RESEARCH ON FORENSIC ACCOUNTING PROFESSION AND ITS APPLICATION IN AZERBAIJAN

JOURNAL OF QAFQAZ UNIVERSITY- ECONOMICS AND ADMINISTRATION 2014. Volume 2, Number 1 Pages 88-96 UOT: 311.216; 336.717.6 RESEARCH ON FORENSIC ACCOUNTING PROFESSION AND ITS APPLICATION IN AZERBAIJAN Ersin KURNAZ, Murat SERÇEMELI Atatürk University Erzurum / TURKEY ekurnaz@atauni.edu.tr, murat.sercemeli@atauni.edu.tr Elsever IBADOV Qafqaz University Baku / AZERBAIJAN eibadov@qu.edu.az ABSTRACT Rapid changes in information technology and accounting, as in all areas of development in science show themselves in an extremely efficient manner. The irregularities revealed in the international arena in accounting can be seen as the effect in the methods of cheating. The development of technology has an important role in changing the nature of these irregularities and cheating. The inadequacy of traditional methods in uncovering accounting crimes and fraud using technology products in this field has led to the start of work in this field. These studies have led to the emergence of forensic accounting profession. Forensic accounting and financial activities have become an important branch of science within the scope of revealing the committed crimes and tricks in this context. In this study, taking into consideration these developments, the survey was conducted to identify the level of knowledge in forensic accounting in Azerbaijan. Analysis of the results on forensic accounting shows that it is not well known by academics, but they indicated that forensic accounting must added to the curriculum. Keywords: Forensic Accounting, Forensic Accounting Education, Forensic Accounting Profession. HÜQUQİ MÜHASİBATLIQ PEŞƏSİ VƏ AZƏRBAYCANDA TƏTBİQEDİLMƏSİ İSTİQAMƏTLİ ARAŞDIRMA XÜLASƏ Məlumat texnologiyasındakı sürətli dəyişmə və inkişaf hər sahədə olduğu kimi mühasibat uçotu sahəsində də son dərəcə təsirli bir şəkildə özünü göstərməkdədir. Beynəlxalq sahədə ortaya çıxardılan mühasibat uçotu üsulsuzluq və hiylə üsullarında da bu təsiri görə bilərik. Texnologiyanın inkişafı bu üsulsuzluqların və hiylələrin xüsusiyyətinin dəyişməsində əhəmiyyətli bir yer tutur. Texnologiya məhsulları istifadə edilərək mühasibat uçotu sahəsində işlənən cinayətlərin və edilən hiylələrin ortaya çıxardılmasında ənənəvi üsulların ehtiyaca cavab verməməsi, yeni metodların inkişaf etdirilməsi istiqamətində işlərin başlamasına səbəb olmuşdur. Bu araşdırmalar da hüquqi mühasibat uçotu peşəsinin meydana çıxmasını təmin etmişdir.hüquqi mühasibatlıq maliyyə fəaliyyətləri çərçivəsində işlənən cinayətlərin və hiylələrin ortaya çıxardılmasında və bunların qarşısını alacaq metodların inkişaf etdirilməsi nöqtəsində əhəmiyyətli bir elm sahəsi halına gəlmişdir.bu irəliləyişlər nəzərə alınaraq bu tədqiqatda Azərbaycandakı alimlərin hüquqi mühasibat mövzusundakı məlumat səviyyələrini müəyyən edən istiqamətli anket sorğusu keçirilmişdir.analiz nəticələrində hüquqi mühasibatlığın alimlər tərəfindən kifayət qədər bilinmədiyi, lakin dərs tədris planlarına əlavə olunması mövzusunda istəkli olduqları müəyyənləşdirilmişdir. Açar sözlər: Hüquqi mühasibatlıq, hüquqi mühasibatlığın tədrisi, hüquqi mühasibatlıq peşəsi ADLİ MUHASEBECİLİK MESLEĞİ VE AZERBAYCAN DA UYGULANABİLİRLİĞİNE YÖNELİK BİR ARAŞTIRMA ÖZET Bilgi teknolojisindeki hızlı değişim ve gelişim her alanda olduğu gibi muhasebe bilim dalında da son derece etkin bir şekilde kendisini göstermektedir. Uluslararası alanda ortaya çıkartılan muhasebe usulsüzlüklerinde ve hile yöntemlerinde de bu etkiyi görebiliriz. Teknolojik gelişmeler bu usulsüzlüklerin ve hilelerin niteliğinin değişmesinde önemli bir yere sahiptir. Teknoloji ürünlerikullanılarak muhasebe alanında işlenen suçların ve yapılan 88

Research on forensic accounting profession and its application in Azerbaijan hilelerin ortaya çıkartılmasında geleneksel yöntemlerin yetersiz kalması, yeni yöntemlerin geliştirilmesi yönünde çalışmaların başlamasına yol açmıştır. Bu çalışmalarda adli muhasebe mesleğinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Adli muhasebe mali faaliyetler kapsamında işlenen suçların ve yapılan hilelerin ortaya çıkartılmasında ve bunları önleyecek yöntemlerin geliştirilmesi noktasında günümüzde önemli bir bilim dalı haline gelmiştir. Bu gelişmeler dikkate alınarak bu çalışmada Azerbaycan daki akademisyenlerin adli muhasebe konusundaki bilgi düzeylerini tespit etmeye yönelik anket çalışması yapılmıştır. Analiz sonuçlarında adli muhasebenin akademisyenler tarafından yeterince bilinmediği fakat dersmüfredatlarına eklenmesi konusunda istekli oldukları tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Adli Muhasebe, Adli Muhasebe Eğitimi, Adli Muhasebecilik Mesleği Giriş Son yıllarda uluslararası alanda yaşanan finansal skandallar (Enron, WorldCom, Parmalat gibi) sermaye piyasalarına olan güveni azaltmıştır. Bu skandalların denetim eksikliğinden kaynaklanması, denetim mesleğinin de itibarına gölge düşürmüştür. Bu finansal skandalların temelini hileli ve usulsüz işlemlerin oluşturması, muhasebe ve denetim alanında yeni çalışma alanları ortaya çıkarmıştır. Bu gelişmeler ışığında Amerika da Forensic Accounting olarak adlandırılan adli muhasebecilik mesleği ortaya çıkmıştır. Zamanla adli muhasebe çok sayıda gerçek veya tüzel kişinin mağdur olmasına sebep olan hileli ve usulsüz işlemlerin ortaya çıkartılmasında ve bunları önleyecek yöntem ve tekniklerin geliştirilmesine katkı sağlayanönemli bir bilim dalı halinegelmiştir. Adli muhasebecilerin temel faaliyet alanlarını hileli ve usulsüz işlemler oluşturmaktadır. Bunların yanı sıra dava desteği, uzman bilirkişilik gibi faaliyet alanları da bulunmaktadır. Adli muhasebecilik mesleğinin ortaya çıkmasını sağlayan en önemli unsurlardan birisi de teknoloji alanında yaşanan gelişmelerdir. Günümüzde bu gelişmeler doğrultusunda yeni meslekler ortaya çıkmakta bazen de var olan meslekler ortadan kalkmaktadır. Teknoloji ve iletişim alanındaki hızlı değişim ve gelişim olumlu etkiler yaptığı gibi üst düzey nitelikli ve karmaşık suçların da işlenmesine yol açmaktadır. Bu suçların çözüme kavuşturulmasında mevcut sistemin yeterli olmaması, yeni sistemlerin ve yeni uzmanlık alanları ortaya çıkarmıştır. Adli muhasebecilik de bu uzmanlık alanlarından birisidir. Adli muhasebe mesleğinin önemini anlayan bazı gelişmiş ülkeler özellikle Amerika Birleşik Devletleri, adli muhasebe eğitimi için gerekli alt yapı çalışmaları yaparak bu konuda uzmanlaşmış kişiler yetiştirmeye başlamışlardır. Azerbaycan da henüz bu alanda herhangi bir çalışmanın olmaması gerçeğinden yola çıkılarak hazırlanan bu çalışmada, Azerbaycan ın çeşitli üniversitelerinde muhasebe ve finansman bilim dalında görev yapan akademisyenlerin adli muhasebe hakkındaki bilgi düzeyleri tespit edilmiştir. Aynı zamanda adli muhasebe eğitimi için ders müfredatlarına konulması gereken konular hakkında akademisyenlerin görüşleri alınmıştır. Son olarak da ilgililere çeşitli önerilerde bulunulmuştur. 1. Adli Muhasebe ve Gerekliliği 1980 li yıllardan itibaren özellikle batı ülkelerinde adli muhasebecilik mesleğine ihtiyaç duyulmasının sebepleri olarak, mahkemelere gelen başvuru sayısındaki artışlar, ticari işlemlerdeki karmaşıklaşma, işletmelerde çalışanların yaptıkları yolsuzluklardaki artış ve önlemede yaşanan zorluklar, işletmelerin başarısızlık oranlarının artması, mahkemelerde daha fazla uzman desteğine ihtiyaç duyulması sayılabilir [2, s.56]. Bahsedilen bu sorunlarla mücadelede adli muhasebeciler üç farklı faaliyet alanında çalışmaktadırlar. Bu alanlar [4, s.53]; Dava destek danışmanlığı, Uzman şahitlik, Hile denetçiliği / araştırmacı muhasebeciliktir. 89

Ersin Kurnaz, Murat Serçemeli, Elsever Ibadov Muhasebenin uzmanlık alanlarından biri olarak sayabileceğimiz adli muhasebeciliğin oluşumunda şu nedenler etkili olmuştur [2,s.56-57]: Ticari işlemler giderek karmaşık hale gelmiştir. Sonuç olarak mahkemelere başvuran sayısı artmıştır. Toplumdaki birey ve kurumlar arası ilişkilerdeki sorunlar artmaya başlamıştır. İşletmelerde yolsuzluklar artmış, bunların ortaya çıkarılması ile önlenmesi zorlaşmıştır. Artan sayıda ve büyük tutarlı işletme başarısızlıkları yaşanmaktadır. Avukatlar ve mahkemeler karşılaştıkları olaylarda daha fazla uzman desteğine ihtiyaç duymaktadır. Yukarıda ortaya çıkış nedenleri ve faaliyet alanları belirtilen adli muhasebeyi Mahkemeye intikal etmiş veya henüz etmemiş ancak hukuksal bir çatışma yaratması muhtemel konunun esaslı bir boyutunu muhasebe ile ilişkili itilafların oluşturduğu, psikoloji, suç bilimi gibi diğer bilim dallarından da yararlanan kendine has araştırma, sorgulama ve analiz teknikleri kullanarak gerçeği arayan bir bilim dalıdır olarak tanımlayabiliriz [7, s.312]. En genel kavramıyla adli muhasebeyi bir araştırma kapsamında muhasebe, denetim ve hukuki kavram, ilke ve tekniklerin yasal, finansal ve sosyal problemlerin çözümünde kullanılmasıyla ilgilenen bir hizmet türü olarak da ifade etmek mümkündür[4. s.54]. İnternet korsanları ve siber suçlar zamanla artış göstermiş, sonuçta bunlara yönelik ileri güvenlik gereksinimleri artmıştır. Bu tür adli soruşturmaları yürütmek için gerekli olan yetenek ihtiyacı da adli muhasebecilerin önemini artırmaktadır. Kariyerlerinin başında olan birçok adli muhasebeci, e-ticaretin ve internetin gelişmesiyle bilgisayar kaynaklıbirçok problemle karşılaşmaktadırlar [9, s.3]. Geçmişte, şirket yöneticisi veya pay sahipleri ancak bir sahtekarlık ihtimali olduğunda adli muhasebecilere başvurmaktaydılar. Günümüzde ise, Amerikalı iş adamları aktif hile kontrolörleri olarak adli muhasebecilere başvurmaktadırlar. Özellikle son zamanlarda gerçekleşen başlıca şirket skandalları (Enron,Worldcom, Adelphia, Xerox vb.) muhasebe denetiminin önemini ve denetçi sorumluluğunuartırmıştır. Yapılan muhasebe hileleri sadece şirket sahiplerini ve yatırımcılarıdeğil, çalışanları, kredi kurumları, devlet ve denetim firmaları gibi birçok farklı kesimin dezarar görmesine neden olmaktadır. Bazı kötü niyetli kişiler bilanço çıkarma, muhasebe defterleri, faturalar vb. konularda nitelikli hile yöntemleriyle rakamları manipüle edebilir [9, s.2]. Adli muhasebecilik kapsamına giren konular; ihtilaf davaları; alacak veya borca itiraz davaları; hakemlik gerektiren davalar; arabuluculuk ve tahkim davaları; şirket birleşme,dönüşüm ve tasfiyeleri; firma değerlemesi; kurumsal incelemeler; öz varlık tespit davaları;muhasebe-finans analizleri; ortaklık ve hissedar davaları; işin durması, işi bırakma ve iştençıkarma davaları; işletme/iş gören hile soruşturmaları ve rüşvet; trafik kazaları, yangın, subasması gibi sigorta konusuna giren davalar; boşanma davalarındaki malî anlaşmazlıklar;işletmenin zarara uğratılması ile ilgili davalar ve meslekî ihmal davaları ve benzerleri olarak sayılabilir [1, s.6]. Adli muhasebe, başta davalara destek vermek olmaküzere farklı birçok konuda hizmet verebilmektedir. Adli muhasebecilerin hizmet alanınagirebilecek faaliyet konuları; işletme değerlemeleri, iş ihmalleri, sigorta işlemleri ve yolsuzlukların tespiti ve önlenmesi şeklinde sıralanabilir [6, s.4]. Adli muhasebe ve adli muhasebe eğitimi, başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere birçok gelişmiş ülkede gerekli itibarı görmektedir. Bu yönde uluslararası kuruluşların ve üniversitelerin de desteği alınarak gerekli seminerler ve eğitimler yapılmaktadır. Aynı zamanda söz konusu ülkelerde adli 90

Research on forensic accounting profession and its application in Azerbaijan muhasebe yasal bir zemine kavuşturulmuştur. Bu alandaki gelişmeleri, gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkeler de takip ederek eğitim sistemlerine entegre etmelidirler. Bu ülkelerin adli muhasebe eğitimindeki gelişmeleri dünya paralelinde takip etmeleri için akademisyenlere büyük görevler düşmektedir. 2. Literatür Taraması Rezaee ve Burton, çalışmalarında adli muhasebe eğitimiyle ilgili akademisyen ve sertifikalı kamu muhasebecileri uygulayıcılarının görüşleri alınmıştır. Araştırma sonucunda, muhasebeciler, akademisyenlere göre adli muhasebeye daha fazla ihtiyaç olacağı kanaatini belirtmişlerdir[12, s.479-489]. Bozkurt, çalışmasındamuhasebe ve denetim mesleğinde yeni bir alan olan adli muhasebecilik mesleğinin Türkiye de tanıtımını konu edinmiştir. Sonuç olarakadli muhasebecilik mesleğini, kapsam ve mesleği gerektiren nedenler boyutuyla Türkiye ye tanıtmaya çalışmıştır. Çalışmasında üzerinde durduğu en önemli konu ise Türkiye nin adli muhasebecilik mesleğine duyduğu ihtiyacın büyüklüğüdür. Türkiye nin sistemli bir şekilde organize olarak bu mesleğin Türkiye ye kazandırılması gerektiği belirtilmiştir [2, s.56-61]. Carnes ve Gierlasinski, çalışmalarında adli muhasebe becerilerinden bahsetmişler, muhasebe eğitimindeki arz ve talebe ilişkin tespitlerde bulunmuşlardır. Sonuç olarak, muhasebe hizmetlerini talep edenlerin, hilelerin tespit edilmesi konusunda muhasebecilerin daha yetkin olmalarını istedikleri ve üniversitelerden de bu yetkinlikte öğrenciler mezun etmelerini bekledikleri tespiti yapılmaktadır [3, s.378-382]. Rezaee, Crumbley, Larry ve Elmore, yaptıkları çalışmada adli muhasebe eğitimiyle ilgili akademisyen ve uygulayıcıların görüşleri alınmıştır. Netice olarak, akademisyenlerin ve uygulayıcıların çoğunluğu, gelecekte adli muhasebeye yönelik ilginin ve talebin artacağını beklemektedir. Anketlere cevap veren her iki grup da adli muhasebe eğitimini öğrenciler ve muhasebe mesleği için uygun ve yararlı olarak görmektedir [13, s.37-42]. Kaya,çalışmasında muhasebe mesleğinde adli muhasebe uzmanlığı ve Türkiye açısından gerekliliği üzere bir araştırma yapmıştır. Araştırma sonucundatürkiye şartlarına uygun bir yöntemle verilecek adli muhasebe eğitimiyle, işletmelerin hile ve yolsuzluk sonucu uğradıkları zararları azaltabilmenin mümkün olduğu belirtilmiştir [8, s.49-64]. Pazarçeviren, çalışmasındaadli muhasebecilik mesleğinin kapsamı ve özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Sonuç olarak muhasebeci, bağımsız denetçi ve iç denetçilerle adli muhasebeciler arasındaki farklara dikkat çekmiştir [9, s.1-19]. Smith ve Crumbley,adli muhasebe müfredatını geliştirmede en iyi pedagojik yaklaşımın ne olduğu belirlemek için bir araştırma yapmışlardır. Araştırma sonucunda,adli muhasebe programları için adli muhasebe müfredatını geliştirmede en iyi pedagojik yaklaşımın ne olduğu sorusuna, bilimsel olarak verilmiş bir cevap olmadığını; ancak bu konuda felsefi inançlar bulunduğunu belirtmektedirler [14, s.1-24]. Toraman, Abdioğlu ve İşgüden, yapmış oldukları çalışmalarında adli muhasebecilik mesleğini aklama suçunun önlenmesine yönelik çabalar ışığında incelemişlerdir. Araştırma sonucundasuçla mücadelede professyonel yardım alınabilecek meslek elemanları olan adli muhasebecilerin, aklama suçu ile ilgili olarak soruşturmanın yürütülmesine ve sonuçlanmasına teknik bilgi, beceri ve deneyimleri ile yardımcı oldukları ifade edilmektedir [15, s.1]. Gülten, çalışmasındaadlimuhasebe kavramını hukuken irdelemiştir. Sonuç olarak Türkiye de yeni tanınmasına rağmen Amerika, Kanada ve Avrupa Birliği ülkelerinin çoğun- 91

Ersin Kurnaz, Murat Serçemeli, Elsever Ibadov luğunda uygulanan adli muhasebe kavramının ve adli müşavirlik mesleğinin bilirkişilik müessesinden kaynaklanan sorunlara kısmen çözüm bulabileceği ve yargılama süreçlerini hızlandıracağı düşünülmektedir [7, s. 311-320]. Elitaş, Karakoç ve Görgülü, yapmış oldukları çalışmalarındatürkiye deki muhasebe öğretimelemanlarının adli muhasebe hakkındaki farkındalıklarını tespit etmeyi amaçlamıştır. Sonuç olarak Türkiye deki öğretim elemanları adli muhasebecilik mesleğinin uygulanması için gerekli altyapının mevcut olduğuna, ancak mesleği seminer, yayın v. b. faaliyetlerle yönlendirecek kurum ve kuruluşlara ihtiyaç duyulduğuna ve aynı zamanda uzun vadede başarılı olunabilmesi için yükseköğretim kurumlarının eğitim programlarını değiştirmeleri gerekeceğine inanmaktadırlar [5, s224-241]. Pehlivan ve Dursun,Türkiye deki akademisyenlerin adli muhasebe eğitimine bakış açılarının tespit edilmesine yönelik anket çalışması yapılmışlardır. Araştırma sonucunda adli muhasebe ile ilgili Türkiye de yeterli bir eğitim altyapısının bulunmadığı, eğitim veren konumunda bulunan akademisyenlerinadli muhasebe eğitiminin müfredatlarına eklenmesi konusunda isteksiz oldukları belirlenmiştir [10, s.1-12]. Bekçioğlu, Coşkun ve Gümüş, çalışmalarında adli muhasebenin işletmelerde hile ve yolsuzlukların önlenmesindeki kullanımına değinmişlerdir. Sonuç olarakhile ve yolsuzluklarla mücadele edecek adli muhasebecilerin yetiştirilmesi, örgütlenmesi ve yasal zeminin hazırlanması gerektiği tespit edilmiştir[1, s.1-13]. 3. Araştırmanın Amacı Azerbaycan ın çeşitli üniversitelerinde muhasebe ve finansman bilim dalında görev yapan akademisyenlerin adli muhasebe eğitimine yönelik bakış açılarını tespit etmek amacıyla anket çalışması yapılmıştır. Yapılan bu araştırma ile ulaşılmak istenen, akademisyenlerin, adli muhasebe konusundaki bilgi düzeylerini belirlemek, ders müfredatlarında adli muhasebenin yerini ve adli muhasebe ile ilgili konulara verdikleri önemi tespit etmektir. 4. Araştırmanın Kapsamı ve Yöntemi Araştırma Azerbaycan ın çeşitli üniversitelerinde muhasebe ve finansman bilim dalında görev yapan akademisyenleri kapsamaktadır. Dolayısıyla araştırmanın ana kütlesi olarak 25 akademisyen belirlenmiştir. Bu kişilerle yüz yüze görüşülerek bir anket çalışması yapılmıştır. Çalışmada örneklem seçimi yapılmayıp ana kütlenin tamamına ulaşılması hedeflenmiş; ancak bütün cabalara rağmen 14 kişiden geri dönüş alınabilmiştir. Bu oran % 56 lık bir geri dönüş oranına tekabül etmektedir. Anket soruları hazırlanırken literatürde yapılan çalışmalardan vepehlivan ın çalışmasından yararlanılmıştır[11]. Anketüç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm katılımcıların demografik özelliklerini belirlemeye yönelik sorulardan, ikinci bölüm adli muhasebe eğitimine olan talep ve ilginin belirlenmesine ilişkin sorulardan oluşmaktadır. Anketin son bölümü ise adli muhasebe eğitiminin içeriğinde yer alacak konularla ilgili katılımcıların görüşlerini tespit etmeye yönelik 5 li likert (1=çok önemsiz, 2= önemsiz, 3= ne önemli ne önemsiz, 4=önemli, 5 = çok önemli) ölçeğine göre hazırlanan ifadelerden oluşmaktadır. Anketlerden elde edilen veriler, Statistical Package for Social Science for Windows (SPSS 17,0) programı kullanılarak verilerin analizi yapılmıştır. 5. Araştırmanın Bulguları ve Analizi Çalışmanın bu bölümünde yapılan araştırmadan elde edilen sonuçlar analiz edilmektedir. 5.1. Güvenilirlik Analizi Adli muhasebe eğitiminin içeriğinde yer alacak konularla ilgili olarak katılımcıların gö- 92

Research on forensic accounting profession and its application in Azerbaijan rüşlerini tespit etmeye yönelik geliştirilen ölçeğin hesaplanan toplam iç tutarlılık katsayısı (Cronbach s Alpha) 0,81 dir.ölçeğin sosyal bilimler alanı için yüksek derecede güvenilirlik düzeyine sahip olduğu söylenebilir. 5.2. Demografik Özelliklerin Analizi Araştırma kapsamında 14 akademisyen ankete katılmıştır. Bunların % 71,4 ü baydır, %85,7 sinin de doktora mezunu olduğu görülmektedir. Katılımcıların %35,8 inin Araştırma Görevlisi kadrosunda görev yaptıkları, büyük bir kısmının 26-35 yaş aralığında olduğunu tablodan okuyabiliriz. İş tecrübesi açısından baktığımızda akademisyenlerin % 50,0 sinin 5 yıldan az bir deneyime sahip oldukları görülmektedir. Tablo 6.1. Anketi Cevaplayan Katılımcılara Ait Demografik Veriler DemografikÖzellik Frekans Yüzde Bay 10 71,4 Cinsiyet Bayan 4 28,6 Lisans - - Yüksek lisans 2 14,3 Eğitim Durumu Doktora 12 85,7 Prof. Dr. 1 7,1 Doç. Dr. 1 7,1 Yrd. Doç. Dr. 3 21,4 Unvan Öğr. Gör. Dr. 2 14,3 Öğr. Gör. 2 14,3 Arş. Gör. Dr. - - Arş. Gör. 5 35,8 18-25 2 14,3 26-35 6 42,9 Yaş 36-45 3 21,4 46-55 3 21,4 56 ve üzeri - - 5 yıldan az 7 50,0 6 10 yıl 2 14,3 İşTecrübesi 11 15 yıl 4 28,6 16 20 yıl 1 7,1 21 yıl ve üzeri - - Aşağıda Tablo 6.2 de akademisyenlerin adli muhasebe ile ilgili derslere yönelik düşüncelerinin yüzde ve frekans dağılımı yer almaktadır. Tablo 6.2. Akademisyenlerin Adli Muhasebe ile İlgili Konulara Yönelik Düşüncelerinin Yüzde ve Frekans Dağılımı No Sorular 1. Üniversitenizin ders programında denetim dersi var mı? 2. Muhasebe müfredatınızın yeterli olduğunu düşünüyor musunuz? 3. Muhasebe müfredatınızın köklü bir reforma ihtiyacı var mı? 4. Adli bilimler konusunda bir bilginiz var mı? 5. Adli muhasebe konusunda bir bilginiz var mı? 6. Müfredatınızda ayrı bir adli muhasebe dersi var mıdır? 7. Müfredatınıza ayrı bir adli muhasebe dersi konulması gerekir mi? 8. Kendi kurumunuzdaki müfredata adli muhasebe eğitimini entegre etme düşünceniz var mı? Evet (%) Hayır (%) 35,7 64,3 50,0 50,0 64,3 35,7 42,9 57,1 42,9 57,1 7,1 92,9 64,3 35,7 21,4 78,6 Tablo 6.2 den görüleceği üzere katılımcıların %64,3 ü ders programlarında denetim dersinin bulunmadığını ifade etmişlerdir. Ankete katılan akademisyenlerin yarısı muhasebe müfredatının yeterli olduğunu, diğer yarısı da yeterli olmadığını düşünmektedirler. Bununla birlikte akademisyenlerin %64,3 ü muhasebe müfredatının ciddi bir reforma ihtiyacının olduğu yönünde hemfikirdirler. 4 ve 5 nolu sorular için akademisyenlerin %57,1 i olumsuz cevap vermişler. Yani büyük bir çoğunluk adli bilimler konusunda ve adli muhasebe konusunda herhangi bir bilgilerinin olmadığını ifade etmişlerdir. Bu sonuca göre ders müfredatlarında adli muhasebe diye bir dersinde olması beklenemez. Akademisyenlerin 6 nolu soruya verdikleri cevaplar bir önceki ifadeyi destekler niteliktedir. Tablo 6.2 ye baktığımızda katılımcıların %92,9 gibi büyük bir bölümü adli muhasebe diye bir derslerinin olmadığını, bununla birlikte %64,3 ü de ders müfredatlarına böyle bir dersin konulması gerektiğini düşünmektedirler. Buna karşın katılımcıların %78,6 sı adli muhasebe eğitimini kurum müfredatlarına entegre etme düşüncelerinin olmadığını ifade etmişlerdir. Bu sonucun ortaya çıkmasında kurumlarının gerekli alt yapıya sahip olmamaları önemli bir etken olabilir. 93

Ersin Kurnaz, Murat Serçemeli, Elsever Ibadov Anketin diğer bölümlerinde birbiriyle ilişkili olan sorularla ilgili katılımcıların değerlendirmeleri şöyledir: Programlarında denetim dersi olan akademisyenlerin %80 i denetim dersini hiç anlatmadıklarını, %20 side geçmişte anlattıklarını ancak şuan anlatmadıklarını ifade etmişlerdir. Ders müfredatlarına adli muhasebe eğitiminin entegre edilmesi yönünde olumlu görüş bildirenlerin %66,7 si adli muhasebenin ayrı bir ders olarak okutulması için kurumların yeterli düzeyde olmadığını ancak en azından denetim kitaplarında ayrı bir bölüm olarak konulması gerektiğini düşünmektedirler. Kurum desteğinin alınması, ders materyallerinin sağlanması, öğrenci ilgisinin artırılması gibi eksiklikler giderilerek adli muhasebe ayrı bir ders olarak hangi seviyede okutulmalıdır? sorusuna ilişkin akademisyenler tarafındanbu dersin yüksek lisans seviyesinde%85,7, lisans ve doktora seviyelerinde ise %7,1 oranında kabul görmüştür. Yani katılımcıların büyük bir kısmının düşüncesi, adli muhasebenin lisans sonrası verilmesi gereken bir ders olması yönündedir. 5.3. Adli Muhasebe Eğitiminin İçeriğinde Yer Alacak Konularla İlgili Katılımcı Görüşlerinin Değerlendirilmesi Aşağıdaki tabloda akademisyenlerin adli muhasebe eğitiminde yer alması gereken konulara verdikleri cevapların ortalama ve standart sapma değerleri yer almaktadır. Akademisyenler tarafından fikir beyan edilmeyen konular değerlendirmeye alınmamıştır. Tablo 6.3: Adli Muhasebe Konularının Önemine ilişkin aritmetik ortalama ve standart sapma değerleri No İfadeler X SS 1. Adli muhasebe alanında mesleki kariyerler 2,50 1,225 2. Adli muhasebeyi destekleyen profesyonel örgütler 2,29 1,204 3. Adli muhasebeyle ilgili profesyonel standartlar 3,21 1,528 4. Analitik gözden geçirme usulleri 3,00 1,569 5. Bilgi güvenliği ve mahremiyeti 4,00 0,784 6. Bilirkişi tanıklığı ve uzman şahitliği teknikleri 2,86 1,231 7. Dava danışma teknikleri 3,00 1,177 8. Delil/kanıt toplama kuralları 3,14 1,292 9. Duruşma ile ilgili kurallar ve çapraz sorgu yöntemleri 3,07 1,542 Finansal raporlama standartları 10. ve ilkeleri 3,07 1,385 Finansal raporlama süreci 11. ve analizi 3,36 1,550 Hile denetiminin 12. teorisi ve metodolojisi 3,86 1,231 13. Hile karşıtı denetim standartları 3,79 1,369 Hile tespiti ve caydırma 14. programları 3,71 1,205 15. Hile türleri 3,79 1,251 Hilenin unsurları: Baskı, 16. fırsat ve rasyonelleştirme 3,79 1,477 Hileyi önlemeye 17. yönelik eğitim 3,71 1,437 Hileyi önlemeye yönelik 18. kontroller 3,86 1,406 19. Hileyi önlemeye yönelik staj 3,86 1,167 20. Hukuki sisteme ilişkin bilgi 2,50 0,941 21. İç kontrol değerlemesi 2,50 0,941 İlgili taraf işlemlerinin 22. manipüle edilmesi 2,36 1,393 Kriminoloji, beyaz yakalı 23. ve ekonomik suçlar 2,93 1,269 24. Kurumsal yönetişim 2,71 1,204 25. Rüşvet ve yolsuzluk araştırması 4,29 0,726 26. Siber suçlar ve bilgisayar hileleri 3,79 1,251 Tablo 6.3 e bakıldığında en yüksek ortalamaya sahip ifadenin 4,29 ortalama ile rüşvet ve yolsuzluk araştırması olduğu görülmektedir. Yani akademisyenler rüşvet ve yolsuzlukla ilgili araştırmaların adli muhasebe eğitiminin içeriğinde yer alması gereken ön emli bir konu olarak görmektedirler. Bilgi güvenliği ve mahremiyeti konusu ise 4,00 ortalama ile ikinci sırada yer almaktadır. Bu sonuçtan şunu çıkarabiliriz; katılımcılar finansal olan veya finansal nitelikte olmayan bilgilerin güvenliği ve mahremiyetinin kurumlar için hayati bir öneme sahip olduğunu düşünmektedirler. Tablo 6.3 den de görüldüğü üzere 12. Konu, 18. Konu ve 19. Konu 3,86 ortalama ile akademisyenlerin adli muhasebe eğitiminde yer alması gerektiğini düşündükleri konular arasındadır. Bu konuların ortak özelliği ise tablo 6.3 e bakıldığında hile ile ilgili konular olduğu görülecektir. 94

Research on forensic accounting profession and its application in Azerbaijan Akademisyenlerin önemsiz olarak gördükleri konulara bakacak olursak ilk sırada 2,29 ortalama ile adli muhasebeyi destekleyen profesyonel örgütler yer almaktadır. Bu sonucun ortaya çıkmasında bu alanla ilgili yeterince profesyonel örgütlerin olmaması önemli rol oynamış olabilir. İkinci sırada ise 2,36 ortalama ile İlgili taraf işlemlerinin manipüle edilmesi konusu yer almaktadır. Katılımcıların önemsiz olarak gördükleri üçüncü en düşük ortalamaya sahip konu ise 2,50 ortalama ile adli muhasebe alanında mesleki kariyerler konusudur. Adli muhasebe konusu yeni bir alan olduğu için bu alanla ilgili kariyer sahibi kişi sayısının az olması böyle bir sonucun ortaya çıkmasında etkili olmuş olabilir. Sonuç Hem muhasebe mesleğinde hem de denetim mesleğinde çeşitli nedenlerden dolayı bazı değişimler yaşanmaktadır. Bu mesleklerle ilgili eski uygulamalar zamanla geçerliliklerini yitirmektedirler. Muhasebeciler ve denetçiler alanlarında başarılı olabilmek için günümüz koşullarına uygun hareket ederek kendilerini yenilemelidirler. Çünkü bu mesleklerin faaliyet alanları hızlı bir şekilde genişlemektedir. Bu genişlemelere paralel olarak da muhasebe ve denetim alanında yeni meslek türleri ortaya çıkmıştır. Adli muhasebecilik de bunlardan birisidir. Bu meslek mensupları denetleme ve inceleme becerilerini kullanarak yapılan hilelerin, yolsuzlukların ve usulsüzlüklerin ortaya çıkartılmasına yardımcı olurlar. Azerbaycan da her alanda olduğu gibi ekonomi alanında da hızlı bir şekilde değişim ve gelişim yaşanmaktadır. Muhasebe ve denetim mesleklerindebu değişim ve gelişime cevap verebilecek gerekli alt yapı oluşturularak, nitelikli uzman kişiler yetiştirilmelidir. Aksi taktirde mali nitelikli işlenen suçların açığa kavuşturulması son derece zor olacaktır. Söz konusu bu suçların önlenebilmesi noktasında işinde ehil, profesyonel adli muhasebecilere ihtiyaç duyulmaktadır. Buraya kadar yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı üzere adli muhasebe ve adli muhasebe eğitimi konusu günümüzde gelişmiş ülkeler tarafından son derece önemsenmektedir. Bu çalışmada Azerbaycan ın çeşitli üniversitelerinde, muhasebe ve finansman bilim dalında görev yapan akademisyenlerin adli muhasebe konusundaki bilgi düzeylerini tespit etmeye ve adli muhasebe eğitiminde yer alması gereken öncelikli konuları tespit etmeye yönelik bir anket çalışması yapılmıştır. Araştırma sonucunda, adli muhasebenin ayrı bir ders olarak okutulmadığı ve akademisyenlerinde büyük bir kısmının bu konu hakkında herhangi bir bilgilerinin olmadığı tespit edilmiştir. Bu sonuca karşın katılımcılar adli muhasebenin ders müfredatlarına konulmasını ve lisansüstü seviyede okutulması gerektiğini düşünmektedirler. Akademisyenlerin adli muhasebe eğitiminin içeriğinde yer almasını düşündükleri konular genel olarak hile, rüşvet ve yolsuzlukla ilgili konular olduğu tespit edilmiştir. Azerbaycan da adli muhasebecilik mesleğinin gelişmesi için; bu konunun üniversitelerin ilgili bölümlerinde zorunlu ders olarak okutulmalı, dünyadaki gelişmeler takip edilerek gerekli eğitim ve seminer çalışmaları yapılmalıdır. Hepsinden önemlisi adli muhasebeyle ilgili gerekli alt yapı çalışmaları yapılarak bu konu yasal biz statüye kavuşturulmalıdır. Daha sonra da akademik çevre başta üniversiteler olmak üzere çeşitli kuruluşlar tarafından desteklenmelidir. REFERENCES 1. Bekçioğlu, S., Coşkun, A., Gümüş, U. T., İşletmelerde Hile Ve Yolsuzlukların Önlenmesinde Farklı Bir Yaklaşım: Adli Muhasebe, Muhasebe Finansman Dergisi, Sayı 59,2013. 2. Bozkurt, N., Muhasebe ve Denetim Mesleğinde Yeni Bir Alan Adli Muhasebecilik, Yaklaşım Dergisi, Yıl 8, Sayı 94, Ekim, ss. 56-61,2000. 95

Ersin Kurnaz, Murat Serçemeli, Elsever Ibadov 3. Carnes, K. C., Gierlasinski, N. J., Forensic Accoun ting Skills: WillSupply Finally Catch up to Demand?, Managerial Auditing Journal, 16 (6), 378 382, 2001. 4. Elitaş, C., Muhasebe Hilelerinin Önlenmesinde Sarbanes-Oxley Yasası ve Alman On Adım Prog ramının Karşılaştırılması: Türkiye İçin Yol Haritası, Ankara: Gazi Kitabevi, 2012. 5. Elitaş, C., Karakoç, M., Görgülü, M. E., Stance of Accounting Instructorsto Forensic Accountancy Profession: Example of Turkey, International Journal of Business and Social Science, United States of America, Vol. 2, No. 10, June 2011, pp. 224-241, 2011. 6. Grippo, F., Introduction to Forensic Accounting., National Public Accountant, 4.,2003. 7. Gülten, S., Adli Muhasebe ve Adli Müşavirlik Kavramı, Ankara: AnkaraBarosu Dergisi, Yıl 68, Sayı 3, ss. 311-320, 2010. 8. Kaya, U., Muhasebe Mesleğinde Adli Muhasebe Uzmanlığı ve Türkiye AçısındanGerekliliği, M ÖDAV Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, Cilt 7, Sayı 1, Mart 2005, ss. 49-64, 2005. 9. Pazarçeviren, S. Y.Adli Muhasebecilik Mesleği, ZKÜ, Sosyal BilimlerDergisi, Cilt 1, Sayı 2, ss.1-19, 2005. 10. Pehlivan, A., Dursun, A., Türkiye de Adli Muhasebe Eğitimine Yönelik Bir Araştırma,Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 26, Sayı: 2, 2012. 11. Pehlivan, A., Adli Muhasebe Eğitimi ve Türkiye de Adli Muhasebe Eğitiminin Geliştirilmesine Yönelik Bir Araştırma, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010. 12. Rezaee,Z., Burton, E.J., Forensic Accounting Edu cation:insights from Academicians and Certified Fraud Examiner Practitioners, Managerial Auditing Journal, 12 (9). 479 489, 1997. 13. Rezaee,Z., Crumbley, L.D., Elmore, R. C., Forensic Accounting Education: A Survey of Academicians and Practitioners, SocialScience Research Network, 2004 14. Smith, G. S., Crumbley, D.L., How Divergent are PedagogicalViews toward the Fraud/Forensic Accounting Curriculum?, GlobalPerspectives on Accounting Education, 6, 1 24, 2009. 15. Toraman, C., Abdioğlu, H., İşgüden, B. Aklama Suçunun ÖnlenmesineYönelik Çabalar: Adli Muhasebecilik Mesleği ve Uygulamaları, Afyon KocatepeÜniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, c.11,s 1., 2009. 16. Ulucan, F., Pektekin, P. Muhasebe Yolsuzluklarının Tespitinde Adli Muhasebecinin Rolü Ve Veri Madenciliği Tekniklerinin Kullanılması, Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, Sayı 4, ss.57-88, 2009. 96