Hemodiyaliz hastalarýnda tedaviye uyum: çok yönlü bir yaklaþým



Benzer belgeler
DİYALİZ DİYET VE SIVI KISITLAMASINA UYUMSUZLUK ÖLÇEĞİ NİN GEÇERLİK VE GÜVENİRLİK ÇALIŞMASI

Hemodiyaliz Hastalarında Tedaviye Uyumun Değerlendirilmesi. Assessment of Compliance with Treatment in Hemodialysis Patients

Diyaliz Hastalarında Yaşam Kalitesi Belirleme Ve İyileştirme Stratejisi

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ

Kronik böbrek yetmezliðine bitkisel ürünlerin etkisi

Yatan hastalarýn anksiyete ve depresyon düzeyleri ve iliþkili faktörlerin incelenmesi

Manyetik Rezonans ve Bilgisayarlý Tomografi Öncesi Hastalarda Anksiyete ve Depresyon


Özay Çelen (*), Turgut Karaalp (*), Sýdýka Kaya (**), Cesim Demir (*), Abdulkadir Teke (*), Ali Akdeniz (*)

TÜSAD İnfeksiyon Çalışma Grubu

Hemodiyaliz Hastalarının Psikolojik Dayanıklılık Durumları ve Etkileyen Faktörlerin Değerlendirilmesi

Hemodiyaliz Tedavisi Alan Kronik Böbrek Yetmezliði Olgularýnýn Hastalýklarý ve Hemodiyaliz Hakkýndaki Bilgi, Tutum ve Davranýþlarýnýn Ýncelenmesi

Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi

DÝYABETLÝ HASTALARIN ÖZ-BAKIM GÜCÜ VE ALGILADIKLARI SOSYAL DESTEÐÝN DEÐERLENDÝRÝLMESÝ. Papatya KARAKURT, Rabia HACIHASANOÐLU AÞILAR, Arzu YILDIRIM

Aile Hekimliðinde Genogram

Türkiye ve Amerika Birleşik Devletlerinde hemodiyalize giren hastaların ölüm oranlarının karşılaştırılması: Bir gözlemsel kohort çalışması

Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi,

Hemþirelerin Genel Ruhsal Durumlarýnýn Ýncelenmesi


Hemodiyaliz ve Periton Diyalizi Uygulanan Hastalarda Psikiyatrik Bozukluklar, Algýlanan Sosyal Destek ve Yaþam Kalitesi Düzeylerinin Karþýlaþtýrýlmasý

Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý

Hemþirelerin atýlganlýk düzeyleri

HEMODİYALİZ VE PERİTON DİYALİZİNDE HASTA SEÇİM KRİTERLERİNİN DEĞERLENDİRMESİ DR. GÜLTEKİN GENÇTOY

Hemþirelik Hizmetlerinden Memnuniyetin Deðerlendirilmesi; Jinekoloji Servisi Örneði

düþürücü kullanmamak c-duruma uygun ilaç kullanmamak Ateþ Durumunda Mutlaka Hekime Götürülmesi Gereken Haller:

Böbrek transplantasyonlu hastalar ve yaşam kalitesinde kanıt temelli uygulamalar

Modüler Proses Sistemleri

KONU 24A HEPATİT C. Tekin AKPOLAT, Cengiz UTAŞ

Dövize Endeksli Kredilerde KKDF

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý

PERİTON DİYALİZ TEDAVİSİ BAKIM YÜKÜNÜ ARTIRMAKTA MIDIR?

2006 cilt 15 sayý

Prediyaliz Kronik Böbrek Hastalarında Kesitsel Bir Çalışma: Yaşam Kalitesi

Bakým sigortasý - Sizin için bilgiler. Türkischsprachige Informationen zur Pflegeversicherung. Freie Hansestadt Bremen.

KRONİK BÖBREK HASTALIĞI OLAN BİREYLERİN PSİKOSOSYAL GEREKSİNİMLERİ

Hemodiyaliz hastalarında diyet ve sıvı kısıtlamasına uyumsuzluğunun değerlendirilmesi

Üniversite Öðrencileri Güvenli Cinselliði Nasýl Algýlýyor? How Do The University Students Perceive Safer Sex?

Hemodiyaliz mi? Dr. Mehmet Özkahya Ege Üniversitesi Nefroloji B.D

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi'nden Haberler *1 Þubat 2016 tarihinde faaliyetlerine baþlayan Suruç Mülteci Danýþma Merkezi; mülteci, sýðýnmacý ve

Alzheimer Hastalarý. P r o f. D r. Ý s m a i l T u f a n

Erciyes Üniversitesi Hastanesi nde Yatan Hastalarýn Hasta Haklarý Konusundaki Bilgi Düzeyi

Diyaliz tedavisinde ilk seçenek: Periton diyalizi. Neslihan SEYREK, Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji BD

Ýstanbul ilindeki hemþirelik yüksekokulu öðrencilerinin saðlýklý yaþam biçimi davranýþlarý

Birinci Basamakta Çalýþan Saðlýk Personelinin Aile Hekimliði Mevzuatýnda Yer Alan Bazý Konularý Benimseme Durumu

ÖZGEÇMİŞ. Yabancı Dil: İngilizce. Uluslararası dergilerde yayınlanan makaleler

Tehlikeli Atýk Çözümünde EKOVAR...

Sunuþ. Türk Tabipleri Birliði Merkez Konseyi

Dr. Ünal Ayrancý*, Dr. Nedime Köþgeroðlu**, Dr. Çýnar Yenilmez***, Fatma Aksoy****

Türkiye de Özel Hastanelerin Web Sitelerinin Deðerlendirilmesi

Dr. Sarp Üner*, Dr. Þevkat Bahar Özvarýþ**, Sevgi Turan***, Umut Arýöz***, Dr. Orhan Odabaþý****, Dr. Melih Elçin****, Dr. Ýskender Sayek***** Giriþ

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz!

EDMS, þirketlerin dinamik dokümanlar oluþturmasýný saðlayan, bu doküman ve belgeleri dijital olarak saklayýp, dünyanýn deðiþik noktalarýndaki

BALIKESÝR DEVLET HASTANESÝ DAHÝLÝYE KLÝNÝÐÝNDE YATAN YAÞLILARDA DÜÞME KORKUSU ve ETKÝLEYEN FAKTÖRLERÝN ÝNCELENMESÝ. Selda YÖRÜK

Kan vücutta damarlar içerisinde dolaþýr.akciðerlerde

Yaygýn Anksiyete Bozukluðu Tanýlý Bireylere Verilen Psikoeðitimin Tedavideki Etkinliðinin Ýncelenmesi

Dr. Emel Ege**, Msc. Sermin Timur***, Msc. Handan Zincir**** yeterince hizmet götürülemeyen kesimdir



1960'lardan Günümüze Depresyonun Epidemiyolojisi, Tarihsel Bir Bakýþ

PRE DİYALİZ DÖNEMDE HASTA EĞİTİMİNİN ROLÜ AYTEN KARAKOÇ


Kayseri Ýl Merkezinde Bir Saðlýk Ocaðýna Baþvuran Diyabetik Hastalarda Metabolik Kontrol Durumu ve Eþlik Eden Faktörler

Erciyes Üniversitesi Týp Fakültesi Hemodiyaliz Ünitesi nde Diyaliz Tedavisi Gören Hastalarda Beslenme Durumu Ve Depresif Bozukluk

HEMÞÝRELERÝN ACÝL SERVÝSTE ÞÝDDET ÝÇEREN OLGU SENARYOLARINA YAKLAÞIMLARI

ÇOCUKLARDA DİYALİZ. Prof. Dr. Mesiha Ekim. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Nefrolojisi Bilim Dalı

Simge Özer Pýnarbaþý

Tükürük kreatinin ve üre değerleri kullanılarak çocuklarda kronik böbrek hastalığı tanısı konulabilir mi? Dr. Rahime Renda

Hemodiyaliz ve Periton Diyalizi Hastalarının Yaşam Kalitesi ve Etkileyen Faktörler

TTB-GPE Ýletiþim Becerileri Eðitim Programý

Kalp Hastalarýnda Psikososyal Uyum, Depresyon, Anksiyete ve Stres Düzeylerine Bir Bakýþ

Kamu Hastanelerinde Çalýþan Saðlýk PersonelindeÝþ Doyumu ve Stres Ýliþkisi

Hemodiyaliz Hastalarında Öz Bakım Gücünün Yaşam Kalitesine Etkisinin Değerlendirilmesi - Hatice Alemdar, Sezgi Çınar Pakyüz

m3/saat AISI

HEMAR-G. Yaþlýlarýn Evde Günlük Yaþam Aktivitelerini Sürdürme Durumu ve Yaþam Kaliteleri HEMÞÝRELÝKTE ARAÞTIRMA GELÝÞTÝRME DERGÝSÝ.

TEMÝZLÝK ÝÞÝNDE ÇALIÞAN KÝÞÝLERÝN TEMÝZLÝK VE SAÐLIK DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ

konularýnda servis hizmeti sunan Sosyal Hizmetler Dairesi bir devlet kuruluºu olup, bu kuruluº ülkede yaºayan herkese ücretsiz hizmet vermektedir.

ALPER YILMAZ KIZILCAÞAR MAHALLESÝ MUHTAR ADAYI

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Açýldý TOHAV'ýn mülteci ve sýðýnmacýlara yönelik devam ettirdiði çalýþmalar kapsamýnda açtýðý SURUÇ MÜLTECÝ DANIÞM


Huzurevinde Yaþayan Bireylerde Depresyon Düzeyi, Ölüm Kaygýsý ve Günlük Yaþam Ýþlevlerinin Belirlenmesi


TÜRKİYE DE HASTA UYUMU VE SORUNLAR

Kayseri Ýl Merkezinde Görev Yapan Öðretmenlerin Aldýklarý Saðlýk Hizmetlerinden Memnuniyetlerinin Deðerlendirilmesi

Bir Anadolu Þehrinde Psikiyatri Kliniðine Baþvuran Hastalarýn Hastalýk Açýklama ve Çare Arama Davranýþlarý

Dr. Sevim Buzlu*, Nihal Bostancý**, Derya Özbaþ***, Sevil Yýlmaz****


Kadýnlarýn Pap smear yaptýrma durumlarý ile bunu etkileyen faktörlerin belirlenmesi


Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý

Erciyes Üniversitesi Öðrencilerinde Sigara Ýçme Durumunun Yýllarý Arasýndaki Deðiþimi

Psikiyatri Hastalarýnda Týp Dýþý Çare Arama Davranýþý: Türkiye'de ve Almanya'da Yaþayan Türkler Arasýnda Karþýlaþtýrmalý Bir Ön Çalýþma

KRONİK HEMODİYALİZ HASTASI EĞİTİM PLANI NUR ÜNAL KAYA HİTİT ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ EROL OLÇOK EĞİTİM ARAŞTIRMA HASTANESİ 2018

MODALİTE SEÇİMİNDE HASTA EĞİTİMİNİN ROLÜ

OKUL ÖNCESÝ EÐÝTÝM KURUMLARI YÖNETMELÝÐÝNDE DEÐÝÞÝKLÝK YAPILMASINA D YÖNETMELÝK Çarþamba, 10 Eylül 2008

Diyaliz Hastalarında Yaşam Kalitesini Nasıl İyileştirelim? Dr. Betül Kalender KOÜ Tıp Fakültesi İç Hastalıkları AD Nefroloji BD

HEMODİALİZ HASTALARINA VERİLEN DİYET VE SIVI EĞİTİMİNİN BAZI PARAMETRELERE ETKİSİ

Diyaliz Hastalarında Antihipertansif İlaç Seçimi ve Pratik Öneriler

Sivas Numune Hastanesi Acil Servisine Baþvuran Ýntihar Giriþimlerinin Deðerlendirilmesi

Altý-onbir yaþ grubu çocuklarýn aðýz-diþ saðlýðý yönünden deðerlendirilmesi

Transkript:

Gülhane Týp Dergisi 2007; 49: 132-136 Gülhane Askeri Týp Akademisi 2007 DERLEME Hemodiyaliz hastalarýnda tedaviye uyum: çok yönlü bir yaklaþým Belgüzar Kara (*) Özet Hemodiyaliz, son dönem böbrek yetmezliðini tedavi etmek için kullanýlan en yaygýn yöntemdir. Bu tedavi yönteminde sývý alýmý ve yiyeceklerin kýsýtlanmasý, makineye baðýmlý olma ve yaþam þeklinde deðiþiklikler hastayý etkileyebilmektedir. Bu nedenle, hastalar tedaviye uyumda zorlanabilmektedirler. Günümüzde hemodiyaliz hastalarýnda tedaviye uyumun saðlanmasý, saðlýk durumu ve yaþam kalitesi açýsýndan önemli bir sorundur. Hemodiyaliz hastalarýnda tedaviye uyumsuzluðun %50 veya daha yüksek oranlarda olduðu bildirilmektedir. Hastalarýn tedaviye uyumunu etkileyen faktörlerin ele alýnmasý, tedavinin etkinliðini artýrarak daha iyi saðlýk sonuçlarýna ulaþmayý saðlayabilir. Hasta merkezli bir yaklaþýmla tedaviye uyumu engelleyen faktörlerin ortadan kaldýrýlmasý, sürekli eðitim ve biliþsel-davranýþsal stratejilerin kullanýlmasý uyumu artýrabilir. Bu derlemede, hemodiyaliz hastalarýnda tedaviye uyum ve etkileyen faktörler gözden geçirilmiþ ve bu konudaki öneriler ele alýnmýþtýr. Anahtar kelimeler: Hemodiyaliz, uyum, yaþam kalitesi Summary Adherence to treatment in hemodialysis patients: a multiple-aspect approach Hemodialysis is the most commonly used method to treat end stage renal disease. *GATA Hemþirelik Yüksek Okulu Ayrý basým isteði: Belgüzar Kara, GATA Hemþirelik Yüksek Okulu, Etlik-06018, Ankara E-mail: sb.kara@mynet.com Makalenin geliþ tarihi: 04.03.2007 Kabul tarihi: 02.05.2007 In this treatment method, restricted fluid intake and diet, dependence on a machine and changes in lifestyle may affect the patient. Patients may therefore have difficulty in adherence to treatment. Providing adherence to treatment in hemodialysis patients is a significant problem in terms of health status and quality of life. Rates of 50% or higher have been reported in not to adhere to treatment in hemodialysis patients. Handling the factors affecting adherence to treatment for the patients may provide better health outcomes increasing the efficiency of treatment. Removal of factors inhibiting adherence to treatment using a patient-centered approach, and use of ongoing education and cognitive-behavioral strategies may increase adherence. In this review, adherence to treatment and factors affecting adherence in hemodialysis patients are reviewed, and suggestions on this topic are discussed. Key words: Hemodialysis, adherence, quality of life Giriþ Uyum; dinamik, göreceli, karmaþýk ve çok boyutlu bir kavramdýr (1,2). Her birey, yaþamýndaki farklý sorunlara belli ölçülerde uyum gösterme yeteneðine sahiptir. Hastalýk ise bireyin uyumunu bozan bir durumdur. Çünkü hastalýk; fizyolojik, psikolojik ve sosyal boyutlarda yaþamý etkiler ve beden bütün- lüðünü tehdit eder. Birey bu dönemde stres, korku, anksiyete, çaresizlik ve yalnýzlýk gibi duygular yaþayabilir (1,3). Kronik bir hastalýða uyum gösterirken, hastalýðýn ve tedavinin özellikleri önemli rol oynar. Özellikle birey ve ailesinin yaþam biçiminde deðiþikliklere, maddi ve manevi kayýplara neden olan ve bireyi baþkalarýna baðýmlý hale getiren kronik bir hastalýða uyum daha zordur (3). Hemodiyaliz (HD), son dönem böbrek yetmezliðini tedavi etmek için kullanýlan en yaygýn yöntemdir (4). Bu tedavi yönteminde baþarý, büyük ölçüde hastalarýn tedaviye uyumuna baðlýdýr (5). Tedaviye uyum ise bireyin davranýþlarýnýn, saðlýk personeli tarafýndan yapýlan önerilere uygun olma düzeyi ile belirlenmektedir (6). Hemodiyalize uyum süreci: Yaþamý sürdürebilmek için HD gibi invaziv bir tedavinin zorunlu olmasý, tedavinin yan etkileri, makineye ve saðlýk personeline baðýmlý olma, bireyin yaþamýnýn bütün yönlerini ve saðlýðýný etkileyebilmektedir (7-9). Peitzman, HD uygulanan hastalarýn yaþadýðý deneyimi, "HD hastalýðý" þeklinde 132

ifade etmektedir. Benzer þekilde hastalar kendilerini "diyaliz hastasý" þeklinde tanýmlamaktadýrlar (10). Bu nedenle, genellikle tedavi þeklinin hastalýk olarak algýlandýðý görülmektedir (8). HD'in ertelenmesinin veya ara verilmesinin neredeyse imkansýz olmasý, tedavinin süresi, kullanýlan ilaçlar, sývý alýmý ve yiyeceklerin kýsýtlanmasý bireye sürekli hastalýðýný hatýrlatmaktadýr. Kronik HD hastasýnýn yaþam biçiminde deðiþiklikler yapmasý, kendisinin yaný sýra ailesinin de bu düzenlemelere uyum göstermesi gerekmektedir (3,11). HD hastalarýnda uyum, tedavi programýnda ele alýnan alanlara (diyet, sývý alýmý, ilaçlar, atlanýlan/ kýsaltýlan seanslar) ve kullanýlan kriterlere baðlý olarak farklý oranlarda belirlenebilmektedir (2,12). Ancak genel olarak HD hastalarýnda tedaviye uyumsuzluðun yaygýn olduðu bilinmektedir (11, 13,14). Yapýlan çalýþmalarda HD tedavi programýnýn farklý yönlerine uyumsuzluðun %50 veya daha yüksek oranlarda olduðu saptanmýþtýr (5,12,15). Hansen, gerçekte neredeyse bütün hastalarýn bir dereceye kadar tedaviye uyumsuz olduðunu belirtmektedir (16). Araþtýrma sonuçlarýna göre, en fazla stres yaratan ve tedaviye uyumda zorlanýlan alan, sývý kýsýtlanmasýdýr (11,15). Bununla birlikte kronik HD hastalarýnda tedaviye uyum; saðlýk durumu, iyilik hali, yaþam kalitesi ve yaþam süresi açýsýndan hayati öneme sahiptir (5,7,12,17-20). Tedaviye uyumsuz olma, saðlýk hizmetlerinde maliyeti de artýrmaktadýr (13). Yapýlan çalýþmalarda mortalite riskini; atlanýlan (%13-30) ve kýsaltýlan (%11-24) seanslar ile hiperfosfatemi (%17), fazla interdiyalitik kilo alma (%12) ve hiperpotasemi (%9) gibi sorunlarýn farklý oranlarda artýrdýðý bulunmuþtur (17). O'Brien, hastalarýn tedavilerine gösterdiði uyumu sýnýflayarak, bu durumun yaþam süresi üzerine etkisini incelemiþtir. Bu çalýþmada, saðlýk personelinin önerilerini sorgulamadan yerine getirmesi "ritüel uyum" ve tedavide yer alan uygulamalarýn nedenlerini bilip, gerektiðinde tedavi önerilerinde bazý deðiþiklikler yapmasý "mantýklý uyum" olarak adlandýrýlmýþtýr. "Mantýklý uyum" gösteren hastalarýn saðlýk personeli tarafýndan daha az uyumlu olarak deðerlendirilmesine karþýn, tedavileri üzerinde oldukça kontrol sahibi olduklarý ve yaþam sürelerinin arttýðý sonucuna ulaþýlmýþtýr (21). HD hastalarýnýn tedaviye uyum sürecinde bireysel farklýlýklar olmasýna karþýn, genel olarak dört aþama olduðu dikkati çekmektedir. Bunlar; 1. Üremik dönem: Ýlk dönem, tedaviye baþlamadan önce yaþanýr. Bu dönemde, kronik hastalýða baðlý fiziksel ve psikolojik komplikasyonlar ortaya çýkar ve yaþamýn tehdit altýnda olduðu endiþesi hissedilir (3,8). 2.Balayý evresi: Hasta HD'e girmeye baþladýktan sonra fiziksel komplikasyonlar oldukça azalýr. Bu dönem, yaklaþýk üç hafta devam eder ve endiþenin yerini ölümden kurtulma, güven ve ümit duygularý alýr (3,8). 3. Yaþama dönüþ evresi: Hastanýn tedaviye alýþmaya baþladýðý bu dönem, yaklaþýk 3-12 ay sürer. Ancak, iþe veya ailedeki sorumluluklara geri dönme, bazý psikososyal sorunlara (Örneðin; kendini veya ailesini suçlama eðilimi, çaresizlik duygusu ve depresyon gibi) yol açabilir. Bu nedenle tedaviye uyumsuzluk, makineye baðýmlýlýktan kurtulma giriþimleri ve fiziksel komplikasyonlar geliþebilir (3,8). Genellikle atlanýlan/ kaçýrýlan seanslar tedavinin ilk altý ayýnda ortaya çýkarak, daha sonra ayný þekilde devam etmektedir (15). 4. Sürekli adaptasyon periyodu: Son dönemde hasta durumunu kabullenir, yaþama olan baðlýlýðý artar ve ileriye yönelik planlar yapmaya baþlar. Hastalarýn en önemli beklentilerinden biri, böbrek transplantasyonunun yapýlmasýdýr. Ancak tedavinin süresi, makineye ve saðlýk personeline baðýmlý olma ve tedaviyle ilgili yaþanan sorunlar yaþam kalitesini etkilemektedir. Hastalarda duygusal ve fiziksel iyilik hali ile depresyon, korku ve saldýrganlýk gibi sorunlar dönemler halinde görülebilir. Ýnkar, bu dönemde kullanýlan en yaygýn savunma mekanizmalarýndandýr (3,8). Tedaviye uyumu etkileyen faktörler: Uyum, HD hastalarý ve saðlýk personeli için güç bir sorundur ve birçok faktör tedaviye uyumu etkilemektedir (13,15,17). Hastalarda tedaviye uyumu etkileyen faktörlerle ilgili kavramsal bir model geliþtirilmiþtir (Þekil 1). Bu modelin merkezinde, hastalýk veya tedaviyle iliþkili özellikler yer almaktadýr. Bu faktörler, hasta ile ilgili deðiþkenlerle etkileþim halindedir. Tedaviye baðlý yaþanan sorunlarýn kontrol edilebilmesi, tedaviye uyumda önem taþýmaktadýr. Yapýlan çalýþmalarda, HD merkezlerinde saðlýk personelinin kontrolü arttýkça hastalarda tedirginlik ve aktif baþ etme yöntemlerinin daha fazla kullanýldýðý ve uyumun azaldýðý bulunmuþtur. Bireyin kendi saðlýk sorumluluðunu üstlendiði, hastalýk ve tedavi üzerinde kontrol duygusunun arttýðý, ev HD'inde ise tedaviye uyumun daha iyi olduðu belirlenmiþtir (11). Rosner, hastalarýn tedaviye Cilt 49 Sayý 2 Gülhane TD Hemodiyalize uyum 133

uyumunu etkileyen faktörleri aþaðýdaki þekilde sýnýflamýþtýr. Bireysel farklýlýklar (Örneðin; eðilimler, beklentiler, baþ etme yöntemleri gibi) Hastalýk/tedavi ile ilgili özellikler (Örneðin; tedaviyi kontrol edebilme, hastalýðýn safhasý ve ciddiyeti gibi) Bunlar; 1. Hastayla ilgili faktörler: Tedavi programý hakkýnda bilgi sahibi olma durumu, rahatlýk algýsý, benlik saygýsý, tedavinin etkinliðiyle ilgili tutum ve inançlardýr. 2. Tedaviyle ilgili faktörler: Yaþam þeklinin etkilenme durumu, tedavinin süresi ve karmaþýklýðý (ilaçlarýn sýklýðý, dozu), hastanýn tedaviye uyum yeteneði, tedaviyle iliþkili rahatlýk algýsý, saðlýk personeli ile hasta arasýnda görüþ birliðinin olmasýdýr. 3. Yaþam þekliyle ilgili faktörler: Yerleþim yeri, tedavi merkezine ulaþým durumu, mesleki sýnýrlýlýklar, tedaviye uyumsuzluðun sonuçlarýyla iliþkili farkýndalýk durumudur. 4. Sosyodemografik faktörler: Yaþ, eðitim düzeyi, alýþkanlýklar (sigara içme, alkol kullanma gibi), Hasta X tedavi etkileþimi Þekil 1. Hasta ile tedavi arasýndaki etkileþimin uyuma etkisi (11) Hasta uyumu medeni durum, sosyoekonomik durum, sosyal destek durumudur. 5. Psikososyal faktörler: Depresyon ve anksiyete varlýðý, hastalýðý inkar etme, bireysel algýlar, inançlar, tutumlar, tedavinin karmaþýklýðý ve maliyeti, zaman sorunu, rahatlýk algýsý, motivasyon durumu, tedavi ile ilgili deneyimler, yan etkilere baðlý endiþe ve korku yaþama, baþkalarýna baðýmlý olmadýr (13). HD hastalarýnda tedaviye uyumu etkileyen faktörlerle ilgili birçok çalýþma yapýlmýþtýr. Araþtýrmalarda, özellikle sosyodemografik ve psikososyal özelliklerin uyum üzerindeki etkileri incelenmiþtir (7). Elde edilen klinik kanýtlar doðrultusunda genel olarak uyumu; bazý kiþisel özellikler (20,22), saðlýk inançlarý (13), hastalýk ve tedavi süreci üstünde kontrol algýsý, kültürel özellikler, stres, depresyon (15), sosyal destek (12,20) ve saðlýk personelinden memnuniyet (21,23) gibi deðiþkenlerin etkilediði bulunmuþtur. Yapýlan çalýþmalarda uyumsuzluk sorununun özellikle 20-30 yaþ grubu kadýnlar ve düþük sosyoekonomik düzeyde olan HD hastalarýnda daha yaygýn olduðu belirlenmiþtir (5,7). Ayrýca hastalarýn sigara kullanmasýnýn, tedavi programýna uyumsuzluðun ö- nemli bir göstergesi olduðu bulunmuþtur (5). Uzun süredir HD uygulanan, baþka kronik hastalýða sahip (20) ve böbrek transplantasyonu yapýlmasý için bekleme listesinde olmayan (7) hastalarda tedaviye uyumun azaldýðý saptanmýþtýr. Kan glikoz kontrolü saðlanamayan diyabet hastalarýnda ise sývý kýsýtlanmasýna uyumsuzluðun arttýðý dikkati çekmiþtir (17). "The Dialysis Outcomes and Practice Patterns Study" sonucunda Avrupa, Japonya ve Amerika'da kültürel ve uygulamayla ilgili özelliklerin tedaviye uyumu etkilediði saptanmýþtýr. Ýnterdiyalitik kilo alýmýnýn en yüksek olduðu ülke Japonya olarak bulunurken, Amerika'da yaþayan hastalarda atlanýlan/kýsaltýlan seanslar ve hiperfosfatemi, Avrupa'da yaþayan hastalarda ise hiperpotasemi sýk karþýlaþýlan bir sorun olarak tespit edilmiþtir. HD uygulanan merkezin özelliklerinin de hastalarýn tedaviye uyumunu etkilediði, 60' dan daha fazla hastaya hizmet verilen merkezlerde uyumsuzluðun arttýðý belirlenmiþtir (15). HD hastasýnýn tedaviye uyumunda, psikososyal sorunlar da önem taþýmaktadýr (3,6). Hastalýk ve tedavinin özellikleri, bireyin belirli eðilimlerini etkileyerek, 134 Haziran 2007 Gülhane TD Kara

psikolojik profilini deðiþtirmektedir. HD, hastalarda benlik kavramýný, savunma davranýþýný ve olumsuz duygularý artýran bir tedavi yöntemidir (7). Mittal ve ark. HD hastalarýnýn kendilerini genel popülasyon ve baþka kronik hastalýðý olanlara göre fiziksel ve mental açýdan daha yetersiz hissettiklerini bildirmektedirler (24). Yapýlan çalýþmalarda da HD hastalarýnda psikiyatrik sorunlarýn böbrek transplantasyonu yapýlan hastalardan daha fazla görüldüðü belirlenmiþtir (3). Buna karþýn sosyal destek, hastalarýn tedaviye uyumunu kolaylaþtýran baþlýca faktör olarak bulunmuþtur (8,12, 21). Weil'in çalýþmasýnda da HD hastalarýnýn gerçekçi düþünerek ve ümidini koruyarak, durumsal deðiþikliklere uyum saðladýklarý sonucuna ulaþýlmýþtýr (25). Tedaviye uyumu destekleme: "Uyumsuzluk", tedavi önerilerini uygulamada hastanýn yetersizliðinin yaný sýra, bakým standartlarý veya tedavi protokolüne göre giriþimde bulunmada saðlýk personelinin de yetersizliðini gösterdiði için iyi ele alýnmalýdýr (13). Saðlýk ekibi, farklý gereksinimleri olan hastalara kaliteli tedavi, bakým, eðitim ve destek hizmeti sunmalýdýr (15). Hekim, hemþire ve diyaliz teknisyeninin yaný sýra diyetisyen, fizyoterapist, psikolog ve sosyal hizmet uzmanýnýn da saðlýk ekibinde yer aldýðý multidisipliner bir hizmet verilmelidir. Saðlýk personeli ile hasta arasýnda tedavi programý konusunda bir uzlaþma olmadan, hastanýn saðlýðýnda düzelme gerçekleþtirilememektedir. Bu nedenle, tedavi planlanýrken hasta ile ailesinin görüþleri mutlaka alýnmalýdýr (15,17). Ayrýca HD'e baþlamadan önce veya tedavi sýrasýnda hastalarda ortaya çýkan uyum sorunlarý belirlenmelidir (11). Hastalarda tedaviye uyumu etkileyen faktörlerin ele alýnmasý, tedavinin etkinliðini artýrarak daha iyi saðlýk sonuçlarýna ulaþmayý saðlayabilir. Rosner'e göre uyumu saðlamak için öncelikle, tedavi programýnda karmaþýklýk azaltýlmalý ve bireyin kontrolü artýrýlmalýdýr. Bunun için tedaviler hastalarýn gereksinimlerine göre planlanmalý, hasta ve ailesinin tedaviye katýlýmý desteklenmelidir. Ayrýca hastalarýn tedaviye uyumunu izlemek ve kendi saðlýk sorumluluklarýný üstlenmelerini saðlamak için kullandýklarý ilaçlarý, çizelgeler veya elektronik araçlara kaydetmeleri önerilebilir. Saðlýk personeli hastalara kolay anlaþýlýr ve sürekli eðitimler vermeli, tedaviye uyumsuzluðun neden olduðu sorunlarý açýklamalý ve yaþam þekli deðiþiklikleri için yardým etmelidir. Personelin etkili kiþiler arasý iliþkiler ve iletiþim becerilerine sahip olmasý, hastalar üzerinde olumlu etkiler yaratarak, bakýmýn kalitesini artýrmaktadýr (13). Hasta merkezli ve çok yönlü bir yaklaþým ile hastalarda tedaviye uyum saðlanabilmektedir (7,15). Bu konuda araþtýrmalardan elde edilen güçlü klinik kanýtlar yetersiz olmakla birlikte, genel olarak hemþirelere aþaðýdaki stratejiler önerilmektedir. Bunlar; 1.Uyumu engelleyen faktörlerin ortadan kaldýrýlmasý: Hastalarda uyumu geliþtirebilmek için öncelikle tedaviye uyumu azaltan faktörler belirlenerek, mümkünse düzeltilmelidir. Bunun için hastalarla görüþmeler yapýlarak, ayrýntýlý psikososyal öykü alýnmalý, stres ve depresyon gibi sorunlarýn varlýðý belirlenmelidir. Bazen hastanýn HD merkezine ulaþým sorununun giderilmesi gibi basit giriþimlerle istenen sonuca ulaþýlabilmektedir. Kronik uyumsuzluk, duygusal ve psikolojik sorunlarýn önemli bir göstergesi olabileceði için psikolojik danýþmanlýk da gerekli olabilmektedir (13,15). Ancak bu tür sorunlar olmadan da hastalar tedavilerine uyumsuz olabilmektedirler (15). 2. Eðitim verilmesi: Hasta ile ailesine tedavi programý ve tedaviye uyumun saðlýk açýsýndan yararlarý konusunda eðitim verilmelidir. Klinik kanýtlar; bireysel, kaliteli, sýnýrlýlýklara deðil, mevcut olanaklara odaklaþan eðitimler, olumlu geri bildirimler ve davranýþ deðiþikliklerini destekleyen ödüller verilmesinin yararlý olduðunu göstermektedir (13,15). 3. Biliþsel-davranýþsal stratejiler geliþtirilmesi: Bu giriþimin, özellikle psikiyatrik sorunlarý olan hastalarda çok etkili olduðu bulunmuþtur (13). Bu amaçla saðlýk personeli; hastalarýyla iletiþimine dikkat etmeli, belirlenen hedeflere uygun bakým vermeli, hastanýn gereksinimlerine duyarlý olmalý ve tedavi üzerindeki kontrol duygusunu artýrmalýdýr (15). Uyumsuz olan hastalar saðlýk personeli tarafýndan "kötü hasta" þeklinde tanýmlanabilmektedir. Bu ön yargýlý davranýþ ise personelhasta arasýndaki iliþkileri etkilemektedir (15,21). Buna karþýn, hastanýn kendi bakýmýna aktif katýlýmýný destekleyerek, tedaviye uyumsuz olmanýn kendisinde yarattýðý etkileri farketmesini saðlamak, çok daha etkili bir yöntemdir. Örneðin; interdiyalitik kilosu fazla ve hipertansiyonu olan bir hastaya, "Tansiyonunuz yükseldiði zaman vücudunuzda bir deðiþiklik dikkatinizi çekiyor mu?" veya "Kendinizi þu anda nasýl hissediyorsunuz?" gibi sorular yöneltilebilir. Bu yaklaþým þekli, hastanýn zamanla davranýþlarýnýn saðlýðýna olan etkilerini anlamasýný saðlayabilir (15). Bu önerilerden birkaçý birlikte Cilt 49 Sayý 2 Gülhane TD Hemodiyalize uyum 135

kullanýlarak, hastalarda tedaviye uyumun saðlanabileceði düþünülmektedir (15). Hastalarda kalýcý deðiþiklikler, kolay ve hýzlý bir þekilde gerçekleþtirilememektedir. Hemþireler hastalarda bir davranýþýn deðiþmesi için yaptýklarý ilk giriþimde yaklaþýk %80 oranýnda baþarýsýz olmaktadýrlar. Bununla birlikte, tedaviye uyum gösteren hastalarda uyumsuzluk sorununun yeniden ortaya çýkmasý da her zaman uygulamanýn baþarýsýz olduðunu göstermemektedir. Bu nedenle tedaviye uyumu saðlayabilmek için giriþimlerin sürekli uygulanmasý gerekmektedir (15). Sonuç HD hastalarýnda tedaviye uyumsuzluk yaygýndýr ve bu durum saðlýk sonuçlarý açýsýndan çok önemlidir (15). Hasta merkezli bir yaklaþým kullanýlarak tedaviye uyumu engelleyen faktörler giderilmeli, hasta ile ailesine eðitim verilmeli ve biliþseldavranýþsal stratejiler geliþtirilmelidir. Saðlýk ekibi, hastanýn yaþantýsýnda tekrar kontrolü kazanmasýný saðlamak için empatik bir yaklaþýmla stresin etkisini azaltmalýdýr (9,15). Saðlýk personeli problemli hastalara daha fazla zaman ayýrarak, diðer hastalara yanlýþ mesaj vermekten kaçýnmalý ve bütün hastalarla yeterli süre geçirmelidir. Bunun yaný sýra, hastalarýn önerilen tedaviyi ve davranýþ deðiþikliklerini reddetme hakkýna sahip olduklarý da göz ardý edilmemelidir. Hastalarýn HD merkezinde kasten uyumsuz davranýþlar yaparak, baþka hastalara sunulacak saðlýk hizmetlerini engellemeleri önlenmelidir (15). Gelecekte tedaviye uyumu saðlayan daha etkin giriþimlerin geliþtirilmesi ile hem hasta hem de saðlýk personeli açýsýndan daha yararlý sonuçlarýn elde edileceði düþünülmektedir. Kaynaklar 1. Duyan V. Sosyal grup çalýþmasý uygulamasýnýn ortopedi hastalarýnýn kiþisel ve sosyal uyum düzeylerine etkisi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara, 1997. 2. Cummings KM, Becker MH, Kirscht JP, Levin NW. Psychosocial factors affecting adherence to medical regimens in a group of hemodialysis patients. Med Care 1982; 20: 567-580. 3. Akýncý F. Hemodiyalize giren hastalarýn psikososyal sorunlarý ve hemþirelerin sorumluluklarý. Hemþirelik Forumu 2000; 3: 1-5. 4. Turkish Society of Nephrology. Registry of the Nephrology, Dialysis and Transplantation in Turkey, Registry 2004. In: Erek E, Serdengeçti K, Süleymanlar G (eds). Ýstanbul: Art Ofset, 2005. 5. Kutner NG, Zhang R, McClellan WM, Cole SA. Psychosocial predictors of non-compliance in haemodialysis and peritoneal dialysis patients. Nephrol Dial Transplant 2002; 17: 93-99. 6. Takaki J, Yano E. Possible gender differences in the relationships of self-efficacy and the internal locus of control with compliance in hemodialysis patients. Behav Med 2006; 32: 5-11. 7. Baines LS, Zawada ET, Jindal RM. Psychosocial profiling: a holistic management tool for non-compliance. Clin Transplant 2005; 19: 38-44. 8. Burns DP. Coping with hemodialysis: a mid-range theory deduced from the roy adaptation model. Unpublished Doctoral Dissertation, Wayne State University, Michigan, 1997. 9. Kara B, Akbayrak N. Hemodiyaliz: hastalar baþ etmeyi nasýl öðrenebilirler? Saðlýk ve Toplum Dergisi 2005; 15: 3-7. 10. Peitzman SJ. From dropsy to Bright's disease to end-stage renal disease. Milbank Q 1989; 67 (Suppl 1): 16-32. 11. Christensen AJ. Patient-by-treatment context interaction in chronic disease: a conceptual framework for the study of patient adherence. Psychosom Med 2000; 62: 435-443. 12. Kutner NG. Improving compliance in dialysis patients: does anything work? Semin Dial 2001; 14: 324-327. 13. Rosner F. Patient noncompliance: causes and solutions. Mt Sinai J Med 2006; 73: 553-559. 14. Cvengros JA, Christensen AJ, Lawton WJ. The role of perceived control and preference for control in adherence to a chronic medical regimen. Ann Behav Med 2004; 27: 155-161. 15. White RB. Adherence to the dialysis prescription: partnering with patients for improved outcomes. Nephrol Nurs J 2004; 31: 432-435. 16. Hansen SK. Noncompliance. Nephrol Nurs J 2001; 28: 653-655. 17. Leggat JE. Adherence with dialysis: a focus on mortality risk. Semin Dial 2005; 18: 137-141. 18. Hagren B, Pettersen IM, Severinsson E, Lutzen K, Clyne N. Maintenance haemodialysis: patients' experiences of their life situation. J Clin Nurs 2005; 14: 294-300. 19. Welch JL, Thomas-Hawkins C. Psycho-educational strategies to promote fluid adherence in adult hemodialysis patients: a review of intervention studies. Int J Nurs Stud 2005; 42: 597-608. 20. Kugler C, Vlaminck H, Haverich A, Maes B. Nonadherence with diet and fluid restrictions among adults having hemodialysis. J Nurs Scholars 2005; 37: 25-29. 21. O'Brien ME. Compliance behavior and long-term maintenance dialysis. Am J Kidney Dis 1990; 3: 209-214. 22. Vlaminck H, Maes B, Jacobs A, Reyntjens S, Evers G. The dialysis diet and fluid non-adherence questionnaire: validity testing of a self-report instrument for clinical practice. J Clin Nurs 2001; 10: 707-715. 23. Martin PD, McKnight T, Barbera B, Brantley PJ. Satisfaction with the multidisciplinary treatment team: a predictor of hemodialysis patient compliance. Dial Transplant 2005; 34: 12-18. 24. Mittal SK, Ahern L, Flaster E, Maesaka JK, Fishbane S. Selfassessed physical and mental function of hemodialysis patients. Nephrol Dial Transplant 2001; 16: 1387-1394. 25. Weil CM. Exploring hope in patients with end stage renal disease on chronic hemodialysis. Nephrol Nurs J 2000; 27: 219-224. 136 Haziran 2007 Gülhane TD Kara