ENDOKRİN SİSTEM HİSTOLOJİSİ

Transkript

1 ENDOKRİN SİSTEM HİSTOLOJİSİ Prof. Dr. Bülent AHISHALI İstanbul Tıp Fakültesi Histoloji ve Embriyoloji Anabilim Dalı

2 HORMONLAR Endokrin Parakrin Otokrin

3 Endokrin Sistem Salgılanan hormonlar dolaşım sistemine geçer, Hormonlar kan yolu ile çeşitli dokulara ulaştırılır, Vücuttaki çeşitli hücre, doku ve organların aktivitelerini düzenler, Homeostaz ve vücut büyümesi ile gelişiminde önemlidir, Bağımsız ya da sinir sistemi ile bütünleşmiş şekilde etki gösterebilir.

4 Endokrin Sistem Endokrin hücreler Gastrointestinal kanal, ovaryum, testis, plasenta Pankreas (Langerhans adacıkları) Endokrin organlar Salgı hücreleri küme kordon folikül Bol kan damarı, geniş lümenli fenestralı kapiler Stroma retiküler lifler Kapsül, trabekül, septa

5 HORMON ETKİ MEKANİZMALARI Protein hormonlar Steroid hormonlar HÜCRE YÜZEY RESEPTÖRLERİ İNTRASELÜLER RESEPTÖRLER

6 Endokrin Hücreler Protein, glikoprotein hormon sentezleyen hücreler Kaba ER, Golgi Salgı granülleri halinde intraselüler depolama Uyarılınca salınım Steroid hormon sentezleyen hücreler Düz ER Tübüler kristalı mitokondri Yağ damlacıkları Salgı granülü yok Sentezlenince derhal salınım İstisna: tiroid bezi foliküler hücreler Folikülde kolloid halinde depolama

7 Endokrin Organlar Hipofiz Pineal bez Tiroid Paratiroid Böbrek üstü bezi Endokrin Pankreas (Langerhans Adacıkları)

8 Hipofiz Gelişimi 3. hafta Stomodeum tavanı ektodermi Rathke kesesi Diensefalon tabanı nöroektodermi İnfundibulum 2. ayın sonu Rathke kesesinin oral ektoderm ile bağlantısı kaybolur Bağlantı artığı faringeal hipofiz (normal doku) kranyofaringeoma (neoplastik doku) Rathke kesesi Adenohipofiz İnfundibulum Nörohipofiz

9 Hipofiz Adenohipofiz (ön hipofiz): Pars distalis; anterior (ön) lob ¾ hipofiz kitlesi Endokrin hücre kordonları, pencereli kapilerler Pars tüberalis Hipofiz sapını, infundibulumu kuşatır Pars intermedia Ön lob ile arka lob arasında, foliküller Nörohipofiz (arka hipofiz): Pars nervoza; posterior (arka) lob Nörosekretuvar aksonlar ve akson sonlanmaları, pencereli kapilerler İnfundibulum İnfundibuler kök Median eminens Damardan zengin Nörosekretuvar aksonlar

10 ADENOHİPOFİZ ÖN LOB (PARS DİSTALİS) Hipofiz kitlesinin %75 i Salgı hücreleri küme kordon Sinüzoidal kapilerler fenestralı Salgılatıcı ve baskılayıcı hormonların girişi Salgılanan hormonların çıkışı Stroma çok az Retiküler lifler; hücreler ve sekonder kapiller pleksus çevresi Fibröz bir kapsül ile çevrili

11 Ön lob hücrelerinin sınıflaması Somatotrop (GH); Mamotrop (PRL); Kortikotrop (ACTH); Tirotrop (TSH); Gonadotrop (FSH-LH) Işık mikroskopi Boyama Rutin boyalar Asidik boya karışımları Histokimya; PAS İmmünohistokimya Elektron mikroskopi İnce yapı Salgı granülü büyüklüğü, şekli, yoğunluğu, dağılımı Organel düzeni Histofizyolojik çalışmalar

12 Hipofiz Ön Lob Hücreleri Kromofil %50 salgı granüllerinin afinitesi Asidofil %40 Somatotrop (büyüme hormonu GH; Somatotropin) Mamotrop (Prolaktin; PRL) Bazofil %10 Kortikotrop (ACTH, β-lipotropik hormon; LPH) Tirotrop (TSH) Gonadotrop (FSH-LH) Kromofob %50

13 Asidofiller (Somatotrop, Mamotrop) Protein yapıda hormonlar; (GH, prolaktin) Bazofillerden daha küçük hücreler ama salgı granülleri daha iri Nukleusa yakın (jukstanuklear) iyi gelişmiş Golgi Boyanma Sitoplazma eozin ile boyanır (salgı granülleri) PAS (-)

14 Somatotrop Büyüme Hormonu (GH) = Somatotropin Kromofillerin %50 si (en sık bulunan hücre) Yuvarlak, oval hücre; yuvarlak merkezi nükleus Kaba ER İyi gelişmiş Hücre yüzeyine paralel lameller halinde Golgi İyi gelişmiş Granüller Çok sayıda Orta büyüklükte nm çapında (~ nm) Koyu, yuvarlak, uniform

15 Büyüme hormonu (GH; somatotropin) Karaciğerde somatomedin C (İnsulin Benzeri Büyüme Faktörü; IGF-1) üretimini uyarır Kemik ve yumuşak doku büyümesi Çocuk uzun kemik epifiz plağı Pulsatil salgılanma Derin uykuda, egzersiz ve hipoglisemide salınması uyarılır. Hipotalamus GHRH GH Somatostatin GH Büyüme hormonu fazlalığı Puberteden önce JİGANTİZM Puberteden sonra AKROMEGALİ Büyüme hormonu eksikliği Büyüme çağında Hipofizer cücelik

16 Mamotrop = Laktotrop Prolaktin (PRL) Kromofillerin ~ %15-20 si (%9-%31) Laktasyon dışı Nispeten küçük hücre Hücre periferinde az sayıda kaba ER sisternası Granüller Az sayıda, pleomorfik, küçük (~200 nm çapında) Gebelik Laktasyon Hücre hipertrofisi, hiperplazisi Hipofiz bezinin boyutu artar Kaba ER İyi gelişmiş; hücre yüzeyine paralel uzanır Nebenkern oluşumu (soğan zarı şeklinde kümelenmeler) Golgi gelişir Granüller En büyük granül (~ nm çapında) Az sayıda, pleomorfik, değişken şekil ve boyut, koyu Yanlış yerden misplaced ekzositoz Komşu hücreleri sarar

17 Prolaktin Meme dokusunu laktasyona hazırlar ve laktasyonun gerçekleşmesini sağlar. Gebelik, meme başının uyarılması, emzirme fizyolojik uyarıcılarıdır. Dopamin PRL TRH ve VIP (vazoaktif inhibitör peptid) PRL Prolaktin fazlalığı Kadında; oligomenore, amenore, galaktore, Erkekde; empotans, infertilite, jinekomasti, galaktore

18 Bazofiller (kortikotrop, tirotrop, gonadotrop) Glikoprotein yapıda hormonlar; (TSH, FSH, LH) ACTH polipeptid yapıda Asidofillerden daha büyük hücreler ama salgı granülleri daha küçük Kaba ER sisternaları genişlemiş Boyanma Sitoplazma hematoksilen ile boyanır (salgı granülleri) PAS (+)

19 Kortikotrop Proopiomelanokortin: ACTH + β-lipotropin Kromofillerin % si Oval; hafif açılı hücre Oval eksantrik nukleus Granüller nm Hücre membranına yakın Çok çeşitli şekiller; yassı, çentikli, gözyaşı damlası, kalp şeklinde tip 1 filamentler Perinükleer alan ve Golgi bölgesi esrarengiz cisim (enigmatic body) lizozom Arka loba uzanabilir Bazofil invazyonu

20 ACTH Suprarenal korteksten kortikosteroid sentez ve salınımını uyarır Hipotalamus CRH ACTH β-lipotropin Lipolitik etki Yağ mobilizasyonu İnsanda? ACTH fazlalığı Cushing hastalığı

21 Tirotrop TSH=Tirotropin=Tiroid Stimülan Hormon Kromofillerin % 5 i (en az bulunan hücre) Uzun ve köşeli Kaba ER Orta derecede gelişmiş; hafif dilate Granüller En küçük granül ( nm çapında) Hücre periferinde yerleşik TSH Tiroid bezinde foliküler hücrelerde Tiroglobulin ve tiroid hormon üretimi Hipotalamus TRH TSH Tiroid hormonları TSH

22 Gonadotrop FSH ve LH Kromofillerin % 10 u Kaba ER İyi gelişmiş, kıvrımlı Elektron açık homojen materyal içeren geniş sisternalar Granüller nm çapında Kortikotrop granüllerine benzer Değişken şekilli Daha az yoğun Hipotalamus LHRH FSH ve LH İnhibin FSH

23 Kromofoblar Kromofillerden daha küçük hücreler Sitoplazmadan fakir Nonspesifik kök hücreler X Kısmen degranülasyona uğramış kromofiller

24 Folikülostellat hücreler Yıldız şeklinde hücreler, folikül yapıları oluştururlar Hormon üretimi yok non-endokrin, agranüler hücreler Hücresel uzantılar adenohipofiz hücre topluluklarını sarar endokrin hücre aktivitesinin parakrin kontrolü dejenere hücre temizliği «Gap junction»lar ile bağlanmış hücresel ağ pars tuberalisten pars distalise sinyal iletimi?

25 Pars intermedia Rathke kistleri Kolloid içeren kistler Kübik hücrelerle çevrili hormon salgılayıcı hücre? folikülostellat hücre? Kapiler ağları boyunca bazofiller MSH içerir kortikotrop

26 Pars tüberalis Zengin kan damarları Arterler ve hipofizyel portal sistem Bazofil hücreler FSH ve LH immünoreaktivitesi Bilinen hiçbir hormon salınımı yok

27 Pars nervoza (arka lob) Hipotalamusta supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerdeki nöronların miyelinsiz aksonları HİPOTALAMOHİPOFİZYEL TRAKTUS Antidiüretik hormon (ADH) = vazopressin Başlıca supraoptik nukleusta Oksitosin Başlıca paraventriküler nukleusta Nörofizin Akson boyunca taşıyıcı protein

28 Herring cisimleri Akson boyunca asidofilik nörosekretuvar vezikül kümelenmeleri Sinir uyarımı fenestralı kapiler pleksusuna salınım Pituisit Arka lobun %25 hacmi Astrositlere benzer GFAP (+)

29 ADH = vazopressin Distal kıvrımlı tübül ve toplayıcı kanallar Su emilimini artırır (aquaporin-2 ve aquaporin-3 kanalları) İdrarın konsantrasyonu artırır İdrar miktarı azalır Su kaybı önlenir Osmotik basınç veya kan hacim ADH ADH (-) Nörojenik diabetes insipidus 20 L idrar/gün ADH reseptörü (-) Nefrojenik diabetes insipidus Oksitosin Doğumda uterus düz kas hücrelerinin kontraksiyonları Doğum uyarımında kullanılır Meme bezinde alveol ve duktusların duvarındaki miyoepitelyal hücre kasılması Süt salınımı

30 Hipofiz Hücre Farklılaşması

31 PİNEAL BEZ = PİNEAL CİSİM; EPİFİZ Lokalizasyon: Diensefalon tavanının arkasında 3. ventrikül arka duvarında bir sap ile beyine bağlı Embriyolojik köken Nöroektodermal Yapı: Kozalak biçimli Pia mater kaynaklı kapsül ile kaplı Septumlar, tam olmayan lobüller Bol fenestralı kapilerler

32 Hücreler Pinealositler Birkaç hücresel uzantısı vardır Kapiler yakını genişlemeler gösterir Salgı granülleri Melatonin içerir Organelden zengin: Bol mitokondri, düz ER, kaba ER, küçük Golgi, lipid damlacıkları, iyi gelişmiş hücre iskeleti Çok sayıda sinaptik şeritler (retina ve iç kulakta da var) Yuvarlak veziküller ile çevrili koyu tübüler yapılar

33 Hücreler İnterstisyel hücreler; % 5 Nöroglia; astrosit benzeri, GFAP (+) Özellikle diensafalona bağlanan sapta çok sayıda Organeller: Koyu, uzamış nukleus, iyi gelişmiş kaba ER ve glikojen depoları Uzun uzantılar: arafilaman, mikrotübül ve mikrofilament Beyin kumları = korpora arenasea Kalsiyum fosfat ve karbonat Organik matriks çevresi konsantrik halkalar Erken çocuklukta oluşur; 2. dekatta belirginleşir; yaşla artar Düz grafi ve tomografide orta hat belirleyicisi

34 Pineal bez Beyinden afferent efferent sinir lifi almaz Superior servikal gangliondan Postganglionik sempatik sinirler Kan damarları ile birlikte beze girer Miyelin liflerini kaybeder pinealosit ile sinaps Norepinefrin; β adrenerjik reseptör Melatonin salgı kontrolü Β adrenerjik reseptör antagonistleri» Pinealosit inhibisyonu

35 Melatonin Melanosit aktivitesini baskılar Diurnal ritim; Gece salınır, gündüz baskılanır fotosensitif aydınlık karanlık periyotlarına yanıt Uyku hissi verir Kışın depresyona karşı parlak yapay ışık uygulamasını açıklar Oksidatif streste üretilen serbest radikalleri elimine eder Hipotalamustan LHRH salınımını durdurur Pineal bez tümörleri pinealosit kökenli hipogonadizm interstisyel hücre kökenli erken puberte

36 TİROİD Lokalizasyon Boynun anterior bölümü Sağ ve sol loblar İstmus Piramidal lob (%40) İstmus sol yanından yukarı uzanır İnce, yoğun düzensiz kollajenöz bağ dokusu kapsülü Septumlar lobüller kan damarları, lenfatikler ve sinir lifleri içerir Bezin arkasında paratiroidleri içerir

37 Folikül Yapısal ve fonksiyonel birim mm çapında Etrafında tek katlı kübik epitel aktif yüksek inaktif alçak Ortada lümen içinde PAS (+) kolloid materyali aktif az inaktif çok Kolloid içinde tiroglobulin (iyotlanmış glikoprotein) inaktif T 4 ve T 3 deposu Folikül epiteli Foliküler hücre Parafoliküler hücre Folikül etrafında bazal lamina ve ince bağ dokusunda retiküler lifler, zengin kapiler pleksus, lenfatikler

38 Foliküler hücre (esas hücre) Yuvarlak-oval nukleus bazofilik bazal sitoplazma Sekretuvar hücre organelleri genişlemiş kaba ER sisternaları supranükleer paranükleer Golgi tiroglobulin içeren çok sayıda küçük veziküller Abzortif hücre organelleri kısa mikrovilluslar-psödopodlar endositotik veziküller kolloid rezorpsiyon damlacıkları apikal lizozom

39 Parafoliküler hücre (C hücresi) Foliküler epitelin periferinde tek başına folikül lümenine ulaşamazlar Foliküller arasında gruplar halinde Ultimobrankiyal cisim türevi 4. yutak cebi ventrali Krista nöralis kökenli Foliküler hücrenin 2-3 katı büyüklükte Salgı granülleri küçük koyu nm Kalsitonin Kan Ca ++ düzeyini azaltır Osteoklast rezorsiyonunu inhibe eder Osteoid doku minerilizasyonunu uyarır

40 Tiroid hormonları Nükleer tiroid hormon reseptör proteinlerine bağlanır Metabolik etkiler Hücresel metabolizma artışı, büyüme, ısı üretimi sağlar Protein sentezinde işlev gören genleri aktive eder Karbohidrat ve yağ metabolizma artışını sağlar Kolesterol, fosfolipid ve trigliserid düzeylerini azaltır Yağ asitlerini artırır İntrauterin MSS gelişiminde önem taşır Mental aktiviteyi harekete geçirir Endokrin bez aktivitelerini artırır Kalp atım hızı, solunum hızı ve kas aktivitesini artırır

41 Tiroid Bezinin Gelişimi 24. gün Farinksin tabanında 1 ve 2. yutak kavislerinin arasında orta hatta endodermal kalınlaşma 28. gün Kaudale doğru büyüme tiroglossal kanal oluşumu 32. gün Aşağı doğru göç ile tiroglossal kanalın uzaması

42 Tiroid Bezinin Gelişimi 33. gün tiroglossal kanalın yıkılmaya başlaması 37. gün tiroid taslağı içinde iki lob, bir istmus ve tiroglossal kanal sapının bir artığının izlenmesi 44. gün tiroid taslağının ultimobrankial cisimlerden köken alan lateral bileşenlerle kaynaşması 48. gün tiroid bezinin nihai konumuna ulaşması hafta histodiferansiasyon kolloid içeren folikül yapısı tiroid hormonlarının iyotlanması tiroid hormon sentezi

43 Konjenital Tiroid ve Tiroglossal Kanal Anomalileri Tiroglossal kist Tiroglossal kanal artığı Tiroglossal sinüs Tiroglossal kist fistülleşmesi Ektopik tiroid dokusu Tiroglossal kanal boyunca herhangi bir yerde

44 PARATİROİD BEZLERİ Lokalizasyon: Tiroid bezi arka yüzü Sağ sol/superior inferior İnce kollajenöz bağ dokusu kapsülü Septumlar kan damarları, lenfatikler ve sinir lifleri içerir Bağ dokusu stromasında yağ hücreleri %60 a varabilir

45 Esas hücreler (Şef hücreler) Başlıca parankimal endokrin hücre 5-8 µm çap Hafif eozinofilik sitoplazma; Salgı granülleri nm Paratiroid (Parat) hormon kaba ER ribozomları preproparatiroid hormon kaba ER lümenine geçiş proparatiroid hormon Golgi paratiroid hormon Belirgin jukstanuklear Golgi Glikojen kümelenmeleri Lipofuskin Okzifil hücreler Az sayıda, gruplar halinde 6-10 µm çap Koyu eozinofilik sitoplazma Bol mitokondri

46 Paratiroid (parat) hormon Plazma Ca ++ iyon düzeyi ( mg/dl) Kemik Osteoblast reseptörü Böbrek osteoklast uyarıcı faktör osteoklastlar tarafından kemik yıkımı ve Ca ++, fosfat salınımı İdrarla Ca ++ kaybını önler, fosfat atılımını artırır Böbrekte hormonal aktif D Vitamini üretimi GIS Ca ++ emilimi artar

47 PARATİROİD GELİŞİMİ 5. hafta 3. yutak cebi dorsali endodermi inferior paratiroidler 4. yutak cebi dorsali endodermi superior paratiroidler Histodiferansiasyon Esas hücreler embriyonik dönemde gelişir Okzifil hücreler 5-7. yaşlarda farklılaşır

48 Konjenital Paratiroid Bozuklukları Ektopik paratiroid bezi Göç sorunları Paratiroid bezi sayı bozuklukları Eksik: taslak atrofisi, gelişmemesi Fazla: taslak bölünmesi DiGeorge sendromu Timus ve paratiroid bezi gelişmemesi Konjenital hipoparatiroidizm İnfeksiyon Yüz anomalileri Kalp anomalileri

49 Adrenal bez Suprarenal bez Sürrenal Böbreküstü bezi

50 Böbreklerin üst kutuplarında; yağ dokusu içine gömülü; retroperitoneal Kapsül Septumlar kan damarları ve sinirler Parankima Korteks Dışta sarımsı tabaka Steroid salgısı % hacim Mezodermal köken Medulla İçte kırmızı kahverengi bölüm Katekolamin salgısı Nöral krista kökenli

51 Adrenal Korteks Zona glomerüloza Mineralokortikoidler Zona fasikülata Glukokortikoidler Zona retikülaris Androjenler

52 Zona glomerüloza Korteksin dış tabakası Glomerül benzeri, kavisli hücre kordonları ve kümeleri Küçük prizmatik hücreler Asidofilik sitoplazma Bol miktarda düz ER Bol mitokondri (raf şeklinde krista) Seyrek, küçük lipid damlacıkları İyi gelişmiş Golgi

53 ALDOSTERON Distal tübül Na + emilimi K + ve H + ekskresyonu Renin-anjiyotensin (ANG)-aldosteron sistemi Kan basıncı, Na düzeyi jukstaglomerüler hücreler renin anjiyotensinojen ANG I ANG II zona glomerüloza aldosteron

54 Zona fasikülata Korteksin orta tabakası Işınsal dizili uzun hücre kordonları Arada kortikal sinüzoidler Büyük poligonal hücreler (çift nükleuslu olabilir) Hafif asidofilik, yer yer hafif bazofilik sitoplazma Çok sayıda lipid damlacıkları Spongiositler (vakuollü görünüm) Bol miktarda düz ER (z. glomerülozadan daha bol) Tübüler kristalı mitokondri İyi gelişmiş Golgi Kaba ER, lizozom, lipofuskin

55 Glukokortikoidler Kortizol ve kortikosteron Karbohidrat, yağ ve protein metabolizması KC» glukoneogenez» glikojenez Adipoz doku» lipoliz Glikoliz inhibisyonu, yağ asidi oksidasyonu Hücrelerde protein sentez inhibisyonu, katabolizma aktivasyonu İmmün ve inflamatuar yanıtların baskılanması Kontrol ve feedback Hipotalamus CRH Hipofiz ACTH

56 Zona retikülaris Korteksin en iç tabakası Anastomozlaşan hücre kordonları Koyu asidofilik sitoplazma Bol miktarda düz ER Tübüler kristalı mitokondri Lipid damlacıkları Z. fasikülata hücrelerine göre daha küçük, daha az sayıda Lipofuskin granülleri Medullaya komşu en iç hücreler koyu sitoplazma piknotik nukleus dejenere parankimal hücreler

57 Androjen Dehidroepiandrostenedion ve androstenedion (zayıf androjenik etki) Az miktarda glukokortikoid Kontrol ve feedback Hipotalamus CRH Hipofiz ACTH

58 Medulla Korteks ile çevrili merkezi bölge Nöral krista kökenli Kromaffin hücre (meduller hücre) Epinefrin, norepinefrin salgısı Sempatik gangliyon hücresi Adrenal korteks sekresyon modulasyonu ve kan damarı innervasyonu Çok sayıda sinüzoid

59 Kromaffin hücre Büyük epiteloid hücreler Oval kümeler - kısa ve kaynaşan kordonlar Krom tuzlarıyla reaksiyon SARI-KAHVERENGİ Postgangliyonik sempatik hücre ürünü katekolamin içerir Modifiye sempatik gangliyon Miyelinli pregangliyonik sempatik sinir lifleri kromaffin hücrelere ulaşır Dendrit ve aksonlarını kaybetmiş postgangliyonik sempatik nöronlar İn vitro akson gelişimi Glukokortikoidler in vitro kromaffin hücre akson gelişimini durdurur

60 Zengin kanlanma 3 ayrı kaynak Superior suprarenal arter Medial suprarenal arter İnferior suprarenal arter 1 kapsüller pleksus Kısa kortikal arterler Kortikal kapiler sinüzoidler Fenestra çapı Dış kortekste 100 nm İç kortekste 250 nm Uzun medullar arterler; Medullar kapiler sinüzoidler Medulla iki ayrı kaynaktan kanlanır

61 Kromaffin hücre İyi gelişmiş Golgi Salgı granülleri Çok sayıda nm Norepinefrin İri Eksantrik, elektron yoğun nüve Epinefrin Küçük Homojen, az yoğun Epinefrin ya da norepinefrin sentezleyen hücreler Epinefrin ve norepinefrin sentezleyen hücreler

62 Salgı granülleri içeriği Epinefrin veya norepinefrin %20 Kromogranin ATP, enkefalin İnsanda suprarenal vende %80 epinefrin Sempatomimetik Kalp atım hızı, kardiyak output, kan akımı artar Glikojenoliz Terleme Solunum hızı artışı Bronkodilatasyon.

63 Adrenal Bez Embriyolojisi Korteks Mezoderm Medulla İlkel barsağın dorsal mezenter kökü ile genital kabartı arasında mezenkimal hücre kümelenmesi Sölom epiteli kaynaklı Krista nöralis Sempatik gangliyondan göç

64 6. hafta Fetal korteksin mezodermal taslağı gelişir 7. hafta Nöral krista hücreleri göç ederek yapıya katılır adrenal medulla taslağı 8. hafta Kalıcı korteks gelişmesi başlar Fetal hayatın sonuna doğru Zonlar belirmeye başlar Yeni doğan Fetal korteks ile zona glomerüloza ve zona fasikülata mevcuttur 1 yaş Fetal korteks büyük oranda geriler 4 yaş Fetal korteks tamamen ortadan kalkar Zona retikülaris mevcuttur

65 Endokrin Pankreas Langerhans Adacıkları Ekzokrin pankreas içine gömülü endokrin hücre kümeleri Çoklu hormon üretimi Kan glikoz düzeylerinin düzenlenmesi

66 Langerhans Adacıkları Sayı: > 1 milyon Yaygın; kuyrukta daha fazla Toplam hacim: Pankreas hacminin % 1-2 si Hücre sayısı Değişken; birkaç hücre yüzlerce hücre Çap Değişken; µm Şekil Değişken; yuvarlak, kıvrımlı

67 Langerhans Adacıkları Endokrin hücreler Poligonal şekillidir Kısa, düzensiz kordonlar oluşturur Fenestralı kapiler ağı Retiküler lifler Kapilerler boyunca uzanır Adacığı çevreler

68 Langerhans Adacığı Hücreleri Işık mikroskopi Boyama Rutin boyalar Asidik boya karışımları İmmünohistokimya Elektron mikroskopi İnce yapı Salgı granülü şekli, yoğunluğu, büyüklüğü

69 MORFOLOJİ Hematoksilen & Eozin Boyası Ekzokrin pankreas Etrafta koyu boyanan asinuslar Endokrin pankreas Langerhans adacıkları: Soluk boyanmış hücre toplulukları Kapilerler Hücre tipleri Ayrımsanamaz Gümüşleme boyası Hücre tipleri Alfa (A) hücresi işaretlenir

70 MORFOLOJİ Gomori Aldehit Fuksin boyası Beta (B) hücreleri eflatun - mor Alfa (A) hücreleri sarı - açık kahverengi Mallory-Azan boyası (Zenkerformol fiksasyonu ) Alfa (A) kırmızı Beta (B) kahverengi - turuncu Delta (D) mavi Boyanmamış hücreler

71 ULTRASTRÜKTÜR ELEKTRON MİKROSKOPİ Salgı granüllerinin ince yapısı Şekil, yoğunluk Alfa Hücresi Koyu (elektron-yoğun) yuvarlak nüve Daha açık ve dar dış bölge Beta Hücresi Düzensiz biçimli koyu kristaloid nüve Açık ve geniş dış bölge Delta hücresi Homojen, daha açık, değişken yoğunlukta granül Dış bölge seçilmez

72 LANGERHANS ADACIK HÜCRELERİ Hücre Tipi Hücre Oranı Konumu Üretilen Hormon Hormon İşlevi Alfa (A) 20% Adacık periferinde Glukagon Kan glikoz düzeyini yükseltir Glikojenoliz; glikoneojenez; lipoliz Beta (B) 70% Merkezi bölgede İnsülin Kan glikoz düzeyini azaltır Glikozun hücre içine girmesi; depolanması (glikojenez); glikoliz Delta (D) <5% Değişken Somatostatin Gastrin Somatostatin: Diğer adacık hormonlarının salgılanmasını baskılar (lokal parakrin etki) Gastrin: Mide asit salınımı F (PP) Nadir Değişken Pankreatik polipeptid Gastrik salgı kontrolü; Ekzokrin pankreas salgı inhibisyonu

73 SON ÇALIŞMALAR İNSAN ADACIK MİMARİSİ HÜCRESEL BİLEŞENLERİ İnsanda hücre oranları Beta hücresi %54 (%28-75) Alfa hücresi %35 (%10-65) Delta Hücresi %11 (%1.2-22) İnsanda alfa, beta ve delta hücrelerinin spesifik bir lokalizasyona yerleşim eğilimi yok İnsanda adacıklar arası hücre oranlarında önemli farklılıklar var hücre bileşimi heterojen Hayvan türleri arası hücre oranları ve lokalizasyonlarında belirgin farklılıklar var

74 LANGERHANS ADACIĞI MİNÖR HÜCRELER Hücre Tipi Üretilen Hormon Hormon İşlevi EC Hücre Sekretin, Motilin, Substans P Sekretin lokal olarak etkiyerek ekzokrin pankreas sıvısında bikarbonat ve enzim miktarını artırır Motilin mide ve Gİ kanal motilitesini artırır Substans P nörotransmiter özellik taşır. Epsilon Hücresi Gherelin İştah artırır

75 KANLANMA İnsuloasiner Portal Sistem Afferent arteriol Langerhans adacığında kapiler ağ oluşturur Adacıktan çıkan venüller ekzokrin pankreas asinuslarını sular Adacık hormonları ekzokrin pankreas üzerinde lokal etki oluşturur. Asiner Vasküler Sistem Adacıktan bağımsız arteryel sistem ekzokrin pankreası sular

76 DİABET Hiperglisemi / poliüri / polidipsi Tip I İnsülin eksikliği Jüvenil diabet Tip II Glikoza göre yetersiz insülin salınımı Periferik dokuda insülin direnci GLUT 4 insülin reseptörü azalması ya da Golgi den plazma membranına taşınma kusuru Bulgular Glomerülopati Retinopati / katarakt / glokom Ateroskleroz büyük ve orta kalibreli damarlar MI, beyin infarktı, gangren Arterioloskleroz hipertansiyon, gangren

77 Endokrin Pankreas Gelişimi Ön barsak (kaudal kısım) endodermi Dorsal pankreas tomurcuğu Ventral pankreas tomurcuğu Pankreas tomurcuklarının endodermi Ekzokrin hücreler Kanal hücreleri Endokrin hücreler

78 Endokrin Pankreas Gelişimi Pankreasın histolojik yapısının şekillenmesi Epitel hücre toplulukları oluşur İntraepitelyal mikrolümenler gelişir Olgun kanal sistemi şekillenir Endokrin hücreler Delamine olur Adacıklar halinde toplanır Hücre proliferasyonu gösterir

79 Endokrin Hücre Farklılaşması Pankreatik progenitor hücre Ekzokrin progenitor hücre Pankreatik ekzokrin hücre Bipotent progenitor hücre Duktal hücre Endokrin progenitor hücre Farklı Pax ekspresyonları ile çeşitli olgun adacık hücre tipleri gelişir Alfa hücreleri beta hücrelerinden erken farklılaşır 5. ayın sonunda fetal kanda insülin ve glukagon mevcuttur