T.C. KALKINMA BAKANLIĞI Türkiye Ekonomisinde Dönüşüm Erhan USTA Müsteşar Yardımcısı 29 Şubat 2012 3. İzmir Ulusal Ekonomi Kongresi
1970 li Yıllar : Dünya 1971 yılında Bretton Woods sisteminin çöküşü Gelişmekte olan ülkelerde ithal ikameci büyüme modelleri ve korumacılığın yaygınlaşarak sürmesi 1973-74 ve 1979 petrol krizleri Keynesyen politikaların başarısızlığı, Monetarist politikaların öne çıkması Az gelişmiş ülkelerde görülen dış borç krizleri ve yapısal uyum programları 2
1970 li Yıllar : Türkiye İthal ikamesine dayalı sanayileşme politikası Ekonomide kamu ağırlığı Arz-talep dengesizliği/ikili fiyat yapısı İdari fiyatlar/sübvansiyonlar Ödemeler dengesi sorunları/döviz darboğazı Katı kambiyo rejimi Sabit kur/katlı kur/kontrollü dalgalı kur uygulamaları Kontrollü reel faiz uygulaması Siyasi istikrarsızlık Kıbrıs Barış Harekatı/ambargo 3
1980 li Yıllar : Dünya Neo-liberal politikaların yaygınlık kazanması, serbest piyasa ekonomisine geçiş çabalarının artması, kamunun ekonomideki ağırlığının azaltılması Petrol krizlerinin yansıması: sanayileşmiş ülkelerde ve petrol ithalatçısı gelişmekte olan ülkelerde düşük büyüme, yüksek enflasyon, yüksek işsizlik ve borç sorunları yaşanması Dışa açık ve finansal serbestleştirmeye yönelik politikaların uygulanması Özellikle Latin Amerika ülkelerindeki finansal krizler IMF Programları Dış ticaret hadlerinin gelişmekte olan ülkeler aleyhine gelişmesi 4
1980 li Yıllar : Türkiye İhracata dayalı sanayileşme politikası İthalatta kısıtlamaların kaldırılması Kambiyo rejiminin aşamalı olarak serbestleşmesi Fiyatların serbest piyasada belirlenmesi (mal, döviz, faiz) Ekonomide kamu ağırlığının azaltılması İhracat ve yatırım teşviklerinin yaygınlaşması Vergi sisteminde değişiklikler (KDV, hayat standardı, peşin vergi) Dolaylı vergilere kayış/dış ticaret vergileri IMF ile yapılan stand-by anlaşmaları Yerel yönetimlerin mali yapılarının güçlendirilmesi Sermaye piyasalarının kurumsal ve hukuki altyapısının tesisi Kamunun piyasadan borçlanma yönteminin getirilmesi Bütçe dışı fonların kurulması 5
1990 lı Yıllar : Dünya Sovyetler Birliği nin yıkılması ve sonrasında Doğu Bloku ülkelerinde serbest piyasa ekonomisine geçiş çabaları Küreselleşme sürecinin hızlanması nedeniyle oluşan makroekonomik istikrarsızlık: Dünya genelinde 1991-93 ve 1998-99 durgunluğu Finansal serbestleşme nedeniyle sermaye hareketlerinin yarattığı bölgesel krizler 1992 yılında Avrupa Para Sisteminin krize girmesi ve üye ülke para birimlerinin dalgalanmaya bırakılması Japonya nın uzun bir durgunluk dönemine girmesi Bu döneme damgasını vuran diğer siyasi gelişmeler; Doğu ve Batı Almanya nın birleşmesi, Çin in ekonomisini serbestleştirmeye başlaması, AT nin AB ye dönüşmesi, Uruguay Turunun tamamlanarak DTÖ nün kurulması, NAFTA nın oluşturulması 6
1990 lı Yıllar : Türkiye I. Körfez Savaşı Siyasi istikrarsızlık Mali disiplinsizlik (sosyal güvenlik, tarımsal destekleme, kamu maaş ve ücretleri) Gümrük Birliği Hukuki mevzuatın rekabete dayalı olarak düzenlenmesi Marmara depremi Kısa vadeli TCMB kaynaklarından borçlanmanın kaldırılması Bankacılık sistemindeki yozlaşma Fon kullanımında kamunun özel sektörü dışlaması Güneydoğuda terör olaylarının artması 7
2000 li Yıllar : Dünya Küreselleşmenin giderek hız kazanması, finansal piyasalarda hızlı bir gelişme; başta türev araçlar olmak üzere yeni finansal araçların yaygınlaşması, düşük faiz oranları, likidite bolluğu, uluslararası sermaye hareketlerinde artış, şirket birleşmeleri ve çokuluslu şirketlerin ağırlığının artması Krizlerin giderek küresel bir nitelik kazanması Çin ve Hindistan gibi ülkelerin uluslararası piyasalarla gittikçe bütünleşmeleri ve önemli bir üretim merkezi olmaları 2001 yılında dünya ekonomisinde başlayan yavaşlama sürecinin ABD de meydana gelen 11 Eylül Terörist Saldırıları nedeniyle daha da derinleşmesi 2007 yılı Ağustos ayında ABD emlak piyasasında başlayan krizler serisi: mortgage krizi, küresel finansal kriz, küresel ekonomik kriz ve başta AB ülkeleri olmak üzere gelişmiş ülkelerde kamu borç krizi Enerji ve emtia fiyatlarında yüksek artışlar/dalgalanmalar 8
2000 li Yıllar : Türkiye Kararlılıkla uygulanan ekonomik programlar Yapısal reformlar Düzenleyici ve denetleyici kurumların oluşturulması Özelleştirilmelerin hızlandırılması TCMB nin bağımsızlığının sağlanması Para politikasında enflasyon hedeflemesi Bankacılık reformu Irak Savaşı Mali disiplin ve faiz dışı fazla/maliye politikasında inisiyatifler Yüksek yabancı sermaye girişi/uygun maliyetle finansman Yurtiçi üretim ve ihracatta artan rekabet baskısı Enerji maliyetimizin yükselmesi Küresel krizin ekonomimiz üzerindeki etkileri 9
Temel Politikalarımız Yüksek ve istikrarlı büyüme hızına ulaşılması İstihdamın artırılması Sanayi sektörünün ekonomideki payının artırılması İhracata dayalı bir büyüme stratejisi Dünyaya entegrasyon seviyesinin artırılması Enflasyonu düşürme politikaları Finansal piyasaların oluşturulması ve serbestleştirilmesi Kamu açıklarını azaltmak Kamunun üretim içindeki payının azaltılması 10
Potansiyelinin altında kalan bir büyüme performansı, ayrıca son dönemde dalgalanma artıyor 6,0 5,0 4,0 4,1 5,2 3,7 3,9 4,7 3,0 3,9 2,9 4,9 5,5 2,0 1,0 0,0 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Ort. GSYH Büyümesi Potansiyel Büyüme Not: Sütün içindeki sayılar standart sapmaları vermektedir. 11
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ülke Gruplarının GSYH Büyüme Oranları (Yüzde) 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0-2,0-4,0-6,0 Dünya Gelişmekte olan ekonomiler Gelişmiş ekonomiler Türkiye Kaynak: IMF, WEO, Eylül 2011 12
Son dönemde dış tasarrufların yatırımların finansmanındaki rolü arttı. 25 20 22,7 20,6 22,9 19,3 15 10 5 0-5 1975-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Dış Tasarruflar/GSYH Toplam Yurtiçi Tasarruflar/GSYH Toplam Yatırımlar/GSYH 13
2000 li yıllarda verimlilik büyümeye katkı yapmaya başlamış ve daha dengeli bir büyümeyi sağlamıştır. Büyümenin Kaynakları TFV Artışı Büyümeye Katkılar (Yüzde) (Yüzde) Sermaye İstihdam TFV 1981-1990 0.02 81.0 18.6 0.4 1991-2000 0.00 75.6 24.3 0.1 2001-2010 0.95 53.5 21.8 24.6 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı 14
Gelir dağılımında düşük ve orta gelir grupları lehine kısmi iyileşme.. 100 80 60 Gelir Dağılımının Gelişimi 54,7 49,9 54,9 46,0 40 20 0 21,9 21,2 22,1 19,0 14,1 15,3 13,0 12,6 7,4 9,6 8,6 10,7 2,9 5,2 4,9 6,2 1978 1987 1994 2009 İlk %20 İkinci %20 Üçüncü %20 Dördüncü %20 Beşinci %20 15
30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0-5,0-10,0 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 Toplam Tasarruflar / GSYH Kamu Tasarrufu / GSYH Özel Tasarruf / GSYH 16
Büyümenin dış kaynağa bağımlılığı devam etmektedir (*) Dış Kaynak kullanımının GSYH büyümesine katkısıdır. 17
Türkiye nin Dünyadaki Yeri GSYH Büyüklüğüne Göre Sıralama (Cari Fiyatlarla) 1980 1990 2000 2010 Türkiye 21 19 18 17 Ülke Sayısı 147 151 180 184 Kişi Başı Gelire Göre Sıralama (Cari Fiyatlarla) 1980 1990 2000 2010 Türkiye 50 45 63 59 Ülke Sayısı 139 146 177 182 18
Kişi başı milli gelir AB ortalamasına göre iyileşmektedir. Kişi Başı Milli Gelir (SAGP'ye göre, Dolar) 1980 1990 1995 2000 2010 Türkiye 2.877 5.841 7.124 9.170 15.287 Türkiye/AB-27 - - 0.30 0.44 0.49 Kaynak: Eurostat, TÜİK 19
Tarım istihdamındaki çözülme 20
Tarımdaki çözülmenin tarım-dışı sektörlerce yeterince karşılanamaması istihdamı olumsuz etkilemiştir 21
Dönemler itibarıyla azalan tarım sektörünün payı ağırlıklı olarak hizmetler sektörüne kaymıştır. 70 60 50 Sektörlerin GSYH İçindeki Ortalama Payı (%) 55,7 49,4 60,0 67,6 40 30 20 10 31,8 18,8 24,3 24,7 20,0 15,4 9,8 22,6 0 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Tarım Sanayi Hizmetler 22
İmalat sanayiinin ihracat içerisindeki payı hızla artmıştır. 100% İhracatın Yüzde Dağılımı 90% 80% 34 70% 60% 50% 6 73 88 94 40% 30% 20% 10% 0% 61 3 23 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Tarım, Ormancılık, Balıkçılık Madencilik İmalat 2 10 2 4 23
İhracatın teknoloji yoğunluğu yeterince artırılamamıştır. 100% 90% 80% İhraç Edilen Malların Teknoloji Yoğunluğuna Göre Dağılımı 7,8 5,9 3,1 3,4 3,1 3,4 20,4 28,8 30,9 32,1 32,0 32,1 70% 60% 20,5 50% 40% 26,8 37,7 31,9 32,5 31,9 30% 20% 10% 51,3 38,5 28,3 32,6 32,4 32,6 0% 1996 2000 2005 2008 2010 2011 Düşük Orta-Düşük Orta-Yüksek Yüksek 24
İhracatta ürün ve pazar çeşitlenmesi sınırlı kaldı... 35 30 25 20 15 10 5 0 1 Milyar Dolar ve Üzeri İhracat Yapılan Ülke ve Fasıl Sayısı 28 27 28 30 15 17 6 5 5 8 1996 2000 2005 2008 2010 Ülke Sayısı Fasıl Sayısı 25
Dış ticaret hacmi hızla artıyor 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 11,3 24,8 12,4 35,0 17,4 4,3 17,6 12,4 7,0 49,1 23,4 25,7 1975-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 İthalat/GSYH İhracat/GSYH 26
İthalatın Yüzde Dağılımı 100% 90% 80% 8,2 5,9 9,3 11,5 15,9 18,5 22,4 16,2 70% 60% 50% 40% 50,5 48,2 53,9 53,1 30% 20% 10% 0% 29,9 22,8 13,9 18,7 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Enerji Ara Malı Diğer Ara Malı Yatırım Malı Tüketim Malı 27
6,0 5,0 Enerji ithalatındaki artış cari açıktaki hızlı yükselişte önemli rol oynuyor Cari İşlemler Açığı (Yüzde Oran) 5,0 4,0 4,4 3,0 2,0 1,0 0,0 3,2 2,1 2,2 1,8 0,9 0,9 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Cari Açık/GSYH Enerji İthalatı/GSYH 28
İhracata dayalı büyüme stratejisi gerçekleşti mi? 6,0 5,0 4,0 5,2 Büyümeye Katkılar 3,7 3,9 3,0 2,0 1,0 0,0-1,0 2,4 5,1 4,2 3,8 1,6 0,7 0,2-0,1-0,4 1976-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Net İhracat Diğer GSYH 29
80 Ekonominin kronik sorunu olan enflasyonla mücadelede önemli başarılar elde edilmiştir. 60 40 46,4 71,5 20 0 32,9 16,3 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 (*) GSYH Deflatörü (*)2010 yılı deflatörü yüzde 6,3 olarak gerçekleşmiştir. 30
Ülke Gruplarının Ortalama Enflasyon Oranları (Yüzde) 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 Dünya Gelişmiş ekonomiler Gelişmekte olan ekonomiler Türkiye Kaynak: IMF, WEO, Eylül 2011 31
Son dönemde enflasyona paralel olarak faiz oranları da hızlı bir şekilde düşmüştür. 100 80 78,8 60 53,2 40 28,1 20 12,3 0 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Tasarruf Mevduatı Faiz Oranı 2010 yılı tasarruf mevduatı faiz oranı yüzde 13 olarak gerçekleşmiştir. 32
Kamu Kesimi Borçlanma Gereği / GSYH 33
Merkez Bankasının Bütçe açıklarını finanse etmesine son verilmiştir. 1975-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Merkez Bankası (Net) / Nakit Açığı (%) 62,0 8,6 1,5 0,0 34
Son on yıllık döneme kadar vergi gelirlerinin faiz giderlerini karşılama oranı sürekli artmıştır. 35
Vergi yükü dönemler itibarıyla vasıtalı vergilerin ve sosyal güvenlik primlerinin etkisiyle artmaktadır. 14,0 12,0 10,0 GSYH'ya Oran, Yüzde 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 1975-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Sosyal Güvenlik Primleri Vasıtalı Vergiler Vergi Yükü Vasıtasız Vergiler (SGK Hariç) 36
Faiz yükünün azalmasıyla oluşturulan mali alan, ağırlıklı olarak toplumun sosyal nitelikli ihtiyaçlarında kullanılmıştır. 37
Yerel yönetim sistemi büyümekte, merkezi idare transferlerine bağımlılığı devam etmektedir. 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 0,0 1975-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Yerel Yönetimler Harcamaları / GSYH Yerel Yönetimler Gelirleri / GSYH Bütçeden Transfer / Toplam Gelirler (sağ eksen) Bütçeden Transfer / Toplam Giderler (sağ eksen) 38
KİT lerin satış hasılatının GSYH içindeki payı azalmıştır. 25% 20% 19,71% 15% 15,33% 14,19% 10% 7,87% 5% 0% 1985 1990 2000 2010
KİT lerin ürettiği katma değerin GSYH ya oranı 1990 lardan itibaren azalma göstermiştir. 6% 5% 5,11% 5,19% 4% 3,47% 3% 2% 1,84% 1% 0% 1980 1990 2000 2010
KİT lerde 1990 da 600 binin üzerinde kişi istihdam edilirken 2010 da bu sayı 200 binin altına düşmüştür. 700.000 600.000 635.247 643.058 500.000 400.000 434.655 300.000 200.000 186.119 100.000 0 1985 1990 2000 2010
1990 lı yıllarda hızla artan banka sayısı 2000 li yıllarda sektörün yeniden yapılandırılması sonucunda gerilemiştir. 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Banka Sayıları 72 53 49 43 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Kamusal Sermayeli Mevduat Bankaları Yabancı Sermayeli Mevduat Bankaları Toplam Özel Sermayeli Mevduat Bankaları Kalkınma ve Yatırım Bankaları Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği Not: * Katılım bankaları dahil değildir. ** TMSF bankaları ayrıca sınıflandırılmamış; kamu bankaları arasında sayılmıştır. *** 1970 li yıllarda 3 adet mahalli banka toplam banka sayısına yansıtılırken sınıflandırmada yer almamaktadır. 42
Bankacılık sektörü sürekli büyümüştür. 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Toplam Aktifler/GSYH 67,7 46,9 34,5 30,9 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği, GSYH için Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Kalkınma Bakanlığı 43
Kamu bankalarının sektör içindeki payı azalmıştır. 50 40 30 20 10 0 Toplam Aktiflerdeki Payı (%) 43,8 44,7 37,7 31,4 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 40,8 44 42 40 38 36 34 32 36,4 Kredilerdeki Payı (%) 44,9 Mevduattaki Payı (%) 41,9 43,1 36,5 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 35,2 22,2 1971-1980 1981-1990 1991-2000 2001-2010 44
Sermaye piyasaları, İMKB nin kuruluşundan bu yana önemli büyüklüklere erişmiştir. 35 30 25 20 15 Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH 21,5 29,2 10 5 0 4,2 1986-1990 1991-2000 2001-2010 Kaynak: İMKB, GSYH için Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Kalkınma Bakanlığı 45
Sonuç Son dönemde Türkiye ekonomisi büyük bir dönüşüm süreci yaşamıştır. Bu sayede ülkemizin makroekonomik göstergelerinde ciddi bir iyileşme kaydedilmiştir. Bununla birlikte, bazı alanlarda çözüm bekleyen yapısal ekonomik sorunlarımız bulunmaktadır. Uzun vadeli hedeflerimize ulaşmak ve başarının kalıcılığını sağlamak açısından dönüşümde sürekliliğe ihtiyaç duyulmaktadır. Onuncu Kalkınma Planı bir fırsat olabilir. 46