ENDOKRİN SİSTEM HİSTOLOJİSİ VE EMBRİYOLOJİSİ

Transkript

1 ENDOKRİN SİSTEM HİSTOLOJİSİ VE EMBRİYOLOJİSİ Prof. Dr. Bülent AHISHALI İstanbul Tıp Fakültesi Histoloji ve Embriyoloji Anabilim Dalı

2 Endokrin Organlar Hipofiz Pineal bez Tiroid bezi Paratiroid bezleri Adrenal bez Endokrin Pankreas (Langerhans Adacıkları)

3 Hipofiz Adenohipofiz (ön hipofiz): Pars distalis; anterior (ön) lob ¾ hipofiz kitlesi Endokrin hücre kordonları, pencereli kapilerler Pars tüberalis Hipofiz sapını, infundibulumu kuşatır Pars intermedia Ön lob ile arka lob arasında, foliküller Nörohipofiz (arka hipofiz): Pars nervoza; posterior (arka) lob Nörosekretuvar aksonlar ve akson sonlanmaları, pencereli kapilerler İnfundibulum İnfundibuler kök Median eminens Damardan zengin Nörosekretuvar aksonlar

4 Hipofiz Ön Lob Hücreleri Kromofil %50 salgı granüllerinin afinitesi Asidofil %40 Somatotrop (büyüme hormonu GH; Somatotropin) Mamotrop (Prolaktin; PRL) Bazofil %10 Kortikotrop (ACTH, β-lipotropik hormon; LPH) Tirotrop (TSH) Gonadotrop (FSH-LH) Kromofob %50

5 Folikülostellat hücreler Yıldız şeklinde hücreler, folikül yapıları oluştururlar Hormon üretimi yok non-endokrin, agranüler hücreler Hücresel uzantılar adenohipofiz hücre topluluklarını sarar endokrin hücre aktivitesinin parakrin kontrolü dejenere hücre temizliği «Gap junction»lar ile bağlanmış hücresel ağ pars tuberalisten pars distalise sinyal iletimi?

6 Pars nervoza (arka lob) Hipotalamusta supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerdeki nöronların miyelinsiz aksonları HİPOTALAMOHİPOFİZYEL TRAKTUS Antidiüretik hormon (ADH) = vazopressin Başlıca supraoptik nukleusta Oksitosin Başlıca paraventriküler nukleusta Nörofizin Akson boyunca taşıyıcı protein

7 Herring cisimleri Akson boyunca asidofilik nörosekretuvar vezikül kümelenmeleri Sinir uyarımı fenestralı kapiler pleksusuna salınım Pituisit Arka lobun %25 hacmi Astrositlere benzer GFAP (+)

8 Hipofiz Gelişimi 3. hafta Stomodeum tavanı ektodermi Rathke kesesi Diensefalon tabanı nöroektodermi İnfundibulum 2. ayın sonu Rathke kesesinin oral ektoderm ile bağlantısı kaybolur Bağlantı artığı Rathke kesesi Adenohipofiz İnfundibulum Nörohipofiz

9 PİNEAL BEZ = PİNEAL CİSİM; EPİFİZ Lokalizasyon: Diensefalon tavanının arkasında 3. ventrikül arka duvarında bir sap ile beyine bağlı Embriyolojik köken Nöroektodermal Yapı: Kozalak biçimli Pia mater kaynaklı kapsül ile kaplı Septumlar, tam olmayan lobüller Bol fenestralı kapilerler

10 Hücreler Pinealositler Birkaç hücresel uzantısı vardır Kapiler yakını genişlemeler gösterir Salgı granülleri Melatonin içerir Organelden zengin: Bol mitokondri, düz ER, kaba ER, küçük Golgi, lipid damlacıkları, iyi gelişmiş hücre iskeleti Çok sayıda sinaptik şeritler (retina ve iç kulakta da var) Yuvarlak veziküller ile çevrili koyu tübüler yapılar

11 Hücreler İnterstisyel hücreler; % 5 Nöroglia; astrosit benzeri, GFAP (+) Özellikle diensafalona bağlanan sapta çok sayıda Organeller: Koyu, uzamış nukleus, iyi gelişmiş kaba ER ve glikojen depoları Uzun uzantılar: arafilaman, mikrotübül ve mikrofilament Beyin kumları = korpora arenasea Kalsiyum fosfat ve karbonat Organik matriks çevresi konsantrik halkalar Erken çocuklukta oluşur; 2. dekatta belirginleşir; yaşla artar Düz grafi ve tomografide orta hat belirleyicisi

12 TİROİD Lokalizasyon Boynun anterior bölümü Sağ ve sol loblar İstmus Piramidal lob (%40) İstmus sol yanından yukarı uzanır İnce, yoğun düzensiz kollajenöz bağ dokusu kapsülü Septumlar lobüller kan damarları, lenfatikler ve sinir lifleri içerir Bezin arkasında paratiroidleri içerir

13 Folikül Yapısal ve fonksiyonel birim mm çapında Etrafında tek katlı kübik epitel aktif yüksek inaktif alçak Ortada lümen içinde PAS (+) kolloid materyali aktif az inaktif çok Kolloid içinde tiroglobulin (iyotlanmış glikoprotein) inaktif T 4 ve T 3 deposu Folikül epiteli Foliküler hücre Parafoliküler hücre Folikül etrafında bazal lamina ve ince bağ dokusunda retiküler lifler, zengin kapiler pleksus, lenfatikler

14 Foliküler hücre (esas hücre) Yuvarlak-oval nukleus bazofilik bazal sitoplazma Sekretuvar hücre organelleri genişlemiş kaba ER sisternaları supranükleer paranükleer Golgi tiroglobulin içeren çok sayıda küçük veziküller Abzortif hücre organelleri kısa mikrovilluslar-psödopodlar endositotik veziküller kolloid rezorpsiyon damlacıkları apikal lizozom

15 Parafoliküler hücre (C hücresi) Foliküler epitelin periferinde tek başına folikül lümenine ulaşamazlar Foliküller arasında gruplar halinde Ultimobrankiyal cisim türevi 4. yutak cebi ventrali Krista nöralis kökenli Foliküler hücrenin 2-3 katı büyüklükte Salgı granülleri küçük koyu nm Kalsitonin Kan Ca ++ düzeyini azaltır Osteoklast rezorsiyonunu inhibe eder Osteoid doku minerilizasyonunu uyarır

16 PARATİROİD BEZLERİ Lokalizasyon: Tiroid bezi arka yüzü Sağ sol/superior inferior İnce kollajenöz bağ dokusu kapsülü Septumlar kan damarları, lenfatikler ve sinir lifleri içerir Bağ dokusu stromasında yağ hücreleri %60 a varabilir

17 Esas hücreler (Şef hücreler) Başlıca parankimal endokrin hücre 5-8 µm çap Hafif eozinofilik sitoplazma; Salgı granülleri nm Paratiroid (Parat) hormon kaba ER ribozomları preproparatiroid hormon kaba ER lümenine geçiş proparatiroid hormon Golgi paratiroid hormon Belirgin jukstanuklear Golgi Glikojen kümelenmeleri Lipofuskin Okzifil hücreler Az sayıda, gruplar halinde 6-10 µm çap Koyu eozinofilik sitoplazma Bol mitokondri

18 PARATİROİD GELİŞİMİ 5. hafta 3. yutak cebi dorsali endodermi inferior paratiroidler 4. yutak cebi dorsali endodermi superior paratiroidler Histodiferansiasyon Esas hücreler embriyonik dönemde gelişir Okzifil hücreler 5-7. yaşlarda farklılaşır

19 ADRENAL BEZ Korteks Dışta sarımsı tabaka Steroid salgısı % hacim Mezodermal köken Medulla İçte kırmızı kahverengi bölüm Katekolamin salgısı Nöral krista kökenli

20 Adrenal Korteks Zona glomerüloza Mineralokortikoidler Zona fasikülata Glukokortikoidler Zona retikülaris Androjenler

21 Adrenal Medulla Modifiye sempatik gangliyon Nöral krista kökenli Kromaffin hücre (meduller hücre) Epinefrin, norepinefrin salgısı Krom tuzlarıyla reaksiyon SARI-KAHVERENGİ Postgangliyonik sempatik hücre ürünü katekolamin içerir Miyelinli pregangliyonik sempatik sinir lifleri kromaffin hücrelere ulaşır Dendrit ve aksonlarını kaybetmiş postgangliyonik sempatik nöronlar Sempatik gangliyon hücresi

22 Adrenal Bez Embriyolojisi Korteks Mezoderm Medulla İlkel barsağın dorsal mezenter kökü ile genital kabartı arasında mezenkimal hücre kümelenmesi Sölom epiteli kaynaklı Krista nöralis Sempatik gangliyondan göç

23 6. hafta Fetal korteksin mezodermal taslağı gelişir 7. hafta Nöral krista hücreleri göç ederek yapıya katılır adrenal medulla taslağı 8. hafta Kalıcı korteks gelişmesi başlar Fetal hayatın sonuna doğru Zonlar belirmeye başlar Yeni doğan Fetal korteks ile zona glomerüloza ve zona fasikülata mevcuttur 1 yaş Fetal korteks büyük oranda geriler 4 yaş Fetal korteks tamamen ortadan kalkar Zona retikülaris mevcuttur

24 Langerhans Adacıkları Ekzokrin pankreas içine gömülü endokrin hücre kümeleri Sayı: > 1 milyon Yaygın; kuyrukta daha fazla Toplam hacim: Pankreas hacminin % 1-2 si Hücre sayısı Çap Şekil Değişken; birkaç hücre yüzlerce hücre Değişken; µm Değişken; yuvarlak, kıvrımlı

25 Langerhans Adacığı Hücreleri Işık mikroskopi Boyama Rutin boyalar Asidik boya karışımları İmmünohistokimya Elektron mikroskopi İnce yapı Salgı granülü şekli, yoğunluğu, büyüklüğü

26 LANGERHANS ADACIK HÜCRELERİ Hücre Tipi Hücre Oranı Konumu Üretilen Hormon Hormon İşlevi Alfa (A) 20% Adacık periferinde Glukagon Kan glikoz düzeyini yükseltir Glikojenoliz; glikoneojenez; lipoliz Beta (B) 70% Merkezi bölgede İnsülin Kan glikoz düzeyini azaltır Glikozun hücre içine girmesi; depolanması (glikojenez); glikoliz Delta (D) <5% Değişken Somatostatin Gastrin Somatostatin: Diğer adacık hormonlarının salgılanmasını baskılar (lokal parakrin etki) Gastrin: Mide asit salınımı F (PP) Nadir Değişken Pankreatik polipeptid Gastrik salgı kontrolü; Ekzokrin pankreas salgı inhibisyonu

27 SON ÇALIŞMALAR İNSAN ADACIK MİMARİSİ HÜCRESEL BİLEŞENLERİ İnsanda hücre oranları Beta hücresi %54 (%28-75) Alfa hücresi %35 (%10-65) Delta Hücresi %11 (%1.2-22) İnsanda alfa, beta ve delta hücrelerinin spesifik bir lokalizasyona yerleşim eğilimi yok İnsanda adacıklar arası hücre oranlarında önemli farklılıklar var hücre bileşimi heterojen Hayvan türleri arası hücre oranları ve lokalizasyonlarında belirgin farklılıklar var

28 Endokrin Pankreas Gelişimi Ön barsak (kaudal kısım) endodermi Dorsal pankreas tomurcuğu Ventral pankreas tomurcuğu Pankreas tomurcuklarının endodermi Ekzokrin hücreler Kanal hücreleri Endokrin hücreler

29 Endokrin Hücre Farklılaşması Pankreatik progenitor hücre Ekzokrin progenitor hücre Pankreatik ekzokrin hücre Bipotent progenitor hücre Duktal hücre Endokrin progenitor hücre Farklı Pax ekspresyonları ile çeşitli olgun adacık hücre tipleri gelişir Alfa hücreleri beta hücrelerinden erken farklılaşır 5. ayın sonunda fetal kanda insülin ve glukagon mevcuttur