Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% Yukarıdaki tablo bulgularından hareketle, etnik kimlik tanımlamalarının ortak aile bağı ve diğer nedenlerle daha geçişken ve çoklu olduğu, bu sebeple verilere dayalı yapılacak analizlerde etnik köken yerine daha belirleyici olan ana dil değişkeninin ayrışmayı sağlayan ana kategori olarak alınmasının daha doğru olduğu değerlendirmesi yapılmıştır. Bu sebeple, algısal ve değer boyutundaki verilerin analizlerinde yer yer etnik kökene dayalı farklılaşmalar incelenmiş olsa da temel farklılaşma boyutu olarak ana dil alınmıştır.

17 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 17 Örneklemin Ana dile ve il gruplarına göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tüm iller içerisinde ana dili Kürtçe olanlar %56,4 lük bir oranı teşkil ederken, bu oran terörün daha yoğun yaşandığı illerde %73,1, terörün fazla yaşanmadığı illerde %39,7 ve göç ile oluşan mahallelerde %64,6 oranındadır. Tablo-004 : Ana Dil * İl Grupları Çapraz Tablosu İL TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT- TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ- MAL-URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam Sayı Yüzde (%) 73,1% 12,8% 5,7% 8,5% 100,0% Sayı Yüzde (%) 39,7% 53,7% 4,0% 2,7% 100,0% Sayı Yüzde (%) 64,6% 28,8% 2,5% 4,1% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 56,4% 33,5% 4,7% 5,4% 100,0%

18 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Öğrenim Durumu İstatistikleri Örneklemin %15 i ilkokul mezunu veya okuryazar değildir. Cinsiyete göre analiz yapıldığında okuryazar değil/okuryazar olanların oranı erkeklerde %11,9 iken bu oran kadınlarda %22,7 ye yükselmektedir. Aynı şekilde ön lisans ve üzerinde eğitime sahip birey oranı erkeklerde %22,9 iken bu oran kadınlarda %17,0 a düşmektedir. Tablo-005 : Cinsiyet * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu Cinsiyet Kadın Erkek Toplam Okuryazar değil - okuryazar Sayı Yüzde (%) 22,7% 11,9% 15,0% İlköğretim (ilk-ortaokul) Sayı Yüzde (%) 35,2% 35,6% 35,5% Orta öğretim (lise) Sayı Yüzde (%) 25,1% 29,5% 28,3% Ön lisans-lisans-lisansüstü Sayı Yüzde (%) 17,0% 22,9% 21,2% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100% 80% 60% 40% 20% 22,7% 15,0% 11,9% 35,2% 35,6% 35,5% 29,5% 28,3% 25,1% 22,9% 21,2% 17,0% 0% Okuryazar değil - okuryazar İlköğretim (ilk-ortaokul) Orta öğretim (lise) Ön lisans-lisanslisansüstü KADIN ERKEK TOPLAM Şekil-005 : Cinsiyet * Öğrenim Durumu Grafiği

19 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 19 Yaşa göre analiz yapıldığında ise Okuryazar değil/okuryazar olan oranı yaş grubunda %5,9 iken bu oran 56 yaş ve üzerinde %48,4 e yükselmektedir. Aynı şekilde ön lisans ve üzerinde eğitime sahip birey oranı yaş grubunda %27,4 iken bu oran 56 yaş ve üzerinde %3,4 e düşmektedir. Tablo-006 : Yaş * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu YAŞ yaş yaş yaş 56 ve üzeri Toplam Okuryazar değil - okuryazar Sayı Yüzde (%) 5,9% 11,1% 28,6% 48,4% 14,9% İlköğretim (ilk-orta okul) Sayı Yüzde (%) 23,5% 37,1% 48,8% 38,6% 35,3% Orta öğretim (lise) Sayı Yüzde (%) 43,2% 26,7% 14,0% 9,6% 28,3% Ön lisans-lisans-lisans üstü Sayı Yüzde (%) 27,4% 25,1% 8,6% 3,4% 21,4% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100% 80% 60% 40% 20% 0% 11,1% 5,9% 28,6% 48,4% Okuryazar değil - okuryazar 23,5% 37,1% 48,8% 38,6% 43,2% 26,7% 14,0% 9,6% 27,4% 25,1% 8,6% 3,4% İlköğretim (ilk-orta okul) Orta öğretim (lise) Ön lisans-lisans-lisans üstü yaş yaş yaş 56 ve üzeri Şekil-006 : Yaş * Öğrenim Durumu Grafiği

20 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 20 Ana dil ve yaşa göre öğrenim durumu çapraz tablosunda, 56 yaş ve üzeri grupta okuryazar değil-okuryazar oranı ana dili Türkçe olanlarda %31,4, Zazaca olanlarda %43,8, Arapça olanlarda %52,9 iken ana dili Kürtçe olanlarda %56,4 e yükseldiği görülmektedir. Tablo olarak rapora konmamakla birlikte, Terörün daha fazla yaşandığı illerde, 56 yaş ve üzeri, ana dili Kürtçe olan kadınlarda okuryazar değil-okuryazar oranı %88,6, ilçe merkezlerinde ise bu oran %93,1 olarak bulgulanmıştır. Tablo-007 : Ana Dil * Yaş * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu OKURYAZAR DEĞİL/ OKURYAZAR ÖĞRENİM DURUMU ÖN LİSANS VE ÜZERİ İLK ORTA ANA DİL ÖĞRETİM ÖĞRETİM Toplam KÜRTÇE YAŞ Sayı Yüzde (%) 7,0% 26,1% 43,8% 23,1% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 15,3% 38,7% 25,2% 20,8% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 36,8% 44,6% 10,9% 7,8% 100,0% 56 VE ÜZERİ Sayı Yüzde (%) 56,4% 33,5% 8,6% 1,6% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 19,4% 35,7% 27,1% 17,8% 100,0% TÜRKÇE YAŞ Sayı Yüzde (%) 3,6% 20,5% 42,3% 33,6% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 4,4% 36,2% 29,7% 29,7% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 14,2% 57,4% 17,9% 10,5% 100,0% 56 VE ÜZERİ Sayı Yüzde (%) 31,4% 50,4% 12,4% 5,8% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 7,3% 36,1% 30,5% 26,2% 100,0% ARAPÇA YAŞ Sayı Yüzde (%) 5,7% 18,9% 45,1% 30,3% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 9,9% 36,6% 21,4% 32,1% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 26,5% 48,5% 16,2% 8,8% 100,0% 56 VE ÜZERİ Sayı Yüzde (%) 52,9% 35,3% 5,9% 5,9% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 13,9% 32,5% 28,1% 25,4% 100,0% ZAZACA YAŞ Sayı Yüzde (%) 4,8% 19,0% 41,9% 34,3% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 9,6% 29,4% 28,0% 33,0% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde (%) 25,7% 41,4% 24,3% 8,6% 100,0% 56 VE ÜZERİ Sayı Yüzde (%) 43,8% 37,5% 12,5% 6,3% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 12,5% 29,1% 30,3% 28,1% 100,0%

21 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 21 Ana dil ve il gruplarına göre çapraz analiz yapıldığında, terörün yaşandığı illerde Okuryazar değil-okuryazar oranı ana dili Türkçe olanlarda %9,8, Zazaca olanlarda %14,0, Arapça olanlarda %16,9 olduğu görülmektedir. Bu oran ana dil Kürtçe olanlarda ise %22,4 e yükselmektedir. Yine terörün yaşandığı illerde ön lisans ve üzerinde eğitime sahip birey oranı ana dili Türkçe olanlarda %33,6, Zazaca olanlarda %26,1, Arapça olanlarda %28,6 iken bu oran ana dili Kürtçe olanlarda %15,5 e düşmektedir. Tablo-008 : Ana Dil * İl Grubu * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu ÖĞRENİM DURUMU ZAZACA ARAPÇA TÜRKÇE KÜRTÇE TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN- BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) OKURYAZAR DEĞİL/ OKURYAZAR İLK ÖĞRRETİM ORTA ÖĞRRETİM ÖN LİSANS VE ÜZERİ Toplam Sayı Yüzde (%) 22,4% 33,4% 28,6% 15,5% 100,0% Sayı Yüzde (%) 16,5% 39,0% 24,0% 20,5% 100,0% Sayı Yüzde (%) 13,1% 43,6% 27,3% 16,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 19,8% 36,0% 27,0% 17,3% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 9,8% 21,3% 35,4% 33,6% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 7,3% 40,1% 28,8% 23,8% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 2,5% 22,0% 37,3% 38,1% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 7,5% 36,1% 30,3% 26,1% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 16,9% 29,6% 24,9% 28,6% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 9,7% 38,1% 31,6% 20,6% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 27,3% 54,5%,0% 18,2% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 14,2% 33,8% 26,9% 25,1% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 14,0% 29,9% 29,9% 26,1% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 9,0% 26,0% 32,0% 33,0% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 11,1% 22,2% 27,8% 38,9% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 12,7% 28,7% 30,3% 28,2% 100,0%

22 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Hane Halkı Ekonomik Durum İstatistikleri İş/Meslek durumu ve cinsiyete göre dağılımı aşağıdaki çapraz tabloda verilmiştir. Örneklemin %47,7 i işsiz, öğrenci ve ev kadınlarından oluşmaktadır. Çalışan nüfus oranı ise %52,3 tür. Tablo-009 : İş/Meslek Durumu * Cinsiyet Çapraz Tablosu CİNSİYET KADIN ERKEK Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 6,9% 14,2% 12,1% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 9,3% 15,6% 13,7% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 7,1% 13,9% 11,9% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 5,3% 23,2% 17,9% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 2,2% 11,5% 8,8% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 48,8%,0% 14,4% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%) 20,4% 21,5% 21,2% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0%

23 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 23 Terörün daha fazla yaşandığı illerde kendisini işsiz olarak tanımlayanların oranı erkeklerde 19,2 iken, terörün daha az yaşandığı illerde bu oran %10 dur. Tablo-010 : İl Gruplarına Göre İş/Meslek Durumu * Cinsiyet Çapraz Tablosu il TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) CİNSİYET İŞ/MESLEK KADIN ERKEK Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 9,0% 19,2% 16,1% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 10,3% 19,6% 16,7% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 4,8% 9,3% 7,9% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 4,3% 20,3% 15,4% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 2,1% 13,8% 10,2% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 49,8%,0% 15,4% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%) 19,8% 17,8% 18,4% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 4,5% 10,0% 8,4% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 8,4% 12,8% 11,6% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 8,2% 16,0% 13,8% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 5,9% 25,0% 19,6% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 2,4% 10,4% 8,1% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 49,6%,0% 14,2% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%) 21,0% 25,8% 24,4% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0%

24 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 24 İşsizlik oranı, okuryazar değil/okuryazarlar arasında 19,9 iken, lise mezunları arasında bu oran %9,9 a, ön lisans ve üzerindeki öğrenim düzeylerinde %6,3 e düşmektedir. Tablo-011 : İş/Meslek Durumu * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu ÖĞRENİM DURUMU OKURYAZAR DEĞİL/ OKURYAZAR İLK ÖĞRRETİM ORTA ÖĞRRETİM ÖN LİSANS VE ÜZERİ Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 19,9% 15,1% 9,9% 6,3% 12,4% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 4,2% 5,9% 13,2% 35,2% 14,0% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 7,7% 12,5% 13,9% 13,0% 12,3% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 11,9% 26,3% 19,1% 10,0% 18,6% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 20,3% 13,1% 4,4% 1,1% 9,1% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 35,9% 19,9% 7,6% 1,7% 14,9% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%),0% 7,1% 32,0% 32,7% 18,6% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% İşsizlik oranı, ana dili Türkçe olanlarda 6,2 iken bu oran ana dili Kürtçe olanlarda 15,6 dır. Tablo-012 : İş/Meslek Durumu * Ana Dil Çapraz Tablosu ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 15,6% 6,2% 11,7% 11,4% 12,1% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 12,0% 15,9% 12,5% 20,4% 13,8% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 11,1% 13,9% 11,4% 8,8% 11,9% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 16,4% 19,6% 21,9% 18,5% 17,8% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 11,1% 5,7% 9,4% 3,9% 8,9% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 14,2% 15,2% 10,5% 15,8% 14,5% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%) 19,6% 23,6% 22,5% 21,2% 21,1% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0%

25 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 25 İşsiz olarak beyanda bulunanların oranı il merkezlerinde %11 iken, ilçe merkezlerinde bu oran 13,7 dir. Tablo-013 : İş/Meslek Durumu * İl-İlçe Merkezi Çapraz Tablosu İL-İLÇE MERKEZİ İL MERKEZİ İLÇE Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde (%) 11,0% 13,7% 12,1% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde (%) 14,2% 13,0% 13,7% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde (%) 14,5% 8,0% 11,9% SERBEST MESLEK- Sayı ESNAF-TÜCCAR Yüzde (%) 18,5% 17,0% 17,9% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde (%) 4,1% 15,9% 8,9% EV KADINI Sayı Yüzde (%) 14,7% 14,1% 14,5% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde (%) 23,0% 18,4% 21,1% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0%

26 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) İkamet ve Göç İstatistikleri Değerlendirmeye alınan örneklemin illere dağılımı tablosu aşağıda verilmiştir: Tablo-014 : Örneklemin İllere Dağılımı Tablosu SIKLIK YÜZDE % İL ADIYAMAN 353 4,1 AĞRI 287 3,3 BİNGÖL 150 1,7 BİTLİS 241 2,8 DİYARBAKIR ,2 ELAZIĞ 301 3,5 ERZURUM 261 3,0 GAZİANTEP ,4 MERSİN 150 1,7 İSTANBUL 294 3,4 MALATYA 617 7,2 KAHRAMANMARAŞ 433 5,0 MARDİN 582 6,8 MUŞ 326 3,8 SİİRT 218 2,5 TUNCELİ 121 1,4 ŞANLIURFA ,3 VAN 484 5,6 BATMAN 349 4,1 TOPLAM Örneklemin %59,6 sı il merkezlerinde, %40,4 ü ise ilçe merkezlerinde yaşayanlardan oluşmaktadır. İstanbul da uygulamanın tamamı il merkezinde göç ile oluşan mahallelerde yapılmıştır. Değerlendirmeye alınan örneklemin göç yaşamış olma durumuna göre illere dağılımı tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Çalışmanın gerçekleştirildiği iller içerisinde, yaşadığı yere başka bir yerden göç etmiş kişi oranı en düşük iller Muş (%3,0), Adıyaman (%8,7) ve Ağrı (%9,6) iken, en yüksek iller Mersin (Göç İle Oluşan Mahalleler) (%72,6), İstanbul (Göç İle Oluşan Mahalleler) (%69,7), Elazığ (%33,0) ve Gaziantep (%30,1) dir. Toplam bazda örneklemin %23,8 i yaşadığı yere başka bir yerden göç etmiştir.

27 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 27 Tablo-015 : Örneklemin Göç Yaşamış Olma Durumuna Göre İllere Dağılımı Tablosu ŞU AN YAŞADIĞINIZ YERE BAŞKA BİR YERDEN Mİ GÖÇ ETTİNİZ? HAYIR EVET Toplam ADIYAMAN Sayı Yüzde (%) 91,3% 8,7% 100,0% AĞRI Sayı Yüzde (%) 90,4% 9,6% 100,0% BİNGÖL Sayı Yüzde (%) 71,0% 29,0% 100,0% BİTLİS Sayı Yüzde (%) 84,2% 15,8% 100,0% DİYARBAKIR Sayı Yüzde (%) 84,9% 15,1% 100,0% ELAZIĞ Sayı Yüzde (%) 67,0% 33,0% 100,0% ERZURUM Sayı Yüzde (%) 77,6% 22,4% 100,0% GAZİANTEP Sayı Yüzde (%) 69,9% 30,1% 100,0% MERSİN Sayı Yüzde (%) 27,4% 72,6% 100,0% İSTANBUL ( Göç İle Oluşan Sayı Mahalleler ) Yüzde (%) 30,3% 69,7% 100,0% MALATYA Sayı Yüzde (%) 80,1% 19,9% 100,0% KAHRAMANMARAŞ Sayı Yüzde (%) 85,1% 14,9% 100,0% MARDİN Sayı Yüzde (%) 78,2% 21,8% 100,0% MUŞ Sayı Yüzde (%) 97,0% 3,0% 100,0% SİİRT Sayı Yüzde (%) 70,2% 29,8% 100,0% TUNCELİ Sayı Yüzde (%) 76,3% 23,7% 100,0% ŞANLIURFA Sayı Yüzde (%) 74,5% 25,5% 100,0% VAN Sayı Yüzde (%) 76,4% 23,6% 100,0% BATMAN Sayı Yüzde (%) 85,2% 14,8% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 76,2% 23,8% 100,0%

28 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 28 Şekil-015 : Örneklemin Göç Yaşamış Olma Durumuna Göre İllere Dağılım Grafiği

29 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 29 Göçe neden olan faktörler arasında %47,9 ortalama ile ekonomik nedenler en önemli göç faktörü olarak belirtilmiştir. Çocukların eğitimi ve daha iyi bir gelecek ikinci en önemli göç nedeni olarak (%20,4) belirtilmiştir. Terör (%9,0) ve kan davası (%5,8) ikincil öneme sahip göç nedenleridir. Güvenlik nedeniyle köy boşaltma ve PKK/Hizbullah/Terör nedeniyle göç etmenin birbiriyle ilişkili olduğu düşünüldüğünde, terör olgusunun bir sonucu olarak her beş kişiden birinin yaşadığı yeri terk etmek zorunda kaldığı görülmektedir. Tablo-016 : Göçe Neden Olan Faktörlerin Öncelik Sıralaması N Geçerli Cevapsız Ort. (%) EKONOMİK NEDENLER (İŞSİZLİK-FAKİRLİK) ,92 ÇOCUKLARIN EĞİTİMİ VE DAHA İYİ BİR GELECEK ,44 DİĞER NEDENLER ,94 YENİ SOSYAL İMKÂNLAR VE FIRSATLAR ,03 GÜVENLİK NEDENİYLE KÖY BOŞALTMA ,12 PKK/HİZBULLAH/TERÖR ,01 KAN DAVASI , , ,4 14,0 12,1 9,0 5,9 15,9 0 EKONOMİK NEDENLER (İŞSİZLİK-FAKİRLİK) ÇOCUKLARIN EĞİTİMİ VE DAHA İYİ BİR GELECEK YENİ SOSYAL İMKÂNLAR VE FIRSATLAR GÜVENLİK NEDENİYLE KÖY BOŞALTMA PKK/HİZBULLAH/TERÖR KAN DAVASI DİĞER NEDENLER Şekil-016 : Göçe Neden Olan Faktörler Grafiği

30 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Din ve Mezhep İstatistikleri Değerlendirmeye alınan örneklemin din sorusuna verdiği cevapların dağılım tablosu aşağıda verilmiştir. Geçerli cevaplar dikkate alındığında örneklemin %98,5 i dinini İslam olarak belirtmiştir. Tablo-017 : Din Dağılım Tablosu Kişi Sayısı Yüzde Geçerli Yüzde Toplam Yüzde İSLAM ,1 98,5 98,5 HIRİSTİYANLIK 10,1,1 98,6 SÜRYANİLİK 12,1,1 98,8 KELDANİLİK 9,1,1 98,9 YEZİDİLİK 7,1,1 98,9 DİNE İNANMIYORUM 77,9,9 99,8 DİĞER 13,2,2 100,0 Toplam ,6 100,0 Cevapsız 123 1,4 Toplam ,0 Geçerli cevaplar dikkate alındığında örneklemin %49 u Hanefi, %46,3 ü Şafii, %3,5 i ise Alevilerden oluşmaktadır. Çalışmada mezhep ayrımında yapılan farklılaşma analizlerinde sadece sayıca yeterli olan bu üç mezhep dikkate alınmış diğer mezhepler analizlere dahil edilmemiştir. Tablo-018 : Mezhep Dağılım Tablosu Kişi Sayısı Yüzde Geçerli Yüzde Toplam Yüzde Geçerli HANEFİ ,8 49,0 49,0 ŞAFİİ ,1 46,3 95,3 ALEVİ 289 3,4 3,5 98,8 NUSAYRİ 6,1,1 98,8 CAFERİ 12,1,1 99,0 NASTURİ 3,0,0 99,0 DİĞER 83 1,0 1,0 100,0 Toplam ,5 100,0 Cevapsız Sistem 217 2,5 Toplam ,0

31 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 31 İllere göre mezheplerin dağılımı aşağıda çapraz tablo olarak verilmiştir. Hanefi olanlar en yüksek oranda Kahramanmaraş (%91) ve Gaziantep te (%86,6), Şafii olanlar en yüksek oranda Batman (92,4) ve Ağrı (83,9) illerinde, Alevi olanlar ise en yüksek oranda Tunceli ilindedir (%92,2). Tablo-019 : Mezhep * İl Çapraz Tablosu MEZHEP HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Toplam ADIYAMAN Sayı Yüzde (%) 75,8% 19,3% 4,8% 100,0% AĞRI Sayı Yüzde (%) 15,0% 83,9% 1,0% 100,0% BİNGÖL Sayı Yüzde (%) 21,8% 76,2% 2,0% 100,0% BİTLİS Sayı Yüzde (%) 18,0% 81,6%,4% 100,0% DİYARBAKIR Sayı Yüzde (%) 23,8% 75,3%,9% 100,0% ELAZIĞ Sayı Yüzde (%) 69,4% 30,2%,3% 100,0% ERZURUM Sayı Yüzde (%) 41,2% 54,1% 4,7% 100,0% GAZİANTEP Sayı Yüzde (%) 86,6% 11,9% 1,5% 100,0% MERSİN Sayı Yüzde (%) 45,5% 51,7% 2,8% 100,0% İSTANBUL (Göç İle Oluşan Sayı Mahalleler) Yüzde (%) 41,6% 40,8% 17,6% 100,0% MALATYA Sayı Yüzde (%) 84,1% 10,0% 5,9% 100,0% KAHRAMANMARAŞ Sayı Yüzde (%) 91,0% 6,6% 2,4% 100,0% MARDİN Sayı Yüzde (%) 18,3% 81,3%,4% 100,0% MUŞ Sayı Yüzde (%) 35,3% 60,7% 4,0% 100,0% SİİRT Sayı Yüzde (%) 13,6% 85,9%,5% 100,0% TUNCELİ Sayı Yüzde (%) 2,6% 5,2% 92,2% 100,0% ŞANLIURFA Sayı Yüzde (%) 74,5% 24,7%,8% 100,0% VAN Sayı Yüzde (%) 20,4% 79,1%,4% 100,0% BATMAN Sayı Yüzde (%) 7,4% 92,4%,3% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 49,6% 46,9% 3,5% 100,0%

32 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 32 Ana dil ve il grubuna göre örneklemin mezheplere dağılımı aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Tablo değerleri özetlenecek olursa: Terörün daha fazla yaşandığı illerde ikamet edenler içerisinde (BAT-BİN-BİT- DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) Şafii olanların oranı %76,5 iken, bu oran terörün fazla yaşanmadığı illerde (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) %18,4, İstanbul ve Mersin de göç ile oluşan mahallelerde ise %44,9 dur. Terörün daha fazla yaşandığı illerde ikamet edenler içerisinde Hanefi olanların oranı %19,9 iken, bu oran terörün fazla yaşanmadığı illerde %79,1 ve İstanbul ve Mersin de göç ile oluşan mahallelerde ise %43,1 dir. Terörün daha fazla yaşandığı illerde ikamet edenler içerisinde Alevi olanların oranı %3,7 iken, bu oran terörün fazla yaşanmadığı illerde %2,5 ve İstanbul ve Mersin de göç ile oluşan mahallelerde ise %12,1 dir. Örneklem içindeki genel oranı ile karşılaştırıldığında, Alevi mezhebinden olanların oranı göç ile oluşan mahallelerde daha yüksektir. Herhangi bir neden sonuç ilişkisine girilmeksizin, özetle; terörün yoğunlukla yaşandığı ve OHAL uygulamasının ağırlıklı olarak yapıldığı il grubunda Şafii nüfusun, terörün fazla yaşanmadığı il grubunda ise Hanefi nüfusun ağırlıklı olarak ikamet ettiği görülmektedir. Tablo-020 : Mezhep * İl Grubu Çapraz Tablosu TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) MEZHEP HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Toplam Sayı Yüzde (%) 19,9% 76,5% 3,7% 100,0% Sayı Yüzde (%) 79,1% 18,4% 2,5% 100,0% Sayı Yüzde (%) 43,1% 44,9% 12,1% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 49,6% 46,9% 3,5% 100,0% 100,0% 80,0% 76,5% 79,1% 60,0% 40,0% 43,1% 44,9% 20,0% 0,0% 19,9% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER 18,4% 3,7% 2,5% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER 12,1% GETTOLAŞMANIN OLDUĞU İLLER HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-020 : Mezhep * İl Grubu Grafiği

33 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 33 Ana dili Kürtçe olanların %63,9 u, Zazaca olanların %62,4 ü, Arapça olanların %70,9 u Şafi mezhebine mensupken Türkçe olanların sadece %11,8 i Şafi mezhebine mensuptur. Ana dili Türkçe olanların büyük çoğunluğu, %84,7 si Hanefi mezhebine mensuptur. Tablo-021 : Mezhep * Ana Dil Çapraz Tablosu ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam HANEFİ Sayı Yüzde (%) 33,3% 84,7% 27,7% 25,8% 49,7% ŞAFİİ Sayı Yüzde (%) 63,9% 11,8% 70,9% 62,4% 46,9% ALEVİ Sayı Yüzde (%) 2,8% 3,5% 1,3% 11,8% 3,5% Toplam Sayı Yüzde (%) 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100% 84,7% 80% 63,9% 70,9% 62,4% 60% 40% 33,3% 27,7% 25,8% 20% 0% 11,8% 11,8% 2,8% 3,5% 1,3% KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-021 : Mezhep * Ana Dil Grafiği

34 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 34 Ana dil ve il grubuna göre örneklemin mezheplere dağılımı ayrıntılı olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo-022 : Mezhep * Ana Dil ve İl Grubu Çapraz Tablosu ZAZACA ARAPÇA TÜRKÇE KÜRTÇE HANEFİ MEZHEP ŞAFİİ ALEVİ Toplam TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT- Sayı DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞRI Yüzde (%) 15,0% 82,8% 2,2% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Yüzde (%) 66,2% 31,0% 2,8% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST- Sayı MERSİN) Yüzde (%) 30,5% 59,8% 9,8% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 33,3% 63,9% 2,8% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 50,8% 42,7% 6,5% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 92,9% 4,8% 2,3% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 77,7% 7,8% 14,6% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 84,7% 11,8% 3,5% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 15,9% 82,2% 1,9% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 44,6% 54,8%,6% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 18,2% 81,8%,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 27,7% 70,9% 1,3% 100,0% TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 18,0% 69,1% 12,8% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Sayı Yüzde (%) 48,6% 47,6% 3,8% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Sayı Yüzde (%) 35,3% 23,5% 41,2% 100,0% Toplam Sayı Yüzde (%) 25,8% 62,4% 11,8% 100,0%

35 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Hane Halkı İstatistikleri Hane halkı istatistikleri kapsamında değerlendirmeye alınan 8607 kişinin yaş ortalaması 32,99, çocuk sayısı ortalaması 3,93, kardeş sayısı ortalaması 5,99 ve hane birey sayısı ortalaması 6,55 dir. Tablo-023: Yaş ve Hane Halkı İstatistikleri Geçerli N Cevapsız Ort. Medyan Mod Std.Sap. Varyans Min. Max. Yaş ,99 30, , , Çocuk sayısı ,93 3,00 2 2,530 6, Kardeş sayısı ,99 6,00 5 2,678 7, Hanenizdeki birey sayısı ,55 6,00 5 2,835 8, Ana dil ve terörün daha çok yaşandığı iller dikkate alınarak hazırlanan tablo ve grafik değerlendirildiğinde, terörün daha fazla yaşandığı illerdeki kardeş, çocuk ve hane birey sayısı ortalamaları terörün daha az yaşandığı illere göre daha yüksektir. Ana dile göre analiz yapıldığında, terörün daha fazla yaşandığı illerde ana dili Kürtçe ve Türkçe olanların kardeş, çocuk ve hane birey sayısı ortalamaları terörün daha az yaşandığı illere göre daha yüksektir. Ana dili Arapça ve Zazaca olanlarda ise terörün daha fazla yaşandığı illerdeki kardeş, çocuk ve hane birey sayısı ortalamaları, terörün daha az yaşandığı illere göre daha düşüktür. Ana dili Kürtçe olanlarda terörün daha fazla yaşandığı illerde çocuk sayısı ortalaması 4,63 iken, bu ortalama terörün daha az yaşandığı illerde 4,09 a, göç ile oluşan mahallelerde ise 3,50 ye düşmektedir. Aynı şekilde, ana dili Türkçe olanlarda terörün daha fazla yaşandığı illerde çocuk sayısı ortalaması 3,40 iken, bu ortalama terörün daha az yaşandığı illerde 3,15 e göç ile oluşan mahallelerde ise 1,78 e düşmektedir. Tüm diller toplam bazda ise, terörün daha fazla yaşandığı illerde çocuk sayısı ortalaması 4,37 iken, bu ortalama terörün daha az yaşandığı illerde 3,58 e göç ile oluşan mahallelerde ise 3,16 e düşmektedir. Çocuk sayısı ortalamaları değerlendirildiğinde; ana dili Kürtçe olanların 4,38 ortalama ile en yüksek çocuk sayısına sahip olduğu görülmektedir. İkinci sırada 4,22 ortalama ile ana dili Arapça olanlar, üçüncü sırada 3,59 ortalama ile ana dili Zazaca olanlar ve en son sırada 3,15 ortalama ile ana dili Türkçe olanlar gelmektedir.

36 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 36 Tablo-024: Ana Dil ve İl Grupları Ayrımında Yaş ve Hane Halkı İstatistikleri ANA DİL KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA Toplam İL_ÜÇLÜ GRUP TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) ÇOCUK SAYISI KARDEŞ SAYISI HANE BİREY SAYISI Ort. 4,63 6,64 7,55 N Ort. 4,09 6,43 6,81 N GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Ort. 3,50 5,97 5,93 (İST-MERSİN) N Toplam Ort. 4,38 6,52 7,20 N TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Ort. 3,40 5,31 5,96 N Ort. 3,15 5,00 5,38 N GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Ort. 1,78 3,70 4,35 (İST-MERSİN) N Toplam Ort. 3,15 4,98 5,43 N TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Ort. 4,02 6,38 7,31 N Ort. 4,57 7,11 7,54 N GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Ort. 5,00 6,75 6,89 (İST-MERSİN) N Toplam Ort. 4,22 6,68 7,39 N TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Ort. 3,49 5,94 5,71 N Ort. 3,96 6,14 6,60 N GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Ort. 3,29 5,71 6,06 (İST-MERSİN) N Toplam Ort. 3,59 5,98 5,93 N TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Ort. 4,37 6,40 7,19 N Ort. 3,58 5,68 6,06 N GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER Ort. 3,16 5,31 5,50 (İST-MERSİN) N Toplam Ort. 3,93 5,99 6,55 N

37 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 37 Öğrenim durumuna göre çocuk sayısı ortalamaları analiz edildiğinde öğrenim durumu yükseldikçe çocuk sayısının azaldığı görülmektedir. Okuryazar değil/okuryazar olan gurupta çocuk sayısı ortalaması 5,66 iken ön lisans ve üzerinde eğitime sahip olan grupta bu oran 2,26 ya düşmektedir. Tablo-025 : Ana Dil ve Öğrenim Durumuna Göre Çocuk Sayısı Ortalamaları ANA DİL ÖĞRENİM DURUMU ÇOCUK SAYISI ORT. N KÜRTÇE OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 5, İLKÖĞRETİM (İLK-ORTA OKUL) 4, ORTA ÖĞRETİM (LİSE) 3, ÖN LİSANS-LİSANS-LİSANS ÜSTÜ 2, Toplam 4, TÜRKÇE OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 4, İLKÖĞRETİM 3, ORTA ÖĞRETİM 2, ÖN LİSANS VE ÜZERİ 2, Toplam 3, ARAPÇA OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 5,54 37 İLKÖĞRETİM 4,80 85 ORTA ÖĞRETİM 3,07 30 ÖN LİSANS VE ÜZERİ 2,51 37 Toplam 4, ZAZACA OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 5,33 43 İLKÖĞRETİM 3,82 89 ORTA ÖĞRETİM 3,24 45 ÖN LİSANS VE ÜZERİ 1,83 47 Toplam 3, Toplam OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 5, İLKÖĞRETİM 3, ORTA ÖĞRETİM 2, ÖN LİSANS VE ÜZERİ 2, Toplam 3, ,00 6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 5,89 4,28 3,23 2,50 4,73 3,43 2,52 2,06 5,54 4,80 3,07 2,51 5,33 3,82 3,24 1,83 1,00 0,00 KÜRTÇE TÜRKÇE ARAPÇA ZAZACA OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR ORTA ÖĞRETİM (LİSE) İLKÖĞRETİM (İLK-ORTA OKUL) ÖN LİSANS-LİSANS-LİSANS ÜSTÜ Şekil-025 : Ana Dil ve Öğrenim Durumuna Göre Çocuk Sayısı Ortalamaları

38 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ailelerin Siyasi Durumu ve Devletle İlişki Boyutu Bu başlık altında, ailenin ve/veya akrabalarının PKK ile bağını ve devletle ilişki boyutunu ortaya koyacak istatistikler (siyasi tutuklu, örgüte katılım, korucu olma, Devlet memuru olma) verilmiştir. Ankette yer alan sorular, cevap verme çekingenliği ve ankete katılanların güvenlik endişeleri de dikkate alınarak sadece aileyi değil aile ile birlikte yakınlarını da kapsayacak şekilde sorulmuştur. Aile içinde veya yakınları arasında siyasi tutuklu bulunma oranı; terörün fazla yaşanmadığı illerde %9,1 iken, bu oran terörün daha fazla yaşandığı illerde %14,8 e, göç ile oluşan mahallelerde ise %19,8 e yükselmektedir. Tablo-026 : Aile ve Yakınları Arasında Siyasi Tutuklu Bulunma Durumu * İl Grupları Çapraz Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN SİYASİ TUTUKLU VAR MI? HAYIR EVET Toplam TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT- Sayı DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) Yüzde % 85,2% 14,8% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI- Sayı ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Yüzde % 90,9% 9,1% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Sayı Yüzde % 80,2% 19,8% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 86,8% 13,2% 100,0% Aile içinde veya yakınları arasında PKK ya katılan kişi bulunma oranı; terörün fazla yaşanmadığı illerde %7,8 iken, bu oran terörün daha fazla yaşandığı illerde %12,4 e, göç ile oluşan mahallelerde ise %23,0 a çıkmaktadır. Bu yüksek oranlar terör konusundaki hassasiyeti göstermesi açısından ayrıca önem taşımaktadır. Tablo-027 : Aile İçinde ve Yakınları Arasında PKK ya Katılım Durumu * İl Grupları Çapraz Tablosu TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT- DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI- ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN ÖRGÜTE (PKK) KATILAN VAR MI? HAYIR EVET Toplam Sayı Yüzde % 87,6% 12,4% 100,0% Sayı Yüzde % 92,2% 7,8% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Sayı Yüzde % 77,0% 23,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 88,5% 11,5% 100,0%

39 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 39 Aile İçinde veya yakınları arasında korucu bulunanların oranı terörün fazla yaşanmadığı illerde %15,0 iken, bu oran terörün daha fazla yaşandığı illerde %17,5, göç ile oluşan mahallelerde ise %19,4 dür. Tablo-028 : Aile İçinde ve Yakınları Arasında Korucu Bulunma Durumu * İl Grupları Çapraz Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN KORUCU OLAN VAR MI? HAYIR EVET Toplam TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT- Sayı DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) Yüzde % 82,5% 17,5% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI- Sayı ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Yüzde % 85,0% 15,0% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Sayı Yüzde % 80,6% 19,4% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 83,2% 16,8% 100,0% Aile İçinde veya yakınları arasında memur bulunanların oranı terörün fazla yaşanmadığı illerde %70,2 iken, bu oran terörün daha fazla yaşandığı illerde %65,3, göç ile oluşan mahallelerde ise %68,0 dır. Tablo-029 : Aile İçinde ve Yakınları Arasında Devlet Memuru Bulunma Durumu * İl Grupları Çapraz Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN DEVLET MEMURU OLAN VAR MI? HAYIR EVET Toplam TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT- Sayı DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) Yüzde % 34,7% 65,3% 100,0% TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI- Sayı ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) Yüzde % 29,8% 70,2% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Sayı Yüzde % 32,0% 68,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 32,9% 67,1% 100,0%

40 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) AİDİYET VE BİRLİKTE YAŞAMA İSTEĞİ BULGULARI Bu bölümde bölge insanının Ayrımcılık Algısı - Aidiyet Hissi Birlikte Yaşama İsteği Birleştirici Faktörler boyutlarındaki eğilimleri ölçülmeye çalışılmıştır. Öncelikle bu boyutlardaki soru ve ölçek istatistikleri ortaya konulmuş, müteakiben bu eğilimlerin sosyo-demografik değişkenlere göre farklılaşması analiz edilmiştir Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Soru ve Ölçek İstatistikleri Soru ve boyut bazındaki tüm değerler ölçek aralığında alınmıştır. 100 lü ölçekte ölçek skorunun yüksekliği, kişilerin soru ifadelerine katılım derecesinin/oranının, boyut bazında ise söz konusu eğilimin yüksekliğini göstermektedir Ayrımcılık Algısı Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Ayrımcılık Algısı Boyutu toplam altı soru ile ölçülmüştür. Anket formunda yer alan soru ifadeleri ile soru ve boyut bazındaki istatistikler aşağıdaki iki tabloda verilmiştir. Tablo-030: Ayrımcılık Algısı Soruları Soru No Soru İfadesi L.1r Ülkede çalışan her Kürt ün / Zaza nın / Arap ın Türkler kadar başarı şansı yoktur. L.2 Kürtler/Zazalar/Araplar kendi kültürlerini rahat bir şekilde yaşayamamaktadırlar. L.3 Bölge dışına çıktığımda kendimi tedirgin hissediyorum, rahatça Kürtçe/Zazaca/Arapça konuşamıyorum. L.5 Kürtlerin/Zazaların/Arapların yaşam tarzı Türk halkı tarafından aşağılanmaktadır. L.6 Kürtler/Zazalar/Araplar Devlet tarafından ikinci sınıf vatandaş muamelesi görmektedir. L.7 Ülkede Kürtlere/Zazalara/Araplara karşı bir şiddet politikası uygulanmaktadır. Tablo-031: Ayrımcılık Algısı Soru ve Ölçek İstatistikleri N Soru No Geçerli Cevapsız Ort. (%) Faktör Yükü Cronbach Alfa L.1r ,62,487,913 L ,76,820 L ,11,845 L ,73,771 L ,60,892 L ,32,916 Ölçek ,04 Yukarıda tabloda verilen faktör yükleri ve Alfa değerleri, ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu ve ölçek güvenirliğinin yeterli olduğunu göstermektedir. Ölçekte yer alan altı sorunun tamamında soru ortalama değerleri ölçek ortasının (50) altındadır. Ayrımcılık Algısı Boyut Skoru 100 lü ölçekte 39,04 olarak ölçek ortasının altında bulgulanmıştır. Genel anlamda ve ölçekte yer alan sorular bağlamında, dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, bölge insanının ayrımcılık algısının düşük olduğu söylenebilir.

41 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Aidiyet Hissi Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Aidiyet Hissi Boyutu toplam altı soru ile ölçülmüştür. Anket formunda yer alan soru ifadeleri ile soru ve boyut bazındaki istatistikler aşağıdaki iki tabloda verilmiştir. Tablo-032: Aidiyet Soruları Soru No Soru İfadesi J1.1 T. C.vatandaşı olmaktan gurur duyuyorum. J1.2 Türk Ordusu bizim ordumuzdur. J1.3 Türkiye Cumhuriyeti benim devletimdir. J1.6 Türk tarihi bizim de tarihimizdir. J1.12 Türk bayrağı hepimizindir. J1.14 İstiklal marşı benim marşımdır. Tablo-033: Aidiyet Soru ve Ölçek İstatistikleri N Soru No Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. Faktör Yükü Cronbach Alfa J ,01 29,018,920,959 J ,46 28,836,921 J ,99 26,627,933 J ,96 29,978,879 J ,95 26,283,906 J ,27 27,395,915 Ölçek ,45 24,150 Yukarıda tabloda verilen faktör yükleri ve Alfa değerleri, ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu ve ölçek güvenirliğinin yeterli olduğunu göstermektedir. Ölçekte yer alan altı sorunun tamamında soru ortalama değerleri ölçek ortasının (50) üstünde ve oldukça yüksektir. Aidiyet Hissi Boyut Skoru 100 lü ölçekte 84,45 olarak ölçek ortasının üzerinde ve oldukça yüksektir. Genel anlamda ve ölçekte yer alan sorular bağlamında, dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, bölge insanının Türkiye Cumhuriyeti ve onun değerlerine aidiyet hissi oldukça yüksektir. Bu bulgu düşük çıkan ayrımcılık algısı bulgularıyla paralellik göstermektedir.

42 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Beraber Yaşama İsteği Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Beraber Yaşama İsteği Boyutu toplam dört soru ile ölçülmüştür. Bu boyutta Türkler ile Kürtlerin bağları ve birlikte yaşama isteğine yönelik algıları sorgulanmıştır. Anket formunda yer alan soru ifadeleri ile soru ve boyut bazındaki istatistikler aşağıdaki iki tabloda verilmiştir. Tablo-034 Beraber Yaşama İsteği Soruları Soru No Soru İfadesi J1.7 Kürtler/Zazalar/Araplar ile Türkler kardeştir. J1.9 Türklerle Kürtlerin/Zazalar/Arapların ortak bir geleceği vardır. J1.10 Türklerle Kürtler/ Zazalar/Araplar arasında kuvvetli bağlar vardır. J1.11 Türk / Kürt halkına karşı herhangi bir düşmanlığım veya antipatim yoktur. Tablo-035: Beraber Yaşama İsteği Soru ve Ölçek İstatistikleri N Soru No Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. Faktör Yükü Cronbach Alfa J ,56 26,608,848,881 J ,80 28,987,903 J ,93 29,815,896 J ,39 24,753,783 Ölçek ,83 22,802 Yukarıda tabloda verilen faktör yükleri ve Alfa değerleri, ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu ve ölçek güvenirliğinin yeterli olduğunu göstermektedir. Ölçekte yer alan dört sorunun tamamında soru ortalama değerleri ölçek ortasının üstünde ve oldukça yüksektir. Beraber Yaşama İsteği Boyut Skoru 100 lü ölçekte 81,83 olarak ölçek ortasının üzerinde ve oldukça yüksektir. Genel anlamda ve ölçekte yer alan sorular bağlamında, dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, bölge insanının beraber yaşama isteği oldukça yüksek ve bu birlikteliğe bakışı olumludur. Bu bulgu, ayrımcılık algısı ve aidiyet hissi bulgularıyla örtüşmektedir.

43 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Toplayıcı / Birleştirici Faktörler Soru İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Bu soru grubunda, toplam yedi değer veya olgunun kişilerin bir arada yaşamasını sağlayan ortak bağa etkisi sorgulanmıştır. Anket formunda yer alan soru ifadeleri ile soru bazındaki istatistikler aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Tablo-036: Toplayıcı / Birleştirici Faktörler Soru İstatistikleri N Soru No Toplayıcı / Birleştirici Faktörler Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. I.1 Aynı dine inanmak ,66 28,171 I.3 Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmak ,40 27,681 I.4 Ortak dil kullanma ve ortak yaşama alanına sahip olmak ,50 30,540 I.6 Kız alıp vermek ,90 32,516 I.5 Ortak ekonomik ilişkiler ve birçok yerde mülk sahibi olmak ,31 33,227 I.2 Aynı mezhepten olmak ,27 33,978 I.7 Aynı siyasi görüş veya ideolojiye sahip olmak ,23 34,280 Soru değerleri, Aynı dine inanmak ve Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmak olgularının en önemli birleştirici bağ olarak algılandığını ve her iki olguya da yüksek değer atfedildiğini göstermektedir. Bölge insanı Aynı mezhepten olmak ve Aynı siyasi görüş veya ideolojiye sahip olmak durumlarını ise diğer faktörlere göre çok daha az öneme sahip faktörler olarak görmektedir. 100,0 81,7 80,0 60,0 74,4 67,5 61,9 59,3 55,3 47,2 40,0 20,0 0,0 Aynı dine inanmak Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmak Ortak dil kullanma ve ortak yaşama alanına sahip olmak Kız alıp vermek Ortak ekonomik ilişkiler ve birçok yerde mülk sahibi olmak Aynı mezhepten olmak Aynı siyasi görüş veya ideolojiye sahip olmak Şekil-036: Toplayıcı / Birleştirici Faktörler Grafiği

44 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Ana Dile Göre Farklılaşması Bu bölümde Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının ana dile göre farklılaşması tek yönlü varyans analizi yöntemiyle incelenmiştir. Ölçülen üç ana boyuta ait ana dile göre ölçek skorları ve analiz değerleri aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Tablo-037: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Ana Dile Göre Farklılaşması Varyans Analiz Tablosu Soru No Ana dil Varyans Analizi Sorular / Ölçek Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlm. AYRIMCILIK ALGISI 51,2 11,7 19,8 57,1 39,1 316,5,000 AİDİYET 76,4 93,9 91,5 80,0 84,4 261,7,000 BERABER YAŞAMA İSTEĞİ 78,2 87,2 86,5 80,7 81,8 63,5,000 Ayrımcılık algısı Ana dili Zazaca ve Kürtçe olanlar tarafından orta düzeyde hissedilmektedir. Ana dili Zazaca olanların ayrımcılık algısı (57,1), ana dili Kürtçe olanlardan (51,2), daha yüksek olduğu görülmüştür. Ayrımcılık algısı en düşük düzeyde ise ana dili Arapça olanlarda (19,8) görülmüştür. Bu boyutta ana dili Türkçe olanların ortalama skorları yaşanan ayrımcılığı tespit anlamı taşımaktadır. Bu bağlamda, ana dili Türkçe olanların, Türkler dışındaki etnik gruplara karşı yapıldığı düşünülen ayrımcılığa inanma derecesi 100 lü ölçekte 11,7 dir, yani oldukça düşüktür. Aidiyet hissi Türkçe dışındaki dillere mensup olanlar için dahi oldukça yüksek olmakla birlikte; ana dili Zazaca olanların aidiyet hissi (80), Kürtçe olanlardan (76,4), ana dili Arapça olanların ise (91,5) Zazaca ve Kürtçe olanlardan daha yüksektir. Diğer etnik gruplarla yaşama isteği ana dili Türkçe (87,2) ve Arapça (86,5) olanlarda ana dili Kürtçe (78,2) ve Zazaca (80,7) olanlara göre daha yüksektir. 100,0 80,0 93,9 91,5 87,2 86,5 80,0 80,7 76,4 78,2 60,0 51,2 57,1 40,0 20,0 11,7 19,8 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Şekil-037: Ana Dile Göre Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları Grafiği

45 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 45 Tablo-038: Toplayıcı / Birleştirici Faktörlerin Ana Dile Göre Farklılaşması Varyans Analiz Tablosu Soru Ana dil Varyans Analizi No Sorular / Ölçek Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlm. I.1 Aynı dine inanmak 82,4 80,0 86,4 79,4 81,7 8,2,000 I.3 Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmak 72,0 77,8 80,0 72,7 74,4 25,3,000 I.4 Ortak dil kullanma ve ortak yaşama alanına sahip olmak 64,1 72,3 73,2 66,1 67,4 36,4,000 I.6 Kız alıp vermek 62,9 60,1 63,4 61,2 61,9 3,5,015 I.5 Ortak ekonomik ilişkiler ve birçok yerde mülk sahibi olmak 58,1 60,5 64,1 59,0 59,2 4,0,007 I.2 Aynı mezhepten olmak 55,2 56,4 52,2 49,8 55,2 4,7,003 I.7 Aynı siyasi görüş veya ideolojiye sahip olmak 46,9 48,4 41,7 46,8 47,2 2,9,032 Toplayıcı / Birleştirici Faktörlerin ana dile göre farklılaşma bulguları şu şekilde özetlenebilir: Ana dili Arapça olanlar aynı dine sahip olmanın birleştiriciliğine diğerlerine göre daha fazla inanmaktadırlar. Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmanın birleştiriciliğine ana dili Türkçe ve Arapça olanlar ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlara göre daha fazla inanmaktadırlar. Ortak dil kullanma ve ortak yaşama alanına sahip olmanın birleştiriciliğine ana dili Türkçe ve Arapça olanlar ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlara göre daha fazla inanmaktadırlar. Aynı mezhepten olmak, birleştirici bir faktör olarak diğerlerine göre çok daha zayıf algılanmakla birlikte, bu faktörün birleştiriciliğine ana dili Türkçe ve Kürtçe olanlar ana dili Arapça ve Zazaca olanlara göre daha fazla inanmaktadırlar.

46 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Sosyo-Demografik Değişkenlere göre Farklılaşması (Ana Dil Kürtçe-Zazaca) Bu bölümde Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği boyutlarının sosyodemografik ve diğer kategorik değişkenlere göre farklılaşması analiz edilmiştir. Analizler, sadece ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar seçilerek bu örneklem üzerinden yapılmıştır Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının İl Gruplarına Göre Farklılaşması Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği boyutlarına illere göre genel olarak bakıldığında, İstanbul ve Mersin örnekleminin göç İle oluşan mahallelerden seçilmesi nedeniyle hariç tutulacak olursa, ana ayrım ve kırılma terörün daha fazla yaşandığı illerde gözlenmektedir. Bu sebeple Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Üçlü İl Grubuna Göre Farklılaşması ayrıca incelenmiş ve boyutların üçlü il grubuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-039: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * İl Grupları Farklılaşma Tablosu AYRIMCILIK ALGISI BERABER YAŞAMA İSTEĞİ İL GRUPLARI AİDİYET TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) 59,6 71,5 74,9 TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA- ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) 37,3 86,5 85,2 GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) 53,7 63,9 73,0 Toplam 51,7 76,7 78,4 F Anlamlılık 88,091, ,727,000 69,239,000

47 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 47 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da il gruplarına göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Ayrımcılık, terörün daha fazla yaşandığı illerde (59,6) (OHAL veya mücavir il kapsamında kalan iller), ve göç ile oluşan mahallelerde (53,7), terörün fazla yaşanmadığı illere göre (37,3) çok daha yüksek algılanmaktadır. Aidiyet hissi, terörün fazla yaşanmadığı illerde yüzlü ölçekte en yüksek düzeyde (86,5) iken, terörün daha fazla yaşandığı illerde bu skor daha düşük (71,5), göç ile oluşan mahallelerde ise (63,9) en düşük düzeydedir. Beraber yaşama isteği de aidiyet hissine paralel olarak, terörün fazla yaşanmadığı illerde yüzlü ölçekte en yüksek düzeyde (85,2) iken, terörün daha fazla yaşandığı illerde (74,9) ve göç ile oluşan mahallelerde (73,0) daha düşük düzeydedir. 100,0 86,5 85,2 80,0 60,0 59,6 53,7 71,5 63,9 74,9 73,0 40,0 37,3 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET HİSSİ BERABER YAŞAMA İSTEĞİ Terörün Yaşandığı İller Terörün Fazla Yaşanmadığı İller Göç ile Oluşan Mahalleler (İst.-Mersin) Şekil-039: İl Gruplarına Göre Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları Grafiği

48 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Yaşa göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-040: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Yaş Farklılaşma Tablosu BERABER YAŞ AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET YAŞAMA İSTEĞİ YAŞ 56,1 76,0 77, YAŞ 51,8 75,4 78, YAŞ 46,9 80,0 79,0 56 VE ÜZERİ 46,0 78,2 77,4 Toplam 51,8 76,6 78,2 F Anlamlılık 5,821,001 3,701,011,445,721 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde Ayrımcılık Algısı ve Aidiyet eğilimleri yaşa göre anlamlı olarak farklılaşırken, Beraber Yaşama İsteği yaşa göre farklılaşmamaktadır. Ayrımcılık algısı yaş grubunda (56,1), yaş grubunda (51,8), yaş grubunda (46,9) ve 56 ve üzeri yaş grubunda ise (46,0) dır. Gençlerde ayrımcılık algısı daha yüksektir. Aidiyet hissi yaş grubunda (76,0), yaş grubunda (75,4), yaş grubunda (80,0) ve 56 ve üzeri yaş grubunda (78,2) dir. Gençlerde aidiyet hissi biraz daha düşüktür. 100,0 80,0 80,0 76,0 78,2 75,4 77,6 78,5 79,0 77,4 60,0 56,1 51,8 46,9 46,0 40,0 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ YAŞ YAŞ YAŞ 56 VE ÜZERİ Şekil-040: Yaşa Göre Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları Grafiği

49 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Öğrenim Durumuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-041: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Öğrenim Durumu Farklılaşma Tablosu ÖĞRENİM DURUMU AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 52,2 76,4 76,3 İLKÖĞRETİM 47,0 78,7 78,8 ORTA ÖĞRETİM 54,5 75,0 76,9 ÖN LİSANS VE ÜZERİ 56,7 74,8 81,0 Toplam 51,8 76,6 78,3 F Anlamlılık 7,485,000 3,434,016 4,587,003 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da öğrenim durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: Ayrımcılık algısı en düşük düzeyde ilköğretim mezunlarında (47,0) iken, ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlarda en yüksek düzeydedir (56,7). Aidiyet hissi ilköğretim mezunlarında (78,7) diğer öğrenim düzeylerine göre (76,4-75,0-74,8) daha yüksektir. Beraber yaşama isteği ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlarda en yüksek düzeyde (81,0), ilköğretim mezunlarında ise (78,8) okuryazar değil-okuryazar (76,3) ve lise mezunlarına göre (76,9) daha yüksektir. Burada sonuçlar kısaca yorumlanırsa; ilköğretim mezunları, aidiyet ve birlikte yaşama isteği anlamında daha ılımlı ve sorunsuz kitle olarak karşımıza çıkmaktadır. Ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlar ise, ayrımcılık algısı ve aidiyet anlamında en olumsuz grup olmasına rağmen, eğitim düzeyi ve rasyonelliğin de etkisiyle, beraber yaşama isteği en yüksek grup durumundadır. 100,0 80,0 76,4 78,7 76,3 78,8 75,0 74,8 76,9 81,0 60,0 52,2 47,0 54,5 56,7 40,0 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR İLKÖĞRETİM ORTA ÖĞRETİM ÖN LİSANS VE ÜZERİ Şekil-041: Ayrımcılık, Aidiyet, Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Öğrenim Durumu Grafiği

50 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Gelir Duruma Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Gelir duruma göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-042: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Hanenin Aylık Toplam Net Geliri Farklılaşma Tablosu HANE AYLIK TOPLAM NET GELİR AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ TL 51,3 81,4 80, TL 52,7 77,4 78, TL 51,3 75,8 80, TL 53,1 69,4 75, TL VE ÜZERİ 63,6 58,1 75,0 Toplam 52,2 76,7 79,2 F Anlamlılık,551,698 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da gelir durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: 7,685,000 2,191,068 Ayrımcılık algısı gelir kategorileri arasında anlamlı olarak farklılaşmamaktadır. Aidiyet hissi, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe düşmektedir. Hane geliri TL aralığında olanlarda aidiyet hissi %81,4 iken bu oran geliri 4000 TL ve üzerinde olanlarda %58,1 e düşmektedir. Beraber yaşama isteği, hane aylık toplam net geliri TL aralığında olanlarda, 2000 TL ve üzerinde olanlara göre daha yüksektir. Özetle 2000 TL ve üzerinde aylık toplam net gelir beyan edenlerde aidiyet ve beraber yaşama isteği daha düşüktür. 100,0 80,0 60,0 51,3 52,7 51,3 53,1 63,6 81,4 80,3 77,4 78,8 75,8 69,4 58,1 80,6 75,4 75,0 40,0 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ TL TL TL TL 4000 TL VE ÜZERİ Şekil-042: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Hanenin Aylık Toplam Net Geliri Grafiği

51 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-043: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Hane Toplam Varlık Değeri Farklılaşma Tablosu VARLIK TOPLAM DEĞERİ AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ TL 56,2 75,6 76, TL 51,8 78,6 79, TL 51,6 77,3 80, TL 49,8 77,0 78, TL VE ÜZERİ 46,0 73,3 77,5 Toplam 51,6 76,8 78,8 F Anlamlılık 2,704,029 Üç boyuttan ikisi ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde Hane Toplam Varlık Değerine göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: Ayrımcılık algısı, Hane Toplam Varlık Değeri yükseldikçe düşmektedir TL aralığında %56,2 olan ayrımcılık algısı, TL ve üzerinde %46,0 a düşmektedir. Aidiyet hissi ve beraber yaşama isteği toplam varlık değeri kategorilerine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılaşma göstermiyorsa da en yüksek ve en düşük varlık değerlerine sahip olanlarda biraz daha yüksektir. 1,928,103 3,107, ,0 80,0 78,6 79,6 80,8 75,6 77,3 77,0 76,2 78,5 73,3 77,5 60,0 56,2 51,8 51,6 49,8 46,0 40,0 20,0 0,0 ALGISI AYRIMCILIK AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ TL TL TL TL TL VE ÜZERİ Şekil-043: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Hane Toplam Varlık Değeri Grafiği

52 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği boyutlarının iş/meslek durumuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-044: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu İŞ DURUMUNUZ ( MESLEK ) AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ İŞSİZ 58,4 71,6 73,2 KAMU ÇALIŞANI 48,2 80,6 82,6 ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ 52,2 75,3 79,6 SERBEST MESLEK-ESNAF-TÜCCAR 50,8 74,5 78,2 ÇİFTÇİ 38,6 81,3 79,4 EV KADINI 52,5 77,6 78,0 ÖĞRENCİ 58,9 75,2 77,4 Toplam 52,2 76,3 78,2 F Anlamlılık Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da iş/meslek durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Ayrımcılık algısı, en yüksek düzeyde öğrenci (58,9) ve işsizlerde (58,4) görülürken, en düşük düzeyde çiftçilerdedir (38,6). Aidiyet hissi, en yüksek düzeyde çiftçi ve kamu çalışanlarında, en düşük düzeyde ise işsizlerde gözlenmiştir. Beraber yaşama isteği, en yüksek düzeyde kamu çalışanlarında, en düşük düzeyde ise yine işsizlerde gözlenmiştir. 8,650,000 5,360,000 5,131, ,0 80,0 80,6 81,3 82,6 75,3 77,6 79,678,279,478,0 74,5 75,2 77,4 71,6 73,2 60,0 40,0 58,4 58,9 52,250,8 52,5 48,2 38,6 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ İŞSİZ KAMU ÇALIŞANI ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ SERBEST MESLEK-ESNAF-TÜCCAR ÇİFTÇİ EV KADINI ÖĞRENCİ Şekil-044: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * İş/Meslek Durumu Grafiği

53 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği boyutlarının 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verme durumuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-045: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu BERABER 2007 SEÇİMLERİNDE OY VERME DURUMU AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET YAŞAMA İSTEĞİ DİĞER PARTİLERE OY VERENLER 35,0 86,4 84,8 DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER 74,7 46,3 62,9 Toplam 50,8 75,9 78,5 F Anlamlılık 523,918, ,999, ,502,000 Her üç boyut da, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde, 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler ve vermeyenler arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenlerde, vermeyenlere göre ayrımcılık algısı çok daha yüksek (74,7-35,0), aidiyet hissi (86,4-46,3) ve beraber yaşama isteği (84,8-62,9) çok daha düşüktür. 100,0 86,4 84,8 80,0 74,7 60,0 46,3 62,9 40,0 35,0 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ DİĞER PARTİLERE OY VERENLER DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER Şekil-045: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * DTP ye Oy Verme Durumu Grafiği

54 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği boyutlarının mezhep ayrımına göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-046: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Mezhep Farklılaşma Tablosu MEZHEP AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ HANEFİ 39,1 84,5 82,8 ŞAFİİ 56,1 74,3 77,0 ALEVİ 73,5 58,1 69,1 Toplam 51,6 77,4 78,8 F Anlamlılık 66,400,000 75,597,000 28,765,000 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da mezhepler arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Ayrımcılık algısı en yüksek düzeyde Alevilerde (73,5), en düşük düzeyde Hanefilerde (39,1) görülmektedir. Şafiiler (56,1) ise ortada yer almaktadır. Aidiyet hissi ve beraber yaşama isteği de aynı şekilde Hanefilerde yüksek, Alevilerde düşüktür. Şafiiler ise ortada yer almaktadır. 100,0 80,0 73,5 84,5 82,8 74,3 77,0 69,1 60,0 56,1 58,1 40,0 39,1 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-046: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * Mezhep Grafiği

55 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 55 Mezheplere ait boyut skorları yukarıda açıklanan farklılaşmanın bölgesel etkisini görmek maksadıyla, terörün yaşanma yoğunluğuna göre belirlenen il gruplarında da incelenmiştir. Aşağıdaki tabloda yukarıda açıklanan üç boyuttaki mezhepler arası anlamlı farklılaşmanın, mezhepler arası açıklık azalsa da her üç il grubu içinde de aynı yönlü olduğu gözlenmektedir. Tablo-047: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutları * İl Gruplarına Göre Mezhep Farklılaşma Tablosu TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ- SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) BERABER MEZHEP AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET YAŞAMA İSTEĞİ HANEFİ 53,7 76,3 75,7 ŞAFİİ 59,6 72,2 75,5 ALEVİ 81,1 48,3 65,0 Toplam 59,7 72,1 75,3 HANEFİ 34,0 88,3 86,5 ŞAFİİ 41,5 84,6 84,0 ALEVİ 48,8 81,8 81,9 Toplam 37,0 87,0 85,5 HANEFİ 28,9 75,3 75,4 ŞAFİİ 54,7 66,8 74,7 ALEVİ 84,2 38,9 62,1 Toplam 52,9 66,9 73,6 Toplam HANEFİ 39,1 84,5 82,8 ŞAFİİ 56,1 74,3 77,0 ALEVİ 73,5 58,1 69,1 Toplam 51,6 77,4 78,8 Yukarıdaki tablodan birinci bölümde yer alan terörün yaşandığı illerdeki mezheplere göre farklılaşmalar aşağıda grafik olarak da verilmiştir. 100,0 80,0 60,0 53,7 59,6 81,1 76,3 75,7 72,2 48,3 75,5 65,0 40,0 20,0 0,0 AYRIMCILIK ALGISI AİDİYET BERABER YAŞAMA İSTEĞİ HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-047: Ayrımcılık, Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Boyutlarının Terörün Yaşandığı İl Grubu İçinde Mezheplere Göre Farklılaşma Grafiği

56 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/ ÖCALAN A BAKIŞ Bu bölümde bölge insanının PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi - Abdullah Öcalan'ın Serbest Bırakılması Türkiye Kürtlerinin Suriye-Irak-İran Kürtlerinden Daha Şanslı Algılanıp Algılanmadığı ROJ TV Kanalının Yayınlarının Doğru ve Faydalı Algılanıp Algılanmadığı boyut ve sorularındaki eğilimleri ölçülmeye çalışılmıştır. Öncelikle bu boyut ve soruların istatistikleri ortaya konulmuş, müteakiben bu eğilimlerin sosyo-demografik değişkenlere göre farklılaşması analiz edilmiştir PKK/ Öcalan a Bakış Soru ve Ölçek İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) Soru ve boyut bazındaki tüm değerler ölçek aralığında alınmıştır. 100 lü ölçekte ölçek skorunun yüksekliği, kişilerin soru ifadelerine katılım derecesinin/oranının, boyut bazında ise söz konusu eğilimin yüksekliğini göstermektedir PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi boyutu toplam üç soru ile ölçülmüştür. Anket formunda yer alan soru ifadeleri ile soru ve boyut bazındaki istatistikler aşağıdaki iki tabloda verilmiştir. Tablo-048: PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi Boyut Soruları Soru No Soru İfadesi H2.1 Abdullah Öcalan Kürt halkının önderi (lideri) dir. H2.3 PKK bugüne kadar Kürtlerin davasına hizmet etmiştir. H2.4 PKK bundan sonra Kürtlerin geleceğine hizmet edecektir. Tablo-049: PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi Soru ve Ölçek İstatistikleri N Soru No Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. Faktör Yükü Cronbach Alfa H ,34 36,416,920,936 H ,78 33,306,961 H ,19 31,605,949 Ölçek ,24 31,287 Yukarıda tabloda verilen faktör yükleri ve Alfa değerleri, ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu ve ölçek güvenirliğinin yeterli olduğunu göstermektedir. Ölçekte yer alan üç sorunun tamamında soru ortalama değerleri ölçek ortasının (50) altındadır. PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisi Boyut Skoru 100 lü ölçekte 21,24 olarak ölçek ortasının altında ve oldukça düşük bulgulanmıştır. Genel anlamda ve ölçekte yer alan sorular bağlamında, dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, bölge insanının PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisini düşük olarak algıladığı, PKK/Öcalan ile Kürt Davasını özdeşleştirmediği söylenebilir.

57 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Diğer Ayırt Edici Soru İstatistikleri (Dil Ayrımı Yapılmadan) PKK/Öcalan'a yönelik anket formunda yer alan ve soru bazında analiz edilen ifadeler ile bu sorulara ait istatistikler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo-050: Etnik Bilince Yönelik Diğer Ayırt edici Soru İstatistikleri Soru No Geçerli N Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. H2.2 Abdullah ÖCALAN serbest bırakılmalıdır ,77 33,622 H2.6 Abdullah Öcalan dış güçler tarafından kullanılmıştır ,79 39,621 H2.7 Türkiye Kürtleri Suriye-Irak-İran Kürtlerinden daha şanslıdır ,42 38,719 H2.8 ROJ TV kanalının yayınları doğru ve faydalıdır ,36 35,888 Dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, bölge insanı; Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılması görüşüne % 19,7 oranında katılmaktadır. Abdullah Öcalan'ın dış güçler tarafından kullanıldığı görüşüne % 55,7 oranında orta düzeyde katılmaktadır. Türkiye Kürtlerinin Suriye-Irak-İran Kürtlerinden daha şanslı olduğu görüşüne % 55,4 oranında orta düzeyde katılmaktadır. ROJ TV Kanalının yayınlarının doğru ve faydalı olduğu görüşüne % 23,3 oranında katılmaktadır.

58 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutların Ana Dile Göre Farklılaşması Bu bölümde PKK/Öcalan a Bakış ana başlığında ölçülen ve aşağıdaki tabloda yer alan boyut ve soruların ana dile göre farklılaşması tek yönlü varyans analizi yöntemiyle incelenmiştir. Ölçülen bir boyut ve üç soruya ait ana dile göre ölçek skorları ve analiz değerleri aşağıdaki tablo ve grafik olarak verilmiştir. Tablo-051: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Ana Dile Göre Farklılaşması Varyans Analiz Tablosu Soru/Boyutlar Ana Dil Varyans Analizi Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlm. PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. 30,0 10,2 10,2 20,3 21,3 170,4,000 ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. TÜRKİYE KÜRTLERİ SURİYE-IRAK-İRAN KÜRTLERİNDEN DAHA ŞANSLIDIR. 36,4 1,3 5,2 24,5 19,8 729,3,000 53,5 56,7 66,4 60,1 55,5 11,3,000 ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. 41,8 1,8 5,4 29,1 23,4 787,5,000 Ana dili Kürtçe olanlar, PKK/Öcalan ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisine en fazla inanan grup (30,0) iken, ana dili Zazaca olanlar bu görüşe ana dili Kürtçe olanlardan daha az (20,3), ancak ana dili Türkçe (10,2) ve Arapça (10,2) olanlardan daha fazla inanmaktadırlar. Ana dili Kürtçe olanlar Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılması görüşünü en fazla destekleyen grup (36,4) iken, ana dili Zazaca olanlar bu görüşü ana dili Kürtçe olanlardan daha az (24,5), ancak ana dili Arapça (5,2) ve Türkçe (1,3) olanlardan çok daha fazla desteklemektedirler. Türkiye Kürtlerinin Suriye-Irak-İran Kürtlerinden daha şanslı olduğu görüşüne, ana dili Arapça olanlar en fazla inanan grup (66,4) iken, ana dili Zazaca olanlar bu görüşe (60,1) ana dili Türkçe olanlardan (56,7) daha fazla inanmakta, ana dili Kürtçe olanlar (53,5) ise yine orta düzeyde olmakla birlikte bu görüşü en az destekleyen grup olarak görülmektedir. ROJ TV Kanalının yayınlarının doğru ve faydalılığı görüşüne Ana dili Kürtçe olanlar en fazla inanan grup (41,8) iken, ana dili Zazaca olanlar bu görüşe ana dili Kürtçe olanlardan daha az (29,1), ancak ana dili Arapça (5,4) ve Türkçe (1,8) olanlardan daha fazla inanmaktadırlar. 100,0 80,0 60,0 66,4 60,1 56,7 53,5 40,0 20,0 0,0 30,0 20,3 10,2 10,2 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. 36,4 1,3 5,2 24,5 ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. TÜRKİYE KÜRTLERİ SURİYE-IRAK-İRAN KÜRTLERİNDEN DAHA ŞANSLIDIR. 41,8 1,8 5,4 29,1 ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Şekil-051: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Ana Dile Göre Grafiği

59 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Sosyo-Demografik Değişkenlere göre Farklılaşması (Ana Dil Kürtçe-Zazaca) Bu bölümde PKK/Öcalan a Bakış soru ve boyutlarının sosyo-demografik ve diğer kategorik değişkenlere göre farklılaşması analiz edilmiştir. Analizler, sadece ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar seçilerek bu örneklem üzerinden yapılmıştır PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Üçlü İl Grubuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve boyutlarının üçlü il grubuna göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-052: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İl Grupları Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. İL GRUP TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN-AĞR) 34,86 41,21 45,33 TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) 17,05 22,71 28,80 GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) 53,75 56,84 64,31 Toplam 29,20 35,41 40,71 F Anlamlılık 141,123, ,992, ,674,000 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da il grupları arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır. 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 34,9 17,1 53,8 41,2 22,7 56,8 45,3 28,8 64,3 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. Terörün Yaşandığı İller Terörün Fazla Yaşanmadığı İller Göç ile Oluşan Mahalleler (İst.-Mersin) Şekil-052: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İl Grupları Grafiği

60 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 60 PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine, göç ile oluşan mahallelerde (53,7), terörün fazla yaşandığı illere göre (34,8) daha fazla inanılmaktadır. Aynı görüşe destek terörün fazla yaşanmadığı illerde ise en düşük düzeyde (17,0) gerçekleşmiştir. Abdullah Öcalan'ın Serbest Bırakılması görüşü de bir önceki görüşe paralel olarak, göç ile oluşan mahallelerde (56,8), terörün fazla yaşandığı illere göre (41,2) daha fazla kabul görmüştür. Aynı görüşe destek terörün fazla yaşanmadığı illerde ise en düşük düzeyde (22,7) gerçekleşmiştir. ROJ TV Kanalının yayınlarının doğru ve faydalı olduğu görüşü de önceki iki boyuta paralel olarak, göç ile oluşan mahallelerde (64,3), terörün fazla yaşandığı illere göre (45,3) daha fazla kabul görmüştür. Aynı görüşe destek terörün fazla yaşanmadığı illerde ise en düşük düzeyde (28,8) kalmıştır. PKK/Öcalan a Bakış Soru boyutlarına il gruplarına göre genel olarak bakıldığında, her üç konuda da (PKK/Öcalan ın Kürtlere hizmeti-abdullah Öcalan'ın Serbest Bırakılması ROJ TV Kanalının Yayınlarının Doğru ve Faydalı Olduğu) orta düzey ve altında olmakla birlikte, en yüksek taraftarlığın göç ile oluşan mahallelerdeki Kürtçe-Zazaca konuşan nüfus grubunda olduğu, bu grubu terörün daha fazla yaşandığı illerin takip ettiği, terörün fazla yaşanmadığı illerde ise çok daha düşük düzeyde gerçekleştiği görülmüştür.

61 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Yaşa göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç soru/boyut da yaş kategorileri istatistiksel olarak anlamlı farklılaşmamaktadır. Tablo-053: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Yaş Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN I YAŞ N KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR YAŞ 28,76 34,90 41, YAŞ 29,79 36,47 41, YAŞ 28,68 33,59 37,89 56 VE ÜZERİ 27,39 34,34 36,22 Toplam 29,12 35,29 40,54 F Anlamlılık,336,799,920,430 2,118, ,0 80,0 60,0 40,0 28,8 29,8 28,7 27,4 34,9 36,5 33,6 41,9 41,3 37,9 34,3 36,2 20,0 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR YAŞ YAŞ YAŞ 56 VE ÜZERİ Şekil-053: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Yaş Grafiği

62 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması Soru ve Boyutların öğrenim durumuna göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-054: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. ÖĞRENİM DURUMU OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR 31,41 36,09 40,38 İLKÖĞRETİM 28,73 34,98 39,55 ORTA ÖĞRETİM 31,29 37,95 45,25 ÖN LİSANS VE ÜZERİ 26,38 32,96 36,61 Toplam 29,41 35,60 40,68 F Anlamlılık 2,687,045 PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine, okuryazar değil/okuryazar olanlar ile lise mezunu olanlar, ilköğretim mezunları ile ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlara göre daha fazla inanmaktadırlar. ROJ TV Kanalının yayınlarının doğruluğu ve faydalılığı konusunda en yüksek taraftarlık lise mezunları arasında iken, ön lisans ve üzerinde eğitime sahip olanlar diğer öğrenim seviyelerine göre daha düşük bir taraftarlık eğilimi sergilemektedirler. Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılması görüşü de okuryazar değil/okuryazar olanlar ile lise mezunu olanlar öğrenim seviyeleri arasında anlamlı olarak farklılaşmamaktadır. Bu bulgulara genel olarak baktığımızda, PKK/Öcalan ve ROJ TV konularında taraftarlığın okuryazar değil/okuryazarlar ile lise mezunlarında öne çıktığını söyleyebiliriz. Bu noktada bulguları, okuryazar değil/okuryazar grubunda eğitimsizliğin istismar aracı olarak kullanıldığı, lise mezunlarında ise bu grubun politizasyona daha fazla uğradığı şeklinde anlamlandırabiliriz. 2,190,087 6,133, ,0 80,0 60,0 40,0 31,4 28,7 31,3 26,4 36,1 35,0 38,0 33,0 40,4 39,6 45,3 36,6 20,0 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. OKURYAZAR DEĞİL - OKURYAZAR İLKÖĞRETİM ORTA ÖĞRETİM ÖN LİSANS VE ÜZERİ Şekil-054: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Öğrenim Durumu Grafiği

63 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Hane Aylık Toplam Net Gelir Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının gelir duruma göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Her üç boyut da ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde gelir durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine inanç, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe artmaktadır. Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılması görüşü hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe daha fazla destek bulmaktadır. ROJ TV Kanalının yayınlarının doğruluğu ve faydalılığı konusundaki taraftarlık hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe artmaktadır. Tablo-055: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Hanenin Aylık Toplam Net Geliri Farklılaşma Tablosu HANE AYLIK TOPLAM NET GELİR_KATEGORİK PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR TL 25,22 33,79 37, TL 29,01 35,19 40, TL 28,49 34,55 41, TL 36,23 43,84 48, TL VE ÜZERİ 48,38 56,48 56,99 Toplam 29,15 35,88 41,21 F Anlamlılık 4,832,001 4,864,001 3,550, ,38 36,23 29,0128,49 25,22 56,48 56,99 48,4 43,84 40,6841,05 37,33 33,7935,1934,55 0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR TL TL TL TL 4000 TL VE ÜZERİ Şekil-055: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Hanenin Aylık Toplam Net Gelir Grafiği

64 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç soru/boyutta Hane Toplam Varlık Değeri kategorileri arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılaşma yoktur. Tablo-056: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Hane Toplam Varlık Değeri Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. VARLIK TOPLAM DEĞERİ_KATEGORİK TL 30,88 35,93 40, TL 29,19 34,36 39, TL 26,86 34,36 40, TL 28,03 33,94 40, TL VE ÜZERİ 33,90 39,83 43,42 Toplam 29,08 35,09 40,67 F Anlamlılık 2,353,052 1,495,201,465, ,0 80,0 60,0 40,0 30,9 29,2 26,9 28,0 33,9 35,9 34,4 34,4 33,9 39,8 40,3 39,8 40,9 40,3 43,4 20,0 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR TL TL TL TL TL VE ÜZERİ Şekil-056: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Hane Toplam Varlık Değeri Grafiği

65 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış soru ve boyutlarının iş/meslek durumuna göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-057: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. İŞ DURUMU ( MESLEK ) İŞSİZ 35,00 42,86 46,96 KAMU ÇALIŞANI 21,00 27,71 31,60 ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ 32,93 40,15 46,99 SERBEST MESLEK-ESNAF-TÜCCAR 35,69 41,40 45,71 ÇİFTÇİ 27,34 31,93 35,71 EV KADINI 23,90 30,42 35,80 ÖĞRENCİ 27,72 31,82 40,70 Toplam 29,16 35,30 40,74 F Anlamlılık 9,643,000 11,270,000 10,067,000 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut/soru da iş/meslek durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine inanç, en yüksek düzeyde işsizlerde (35,0) ve serbest meslekesnaf-tüccar grubunda (35,6), en düşük düzeyde ise kamu çalışanları (21,0) ve ev kadınlarındadır (23,9). Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılması görüşü yine en yüksek düzeyde işsizlerde (42,8) ve serbest meslek-esnaf-tüccar grubunda (41,4), en düşük düzeyde ise kamu çalışanları arasında (27,7) taraftar bulmuştur. ROJ TV Kanalının yayınlarını doğru ve faydalı bulanlar, en yüksek oranda işsizlerde ve özel sektör çalışanlarında(46,9),) ve serbest meslek-esnaf-tüccar grubunda (45,7) iken, en düşük oranda kamu çalışanlarındadır (31,6). 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 35,0 32,9 35,7 27,3 27,7 21,0 23,9 42,9 40,241,4 31,9 27,7 30,431,8 47,0 47,045,7 40,7 35,735,8 31,6 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. İŞSİZ KAMU ÇALIŞANI ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ SERBEST MESLEK-ESNAF-TÜCCAR ÇİFTÇİ EV KADINI ÖĞRENCİ Şekil-057: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İş/Meslek Durumu Grafiği

66 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verme durumuna göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-058: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR SEÇİMLERİNDE OY VERİLEN PARTİ DİĞER PARTİLERE OY VERENLER 12,88 18,24 23,40 DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER 70,76 72,66 73,20 Toplam 31,51 37,34 42,47 F Anlamlılık 2375,636, ,047, ,347,000 Ana dili Kürtçe ve zazaca olanlar içinde her üç boyut da 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler ve vermeyenler arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler vermeyenlere göre; PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine çok daha fazla inanmakta (70,7-12,8), Öcalan'ın Serbest Bırakılmasına çok daha yüksek düzeyde taraftarlık göstermekte (72,6-18,2), ROJ TV Kanalının yayınlarının doğru ve faydalı olduğuna çok daha fazla inanmaktadırlar (73,2-23,4). Burada PKK/Öcalan a bakış ve ROJ TV ye yaklaşım açısından, ana dili Kürtçe/Zazaca olanlar içerisinde, DTP ye oy verdiğini söyleyen kitle ile vermediğini söyleyenler arasında çok büyük bir kırılma vardır. Ancak kamuoyundaki genel algılamanın aksine DTP ye oy verenlerin hepsinin PKK ve Öcalan a sempati duymadıkları da görülmektedir. DTP ye oy veren yaklaşık her üç kişiden birisi PKK ve Öcalan sempatizanı değildir ve başka etkenlerle oy vermektedir. 100,0 80,0 70,8 72,7 73,2 60,0 40,0 20,0 12,9 18,2 23,4 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. DİĞER PARTİLERE OY VERENLER DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER Şekil-058: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * DTP ye Oy Verme Grafiği

67 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutlarının mezhep ayrımına göre ortalama ölçek skorları aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir: Tablo-059: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Mezhep Farklılaşma Tablosu MEZHEP PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. HANEFİ 20,03 24,71 29,82 ŞAFİİ 32,36 39,62 44,37 ALEVİ 47,55 49,86 62,42 Toplam 28,51 34,80 40,13 F Anlamlılık 54,449,000 67,745,000 67,610,000 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde her üç boyut da mezhepler arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır. PKK/Öcalan ın Kürt Etnik Bilincinin Oluşumuna Etkisine Aleviler (47,5) Şafiilere göre (32,3), Şafiiler ise Hanefilere göre (20,0) daha fazla inanmaktadırlar. Abdullah Öcalan'ın Serbest Bırakılmasına Aleviler (49,8) Şafiilere göre (39,6), Şafiiler ise Hanefilere göre (24,7) çok daha fazla taraftarlık göstermektedirler. Benzer şekilde, ROJ TV Kanalının yayınlarının doğruluğu ve faydalılığına Aleviler (62,4) Şafiilere göre (44,3), Şafiiler ise Hanefilere göre (29,8) daha fazla inanmaktadırlar. 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 20,0 32,4 47,6 24,7 39,6 49,9 29,8 44,4 62,4 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-059: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * Mezhep Grafiği

68 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 68 Yukarıda açıklanan farklılaşmanın bölgesel etkisini görmek maksadıyla, mezheplere ait boyut skorları terörün yaşanma yoğunluğuna göre gruplanan il gruplarında ayrıca incelenmiştir. Aşağıdaki tablo değerleri, incelenen üç boyuttaki yukarıda açıklanan mezhepler arası anlamlı farklılaşmanın özellikle terörün daha fazla yaşandığı illerde sürdüğü (aşağıdaki grafikte verilmiştir), terörün daha az yaşandığı illerde de değerleri biraz daha azalarak farklılaşmanın benzer şekilde olduğu ve göç ile oluşan mahallelerde ise ana dili Kürtçe/Zazaca olanlar içerisinde söz konusu üç boyuttaki sempatizanlık derecesi en düşük düzeyde yine Hanefilerde olmakla birlikte, Şafiilerin Alevilere göre biraz daha fazla taraftar oldukları görülmektedir. Tablo-060: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İl Gruplarına Göre Mezhep Farklılaşma Tablosu İL_GRUPLARI TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ- SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ- MAL-URF) PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. MEZHEP HANEFİ 27,18 34,88 34,47 ŞAFİİ 34,65 41,01 45,51 ALEVİ 60,86 62,43 75,14 Toplam 34,40 40,82 44,88 HANEFİ 16,46 20,54 26,85 ŞAFİİ 16,74 26,44 30,65 ALEVİ 20,16 22,86 36,46 Toplam 16,64 22,40 28,30 GÖÇ İLE OLUŞAN HANEFİ 39,71 34,44 46,43 MAHALLELER ŞAFİİ 58,55 64,85 71,34 (İST-MERSİN) ALEVİ 53,88 56,52 66,67 Toplam 51,73 54,40 63,19 Toplam HANEFİ 20,03 24,71 29,82 ŞAFİİ 32,36 39,62 44,37 ALEVİ 47,55 49,86 62,42 Toplam 28,51 34,80 40,13 Tablodan sadece terörün yoğun olarak yaşandığı bölgeye ait veriler alınarak grafik olarak aşağıda verilmiştir. 100,0 80,0 75,1 60,0 40,0 27,2 34,7 60,9 62,4 41,0 34,9 34,5 45,5 20,0 0,0 PKK/ÖCALAN IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-060: PKK/Öcalan a Bakış Soru ve Boyutları * İl Gruplarına Göre Mezhep Grafiği

69 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) DEVLETE GÜVENİN SOSYO-DEMOGRAFİK DEĞİŞKENLERE GÖRE FARKLILAŞMASI (ANA DİL KÜRTÇE-ZAZACA) Bu bölümde Güven Ölçeğinde yer alan soru ve boyutların sosyo-demografik ve diğer kategorik değişkenlere göre farklılaşması analiz edilmiştir. Analizler, sadece ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar seçilerek bu örneklem üzerinden yapılmıştır Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının İl Gruplarına Göre Farklılaşması Güven Ölçeği soru ve boyutlarının üçlü il grubuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-061: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * İl Grupları Farklılaşma Tablosu DEVLETE GÜVEN TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY- MAR-MUŞ-SİİRT-TUN-VAN- AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI- ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL- URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Toplam F Anlm. 56,65 69,66 50,58 60,99 64,13,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 50,09 67,65 49,23 56,61 08,65,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 20,53 5,96 30,33 15,69 103,35,000 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 39,74 19,92 54,24 33,80 140,15,000 Tablo değerleri aşağıda kısaca özetlenmiştir: Devlete Güven, terörün fazla yaşanmadığı illerde (69,6), terörün fazla yaşandığı illere göre (56,6), bu illerde de göç ile oluşan mahallelere göre (50,5) daha yüksektir. Güvenlik Güçlerine Güven, terörün fazla yaşanmadığı illerde (67,6), terörün fazla yaşandığı illere (50,0) ve göç ile oluşan mahallelere göre (49,2) daha yüksektir. PKK/Öcalan Güven, terörün fazla yaşanmadığı illerde en düşük düzeyde (5,9) iken bu oran terörün fazla yaşandığı illerde yükselmekte (20,5), göç ile oluşan mahallelerde ise il grupları arasında en yüksek düzeye (30,3) çıkmaktadır. DTP Milletvekillerine Güven, yukarıdaki eğilime benzer şekilde, terörün fazla yaşanmadığı illerde en düşük düzeyde (19,9) iken bu oran terörün fazla yaşandığı illerde yükselmekte (39,7), göç ile oluşan mahallelerde ise il grupları arasında en yüksek düzeye (54,2) çıkmaktadır. Bu bulgular, bölgede yaşanan sorunun kendi içerisindeki alt bölgeler arasındaki farklılaşmayı açık bir şekilde ortaya koymaktadır.

70 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Yaşa Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının yaşa göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-062: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * Yaş Farklılaşma Tablosu YAŞ YAŞ YAŞ 56 VE ÜZERİ Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 58,36 59,43 65,18 68,96 60,83 9,114,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 55,43 53,81 60,96 63,08 56,26 8,500,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 15,04 16,41 16,37 12,45 15,76 1,022,382 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 35,86 34,30 30,03 28,57 33,59 4,045,007 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde, yaş grupları ayrımında farklılaşan güven boyutlarına ait değerler şu şekilde özetlenebilir: Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güven yaş küçüldükçe düşmektedir. PKK/Öcalan a Güven 56 yaş ve üzeri grupta biraz daha düşük olmakla birlikte daha küçük olan diğer yaş grupları arasında farklılaşmamaktadır. DTP Milletvekillerine güven yaş küçüldükçe artmaktadır. Bu sonuçlar, PKK/Öcalan a Güven dışında boyutların tamamında 40 yaş altı ve 40 yaş üzeri grupları arasında önemli bir kırılmanın olduğunu göstermektedir.

71 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının öğrenim düzeylerine göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir: Tablo-063: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * Öğrenim Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu OKURYAZ AR DEĞİL- OKUR- YAZAR İLK ÖĞRETİM ORTA ÖĞRETİM ÖN LİSANS VE ÜZERİ Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 64,43 64,84 57,88 53,77 60,89 17,875,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 60,36 61,95 54,29 45,27 56,49 35,406,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 18,42 14,81 17,02 13,46 15,81 3,135,025 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 34,71 32,54 37,00 31,24 33,88 3,465,016 Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde, öğrenim düzeyleri ayrımındaki farklılaşma şu şekilde özetlenebilir: Devlete Güven, okuryazar değil/okuryazar olanlar (64,4) ve ilköğretim mezunlarında (64,8) lise mezunu olanlara göre (57,8) daha yüksek, ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlarda ise en düşük düzeydedir (53,7). Güvenlik Güçlerine Güven de Devlete Güvene benzer şekilde okuryazar değil/okuryazar olanlar (60,3) ve ilköğretim mezunlarında (61,9) lise mezunu olanlara göre (54,2) daha yüksek, ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlarda ise en düşük düzeydedir (45,2). PKK/Öcalan a Güven, okuryazar değil/okuryazar olanlar (18,4) ve lise mezunu olanlarda (17,0), ilköğretim mezunları (14,8) ve ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlara göre (13,4) daha fazladır. DTP Milletvekillerine Güven, PKK/Öcalan Güvene benzer şekilde, okuryazar değil/okuryazar olanlar (34,7) ve lise mezunu olanlarda (37,0), ilköğretim mezunları (32,5) ve ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlara göre (31,2) daha fazladır. Bu bulgular PKK/Öcalan a Bakış başlığında elde edilen bulgularla örtüşmektedir. Genel olarak yorumladığımızda, PKK/Öcalan ve DTP Milletvekillerine Güven okuryazar değil/okuryazar ile lise mezunlarında daha fazla öne çıkmakta, Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güven yükselen öğrenim düzeyi ile birlikte düşmektedir.

72 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşması Güven ölçeğindeki boyutların tamamı ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde iş/meslek durumuna göre anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Güven Ölçeği soru ve boyutlarının iş/meslek durumuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: Devlete güven çiftçilerde (71,3) ve ev kadınlarında (66,3) diğer iş/meslek gruplarına göre daha yüksektir. İşsiz olanlarda ise en düşük değerdedir (53,6). Güvenlik güçlerine güven çiftçilerde (64,7) ve ev kadınlarında (62,4) diğer iş/meslek gruplarına göre daha yüksektir. İşsiz olanlarda ise en düşük değerdedir (52,1). PKK/Öcalan a güven işsizlerde (21,4), serbest meslek/esnaf/tüccarlarda (18,3) ve özel sektördeki işçilerde (17,1) diğer iş/meslek gruplarına göre daha yüksektir. Kamu çalışanları (11,4) ve ev kadınlarında (11,8) ise en düşük değerdedir. İşsizlik devlete ve güvenlik güçlerine güveni en aza indirmekte, PKK/Öcalan a ve DTP milletvekillerine güveni arttırmaktadır. Tablo-064: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * İş/Meslek Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu İŞSİZ KAMU ÇALIŞANI ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ SERBEST/MESLEK ESNAF/TÜCCAR ÇİFTÇİ EV KADINI ÖĞRENCİ Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 53,62 61,83 59,23 58,92 71,35 66,31 56,84 60,63 12,18,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 52,10 52,90 54,12 55,68 64,73 62,48 53,54 56,18 8,21,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 21,44 11,46 17,13 18,31 15,59 11,81 14,64 15,73 5,13,000 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 41,70 26,00 39,84 35,79 30,59 29,62 33,96 34,06 8,74,000

73 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Hane Toplam Varlık Değerine Göre Farklılaşması Güven ölçeğindeki yedi boyut/sorudan sadece ikisi, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde, hane toplam varlık değeri kategorileri arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Güven ölçeği soru ve boyutlarının hanenin toplam varlık değerine göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: PKK/Öcalan ve DTP milletvekillerine güven, hane toplam varlık değeri TL nin altında olanlarda ve TL nin üzerinde olanlarda diğer varlık kategorilerinde olanlara göre daha yüksektir. Tablo-065: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * Hane Toplam Varlık Değeri Farklılaşma Tablosu TL TL TL TL TL VE ÜZERİ Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 58,12 63,50 60,26 62,39 61,90 61,25 2,267,060 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 55,51 58,92 55,08 57,46 55,36 56,64 1,532,190 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 17,82 13,83 15,49 14,06 18,77 15,51 2,242,049 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 37,94 32,30 32,26 30,88 35,49 33,31 3,154, Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının Hanenin Aylık Toplam Net Gelirine Göre Farklılaşması Güven ölçeği soru ve boyutlarının, hanenin aylık toplam net gelirine göre ortalama ölçek skorları (Kürtçe-Zazaca) tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Tablo-066: Güven Ölçeği Soru ve Boyutları * Hanenin Aylık Toplam Net Geliri Farklılaşma Tablosu TL TL TL TL 4000 TL VE ÜZERİ Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 65,44 62,88 58,50 54,31 42,10 61,00 6,956,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 61,36 57,27 54,09 47,48 34,66 55,88 8,480,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 13,41 14,30 16,48 18,87 19,13 15,28 1,410,228 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 28,94 32,16 32,36 38,97 41,66 32,42 2,691,030

74 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 74 Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: Devlete Güven, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe düşmektedir. Hane geliri TL aralığında olanlarda güven %65,4 iken bu oran geliri 4000 TL ve üzerinde olanlarda %42 ye düşmektedir. Güvenlik Güçlerine Güven, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe düşmektedir. Hane geliri TL aralığında olanlarda güven %61,3 iken bu oran geliri 4000 TL ve üzerinde olanlarda %34,6 ya düşmektedir. PKK/Öcalan a Güven ile hanenin aylık toplam net geliri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmemekle birlikte, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe PKK/Öcalan a Güven az da olsa artmaktadır.. Hane geliri TL aralığında olanlarda güven %13,4 iken bu oran geliri 4000 TL ve üzerinde olanlarda %19,1 dir. DTP Milletvekillerine Güven, hanenin aylık toplam net geliri yükseldikçe artmaktadır. Hane geliri TL aralığında olanlarda güven % 28,9 iken bu oran geliri 4000 TL ve üzerinde olanlarda %41,6 ya yükselmektedir.

75 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşması Güven Ölçeği Soru ve Boyutlarının 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verme durumuna göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Sekiz güven boyutundan yedisi, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar içinde, 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler ve vermeyenler arasında anlamlı olarak farklılaşmaktadır. Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: 2007 seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler vermeyenlere göre; Devlete ve Güvenlik Güçlerine çok daha az güvenmektedirler (34,8-73,1 / 30,5-67,5). PKK/Öcalan a çok daha fazla güvenmektedirler (52,5-3,8). DTP Milletvekillerine çok daha fazla güvenmektedirler (70,2-15,2). Tablo-067: Güven Ölçeği * DTP ye Oy Verme Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu DİĞER PARTİLERE OY VERENLER DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER Toplam F Anlm. DEVLETE GÜVEN 73,13 34,88 61,10 940,425,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 67,58 30,55 55,51 767,421,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 3,80 52,58 18, ,712,000 DTP MİLLETVEKİLLERİNE GÜVEN 15,24 70,29 34, ,324,000 Yukarıdaki bulgular yorumlanacak olursa: Burada güven boyutunda yer alan kişi, kurum ve oluşumlara yaklaşım açısından, ana dili Kürtçe/Zazaca olanlar içerisinde, DTP ye oy verdiğini söyleyen kitle ile vermediğini söyleyenler arasında çok büyük bir kırılma vardır. DTP ye oy verenler arasında, yaklaşık her üç kişiden birisi DTP milletvekillerine güvenmemekte ve muhtemelen başka nedenlerle oy vermektedir. Aynı şekilde, DTP ye oy verenlerin yaklaşık yarısı PKK-Öcalan a güvenmemektedir. Bunun anlamı, DTP ye oy veren herkesin PKK lı olmadığı ve PKK-Öcalan a güvenmediğidir. PKK/Öcalan a bakış bölümünde (Tablo-239), Kürt ve Zazalardan DTP ye oy verenlerin PKK-Öcalan ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisi inanç değeri %70, Öcalan serbest bırakılmalıdır görüşüne destekleri ise %72 civarında olmuştur. Güven değerleri ile bu değerler arasındaki farklılaşmanın bir çelişki oluşturmadığı değerlendirilmektedir. Güven değerleri daha kesin bir tutumu ve yargıyı yansıtmakta ve daha net eğilimleri ifade etmektedir. DTP ye oy verenler arasında yaklaşık her iki kişiden birisi dini şahsiyetlere, her üç kişiden birisi ise devlete ve güvenlik güçlerine güven ifade etmektedir.

76 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güven ölçeği Soru ve Boyutlarının Mezhep Ayrımına Göre Farklılaşması Güven ölçeği Soru ve Boyutlarının mezhep ayrımına göre ortalama ölçek skorları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bölge etkisinden bağımsız olarak değerleri yorumlamak için mezheplerin güven skoru ortalamaları üç farklı il grubu bazında incelenmiştir. Tablo-068: Güven ölçeği Soru ve Boyutları * Mezhep Farklılaşma Tablosu İL_ÜÇLÜ GRUP TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ- SİİRT-TUN-VAN-AĞR) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA- ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URF) GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) Toplam DEVLETE GÜVEN GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN PKK-ÖCALAN A GÜVEN DTP MİLLETVEKİLLERİ GÜV. MEZHEP HANEFİ 61,61 52,65 15,28 35,64 ŞAFİİ 58,06 51,37 20,80 39,27 ALEVİ 19,18 22,44 29,60 59,20 Toplam 57,21 50,58 20,31 39,38 HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Toplam HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Toplam HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Toplam 72,16 69,60 5,64 17,60 67,05 65,24 5,17 23,78 57,88 62,50 8,57 20,18 70,23 68,06 5,57 19,59 65,44 65,05 16,42 43,75 56,72 52,17 37,42 61,25 14,81 22,22 11,11 33,33 53,28 52,78 27,52 52,52 69,21 65,50 8,46 23,70 59,61 54,01 18,68 37,80 27,87 34,72 19,97 42,89 61,72 57,31 15,22 33,28 96,82 70,88 38,89 54,16,000,000,000,000 Tablo değerleri şu şekilde özetlenebilir: Devlete Güven her üç il grubu ve toplam bazda Hanefilerde (69,2) Şafiilere göre (59,6) Şafiilerde ise Alevilere göre daha yüksektir (27,8). Güvenlik Güçlerine Güven her üç il grubu ve toplam bazda Hanefilerde (65,4) Şafiilere göre (54,0) Şafiilerde ise Alevilere göre daha yüksektir (34,7). Terörün daha fazla yaşandığı illerde Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güven boyutlarında Hanefi-Şafii faklılaşması azalmaktadır. PKK/Öcalan a Güven, terörün fazla yaşandığı illerde, Alevilerde (29,6), Şafiilere göre (20,8), Şafiilerde ise Hanefilere göre daha yüksektir (15,2). Terörün fazla yaşanmadığı illerde ise Alevilerde (8,5), Şafiilere (5,1) ve Hanefilere göre (5,6) daha yüksektir. İstanbul ve Mersin de göç ile oluşan mahallelerde ise PKK/Öcalan a Güven, Şafiilerde (37,4) en yüksek düzeydeyken, Hanefilerde (16,4) ve Alevilerde (11,1) daha düşük düzeydedir. DTP Milletvekillerine Güven, terörün fazla yaşandığı illerde, Alevilerde (59,2), Şafiilere göre (39,2), Şafiilerde ise Hanefilere göre daha yüksektir (35,6). Terörün

77 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 77 fazla yaşanmadığı illerde ise Şafiilerde (23,7) Alevilere göre (20,1), Alevilerde de Hanefilere göre (17,6) daha yüksektir. Göç ile oluşan mahallelerde ise DTP Milletvekillerine Güven, Şafiilerde (61,2) en yüksek düzeydeyken, Hanefilerde (43,7) Alevilere göre (33,3) daha yüksektir. Tablodaki değerler mezhep bazındaki en büyük kırılmanın, alevi mezhebine mensup vatandaşlarımızda olduğunu göstermektedir. Konunun çeşitli nedenleri ve tarihsel arka planı olmakla birlikte, bu kitleye gecikmeksizin gerekli ilgi ve şefkatin gösterilmesinin bir zorunluluk olduğu ortaya çıkmaktadır.

78 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) AİLELERİN SİYASİ DURUMU VE ALGILARIN FARKLILAŞMASI Farklı algı ve eğilimlerin, aile içinden veya yakınlardan birisinin PKK ya katılma durumuna göre farklılaşması tablo olarak aşağıda verilmiştir. Aile içinden veya yakınlarından PKK ya katılımı olanların olmayanlara göre; Aidiyet hissi ve beraber yaşama isteği çok daha düşüktür. Ayrımcılık algısı çok daha yüksektir. Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güveni çok daha düşüktür. PKK/Öcalan-DTP ve Barzani ye güveni çok daha yüksektir. Abdullah Öcalan serbest bırakılmalıdır-roj TV kanalının yayınları doğru ve faydalıdır-pkk/öcalan'ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisi vardır-kuzey Irak'ta bağımsız bir Kürt devleti kurulmalıdır görüşlerine desteği çok daha yüksektir. Tablo-069: Farklı Algı ve Eğilimlerin Aile İçinden veya Yakınlardan Birisinin PKK ya Katılma Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN ÖRGÜTE (PKK) KATILAN VAR MI? AİDİYET HİSSİ HAYIR EVET Toplam F Anlamlılık 80,83 48,94 77,70 363,610,000 BERABER YAŞAMA İSTEĞİ 81,08 63,91 79,26 147,268,000 DEVLETE GÜVEN 64,74 40,56 61,93 164,517,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 61,04 30,96 57,64 249,388,000 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 9,90 50,10 14,39 578,323,000 DTP MİLLETVEKİLLERİ NE GÜVEN 27,96 60,95 31,91 255,603,000 ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. PKK/ÖCALAN'IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. KUZEY IRAK'TA BAĞIMSIZ BİR KÜRT DEVLETİ KURULMALIDIR. 28,58 67,40 33,75 411,564,000 34,59 68,89 39,33 283,043,000 22,49 63,83 27,75 479,016,000 32,03 63,46 35,99 239,335,000

79 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 79 Farklı algı ve eğilimlerin, aile içinden veya yakınları arasından en az birisinin korucu olması durumuna göre farklılaşma tablosu aşağıda verilmiştir. Aile içinde veya yakınları arasında korucu bulunanların bulunmayanlara göre; Aidiyet hissi daha yüksektir. Ayrımcılık algısı daha düşüktür. Devlete Güveni daha yüksektir. PKK/Öcalan ve DTP ye güveni daha düşüktür. Abdullah Öcalan serbest bırakılmalıdır-roj TV kanalının yayınları doğru ve faydalıdır-pkk/öcalan'ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisi vardır-kuzey Irak'ta bağımsız bir Kürt devleti kurulmalıdır görüşlerine desteği daha düşüktür. Günümüzde tartışma konusu olan koruculuk sisteminin yararlı olup olmadığı konusunda bu tablo önemli ipuçları vermektedir. Yakınlarından birisinin dahi korucu olmasının olumlu algıları ne ölçüde etkilediği açıkça görülmektedir. Tablo-070: Farklı Algı ve Eğilimlerin Aile İçinden ve Yakınlardan Birisinin Korucu Olması Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN KORUCU OLAN VAR MI? HAYIR EVET Toplam F Anlamlılık AİDİYET HİSSİ 75,67 82,07 76,77 20,703,000 BERABER YAŞAMA İSTEĞİ 78,41 80,45 78,77 3,126,077 DEVLETE GÜVEN 59,97 66,20 61,11 15,141,000 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 56,24 58,28 56,59 1,535,215 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 16,56 9,97 15,37 19,278,000 DTP MİLLETVEKİLLERİ NE GÜVEN 34,92 25,56 33,24 27,580,000 ABDULLAH ÖCALAN SERBEST 36,65 28,52 35,17 21,148,000 BIRAKILMALIDIR. ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE 41,68 34,64 40,40 14,101,000 FAYDALIDIR. PKK/ÖCALAN'IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN 30,51 22,52 29,08 20,217,000 OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. KUZEY IRAK'TA BAĞIMSIZ BİR KÜRT DEVLETİ KURULMALIDIR. 37,81 33,16 37,00 6,624,010

80 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 80 Farklı algı ve eğilimlerin, aile içinden veya yakınları arasından en az birisinin Devlet memuru olması durumuna göre farklılaşma tablosu aşağıda verilmiştir. göre; Aile içinde veya yakınları arasında Devlet memuru bulunanların bulunmayanlara Aidiyet hissi ve beraber yaşama isteği daha yüksektir. Devlete Güveni daha yüksektir. PKK/Öcalan, DTP ve Barzani ye güveni daha düşüktür. Abdullah Öcalan serbest bırakılmalıdır-roj TV kanalının yayınları doğru ve faydalıdır-pkk/öcalan'ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisi vardır. görüşlerine desteği daha düşüktür. Yakınlarından birisinin devlet memuru olmasının olumlu eğilim ve algıları, daha olumlu yönde etkilediği açıkça görülmektedir. Tablo-071: Farklı Algı ve Eğilimlerin Aile İçinden veya Yakınlardan Birisinin Devlet Memuru Olması Durumuna Göre Farklılaşma Tablosu AİLENİZİN İÇİNDEN VEYA YAKINLARINIZDAN DEVLET MEMURU OLAN VAR MI? HAYIR EVET Toplam F Anlamlılık AİDİYET HİSSİ 74,15 77,91 76,74 10,685,001 BERABER YAŞAMA İSTEĞİ 74,46 80,57 78,69 41,102,000 DEVLETE GÜVEN 58,61 61,84 60,81 5,967,015 GÜVENLİK GÜÇLERİNE GÜVEN 55,97 56,57 56,38,202,653 PKK-ÖCALAN A GÜVEN 20,51 13,13 15,41 35,389,000 DTP MİLLETVEKİLLERİ NE GÜVEN 39,60 30,30 33,24 40,978,000 ABDULLAH ÖCALAN SERBEST BIRAKILMALIDIR. 41,43 32,53 35,31 37,452,000 ROJ TV KANALININ YAYINLARI DOĞRU VE FAYDALIDIR. 44,03 39,08 40,64 10,293,001 PKK/ÖCALAN'IN KÜRT ETNİK BİLİNCİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ VARDIR. 36,43 25,99 29,19 51,277,000 KUZEY IRAK'TA BAĞIMSIZ BİR KÜRT DEVLETİ KURULMALIDIR. 36,50 37,36 37,08,354,552

81 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) SORUNLAR VE ÇÖZÜMLERİNE İLİŞKİN GÖRÜŞLER Bu bölümde, bölgesel sorunlar ve çözümlerine ilişkin görüşlerin sorgulandığı altı farklı soru grubuna yönelik verilerin analizi yapılmıştır Sorunlar ve Çözümlerine İlişkin Soru ve Ölçek İstatistikleri Türkiye nin Temel Sorunları Bu soru grubunda, ankete katılanlardan verilen 9 sorun ifadesi içerisinden Türkiye nin en önemli beş sorununu 1-5 önceliği ile işaretlemesi istenmiştir. Cevapların öncelik değerleri 100 lük ölçeğe (işaretlenmeyen sorun=0, beşinci öncelik verilen sorun=20, dördüncü öncelik verilen sorun=40, üçüncü öncelik verilen sorun=60 ikinci öncelik verilen sorun=80 birinci öncelik verilen sorun=100) çevrilmek suretiyle her bir sorun ifadesi bir değişkene çevrilmiştir. Anket formunda yer alan sorun ifadeleri ile istatistikleri aşağıda tablo ve grafik olarak verilmiştir. Tablodaki her bir sorunun ortalama değeri, o soruna 100 lük ölçekte verilen önceliği ve önemi göstermektedir. Tablo-072: Türkiye nin Temel Sorunları Soru İstatistikleri N Soru No Türkiye nin Temel Sorunları Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. E2.1 İşsizlik, geçim sıkıntısı ,53 35,512 E2.4 Eğitim ,10 37,549 E2.5 Terör ,18 37,988 E2.13 Kürt Sorunu ,54 36,534 E2.3 Yargıda adaletsizlik ,57 33,873 E2.7 Sağlık hizmetlerinin yetersizliği ,78 30,035 E2.6 Yönetim zafiyeti ,66 29,663 E2.12 Demokratikleşme ve insan hakları ,04 27,713 E2.9 Etnik ayrımcılık ,23 27,060 Ana dil ayrımı yapmadan bakıldığında öncelik sırasıyla İşsizlik-geçim sıkıntısı (74,5), Eğitim sistemindeki problemler (48,1), Terör (39,1) ve Kürt sorunu (26,54) Türkiye nin en önemli temel sorunları olarak ifade edilmektedir. Etnik ayrımcılık en düşük öncelik verilen sorun olarak ortaya çıkmaktadır.

82 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 82 Türkiye nin temel sorunları algılamasının ana dile göre farklılaşması analiz edildiğinde yukarıda verilen ilk dört temel sorunun öncelik sırası ana dili Kürtçe olanlarda değişmemektedir. Ancak Kürt sorununun oranı yükselmektedir. Aynı şekilde etnik ayrımcılık en düşük öncelik verilen sorundur. Soru No Tablo-073: Türkiye nin Temel Sorunları Algılaması * Ana dile Göre Farklılaşma istatistikleri Türkiye nin Temel Sorunları Ana dil Varyans Analizi Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlm. E2.1 İşsizlik, geçim sıkıntısı 74,8 74,2 70,6 78,3 74,6 3,4,017 E2.4 Eğitim sistemindeki problemler 48,0 48,2 52,5 46,3 48,1 2,1,097 E2.5 Terör 32,9 49,1 49,1 35,3 39,1 119,1,000 E2.13 Kürt Sorunu 32,4 17,6 21,3 24,9 26,6 99,4,000 E2.3 Yargıda adaletsizlik 23,9 22,6 26,7 23,4 23,5 2,0,116 E2.7 Sağlık hizmetlerinin yetersizliği 19,1 18,3 17,5 18,1 18,7 0,7,569 E2.6 Yönetim zafiyeti 17,2 15,9 17,3 14,3 16,6 2,1,094 E2.12 Demokratikleşme ve insan hakları 15,7 11,2 10,9 15,8 14,0 17,9,000 E2.9 Etnik ayrımcılık 15,1 9,7 13,2 13,8 13,2 23,4,000

83 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri Bu soru grubunda, ankete katılanların Güneydoğu da geri kalmışlığın nedenleri olarak verilen yedi ifadeden bir veya birden fazlasını seçmesi istenmiştir. Soruda hiçbir şıkkı işaretlemeyenler kayıp değer (missing) olarak kabul edilmiş, en az bir nedeni işaretleyenler için işaretlenen nedenler 1 işaretlenmeyenler 0 olarak kodlanmıştır. Her bir geri kalmışlık nedeni ayrı bir soru olarak değerlendirilmiş ve tablolaştırma ve okumalarda sıklık değeri yüzlük skora çevrilmiştir. Örnek olarak Eğitim Eksikliği nedeninin 73,5 ortalama değerini alması, bu nedenin her yüz kişiden 73 ünde geri kalmışlığın nedeni olarak ifade edildiğini göstermektedir. Anket formunda yer alan sorun ifadeleri ile istatistikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Ana dil ayrımı yapmadan bakıldığında, öncelik sırasıyla Eğitim eksikliği (73,7), Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği (57,4) ve Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği (39,0) Güneydoğuda geri kalmışlığın en önemli nedenleri olarak ifade edilmektedir. Tablo-074: Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri Soru İstatistikleri Soru No Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri Geçerli Cevapsız Ort. (%) T1.5 Eğitim eksikliği ,54 T1.4 Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği ,40 T1.1 Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği ,06 T1.3 Aşiretler ve feodal yapı ,32 T1.6 Devletin kasıtlı politikası ,75 T1.2 Arazi yapısı ve iklim koşulları ,75 T1.7 Diğer nedenler ,13 N , , ,1 31,3 27,8 18,8 4,1 0 Eğitim eksikliği Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği Aşiretler ve feodal yapı Devletin kasıtlı politikası Arazi yapısı ve iklim koşulları Diğer nedenler Şekil-074: Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri Grafiği

84 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 84 Güneydoğuda geri kalmışlığın nedenlerine yönelik algılar ana dile göre analiz edildiğinde en önemli ilk iki nedenin öncelik sırası ana dile göre değişmemektedir. Ancak ana dili Türkçe olanlarda, aşiretler ve feodal yapı geri kalmışlığın nedenleri arasında üçüncü sıraya yükselmektedir. Ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar geri kalmışlığın nedenleri arasında Devletin kasıtlı politikalarının etkisine diğer dillerdeki kişilere göre daha fazla inanmaktadırlar. Tablo-075: Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri * Ana dile Göre Farklılaşma İstatistikleri Ana dil Varyans Analizi Soru No Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri T1.5 Eğitim eksikliği 70,2 79,1 74,0 76,6 73,7 23,1,000 T1.4 Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği 62,1 47,7 63,9 65,5 57,6 53,8,000 T1.1 Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği 41,5 33,2 46,5 42,4 39,0 19,8,000 T1.3 Aşiretler ve feodal yapı 27,7 38,6 27,9 28,5 31,4 31,9,000 T1.6 Devletin kasıtlı politikası 34,3 15,1 23,0 40,5 27,8 118,6,000 T1.2 Arazi yapısı ve iklim koşulları 18,4 19,8 18,9 16,0 18,7 1,4,239 T1.7 Diğer nedenler 4,2 3,5 6,8 4,6 4,1 3,2,022 Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlamlılık ,2 79,1 74,0 76,6 62,1 47,7 63,9 65,5 41,5 33,2 46,5 42,4 27,7 38,6 27,9 28,5 34,3 15,1 23,0 40,5 18,4 19,8 18,9 16, ,2 3,5 6,8 4,6 Eğitim eksikliği Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği Aşiretler ve feodal yapı Devletin kasıtlı politikası Arazi yapısı ve iklim koşulları Diğer nedenler Kürtçe Türkçe A rapça Zazaca Şekil-075: Güneydoğuda Geri Kalmışlığın Nedenleri * Ana dil Grafiği

85 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) PKK ya Katılma / Destek Verme Nedenleri Bu soru grubunda, ankete katılanların verilen 14 faktör içerisinden, PKK ya katılma ve destek verme nedeni olarak gördüğü en önemli beş tanesini 1-5 önceliği ile işaretlemesi istenmiştir. Cevapların öncelik değerleri 100 lük ölçeğe (işaretlenmeyen neden=0, beşinci öncelik verilen neden =20, dördüncü öncelik verilen neden=40, üçüncü öncelik verilen neden=60 ikinci öncelik verilen neden=80 birinci öncelik verilen neden=100) çevrilmek suretiyle her bir sorun ifadesi bir değişkene çevrilmiştir. Anket formunda yer alan PKK ya katılma ve destek verme nedenleri ile istatistikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablodaki her bir faktörün ortalama değeri, o faktöre 100 lük ölçekte verilen önceliği ve önemi göstermektedir. Ana dil ayrımı yapmadan PKK ya katılma ve destek verme nedenleri analiz edildiğinde; öncelik sırasıyla İşsizlik (71,3), Eğitimsizlik (60,6), Zor kullanma/zorla götürülme (39,2) ve Devletin yanlış uygulamaları (34,3) PKK ya katılma ve destek vermenin en önemli nedenleri olarak görülmektedir. Tablo-076: PKK ya katılma ve Destek Verme Nedenleri Soru İstatistikleri Soru No PKK ya katılma ve Destek Verme Nedenleri Geçerli Cevapsız Ort. (%) Std.Sap. O.1 İşsizlik ,32 38,470 O.3 Eğitimsizlik ,63 37,676 O.2 Zor kullanma /zorla götürülme ,18 39,472 O.6 Devletin yanlış uygulamaları ,25 36,742 O.5 Milliyetçilik duygusu ,88 34,524 O.4 Çevre/aile baskısı ,85 33,325 O.8 Bölgede PKK lehine yapılan propagandalar ,22 32,303 O.10 Bağımsızlık isteği ,77 32,205 O.7 Daha önce aileden/akrabalardan katılanlar olması ,65 30,887 O.11 PKK nın Kürtleri temsil etmesi ,99 31,665 O.13 PKK ile aynı ideolojiyi benimseme ,33 30,950 O.9 ROJ TV yayınları ,20 31,293 O.12 PKK nın Kürtlerin haklarını savunması ,79 29,779 O.14 Diğer ,43 18,431 N

86 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 86 PKK ya katılma ve destek verme nedenleri önem sıralı olarak grafik şeklinde aşağıda verilmiştir İşsizlik 71,3 Eğitimsizlik 60,6 Zor kullanma /zorla götürülme 39,2 Devletin yanlış uygulamaları 34,3 Milliyetçilik duygusu 27,9 Çevre/aile baskısı 24,9 Bölgede PKK lehine yapılan propagandalar 23,2 Bağımsızlık isteği 21,8 Daha önce aileden/akrabalardan katılanlar olması 20,7 PKK nın Kürtleri temsil etmesi 20,0 PKK ile aynı ideolojiyi benimseme 19,3 ROJ TV yayınları 19,2 PKK nın Kürtlerin haklarını savunması 16,8 Diğer 5,4 Şekil-076: PKK ya katılma ve Destek Verme Nedenleri Grafiği

87 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 87 PKK ya katılma ve destek verme nedenlerine verilen önemin ana dile göre farklılaşması tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bulgular şu şekilde özetlenebilir: PKK ya katılma ve destek verme nedeni olarak; işsizlik, eğitimsizlik ve zor kullanma /zorla götürülme bütün dil gruplarında ilk üç sırada yer almaktadır. Ana dili Türkçe ve Arapça olanlar, eğitimsizliği-roj TV yayınlarını ve bölgede PKK lehine yapılan propagandaları, daha önemli görmektedirler. Ana dili Türkçe olanlar, zor kullanma/zorla götürülmeyi ve Çevre/aile baskısını diğer dillere mensup kişilere göre daha önemli görmektedirler. Ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar, Devletin yanlış uygulamalarını-bağımsızlık isteğinimilliyetçilik duygusunu-pkk nın Kürtleri temsil etmesini ve haklarını savunmasını PKK ya katılım nedeni olarak daha önemli görmektedirler. Diğer nedenlere göre çok daha yüksek öncelik verilen İşsizlik ve Eğitimsizlik faktörlerinin ana dil ayrımında öncelik sıraları da değişmemektedir. Tablo-077: PKK ya Katılma ve Destek Verme Nedenleri * Ana dile Göre Farklılaşma İstatistikleri Ana dil Varyans Analizi Soru No PKK ya katılma ve Destek Verme Nedenleri O.1 İşsizlik 69,9 73,2 74,7 72,8 71,4 5,1,002 O.3 Eğitimsizlik 55,0 69,6 69,3 58,7 60,6 92,8,000 O.2 Zor kullanma /zorla götürülme 34,4 47,9 39,8 36,8 39,2 65,8,000 O.6 Devletin yanlış uygulamaları 39,0 25,8 28,9 40,7 34,3 79,9,000 O.5 Milliyetçilik duygusu 29,8 23,6 27,3 34,2 27,9 22,6,000 O.4 Çevre/aile baskısı 23,1 28,5 22,6 21,6 24,7 16,5,000 O.8 Bölgede PKK lehine yapılan propagandalar 21,0 26,6 27,1 23,3 23,2 18,0,000 O.10 Bağımsızlık isteği 23,3 19,2 20,1 23,0 21,8 9,2,000 O.7 Daha önce aileden/akrabalardan katılanlar olması 19,4 22,6 21,2 21,0 20,6 6,1,000 O.11 PKK nın Kürtleri temsil etmesi 23,1 14,8 16,5 21,6 20,0 39,8,000 O.13 PKK ile aynı ideolojiyi benimseme 20,4 17,6 15,0 21,4 19,3 7,5,000 O.9 ROJ TV yayınları 18,2 20,1 25,7 17,0 19,1 8,3,000 O.12 PKK nın Kürtlerin Haklarını savunması 20,1 11,2 12,8 18,1 16,7 52,5,000 O.14 Diğer 5,7 4,6 6,8 5,0 5,4 3,0,030 Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlm.

88 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 88 PKK ya katılma ve destek verme nedenlerine verilen önemin ana dile göre farklılaşması grafik olarak aşağıda verilmiştir İşsizlik Eğitimsizlik Zor kullanma /zorla götürülme Devletin yanlış uygulamaları 34,4 47,9 39,8 36,8 39,0 25,8 28,9 40,7 55,0 58,7 69,9 73,2 74,7 72,8 69,6 69,3 Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Milliyetçilik duygusu Çevre/aile baskısı Bölgede PKK lehine yapılan propagandalar Bağımsızlık isteği Daha önce aileden/akrabalardan katılanlar olması PKK nın Kürtleri temsil etmesi PKK ile aynı ideolojiyi benimseme ROJ TV yayınları PKK nın Kürtlerin Haklarını savunması Diğer 29,8 23,6 27,3 34,2 23,1 28,5 22,6 21,6 21,0 26,6 27,1 23,3 23,3 19,2 20,1 23,0 19,4 22,6 21,2 21,0 23,1 14,8 16,5 21,6 20,4 17,6 15,0 21,4 18,2 20,1 25,7 17,0 20,1 11,2 12,8 18,1 5,7 4,6 6,8 5,0 Şekil-077: PKK ya Katılma ve Destek Verme Nedenleri * Ana dil Grafiği

89 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler Bu soru grubunda, ankete katılanların bölgedeki sorunların kalıcı çözümü için verilen sekiz öneriden bir veya birden fazlasını seçmesi istenmiştir. Soruda hiçbir şıkkı işaretlemeyenler kayıp değer (missing) olarak kabul edilmiş, en az bir çözüm önerisini işaretleyenler için işaretlenen öneriler 1 işaretlenmeyenler 0 olarak kodlanmıştır. Her bir çözüm önerisi ayrı bir soru olarak değerlendirilmiş ve tablolaştırma ve okumalarda sıklık değeri yüzlük skora çevrilmiştir. Örnek olarak Nüfus artış hızının azaltılması önerisinin 15,9 ortalama değerini alması, bu nedenin her yüz kişiden 15,9 unda çözüm önerisi olarak ifade edildiğini göstermektedir. Anket formunda yer alan çözüm önerileri ile istatistikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Ana dil ayrımı yapmadan bölgedeki sorunların kalıcı çözümü için getirilen öneriler analiz edildiğinde; öncelik sırasıyla Eğitim yapısının güçlendirilmesi (74,0), Ekonomik yatırım yapılması ve işsizliğin bitirilmesi (68,6), Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye (30,8), Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi (27,5) bölgedeki sorunların kalıcı çözümü için getirilen öncelikli önerilerdir. Bu önerilerden ilk ikisi olan eğitim ve ekonomik temelli öneriler aldığı öncelik ve önem yüzdesiyle çözüm için odak niteliğindedir veya öyle algılanmaktadır diyebiliriz. Tablo-078: Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler Soru İstatistikleri N Soru No Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü için Öneriler Geçerli Cevapsız Ort T3.1 Eğitim yapısının güçlendirilmesi ,92 T3.2 Ekonomik yatırım ve işsizliğin bitirilmesi ,55 T3.6 Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye ,79 T3.3 Yerel yönetimlerin (belediyelerin) güçlendirilmesi ,54 T3.4 Nüfus artış hızının azaltılması ,91 T3.5 Türkiye nin AB ye girmesi ,36 T3.8 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesi ,33 T3.7 Federatif yapıya geçilmesi , ,9 68, ,8 27, ,9 15,4 6,3 5,1 0 Eğitim yapısının güçlendirilmesi Ekonomik yatırım ve işsizliğin bitirilmesi Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye Yerel yönetimlerin (belediyelerin) güçlendirilmesi Nüfus artış hızının azaltılması Türkiye nin AB ye girmesi Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesi Federatif yapıya geçilmesi Şekil-078: Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler Grafiği

90 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 90 Bölgedeki sorunlara yönelik çözüm önerilerinin ana dile göre farklılaşma değerleri tablo olarak aşağıda verilmiştir. Tablo-079: Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler * Ana dile Göre Farklılaşma İstatistikleri Ana dil Varyans Analizi Soru No Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü için Öneriler T3.1 Eğitim yapısının güçlendirilmesi 68,8 82,2 79,7 73,5 74,0 53,0,000 T3.2 Ekonomik yatırım yapılması ve işsizliğin bitirilmesi 66,9 69,9 75,4 73,0 68,6 6,4,000 T3.6 Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye 40,9 13,5 19,1 41,7 30,9 222,7,000 T3.3 Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi 26,1 28,7 32,6 32,2 27,6 5,2,001 T3.4 Nüfus artış hızının azaltılması 12,9 21,5 18,9 11,6 15,9 33,1,000 T3.5 Türkiye nin AB ye girmesi 16,6 13,3 14,0 18,0 15,4 5,4,001 T3.8 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesi 9,9 0,7 0,6 7,8 6,3 85,4,000 T3.7 Federatif yapıya geçilmesi 7,3 1,4 2,0 5,9 5,1 42,2,000 Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Top. F Anlamlılık Bölgedeki sorunlara yönelik çözüm önerilerinin ana dile göre farklılaşması şu şekilde özetlenebilir: Yukarıda verilen ilk iki çözüm önerisinin öncelik sırası ana dile göre değişmemekle birlikte, ana dili Türkçe ve Arapça olanlarda, Kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye önerisi öncelik sırasında daha gerilere kaymaktadır. Eğitim yapısının güçlendirilmesi çözüm önerisine, ana dili Türkçe (82,2) ve Arapça olanlar (79,7) daha fazla önem verirken, ana dili Kürtçe olanlar göreli daha az önem vermişlerdir. Ekonomik yatırım yapılması ve işsizliğin bitirilmesi çözüm önerilerine, ana dili Arapça (75,4), ve Zazaca olanlar (73,0) daha fazla önem verirken, ana dili Kürtçe olanlar (66,9) tüm diller içinde göreli daha az önem vermişlerdir. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi çözüm önerilerine, ana dili Arapça (32,6), ve Zazaca olanlar (32,2) daha fazla önem verirken, ana dili Kürtçe olanlar (26,1) tüm diller içinde göreli daha az önem vermişlerdir. Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesi (9,9-7,8) ve Federatif yapıya geçilmesini (7,3-5,9) çok az oranda da olsa birer çözüm önerisini olarak görmektedirler.

91 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 91 Bölgedeki sorunlara yönelik çözüm önerilerinin ana dile göre farklılaşma değerleri grafik olarak aşağıda verilmiştir Eğitim yapısının güçlendirilmesi 68,8 82,2 79,7 73,5 Ekonomik yatırım yapılması ve işsizliğin bitirilmesi 66,9 69,9 75,4 73,0 Kürtçe Türkçe Arapça Zazaca Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi Nüfus artış hızının azaltılması Türkiye nin AB ye girmesi 40,9 13,5 19,1 41,7 26,1 28,7 32,6 32,2 12,9 21,5 18,9 11,6 16,6 13,3 14,0 18,0 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesi 9,9 0,7 0,6 7,8 Federatif yapıya geçilmesi 7,3 1,4 2,0 5,9 Şekil-079: Bölgedeki Sorunların Kalıcı Çözümü İçin Öneriler * Ana dil Grafiği

92 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Kürtler İçin Bağımsızlık Talep Edenlerin Tanımlanması ve Eğilimleri (Ana Dil Kürtçe ve Zazaca Olanlar) Bu başlıkta, bölgedeki sorunların kalıcı çözümüne yönelik tedbirler arasında, Kürtlere bağımsızlık verilmesini bir alternatif olarak öne süren ve destekleyenlerin özellikleri ve eğilimleri incelenmeye çalışılmıştır. Analizler ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar seçilerek sadece bu örneklem üzerinden yapılmıştır. Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin il grupları içindeki oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bağımsızlık talep oranı göç ile oluşan mahallelerde en yüksek orana (%18,8) ulaşırken, Terörün daha fazla yaşandığı illerde bu oran %10,4 e düşmekte, Terörün fazla yaşanmadığı illerde ise %6,6 ile en düşük düzeye inmektedir. Tablo-080: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * İl Grupları Çapraz Tablosu TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER (BAT-BİN-BİT-DİY-MAR-MUŞ- SİİRT-TUN-VAN-AĞRI) TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER (ADI-ELA-ERZ-GANT-KMRŞ-MAL-URFA) Sayı TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. HAYIR EVET Toplam Yüzde % 89,6% 10,4% 100,0% Sayı Yüzde % 93,4% 6,6% 100,0% Sayı Yüzde % 81,2% 18,8% 100,0% Total Sayı Yüzde % 90,3% 9,7% 100,0% GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST-MERSİN) ,8 10,4 6,6 0 GÖÇ İLE OLUŞAN MAHALLELER (İST.-MERSİN) TERÖRÜN YAŞANDIĞI İLLER TERÖRÜN FAZLA YAŞANMADIĞI İLLER Şekil-080: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * İl Grupları Grafiği

93 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 93 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin yaş grupları içindeki oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bağımsızlık talep oranı %11,6 ile yaş grubunda en yüksek düzeydedir. Tablo-081: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Yaş Çapraz Tablosu TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. HAYIR EVET Toplam YAŞ Sayı Yüzde % 88,4% 11,6% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde % 90,2% 9,8% 100,0% YAŞ Sayı Yüzde % 92,5% 7,5% 100,0% 56 YAŞ ve üzeri Sayı Yüzde % 91,6% 8,4% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 90,2% 9,8% 100,0% ,6 9,8 7,5 8, YAŞ YAŞ YAŞ 56 YAŞ ve ÜZERİ Şekil-081: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Yaş Grafiği

94 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 94 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin öğrenim durumuna göre oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Lise mezunları bağımsızlık talebi en yüksek oranda olan gruptur (%12,3). Tablo-082: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Öğrenim Durumu Çapraz Tablosu TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. HAYIR EVET Toplam OKURYAZAR DEĞİL - OKUR YAZAR Sayı Yüzde % 90,7% 9,3% 100,0% İLKÖĞRETİM (İLK-ORTA OKUL) Sayı Yüzde % 91,4% 8,6% 100,0% ORTA ÖĞRETİM (LİSE) Sayı Yüzde % 87,7% 12,3% 100,0% ÖN LİSANS-LİSANS-LİSANS ÜSTÜ Sayı Yüzde % 92,0% 8,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 90,3% 9,7% 100,0% ,3 8,6 12,3 8 0 OKURYAZAR DEĞİL - OKUR YAZAR İLKÖĞRETİM (İLK- ORTA OKUL) ORTA ÖĞRETİM (LİSE) ÖN LİSANS-LİSANS- LİSANS ÜSTÜ Şekil-082: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Öğrenim Durumu Grafiği

95 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 95 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin iş/meslek durumuna göre oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bağımsızlık talep oranı öğrencilerde (%13,0) ve serbest meslek-esnaf-tüccarlarda (%12,6), özel sektörde işçi(%11,5) ve işsizlerde (%9,4) en yüksek düzeyde iken, en düşük düzeyde kamu çalışanlarındadır (%4,6). Tablo-083: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * İş/Meslek Durumu Çapraz Tablosu TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. İŞ / MESLEK HAYIR EVET Toplam İŞSİZ Sayı Yüzde % 90,6% 9,4% 100,0% KAMU ÇALIŞANI Sayı Yüzde % 95,4% 4,6% 100,0% ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ Sayı Yüzde % 88,5% 11,5% 100,0% SERBEST MESLEK-ESNAF-TÜCCAR Sayı Yüzde % 87,4% 12,6% 100,0% ÇİFTÇİ Sayı Yüzde % 93,4% 6,6% 100,0% EV KADINI Sayı Yüzde % 91,3% 8,7% 100,0% ÖĞRENCİ Sayı Yüzde % 87,0% 13,0% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 90,1% 9,9% 100,0% ,0 12,6 11,5 9,4 8,7 6,6 4,6 0 ÖĞRENCİ SERBEST MESLEK- ESNAF- TÜCCAR ÖZEL SEKTÖR İŞÇİ İŞSİZ EV KADINI ÇİFTÇİ KAMU ÇALIŞANI Şekil-083: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * İş/Meslek Durumu Grafiği

96 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 96 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin hane aylık toplam düzenli gelir durumuna göre oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bağımsızlık talep oranı hane düzenli geliri arttıkça yükselmektedir. Tablo-084: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Hane Aylık Toplam Net Gelir Çapraz Tablosu HANE AYLIK TOPLAM NET GELİR TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. HAYIR EVET Toplam TL Sayı Yüzde % 91,6% 8,4% 100,0% TL Sayı Yüzde % 89,9% 10,1% 100,0% TL Sayı Yüzde % 89,5% 10,5% 100,0% TL Sayı Yüzde % 87,5% 12,5% 100,0% 4000 TL VE ÜZERİ Sayı Yüzde % 77,1% 22,9% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 89,6% 10,4% 100,0% ,4 10,1 10,5 12,5 22, TL TL TL TL 4000 TL VE ÜZERİ Şekil-084: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Hane Aylık Toplam Net Gelir Grafiği

97 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 97 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin hane toplam varlık değerine göre oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir. Bağımsızlık talep oranı hane toplam varlık değeri TL ve üzerinde olan en üst dilimde en yüksek orandadır (%12,3). Tablo-085: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Hane Toplam Varlık Değeri Çapraz Tablosu HANE TOPLAM VARLIK DEĞERİ TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. HAYIR EVET Toplam TL Sayı Yüzde % 90,3% 9,7% 100,0% TL Sayı Yüzde % 91,2% 8,8% 100,0% TL Sayı Yüzde % 89,7% 10,3% 100,0% TL Sayı Yüzde % 90,5% 9,5% 100,0% TL VE ÜZERİ Sayı Yüzde % 87,7% 12,3% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 90,2% 9,8% 100,0% ,7 8,8 10,3 9,5 12, TL TL TL TL TL VE ÜZERİ Şekil-085: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Hane Toplam Varlık Değeri Grafiği

98 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 98 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin mezheplere göre analizi yapıldığında bağımsızlık talep oranının Alevilerde (%23,3) yüksek olduğu görülmektedir. Şafii lerde bu oran %10,3 e, Hanefilerde ise %6,3 e düşmektedir. Tablo-086: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Mezhep Çapraz Tablosu TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. MEZHEP HAYIR EVET Toplam HANEFİ Sayı Yüzde % 93,7% 6,3% 100,0% ŞAFİİ Sayı Yüzde % 89,7% 10,3% 100,0% ALEVİ Sayı Yüzde % 76,7% 23,3% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 90,5% 9,5% 100,0% ,3 10,3 23,3 0 HANEFİ ŞAFİİ ALEVİ Şekil-086: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * Mezhep Çapraz Grafiği

99 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 99 Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini isteyenlerin DTP ye oy verme durumuna göre oranları tablo ve grafik olarak aşağıda verilmiştir seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenler içerisinde bağımsızlık talep oranı %23,4 iken, bu oran diğer partilere oy verenler arasında %3,4 dür. Bu oranlar DTP ye oy veren Kürt- Zazalarda dahi her dört kişiden üçünün bağımsızlık talebi olmadığını göstermektedir. Tablo-087: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * DTP ye Oy Verme Durumu Çapraz Tablosu TÜRKİYE'DEKİ KÜRTLERE BAĞIMSIZLIK VERİLMELİDİR. EN SON SEÇİMLERDE OY VERİLEN PARTİ HAYIR EVET Toplam DİĞER PARTİLERE OY VERENLER Sayı Yüzde % 96,6% 3,4% 100,0% DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY Sayı VERENLER Yüzde % 76,6% 23,4% 100,0% Toplam Sayı Yüzde % 89,6% 10,4% 100,0% ,4 DİĞER PARTİLERE OY VERENLER 23,4 DTP'YE VE BAĞIMSIZLARINA OY VERENLER Şekil-087: Türkiye deki Kürtlere Bağımsızlık Verilmesini İsteyenler * DTP ye Oy Verme Durumu Grafiği

100 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 100 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM SONUÇLAR VE ÖNERİLER 3.1 SONUÇ Sosyo-Demografik Yapı Değerlendirmeye alınan örneklemin % 56,2 sinin ana dili Kürtçe, % 33,4 nün ana dili Türkçe, % 5,4 nün Zazaca ve %4,7 nin Arapçadır. Terörün daha yoğun yaşandığı illerde ana dili Kürtçe olanların oranı %73,1 e yükselmekte, terörün fazla yaşanmadığı illerde ise %39 7 ye düşmektedir. Bölgede ana dili Kürtçe, Zazaca ve Arapça olanların büyük bir kısmı (%80 civarı) evde ikinci bir dil olarak Türkçeyi kullanmaktadır. Bazı Kürt kökenli aileler Türkçeyi ana dil olarak kabul etmekte, kendilerini Türk olarak veya Türk-Kürt ikili etnik kimlikle tanımlamaktadır. Kendisini birden fazla etnik kimlik ile tanımlayan kişi oranı (%8,1) dir. Etnik olarak kendisini Türk-Kürt kimliği ile tanımlayanların oranı ana dili Kürtçe olanlar içerisinde %7,2 dir. Bu bulgular, mevcut ortak aile bağları, dil ve diğer kültürel öğeler bağlamında belli bir oranda karışma ve kaynaşmayı ifade etmektedir. Bölgede özellikle kadınlarda eğitim problemi önemini ve önceliğini korumaktadır. Terörün daha fazla yaşandığı il grubunda kırsal kesimde, ana dili Kürtçe-Zazaca olan 56 yaş ve üzeri kadınlarda okuma yazma bilmeyenlerin oranı %80 lerin üzerine çıkmaktadır. Örneklemin yaklaşık yarısı (%47,7) işsiz, öğrenci ve ev kadınlarından oluşmaktadır. Terörün daha fazla yaşandığı illerde kendisini işsiz olarak tanımlayanların oranı erkeklerde 19,2 dir. İşsizlik oranı öğrenim düzeyinin yükselmesiyle birlikte düşmektedir. Terörün daha fazla yaşandığı illerde, terörün daha az yaşandığı illere göre kardeş, çocuk ve hane birey sayısı ortalamaları daha yüksektir. Çocuk sayısı ortalamalarına il ayrımı yapmadan baktığımızda; bölgede ana dili Kürtçe olanlar en yüksek, ana dili Türkçe olanlar en düşük çocuk sayısı ortalamasına sahiptir. Öğrenim durumu yükseldikçe çocuk sayısı azalmaktadır. Örneklemin yaklaşık dörtte biri yaşadığı yere başka bir yerden göç etmiştir. Ekonomik nedenler en önemli göç nedenidir. Çocukların eğitimi ve daha iyi bir gelecek ikinci en önemli göç nedeni olarak ifade edilmektedir. Yaklaşık her 5 kişiden 1 i doğrudan veya dolaylı olarak, terör nedeniyle yaşadığı yerden göç etmiştir. Örneklemin %98,5 inin dini İslam, bunların %49 0 ı Hanefi, %46,3 ü Şafii, %3,5 i ise Alevilerden oluşmaktadır. Herhangi bir neden sonuç ilişkisine girilmeksizin, terörün yoğunlukla yaşandığı ve OHAL uygulamasının ağırlıklı olarak yapıldığı il grubunda Şafii nüfus, terörün fazla yaşanmadığı il grubunda ise Hanefi nüfus ağırlıklı olarak ikamet etmektedir. Ana dili Kürtçe-Zazaca ve Arapça olanlarda Şafii mezhebine mensubiyet oranı, ana dili Türkçe olanlarda ise Hanefi mezhebine mensubiyet oranı çok daha yüksektir.

101 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 101 Terörün fazla yaşanmadığı illerde aile içinde veya yakınları arasında siyasi tutuklu bulunma oranı %9,1 iken, bu oran terörün daha fazla yaşandığı illerde %14,8 e, göç ile oluşan mahallelerde ise %19,8 e çıkmaktadır. Benzer şekilde terörün fazla yaşanmadığı illerde aile içinde veya yakınları arasında PKK ya katılan kişi bulunma oranı %7,8 iken, terörün daha fazla yaşandığı illerde %12,4 e, göç ile oluşan mahallelerde ise %23,e çıkmaktadır. Bu sonuçlar büyük şehirlerin göç ile oluşan mahallelerindeki hassasiyetin yüksek olduğunu ve siyasi içerikli çalışmalar ile terör örgütünün faaliyetlerinin bu bölgelerde yoğunlaştığını göstermektedir Aidiyet ve Birlikte Yaşama İsteği Bölge insanlarında son dönemde meydana gelen zihinsel değişimin tespiti araştırmanın ana amaçlarından birisi olmuş ve konu çeşitli sorularla derinliğine incelenmeye çalışılmıştır. Çalışma bölge problemlerinin çözümü amacıyla yapıldığı için genel eğilim oranları ve ana dil ayrımı dışındaki tüm eğilim bulguları, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanları kapsamaktadır. Dört ana dil grubunda da; bölge insanının Aidiyet Hissi ve Beraber Yaşama İsteği düzeyleri oldukça yüksek, Ayrımcılık Algısı ise düşüktür. Ayrımcılık algısı, ana dili Zazaca ve Kürtçe olanlar tarafından orta düzeyde hissedilmektedir. Bu değerler genel tablo ile uyumludur ve PKK-Öcalan a güven, bağımsızlık ve federasyon talebi oran ve değerleri ile de örtüşmektedir. Boyutlara ait eğilimler sosyo-demografik özelliklere göre farklılaşmaktadır. Aidiyet Hissi ve Beraber Yaşama İsteği düzeyleri: Göç ile oluşan mahallelerde ve terörün daha fazla yaşandığı illerde diğer illere göre daha düşüktür. Ana dili Türkçe ve Arapça olanlarda, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlara göre daha yüksektir. En yüksek düzeyde kamu çalışanlarında, en düşük düzeyde ise işsizlerde gözlenmiştir seçimlerinde DTP ye ve bağımsızlarına oy verenlerde, vermeyenlere göre çok daha düşüktür. Hanefilerde Şafiilere ve Alevilere göre daha yüksektir. İlköğretim mezunları, aidiyet ve birlikte yaşama isteği anlamında daha ılımlı ve sorunsuz kitle olarak karşımıza çıkmaktadır. Ön lisans ve üzerinde öğrenime sahip olanlar ise, ayrımcılık algısı ve aidiyet anlamında en olumsuz grup olmasına rağmen, eğitim düzeyi ve rasyonelliğin de etkisiyle, beraber yaşama isteği en yüksek grup durumundadır. Kürtler ve Zazalarda %50 ler düzeyinde ölçülen ayrımcılık algısının niteliğinin ne olduğu, ve özellikle etnik ayrımcılıktan kaynaklanan algı miktarının/değerinin ne kadar olduğu önem taşımaktadır. Anketin bir başka bölümünde Türkiye nin temel sorunlarının neler olduğu sorulduğunda verilen cevaplarda etnik ayrımcılığın, Kürtlerde %15,1, Araplarda %13,2 ve Zazalarda %13,8 düzeyinde olduğu ve bu değerlerin de oldukça düşük bir algı düzeyini ifade ettiği görülmektedir. Kürtler ve Zazalardaki bu algı değerleri bağımsızlık ve federasyon talep eden ayrılıkçı etnik bilinç düzeyi yüksek kitlenin oranı ile örtüşmektedir. Bu sebeple, Kürtler ve Zazalarda orta düzeyde göreli yüksek çıkan ayrımcılık algısının çok büyük bir kısmının etnik ayrımcılık dışındaki sosyal, idari ve psikolojik faktörlerden kaynaklanan bir ayrımcılık düşüncesi olduğu ve etnik ayrımcılığı işaret etmediği ölçekte yer alan soru ifadelerinden de görülmektedir. Etnik temelde algılanmasa da ayrımcılık algısının her türlü istismara açık olduğunun bilinmesi ve sebeplerinin çok iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Kürtler ve Zazalarda da oldukça yüksek olan aidiyet hissinin (%80 ler düzeyi), Türklerde %93,9 olması, Türkiye Cumhuriyeti ve değerlerine aidiyetin etnik düşünce dışı faktörlerden de etkilendiğini göstermektedir.

102 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 102 Aynı dine inanmak ve Ortak Kültür, tarih ve kader birliğine sahip olmak olguları toplumdaki farklı gruplar arasında en önemli birleştirici bağ olarak algılanmakta ve her iki olguya da yüksek değer atfedilmektedir. Bölge insanı Aynı mezhepten olmak ve Aynı siyasi görüş veya ideolojiye sahip olmak durumlarını ise diğerlerine göre çok daha az öneme sahip birleştirici faktörler olarak görmektedir PKK/Öcalan ve DTP ye Güven/Bakış PKK ve Öcalan'ın bölgedeki etnik bilincin oluşumuna etkisi; Öcalan ın Kürt halkının lideri olduğu, PKK nın bugüne kadar Kürtlerin davasına hizmet ettiği ve bundan sonra da hizmet edeceği gibi çeşitli sorularla ölçülmeye çalışılmıştır. PKK/Öcalan'ın etnik bilinç oluşumuna etkisine ana dili Kürtçe olanlar %30, ana dili Zazaca olanlar %20, ana dili Türkçe ve Arapça olanlar ise %10 düzeyinde inanmaktadırlar. Ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlardan PKK nın Kürtlerin davasına bu güne kadar hizmet ettiğine inananların, bundan sonra hizmet edeceğine olan inancı daha düşüktür. Abdullah Öcalan'ın Serbest Bırakılması görüşünü destekleme oranı ise Kürtlerde %36,4, Zazalarda %24,5, Araplarda %5,2 ve Türklerde %1,3 düzeyindedir. Yukarıdaki değerler bir arada düşünüldüğünde; PKK ve Öcalan'ın bölgedeki etnik bilincin oluşumuna etkisinde Kürtler ve Zazaların bir kısmının Türkler ve Araplarda olduğu gibi konuya güven ve sempati dışında sadece tarafsız bir bakış açısıyla, gözlenen bir olgunun tespiti/ifadesi amacıyla yaklaştıkları anlaşılmaktadır. PKK/Öcalan a Güven, bölge insanında %10 düzeylerindedir. Ana dili Kürtçe olanlarda ise, bu oran Öcalan için %20, PKK için %15 ler düzeyine çıkmaktadır. PKK/Öcalan a Güven, Kürt etnik bilincinin oluşmasında PKK/Öcalan ın etkisine inanç düzeyi ve Öcalan ın serbest bırakılması taraftarlığı ile karşılaştırıldığında oldukça düşük kalmaktadır. Düşük olmakla birlikte, Öcalan sempatisinin PKK taraftarlığından daha yüksek olduğunun vurgulanması gerekmektedir. Ana dili Zazaca olanlarda PKK/Öcalan a Güven ana dili Kürtçe olanlara göre çok daha düşüktür. Öcalan ın serbest bırakılması konusundaki göreli yüksek eğilim ile Öcalan a güvenin PKK ya güvenden biraz daha yüksek olmasının nedeninin, PKK nın Öcalan dan sonra güven kaybına uğraması ve hapishane yaşamının getirdiği mağduriyet psikolojisiyle açıklanabileceği değerlendirilmektedir. Ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar içerisinde DTP ye Güven oranı PKK/Öcalan a Güvenin çok daha üzerindedir. Yaklaşık her altı kişiden biri PKK/Öcalan a güven beyan ederken, DTP ye her üç kişiden biri güven beyan etmektedir. PKK/Öcalan ve DTP ye güveni besleyen sosyo-demografik faktörler benzeşmektedir. Bu kişi, kurum ve oluşumlardan birisine güven ve sempatinin yükseldiği şartlarda diğerleri de yükselmektedir. PKK/Öcalan ve DTP ye yukarıda açıklanan güven oranları, terörün daha fazla yaşandığı OHAL ve Mücavir il uygulamasının yoğunlukla yapıldığı illerde, yaş grubunda, bekârlarda ve erkeklerde, okuma yazma bilmeyenler ile okuryazar olanlarda ve lise mezunlarında, muhtaç veya varlıklı olanlarda, Alevi ve Şafii mezhebine mensup olanlar arasında yükselmektedir Devlete ve Güvenlik Güçlerine Güven Güven Ölçeğindeki bazı sorular birleştirilerek devlete güven ölçülmeye çalışılmıştır. Toplam beş kişi ve kurumdan oluşan Devlete Güven Boyutu; yasama, yürütme ve yargıyı temsilen, Cumhurbaşkanı, TBMM, Başbakan, Adli Yargı ve Vali/Kaymakam a verilen güven değerlerinin toplamından oluşmaktadır. Dil ayrımı yapılmaksızın ve araştırma yapılan bölge bir bütün olarak ele alındığında, devlete

103 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 103 duyulan güvenin %67,6 düzeyinde olduğu görülmektedir. Dil gruplarına göre bakıldığında devlete güven, Türklerde %77,3, Araplarda %77,2, Kürtlerde %61,3 ve Zazalarda %57,3 dir. Güven değerleri Türkler ve Araplarda yüksek, Kürtler ve Zazalarda ise orta düzeydedir. Kürtlerle Türkler arasındaki yaklaşık 16 puanlık farkta ise etnik bilinçle ilgili düşüncelerin etkili olduğu söylenebilir ki, bu fark çalışmada vurgulanan üst düzey etnik bilince sahip ayrılıkçı kitlenin büyüklüğü ile örtüşmektedir. Bölgede, tüm organ ve kurumları ile birlikte değerlendirildiğinde dahi Devlete Güven, ana dil ayrımı yapılmadan bakıldığında, diğer kişi, kurum ve oluşumların üzerindedir. Devlete Güven; terörün daha fazla yaşandığı ve göç ile oluşan mahallelerde düşmekte, yaş büyüdükçe yükselmekte, öğrenim düzeyi yükseldikçe düşmektedir. Toplam üç kurum (TSK-Jandarma-Polis için verilen değerlerden oluşan Güvenlik Güçlerine Güven Boyutu, dil ayrımı yapılmadan bölge bir bütün olarak ele alındığında, %66,2 değeriyle orta düzeydedir. Dillere göre farklılaşmaya bakıldığında; Kürtlerde (%56,5) ve Zazalardaki (%57,2) güvenin, Türklere (%79,66) ve Araplara (%74,27) göre daha düşük olduğu görülmektedir. Bölgede Güvenlik Güçlerine Güven, son 25 yıldır yürütülen zor mücadele, yıpratma çabaları, alanda yapılan hatalar ve etnik bilinç temeline kaydırılan faaliyet ve eğilimlere rağmen ana dili Kürtçe olanlar arasında %56 ile orta düzeydedir. Göreli olarak yüksek değerlendirilebilecek bu oran DTP-PKK-Öcalan a Güvenin çok daha üzerindedir. DTP ye oy verdiğini söyleyen Kürt/Zazalarda devlete ve güvenlik güçlerine güven %30 lar düzeyine gerilemektedir. Bu oran aynı kitlenin %50 ler düzeyinde olan PKK/Öcalan a güven değerlerinden düşük olmakla birlikte, kısmen politize sayılabilecek bu grupta dahi her üç kişiden birisi devlete ve güvenlik güçlerine güven beyan etmiştir. Güvenlik Güçlerine Güven; terörün daha fazla yaşandığı ve göç ile oluşan mahallelerde daha düşük iken, öğrenim düzeyi yükseldikçe düşmekte, yaş büyüdükçe yükselmektedir. DTP Milletvekillerine Güven, Kürtlerde %34,7, Zazalarda %23,6, Türklerde %1,53 ve Araplarda %2,70 düzeyindedir. DTP ye olan güven İstanbul ve Mersin in göç ile oluşan mahallelerinde %54,2 ile en yüksek değerdedir. Bu oran terörün yoğun olarak yaşandığı illerde %39,7 ye, terörün fazla yaşanmadığı illerde ise %19,9 a düşmektedir Sorunlar ve Bölge İnsanı Tarafından Getirilen Çözüm Önerileri Türkiye nin temel sorunları arasında öncelik sırasına göre İşsizlik-geçim sıkıntısı (%74,6), Eğitim sistemindeki problemler (%48,1) ve Terör (%39,1) en fazla ifade edilen sorunlardır. Ülkedeki temel sorunlar arasında en az öncelik ve önem verilen sorun etnik ayrımcılıktır. (%13,2) Burada önemli olan nokta, etnik ayrımcılığın ana dili Kürtçe- Arapça ve Zazaca olanlarda da önemli bir sorun olarak algılanmamasıdır. Bu sonucu, ülkede etnik temelde bir ayrımcılığın fazla yaşanmadığı; asıl ayrımcılığın, sosyalleşme/yaşam düzeyi, kültür ve değerler bağlamında gerçekleştiği şeklinde yorumlayabiliriz. Bölge halkının öncelikli sorun olarak gördüğü hususlar Türkiye nin diğer bölgeleri için de aynı derecede geçerli genel sorunlardır. Öncelik sırasına göre Eğitim eksikliği (%73,7), Bölgeye yapılan yatırımların yetersizliği (%57,6), Bölgedeki görevlilerin yetersizliği ve liyakatsizliği (%39,0) güneydoğuda geri kalmışlığın nedenleri olarak ifade edilmektedir. Ana dili Türkçe olanlar geri kalmışlığın nedenleri arasında feodal yapı faktörüne diğer dillerdeki kişilere göre daha fazla inanmaktadırlar. Ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar geri kalmışlığın

104 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 104 nedenleri arasında Devletin kasıtlı politikalarının etkisine diğer dillerdeki kişilere göre daha fazla inanmaktadırlar. Bu imajın ortadan kaldırılması büyük önem taşımaktadır. PKK ya katılma ve destek verme nedenleri olarak öncelik sırasına göre İşsizlik (%71,4), Eğitimsizlik (%60,6), Zor kullanma/zorla götürülme (%39,2) ve Devletin yanlış uygulamaları (%34,3) en çok ifade edilen faktörlerdir. Türkler ve Araplar, PKK ya katılma ve destek verme nedeni olarak; eğitimsizliği-roj TV yayınlarını ve bölgede PKK lehine yapılan propagandaları, Kürtler ve Zazalara göre daha önemli görmektedirler. Kürtler ve Zazalar, Devletin yanlış uygulamalarını- bağımsızlık isteğini- milliyetçilik duygusunu- PKK nın Kürtleri temsil etmesi ve haklarını savunması gibi nedenleri Türkler ve Araplara göre PKK ya katılımı etkileyen faktörler olarak düşük düzeyde olmasına rağmen daha önemli görmektedirler. Bölgedeki sorunların kalıcı çözümü için getirilen öneriler arasında, öncelik sırasıyla Eğitim yapısının güçlendirilmesi (74,0), Ekonomik yatırım yapılması ve işsizliğin bitirilmesi (68,6), Kürtlere kültürel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye (30,9), Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi (27,6) en çok ifade edilen ilk dört öneridir. Bu önerilerden ilk ikisi olan eğitim ve ekonomik temelli öneriler aldığı öncelik ve önem yüzdesiyle çözüm için odak niteliğindedir. Kürtler ve Zazalar Türkiye deki Kürtlere bağımsızlık verilmesini (%9,9-%7,8) ve Federatif yapıya geçilmesini (%7,3-%5,9) çok az oranda da olsa birer çözüm önerisi olarak görmektedirler Bağımsızlık / Federasyon / Kültürel Hak Talebi ve Etnik Bilinç Bölgedeki sorunların kalıcı çözümüne yönelik tedbirler arasında, Kürtlere bağımsızlık veya federatif haklar verilmesini bir alternatif olarak öne süren ve destekleyenlerin özellikleri ve eğilimleri incelendiğinde; Bağımsız Kürt Devleti talebi oranı ana dili Kürtçe olanlarda % 9,9, Zazaca olanlarda % 7,8, iki dil grubu beraber düşünüldüğünde ise % 9,7 dir. Federasyon talebindeki oranlar ise sırasıyla ana dili Kürtçe olanlarda % 7,3, Zazaca olanlarda % 5,9 ve her iki kitle beraber düşünüldüğünde %7,2 dir. Kürtlere/Zazalara temel hakların verildiği daha demokratik bir Türkiye talebi, Kürtlerde ve Zazalarda %40 düzeyinde bir destek görmekte, bu oranı %10 ların altında kalan bağımsızlık ve federasyon talebi ile karşılaştırdığımızda tablo daha net ortaya çıkmaktadır. Bağımsızlık ve federatif yapı talep eden kitlede PKK/Öcalan/DTP ve hatta Barzani sempatizanlığının üst düzeyde, devlete güvenle birlikte aidiyet ve beraber yaşama isteğinin aynı etnik gruptaki ana kitleye göre çok daha düşük olduğunu vurgulamamız gerekmektedir. Hem bağımsızlık hem de federasyon talebi her ikisi bir arada düşünüldüğünde, bağımsızlık ve/veya federasyonu çözüm olarak görenlerin toplam oranı %14,7 dir. Bu oran, ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar içinde her yedi kişiden birisinin bağımsız devlet ve/veya federasyon talep ederek, ciddi bir zihinsel farklılaşmanın içinde olduğunu ve ayrılıkçılığa varan tarzda bir etnik bilinç geliştirdiğini göstermektedir. Bağımsızlık ve federasyon talep edenleri hariç tuttuğumuzda, Kürtler ve Zazalarda %31,6 oranında bir kitlenin sadece kültürel hak talebi şeklinde ifade edilen düşük-orta düzeyde etnik bilince sahip olduğu söylenebilir. Bölgede bazı sorunlar ve bu sorunlara yönelik bazı radikal ve ayrılıkçı talepler olsa da Kürtlerin ve Zazaların % 86 sında bağımsızlık veya federasyon talebi yoktur. Ayrıca çok önemli bir diğer husus, temel kültürel haklara ilişkin taleplerin PKK lı olmak anlamına gelmediği, bu tür taleplerde bulunan kitlenin PKK ya güven duyan kitleden yaklaşık 3 kat daha fazla olduğu açıkça görülmektedir.

105 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 105 Etnik bilinci yüksek kitle içerisinde her yaş, sosyal grup ve eğitim düzeyinden insanlar yer almakla birlikte; ayrılıkçı temelde gerçekleşen zihinsel kaymanın, yaş grubu olarak daha çok 40 yaşın altında, eğitim düzeyi olarak okuryazar olmayan veya sadece okuryazar olan kitle ile lise mezunlarında, meslek grubu olarak işsiz ve serbest meslek sahiplerinde, gelir düzeyi olarak muhtaç durumda olanlar ile zengin sayılabilen kitlede, terörün daha fazla yaşandığı illerde veya İstanbul ve Mersin de göç ile oluşan mahallelerde yaşayanlarda, ayrımcılık algısı yüksek, aidiyet ve birlikte yaşama isteği düşük olan ve kendisini Marksist/Komünist/Sosyalist/Devrimci veya yurtsever olarak tanımlayan kitlede daha fazla olduğu görülmektedir. Yukarıda özetle değinilen faktörlerin tek başlarına bireyde bir değişime neden olmadıkları, her birinin değişimin alt bileşenlerini oluşturdukları, başka bir ifade ile bu etkenlerin hepsinin veya bir kısmının belli bir oranda bir araya gelmesi ve belli bir ölçüde de propagandaya maruz kalınması durumunda bireyde ayrılıkçı temelde bir etnik bilincin geliştiği söylenebilir. Aşağıdaki şema bireysel değişim mekanizmasını özetlemektedir. Etkenler sadece örnek olarak verilmiştir. Elbette süreci etkileyen çok daha fazla etken mevcuttur. BİREYDEKİ DEĞİŞİM MEKANİZMASI PROPAGANDA BİREY BÜYÜK ŞEHİR ORTAMI TERÖRİZE ORTAM YAKIN ÇEVRE İŞSİZLİK BİRB EĞİTİMSİZLİK BBBB BİREY BBBB EĞİTİMSİZLİKBBBB BBEY GETTOLAŞMIŞ YAPILAR EKONOMİK SIKINTILAR DİNİ DUYGULARDAKİ ZAYIFLIK AİLELERİN KONTROLSÜZLÜĞÜ FEODAL ETKENLER DEĞİŞİME UĞRAMIŞ BİREY PROPAGANDA Kişilerde ideolojik temelli yaşanan değişimle etnik bilinç temelindeki değişim bazı yönlerden birbirinden ayrılmaktadır. İdeolojik değişim genelde ülkenin temel sorunlarına çözüm arayışından hareketle bir değişimi öngördüğünden refah düzeyi yükseldikçe ve sosyal düzen adaletli bir çerçeveye oturdukça ideolojik hareketler genelde ivmelerini kaybederler ve bu amaca ulaşmada ülke bütünlüğünün riske girmesi de söz konusu olmayabilir. Etnik temelli değişimler ise genelde ayrılıkçı hedeflere yöneldiğinden ortamdaki istismar edilen sorunlar çözülse bile, birey değişime uğradıktan sonra geriye dönüşü kolay değildir. Bu nedenle rehabilitasyon çabalarında, değişime uğrayan kitlenin diğer kitleyi etkilemesinin önlenmesi veya etkisinin en aza indirilmesi ve diğer kuşakların kaymalarını önleyici stratejilerin geliştirilmesi daha büyük önem ve öncelik taşımaktadır. Kaymayı önleyen stratejilerin de küçük yaşlardan itibaren uygulanması ve süreklilik arz etmesi önemlidir.

106 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Etnik ve Ayrılıkçı Değişimi Etkileyen Faktörler Dillere göre farklılaşmalar genel olarak değerlendirildiğinde, hemen hemen bütün tablolarda, Türklerle Arapların birbirine yakın değerlerde benzer eğilim ve algılara sahip oldukları görülmektedir. Kürtler ve Zazaların ise Türkler ve Araplardan farklılaşarak kendi aralarında benzer eğilim ve algılara sahip oldukları, ancak Kürtlerde Zazalara nazaran aidiyet, birlikte yaşama ve güven yönündeki algıların daha olumsuz olduğu gözlenmektedir. Genel olarak bakıldığında mevcut eğilim ve algılamalarda sorun teşkil edebilecek en büyük farklılaşma olumsuzluk anlamında Kürtlerde ve müteakiben Zazalarda görülmektedir. Bu sebeple rapor içeriğinde olduğu gibi, aşağıdaki sosyodemografik faktörlere göre değişim incelenirken sadece ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar esas alınmıştır. Arazinin yapısı, hudut bölgelerine yakınlık ve bölgenin demografik özelliklerinin doğal bir sonucu olarak, PKK nın eylem yoğunluğu ve buna karşı güvenlik güçlerinin güç kullanımıyla ilgili faaliyet yoğunluğunun farklı derecede yaşandığı bölgelerde etnik temeldeki ayrılıkçı eğilim değerlerinde de farklılaşma görülmektedir. Bu farklılaşmanın, ekonomik ve coğrafi şartların olumsuzlukları yanı sıra, bölgedeki eylem ve faaliyetlerin yoğunluğuna bağlı olarak bölge insanının maruz kaldığı baskı ve sıkıntıların sonucu olduğu değerlendirilmektedir. Mekânsal farklılaşmanın tespit edilmesi ve irdelenmesi bölge içerisinde farklı alt stratejiler geliştirilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Konuya bu açıdan yaklaşıldığında sorunla ilgili olarak karşımıza 3 farklı bölge çıkmaktadır. Birincisi, eylem ve faaliyetlerin yoğun olarak yaşandığı Güneydoğu Anadolu Bölgesinin merkezinde ve doğusunda yer alan kesim (Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Mardin, Muş, Siirt, Tunceli, Van ve Ağrı ve anket uygulamasının yapılamadığı Hakkari, Şırnak illeri), ikincisi eylem ve faaliyetlerin daha az yaşandığı ve bölgenin batısında yer alan kesim (Adıyaman, Elazığ, Erzurum, Gaziantep, Kahramanmaraş, Malatya ve Şanlıurfa illeri), üçüncüsü ise bölge dışında bulunan, daha çok Türkiye nin batısında ve Akdeniz bölgesinde yer alan, İstanbul ve Mersin ile örneklem alınan ve göç ile oluşan mahalle bazındaki yerleşim birimleridir. Araştırma sonuçlarına göre bu bölgeler arasında ciddi farklılaşmalar olduğu görülmektedir. Bu sonuçlara göre; ülkenin bekası bakımından en riskli bölgelerin diğer illerde göç ile oluşan mahalleler olduğu, ikinci derecedeki riskli bölgenin ise Güneydoğu Anadolu Bölgesinin orta ve doğu kesimlerinde yer alan ve terörün ve güvenlik faaliyetlerinin yoğun olarak yaşandığı bölge olduğu, bölgenin batı kesiminde yer alan ve terörün daha az yaşandığı illerin ise, barındırdığı önemli orandaki Kürt-Zaza nüfusa rağmen en az riskli bölge olduğu görülmektedir. Ancak, Güneydoğu Anadolu Bölgesinin orta ve doğu kesimlerinde yer alan ve terörün yoğun olarak yaşandığı bölgenin fiziki bütünlüğü, arazi yapısı ve sınırlara yakınlığı dikkate alındığında, batıda göç ile oluşan mahallelere göre daha riskli bölge olarak değerlendirilmesinin gerekeceği düşünülmektedir. Daha çok ekonomik kaygılarla bölge dışına göç eden ve ekonomi ve sosyal yaşamı çok daha üst düzeyde olan illerde, göç ile oluşan mahalle yapısı içerisinde pek çok ekonomik ve sosyal problemi yaşamaya devam eden ve politizasyona uğrayan, hassasiyetleri ajite edilen ve sosyal yaşam düzeyine bağlı olarak ikinci sınıf muamelesi gören insanların devlete güvenleri azalmakta ve etnik temelli ayrılıkçı görüş, oluşum ve faaliyetlere kayması kolaylaşmaktadır. Ana dili Kürtçe-Zazaca olanlar arasında coğrafi bölge dışındaki değer ve algı farklılaşması aynı zamanda DTP nin oy potansiyelini de oluşturmaktadır DTP ye oy verenler ile vermeyenler arasında, sosyo-demografik özellikler açısından çok fazla fark olmasa da, devletin değerlerine, kurumlarına bakış, kültür ve inançlar bağlamında önemli farklılaşmalar vardır ve DTP ye oy verenler daha fazla politikleşmiş kitle olarak

107 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 107 karşımıza çıkmaktadır. Bu kitlenin algı ve değerleri de parti değer ve söylemleri ile benzeşmektedir. Araştırma bulguları, bekârlarda etnik temelli zihinsel değişimin evlilere göre daha yüksek olduğunu göstermektedir. Ancak yaş gruplarına ve eğitim düzeylerine göre bakıldığında zihinsel değişimin öğrencilerde ve gençlerde daha yüksek olduğu dikkate alındığında, bu farklılaşmanın bir kısmında medeni durumdan ziyade yaş ve eğitim düzeyinin etkili olduğunu söylemek mümkündür. Ancak evliliğin getirdiği ilave sorumluluk duygusunun, olumsuz anlamdaki zihinsel değişimi frenleyici bir rolü olduğu da bir gerçektir. Eğitim düzeyi ile etnik temelli ayrılıkçı görüş ve düşünceler arasında doğrusal bir ilişki tespit edilememiştir. Etnik temelli ayrılıkçı görüşler en yüksek düzeyde lise mezunlarında ve müteakiben okuryazar olmayan/okuryazar kitlede öne çıkmaktadır. Eğitim düzeyi çok düşük olan kitledeki değişimi cahillik ve bilgisizliğin istismarı, lise mezunlarındaki değişimi ise bölgede okul (orta öğretim) sürecinde yoğun olarak yaşanan politizasyon koşulları ile açıklamak mümkündür. Lise döneminde yaşanan hızlı politikleşme sürecinde, bölgedeki eğitim ve öğretim kadrolarının büyük ölçüde etkili oldukları değerlendirilmektedir. Bölgede yapılan mülakatlar bu tespitleri desteklemektedir. Değişik eğitim düzeylerinde farklı oranlarda etnik temelli ayrılıkçı değişimin gözlenmesi, eğitim seviyesi yükseldikçe sorunun büyük ölçüde çözülebileceği yönünde genel kabul gören anlayışın irdelenmesi ihtiyacını da ortaya çıkarmaktadır. Mevcut resim, sadece gençlerin okula gönderilmesi ve okuldan mezun olmalarıyla sorunun çözülmesi arasında bir ilişki kurulmasının doğru olmadığını göstermektedir. Özellikle lise düzeyinde ayrılıkçı etnik bilinç anlamındaki zihinsel değişimin daha da artması bu tespitimizi doğrulamaktadır. Sadece okullaşmayla sorunun çözümüne katkı sağlanamayacağı, değişimi doğru bir çizgiye çekecek eğitim kalitesi ile olumlu anlamda mesafe alınabileceği değerlendirilmektedir. Aksi takdirde mevcut haliyle okul sistemi büyük ölçüde olumsuz anlamda zihinsel değişime hizmet etmeye devam edecektir. Yaş küçüldükçe olumlu eğilim ve algılarda (aidiyet, devlete güven vb.) zayıflama, etnik temelli ayrılıkçı görüşlerde ise artış olduğu gözlenmektedir. Pek çok bulgu 40 yaş altı ve 40 yaş üzeri gruplar arasında önemli bir kırılmanın varlığına işaret etmektedir. Bu bulguları, insanlar yaşları yükseldikçe daha devlet yanlısı görüş ve düşüncelere kaymaktadırlar şeklinde yorumlamak doğru değildir. Burada, farklı yaş kuşakları arasında var olan kırılmalardan bahsetmek daha doğrudur. Hane halkı ekonomik göstergeleri bağlamında bulgular birleştirilecek ve yorumlanacak olursa; hane aylık toplam net gelir arttıkça etnik temelli ayrılıkçı görüş ve düşünceler yükselmekte, Geçinme algısı baz alındığında ise, fakir/muhtaç olanlar ile zengin olanlarda etnik temelli ayrılıkçı görüş ve düşünceler diğer kitleye göre daha fazla artmaktadır. Hane aylık net geliri yüksek olanlar daha çok il merkezleri ve büyük şehirlerde bulunmaktadırlar. Büyük şehir ortamları ise daha fazla politik etkilere maruz kalmakta, dolayısıyla etnik bilinçlenme daha yüksek düzeyde olmaktadır. Artan hane aylık toplam geliri ile pozitif yönlü ilişkisi bulgulanan ayrılıkçı temeldeki etnik bilinçlenme eğilimini bu faktörün de etkilediği değerlendirilmektedir. Ekonomik seviye yükseldikçe sorunun kendiliğinden düzeleceği konusunda genelde yaygın bir kanaat vardır. Bölgedeki ekonomik imkânların iyi düzeye gelmesi elbette önemlidir. Ancak çalışma sonuçlarına bakıldığında; kendilerini zengin olarak tanımlayanlarla kendisini fakir olarak tanımlayanlarda ayrılıkçı yönde zihinsel değişimin arttığı görülmektedir. Bu bulgular, muhtaç kitle için memnuniyetsizlik ve arayış olarak

108 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 108 çaresizliğin bir sonucu olarak yorumlanabilir. Ancak, daha iyi ekonomik şartlara sahip olan kitle için, değişimi ve kaymayı tetikleyen farklı faktörlerin araştırılmasının gerektiği değerlendirilmektedir. Bölgede, PKK nın da desteği ile yürütülen ticari veya illegal faaliyetlerle zenginleşen ve örgütün burjuvası olarak adlandırılabilecek bir kitlenin varlığı nasıl yadsınamazsa, varlığını koruma adına PKK ile işbirliği yapmak zorunda kalan bir zengin kesimin varlığının da kabul edilmesi gerekmektedir. Bölgede yapılan mülakatlar bu bulgularımızı desteklemektedir. Bölge insanındaki eğilimlere iş/meslek ayrımında bakıldığında, işsizler, öğrenciler ve serbest meslek sahiplerinde etnik temelli ayrılıkçı görüş ve düşüncelerin arttığı gözlenmektedir. Bu bulgu, ekonomik göstergeler ve eğitim durumu ile ilgili tespitlerimizi desteklemektedir. Genel olarak değerlendirildiğinde; aidiyet hissi, bir arada yaşama isteği, devlete ve güvenlik güçlerine güven gibi olumlu olarak nitelediğimiz eğilim ve algıların hemen hemen tamamı Alevi mezhebine mensup kişilerde en düşük değerde, Hanefilerde en yüksek değerde çıkmakta, Şafiiler ise değer ve algılarda diğer iki mezhep arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, etnik bilinç temelindeki ayrılıkçı eğilimler, yukarıdaki bulgulara paralel olarak en yüksek düzeyde sırasıyla Alevi ve Şafii mezhebine mensup kişilerde gözlenmektedir. Mezheplere ilişkin olarak çıkan bu durum coğrafi bölgelere göre farklılaşma göstermekte ise de genel eğilimlerdeki paralellik benzer şekilde devam etmektedir. Şu hususu vurgulamak gerekir ki; ayrılıkçı ve olumsuz eğilimlerin yüksek olması, bizatihi bu mezheplere ait değerlerden değil, toplum-devlet ilişkileri bakımından bu kitlelerin maruz kaldıkları travmaların bir sonucudur. Burada ortaya çıkan sonuç, farklı mezheplere ilişkin değer ve eğilimler yanında bu mezheplere bakışın da gözden geçirilmesi zorunluluğudur. İl merkezlerinde yaşayan kitlede, ilçe merkezlerinde yaşayanlara göre etnik bilinç temelindeki ayrılıkçı eğilim ve bu yöndeki değişim artmaktadır. Bu durum, şehir yaşamının daha fazla iletişim ve yüksek sosyalleşme ile birlikte etnik bilinç oluşumunu desteklemesi ve şehir insanının propaganda ve politizasyona daha fazla maruz kalması ile açıklanabilir. Bulgular, ana dili Kürtçe ve Zazaca olanlar arasında, aile içinde veya yakınları arasında subay-astsubay-uzman erbaş veya korucu ve hatta devlet memuru bulunanların bulunmayanlara göre; etnik temelde ayrılıkçı eğilimlerinin çok daha düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. Bu tespit; kişi, aile veya yakınlar bağlamında, Devletle bir şekilde bağı olan kişi ve ailelerde, ayrılıkçı eğilimlerin çok daha az olduğunu göstermektedir. Son günlerde tekrar tartışmaya açılan koruculuk sisteminin değerlendirilmesinde bu sonuçların da dikkate alınması önem taşımaktadır. PKK eylemlerine başladığı ilk günden itibaren dış ülkelerden maddi ve manevi yardım görmüştür. Bu da profesyonel bir yapıya ulaşmasına dolayısıyla uzun ömürlü olmasına katkı sağlamıştır. Küresel ve bölgesel aktörler yanında Türkiye ile hesabı olan komşu ülkeler PKK yı doğrudan veya dolaylı olarak desteklemişlerdir. Bugün gelinen noktada küresel ve bölgesel koşullar oldukça değişmiş ve bu aktörlerin Türkiye ye olan ihtiyacı artmıştır. Bu durum Türkiye ye, PKK yı dışarıda tecrit etme fırsatlarını sunmuştur. Etkili ve kararlı diplomatik atakla PKK nın tasfiyesi imkân dâhiline girmiştir.

109 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) Etnik Temelli Ayrılıkçı Eğilim Gösteren Kitlenin Genel Profili Bu profil, anket formunda farklı başlıklarda ölçülen ve etnik temelli ayrılıkçı eğilime yönelik ipuçlarını veren soru ve boyutlardan (PKK/Öcalan ın Kürt etnik bilincinin oluşumuna etkisi/serbest bırakılması - PKK/Öcalan/DTP/Barzani Güven - Devlete ve kurumlarına güven Aidiyet hissi Beraber yaşama isteği - Türkiye de Kürtlere bağımsızlık/federatif haklar verilmesi vb.) hareketle, bu eğilimlerdeki farklılaşmanın yaşandığı sosyo-demografik faktörler ayrımı dikkate alınarak hazırlanmıştır. Ortaya konulan sosyo-demografik faktörler ayrımının, etnik bilinç ve ayrılıkçı düşünceler için bir kırılma noktası veya hassasiyet/zafiyet sınırları olarak alınmasının daha doğru olacağı değerlendirilmektedir. Etnik temelli ayrılıkçı eğilim gösterenler daha çok: 40 yaş ve altında yoğunlaşan, Okuryazar değil/okuryazar veya lise mezunu, İşsiz veya serbest meslek sahibi/esnaf/tüccar olan, Muhtaç veya varlıklı olan, düzenli geliri nispeten yüksek, Terörün daha fazla yaşandığı illerde veya göç ile oluşan mahallelerde yaşayan, Alevi veya Şafii mezhebine mensup, DTP ye oy veren ve politizasyon düzeyi yüksek, Ayrımcılık algısı yüksek, Aidiyet duygusu düşük, Devlete ve Güvenlik Güçlerine güvenmeyen, Kürt etnik bilincinin oluşmasında PKK/Öcalan ın önemli etkisi olduğuna inanan, Aile içinden veya yakınlarından örgüte katılım olan, ROJ TV yayınlarını izleyen veya destekleyen, Kürtlere bağımsızlık veya federatif hakların verilmesini talep eden, Ve ana dili Kürtçe veya Zazaca olan grup olarak tanımlamak mümkündür.

110 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) ÖNERİLER Bu rapor, bölgede yaşanan problemlerin ortaya konulması, bu problemlere yönelik bölge halkının görüş, düşünce, algı ve eğilimlerinin tespiti amacına dönük olarak gerçekleştirilmiş, niceliksel ve tanımlayıcı bir alan çalışmasıdır. Bu sebeple, bu rapordaki bulgu ve tespitlerden yola çıkarak bölgeye ve sorunlara çözüm önerileri üretmek, bu raporun ikinci aşaması olarak ve daha çok niteliksel bir çalışma olarak planlanmıştır. Bu noktadan hareketle, bu başlıkta sadece ana esaslar temelinde bir öneriler dizisi sunulmuştur. Sorunların çözümüne yönelik, çerçeve niteliğinde bir genel strateji veya vizyon belgesi hazırlanmalıdır. Bu strateji belgesi ışığında farklı bölgelere ilişkin bölgesel stratejiler (diğer illerde göç ile oluşan mahalleler, terörün yoğun olarak yaşandığı iller, terörün daha az yaşandığı iller) bu stratejiler ışığında farklılık gösteren illere ait mikrostratejiler geliştirilmelidir. Bölgedeki ekonomi, eğitim, yönetim, sağlık, güvenlik ve sosyokültürel alanlardaki önlemler stratejinin asgari temel unsurlarını oluşturmalıdır. Bölgeye dönük geliştirilecek strateji, PKK nın bitirilmesine göre değil, Kürt meselesinin çözümüne odaklanmış geniş bir perspektifle kurgulanmalıdır. Bu stratejilerde öngörülen hedeflere ulaşmayı sağlayacak şekilde Genel stratejibölge stratejisi-mikrostrateji-somut proje ve faaliyetler zinciri kurulmalı, böylece yürütülen bütün faaliyet ve projelerin strateji çerçevesinde ve hedeflere hizmet edecek şekilde olması sağlanmalıdır. Uygulama bütünlüğünün sağlanabilmesi ve projelerin zamanında tamamlanabilmesinin merkezi olarak takibi için Web tabanlı bir Strateji Uygulama ve Proje Takip Yazılımı hazırlanmalıdır. Böylece kaynaklar, şahıstan şahısa ve seneden seneye değişen projeler yerine, bilimsel çalışmalara dayanan uzun vadeli projeler için harcanmalı ve uygulama sonuçları takip edilmelidir. Bölgeye görev yapmak üzere gönderilecek mülki amirler ve diğer idarecilerin kendi vizyon ve yeteneklerine göre değil hazırlanmış bu strateji zincirine uygun olarak hizmet etmeleri sağlanmalıdır. Uygulamalar en az iki yılda bir alan çalışmalarıyla ölçülerek, uygulanan stratejinin toplumda meydana getirdiği etkiler, değişimin hızı ve yönü tespit edilmeli ve gerekli düzeltmeler yapılarak strateji ve uygulamalar zaman içinde geliştirilmeli ve güncellenmelidir. Uygulamalarda sivil toplum kuruluşlarından azami derecede istifade edilmelidir. Bölge illerindeki sosyal içerikli yardımlar, başvuran kişilerden ziyade gerçekten muhtaç olan kişilere yapılmalıdır. Bu maksatla kapsamlı araştırmalarla her ilde vatandaşın sosyoekonomik durumunu ayrıntılarıyla içeren bir veri tabanı oluşturulmalıdır. Ortamın normalleşebilmesi için terörle mücadele aralıksız olarak sürdürülmelidir. Yeni bir güvenlik yapılanmasıyla TSK nın terörle mücadeleden daha fazla yıpranması önlenmeli, polis ve jandarma unsurlarından oluşturulacak özel görev kuvvetleri devreye sokulmalıdır. Demokratik hak ve özgürlüklerden korkmadan bölgede rahatlama sağlanmalı, böylece değişime henüz uğramayan kitle ile sempatizan durumundaki kitlenin radikalleşmesi önlenmelidir. Yüksek ayrımcılık algısı ile birlikte, etnik temelli ayrılıkçı eğilimlerin Alevi mezhebine mensup bireyler arasında diğer mezhepler göre daha fazla öne çıktığı değerlendirildiğinde, Devletin bu mezhepten insanlara yaklaşımı da sorgulanmalı, mevcut ve tarihsel sorunlar uzlaştırıcı bir zeminde masaya yatırılarak, bu kitlenin

111 (Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi) 111 devletle barışıklığı ve kucaklaşması sağlanmalı ve bu konuda yürütülen mevcut çalışmalar geliştirilerek devam ettirilmelidir. Proje olarak; ayrımcılık algısını, ayrılıkçılık düşüncesini azaltacak, aidiyet hissini, bir arada yaşama isteğini, devlete ve güvenlik güçlerine olan güveni yükseltecek projeler geliştirilmelidir.