Bakanlar Kurulu Sunumu Erdem Başçı Başkan 24 Kasım 2014
Genel Değerlendirme Küresel talep zayıflarken iç talep büyümeye daha fazla katkı vermeye başlamıştır. Tüketici kredilerinin ılımlı seyri ve dış ticaret hadlerindeki olumlu gelişmeler cari dengedeki iyileşmeyi destekleyebilecektir. Yılın başında alınan makroihtiyati önlemlerin ve para politikasındaki sıkı duruşun çekirdek malların enflasyon eğilimi üzerindeki olumlu etkileri gözlenmektedir. Enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen diğer unsurlar yakından izlenecek ve enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar getiri eğrisini yataya yakın tutmak suretiyle para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. Mevcut para politikası duruşu altında enflasyonun 2015 yılında Enflasyon Raporunda belirtilen görünümle uyumlu bir düşüş sergileyeceği öngörülmektedir. Yapısal dönüşüm programının uygulamaya geçmesiyle birlikte Türkiye nin büyüme potansiyeli kademeli olarak artacaktır. 2
Sunum Planı 1) Dış Denge 2) Fiyat İstikrarı 3) Büyüme 3
DIŞ DENGE 4
Küresel finans krizi sonrasında gelişmiş ülke merkez bankaları faizlerini sıfıra yakın seviyelere indirmişlerdir. Politika Faiz Oranları (Yüzde) 6 5 Küresel Finans Krizi 4 3 ABD Avrupa Japonya 2 1 0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: Ekim 2014. 5
Benzer şekilde uzun vadeli faiz oranları da yakın tarihteki en düşük seviyelere gerilemiştir. 6,0 Almanya Yıllık Tahvil Faizi (Yüzde) 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 21 Kasım 2014 6
Benzer şekilde uzun vadeli faiz oranları da yakın tarihteki en düşük seviyelere gerilemiştir. ABD Yıllık Tahvil Faizi (Yüzde) 6,0 5,0 Normalleşme Sinyali Sonrası Dönem 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 21 Kasım 2014 7
Ülkemizde de hem nominal hem reel faiz oranları yakın tarihimizdeki en düşük değerlerde seyretmektedir. 80 70 Faizler ve Enflasyon (Yüzde) Gösterge Tahvil Faizi Ortalama Mevduat Faizi Enflasyon 60 50 40 30 20 0 Kaynak: Bloomberg, TUİK. Son Veri: Ekim 2014. 8
Uzun vadeli nominal faizler beklenen enflasyon, vade primi ve risk primi tarafından belirlenmektedir. Uzun Vadeli Nominal Faiz = Reel Denge Faizi + Beklenen Enflasyon Vade + + Primi Risk Primi 9
Makroihtiyati önlemlerin yardımıyla reel faizler küresel kriz öncesi seviyelerin altındadır. Gösterge Tahvil Reel Faizi* (Yüzde) 25 25 20 20 15 15 Bütçe Disiplini (Kamu) Basiretli Borçlanma (Özel) 5 5 0 0-5 -5 Kaynak: TCMB, BIST. *Reel faiz serisi, gösterge tahvilin getirisinden enflasyon beklentilerinin çıkarılması şeklinde hesaplanmıştır. Enflasyon beklentisi olarak, 2006 yılı Nisan ayına kadar 12 ay sonrası enflasyon beklentisi kullanılırken, ondan sonraki dönemde ise 12 ve 24 ay sonrası enflasyon beklentileri kullanılarak 24 ay içindeki ortalama enflasyon beklentisi hesaplanmıştır. Enflasyon beklentisi olarak uygun ortalama kullanılmıştır. Son Veri: 19 Kasım 2014
Düşük faiz ortamında basiretli borçlanma dengeli büyüme, gelir dağılımı ve istihdam için faydalı olacaktır. Basiretli Borçlanma Faydalı Döngü SONUÇ Güçlü ve Dengeli Büyüme Dengeli Gelir Dağılımı İstihdam Düşük Faiz (Risk Primi) 11
Aşırı borçlanma eğiliminin uzun süre devam etmesi risk primini artırmak suretiyle büyümeye, gelir dağılımına ve istihdama zarar verebilmektedir. Aşırı Borçlanma Zararlı Döngü SONUÇ Ekonomik Daralma Gelir Dağılımında Bozulma İşsizlik Yüksek Faiz (Risk Primi) 12
Kamuda Basiretli Borçlanma: Türkiye Örneği AB Tanımlı Kamu Borç Stoku ve Merkezi Yönetim Bütçe Açığı (GSYİH ye Oran, Yüzde) 80 70 60 50 40 30 20 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014* 2015* 2016* 2017* MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE AÇIĞI 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014* 2015* 2016* 2017* 11,4 8,8 5,4 1,5 0,5 1,7 1,8 5,5 3,6 1,4 2,1 1,2 1,4 1,1 0,7 0,3 Kaynak: Maliye Bakanlığı, Orta Vadeli Program (2015-2017). *Orta Vadeli Program (2014-2017) tahminleri 13
Kamudaki basiretli borçlanma sonucunda Türkiye nin risk primi tarihinin en düşük seviyelerine yakın seyretmektedir. Türkiye-ABD Yıl Vadeli Tahvil Faiz Farkı (Yüzde) 12 8 6 4 2 0 Kaynak: Bloomberg, TCMB. Son Veri: 24 Kasım 2014 14
Kamudaki basiretli borçlanma sonucunda Türkiye nin risk primi tarihinin en düşük seviyelerine yakın seyretmektedir. Türkiye 5 Yıllık CDS Fiyatları 1600 1400 1200 00 800 600 400 200 0 Kaynak: Bloomberg, TCMB. Son Veri: 21 Kasım 2014 15
Dış Denge İç Talep (-) Dış Denge Dış Talep (+) 16
Gelişmiş ülkelerde iç talep zayıf seyrettiğinden dış dengeleri artı yönde gelişmiştir. Gelişmiş Ülkelerde Cari Denge (Cari Denge / GSYİH, Yüzde) 7,0 5,0 3,0 1,0-1,0-3,0-5,0 Almanya ABD -7,0 Kaynak: Bloomberg. * IMF tahminidir. 17
Gelişmekte olan ülkelerde ise düşük faiz ortamı aşırı borçlanma yoluyla dış dengeleri eksi yönde etkilemiştir. Cari Fazla Veren GOÜ* (Toplam Cari Fazla / Toplam GSYİH, Yüzde) Cari Açık Veren GOÜ** (Toplam Cari Açık / Toplam GSYİH, Yüzde) 0 9 Düşük Faiz Ortamı 8-1 7 6-2 5 4-3 3 2-4 1 Düşük Faiz Ortamı 0-5 Kaynak: IMF. *2009 yılı itibarıyla Arjantin, Çin, Endonezya, Filipinler, Malezya Rusya ve Şili. ** 2009 yılı itibarıyla Brezilya, Güney Afrika, Hindistan, Kolombiya, Meksika, Türkiye. 18
Cari açığın temel nedenlerinden biri tüketicilerin aşırı hızlı borçlanmasıdır. Tüketici Kredileri* ve Cari Açık (Yüzde) 5 9 4 8 7 3 6 5 2 4 3 1 0 ΔTüketici Kredileri*/GSYİH Cari Açık/GSYİH (Sağ eksen) 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014 2 1 - Kaynak: Bloomberg. Son Veri: Haziran 2014. * Kredi kartları dahil bireysel kredilerin yıllık değişimidir. 19
Alınan önlemler sonrasında ihracatın ithalatı karşılama oranı yükselmeye başlamıştır. İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (12-Aylık Kayan Pencereler*, Yüzde) 74 72 70 68 66 64 Makroihtiyati Önlemler Dönem Ortalaması: 63,9 65,4 62 60 58 56 Karşılama Oranı (altın hariç) 54 Kaynak: TÜİK, TCMB. * 12-aylık birikimli ihracat /12-birikimli ithalat Son Veri: Eylül 2014 20
Cari açıktaki iyileşmenin devam etmesi beklenmektedir. 0,0 Cari Denge (12 Aylık Birikimli, % GSYİH) -2,0 Makroihtiyati Politikalar -4,0-6,0-8,0 -,0 Cari Açık/GSYİH Cari Açık/GSYİH (Altın hariç) 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014 Cari Açık (Milyar ABD doları) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014* 0,6 7,6 14,2 21,4 31,8 37,8 40,4 12,2 45,4 75,1 48,5 65,0 46,0 Cari Açık/GSYİH (%) 0,3 2,5 3,6 4,5 6,0 5,7 5,4 2,0 6,2 9,7 6,2 7,9 5,7 Kaynak: TCMB. Son Veri: 2014 Ç2. * Orta Vadeli Program (2015-2017) tahmini. 21
Dış finansmanın kalitesi artmaktadır. Cari Açığın Finansman Kaynakları (12 Aylık Birikimli, Milyar ABD doları) 0 Portföy Kısa Vadeli* Uzun Vadeli** DYY Cari Açık 80 60 40 20 0-20 Kaynak: TCMB. *Kısa vadeli sermaye hareketleri banka ve özel sektörün net kısa vadeli kredi kullanımları ve bankalardaki mevduatları kapsamaktadır. **Uzun vadeli sermaye hareketleri banka ve özel sektörün uzun vadeli net kredi kullanımlarını ve banka, özel sektör ve Hazine nin tahvil ihraçlarını kapsamaktadır. Son Veri: Eylül 2014. 22
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 Reel sektörün dış borçlarının vadesi oldukça uzun iken... Reel Sektörün Dış Borcunun Vade Dağılımı (Yüzde) 0 90 80 70 60 50 5+ Yıl 5 Yıl 4 Yıl 40 30 20 3 Yıl 1-2 Yıl 0 Kaynak: TCMB. 23
bankaların dış borçlarının vadeleri nispeten daha kısadır. Bankaların Dış Borcunun Vade Dağılımı (Yüzde) Kısa Vadeli Uzun Vadeli 0 90 80 70 60 50 40 30 20 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 Kaynak: TCMB. 24
Bankalarımızın dış borçlanma vadelerini uzatmaları dengeli büyüme açısından daha faydalı olacaktır. Türkiye nin Kısa Vadeli Dış Borç Stoku* (Milyar ABD doları) Merkez Bankası 0,4 Genel Hükümet 0,0 Diğer Sektörler 36,3 Bankalar 94,0 Kaynak: TCMB. Son Veri: 2014 Ç3. * Orijinal vadeye göre, toplam 130,7 milyar ABD doları. 25
FİYAT İSTİKRARI 26
Enflasyon hedefin oldukça üzerinde seyretmektedir. Enflasyon (TÜFE Yıllık Değişimi, Yüzde) 14 12 Hedef Gerçekleşme 8 6 4 2 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Ekim 2014. 27
Yüzde Enflasyonun 2015 yılı boyunca kademeli bir düşüş sergilemesi amaçlanmaktadır. Enflasyon Raporu Tahmini (Yüzde) 12 Tahmin Aralığı* Belirsizlik Aralığı Yıl Sonu Enflasyon Hedefleri Çıktı Açığı Gerçekleşme 12 8 Kontrol Ufku 8 6 6 4 4 2 2 0 0-2 -2-4 -4 * Enflasyonun tahmin aralığı içinde kalma olasılığı yüzde 70 tir. Son Veri: Ekim 2014. 28
Fiyat İstikrarı Dış Denge Kur İstikrarı Maliyetlerde İstikrar Fiyat İstikrarı Enflasyon Beklentilerinde İstikrar İç Denge 29
İç Denge Toplam Arz (+) İç Denge Toplam Talep (-) 30
Dış Denge İç Talep (-) Dış Denge Dış Talep (+) 31
Kur Dengesi TL Varlık Talebi (+) Kur (TL Değeri) TL Varlık Arzı (-) 32
170 Son bir yılda döviz kuru geçişkenliği enflasyonun temel belirleyicisi olmuştur. ABD doları Cinsinden İthalat Fiyatları (20=0) İthalat Fiyat Endeksi (20=0) 150 TL Cinsinden İthalat Fiyatları 130 1 90 70 50 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Eylül 2014. 33
Birikimli döviz kuru gelişmelerinin yıllık enflasyon üzerindeki olumsuz etkisi kademeli olarak azalmaktadır. Döviz Kurunun Tüketici Fiyatlarına Etkisi 6 5 Döviz Kurunun Yıllık Tüketici Enflasyona Etkisi (Yüzde Puan) Döviz Kuru Sepeti (Yıllık % Değişim, Sağ Eksen) 45 35 3 2 0-2 25 15 5-5 -15-3 -25 Kaynak: TCMB. Son Veri: Ekim 2014. 34
Para Politikası Duruşu [ ] enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar getiri eğrisini yataya yakın tutmak suretiyle para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. 35
Faiz Oranları* Para politikasındaki sıkı duruş beklenen enflasyonu azaltmak yoluyla uzun vadeli faizler üzerinde düşürücü etki yapmaktadır. 35 30 25 Önden Yüklemeli Parasal Sıkılaştırma D 20 Ölçülü Faiz İndirimleri Sert Faiz İndirimi 15 B Kısa Vadeli Faizler 5 A C Tedbir Alınmadığı Durum 0 0 5 15 20 25 Kaynak: Stephen Williamson Blogu, TCMB. Enflasyon Oranı A: Enflasyon Hedefi, B: Şok Öncesi Durum, C: Enflasyon Şoku D: Gecikmiş ve Zayıf Politika Tepkisi Sonucunda Varılan Nokta *Uzun vadeli ilişki eğrisi için uzun vadeli faizleri, dinamik eğriler için kısa vadeli faizleri göstermektedir. Not: Vade primi ve risk priminin sıfır olduğu varsayılmıştır. 36
BİST Bankalararası Gecelik Repo Faizi Para politikasındaki sıkı duruş beklenen enflasyonu azaltmak yoluyla uzun vadeli faizler üzerinde düşürücü etki yapmaktadır. 13 BİST Bankalararası Repo Faizi ve 5 Yıllık Piyasa Faizi (Mayıs 2013-Temmuz 2014, Aylık) 12 11 9 8 7 6 5 4 FED in Normalleşme Süreci 6 6,5 7 7,5 8 8,5 9 9,5,5 11 5 Yıllık Piyasa Faizi Kaynak: Bloomberg, BİST. 37
İsviçre İzlanda Euro İsrail Polonya Brezilya Kore Romanya Yeni Zelanda Arjantin Çin Çek Cumh. Japonya Macaristan Tayvan Kolombiya Meksika Tayland Malezya Avustralya Rusya Şili Hindistan G. Afrika Endonezya Türkiye Türkiye Brezilya G. Afrika Hindistan Arjantin Endonezya Tayland Malezya Meksika Avustralya Çin Tayvan Kore Yeni Zelanda Romanya İsviçre İzlanda Macaristan Kolombiya Polonya Euro Şili İsrail Çek Cumh. Japonya Rusya 35 30 25 20 15 5 0-5 - -15 Para politikasındaki sıkı duruş sonucunda Türk lirasındaki aşırı değer kaybı önlenmiştir. Para Birimlerinin ABD Dolarına Karşı Değerindeki Değişim Para Politikasındaki Sıkı Duruş Öncesi (22.05.2013-27.01.2014) 35 30 25 20 15 5 0-5 - Para Politikasındaki Sıkı Duruş Sonrası (27.01.2014-20.11.2014) Kaynak: Bloomberg 38
Küresel gelişmeler nedeniyle yaz aylarından bu yana döviz kuru oynaklığında artış gözlenmiştir. Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Kur Oynaklığı 9 G7 Kur Oynaklık Endeksi Kur Oynaklığında Artış 8 GOÜ Kur Oynaklık Endeksi 7 6 5 4 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 21 Kasım 2014. 39
Likidite politikası yoluyla parasal sıkılaştırma sonrasında Türk lirası daha istikrarlı seyretmektedir. Gelişmekte Olan Ülkelerde Kur Oynaklığı (1 Aylık) 30 25 Likidite Politikası Yoluyla Parasal Sıkılaştırma 30 25 20 Türkiye 20 15 Gelişmekte olan ülkeler 15 5 5 0 0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 20 Kasım 2014. *Gelişmekte olan ülkeler: Brezilya, Çek C., Endonezya, G. Afrika, Kolombiya, Meksika, Polonya, Romanya, Şili ve Türkiye. 40
Likidite politikasındaki sıkılaştırma, uzun vadeli faizler üzerinde düşürücü etki yapmıştır. 11 5 Yıl Vadeli Tahvil Faizi (Yüzde) Likidite Politikası Yoluyla Parasal Sıkılaştırma 9 8 Kaynak: TCMB, Bloomberg. Son Veri: 17 Kasım 2014 41
09:29 09:41 09:46 09:55 :04 :12 :22 :30 :37 :45 :53 11:02 11:16 11:27 11:42 11:52 12:03 12:17 12:32 12:46 13:00 13: 13:17 13:28 13:34 13:43 13:55 14:04 14: 14:19 14:29 14:41 14:53 15:08 15:14 15:25 15:35 15:44 15:56 16:08 16:16 16:26 16:37 16:49 Para politikasındaki sıkı duruş beklenen enflasyonu azaltmak yoluyla uzun vadeli faizler üzerinde düşürücü etki yapmaktadır. 8,55 Yıl Vadeli Tahvil Faizi (20 Kasım 2014, Dakikalık Değişim) 8,5 8,45 Para Politikası Kurulu Kararı 14:00 8,4 8,35 8,3 8,25 8,2 8,15 8,1 Kaynak: Bloomberg. 42
BİST Bankalararası Gecelik Repo Faizi Para politikasındaki sıkı duruş beklenen enflasyonu azaltmak yoluyla uzun vadeli faizler üzerinde düşürücü etki yapmaktadır. 13 BİST Bankalararası Repo Faizi ve 5 Yıllık Piyasa Faizi (Ağustos 2014-Kasım 2014, Aylık) 12 11 9 8 7 6 5 4 FED in Normalleşme Süreci 6 6,5 7 7,5 8 8,5 9 9,5,5 11 5 Yıllık Piyasa Faizi Kaynak: Bloomberg, BİST. Son Veri: 20 Kasım 2014. 43
TCMB para politikasındaki sıkı duruşunu sürdürmektedir. 13 12 11 9 8 7 6 5 4 3 Gecelik Borç Alma -Verme Faiz Koridoru TCMB Ortalama Fonlama Faizi BİST Bankalararası Gecelik Repo Faizleri 1 Haftalık Repo Faizi 13 12 11 9 8 7 6 5 4 3 Kaynak: TCMB. Son Veri: 17 Kasım 2014 44
Para politikasının sıkı duruşu ve yılın başında alınan makroihtiyati önlemler çekirdek enflasyonun eğilimi üzerinde olumlu etki yapmıştır. 18 Çekirdek Enflasyon Göstergeleri H ve I (Mevsimsellikten Arındırılmış, Yıllıklandırılmış 3 Aylık Ortalama, Yüzde) 16 H I 14 12 Parasal Sıkılaştırma 8 6 4 2 0 Kaynak: TÜİK, TCMB. Son Veri: Ekim 2014. 45
Gıda fiyatlarındaki artış enflasyon görünümündeki iyileşmeyi geciktirmektedir. Yıllık Enflasyon (Yüzde) 16 14 12 13,06 8 7,18 6 4 2 Gıda ve Yemek H. Gıda ve Yemek H. Hariç TÜFE 0 Kaynak: TÜİK, TCMB. Son Veri: Ekim 2014 46
KURAK NEMLİ Kuraklık gıda fiyatları üzerinde olumsuz etki yapmıştır. 1972-2014 Yılları Kuraklık Analizi* (12 Aylık) NORMAL Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü * Haziran ayları itibarıyla son 12 aylık yağışın dönem ortalamasından sapmasını göstermektedir. 47
Yurtiçi gıda fiyatları uluslararası gıda fiyatlarından önemli oranda farklılaşmıştır. Yurtiçi ve Uluslararası Gıda Fiyatları (Endeks, Ocak 2012=0) Yurtiçi ve Uluslararası Buğday Fiyatları (Endeks, Ocak 2012=0) 130 FAO (TL) 140 FAO Tahıl (TL) 120 Taze Meyve Sebze Dışı Gıda 130 Buğday, Üretici Fiyatları (sağ eksen) 120 1 1 0 0 90 90 80 80 Kaynak: FAO, TÜİK, TCMB. Son Veri: Eylül 2014. 48
Gıda dışı enflasyonla birlikte gıda enflasyonunun da 2015 yılında önemli ölçüde düşmesi gerekmektedir. Gıda Dışı Kalemlerin Enflasyona Katkısı (Yüzde Puan) Gıdanın Enflasyona Katkısı (Yüzde Puan) 9,0 9,0 8,0 Tahmin* 8,0 Tahmin* 7,0 7,0 6,0 6,0 5,0 5,0 4,0 4,0 3,0 3,0 2,0 2,0 1,0 1,0 0,0 0,0 Kaynak: TÜİK, TCMB. Son Veri: Ekim 2014. * Enflasyon Raporundaki enflasyon tahminleriyle uyumlu gıda ve gıda dışı kalemlerin enflasyona katkıları. 49
Başta petrol olmak üzere düşen emtia fiyatlarının önümüzdeki yıl için enflasyonda öngörülen düşüş sürecini desteklemesi beklenmektedir. S&P GS Endeksleri (01.01.2013=0) 120 Ana Endeks Enerji End. Metal Tarım 1 0 90 80 70 60 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 15 Kasım 2014. 50
Alınan ve alınacak önlemler sayesinde beklenen enflasyonun kontrol altına alınması ve kademeli olarak iyileşmesi amaçlanmaktadır. Enflasyon Beklentileri (Yüzde) 9 8 7 12 Ay 6,9 6 24 Ay 5,8 1,1 yp 5 4 3 Kaynak: TCMB. Son Veri: Kasım 2014. 51
BÜYÜME 52
Büyümeyi destekleyen en önemli unsur yapısal reformlar olacaktır. G20 Brisbane: 2018 yılı itibarıyla +2,1 yüzde puan küresel büyüme uncu Kalkınma Planı, Türkiye Orta Vadeli Program (2015-2017), Türkiye 53
Politika çerçevesi daha dengeli bir büyümeyi amaçlamaktadır. Yapısal Dönüşüm Programı: Eylem Planları (1300+ Eylem) Finansal İstikrar Komitesi Katkısı: Finansal İstikrar, Makroihtiyati Politikalar TCMB Katkısı: Fiyat İstikrarı, Dengeli Büyüme Politikaları 54
TCMB dengeli büyümeye görev tanımı çerçevesinde katkı sağlamaktadır. 1) Fiyat İstikrarı 2) Dengeli Büyüme İçin İlave Destekler İhracat Reeskont Kredileri Sürdürülebilir Kredi Büyümesi Döviz Depo İmkanı Çekirdek Yükümlülüklerin Desteklenmesi 55
İhracat reeskont kredileri hem döviz rezervlerine hem de ihracata önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. TCMB Rezervleri* (Milyar ABD doları) Milyar ABD doları Döviz Satışı (-) İhracat Reeskont Kredileri (+) 140 120 0 80 60 40 20 0 TCMB diğer döviz rez. YP ZK için döviz ROM döviz TCMB diğer altın rez. Kıym.mad. için altın ROM altın Ocak 2014 5.8 1 0.57 Şubat 2014 1.0 0.30 Mart 2014 1.05 0.48 Nisan 2014 1.02 0.36 Mayıs 2014 0.50 2.06 Haziran 2014 0.42 1.54 Temmuz 2014 0.38 1.46 Ağustos 2014 0.21 1.38 Eylül 2014 0.31 1.42 Ekim 2014 0.72 1.31 Kasım 2014 0.44 2 0.78 + Aralık 2014 1.32 + TOPLAM 11,85 12,97 Milyar ABD doları ROM Döviz 37.9 Döviz ZK 34.3 Kaynak: TCMB. Son Veri: 7 Kasım 2014. * Toplam 132,9 milyar ABD doları. TOPLAM 72.2 1 Ocak 2014 teki doğrudan döviz müdahalesini de içermektedir. 2 17 Kasım 2014 itibarıyla. +Tahmin. 56
Kredi büyümesinin niceliği kadar niteliği de önem taşımaktadır. Toplam Kredi* Büyüme Oranı (Yıllık Değişim, Yüzde) 40 35 30 25 20 15 5 0 Kaynak: TCMB. Son Veri: 7 Kasım 2014 *Toplam bankacılık sektörü (Katılım bankaları dahil, TGA Hariç), kredi kartları dahil, kur etkisinden arındırılmış. 57
Ticari kredi faiz oranları teminatsız tüketici kredisi faiz oranlarının önemli ölçüde altında seyretmektedir. 28 26 24 22 20 18 16 14 12 8 6 4 2 0 Faiz Oranları (Yüzde) Ticari (4 Haftalık HO) Konut Nakit 28 26 24 22 20 18 16 14 12 8 6 4 2 0 Kaynak: TCMB. *20..2011 tarihi öncesi TCMB borçlanma faizini, bu tarih sonrası ortalama fonlama faizini ifade etmektedir. Son Veri: 31 Ekim 2014 58
Kredilerin niteliği de tüketim finansmanından üretim finansmanına yönelerek iyileşmektedir. Tüketici* ve Ticari Kredi Büyüme Oranları (Yıllık Değişim, Yüzde) 60 50 Tüketici Ticari (KEA) 60 50 40 40 30 30 20 20 0 0 - - Kaynak: TCMB. Toplam bankacılık sektörü (Katılım bankaları dahil, TGA Hariç) *Kredi kartları dahil. Son Veri: 14 Kasım 2014. 59
BÜYÜME GÖRÜNÜMÜ 60
Küresel büyüme oranları ılımlı seyretmektedir. Küresel Büyüme Oranları* (Yıllık Değişim, Yüzde) Gelişmiş Ülkelerde İşsizlik (Yüzde) Gelişmiş Ülkeler Gelişmekte Olan Ülkeler 14 ABD Euro Bölgesi İngiltere 8 12 6 4 8 2 0 6-2 4-4 2-6 0 Kaynak: Bloomberg, TCMB. *Ülkelerin GSYİH verilerine göre ağırlıklandırılmıştır. Son Veri: 2014 Ç3. Kaynak: Bloomberg, TCMB. Son Veri: İngiltere için Ağustos, Euro Bölgesi için Eylül, ABD için Ekim 2014. 61
Türkiye de de büyüme nispeten ılımlı seyretmektedir. GSYİH (Mevsimsellikten Arındırılmış, Doğal Logaritma) 4,85 4,80 4,75 4,70 4,65 4,60 4,55 4,50 4,45 4,40 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 2014 Kaynak: TÜİK, TCMB. 62
İhracat büyümeye olumlu katkı yapmaktadır. Yıllık GSYİH Büyümesine Katkılar (Yüzde Puan) 15 5 0-5 - Mal ve Hizmet İhracatı -15 Diğer GSYİH -20 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 20 2011 2012 2013 14 Kaynak: TÜİK. Son Veri: 2014 Ç2. 63
Öncü göstergeler dengeli büyümenin yılın ikinci yarısında da devam ettiğine işaret etmektedir. Sanayi Üretimi ve Kapasite Kullanım Oranı (Mevsim ve Takvim Etkisinden Arındırılmış) İmalat Sanayi Sipariş Beklentisi (Mevsimsellikten Arındırılmış) 125 80 32 120 78 115 76 27 1 74 22 5 72 70 17 0 68 95 66 12 90 85 Sanayi Üretimi KKO (sağ eksen) 64 62 7 Gelecek üç ay ihracat sipariş beklentisi Gelecek üç ay iç piyasa sipariş beklentisi 80 60 2 Kaynak: TÜİK, TCMB. Son Veri: Sanayi Üretimi için Eylül 2014, Kapasite Kullanım Oranı için Ekim 2014. Kaynak: TCMB İktisadi Yönelim Anketi. Son Veri: Ekim 2014. 64
Thousands İstihdam artışı son aylarda bir miktar hız kesmiştir. 18 16 İşsizlik Oranı (yüzde) Tarım Dışı İşsizlik Oranı (yüzde) 52 50 Katılım Oranı (%) İstihdam (milyon,sağ eksen) 27 26 25 14 48 24 23 12 46 22 44 21 20 8 42 19 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi, TCMB. Son Veri: Ağustos 2014. 65
Öncü göstergeler yılın ikinci çeyreğinde büyümede gözlenen yavaşlamanın geçici olduğuna işaret etmektedir. İmalat Sanayii PMI (Mevsimsellikten Arındırılmış) 60 58 Küresel Euro Bölgesi Türkiye 56 54 52 50 48 46 44 42 40 Kaynak: MARKIT. Son Veri: Ekim 2014. 66
Yatırım eğiliminde son aylarda ılımlı bir toparlanma gözlenmiştir. Yatırım ve İstihdam Görünümü (Mevsimsellikten Arındırılmış) 35 Yatırım Eğilimi İstihdam Beklentisi 25 15 5-5 -15-25 -35-45 -55 Kaynak: TCMB İktisadi Yönelim Anketi. Son Veri: Ekim 2014 67
Yunanistan İspanya Portekiz İrlanda İtalya Japonya ABD Fransa İngiltere İsveç Belçika Avustarya Almanya Kanada Kore Avustralya İsviçre Türkiye Macaristan Çek Cum. Rusya Polonya Tayland Mısır G. Afrika Meksika Filipinler Brezilya Endonezya Peru Şili Malezya Türkiye Kolombiya Son yıllarda Türkiye de diğer ülkelere göre daha güçlü bir istihdam artışı gözlenmektedir. 2007-2013 Dönemi Ortalama Yıllık İstihdam Artış Oranları (Yüzde) Gelişmiş Ülkeler ve Türkiye Gelişmekte Olan Ülkeler ve Türkiye 5 4 3 2 1 0-1 -2-3 -4-5 5 4 3 2 1 0-1 Kaynak: IMF. Kaynak: IMF. 68
Yapısal dönüşüm programının uygulama geçmesiyle birlikte Türkiye nin büyüme potansiyeli kademeli olarak artacaktır.. Kalkınma Planının temel amacı uluslararası değer zinciri hiyerarşisinde üst basamaklara çıkmış, yüksek gelir grubu ülkelerin arasına girmiş ve mutlak yoksulluk sorununu çözmüş bir ülke konumuna gelmektir.. Kalkınma Planında daha önceki planlardan farklı olarak Öncelikli Dönüşüm Programları adıyla 25 adet özel uygulama programı yer almaktadır. Söz konusu programlar Plan ın uygulanabilirliğini ve kalkınma çabalarının etkinliğini artırmak amacıyla yeni bir yaklaşım çerçevesinde hazırlanmıştır. OVP Büyüme Öngörüleri (Yüzde) 2014 2015 2016 2017 3,3 4,0 5,0 5,0 Kaynak:. Kalkınma Planı Öncelikli Dönüşüm Programları 1. Grup Eylem Planı Bilgi Notu, Orta Vadeli Program. 69
Genel Değerlendirme Küresel talep zayıflarken iç talep büyümeye daha fazla katkı vermeye başlamıştır. Tüketici kredilerinin ılımlı seyri ve dış ticaret hadlerindeki olumlu gelişmeler cari dengedeki iyileşmeyi destekleyebilecektir. Yılın başında alınan makroihtiyati önlemlerin ve para politikasındaki sıkı duruşun çekirdek malların enflasyon eğilimi üzerindeki olumlu etkileri gözlenmektedir. Enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen diğer unsurlar yakından izlenecek ve enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar getiri eğrisini yataya yakın tutmak suretiyle para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. Mevcut para politikası duruşu altında enflasyonun 2015 yılında Enflasyon Raporunda belirtilen görünümle uyumlu bir düşüş sergileyeceği öngörülmektedir. Yapısal dönüşüm programının uygulamaya geçmesiyle birlikte Türkiye nin büyüme potansiyeli kademeli olarak artacaktır. 70
Bakanlar Kurulu Sunumu Erdem Başçı Başkan 24 Kasım 2014