SU YAPILARI 2.Hafta Genel Tanımlar Havzalar-Genel özellikleri Akım nedir? ve Akım ölçümü Akım verilerinin değerlendirilmesi Akarsularda katı madde hareketi Prof.Dr.N.Nur ÖZYURT nozyurt@hacettepe.edu.tr Su yapıları, suyun doğal akışını gözlemek, çevirmek, sınırlamak, durdurmak yada kullanmak için inşaa edilen yapılardır. Yeryüzünde Su Kaynakları 1
Türkiye deki Yüzey Su Havzaları Havzalar_Genel Özellikler Memba Drenaj Alanı Sağ Sahil-Sol Sahil Yan Kol Mansap Havza Biçim Faktörü: m=a/(bxl) Havza Görünüm Oranı a=b/l A:Havza alanı B:Havza genişliği (en geniş nokta için) L:Ana akarsu kolu uzunluğu Talveg: En düşük kotlu taban noktalarının birleştirilmesi ile elde edilen çizgi 2
Dereceli akarsu ağı Çatallanma oranı R RB=Nn/Nn+1 N1=12 N2=4 N3=4 N4=1 R1=12/4=3 R2=4/4=1 R3=4/1=4 Drenaj yoğunluğu km 2 ye düşen ortalama akarsu uzunluğudur. Drenaj yoğunluğu=l/a L:havza içindeki tüm kolların uzunluğu (km 2 ) A:havza alanı (km) Örnek: Alanı 130 km 2 olan bir havzadaki toplam akarsu kolu uzunluğu 3130 km olduğuna göre havza için drenaj yoğunluğunu hesaplayınız? Drenaj yoğunluğu=3130/1350=2.32 km Akarsu veriminin hesaplanması Q o = α.p o.a Q o :Havza ortalama verimi (m 3 /yıl) α : akış katsayısı P o :Havza için uzun yıllar ortalama yağış yüksekliği (m) A:Planlama noktası için havza alanı Örnek:Havza alanı 182 km 2 olan bir akarsu havzasında 10 yıllık ortalama yağış 560 mm ve akış katsayısı (α) 0.36 olduğuna göre havzanın ortalama yıllık verimini hesaplayınız? Q o = α.p o.a Q o = 0.36x560x10-3 x182x10 6 Q o =36.69 10 6 m 3 /yıl 3
4
Dr.N.Nur Özyurt 2014-2015 Güz This image cannot currently be displayed. Akım (=Debi) Akım Nedir? Akarsu ya da kanalın herhangi bir kesitinden birim zaman içinde geçen su hacmidir. Simgesi: Q Boyut: V/T Birim: m 3 /s Q=A.V V:Akım hızı m/s A:Kesit alanı m 2 1l=0.001m 3 l/s 5
Q 1 n A R Manning Eşitliği 2 3 S Q: debi (m 3 /s), N: Manning pürüzlülük katsaysı(boyutsuz), A akıma dik akarsu en kesit alanın (m 2 ), R hidrolik yarıçap (m) S su yüzeyi eğimini (boyutsuz) göstermektedir. R A P P akıma dik akarsu yatak taban uzunluğunu (= Islak Çevre, m) 1 2 Örnek: Beton ile kaplı diktörgen şekilli taban genişliği 1m olan bir drenaj kanal taban kotu 150m de 0.5 m azalamaktadır. 0.5m su yüksekliği için kanal debisini hesaplayınız? (beton için Manning katsayısını 0.012 alınız) Islak çevre=0.5+0.5+1= 2 m Kesit alanı=1x0.5= 0.5 m 2 Hidrolik yarıçap=0.5/2= 0.25 m 0.5 m Eğim=0.5/150= 0.0033 1m V=(0.25) 2/3 x(0.0033) 1/2 /0.012=1.9 m/s Q=1.9x0.5=0.95 m 3 /s 6
Islak çevre=0.5+0.5+1= 2 m Kesit alanı=1x0.5= 0.5 m 2 Hidrolik yarıçap=0.5/2= 0.25 m Eğim=0.5/150= 0.0033 V=(0.25) 2/3 x(0.0033) 1/2 /0.012=1.9 m/s Q=1.9x0.5=0.95 m 3 /s 1m 0.5 m Dr.N.Nur Özyurt 2014-2015 Güz Akım ölçümü Doğrudan ölçüm Muline, Yüzen cisim, İzleyici, Utrasonik yöntemler, Elektromanyetik yöntemler Hidrolik yapılar ile ölçüm Savaklar, orifis, kanallar Akımın tahmin edilmesi Yağış-akış ilişkileri, hidrograf analizleri 7
Akım hızı ölçümü Akım hızının değişimi 8
Seviye ölçümü-akım Hesaplaması x x Anahtar eğri Savaklar 9
Enstrüman ile ölçüm şansın yoksa Q=A.V Q=A*L/t V:Akım hızı m/s A:Kesit alanı m2 Türkiye de akım gözlem ağı http://rasatlar.dsi.gov.tr/ 10
Drenaj alanı içinde akımın değişimi A Q A =50 m 3 /s A A =20000km 2 B Q B =? m 3 /s A B =8000 km 2 Akım gözlemleri Günlük akım gözlemi Aylık toplam akım hesaplaması Yıllık ortalama akım hesaplaması Ekstrem akımların gözlenmesi Anahtar eğri kontrolü 11
Akarsularda katı madde hareketi Akarsudaki katı maddeler havzadaki erozyondan veya akarsu yatağındaki aşınmadan kaynaklanır. Sürüntü madde Çözünmüş madde Askıda madde Dr.N.Nur Özyurt 2014-2015 Güz Akarsuyun katı madde taşıma kapasitesi akımın, akışkanın, katı maddenin özellikleri ve yer çekim ivmesine bağlıdır. Katı maddenin özellikleri Dane çapı Dane özgül ağırlığı Dane biçimi 12
Birim zamanda taşınan katı madde miktarı m 3 /s Akarsularda Katı Madde Miktarının Ölçülmesi Yatak malzemesi Yatak boyunca sürüklenerek doldurulan aletler Sabit tutulup yatak malzemesini kazarak veya kaparak doldurulan aletler. Sürüntü madde miktarı ölçümü için: Akarsu tabanına yerleştirilen ve sürüntü maddeyi yakalayan düzenekler (Sepet tipi,tava tipi, Delikli aletler) Askı madde miktarı ölçümü için: Örnek alınır 13
Örnek: Akarsu taban malzemesi örneğinde yapılan elek analizi ile belirlenen dane çapı yüzdelerini kullanarak taban malzemesi ortalama çapı D50 ve D90 karakteristik çaplarını bulunuz. Dane çapı 1.60 1.40 1.20 1.00 0.80 0.60 0.40 0.20 0.00 0 20 40 60 80 100 120 Dort=0.93 mm D50=1.00 mm D90=1.25 mm % Elekten geçen malzemenin % dağılımı 0 0.10 10 0.50 20 0.70 30 0.90 40 0.95 50 1.00 60 1.05 70 1.10 80 1.15 90 1.25 100 1.35 Dane çapı (mm) 14