Önlenebilir Kanserler ve Önlemenin Yolları

Transkript

1 DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ ONKOLOJİ ENSTİTÜSÜ PREVANTİF ONKOLOJİ ANABİLİM DALI Önlenebilir Kanserler ve Önlemenin Yolları Dr. Hülya ELLİDOKUZ

2 Kanser Kanser tek bir hastalık değil, bir çok hastalıktır. Bu hastalıkların hepsini kanser olarak adlandırmamızın nedeni ise, paylaştıkları bir özelliktir: anormal hücre çoğalması. Siddhartha Mukherjee, Tüm Hastalıkların Şahı Kanserin Biyografisi, 2010.

3 Dünya ve Türkiye de Kanser Yükü Yeni kanser olgu sayısı:14,1 milyon En sık kanser: Akciğer (%13.0), meme (%11.9), kolon (%9.7) kanseri GLOBOCAN 2012

4 Ülkemizde Kanser 2009 Kanser İnsidansları, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Kanser Daire Başkanlığı,

5 Dünyada Ölüm Kansere bağlı ölüm sayısı: 8,2 milyon En çok ölüm: Akciğer (%19.4), karaciğer (%9.1) ve mide (%8.8) kanseri GLOBOCAN, 2012

6 Ülkemizde Ölüm Ölüm nedenleri arasında ilk sırada kardiyovasküler hastalıklar (%37.9), ikinci sırada ise kanserler (%21.1) yer almaktadır. TÜİK,2012

7 Önlenebilir Kanser Risk etmeni ortadan kaldırıldığında ortaya çıkışı önlenebilecek kanserdir. Nedeni bilinen kanserin önlenebilir kanser olma olasılığı artar. Baca temizleyicilerde skrotum kanseri Sir Percival Pott, 1775

8 Kanser Neden Özel? Kanser nedenleri bulaşıcı hastalıklardan bireysel davranış özellikleri ve çevresel etmenlere dek uzanan heterojenite gösterir. Nedenlerin nedenleri de önemlidir. O nedenle tek bir savaşım yöntemi ile kanser çözüm getirilemez. Paolo Vineis, Christopher P Wild Global Cancer Patterns: Causes and Prevention Lancet 2014; 383:

9 Önlemenin Yolları Doğru stratejilerle yaygın olan kanser türlerinin üçte biri önlenebilir. Bireysel, Toplumsal Politika düzeyinde yapılabilecek çok şey var.

10 Kanser ve Nedenleri Kanserlerin en az %80 i çevresel etkenlerden kaynaklanır. Çevre ve yaşam tarzı kanserle yakından ilgilidir. Peto J, Cancer epidemiology in the last century and the next decade, Nature, vol 411,2001.

11 Kanserin Nedenleri Beslenme %35-50 Tütün %20-30 Mesleksel %5-10 Çevre kirliliği %8-10 Alkol %3-5 Enfeksiyon %1-10 Hormon %1-10 İlaç-radyasyon %1-5 Doll & Peto, 1981, G. A. Colditz ve ark. Harvard Report on Cancer Prevention Volume 4: Harvard Cancer Risk Index Cancer Causes & Control, Vol. 11, No. 6 (Jul., 2000), pp , Peto J, Cancer epidemiology in the last century and the next decade 2001, Nature, vol 411,17 MAY 2001.

12 Beslenme ve Kanser Kilo fazlalığı ve obezite barsak, meme, uterus, pankreas, yemek borusu, böbrek ve safra kesesi kanseri riskini arttırır. Fiziksel aktivite eksikliği kolon, meme, endometrium, böbrek ve yemek borusu kanserleri ile ilişkilidir. Obesite ve kanser ilişkisi moleküler düzeyde tanımlanmıştır. Boyle P ve ark. European Code Against Cancer and scientific justification: third version (2003), Annals of Oncology 14: , 2003, Khandekar MJ ve ark. Molecular mechanisms of cancer development in obesity. Nat Rev Cancer Nov 24;11(12): Eugenia E. Calle, Rudolf Kaaks, Overweight, Obesity, and Cancer: Epidemiological Evidence and Proposed Mechanisms. Nat Rev Cancer, 588 Vol 4, 2004.

13

14 Tütün ve Kanser Tütün insanlarda kasinojen (IARC) Akciğer kanseri Mesane kanseri Mide kanseri Ağız boşluğu, sinüs kanseri Yutak, gırtlak, yemek borusu kanseri Serviks kanseri Karaciğer kanseri 31 Mart 2014, Dünya Kanser Raporu 2008, Knut-Olaf Haustein, Tobacco or Health?, 2003

15 Dünya da tütün kullanımı ve pasif içicilik yüzünden her yıl yaklaşık 6 milyon ölüm görülüyor.

16

17 Meslek ve Kanser Mesleksel karsinojenler her yıl 177,000 kanser ölümüne nedendir (DSÖ). Asbest, aromatik aminler, benzidin, benzen ve bir çok kanserojen tanımlanmıştır. Açık alanlarda çalışanlarda güneşe maruziyet nedeni deri kanseri riski vardır. Paolo Vineis, Christopher P Wild Global Cancer Patterns: Causes and Prevention Lancet 2014; 383: , 31 Mart 2014

18 Çevre ve Kanser Kanserojenler ve IARC İçme suyunun kirlenmesi Hava kirliliği Kimyasal maddeler (asbest) Gıda kimyasalları (dioksin gibi) Iyonlaştırıcı radon radyasyonu

19 Alkol ve Kanser Alkol insanlarda kasinojen (IARC) Ağız, Yutak, Gırtlak, Yemek borusu, Kolon, Meme, Karaciğer kanserleri ile ilgilidir Mart 2014 Paolo Vineis, Christopher P Wild Global Cancer Patterns: Causes and Prevention Lancet 2014; 383:

20 Ülkemizde Alkol Tüketimi

21 Enfeksiyonlar ve Kanser Kronik enfeksiyonlar tüm kanserlerin %16 sından sorumludur. Bu oran, gelişmekte olan ülkelerde %23 tür. Kanser ölümlerinin gelişmekte olan ülkelerde %22 si ve sanayileşmiş ülkelerde %6 sı kronik enfeksiyonlar nedeniyledir. Karaciğer kanseri-hepatit B Serviks kanseri-insan papillomavirus (HPV) Mide kanseri Helikobacter pylori

22 Önlenebilir Kanserler Akciğer Meme Kolorektal Servikal Deri Mide Karaciğer Prostat Endometrium

23 Kanser ve Koruyucu Yaklaşım Dört düzeyde korunma olasıdır. 1- Primordial (Başlangıçta) Korunma 2- Birincil Korunma 3- İkincil Korunma 4- Üçüncül Korunma Boyle P ve ark. European Code Against Cancer and scientific justification: third version (2003), Annals of Oncology 14: , 2003, R Bonita, R Beaglehole, T Kjellström. Basic Epidemiology 2nd edition, WHO,

24 Primordial Korunma Toplumu sosyal, ekonomik ve kültürel yönden kalkındırarak hastalıklarda rol oynayan etmenlerin etkisini azaltmak ya da ortadan kaldırmaktır. Risk etmenleri ortaya çıkmadan onların oluşmasını önlemek amaçlanır. Nedenlerin nedenlerini önleme

25 Birincil Korunma Hastalık kişide biyolojik olarak başlamadan önce bazı önlemler alarak görülmesini önlemektir. Risk etmenleri varken hastalığın oluşmasını ve derecesini azaltmak amaçlanır. Risk etmeni tanımlandıktan ve toplumda tahmin edilen etkisi hesaplandıktan sonra maruziyeti azaltmak ya da ortadan kaldırmak gerekir. Birincil korunma kanser savaşında en etkili yoldur. Paolo Vineis, Christopher P Wild Global Cancer Patterns: Causes and Prevention Lancet 2014; 383:

26 İkincil Korunma Hastalıkların belirtisiz dönemlerinde ya da belirtilerin hafif olduğu dönemlerde tanılanarak tedavi edilmeleridir. Erken tanı için güvenli uygun yöntemlerin geliştirilmesi Aşıların geliştirilmesi Akılcı ilaç kullanımı Uygun teknoloji kullanımı Kanıta dayalı uygulamalar Tedavi hakkı Hastane tedavisi

27 Kanser ve Tarama Tarama ikincil korumanın önemli bir bileşenidir. Hastalığın durdurulması, gerilemesi, mortalitenin azaltılması için yapılır. Hiç bir yakınması olmayan sağlıklı bireylerde tarama yapılarak kanserin erken evrede yakalanması amaçlanır. Hastalık daha etkin tedavi edilebilir.

28 Hangi Kanserler Taranmalıdır? İnsidans ve mortalitesi yüksek, Uygun; kolay uygulanabilir tarama testleri olan, Kuşkulanıldığında doğru tanınabilmesi için tanı standartları olan, Tedavi edilebilen, Taranması toplum sağlığı için yararlı olan.

29 Üçüncül Korunma / Rehabilitasyon Hastalığın klinik bulgu ve belirtilerinin ortaya çıkışından sonra, hastaların en iyi şekilde tedavisi, sekelli hastaların rehabilite edilmesi gibi hizmetleri kapsar. Hastaların, hastalığın kötü sonuçlarından korunmasını amaçlar. Kanser tanısından sonra morbidite ve mortalitenin azaltılması İkinci birincil kanserlerin erken tanısı için izleme

30 Sağlığın Geliştirilmesi Hizmeti Toplumun genel sağlık düzeyinin iyileştirilmesini hızlandırıcı hizmetlerdir. Koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin yanı sıra, halkın sağlık eğitimi, toplum kalkınması, sosyal, ekonomik ve çevre koşullarının iyileştirilmesi çalışmalarını da kapsar. Sosyo Ekolojik Model (SEM)

31 Akciğer Kanseri Risk Etmenleri Tütün ve ürünleri tüketimi: Akciğer kanserinin en önemli risk etmenidir (%80). Pasif içicilik: Sigarayı içmeyen ancak çevresinde içilen kişilerin riski. Asbest, radon maruziyeti, geçirilmiş tüberküloz risk etmenlerindendir.

32 Meme Kanseri Risk Etmenleri Değiştirilemeyen Değiştirilebilir Yaşın ilerlemesi İlk adetin 12 yaştan önce başlaması 55 yaşından sonra menopoza girilmesi Ailede meme kanseri öyküsü (anne, kızı, kız kardeş) Birinci derece akrabada yumurtalık, rahim, kolon kanseri olması Diğer memede meme kanseri öyküsü Genetik yatkınlık Memede iyi huylu kitlelerin olması Irk Fazla kilolu olma ve hareketsiz yaşam biçimi Hiç doğum yapmama İlk doğumunu 30 yaşından sonra yapma 5 yıldan fazla hormon haplarının kullanılması Emzirmeme Tütün tüketimi Alkol kullanma

33 Kolon Kanseri Risk Etmenleri Değiştirilemeyen Değiştirilebilir 50 yaş ve üstünde olmak, Ailede kolon kanseri bulunması, Ailesel adenomatöz polipoz (FAP) ve kalıtsal polipoz kolorektal kanserdir (Lynch sendromu) varlığı, Kişinin daha önce kolon, meme, yumurtalık ya da rahim kanseri geçirmiş olması, Kolonda poliplerin varlığı, Beslenme alışkanlıkları: Kırmızı et ve işlenmiş et bakımından zengin bir beslenme şekli, kolorektal kanser riskini artırır. Sebze, meyve ve kepekli tahıllar bakımından fakir beslenme şekilleri kolorektal kanser riski ile bağlantılıdır. Ülseratif kolit ya da Crohn hastalığı gibi kronik iltihabi bir barsak hastalığının bulunması, Irk ya da etnik köken Fizik aktivite azlığı Obesite, kilo fazlalığı Tütün tüketimi Alkol kullanımı Paolo Vineis, Christopher P Wild Global Cancer Patterns: Causes and Prevention Lancet 2014; 383:

34 Serviks Kanseri Risk Etmenleri HPV (İnsan Papilloma Virüs) Cinsel öykü; Cinsel yaşama erken başlayan ve çok partner değiştiren kadınlarda serviks kanseri riski artmaktadır. 7 veya daha fazla gebelik öyküsü Doğum kontrol haplarının 5 yıldan uzun süre kullanımı Tütün tüketimi

35 Deri Kanserinde Risk Etmeni Melanom Melanom Dışı (Skuamoz ve bazal hücreli) UV ışınlarına aşırı maruz kalma (güneş ya da solaryum gibi yapay kaynaklardan) Deri kanserlerinin %50-90 ı aşırı dozda UV ışınlarına maruz kalınması sonucu oluşur.

36 Mesane Kanseri Risk Etmenleri Tütün kullanımı Aromatik aminlere mesleki maruziyet Şistozoma haemotobium enfeksiyonu

37 Tiroid Kanseri Risk Etmenleri İyonlaştıran radyasyon Benign tiroid hastalıkları öyküsü İyot eksikliği

38 Endometrium Kanseri Risk Etmenleri Şişmanlık, insülin direnci, Hipertansiyon, Diyabet, Progesteronla birlikte verilmeyen östrojen hormonu kullanımı, Tamoksifen kullanımı, Geç yaşta menopoza girme, Hiç doğum yapmama.

39 Primordiyal ve Birincil Korunma Tütün ve ürünleri kullanılmamalı; Sigaraya başlamamalı, içiliyorsa da bırakılmalı, bırakılamıyorsa da sigara içmeyenlerin yanında içilmemeli. Alkol tüketilmemeli; Alkol kullanılıyorsa tüketim erkekler için günde iki, kadınlar için günde bir kadeh civarında tutulmalı. Boyle P ve ark. European Code Against Cancer and scientific justification: third version (2003), Annals of Oncology 14: , 2003, Dünya Kanser Raporu 2008.

40 Günlük 3 ana, 2 ara öğünü, 3 saat aralıklarla tüketmeli, Günde 5 ya da daha fazla porsiyon sebze ve meyve tüketilmeli, Aşırı enerji kaynağı olan besin alımından kaçınılmalı,

41 Hazır, işlenmiş gıdalar tüketilmemeli, Tuzlanmış, salamura edilmiş, tütsülenmiş, kömür ateşinde pişirilmiş, kızartılmış gıdalardan kaçınılmalı, Kanserden korunmak için ek maddeler kullanılmamalı.

42 Günde en az 30 dk fiziksel aktivite yapılmalı. Okul çağındaki çocuklar ve gençler en az 60 dakika günlük fiziksel aktivitede bulunmalı, Fazla kilolu olanlar normal kilolarına inmeli, normal kilolular yaşam boyu kilolarını korumalı.

43 Güneş ışığından güneş koruma faktörlü ürünler ve koruyucu giysiler ile korunmalı, Gereksiz radyolojik tetkikten kaçınmalı, Gereksiz ilaç kullanımından kaçınmalı, Sağlıklı işyeri ortamı sağlanmalı, Aşılanmalı (Hepatit B, HBV).

44 Meme Kanseri İkincil Korunma Kendi kendine meme muayenesi:20 yaşından sonra her kadın adetin ilk günü itibarıyla 7-10 günler arasında bir gün, adet kanaması görmüyor ise her ayın belli bir günü her ay. Klinik meme muayenesi: 20 yaşından başlayarak her kadında 2-3 yılda bir, 40 yaşından sonra yılda bir kez. Mamografi: Ülkemizde kadınlarda 40 yaşında başlayacak ve 69 yaşında bitecek olan toplum tabanlı tarama programı vardır. 40 yaştan başlayarak 2 yılda bir mamografi çekimi önerilir. Annesi, kız kardeşi, kızında meme kanseri olanlar 40 yaştan önce mamografi yaptırmalıdır. CDC National Breast and Cervical Cancer Early Detection Program (NBCCEDP)

45 Kolon Kanseri İkincil Korunma Ülkemizde tüm erkek ve kadınlarda 50 yaşında başlayan ve 70 yaşında biten toplum tabanlı tarama programı vardır. Gaitada gizli kan testi her iki yılda bir, kolonoskopi ise her 10 yılda bir tekrarlanır. Toplum, tarama testlerinin erken teşhise olanak sağladığı, morbidite ve mortalite oranlarını düşürdüğü konusunda bilgilendirilmelidir.

46 İkincil Korunma: Colorectal Cancer Control Program Amaç:Amerika da 50 yaş ve üzeri erkek ve kadınlarda tarama oranını 5 yıl içinde %64 ten %80 e yükseltmek CDC

47 Üçüncül Korunma Kolon kanseri olgular arasında sigara içenler ile ve obez olanlarda ölüm riskinin arttığı saptanmıştır. Colleen Pelser ve ark. Prediagnostic Lifestyle Factors and Survival After Colon and Rectal Cancer Diagnosis in the National Institutes of Health (NIH)-AARP Diet and Health Study, Cancer Month 00, 2014

48 Serviks Kanseri İkincil Korunma Ülkemizde 30 yaşında başlayan ve 65 yaşında biten tarama programı vardır. HPV ya da Pap-smear testi her beş yılda bir tekrarlanır. Son iki HPV ya da Pap-smear testi negatif olan 65 yaşındaki kadınlarda tarama kesilir.

49 Akciğer Kanseri İkincil Korunma Seçilmiş grupta tarama önerisi: yaş arası 30 paket yıldan fazla içen 15 yıldan fazla sigara öyküsü olanlar Yıllık düşük doz bilgisayarlı tomografi öneriliyor ACCP Guidline on Screening for Lung Cancer, U.S. Preventive Services Task Force, CDC

50 Eğitim Çok Önemli Yaşam tarzına ilişkin risk etmenleri eğitim düzeyi ile negatif koreledir. Kanser konusunda farkındalık ve bilgi düzeyinin artırılması önemlidir. Halk eğitimi: Sigara ve diğer kanserojenlerin zararlı etkileri, taramanın ve erken tanının önemi, Sağlık çalışanı hizmetiçi sürekli eğitimi Murat Gültekin, Nejat Ozgul, Emire Olcayto, Murat Tuncer Kanser ve Kanser Risk Faktörleri Hakkında Türk Halkı ın Bilgi Düzeyinin Ölçülmesi Araştırması J Turk Soc Obstet Gynecol. 2011; 8(1): 57-61, Isobel Barry, Education, Education, Education Nat Rev Cancer Volume 8,2008.

51 Eğitimlerimiz Farkında mısınız? Kanser Geliyorum Der. Alışkanlıklarımız ve Kanser Birinci Basamak Hekimlerine Yönelik Kurs Dokuz Eylül Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü

52 Öneriler Genetik danışmanlık: Bireysel risk hesaplamaları modelleri* Araştırmalar: Deneysel araştırmalar: Sağlıklı yaşam biçimleri Moleküler karsinogenezis Biyomarker Toplum taramaları: Genetik risk etmenleri *John Crowley, Antje Hoering, Handbook of Statistics in Clinical Oncology, Third Edition, 2012

53 Kanser Önlenebilir Bireysel Toplumsal Politik Ulusal Kanser Programı Yasal düzenlemeler (Sigara, obezite) Yerel yönetimler Sivil Toplum Kuruluşları

54 Kanser Önlenebilir Sosyoekolojik Model

55 Dikkatiniz için teşekkür ederim.