DEĞERLİ VELİMİZ, Günümüz eğtm anlayışı çersnde öğrencler geleceğe hazırlarken salt okul dersler ve bu derslerden elde edlen başarıya dayalı öğretm merkezl uygulamaların yetersz olduğu anlaşılmaktadır. Eğtm dek bu eksklğ gderme amacı le Samanyolu Eğtm Kurumları olarak bzler karakter eğtm çalışmalarını başlatmış bulunmaktayız. Karakter Gelşm ve eğtm, nsan yaşamını anlamlı ve üretken hale getreblmek, breylern yaşama dar amaç ednmelern sağlamak, bununla brlkte sağlıklı gelşen br toplum ortaya çıkarablmek çn erdemler gelştrme çabasıdır. Bu eğtm, evrensel ve toplumsal br takım değerlern okul ve ale yaşamına ssteml olarak yerleştrlmes sürecdr. İnsan yaşamında okul önces ve okul çağı çocukluk dönem sağlıklı br kşlk kazanımında ve topluma uyum sağlanmasında en krtk dönemlerdr. Br blge: Çocuklar toplumumuzun %25'n ama geleceğmzn %100 'ünü oluşturmaktadır demştr. Geleceğn sağlıklı toplumunu oluşturacak çocukların, sosyal becerler ve olumlu karakter özellkler kazanmaları gerekmektedr. İlköğretm dönem çocukların bu özellkler kazanmaya en açık olduğu dönemdr Bu dönemde anne baba ve öğretmenler çocuklar çn model aldıkları en öneml fgür halne gelrler. İlköğretm öğrenclernn bu eğtm öğretmenlernden almaları onların bu konuyu 'çselleştreblmelerne' ve uygulamaya koymalarına olanak sağlayacaktır. Karakter eğtm kapsamına ele alacağımız konular. Sorumluluk Dostluk arkadaşlık Doğruluk, dürüstlük Saygı Sabır Vefa ve sadakat olacaktır. 01 Karakter Gelşm ve Eğtm ktapçıkları, çerk yönünden eğtm sstemmze olumlu katkı sağlayacağını düşündüğümüz, kültürümüze uygun br tarazda hazırlanmaktadır Rehberlk ve Pskolojk Danışmanlık Servs
Sorumluluk 02 Km zaman çocuğumuzun gurur duyduğumuz br özellğ km zamanda neredeyse el yakıcı br sorun nasıl çözeceğmz blemedğmz tıkandığımız br problemdr O. Sorumluluk gündelk yaşamımızı toplumsal lşklermz buna bağlı olarak en nhayetnde psşk doyumumuzu etkleyen kavramlardan brsdr. İçnde olduğumuz yaş ve döneme toplumsal rollermze çnde yaşadığımız kültüre ve zamana bağlı olarak çerğ değşen ve yenden tanımlanablen br olgu sorumluluk. Tüm bu değşkenlere rağmen sorumluluk çn genel br tarf yne de yapılablr. Sorumluluk; br görev üstlenme bu görevn gereklern yerne getreblme ve bu sürecn olumlu ve olumsuz yanlarının sonuçlarını yükleneblme anlamına gelr. Sorumluluk tarfndek bu bast görünüm aslında braz yanıltıcı olablr. Çünkü belrl sorular söz konusudur: km hang yaşta ne gb sorumluluklar alacaktır? Bu sorumluluklar nasıl denetlenecektr? Sorumlulukla karşılıklı olma dye br lke var mıdır? Tüm bu sorulara özenle yanıt verldğnde dah sorumlulukla lgl sıkıntılar yaşanıyorsa ne yapmak gerekr? Sorumlulukla özgüven ve çocuk yetştrme tutumları arasında doğrudan br bağ vardır. Br çocuğun sorumluluk alablmes çn öncelkle özgüvennn pekştrlmes yüreklendrlmes alacağı sorumluluğun tarf ve nedenler sorumluluğu yerne getrmede güçlük çektğ zamanlarda olası nedenlern tartışılması ve bunların ger bldrm gerekldr. Anne babaların sorumluk kavramını çocukları le paylaşmaya başlamalarından önce kend sorumluluk anlayışlarını algılamalarında ve bu konuda eleştrel olmalarında yarar vardır. Anne ve baba olma sorumluluğundan şe başlamak gerekr. Ebeveynler öncelkle çocuklarının haklarını koruma ve doğal yaşam gereksnmlern sağlama sorumluluğu almalı bunun yanı sıra çocuğun ruhsal gereksnm ve yaşantılarına uyarlı olmalı eğtm sürecn se br ale organzasyonu anne ve babanın ortak sorumluluk alanı olarak görmeldr. Farklı çocuk yetştrme anlayışlarına sahp ebeveynler eğer çocuğun sorumluluklarını yüklenmekte ortak tutumlar gelştremyorsa çocukların sorumluluk alması konusunda sıkıntı yaşamaları da olasıdır. Sorumluluğu öğrenmek br becer öğrenmek gbdr. Ne kadar çok denenrse o kadar y öğrenlr. O halde sorumluluk duygusunun gelşmesnn önündek en büyük engel nedr? Bu sorunun cevabı br kısmımızı üzeblr belk. Çünkü çocukların sorumluluk sahb breyler olmasının önündek en büyük engeller ya gevşek eğtm stratejler uygulayan aşırı y anne ve babalar ve Korumacı tutum sergleyen anne ve babalar olduğu gözlenmektedr Brnc tp alede çocuğun yetersz olduğu ve söz konusu görevler kendlğnden başaramayacağına dar br nanç vardır ve bu tp ale de çocuklarda cdd br özgüven sorunu vardır. Aşırı y anne ve babalar onların yerne her şey yapmaları gerektğn düşünürler. Çocuk erken uyandığı çn okula uykusuz gder düşüncesyle çocuğunu uyandırmadan okul kıyafetlern gydren ebeveynler tanıyorum. Ya da yemek yemedğ çn gıdaları püre halne getrerek çocuğuna yedren ebeveynler Çocukların kend yaş gruplarına göre yapableceğ şler vardır Belk sz bu olayları okurken bunları yapmadığınızı düşüneblrsnz ama çocuğunuzun unuttuğu resm dosyasını arkasından okula getrmek, proje- performans ödevlern yapmak, çantasını düzeltmek, defterlern kaplamak, arkadaşının doğum gününde hedye almak (o daha hç düşünmeden) saydıklarımızdan br kaçı sze tanıdık geleblr Fakat çocuğumuzun yerne yaptığımız her şn, sorumluluk kazanmasının önünde br engel olduğunu unutmamalıyız. Her htyacı anne-baba tarafından karşılanan, devamlı ney nerede ve nasıl yapacağı kendsne hatırlatılan, yanlış yaptığında azarlanan ve kınanan çocuklar, gölge br kşlğe sahptr. Anne babaya sormadan br ş yapmayı terch etmezler, kendlerne güvenlern kaybedeblrler. Karşılaştıkları br problem çözmekte güçlük çekeblrler. Duygularını, tepklern rahatça fade etmesne, gerektğnde 'hayır' demesne zn verlmeyen çocuklarda bağımsız br kşlk gelşmedğ çn sorumluluk duygusunu da kazanmakta zorlanırlar. O daha çocuk, kend başına karar veremez.", Onun çn doğru olanı yapıyoruz., Hayır, öyle demek stemyorsun., O zayıf alıyor, ben üzülüyorum. cümleler sıklıkla kaçınılması gereken cümlelerdr. Unutmayalım k, çocuklar yaşayarak- yaparak öğrenrler Bu nedenle sorumluluk duygusunun gelşmesnde en etkl yöntemlerden br çocuğun davranışının sonucunu yaşamasına fırsat vermektr Annebabalar genellkle çocuklarını olumsuzluklardan koruma çgüdüsüyle hayatı çocuklar çn kolaylaştırmaya çalışırlar. Sabahları okul çn gysler gydrmek, ayakkabıları bağlamak, ödevn yapmadan okula gdp de öğretmennden uyarı almasın dye ödev le lgl araştırmaları yapmak Tüm bunlar kısa vadede çocuğu olumsuz sonuçlardan korur gb görünse de uzun vadede maalesef kşlk gelşmn, özgüven oluşumunu olumsuz olarak etkleme rskn taşırlar Br her gün szn çn şlernz yapsa sz şnz yapmak çn çaba gösterr mydnz? Çocuklar da doğal olarak anne-baba tarafından desteklenen becerlern gelştrmeye htyaç duymazlar, daha doğrusu duymuyor gb görünürler ama br gün anne-baba desteğn azalttığında o zaman büyük zorluklar yaşarlar Çünkü zamanın da gelşmeyen becerler sonradan kazanmak çn çok daha fazla emek harcamak gerekr. 5. sınıfa kadar okul ödevlernde destek alan br çocuk, 6. sınıfta artık büyüdün, derslernn sorumluluğu sana at denldğnde beklenlen sorumluluğu yerne getrmekte zorlanacaktır. Korumacı tutum sergleyen alelerde se varsayılan demokratk tutum adına çocukların tüm stekler ale tarafından doyurulur bu tp alede de yne çocuklarda özgüven sorunu görünmekle brlkte bu çocuklar güven eksklklern br çok yöntemle kamufle etmeye çalışırlar. Korumacı tutum serglemenn dğer ucunda se çocuktan sorumluluklarını yerne getrrken en y yapmasını beklemek bulunur. Her yen becer başta acemce olan grşmlerle başlar. Bu nedenle çocukların sorumlulukları öğrenrken zamana ve anne-babanın sabrına htyaçları vardır. Yemeğn kend başına yemeğe başladığında döküp saçması normaldr ya da bardağı taşırken elnden düşürmes Bu tp durumlarda annebabanın eleştrel davranması bırak dökeceksn, sen yapamazsın gb ger bldrmler vermes ya da daha hızlı sonuçlar stedkler çn kendlernn yapmaları sorumlulukların kazanılmasını engelleyeblr. Çocuğumuzdan beklentlermzn gerçekleşmes durumuna göre onun sorumluluklarını öğrendğn ya da öğrenmedğn düşünürüz. Her ebeveynn farklı beklentler olacaktır. Her çocuk aynı zamanda, aynı sorumluluğu alamaz. Çocukların kşlk özellkler, fzksel yapıları dkkate alınmalıdır. Burada öneml olan çocukların kend şn yaparken engellenmemesdr. Sık sık görürüz; br soru sorulduğunda çocuğun yerne cevap vermeye kalkan annebabaları İşte bu ve benzer davranışlar çocukta sorumluluk duygusu ve kşlk gelşmn olumsuz etkleyen ebeveyn tutumlarıdır. Her k grup alede ebeveynler araya grmedkçe çocuklar temel öz-bakım becerler dahl yaş dönem özellklerne uygun olarak almaları gereken br çok sorumluluğu alamazlar. Güvenl br sorumluluk anlayışı çn alelern önce kend çocuk yetştrme tutumlarını ncelemes gerekr. Bunun arkasından öz bakım becerlernden başlamak üzere yaşına uygun br şeklde çocuğun sorumlulukları arttırılmalıdır. Bu sorumluluklar cnsyet roller ve özgül gelşm özellklerne uygun verlmeldr. Çocuğun söz konusu sorumluluklarını yerne getreblmes çn K LULU M U seçenekler oluşturulmalı onun kşlğne de saygı göstererek karar SOR süreçlernde yer alması sağlanmalıdır. Yerne getrlen sorumluluklar çn takdr edlmel yerne getrmeye çalıştıklarında se çabası olumlu bçmde desteklenmeldr. Sorumlulukların alınması hçbr zaman kşlk savaşlarına dönüştürülmemel çocuğun stek ve yapablme gücüne uygun olmayan sorumluluklar dayatılmamalıdır. Yaşının üzernde verlen sorumluklar se çocuk çn örseleyc olablr ynelenen başarısızlıklar öz saygı konusunda yaralanmalara neden olablr. Br çocuğa sorumluluk verlrken neden verldğ kendsnden neler beklendğ başarısız olduğu zamanlarda se ne yapması gerektğ mutlaka anlatılmalıdır. Bütün bunlara rağmen sorumluluklar konusunda sıkıntılar yaşanıyorsa çocuğun ev dışı alanlardak sorumluluk anlayışı değerlendrlmeldr. Bazı çocuklarda evde sorumluluk almazken okulda almakta ya da tam ters olmaktadır. Bu nedenle çocuğun sorumluluk anlayışı çok yönlü değerlendrlp ona uygun manevralarla desteklenmeldr. 03
Sorumluluk Sahb Çocuklar Yetştrmek çn Anne ve Babalara Düşen Görevler Sorumlulukla İlgl Olumlu ve Olumsuz Kavramlar 04 Olumlu Olumsuz Başarı İstkrarsızlık Özdspln Plansızlık Önemsemek İhmal etmek İlg Özenmemek Sözünde Durmak Boş vermek Cddyet Hayal kırıklığı Cesaret Lakaytlık Dert Ednmek Duyarsızlık Umursamak Umursamamak Emn Önemsememek Dkkat Etme Güvenszlk İnanma Dağınıklık Ünlüler Ne Dyor? Dünyanın flan yernde br rahatsızlık varsa bana ne dememelyz. Böyle br rahatsızlık varsa tıpkı kend çmzde olmuş gb lglenmelyz. ATATÜRK Eğer herkes, brer fert olarak, kend vazfesn başarır, kend meslek ve sanatında gayret gösterrse, o zaman umumun refahı temn edlmş olacaktır. Goethe Herkes kend kapısının önünü temzlerse, her yer tertemz olur Anonm Her doğru, nsana br sorumluluk, her fırsat br zorunluluk ve sahp olduğu her şey de ona br görev yükler John D Rockefeller Jr Çok az şey, br nsana sorumluluk vermek ve ona güvendğnz bell etmek kadar onun gelşmesne hzmet eder Booker T Washngton İnsan sadece sorumluluk üstlenerek zhnn sağlam ve dengel br şeklde gelştreblr. John DEWEY Sorumluluk: kendn olgun ve büyük hsseden nsanların br büyüme aşaması. Berat Tonga Vazfesn yerne getrmemş olanın vcdan yarasına ne mazeretn devası, ne lacın şfası deva getremez. Mevlana Sorumluluk, büyük olmanın bedeldr. Enston CHURCHIL İnsan, yaşadığı sorunlardan dolayı çevresn suçlamaktan vazgeçmel. Dnsel ve ahlak değerler çerçevesnde rade gücünü ve sorumluluk duygusunu arttırmak çn çalışmalıdır. Albert SCHWEİTZER Çocuğunuz sznle şbrlğ yapsa da yapmasa da koşulsuz sevg göstern. onu sevdğnz ve onun szn çn öneml olduğunu hssettrn, unutmayın k blnçl sevg ve sevecenlk, çocuklarda şımarıklığa yol açmaz. Çocuğunuzun sze bağımlı olduğunu düşünüyorsanız koruyucu tutumunuzu değştrn. Sürekl sorumsuz davranan çocuklar, anne babaları tarafından sorumlu davranmalarına zn verlmeyen çocuklardır. Çocuğunuzun kend davranışlarının sorumluluğunu almasına ve y gtmeyen davranışlarını değştrmesne fırsat vern. Çocuğunuzun yaşına uygun sorumluluklar lstes hazırlayın. Sorumluluğunu üstlenmek stedğ şler bu lsteden seçmesne fırsat vern ve onun doğru kararlar verebleceğne olan güvennz koruyun. Bu lsteden seçm yapması konusunda onu zorlarsanız ya da yapacağı şler sz seçersenz sorumluluk duygusunu gelştrmenz zorlaşır Ev le lgl sorumlulukları çocuklarınız arasında paylaştırırken adl olun. Bunun en y yolu şlern sırayla yapılmasıdır. Çocuğun kırıp dökmesnn ve yaşadığı olumsuz deneymlern öğrenmenn gerekl şartı olduğunu unutmayın. Çocuğunuzun yaptığı yanlış seçmlern (hayatını tehlkeye atmadıkça) sonuçlarını yaşamasına zn vern k onlardan bazı dersler çıkarablsn. Çocuğunuza yardım edeym derken, onun sorumluluğunun gelşmesn engelleyebleceğnz unutmayın. Eğer şn nasıl yapılableceğn blmyorsa ona şn nasıl yapılacağını göstern. Çocuğunuza uygun model oluşturun. Çünkü sorumluluk kazandırmak stedğnz halde szn sorumluluklarınızı yerne getrmemenz onu olumsuz etkleyecektr. İşe yaramayan nanç ve davranışlarınızı değştrmeye stekl olun. Çocuğunuz sorumluluklarını yerne getrmedğ zaman ne gb ceza veya yaptırımlarla karşılaşableceğn söylemek yerne şn btrdğnde onu manev yönden destekleyerek (afern, çok güzel oldu, teşekkür ederm gb) güven duygusunun ve sorumluluk blncnn gelşmesn sağlayın.( Bluesten,2000) Çocuğunuzun kasıtlı olarak sorumluluklarını reddettğn ya da hmal ettğn düşünüyorsanız davranışlarının sonuçlarına katlanmasına engel olmayın. (Olaylar doğal ve mantıksal sonuçlar) Çok küçük yaşlardan tbaren kend şn kend yapmasına fırsat vern yapamazsın, şmd dökeceksn, ya da o daha çok küçük gb fadelerden sakının Çocuğunuzdan hçbr zaman szn kadar sorumlu olmasını beklemeyn. Sorumluluk Eğtmnde Dkkat Edlecek Noktalar Çocuğun yaşma ve gelşm düzeyne uygun görev ve sorumluluklar vern, başarması çn onu destekleyn. Çocuğun şlern yapıp yapmadığını kontrol edn, yapmadığında da uygun dlle hatırlatın; gerekrse göreceğ yerlere notlar asın. Çocuğunuz çok düzenszse günlük zaman çzelges yaparak gününü plânlamasını öğretn. Çocuklarınız arasında ş.bölümü yaparken adl olmaya gayret göstern. Çocuğunuz verdğnz görev yerne getrdğnde onu takdr edn. Çocuğunuz ş yaparken ağırdan alıyorsa bell br süre vererek, bu ş yerne getrmesn bu zamanla sınırlayın. Ev şlerne yardım etmeye başlayan br çocuk, başlangıçta mükemmel br performans gösteremeyeblr; bu normal karşılanmalı ve zamanla daha y duruma geleceğ düşünülmeldr. Çocuğa kend kendne yetmey ve kendn yönetmey öğretn. Çocuğun seçm yapmasına zn vern. Gerektğnde onu görev ve sorumluluklarıyla baş başa bırakın. Sorunları onun adına çözmeyn, sorunu çözmesne fırsat vern k kend sorumluluğunun farkına varsın. 05
Sorumsuz Çocuk Yetştrmek İsteyenlere Önerler Örnek Olay Onun adına yalan söyleyn. Onun davranışları çn mazeretler üretn. Onun hatalarının bedeln sz ödeyn; Onun yerne nsanlardan sz özür dleyn. Bzzat kendnz sorumluluk, kararlılık ve söyledklern yerne getrme konusunda eksklkler göstererek y br model olun. Çocuğunuz hatalı olduğunda hatasının kabullenmeyn, reddedn. Daha fazla çatışma oluşturmamak çn kabul edlmez davranışlarını affedn, hoşgörün. Nasıl olsa szn yapmanız daha kolay, onun yerne evdek şlern sz yapın. Bu sefer çok cddym sözünü sıklıkla kullanın. AHMET'İN LİSTESİ Yed yaşındak Ahmet annesnn kendsne verdğ şler yerne getrmek yerne yapableceğ bnlerce başka lgnç ş buluyordu: Yatağını düzelteceğne tahta bloklardan uçak yapıyordu. Çöpü dışarı taşımak yerne televzyon zlyordu. Çamaşırları sepete kaldıracağına camda snek avlıyordu. Annes, Ahmet bu sabah okula gtmeden yatağını düzeltmemşsn, sana kaç defa yatağını toplamanı söylemem gerekyor?" dye söylendğnde Ahmet amaçsız bçmde "Ne bleym?" dye karşılık veryordu. Aslında bu denl sorun yapacak ne vardı br türlü anlamıyordu. Nasıl olsa akşam olduğunda yne yatacaktı. O zaman yatağı düzeltmenn anlamı neyd? Nhayet, Ahmet'n anne babası oğullarının sorumluklarından kaçması konusunu görüşmek üzere br toplantı yapmaya karar verdler. Çünkü onlar Ahmet'e, yed yaşındak br çocuğun yapableceklernden daha fazla sorumluluk vermedklern düşünüyorlardı. Toplantıda, Ahmet'n yapması gereken şler akılcı br bçmde sıralayan br lste yaptılar. Ertes gün, lstey Ahmet'e gösterdler. "Ahmet; bu lste yapman gereken şler hatırlaman çn hazırlandı" dedler. "Senn bu şler yapmayı stemen kolaylaştırmak çn yen br kuralımız var: İşler yaptıkça yanma br şaret koyacaksın, heps btnce de gelp kmzden brne haber vereceksn. Bz sorumluluklarının düzgün br bçmde yapılıp yapılmadığına bakacağız, eğer yapılmışsa kend stedğn yapmakta serbest olacaksın." Ahmet, "Yan okuldan sonra eğer bu şler yerne getrememşsem çıkıp oynayamayacak mıyım?" dye şüphel br bçmde bu yen sstem sorguladı. "Bu lste bunu mu gösteryor yan?" Annes sıcak, ancak kararlı br bçmde "Evet Ahmet!" ded. "Bu şler btrdğn zaman çıkıp oynayableceksn. Senn bu lstey sevmemen anlayışla karşılıyoruz. Ancak bu kural değşmeyecek. Okuldan sonra arkadaşlarınla oynaman, televzyon zlemen ya da stedğn herhang br başka şey yapablmen çn bu sorumluluklarını yerne getrmen gerekyor." Ahmet, derhal salonu terk edp neredeyse k saat boyunca odasına kapandı. Zaman zaman odasının kapısını açıp anne babasına karşı çıkan sözler söylüyor, daha sonra tekrar kapatıyordu. Ancak anne babası sükûnetlern korudular. Daha sonrak günlerde Ahmet yavaş yavaş sorumluklarını yerne getrmeye başladı. Hatta bunu yaparken neşelenyordu ble. Çünkü sorumluklarını yerne getrdğ zaman kend steklern yapablyordu. Bu da ona br tür ödül gb gelyordu. Anne babası da bu konuda çok sevnçlydler. Çünkü verdkler kararın uygulanması konusunda hçbr şeklde tavz vermedkler ve oğullarının öfkel tepklerne kapılmadıkları gb artık Ahmet'n de sorumluklarını güzel br şeklde taşıdığını görüyorlardı Çzglerle Sorumluluk Çocuğa, yaşına uygun sorumluluklar vern Al, yolda önümüzü daha y göreblmemz çn arabamızı yıkar mısın? Çocuğa, yaşına uygun sorumluluklar vern Gülay, bugün kahvaltı sofrasını sen kaldırablr msn? Br paket makarna, br ekmek ve br ltre süte htyacımız var. Sence parayı cüzdanda mı taşımam daha emnyetl, yoksa cebmde m? 06 Ayşe, odanın daha güzel görünmes ve senn daha rahat edeblmen çn stersen oyuncaklarını brlkte toparlayalım. Ahmet, gradrobun vdaları çıkmış. Tornavdayla onları sıkıştırır mısın? Cevdet, lütfen, bu fıstıkları herkese eşt mktarda düşecek şeklde paylaştır. Sorunu Önlemek İçn Mesela Neler Yapılablr Mesela Neler Yapmalı Mesela Neler Yapmamalı Sorunu Önlemek İçn Neler Yapılablr? MESELÂ 1. Mantıklı hedefler belrleyn: Ales Ahmet'n fzksel özellklern dkkate alarak onun özellklerne uygun sorumluluklar verd. 2. Çocuğun kend yardımcı rolünü anlamasını sağlayın: Ahmet'n durumundak br çocuk, alesnn ona verdğ sorumlulukların öneml olduğunu ve evdek ş yükünü hafflettğn anladığında alesne daha stekl yardım edecektr. 3. Düzenl olma konusunda ona örnek olun: Ahmet'n alesnn düzensz olduğunu düşüneblyor musunuz? Anne babası boş bardakları ortalıkta bırakmış, brkaç günlük bulaşık mutfakta... Acaba Ahmet kendsne verlen sorumlulukları yerne getrr m? 4. Temzlğ övün: Ahmet krl çamaşırlarını çamaşır sepetne attığında ales onu övmektedr. Bu övgünün Ahmet' teşvk ettğn duyduk. 07
SORU - CEVAPLAR 5. Eşyaları temz tutmasını alışkanlık hâlne getrn: Ahmet'n ales temzlk alışkanlığını br ceza gb kullanmıyor, böylece Ahmet'n, temzlğ düzenl olarak yapılması gereken br eylem şeklnde algılamasını sağlamaya çalışıyorlar. 6. Sahp olduğunuz eşyaları değerlendrn: Düzenl olarak htyaç duyulmayan eşyaları bell aralıklarla htyacı olanlara vereblrsnz. Ahmet'n dünyası kalabalık değl, sade olunca daha br rahatlamış... 7. İş lstes: Yapılacak şler sürekl çocuğunuza hatırlatmak yerne ş lsteler kullanablrsnz. Kahvaltıdan önce yapılması gerekenler, okuldan dönünce yapılacaklar vb. sınıflamalar yapablrsnz. Örneğn Ahmet kahvaltıdan önce yatağını düzeltmek, sabah temzlğn yapmak ve gynp kahvaltıya gelmek zorunda... 8. Sorumlulukları yerne getrdğ zaman çocuğunuzun bu davranışını övün: Ahmet yaptığı şn takdr edlmesnden çok mutlu olduğunu ve evde sürekl sorumluluk almak stedğn söylüyor. Ne Yapmalı? 08 1. "Düzen kutusu" kullanın: Çocuğunuzun etrafta bıraktığı eşyaları ve oyuncakları br kutuda brktrn. Hafta sonu bunu çocuğunuza verp belrttğnz sürede yerleştrmesn steyn. Duyduğumuza göre Ahmet'e ales her hafta sonu düzen kutusu veryormuş. Ahmet eşyalarını yerleştrmeden stedklern yapamıyormuş. 2. Temzlk kuralları koyun: Örneğn; Ahmet yen br oyuncakla oynamak çn esksn kaldırmak zorunda. Kurallardan br de bulaşıklarını mutfağa götürmek. 3. Dağınıklık baş gösterdğ zaman, ş lstes kullanın: Ahmet zaman zaman sorumluluklarını unutuyor. Ales ona yardımcı olmak çn ş lstelern yenden hazırlayıp Ahmet'e veryorlar. 4. Yapmadıkları yerne yaptıklarını vurgulayın: "Ahmet yatağını toplaman ne kadar güzel, yerdek kağıtları da çöpe attığında her şey mükemmel olacak" demey hç denednz m? 5. Çocuğunuzu, davranışlarından ayrı olarak ele alın: Çocuğunuzun, yerne getrmedğ şeylern onu sevmenze engel olmayacağım blmeye htyacı vardır. "Sen çok sevyorum, ama etrafı dağıtman hç hoşuma gtmyor" derken onun davranışının sz rahatsız ettğn, fakat bunun onu sevmenze engel olmadığını vurgulamış olursunuz. 6 Onu ödüllendrn: "İşlern btrdğnde sokakta arkadaşlarınla oynayablrsn" dendğnde Ahmet havalara uçuyor. Ne Yapmamalı?. 1. Çocuğunuzu etketlemeyn: Alesnn Ahmet sorumluluklarını yerne getrmedğ zaman ona "tembel" dedklern duyduk. "Çocuğunuzu etketlemenz doğru değl, çünkü o sorumluluklarını yen öğrenyor" 2. Çocuğunuza aşırı yük yüklemeyn: Çocuğunuza yaşına uygun olmayan sorumluluklar yükledğnzde br süre sonra yapableceklern de yerne getrmemeye başlayacaktır. 3. Dağınıklık karşısında söylenmeyn ve kızmayın: Çocuk odayı dağıttığında sze hç yardımcı olmadığını ve haksızlığa uğradığınızı düşünüp kızablrsnz; ama unutulmaması gereken, söylenmenn şlern yoluna grmesn sağlamayacağıdır. Aksne çocuğunuz da sze kızıp küseblr. Yaptıklarının takdr edlmedğn düşünüp yaptıklarını da yapmamaya başlayablr. 4. Mükemmellk beklemeyn: İşlern szn yaptığınız mükemmellkte gerçekleşme htmal zayıftır. Onun br çocuk olduğunu ve ancak bu kadarını başarableceğn unutmayın. SORU: Oğluma yapması gereken şler br br düzene koyması çn nasıl yardımcı olablrm? CEVAP: Ev şler sayesnde çocuklar sorumluluk duygusu kazanır ve kend kendlerne yeterl hale gelrler. Ancak onun kaytarmasına zn verr ya da onun şlern sz yaparsanız, bu gerçekleşmez. Buzdolabının üzerne slneblr br yazı tahtası asın. Buraya oğlunuzun yapması gereken şlern br lstesn çıkarın. Tamamladığı her ş çn lsteye br şaret koyun. Br ya da k hafta sonra, çocuğunuzu kucaklayarak ve br NOT: Sen Sevyorum Kuponu vererek ödüllendrn. SORU: Ev şlern yapması karşılığında çocuğuma para ödemel mym? CEVAP: Çoğu uzman buna karşıdır. Ev şler bütün ale üyeler tarafından paylaşılması gerekl sorumluluklardır. Dğer br deyşle çocuklar bazı şeyler sadece o alenn br üyes oldukları çn yapmaları gerektğn öğrenmeldrler. Eğer brsne yaptığı br şn karşılığında para ödersenz ona şu mesajı verrsnz: "Bu ş yap ve para kazan. Bu ş yapmazsan para kazanamazsın." Ev şlernde buna benzer br seçm yapmak söz konusu değldr. Ev şlernden bütün ale sorumludur. Öte yandan, çocuklara esas şlern btrdkten sonra yaptıkları fazladan şler çn bazen para ödeneblr. Böylece evde yaptıkları her şn karşılığında para almayacaklarını öğrenrler. Ama aynı zamanda, ş ve para arasındak lşky de kavrarlar. SORU: Çocuğum mutfağı o kadar baştan savma toplayıp temzlyor k kendm yapmayı terch edyorum. Ne yapmalıyım? CEVAP: Çocuğun br ş NASIL yaptığı değl, bu sorumluluğa olan yaklaşımı önemldr. Önce kendnze şu soruyu sorun: "Çocuğuma bu ş nasıl yapması gerektğn öğrettm m?" Çoğu ev ş çn çocuk blmedğ bazı yen becerler kazanmak durumundadır. İş bast aşamalara bölün ve sonra her aşamayı nasıl yapacağını ona göstern. SORU: Çocuğuma onu takdr ettğm nasıl göstereblrm? CEVAP: Önce, bu soruyu sorduğunuz çn sz kutlarız. Hçbr şey anne babanın takdr ve övgüsünün yern tutamaz. Sıcak sözcükler ve sıkı sarılmalar sayesnde çocuğunuz onun yaptığı şler ve alenze yaptığı katkıyı takdr ettğnz anlar. "Yardımcı Aranıyor" İlânları Her hafta, çocuğunuzun üstesnden gelebleceğ ev şlernn br lstesn çıkarıp görünür br yere asın ve ona seçme fırsatı vern. Şmd brkaç örnek lân göreceksnz. Her lânın yapılması stenen ş tam olarak tanımladığına dkkat edn. "Yardımcı Aranıyor" kuponları kullanablrsnz. Eğer sz de çalışıyorsanız ve zamanınız sınırlı se kend öğle yemeğn hazırlamak, çöpü boşaltmak gb şlerde okul çağındak çocuğunuzun yardımına htyacınız olableceğn unutmayın. Bu normaldr. Çocuğunuza, aynı szn gb, onun da bazı şler yapmasının öneml olduğunu açıklayın. Eğer bazı şlerle lgl karar verme sürecne çocuğunuzu da katarsanız, programınız daha başarılı olur. Şmd sze bu sürec daha eğlencel hale getrmenz çn 3 öner sunuyoruz. YARDIMCI ARANIYOR Sofra Kurucu Eleman - Kahvaltı ve akşam yemeğ çn sofraya düzgün br şeklde örtü serecek, tabakları, çatal, bıçak ve kaşıkları ve peçeteler yerleştrecek, YARDIMCI ARANIYOR Toz Avcısı - Temz bez ve moblya clâsı kullanarak her cumartes günü salon, yemek odası ve oturma odasındak bütün masa, sehpa ve sandalyelern tozunu alacak. YARDIMCI ARANIYOR Çöp Boşaltıcı Eleman - Her akşam yemekten sonra mutfağın çöpünü dışarıdak büyük çöp bdonuna boşaltacak Çöp kamyonunun gelmesnden br gün öne de, dğer çöp kutularını dışarıdak bdona boşaltacak. 09
Ana babaların Blmek İstedkler DÜNYAYI KURTARMAK Sorular & Cevaplar Ev şler her alenn günlük hayatının br parçasıdır. Bu günlük sorumluluklar sayesnde aleler düzenl br hayat sürdürmey başarırlar. Ne yazık k, bu sorumluluklarla lgl sorunlar da çoğu alenn hayatının br parçası halne gelmştr. Eğer çocuğunuzdan bazı ev şlern yapmasını stedysenz sz de mutlaka bu tür sorunlar yaşamışsınızdır. Şmd annebabaların bu konuda sık sık sordukları bazı sorulara br göz atacağız. Cevaplarını szn de merak edeceğnz sanıyoruz: Adam, br haftanın yorgunluğundan sonra pazar sabahı kalktığında bütün haftanın yorgunluğunu çıkarmak çn elne gazetesn aldı ve bütün gün msknlk yapıp evde oturacağını düşündü. Tam bunları düşünürken oğlu koşarak geld ve snemaya ne zaman gdeceklern sordu. Baba oğluna söz vermşt bu hafta sonu snemaya gdlecekt ama hç dışarıya çıkmak stemedğnden br bahane uydurması gerekyordu sonra gazetenn promosyon olarak dağıttığı dünya hartası gözüne lşt. Önce dünya hartasını küçük parçalara ayırdı ve oğluna eğer bu hartayı düzelteblrsen sen snemaya götüreceğm ded. Sonra düşündü; oh be kurtuldum en y coğrafya profesörünü ble getrsen bu hartayı akşama kadar düzeltemez. Aradan on dakka geçtkten sonra oğlu babasının yanına koşarak geld ve baba hartayı düzelttm artık snemaya gdeblrz ded. Adam önce nanamadı ve görmek sted. Gördüğünde de halen hayretler çndeyd ve bunu nasıl yaptığını sordu. Çocuk; bana verdğn hartanın arkasında br nsan vardı. Sonra ekled: İNSANI DÜZELTTİĞİM ZAMAN DÜNYA KENDİLİĞİNDEN DÜZELDİ. OLMAYACAK SORU: On br yaşındak kızıma yapması gereken şler sürekl hatırlatıyorum. Ama o, hem bunları, hem de ödevlern ve dğer sorumluluklarını yapmayı sürekl olarak ertelyor. CEVAP: Kızınız galba zamanını ayarlamayı beceremyor. Bunu ona bast ve eğlencel br şeklde öğretmek mümkün. Br tablo kullanın. Kızınız buraya o gün çn yapması gereken şler ve arkadaşları le oynamak, okumak, sevdğ br TV programını zlemek gb boş zamanında yapmak stedğ şeyler yazsın. Bunları yazarken, eğer zamanını y planlarsa stedğ her şey yapableceğn görecektr. Ev şler le lgl sorumluluklarını, egzerszlern ve ödevlern vaktnde yaptığı zaman onu ödüllendrmenz çok önemldr. Ona güzel sözler söyleyeblr, sımsıkı kucaklayablr hatta br NOT: Sen Sevyorum Kuponu vereblrsnz. 10 SORU: On yaşındak oğlum odasını toplamayı reddedyor. Yardım edeblr msnz? CEVAP: On yaşındak br çocuktan odasını toplamasını beklemek normaldr. Ama acaba sz bunu nasıl yapması gerektğn ona öğrettnz m? Bunu yaparken ona bazı pratk yollar gösteryor musunuz? Daha da önemls, odasını topladığı zaman onu ödüllendryor musunuz? Eğer sznle şbrlğ yapmıyorsa onunla br sözleşme mzalamanız şe yarayablr. SORU: Kaç yaşına geldğ zaman çocuğumdan bast ev şlern yapmasını stemelym? CEVAP: Eğer bunun çn ergenlk çağına kadar beklersenz, çocuğunuz ev şler konusunda çok steksz davranır. Sorumluluk duygusu çocuklara erken yaşlarda verlmeldr. Üç yaşındak br çocuk ble oyuncaklarını toplamak, masadan kend tabağını kaldırmak, bebek çn temz br bez getrmek, arabanın yıkanmasına veya ççeklern sulanmasına yardım etmek gb bast ev şlern yapablr. Sorumluluklarını YAPMAYAN nsanlar Br gün br ççek hç kmse sorumluluklarını yapmıyor dye çok üzülüyormuş. Arkadaşlarına dönüp: - Şu etrafın halne baksanıza çok krl. Hç kmse sorumluluğunu yerne getrp etrafı temzlemyor. Herkes brazcık evnn önündek çöpler toplasa sorumluluğunu yerne getrmş olur. Arkadaşları ççeğe dönüp: - Bence de dye bağırmışlar. Bu olaya br çözüm bulmalıyız demşler. O sırada ççeklern önünden geçen kız onların ne dedklern duymuş. Ççekler olan btene çok şaşırmışlar. Hemen kıza dönüp: - Sen anlattıklarımızı duyablyor musun? demşler. Kız ççeklere dönüp: - Benm adım Elf. Szler tab k duyablyorum. Bende bu durumdan memnun değlm.insanlar artık şlerne ble gtmemeye karar verdler,ded.bundan brkaç gün sonra htyaçlarını karşılamak çn markete gttklernde market açık değld. Çünkü markettek çalışanlar sorumluluklarını yapmıyorlardı. Başka htyaçlarını karşılamak çn başka yerlere gttklernde yne böyle oluyordu. Elf gdp dğer nsanlara bunun kötü olduğunu ve herkesn sorumluluklarını yapması gerektğn söylemş.insanlar bu yaptıklarına çok pşman olup çok üzülmüşler ve artık bütün sorumluluklarını yapacaklarına söz vermşler. Artık çok mutlu ve temz br yaşam sürmüşler. Ççekler ve Elf'e çok teşekkür etmşler ve bu sorunda ortadan kalkmış. 11
AĞAT DİKEN İHTİYAR HASTA OLARAK SATILAN AT Harun Reşt le İhtyar Harun Reşt Vezr Ie brikte tedbi kıyafet doiaşırken bahçesnde hurma fdaniarı dken br htyar görür. SeIam verr ve araiarında şu konuşma geçer: - KoIay geisn, ne yapıyorsun böyie? - Hurma fdaniarı dkyorum. - Pek bu dktğn hurma fdaniarı ne zamana kadar büyür ve meyve vermeye başiar? - Km bir beik on, beik yrm sene sonra yetşr ve meyve vermeye başiar. - Pek oniarın meyveiern görebiecekmsn? - Bu yaşiı haimie beik göremem. Ama bzden öncekiern dktkier ağaçiarın meyveiern bz yedk. Bz de bzden sonrakiern stfadeier çn bu hurma fdaniarını dkyoruz. Bu cevap Harun Reşdn hoşuna gder ve br kese aitın verr. İhtyar, AIIaha hamdeder ve: - Dktğm ağaçiar hemen meyve verd. Bu söz üzerne Harun Reşd br kese daha aitın verr ve htyar yne AIIaha hamdeder ve: - Herkesn dktğ meyve ağaçiarı yıida br defa mahsüi verr, benm dktğm fdan hem hemen meyve verd hemde senede k defa ürün vermeye başiadı. OsmanIıIarın lk ŞeyhüIsIamı MoIIa Fenar (1350-1431) ŞeyhüIsIam olmadan önce Bursa kadısı d. Onun kadılığı sırasında br adam pazardan br at satın aidı. Fakat aiış-verşn hemen arkasından atın hasta olduğunu fark ett. Ger vermes gerekyordu, ama satın aldığı adamı zorluk çıkartır, atın hastalığını kabul etmez dye önce kadıya gdp resm kanaldan ş sağlama bağlamak sted. Mahkemeye gttğnde kadıyı (MoIIa Fenar) yernde bulamadı. İşn ertes güne bıraktı. Fakat at o gece öldü. Adam ertes gün olanları kadıya anlattı, mağdur olduğunu, ne yapması gerektğn sordu. MoIIa Fenar Senn zararını ben ödeyeceğm ded. Adam hayretle kadıya baktı, Nçn sz ödeyeceksnz, konuyla hçbr lgnz ve suçunuz yok k ded. MoIIa Fenar, Evet öyle görünüyor ama aslında benm de suçum büyük. Eğer sen dün makamıma geldğnde ben yermde olsaydım, olaya müdahale eder, atı ger verdrr, paranı ade ettrrdm. At da sahbnn elnde ölmüş olurdu. Bu mkân şmd yok olmuştur. Senn zararına benm makamımda bulunmamam sebep olduğu çn zararını ben ödeyeceğm ded ve öded. HAMALLIK YAPAN HALİFE Halfe Hazret- Ömer br gece şehr dolaşırken, br evden çocukları k gündür aç olan annenn feryadını duyar. 12 Yavrularım, Allah szn hakkınızı Ömer'den sorsun! Bu sözü şten halfe kapının Önünde ttremeye başlar. İçerye seslenr: Ömer'den ne styorsun? Sen ne soruyorsun, dost musun, düşman mısın? Allah çn, dost olarak soruyorum. Ömer'den şunu styorum: Bu çocukların babasını askere gönderd. İk gündür çocuklarım aç, ocağım üzerne tencere koydum, suyu karıştırıyorum. Yemek pşryorum dye onları avutuyorum. Dün uyutmuştum. Ama bugün açlıktan uyuyamıyorlar. Brbrlerne sarılmış halde sızlanıp duruyorlar. Pek, Ömer'e haber verdn m? Ney haber vereym? Adamlarımızı askere almayı blyor da, gerdek çocukların durumunu hç düşünmüyor mu? İnsanlara baş olmak, başa belâ olmak mıdır? Hazret-1 Ömer ağlayarak evne koşar. Arkasına br çuval un elne br teneke yağ alıp kadının evne gelrken karşısına sahabelerden br zat çıkar. Ey mü'mnlern Emr, bu ne hal, nereye koşuyorsun? Ver şu tenekey ben taşıyayım. Yok vermem, bunlar Ömer'n günahlarıdır. Bugün yükümü alırsın ama, yarın Allah'ın huzurunda günahlarımı alamazsın. Bırak da ben taşıyayım. Eve grp çuvaldan braz un çıkarır, tencereye koyar. Sönmek üzere olan ateş üflerken sakalının br tarafı haffçe yanar. Un çorbası pşrp çocukların kamını güzelce doyurur. Çocukların annesne de: Yarın mutlaka Halfe'y göreceksn der. Kadın tanımadığı bu yabancı adamın yaptığı ylklerden dolayı, son derece memnun olur. Evden çıkarken arkasından söyle konuşur: Allah Ömer'n yerne başımıza sen geçrsn. Halfe Ömer hç sesn çıkarmadan oradan ayrılır. Sabahleyn kadın halfenn yanına gder; bakar k kendsne çorba pşren zat, Halfelk makamında oturmaktadır. O zaman özür dlemeye başlar: Kusura bakma Ya Ömer, akşam canımın acısından sze acı söyledm, sz ncttm. Hayır sen vazfen yaptın. Ömer suçludur. Asıl sz hakkınızı helâl edn... İşte onlar böyleyd... Hkaye Yaşlı adam, şehr çndek br sokakta ağır adımlarla yürüyordu, ara sıra dnlenp tekrar lerlyordu. Gençlk yıllarında tamamen düz zannettğ bu yolun haff br yokuş olduğunu son yıllarda anlamış htyarlığı kabul etmşt. Adamcağız braz sonra anden durdu. Gözler, br tekerlekl sandalyey tmeye çalışan küçük br kıza takılmıştı. Hem de yukarı tyordu. İhtyar adama göre, sandalyenn boş olması lâzımdı ama yanına gdnce şaşkına döndü. Sandalyede, felçl olduğu anlaşılan ve hç kımıldamadan duran br adam vardı. Yaşlı adam, küçük kızla konuşmaya başladı. Sandalyede oturan, brck babasıydı. Annesyle brlkte onu gezdrrlerken, kadıncağız br anda fenalaşmış, aceleyle en yakın eczaneye koşmuştu. Babası da elbette, küçük kıza kalmıştı. İhtyar adam; kızın hâlâ sandalyey ttğn görünce: - Benm melek yavrum! dye seslend. Senn gücün onu tmeye yetmez! Küçük kız: - Bunu ben de blyorum! dye atıldı ama babam çn, br şeyler yapmalıyım. - Pek, ded htyar. Mademk blyorsun, o zaman tme! Küçük kız : - Babam çn br şey yapmam gerekr, dye tekrarladı. Onun sandalyesn temesem de, gerye doğru kaymasını engellerm ya! Yolun Kenarına Dken Eken Adam Adamın br, kend arazsnn sınırını bell etmek çn yol kenarına dkenl çalı dkmş. Çalı gün geçtkçe büyüyormuş. Çalı büyür de dkenle durur mu? Onlar da büyüyormuş zamanla dkenl çalı yola yayılmaya başlamış. Yol zaten çok darmış.insanlar yoldan geçerken zorlanmaya başlamışlar. Dkenler canlarını acıtıyormuş. Gelp geçenler adama, Bu çalıyı sök! İnsanları rahatsız edyor. dyorlarmış. Fakat adam hç oralı olmuyormuş. Çünkü çalıyı sökmek dkmekten daha zormuş. Br gün, herkesn saygı duyduğu blge br kş oradan geçerken adama, Bu dkenl çalıyı mutlaka sök! dye tembhlemş. Adam traz etmemş. Tamam, mutlaka sökeceğm. demş. Fakat bu ş durmadan ertelyormuş. Ha bugün, ha yarın, ha ertes gün derken dkenler gttkçe büyüyüp sertleşyor. İnsanların canını daha da acıtıyormuş. Günler sonra blgenn yolu yne dken eken adamın evnn yakınına düşmüş. Yoldan geçerken çalıların hala sökülmedğn görmüş. Dkenler sökmeye üşenen adama şöyle seslenmş: Ey sözünde durmayan adam! Sök şu dkenler, bu ş erteleyp durma! Adam yne traz etmemş. Efendm, oldukça bol zamanımız var. Bu gün olmazsa yarın ve ya başka br gün bu ş mutlaka yapacağım. demş. Adamın bu sözler üzerne blge, Sen hep yarın dyerek şn ertelyorsun. O dkenler her geçen gün büyüyüp güçlenyor. Oysa senn gücün azalıyor. Br ş bugüne atse bugün yapılır. Yarına bırakırsan şler büyür, sorun olmaya başlar. Sorumluluğunu bl, dkenlern boyu sen aşmadan onları temzle! demş. 13
HERKES, HERHANGİ BİRİ, BİRİSİ VE HİÇ KİMSE TAVSİYE KİTAPLAR - Veller İçn Bu hkâye dört kş hakkındadır Bunların smler; herkes, herhang br, brs ve hç kmse d Yapılması gereken öneml br ş vardı Herkes n yapması stenmşt Herkes, brs nn o ş yapacağından emnd Herhang br yapablrd ama hç kmse yapmadı Brs çok kızdı çünkü bu herkes n şyd Herkes herhang br nn yapacağını düşünmüştü Herhang br yapablrd ama Hç kmse herkes n yapmayacağını anlamamıştı Küçük Ağaç ın Eğtm Forrest Carter Say Yayınları Egemenlk ve güç tutkusu peşnde koşan Beyaz Adam'ın acımasızca yok ettğ Çerok'lere thaf edlen bu ktap, nsanı 'umursayan', acılarını 'paylaşan', yaşamın bütünsellğn 'savunan' br kültürün mesajı... Evrensel dostluk ve barışın hkâyes... İnsan duyarlılığın görkeml drenş... Yüzeysel ve mekank lşklern hakm olduğu günümüzde, ytrlen değerlere saygı duruşunda bulunma denemes... Haluk Yavuzer Remz Ktabev Ktabın temel amacı, çocuklarıyla sağlıklı br letşm kurablmeler çn, anne-babalara yol göstermektedr. Bu amaçla, ktapta, anne-babaların günlük hayatta karşılaştıkları eğtm ve letşm sorunlarının çözümüne yönelk pratk önerlere yer verlmştr, yapılan pedagojk hatalar, olması gereken doğrularla brlkte ele alınmış, okumayı kolaylaştırmak çn, her konu resmlerle desteklenmştr. ş İ v E Ev İş Çocuk Eğtm El Ktabı Ev ş İ 14 TAVSİYE KİTAPLAR - Öğrencler İçn 15 Ev İş E v İ ş Ev İş Bu İş Görevn Unutan Saat Yumurta le Gelen Sorumluluk Sorumluluk Blnc +7 Yaş / Davranış Kazandırıcı Hkayeler Hatce Blc Nesl Yayınları Kamelya Medha İnan Morpa Kültür Yayınları Gökkuşağı dostluğu Sorumluluk Ağustos Böceğ ve Karınca Seda Pakkan Bleşm Yayınları Rta Emmett Karyer Yayınları Senn Tekerleğn her dlmne değşk br ev şn yazın. Hem tekerleğ, hem de oku kesn. Brbrne İlştrn. (ş ruletn daha sağlam br hale getrmek İçn onu br kartona yapıştırablrsnz,)
16