MUHASEBE DENETİMİ VE GÜVENCE HİZMETLERİ DERS NOTLARI KAMU GÖZETİMİ MUHASEBE VE DENETİM STANDARTLARI KURUMU MESLEK MENSUPLARI İÇİN GEÇİŞ DÖNEMİ EĞİTİM PROGRAMI MUHASEBE DENETİMİ VE GÜVENCE HİZMETLERİ DERS NOTLARI PROF. DR. GÜLÜMSER ÜNKAYA DOÇ. DR. MAHMUT DEMİRBAŞ ŞUBAT 2013
BİRİNCİ KISIM DENETİMİN TANIMI, ÇEŞİTLERİ, GENEL KABUL GÖRMÜŞ DENETİM STANDARTLARI İLE TARİHİ FİNANSAL BİLGİ VE DİĞER GÜVENCE VE İLGİLİ HİZMETLER SÖZLEŞMELRİNİN DENETİMİ VE GÖZDEN GEÇİRMELERİNİ GERÇEKLEŞTİREN FİRMALAR İÇİN KALİTE KONTROL 1.DENETİMİN TANIMI ve DENETİM STANDARTLARI 1 1.1.Denetimin Tanımı ve Unsurları 1 1.2.Denetçi Çeşitleri 1 1.2.1. Bağımsız Denetçi 1 1.2.1.1. Yönetici ve Bağımsız Denetçilerin Taşıması Gereken Nitelikler; 2 1.2.1.2. Hizmet içi Eğitim ve Refakat Çalışması 3 1.2.1.3. Tam Zamanlılık 3 1.2.2. İç Denetçiler 4 1.2.3. Kamu Denetçileri 4 1.3. Denetim Türleri 4 1.3.1. Bağımsız Denetim (Mal Tabloların Denetimi) 4 1.3.1.1. Özel Bağımsız Denetime Tabi İşletmeler 5 1.3.1.2. Bağımsız Denetim Kuruluşları ve Bağımsız Denetçilerin Uyacakları Etik İlkeler 6 1.3.1.2.1.Mesleki Şüphecilik 6 1.3.1.2.2. Bağımsızlık 6 1.3.1.2.3. Bağımsızlığı Ortadan Kaldıran Durumlar6 1.3.1.2.4. Mesleki Özen ve Titizlik 7 1.3.1.2.5. Ticaret ve Mesleğe Aykırı Faaliyet Yasağı 8 1.3.2. Uygunluk Denetimi 9 1.3.3. İç Denetim 9 1.3.4. Faaliyet Denetimi 9 1.3.5. Zorunlu ve İhtiyari Denetim 9 1.3.6. Sürekli ve Özel Denetim 9 1.4. Sermaye Piyasası Kurulu Düzenlemelerinde Denetim Türleri 9 1.5. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları 10 1.5.1. Genel Standartlar 10 1.5.1.1. Yeterlilik, Mesleki Eğitim ve Deneyim 10 1.5.1.2. Bağımsız Davranma 11 1.5.1.3. Mesleki Özen ve Titizlik 11 1.5.2.Çalışma Alanı Standartları 11 1.5.2.1. Planlama ve Gözetim 11 1.5.2.2. İç Kontrol Sisteminin İncelenmesi 11 1.5.2.3. Yeterli ve Uygun Kanıt Toplama 11 1.5.3. Raporlama Standartları 12 i
1.5.3.1. Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkelerine Uygunluk 12 1.5.3.2. Tutarlılık İlkesine Uygunluk 12 1.5.3.3. Tam Açıklama İlkesine Uygunluk 12 1.5.3.4. Görüş Bildirme Standardı 12 1.6. Genel İlkeler ve Sorumluluklar 13 1.6.1. Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları ve Bağımsız Denetimin Uluslararası Denetim Standartlarına Uygun Olarak Gerçekleştirilmesi 13 1.6.1.1.Bağımsız Denetim Riski ve Önemlilik 15 1.6.2. Bağımsız Denetim İşlerinin Sartları Üzerine Uzlaşılması 17 1.6.2.1.Bağımsız Denetime Tabii Şirketler. 17 1.6.2.2. Bağımsız Denetim Sözleşmesi, Unsurları, Örneği ve Sözleşme Öncesi Dikkat Edilecek Hususlar, Yürürlüğe Girmesi, Değişikliklerin Kabulü ve Sona Erdirilmesi 19 1.6.3. Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde Kalite Kontrol 23 1.6.3.1.Bağımsız Denetimin Kalitesinin Kontrolünü Sağlamak Üzere Bağımsız Denetim Ekibi ve Sorumlulukları; 24 1.6.3.2.Bağımsız Denetim Hizmetinin Üstlenilmesi ve Yürütülmesi 25 1.6.3.3.Bağımsız Denetim Ekibinin Belirlenmesi ve Göreve Başlaması 26 1.6.3.4.Bağımsız Denetim Faaliyetinin Yürütülmesi ve Gözden Geçirme Sorumluluğu 26 1.6.3.5. Bağımsız Denetim Faaliyetinin Yürütülmesi Sürecinde Danışma Hizmetinin Alınması ve Görüşteki Farklılıklar 28 1.6.3.6. Bağımsız Denetim Kalitesinin Kontrolü 29 1.6.3.7. Gözetim Kuruluşun Kalite Kontrol Sisteminin Gözetimi30 ÇALIŞMASORULARI 30 İKİNCİ KISIM GENEL İLKELER VE SORUMLULUKLAR DENETİM TANIMI İLE BAĞIMSIZ DENETÇİNİN GENEL AMAÇLARI BAĞIMSIZ DENETİMİN ULUSLARARASI DENETİM STANDARTLARINA UYGUN OLARAK GERÇEKLEŞTİRİLMESİ 1.1.Denetimin Tanımı ve Unsurları 32 1.2.Denetçi Çeşitleri 33 1.2.1. Bağımsız Denetçi 33 1.2.2. İç Denetçiler 36 1.2.3. Kamu Denetçileri 36 1.3. Denetim Türleri 36 1.3.1. Bağımsız Denetim (Mali Tabloların Denetimi) 36 ii
1.3.1.1. Özel Bağımsız Denetime Tabi İşletmeler 39 1.3.2. Uygunluk Denetimi 39 1.3.3. İç Denetim 39 1.3.4. Faaliyet Denetimi 39 1.3.5. Zorunlu ve İhtiyari Denetim 40 1.3.6. Sürekli ve Özel Denetim 40 1.3.7. Sermaye Piyasası Kurulu Düzenlemelerinde Denetim Türleri 40 1.4. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları 40 1.4.1. Genel Standartlar 41 1.4.1.1. Yeterlilik, Mesleki Eğitim ve Deneyim 41 1.4.1.2. Bağımsız Davranma 41 1.4.1.3. Mesleki Özen ve Titizlik 43 1.4.2.Çalışma Alanı Standartları 43 1.4.2.1. Planlama ve Gözetim 44 1.4.2.2. İç Kontrol Sisteminin İncelenmesi 44 1.4.2.3. Yeterli ve Uygun Kanıt Toplama 44 1.4.3. Raporlama Standartları 44 1.4.3.1. Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkelerine Uygunluk44 1.4.3.2. Tutarlılık İlkesine Uygunluk 45 1.4.3.3. Tam Açıklama İlkesine Uygunluk 45 1.4.3.4. Görüş Bildirme Standardı 45 1.5. Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları ve Bağımsız Denetimin Uluslararası Denetim Standartlarına Uygun Olarak Gerçekleştirilmesi 46 BAĞIMSIZ DENETİM ŞARTLARI ÜZERİNE UZLAŞILMASI 2.1.Bağımsız Denetime Tabi Şirketler 48 2.2. Bağımsız Denetim Sözleşmesi, Unsurları, Örneği ve Sözleşme Öncesi Dikkat Edilecek Hususlar, Yürürlüğe Girmesi, Değişikliklerin Kabulü ve Sona Erdirilmesi 50 FİNANSAL TABLOLARIN BAĞIMSIZ DENETİMİNDE KALİTE KONTROL 3.1.Bağımsız Denetimin Kalitesinin Kontrolünü Sağlamak Üzere Bağımsız Denetim Ekibi ve Sorumlulukları 55 3.2.Bağımsız Denetim Hizmetinin Üstlenilmesi ve Yürütülmesi 57 3.3.Bağımsız Denetim Ekibinin Belirlenmesi ve Göreve Başlaması 57 3.4.Bağımsız Denetim Faaliyetinin Yürütülmesi ve Gözden Geçirme Sorumluluğu 58 3.5. Bağımsız Denetim Faaliyetinin Yürütülmesi Sürecinde Danışma Hizmetinin Alınması ve Görüşteki Farklılıklar 59 3.6.Bağımsız Denetim Kalitesinin Kontrolü 60 3.7. Gözetim Kuruluşun Kalite Kontrol Sisteminin Gözetimi 61 iii
BAĞIMSIZ DENETİMİN BELGELENDİRİLMESİ (ÇALIŞMA KAĞITLARI) 4.1. Çalışma Kâğıtları ve Nitelikleri ile Şekli İçeriği ve Kapsamı 62 4.1.1.Çalışma Kağıtlarının Gereksinimi ve Amaçları 63 4.1.2.Çalışma Kâğıtlarının Niteliği 63 4.1.3.Çalışma Kâğıtlarının Şekli, İçeriği ve Kapsamı 64 4.1.4. Belirli Hesap Kalemleri veya Olay ve Durumlarla İlgili Unsurların Belirlenmesi Amacıyla Çalışma Kâğıtları Hazırlanması 64 4.1.5.Önemli Konularla İlgili Çalışma Kağıtları 65 4.1.6.Belgelendirmede Temel İlke ve Prosedürlerle İlgili İstisnalar 66 4.1.7.Çalışma Kâğıtlarını Hazırlayan ve Gözden Geçiren Bağımsız Denetçilerin Belirlenmesi 66 4.1.8.Çalışma Kâğıtlarının Nihai Bağımsız Denetim Dosyası Olarak Birleştirilmesi ve Bağımsız Denetçinin Rapor Tarihinden Sonra Ortaya Çıkan İstisnai Durumlar Sebebiyle Çalışma Kâğıtlarında Yaptığı Değişiklikler 66 4.1.9. Çalışma Dosyası 67 FİNANSAL TABLOLARIN BAĞIMSIZ DENETİMİNDE DENETÇİNİN HİLEYE İLİŞKİN SORUMLULUKLARI 5.1. Hile (Suistimal) ve Usulsüzlükten Kaynaklanan Önemli Yanlışlık Riskinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi 73 5.2. Gelir Tahakkuku ile İlgili Hile ve Usulsüzlükten Kaynaklanan Önemli Yanlışlık Riskleri 74 5.3.Hile ve Usulsüzlükten Kaynaklanan Önemli Yanlışlık Riski Hakkında Yapılması Gereken İşlemler 74 5.4.Hile ve Usulsüzlükten Kaynaklanan Önemli Yanlışlık Risklerine Karşı Uygulanabilecek Bağımsız Denetim Teknikleri 75 5.5. Kontrollerin İşletme Yönetimi Tarafından Aşılması Halinde Uygulanabilecek Bağımsız Denetim Teknikleri 80 5.6. Bağımsız Denetim Kanıtlarının Değerlendirilmesi ve Hile ve Usulsüzlük Belirtisi Olabilecek Durumlara İlişkin Örnekler 83 5.7. Hile ve Usulsüzlük Risk Faktörlerine Örnekler 87 5.7.1. Hileli Finansal Raporlamadan Kaynaklanan Yanlışlıklarla İlgili Risk Faktörleri 87 5.7.2. Varlıkların Kötüye Kullanımı Sonucu Oluşan Hile ve Usulsüzlüğe İlişkin Risk Faktörleri 90 FİNANSAL TABLOLARIN DENETİMİNDE MEVZUATIN GÖZÖNÜNDE BULUNDURULMASI 6.1.Kamu Gözetim Kurulu Düzenlemeleri, Sermaye Piyasası Mevzuatı ve İlgili Diğer Mevzuatlara Uyum 92 6.2. İşletme Yönetiminin Sermaye Piyasası Mevzuatı ve İlgili Diğer Mevzuata Uyma Sorumluluğu 93 iv
6.3. Sermaye Piyasası Mevzuatı ve İlgili Diğer Mevzuata Uyumun Bağımsız Denetçi Tarafından Dikkate Alınması 94 6.4. Aykırılıkların Tespit Edilmesi Halinde İzlenecek Usul ve Esaslar 95 6.5. Aykırılığın İşletme Yönetimine ve Kurula Raporlanması 96 6.6. Aykırılığın Finansal Tablo Kullanıcılarına Raporlanması 96 6.7. Aykırılığın İlgili Mercilere Raporlanması 97 6.8. Aykırılıklarla İlgili Olarak Bağımsız Denetimin Sona Erdirilmesi Talebi 97 KURUMSAL YÖNETİMDEN SORUMLU OLANLARLA İLETİŞİM 7.1.Denetimden Sorumlu Komiteler 98 7.2.Finansal Tablo ve Yıllık Rapor Hazırlanma ve Bildiriminde Sorumluluk99 7.3. İlgili Kişiler ve İletişim 100 7.4.İletişim Kurulması Gereken Yönetimi İlgilendiren Bağımsız Denetim Konuları 101 7.5.İletişimin Zamanlaması ve Şekli 102 7.6.İşletme Yönetimi ve Yönetimden Sorumlu Kişilerle Kurulacak İletişim 103 7.7.Makul Değer Hesaplamaları İle İlgili İşletme Yönetiminin Beyanlarının Değerlendirilmesi 104 İÇ KONTROL EKSİKLİKLERİNİN KURUMSAL YÖNETİMDEN SORUMLU OLANLARA VE YÖNETİME İLETİLMESİ 8.1. İç Kontrolün Tanımı ve Finansal Raporlama Sürecinde İç Kontrol Birimlerinin Önemlilik Unsurları 107 8.2 İç Kontrol Birimi Açısından Önemlilik Kavramı ve İletişim 110 8.3 Bağımsız Denetçinin İşletme Yönetimi veya Yönetimden Sorumlu Olanlarla (Denetim Komitesi) İletişimi 112 8.4. İç Kontrolü Birimi ve Faaliyetlerinin Etkinliği Hakkında Raporlanma Süreci 113 8.4.1.Yönetimin Raporu ve Unsurları 113 8.4.2. İşletme Yönetiminin Sorumluluklarını İçeren Teyit Mektupları 114 8.4.3. Denetçinin Yönetim Raporunu Değerlendirmesi ve Unsurları 118 8.4.4. İç Kontrol Birimi ve Faaliyetleri Hakkında Yönetim Raporunun Değerlendirilmesine İlişkin Denetçinin Raporu ve Unsurları 118 DENETİM SÜRECİNDE DENETİM ÇALIŞMASININ PLANLANMASI, ÖNEMLİLİK VE RİSK DEĞERLEMESİ VE DEĞERLENDİRİLMİŞ RİSKLERE VERİLEN KARŞILIKLAR İLE ÖNEMLİLİK, RİSKLER VE ELDE EDİLEBİLİR KANITLARLA DENETİM PLANI ARASINDAKİ İLİŞKİ 9.1. Müşteri Seçimi ve İşin Alınması Planlaması, Uygulanması ve Raporlanarak Tamamlanması Süreci (Denetim Süreci) 127 v
9.2. Denetimin Planlanması 134 9.2.1. Müşteri ve Denetim Konusu Hakkında Bilgi Toplamak 136 9.2.2. Denetim Programının Hazırlanması 139 9.2.3. Çalışma Programının Hazırlanması 140 9.3. Denetim Programının Uygulanması 141 9.3.1. Uygunluk Testleri 141 9.3.2. Maddi Doğruluk Testleri 141 9.4. Denetimin Tamamlanması 142 DENETİMDE ÖNEMLİLİK 144 10.1.Önemliliği Etkileyen Faktörler 145 10.2.Önemlilik Hakkında İlk Hükmün Belirlenmesi 147 10.3.Önemlilik Hakkındaki İlk Hükmün Bölümlere Dağıtılması -Katlanılabilir Hata 149 10.4.Hataların Tahmini Ve Karşılaştırılması 151 DENETİMDE RİSK 153 11.1.Planlama İçin Denetim Risk Modeli 156 11.1.1.Planlanan Bulgu Riski 157 11.1.2. Doğal Risk (Yapısal Risk) 157 11.1.3.Kontrol Riski 161 11.1.4.Kabul Edilebilir Denetim Riski (Ortaya Çıkaramama Riski) 161 11.1.4.1. İşletme Riskine Bağlı Olarak Kabul Edilebilir Denetim Riskinin Belirlenmesi 162 11.1.4.1.1.Hangi İşletme Dışı Kullanıcıların Finansal Tablolara Ne Oranda Güvendiği 163 11.1.4.1.2. Denetim Raporu Yayınlandıktan Sonra Müşterinin Finansal Sorunlarla Karşılaşma Olasılığı 164 11.1.4.1.3.Denetçinin Yönetimin Doğruluğunu Değerlendirmesi 165 11.2.Planlanan Bulgu Riski İle Planlanan Denetim Kanıtları Arasındaki İlişki 166 vi
ÖNEMLİLİK VE RİSK İLE İLGİLİ DİĞER GÖZÖNÜNE ALINMASI GEREKEN KONULAR 12.1.Hesap Grupları İçin Denetim Riski 168 12.2.Katlanılabilir Hata ve Risk ile Bakiyelerle İlgili Denetim Amaçlarının İlişkisi 169 12.3.Kanıtları Planlama Çalışma Kağıdının Bakiyelerinin Ayrıntılı Test Edilmesi 170 12.4. Risk ve Önemlilik İle Denetim Kanıtları Arasındaki İlişki 171 12.5. Denetçinin Değerlendirilmiş Risklere Karşı Yapacağı İşler 171 DENETİM KANITI 13.1.Geleneksel Denetim Yöntemleri 176 13.1.1.Şeklî Denetim ve Maddî Denetim 177 13.1.2.Aralıksız Denetim ve Örnekleme Yoluyla Denetim 177 13.1.3.İleriye Doğru Denetim ve Geriye Doğru Denetim 178 13.1.4.Doğrudan Denetim ve Dolaylı (Kabataslak) Denetim 179 13.2.Geleneksel Denetim İşlemleri 179 13.2.1.Karşılaştırma İşlemi 180 13.2.2.Tutar Aktarmalarının Denetimi 180 13.2.3.Aritmetik İnceleme 181 13.2.4.Belge İncelemesi 182 13.2.5. Destekleyici Kanıtlar 183 13.2.6.Yeterli Sayıda Kanıt Toplama 184 13.2.6.1.Önemlilik 184 13.2.6.2.Risk 185 vii
13.2.6.3.Nitelik 186 13.2.6.4.Maliyet 187 13.2.6.5.Ana Kütlenin Büyüklüğü ve Özelliği 188 13.2.7.Kanıtların Güvenilirliği 188 13.2.7.1.Kanıtın İlgili Olması (Geçerlilik) 188 13.2.7.2.Kanıtın Kaynağı 188 13.2.7.3.Zamanlılık 189 13.2.7.4.Nesnellik 190 13.2.8.Destekleyici Kanıt Türleri 190 13.2.8.1.Fiziki Kanıtlar 191 13.2.8.2.Doğrulamalar 192 13.2.8.3.Belgelenmiş Kanıtlar 192 13.2.8.4.Görsel Kanıtlar 192 1.2.8.5.Sözlü Kanıtlar 193 13.2.8.6.Matematiksel Kanıtlar 193 13.2.8.7.Analitik Kanıtlar 193 13.2.8.8.Yazılı Bildirimler 193 13.2.8.9.Yönetimin Doğruluk Bildirimi 194 13.2.8.10.Uzman Kişinin Bilgisine Başvurma 197 13.3.Kanıt Toplama Teknikleri 199 13.3.1.Fizikî İnceleme 200 13.3.2.Gözlem 201 13.3.2.1.Stok Sayımının Gözlemlenmesi 201 13.3.3.Yeniden Hesaplama 202 13.3.4.Soruşturma 203 13.3.5.Göz Atma 204 13.3.6.Kayıt Sistemini Yeniden İzleme 204 13.3.7.Belge İncelemesi 205 13.3.8.Analitik İnceleme 205 13.3.9.Doğrulama (Teyit) 205 13.3.9.1. Dış Kaynaklı Doğrulamalar (Teyitler) 208 13.4.Kanıtların Denetim Raporuna Etkileri 215 İLK DENETİM- AÇILIŞ HESAPLARI 218 14.1.Denetim Prosedürleri 219 14.2.Denetim Sonuçları ve Raporlama 221 ANALİTİK PROSEDÜRLER 222 15.1. Geleneksel Denetim İşlemleri 222 15. 2.Analitik İnceleme Prosedürleri 226 15.2.1.Analitik İncelemenin Tanımı, Esasları, Amacı ve Kapsamı 226 15.2.2.Risk Değerlendirme Yöntemi Olarak Analitik İnceleme Teknikleri 230 viii
15.2.3.Temel Bağımsız Denetim Tekniği Olarak Analitik İnceleme Teknikleri 230 15.2.4.Analitik İnceleme Tekniklerinin Uygunluğu 230 15.2.5. Verilerin Güvenilirliği 231 15.2.6. Beklentilerin Yeterince Güvenilir Olup Olmadığı 231 15.2.7.Kayıtlı Tutarlar ile Beklenen Değerler Arasındaki Kabul Edilebilir Farklılıklar 232 15.2.8. Dönem Sonundaki Genel Gözden Geçirmede Uygulanan Analitik İnceleme Teknikleri 232 15.2.9. Olağandışı İşlem ve Olayların Araştırılması 232 BAĞIMSIZ DENETİM ÖRNEKLEMESİ 233 16. 1.Bağımsız Denetim Kanıtı Toplamak İçin Test Edilecek Hesap Kalemlerin Seçimi Sürecinde Örnekleme Yöntemi 234 16.1.1.Bağımsız Denetim Örneklemesi 237 16.1.1.1. Örneklemeye İlişkin Hususlar 237 16.1.1.1.1.İradi Örnekleme 238 16.1.1.1.2.Tesadüfi Örnekleme 239 16.1.1.3. Dağılım Modelleri 240 16.1.1.2. Temel İstatistiki Örnekleme 242 16.1.1.2.1. Tolerans Derecesinin Belirlenmesi 242 16. 1.1.2.2. Ana Kütlenin Belirlenmesi 244 16.1.1.2.2.1. Tesadüfü Seçim Tekniği 245 16.1.1.2.2.2. Sistematik Seçim 246 16.1.1.2.2.3.Blok Seçim 246 16.1.1.2.2.4. Tarih Sırasına Göre Seçim 246 16.1.1.2.2.5. Baş Harfler Göre Seçim 247 16.1.1.2.2.6..Zümrelere Göre Örnekleme 247 16.1.1.2.2.7. Tutar Ağırlıklı Seçim 247 16.1.1.2.3. Örnek Hacmi 247 16.1.1.2.4. Bağımsız Denetim Tekniklerinin Uygulanması ve Örnek Hacmi 250 MUHASEBE TAHMİNLERİNİN, GERÇEĞE UYGUN DEĞER TAHMİNLERİ VE İLİŞKİLİ AÇIKLAMALAR DAHİL DENETİMİ 253 17.1.Makul Değerin Tanımı ve Hesaplanması 254 17.2. İşletmenin Makul Değer Hesaplamaları ve Açıklamalarını Oluşturma Süreci ve İlgili Kontrol Yöntemlerinin Anlaşılması ve Riskin Değerlendirilmesi Riskin Belirlenmesi Sürecinde Göz Önüne Alınacak Hususlar 258 17.3.Makul Değer Hesaplamaları ve İlgili Açıklamaların ix
Uygunluğunun Değerlendirilmesi 259 17.4. İşletmenin Makul Değer Hesaplamaları ve Açıklamalarına İlişkin Önemli Yanlışlık Riskinin Tespitinde Kullanılan Bağımsız Denetim Teknikleri 262 17.4.1. Makul Değer Hesaplamaları ve İlgili Açıklamaların Testi 262 17.4.2. Makul Değer Hesaplamasının Belirsizliği 262 17.4.3.Makul Değer Hesaplaması İle İlgili Bağımsız Denetim Tekniklerinin Geliştirilmesi 263 17.4.4. Kullanılan Önemli Varsayımların Değerlendirilmesi 264 17.4.5. İşletmenin Makul Değer Hesaplamalarını Doğrulamak Amacıyla Bağımsız Bir Makul Değer Tahmini Yapılması 266 17.4.6 Bilanço Tarihinden Sonraki Olaylar 267 17.4.7. Makul Değerlerle İlgili Açıklamaların Değerlendirilmesi ve Bağımsız Denetimi 267 17.4.8. Makul Değerle İlgili Belirsizliklere İlişkin Açıklamaların Değerlendirilmesi 267 17.4.9. Makul Değerin Yeterli Güvenilirlikte Belirlenememesi 267 İLİŞKİLİ TARAFLAR 267 18.1. İlişkili taraf 269 18.2.İlgili taraf işlemleri 269 18.3.İlişkili tarafların varlığının açıklanmasında sorumluluk 270 18.4.Bağımsız denetçinin ilişkili taraflarla ilgili çalışmaları 270 BİLANÇO TARİHİNDEN SONRAKİ OLAYLAR 272 19.1. Bilanço Tarihinden Sonraki Olaylara Uygulanacak Bağımsız Denetim Teknikleri 273 19.2. Bağımsız Denetim Raporu Tarihinden Sonra Ancak Finansal Tabloların Yayım Tarihinden Önce Ortaya Çıkan Olaylar 274 19.3. Finansal Tablolarda Gerekli Düzeltmelerin Yapılmaması 275 19.4.Finansal Tablolar Yayınlandıktan Sonra Ortaya Çıkan Hususlar Denetim Raporuna Etkisi 275 İŞLETMENİN SÜREKLİLİĞİ 277 20.1. İşletme Yönetimi ve Bağımsız Denetçinin Sorumluluğu 277 20.1.1.İşletme Yönetiminin Sorumluluğu 277 20.1.2. Bağımsız Denetçinin Sorumluluğu 279 20.1.2.1. Bağımsız Denetimin Planlanması ve Risk Değerlendirme Yöntemlerinin Uygulanması 279 20.1.2.2. İşletme Yönetiminin Değerlendirmesinin Gözden Geçirilmesi ve Değerlendirmeden Sonraki Dönem 280 20.1.2.3. Olay ve Durumların Değerlendirilmesinde Uygulanacak Ek Bağımsız Denetim Teknikleri 281 x
20.1.2.4. Bağımsız Denetim Sonuçlarının Değerlendirilmesi ve Raporlama 282 20.1.2.5. İşletmenin Sürekliliği Varsayımının Geçerli Olmama Durumunda Raporlama 284 YAZILI BEYANLAR 285 21.1.İşletme Yönetiminin Finansal Tablolara İlişkin Sorumluluğunun Kabulü 285 21.2. Bağımsız Denetim Kanıtı Olarak Teyit Mektupları 285 21.2.1. İşletme Yönetimince Sunulan Teyit Bilgilerinin Yazılı Hale Getirilmesi 286 21.2.2. Teyit Mektubunun Temel Unsurları 287 21.2.3. İşletme Yönetiminin Teyit Mektubu Sunmayı Reddetmesi Durumunda Yapılacak İşlemler 287 DENETİM SONUÇLARI VE RAPORLANMASI 291 22.1.Standart Olumlu Denetim Raporu ve Bölümleri 291 22.2.Bağımsız Denetim Rapor Türleri 295 22.3.Açıklama Paragrafı veya Metinde Değişiklik İçeren Olumlu Denetim 295 22.3.1. GKGM Tutarlılık İlkesine Aykırılık 296 22.3.2.İşletmenin Sürekliliği İle İlgili Önemli Şüphenin Olması 297 22.3.3.Kabul Edilebilir Muhasebe İlkesi Aykırılığı 297 22.3.4.Önemli Bir Olayın Vurgulanması 298 22.3.5.Diğer Denetçilerin Çalışmalarını Kapsayan Raporlar 298 22.4.Olumlu Denetim Görüşünden Sapmalar 298 22.4.1.Şartlı Denetim Görüşü 299 22.4.2.Olumsuz Denetim Görüşü 300 22.4.3.Görüş Bildirmekten Kaçınma 300 22.5.Önemlilik ve Denetçi Görüşü 300 22.6.Sapma Gerektiren Koşulların Etkisi 302 KARŞILAŞTIRMALI BİLGİLER 308 23.1. Karşılaştırmalı Bilgiler- Karşılaştırmalı Finansal Tablolar 309 23.2. Önceki Dönem Tutarları 309 23.3.Raporlama 310 DENETÇİNİN DİĞER BİLGİLERE İLİŞKİN SORUMLULUKLARI 321 xi
24.1.Diğer Bilgiler 322 24.2.Diğer Bilgilere Erişim 323 24.3.Diğer Bilgilerin Değerlendirilmesi 323 24.4. Önemli Tutarsızlıkların Var Olması 324 24.5.Gerçeğin Önemli Ölçüde Yanlış Beyan Edilmesi 324 24.6. Bağımsız Denetçi Raporunun Yayınlanmasından Sonra Başka Bilgilerin Ortaya Çıkması 325 UZMANLIK GEREKTİREN ALANLAR 325 25.1.Özel Amaçlı Bağımsız Denetim Raporunun Hazırlanmasına İlişkin Esaslar 325 25.1.1. Bağımsız Denetçinin Sorumluluğu 325 25.1.2. Genel hususlar 325 25.1.3.Diğer Genel Muhasebe İlkelerine Uygun Olarak Hazırlanan Finansal Ta5blolarla İlgili Raporlar 326 25.1.4. Finansal Tabloların Unsurlarına İlişkin Özel Amaçlı Bağımsız Denetim Raporları 327 25.1.4.1. Sözleşmelere Uygunluk Raporları 329 25.1.4.2. Özet Yıllık Finansal Tablolar Hakkındaki Denetim Raporlarıv329 ÜÇÜNCÜ KISIM GÜVENCE HİZMETLERİNE İLİŞKİN ÇERÇEVE GÜVENCE HİZMETLERİ 347 1.1.Güvence Hizmetlerinden Onaylama Hizmetleri 348 1.2. Diğer Güvence Hizmetleri 349 GÜVENCE SÖZLEŞMELERİ STANDARDI 2.1.Sözleşmenin Kabulü ve Devamlılığı 354 2.2.Sözleşme Şartlarına Uyulması 355 2.3.Sözleşmenin Planlanması ve Yürütülmesi 355 2.4.Uzman Kullanılması 358 2.5.Uygulayıcı, uzmanın güvence sözleşmesinin amaçlarına uygun olduğuna dair yeterli kanıtları elde etmelidir 359 xii
2.6.Sorumlu Tarafın Sunumlar 360 2.7.Müteakip Olayların Ele Alınması 361 2.8.Belgelendirme 361 2.9.Güvence Raporunun Hazırlanması 361 2.10. Diğer Raporlama Sorumlulukları 366 İNCELEME SÖZLEŞMELERİNE İLİŞKİN ULUSLARARASI STANDARTLAR 367 3.1.Giriş 367 3.2.Finansal Bilgilerin Toplanması İle İlgili Sözleşmelerin Amacı 367 3.3.Finansal Bilgilerin Toplanması İle İlgili Sözleşmelerin Genel İlkeleri 368 3.4. Sözleşme Şartlarının Tanımlanması 368 3.5. Yönetimin Sorumluluğu 369 ARA DÖNEM FİNANSAL BİLGİLERİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ 373 4.1.Giriş 373 4.2. Finansal Bilgilere Yönelik Gözden Geçirme Prosedürleri 376 4.3. Bilgi Toplama, Analitik Gözden Geçirme Ve Diğer Gözden Geçirme Teknikleri 378 4.4. Ara Dönem Finansal Tabloların Tüm Önemli Yönleriyle Finansal Raporlama Standartlarına Uygun Olarak Hazırlanıp Hazırlanmadığı Hususunda Karar Verilebilmesi İçin Söz Konusu Tabloların İncelenmesi 379 4.5. Yanlış Beyanların Değerlendirilmesi 380 4.6. Yönetimin Teyidi 381 4.7.İletişim 381 4.8. Ara Dönem Finansal Bilgilere Yönelik Gözden Geçirmenin Nitelik, Kapsam ve Sonuçlarının Raporlanması 383 4.9. İşletmenin Sürekliliği Ve Önemli Belirsizlikler 385 4.10. Diğer Hususlar 386 4.11. Belgelendirme 386 4.12. Ara Dönem Finansal Tablolara Yönelik Gözden Geçirme İçin Yükümlülükleri Gösterir Mektup Örneği Ve Ekler 387 GÜVENCE İŞLERİNE İLİŞKİN ULUSLARARASI STANDARTLAR TARİHİ FİNANSAL BİLGİLERİN DENETİMİ VE xiii
İNCELENMESİ DIŞINDAKİ GÜVENCE İŞLER 400 5.1.Giriş 400 5.2.Etik Gereklilikler 401 5.3. Kalite Kontrolü; Denetçi, Bireysel Sözleşmeye Uygulanabilen Kalite Kontrol Teknikleri 401 5.4.Sözleşmenin Kabulü ve Devamlılığı 401 5.5.Sözleşmenin Planlanması ve Yürütülmesi 402 5.6. Konunun Uygunluğunun Değerlendirilmesi 403 5.7.Ölçütlerin Uygunluğunun Değerlendirilmesi 403 5.8.Önemlilik ve Güvence Sözleşmesi Riski 404 5.9.Uzman Kullanılması 405 5.10.Kanıtların Elde Edilmesi 406 5.11.Sorumlu Tarafın Sunumları 407 5.12. Müteakip Olayların Ele Alınması 407 5.13. Belgelendirme 408 5.14. Güvence Raporunun Hazırlanması 408 FİNANSAL TABLOLARIN DEĞERLENDİRİLMESİNDE ÇEVREYLE İLGİLİ HUSUSLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE GÜVENCE İŞLERİ 412 6.1.Giriş 413 6.2. Denetçinin Çevresel Konular Bağlamında Dikkate Alacağı Ana Noktalar 414 6.3. Çevresel Sorunlar ve Finansal Tablolara Etkileri 415 6.4. İşletme Faaliyeti Hakkında Bilgi Toplanması, Uygulama Kılavuzu 416 6.5. Risk Değerlendirmesi ve İç Kontrol Uygulama Kılavuzu 416 6.6. Muhasebe ve İç Kontrol Sistemleri 417 6.7. Denetimin Çevresi 418 6.8.Finansal Tabloların Denetiminde Kanun ve İkincil Yasal Düzenlemelerin Dikkate Alınması Uygulama Kılavuzu 419 6.9. Esas Prosedürler 420 6.10. Çevre Uzmanları 421 6.11. Çevresel Denetim 422 6.12. Yönetimin Beyanları 422 6.13. Raporlama 423 EK 1 Çevresel Bakış Açısından İşletme Hakkında Bilgi Edinme 423 EK - 2 Çevresel Etkilere Bağlı Yanlış Beyanları Bulmada Esas Prosedürler424 TAHMİNE DAYALI (PROFORMA) FİNANSAL BİLGİLERİN İNCELENMESİ 428 xiv
7.1. Tahmine Dayalı Finansal Bilgi Hakkında Denetçi Güvencesi 430 7.2.Sözleşmenin Kabul Edilmesi 430 7.3. İş Bilgisi 431 7.4.Kapsanan Süre 431 7.5.Tetkik Teknikleri 432 7.6.Sunum ve Açıklama 433 7.7.Tahmine dayalı finansal bilgilere Yönelik Tetkik Raporu 433 İLGİLİ HİZMETLERE İLİŞKİN ULUSLARARASI STANDARTLAR 434 8.1. Üzerine Mutabık Kalınmış Prosedürlerin Finansal Bilgilere Uygulanması İşleri 435 8.2. Üzerinde Anlaşılmış Prosedürler Sözleşmesinin Genel İlkeleri 435 8.3.Sözleşme Şartlarının Tanımlanması 436 8.4.Yöntem ve Prosedürler, Kanıtlar 438 8.5.Raporlama 438 ÇALIŞMA SORULARI 441 DÖRDÜNCÜ KISIM ETİK KURALLAR 1. IESBA KURALLARININ GENEL UYGULAMASI 443 1.0. Giriş 444 1.1.Temel İlkeler 444 1.2.Kavramsal Çerçeve Yaklaşımı 449 1.3. Dürüstlük 453 1.4. Tarafsızlık 453 1.5. Mesleki Yeterlilik ve Gerekli Özen 453 1.6. Gizlilik 453 1.7. Mesleki Davranış 454 2. BAĞIMSIZ ÇALIŞAN MUHASEBECİLER (BAĞIMSIZ DENETÇİLER) 456 2.0. Giriş 456 2.1. Mesleki Görevlerde Değişiklik 459 2.2. Çıkar Çatışması 460 2.3. İkincil Görüşler 461 2.4. Ücretler ve Diğer Ödemeler 461 2.5. Mesleki Hizmetlerin Pazarlanması 463 2.6. Hediyeler ve Ağırlama 463 2.7. Müşteriden Emaneten Alınan Varlıklar 463 2.8. Tarafsızlık-Tüm Hizmetler 464 2.9. Bağımsızlık-Denetim ve İnceleme İşleri 464 xv
2.10.Network ler ve Network Firmaları 465 2.11.Kamu Çıkarına Haiz İşletmeler 467 2.12. İlgili İşletmeler 467 2.13.Yönetişimden Sorumlu Olanlar ve Belgelendirme 467 2.14. Sözleşme Dönemi 468 2.15. Birleşmeler ve Alımlar 468 2.16. Diğer Konular 469 2.17. Finansal Çıkar 469 2.18. Krediler ve Teminatlar 470 2.19. İş İlişkileri 470 2.20. Ailevi ve Kişisel İlişkiler 471 2.21. Denetim Müşterisine Yakın Zamanda Verilen Hizmet 472 3. BAĞIMLI ÇALIŞAN MUHASEBECİLER 474 3.1. Giriş 474 3.2. Potansiyel Çatışmalar 476 3.3. Bilgilerin Hazırlanması ve Raporlanması 477 3.4. Yeterli Uzmanlıkta Faaliyette Bulunma 477 3.5. Finansal Menfaatler 478 3.6. Rüşvetler 478 ÖRNEK SORULAR 480 BEŞİNCİ KISIM TÜRK TİCARET KANUNU NUN DENETİMİNE İLİŞKİN HÜKÜMLERİ 447 1. TÜRK TİCARET KANUNU NUN DENETİMİNE İLİŞKİN HÜKÜMLERİ 1.1. Türk Ticaret Kanunu Çalışmaları ve Yürürlülük 481 1.2. TTK nunda Ticari Defterler ve Saklama Süresi 482 1.3. Yeni TTK ve Bağımsız Denetimin Kapsamı 483 1.4. TTK da Tanımlanan Denetçiler ve Sorumlulukları 484 1.5. Bağımsız Denetime Tabi Olacak Şirketler 486 1.6. Bağımsız Denetime Tabi Olacak Finansal Tablolar; 488 1.7. Bağımsız Denetçinin Seçimi 490 1.8.Denetim Hangi Standartlara Göre Yapılacak 491 1.9. Denetçinin Görevden Alınması 491 1.10.Denetçinin Denetleme Sözleşmesini Feshetmesi 491 1.11. Kimler Denetçi Olabilir? 491 1.12. Denetçiler İle İlgili Kısıtlamalar 492 1.13.Denetim Sırasında Yönetim Kurulunun Yükümlülükleri 493 1.14. Şirket ile Denetçi Arasındaki Görüş Ayrılıkları 494 1.15. Denetim Sonucu Düzenlenecek Denetim Raporu 495 xvi
1.16. Şirketler Bağımsız Denetime Hazır Olmak İçin Ne Yapmalılar 495 SORULAR 496 EK ; BAĞIMSIZ DENETİM STANDARDI 200 498 xvii