Sayfa 1 / 254. PDF By MKP

KONU 1.1.1 SEYĐR GENEL TANIMLAR KONU 1.1.2 DÜNYA KOORDĐNAT SĐSTEMĐ VE TANIMLAR KONU 1.1.3 SEYĐRĐN ELEMANLARI KONU 1.1.4 DENĐZ HARĐTALARI VE KULLANILMASI KONU 1.1.5 HARĐTA PROJEKSĐYONLARI KONU 1.1.6 HARĐTA KATALOGLARI VE FOLYO SĐSTEMLERĐ KONU 1.1.7 HARĐTADA MEVKĐ BULMA, ROTA ÇĐZME, MESAFE ÖLÇME, DĐĞER HARĐTAYA NAKLETME VE HARĐTA DÜZELTMELERĐ KONU 1.1.8 HARĐTA ĐKMAL HURDA FESĐH ĐŞLEMLERĐ KONU 1.1.9 FENERLER KONU 1.1.10 ŞAMANDRALAR KONU 1.1.11 MAGNETĐK PUSULA KONU 1.1.12 MAGNETĐK PUSULA HATALARI VE CDMVT KAĐDESĐ KONU 1.1.13 PBS KONU 1.1.14 CAYRO PUSULA KONU 1.1.15 MAGNETĐK PUSULA TASHĐHĐ KONU 1.1.16 SEYĐR ALETLERĐ KONU 1.1.17 SEXTANT KONU 1.1.18 MED-CEZĐR KONU 1.1.19 PAREKETE SEYRĐ KONU 1.1.20 KILAVUZ SEYRĐ KONU 1.1.21 SEYĐR PLANLAMASI KONU 1.1.22 DENĐZDE ÇATIŞMAYI ÖNLEME TÜZÜĞÜ KONU 1.1.23 NĐSBĐ HAREKET KONU 1.1.24 AKINTI SEYRĐ KONU 1.1.25 RÜZGAR PROBLEMLERĐ KONU 1.1.26 SEYĐR TĐMĐ KONU 1.1.27 DEMĐR YERĐNE ĐNĐŞ KONU 1.1.28 SEYĐR ĐŞARET GÖREVLERĐ KONU 1.1.29 ZAMAN VE ZAMAN ÇEŞĐTLERĐ KONU 1.1.30 NOTĐK ALMANAK KONU 1.1.31 GÜNEŞ/AY'IN DOĞUŞ/BATIŞ HESABI KONU 1.1.32 RASADĐ ĐRTĐFA KONU 1.1.33 ASTRONOMĐ SEYRĐ KONU 1.1.34 UFUK SĐSTEMĐ KOORDĐNATLARI KONU 1.1.35 ASTRONOMĐ SEYĐR ÜÇGENĐ KONU 1.1.36 GÖK CĐSĐMLERĐNĐN TANINMASI KONU 1.1.37 HC HESABĐ ĐRTĐFA DEĞERĐNĐN BULUNMASI KONU 1.1.38 MERĐDYEN GEÇĐŞTE ARZ TUL TAYĐNĐ KONU 1.1.39 ASTRONOMĐ SEYRĐNDE FĐX MEVKĐ KONU 1.1.40 ELEKTRONĐK SEYĐR KONU 1.1.41 SEYĐR MATEMATĐĞĐ VE CETVELLERĐ KONU 1.1.42 SEYĐR ÇEŞĐTLERĐ KONU 1.1.43 CAN SALI SEYRĐ Sayfa 1 / 254

1 SEYĐRĐN TANIMI : SEYĐR KĐTABI Seyir; Bir vasıtayı bir mevkiden diğer bir mevkiye emniyet ve selametle, Uluslararası Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü kurallarına uygun olarak götürmek ve geminin herhangi bir zamandaki mevkiini doğru olarak tayin etmek, geminin emniyetle seferini tamamlaması için bilinmesi gereken metot ve kurallardan bahseden bir ilimdir. 2. SEYĐRĐN AMACI : Đstenen her an için yer yüzeyi üzerinde mevkiinin, yönün ve bir mevkiden diğer bir mevkiye olan mesafenin hesaplanmasıdır. Seyrin amacını kapsayan aşağıdaki üç eleman, seyrin elamanları olarak tanımlanır. Bunlar sırasıyla; 1. MEVKĐ 2. YÖN 3. MESAFE dir. 3. SEYRĐN TARĐHÇESĐ : Đnsanların suya karşı ilgisi cisimlerin suda yüzdüğünün görülmesi ile başlamıştır. Bu cisimlere binmeyi denemiş ve batmadığını öğrenmiş cisimleri yönlendirmeyi başarmasıyla birlikte seyir başlamıştır. Yaklaşık olarak 6000 yıl öncesine dayanır. Bir sanat olan seyri bilim haline getirmişler ve kısmen başarılı olmuşlardır. Bu gün seyir bütünüyle bilim değilse de bilimden ayırt edilemez duruma gelmiştir. Bu gün kullanılan güneş sistemi teorisi kabul edilen ilk deniz almanağı bundan 100 yıl önce Đngiliz Kaptan James COOK tarafından bulundu ve Astronomlar tarafından bu günkü hale getirildi. Bu gün ise birçok elektronik seyir yardımcılarının ilavesiyle uydu seyir sistemleri ve computerler devreye girmiş durumdadır. 4. SEYĐR ÇEŞĐTLERĐ : A. MEVKĐ BULMA ESASINA GÖRE : Adını seyrin ana amacını oluşturan mevkii elamanını bulmaktan alan beş seyir yöntemi vardır. 1. Kılavuz seyri : Dünya üzerinde yeri kesinlikle bilinen kara maddelerinden, seyir yardımcılarından veya iskandillerden yararlanılarak yapılan seyir türüdür. 2. Parakete seyri : Belirli bir mevkiden hareketten sonra Yön, Sürat ve Zamandan yararlanılarak yapılan seyir türüdür. Bu yöntemle bulunan mevkiye parakete hesabi mevkii (DR.Dead Reckoning Position ) denir. 3. Astronomi seyri : Gök cisimlerinden yararlanılarak mevki bulmak suretiyle uygulanan seyir türüdür. 4. Elektronik seyir :Elektronik cihazlardan yararlanılarak yapılan seyir türüdür. 5. Modern Sistemlerle seyir : Uydu sistemleri ile birlikte çalışan modern seyir cihazlarıyla yapılan çağdaş seyir türüdür. Sayfa 2 / 254

B. ÖZEL SEYĐRLER : SEYĐR KĐTABI Özel olarak hazırlanmış cetvellerden istifade ile hesaplarla rota,rota açısı ve mesafe bulunur. Mevkilerin hesapla bulunduğu seyirleri biz özel seyirler olarak adlandırıyoruz. 1. Volta seyri 2. Boylam seyri 3. Enlem seyri 4. Orta enlem seyri 5. Markator seyri 6. Büyük daire seyri 7. Bileşik seyir C. YAPILDIĞI YERE GÖRE SEYĐR TÜRLERĐ : 1. Kara seyri 2. Deniz seyri 3. Hava seyri 4. Nehir seyri 5. Sualtı seyri 6. Kutup seyri 7. Çöl/Göl seyri 8. Uzay seyri 5. SEYĐRĐN ELEMANLARI : A. Mevki (Station) : Bir geminin seyir kurallarını uygulamak suretiyle haritaya tatbik edilip gösterilen yerdir. B. Mesafe(Distance): Geminin belirli noktadan diğer belirli noktaya kadar kat ettiği ölçüdür.(deniz mili olarak ölçülür) 1. Zaman(Time): Đki mevki arasındaki mesafenin saat olarak ölçümüdür. 2. Sürat(Speed): Geminin iki belirli mevki arasında saatte uyguladığı hızdır. C. Đstikamet(Direction): Ufuktaki bir maddeden gemiye çizilen bir hat olup gemiden geçtiği kabul edilen coğrafi meridyen ile yaptığı açı değeri olarak ölçülür. Bu açı saat yelkovanı istikametinde 000 0-360 0 arasında ölçülür. Bu aynı zamanda bir pusula gülünün tamamı demektir. 6. YÖNLER : Yönler ara ve ana yönler olmak üzere ikiye ayrılır. Ayrıca derece ve estiği rüzgar ismi ile adlandırılır. Sayfa 3 / 254

ANA YÖNLER: SEYĐR KĐTABI Kuzey North Yıldız 000(Derece) Doğu East Gündoğusu 090 " Güney South Kıble 180 " Batı West Günbatısı 270 " ARA YÖNLER: Kuzeydoğu North/East Poyraz 045(Derece) Güneydoğu South/East Keşişleme 135 " Güneybatı South/West Lodos 225 " Kuzeybatı North/West Karayel 315 " Yönler kerte olarak değerlendirilirse 360 derece 32 Kerte eder. 1 Kerte ise 11.25 derece olarak değerlendirilir. Sayfa 4 / 254

ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Seyrin tanımını yapınız? 2. Seyrin amacını açıklayınız? 3. Seyrin elemanlarını yazınız? a. b. c. 4. Mevki bulma esasına göre seyir çeşitlerini yazınız? 5. Aşağıdakilerden hangisi özel seyirlerden değildir? a. Boylam seyri b. Enlem seyri c. Markator seyri d. Büyük daire seyri e. Kutup seyri 6. Keşişleme kaç derece olarak gösterilir? a. 045 0 b. 135 0 c. 225 0 d. 315 0 e. 180 0 7. Kıble kaç derece olarak gösterilir? a. 180 0 b. 000 0 c. 225 0 d. 135 0 e. 315 0 Sayfa 5 / 254

DÜNYA KOORDĐNAT SĐSTEMĐ VE TANIMLAR : SEYĐR KĐTABI Dünya yuvarlak olmakla beraber bir küre şeklinde değildir. Kutup noktaları basık ve ekvator kısımları biraz şişkindir. Bu şekle küçük ekseni etrafında dönen ELĐPSOĐT denir. Seyir hesaplarında yerin bir küre olduğu kabul edilir. Fakat haritaların yapılışında yerin basıklığı hesaba katılır. 1866 yılında Astronomi bilginlerinden CLARKA tarafından tayin edilen kıymetlere göre Ekvator Çapı : 6887.91 Deniz Mili. Kutup Çapı : 6864.57 Deniz Mili Fark : 23.34 Deniz Mili Basıklık : 23.34/6887.91 = 1/294.98 dir. 1. EKVATOR: Düzlemi dönüş eksenine dik olan ve kutupların tam ortasında bulunan büyük bir dairedir. Yer küreyi Kuzey ve Güney yarım küre olmak üzere iki eşit parçaya böler. Ekvator üzerinde bulunan bütün noktalar her iki kutuptan eşit ve 90 o derece uzaklıktadır. (Şekil 2.1) 2. KUTUPLAR: Yer ekseninin arzın sathını deldiği noktalardır. Kuzey yarım kürede deldiği noktaya Kuzeykutup, Güney yarım kürede deldiği noktaya Güneykutup denir. (Şekil 2.2) 3. BÜYÜK DAĐRE: Merkezi aynı zamanda dünyanın merkezi olan ve yer küresini iki eşit parçaya bölen dairedir. (Şekil 2.3) 4. KÜÇÜK DAĐRE: Yer küresinin merkezinden geçmeyen düzlemlerin yer yüzeyi üzerindeki kesitlerinde meydana gelen dairedir. Bu daire hiç bir zaman yerküreyi iki eşit parçaya bölmez. (Şekil 2.4) 5. ENLEM PARALELĐ: Ekvator düzlemine paralel düzlemlerin yer yüzeyi üzerindeki kesitlerinden meydana gelen küçük dairelere enlem paraleli denir. Ekvatordan kutuplara doğru küçülürler.(şekil 2.5) 6. ENLEM (LATITUDE): Bir mevkiinin enlemi; O mevkiinin ekvatordan Kuzey veya Güneye olan açısal mesafesi veya o mevkiden geçen enlem paraleli ile ekvator arasında kalan meridyen yayının açısal değeri olup Lat veya L kısaltmaları ile gösterilir. Kuzey veya Güney yarım küreleri belirtmek üzere sonuna N veya S işaretleri getirilir. Enlem paraleli var olduğu kabul edilen bir hat olmasına karşın Enlem ölçülebilen gerçek bir değerdir. Bir mevkiinin enlemi 0 o ile 90 o derece arasında değişen açısal değer olarak Derece, Dakika ve Saniyeyi takiben N-S gibi harfler ile belirtilir. Dünya üzerinde 90 adet Kuzey 90 adet Güney enlem paraleli vardır. Örnek: 40 Derece 36 Dakika 30 Saniye N. (Şekil 2.5) 7. BOYLAM (LONGITUDE): Bir mevkiinin boylamı; O mevkiden geçen meridyen ile başlangıç meridyeni arasındaki ekvator yayının açısal değer veya bu iki meridyen arasındaki kutupta oluşan açı olup Long veya \ ile gösterilir. Boylamların referansı 0 o Derece boylamı olan Greenwich den geçen boylamdır. Greenwich den doğuya doğru 0 dereceden 180 Dereceye kadar ölçülerek sonuna E işaretini alır, Batıya doğru 0dereceden 180dereceye kadar ölçülerek sonuna W işaretini alır. Toplam 360 adet Boylam vardır. (Şekil 2.6) 8. ENLEM FARKI (DIFFERENS OF LATITUDE): Đki mevki arasında söz konusu olup o mevkilerden geçen enlem paralelleri arasındaki boylam yayının açısal boyudur. D.L veya d.lat kısaltmasıyla gösterilir. Mevkilerin enlemleri aynı işaretli ise mutlak değeri büyük olandan mutlak değeri küçük olan çıkartılır ve gidiş yönü dikkate alınarak d.lat işareti (N/S) verilir. Eğer iki mevki farklı yarım kürelerde ise yani mevkilerin enlemleri aykırı işaretli ise enlem değerleri toplanarak gidiş yönüne göre Sayfa 6 / 254

d.lat işareti (N/S) verilir SEYĐR KĐTABI ÖRNEK : 1 - A mevki enlemi (Lat 1) = 62 o 16.4 N B mevki enlemi (Lat 2) = 28 o 14.1 N Enlem Farkı D. L = 34 o 02.3 S ÖRNEK : 2 - A mevki enlemi (Lat 1) = 20 o 46.7 S B mevki enlemi (Lat 2) = 45 o 33.2 N Enlem Farkı D. L = 66 o 19.9 N 9. BOYLAM FARKI (DIFFERENS OF LONGITUDE): Đki mevki arasındaki boylam farkı o mevkilerden geçen meridyenler arasındaki en kısa ekvator yayı veya kutup noktasında meridyenler arasında oluşan açıdır. (d.long) veya (\) işareti ile gösterilir. Mevkilerin boylamları aynı işaretli ise mutlak değeri büyük olandan mutlak değeri küçük olan çıkartılır, sonuna gidiş yönüne göre (E/W) işareti verilir. Mevkilerin boylamları farklı işaretli ise mutlak değerler toplanır ve gidiş yönüne göre sonuna (E/W) işareti verilir. Çıkan sonuç 180 o dereceden büyük olur ise 360 o dereceden farkı alınarak gidiş yönüne göre verilmesi gereken işaretin tersi verilir. ÖRNEK : 1 - A mevki Boylamı B mevki Boylamı Boylam Farkı ÖRNEK : 2 - A mevki Boylamı B mevki Boylamı Boylam Farkı (Long 1) : 088 o 30 00 W (Long 2) : 065 o 30 00 W (d. lohg) : 023 o 00 00 E (Long 1) : 026 o 36.2 E (Long 2) : 040 o 12.3 W (d. long) : 066 o 4835W ÖRNEK : 3 - A mevki Boylamı (Long 1) : 151 o 13.00 E 359 o 60 B mevki Boylamı (Long 2) : 157 o 52.00 W 309 o 05 Boylam Farkı (d. long) : 309 o 05.00W 050 o 55 E 10. ÜST MERĐDYEN : Herhangi bir mevkiden geçen ve kutuplar arasında kalan yarım boylam dairesine ÜST MERĐDYEN denir. 11. ALT MERĐDYEN : Dünya ekseninin karşı tarafında kalan yarım büyük daireye ALT MERĐDYEN denir. Yalnız, boylam deyimi üst boylam anlamını taşır. 12. KERTE HATTI : Đki mevkiyi birleştiren doğru veya çizgiye KERTE HATTI denir. Yer yüzeyi üzerinde bütün meridyenlerle eşit açı yaparlar. Kerte hattının meridyen ile yaptığı açıya ROTA veya ROTA AÇISI denir. Kerte hattı boylam daireleri ile 090 o derecelik bir açı yaptığında bir enlem dairesi veya ekvator olur. Kerte hattı boylam daireleri ile 000 derecelik bir açı yaptığında bir boylam dairesi olur. Kerte hattı bu özel açılar dışında, boylamları eşit bir açı ile kestiğinde kutuplara ulaşan spiral ( ELĐPSOĐD ) oluşur. Kerte hattının boyu gemimizin yapmış olduğu mesafedir. 13. DEPARTURE : Đki mevki arasındaki kerte hattının doğu-batı yönünde deniz mili olarak yaptığı mesafeye Departure denir. Departure Dep veya P kısaltması ile gösterilir. Kerte hattı boylam olduğunda departure değeri sıfırdır. Sayfa 7 / 254

Kerte hattı enlem olduğunda departure değeri gidilen mesafedir. SEYĐR KĐTABI ÖRNEK 1 : Kalkılan mevki koordinatları 34 0 15'30''N - 032 0 20'00''E olup seyirde izlenecek rota 000 o derece gidilecek mesafe 95 deniz mili olduğuna göre ; ĐSTENENLER : Varılacak mevkiinin koordinatlarını bulunuz? ÇÖZÜM : LAT : 34 o 15 30 N 95 Mil =d.lat LONG : 32 o 20 00 E d.lat : 1 Derece 35 Dak LAT 1 : 34 o 15 30 N d.lat : 01 o 35 00 LAT 2 : 35 o 50 30 N LONG 2 : 32 o 20 00 E Varılacak mevkiinin enlemi ile seyre başlangıç mevkiinin enlemi aynı yani seyir bir enlem paraleli üzerinde, rota doğu-batı gidilen mesafe departure'a eşit olur. Bütün hesaplar P= d.long X Cos Lat veya, d.long= P X Sec Lat formülü ile bulunur. ÖRNEK 2 : Kalkılan mevki koordinatları 40 o 00'N- 029 o 00' E Rota 090 0 derece, gidilen mesafe 75 deniz mili olduğuna göre; ĐSTENENLER : Varılacak mevkiinin koordinatlarını bulunuz.? ÇÖZÜM : LAT : 40 0 00' N D = 75 M. LONG: 29 0 00' E P = 75 M. d.long = P X Sec Lat d.long = Log 75 X Sec 40 Log 75= 1.87506 + Sec 40 =0.11575 Log d.long =1.9908 d.long =97.9 Mil d.long= 1 o 37.9 LONG 1: 29 0 00' E d Long : 01 o 37. 9 LONG 2 : 30 o 37.9 E olarak bulunur. Varılacak mevki koordinatları LAT : 40 0 00.0' N LONG :030 0 37.9' E Sayfa 8 / 254

DÜNYA KOORDĐNAT SĐSTEMĐ : ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Ekvator nedir tanımını yazınız? 2. Kutup nedir tanımını yazınız? 3. Enlem nedir tanımını yapınız? 4. Enlem paraleli nedir tanımını yapınız? 5. Boylam nedir tanımını yapınız? 6. Enlem farkı işareti aşağıdakilerden hangisidir? a. dc b. dl c.ld d. lat e. long 7. Boylam farkı nedir tanımını yapınız? 8. Departure nedir tanımını yapınız.? 9. Kerte hattı 90 o olursa sonuç ne olur? a. Ekvator veya enlem. b. Boylam. c. Enlem farkı. d. Boylam farkı. e. Kutuplara ulaşan spiral olur. 10. Kerte hattı bir boylam olduğunda departure ne olur? a. En küçük b. En büyük c. Sıfır d. Ekvator e. Kutup Sayfa 9 / 254

SEYĐRĐN ELAMANLARI : SEYĐR KĐTABI 1. MEVKĐ (STATION): Bir geminin seyir kurallarını uygulamak suretiyle haritaya tatbik edilip gösterilen yerdir. Mevki belirtme metotları şu şekilde sıralanır: A) Enlem-boylam olarak: Dünya koordinat sistemindeki enlem ve boylamlar kullanılarak belirtilir. Örnek: 40 o 34'30"N 027 o 30'30"E B) Kerteriz mesafe olarak: Dünya üzerindeki herhangi bir mevki, belirli başka bir mevkiden kerteriz ve mesafesi ile tanımlanabilir Örnek: 215 o Yelkenkaya Feneri 4 (Yelkenkaya fenerinden 215 o kerterizindeki ve 4 mil mesafedeki bir mevki belirtilmektedir.) 2. ĐSTĐKAMET (DIRECTION): Dünya üzerinde yön, belli bir mevkiinin bizden olan ve daima kuzeyden itibaren saat yönünde ölçülen 000 o ile 360 o derece arasında değişen açısal değerdir. Yön ölçerken yön ölçenin bulunduğu mevkideki boylam referans alınır. Şekil : 3-1'de görülen A mevkiinin B'den olan yönü 240 o derecedir. Aynı şekilde B mevkiinin A'dan olan yönü ise 060 o derece olur. A) ROTA : Geminin baş kıç hattının bulunduğumuz meridyeni kestiği noktada kuzeyden itibaren saat yelkovanı istikametinde meydana getirdiği açıdır. Şekil 3-2'de görüldüğü gibi A noktasından hareket ile B noktasına gidecek olan geminin rotası C= 130 o derecedir. Aynı gemi B noktasından hareket ile A noktasına gidecek olsa rotası C= 310 o derece olması gerekir. (B) ROTA AÇISI: Harekete başlanan mevki ile varılacak mevkiyi birleştiren kerte hattının kalkış noktasından geçen boylam ile yaptığı açıya rota açısı denir. Yani kısaca kalkış mevkinden geçen boylam referans alınarak kuzeyden veya güneyden, doğuya veya batıya doğru azami 180 o dereceye kadar ölçülür. Ölçülen değerin başına N veya S sonuna E veya W işaretleri getirilir. Örnek: C= N 120 E (C)HAKĐKĐ KERTERĐZ : Madde ile gemi arasındaki hattın geminin bulunduğu meridyeni kestiğinde meydana gelen açıya hakiki kerteriz denir. Hakiki kerteriz daima kuzeyden itibaren saat yelkovanı istikametinde 360 o ye kadar ölçülür. Şekil 3-3 de görüldüğü gibi A noktasında bulunan bir geminin B noktasındaki bir maddeyi hakiki kerteriz olarak 045 o de görür. Hakiki kerterizin kısaltması TB/HK ( True Bearıng ) ile gösterilir. (D) NĐSPĐ KERTERĐZ : Belirli bir maddenin gemi pruvası esas alınarak gemi pruvasından itibaren 360 o ye kadar ölçülen yönüdür. Yalnız okunan değerin başına NĐSPĐ kelimesinin eklenmesi gerekir. Bazı durumlarda geminin pruvasından itibaren 180 o sancak tarafa, 180 o iskele tarafa ölçülür ki bu durumlarda taraf belirtmek gerekir. Örneğin: Nispi Sancak 134 o veya Nispi Đskele 170 o gibi. Nispi kerterizin kısaltması RB/NB (Relative Bearing) ile gösterilir. Nispi kerteriz hakikiye, Hakiki kerteriz nispi kerterize çevrilebilir. HAKĐKĐ KERTERĐZ = NĐSPĐ KERTERĐZ + PURUVA DEĞERĐ ( T B ) = ( R B ) + ROTA Sayfa 10 / 254

ÖRNEK : Gemi 045 o rotasına ilerler Nispi 110 o de görülen bir temasın hakiki kerterizi nedir? ÇÖZÜM : Hakiki kerteriz = Nispi kerteriz+ Rota Hakiki kerteriz = 110 o + 045 o = 155 o 3) MESAFE (DISTANCE): Đki mevki arasındaki uzaklıktır. Birimi deniz mili olup M kısaltması ile gösterilir. Dünya üzerinde herhangi bir meridyenin bir dakikalık yay boyuna bir deniz mili denir. Dünyanın basıklığı nedeni ile meridyenlerin tam bir daire yerine elips şeklinde bulunması sonucu bu tanımlamada olduğu gibi 1 dakikalık meridyen yayı boyu ekvator ile kutuplarda farklılık gösterir. Bu fark ekvatordan kutuplara 61,4 ( Ft ) Kademe ulaşır. Ekvatorda 6046.4 (Ft) olan 1 dakikalık meridyen yayının boyu kutuplarda 6107.8 Ft olur. Tespit edilen bu fark, deniz milini mesafe birimi olarak kullanmakta güçlükler yaratacağı nedeni ile değişmez bir birim olarak ortalama bir değer olan 48 o derece enlemindeki bir dakikalık meridyen yayının boyu olan 6080 Ft bir deniz mili değeri olarak kabul edilmiştir. Denizde kullanılan mesafe birimleri şöyledir: 1 Deniz mili= 1852 Metre, 6080 Feet, 2000 Yarda, 10 Gomina, 1000 Kulaç. 1 Gomino = 608 Feet 100 Kulaç 200 Yarda. 1 Kulaç = 6 Feet 2 Yarda. 1 Yarda = 3 Feet 1/2 Kulaç. 91.4 cm. 1 Feet = 12 Pus 30.46 cm. 1 Inch = 2.54 cm. Sayfa 11 / 254

SEYRĐN ELEMANLARI : ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Mesafe nedir? 2. 1 deniz mili...metre,...feet'tir. 3. 1 deniz mili...gomina...yardadır. 4. 1 ınch...cm dir? 5. Rota nedir yazınız? 6. Rota açısı nedir yazınız? 7. Rota 098 derece olursa rota açısı ne olur? a. N098 o E b. S098 o E c. N262 o E d. S262 o E e. N098 o W 8. Rota açısı N 045 o W ise rota ne olur? a. 045 o b. 275 o c. 315 o d. 345 o e. 135 o 9. Hakiki/Nispi kerteriz nedir? 10. Gemi rotası 090 o Nispi kerteriz 050 o ise hakiki kerteriz kaç derecedir? a. 090 o b. 050 o c. 040 o d. 140 o e. 330 o Sayfa 12 / 254

DENĐZ HARĐTALARI VE KULLANILMASI : HARĐTALAR : Arzın ( Dünyanın ) herhangi bir parçasının bir ölçek dahilinde, herhangi bir projeksiyon sistemi ile bir düzlem üzerine aksettirilmesinden meydana gelmiş şekle HARĐTA denir. Deniz haritaları bir geminin emniyetle seyrini gerçekleştirmek için dünya üzerinde gerçekte seyrettiğimiz sahanın şeklini gösteren ve seyre elverişlilik durumunu belirten kuşbakışı resimlere DENĐZ HARĐTASI denir. Seyir yardımcıları, kara maddeleri, deniz derinlikleri, tehlikeleri, ve seyirciye yardımcı olabilecek bilgileri kapsar. (Genellikle seyir amaçları için yeryüzünün seyre elverişli bölgelerinin belli oranlarda küçültülerek ekvatoral Markator projeksiyonuyla haritalar yapılmıştır. Haritaların genel olarak kürenin belli bir oranda küçültülerek düzleme yansıtılması sonunda ortaya çıktığı unutulmamalıdır.) Bu küçültme işlemine haritada ölçek adı verilir. Bu ölçekler ise üçe ayrılır. a. TABĐĐ ÖLÇEK : Bir bayağı kesir ile gösterilir. Örneğin 1/300 000 alan ölçeği gibi. Bir haritanın tabii ölçeğinin paydasındaki rakkam büyüdükçe ölçeği küçülür. Genellikle bütün haritalar da bu ölçek tipi kullanılır. Tabii ölçekteki pay rakamı haritadaki mesafeyi payda da bulunan rakam değeri ise gerçek mesafe değerini verir. Tabii ölçekli bir haritada cetvel ile mesafe tespit ederken harita üzerinden cetvel ile ölçülen mesafe değeri harita ölçeği ile çarpılıp 100' e bölünürse gerçek mesafe metre olarak bulunur. b. ADEDĐ ÖLÇEK : 1 cm= 1 km gibi haritanın altına yazılır. Bir haritanın adedi ölçeği 1 cm = 1 km ise tabii ölçeği 1/100.000 olur. c. GRAFĐT ÖLÇEK : Portolonlardaki mesafe ölçekleri grafit şeklinde verilişine grafik ölçek denir. Deniz Haritaları ölçeklerine göre dört sınıftan oluşur.tr kısaltması ile gösterilen Türk haritaları dört sınıftır. 1. Açık deniz haritaları: 1/600.000 ve daha küçük ölçekli haritalardır. Çok geniş alanı kapsadığı için seyir maksatlarıyla kullanılmazlar. Üzerlerinde sadece seyir planlaması yapılabilir.akdeniz ve okyanusları gösteren haritalar bunlara örnek verilebilir. 2. Genel Haritalar : 1/600.000-1/150.000 ölçekli haritalar olup, seyir yapmaya elverişli olmayan üzerlerinde seyir planlaması yapılan haritalardır. Genel haritalarda sahil maddeleri ve derinlik yönünden fazla bir bilgi yoktur. 3. Parça Haritalar : 1/150.000-1/50.000 ölçekli haritalar olup, seyir yapmaya elverişli ve üzerinde bütün bilgileri eksiksiz gösteren haritalardır. 4. Portolon Haritalar : 1/50.000 ve daha büyük ölçekli haritalar dır. Bir limanı veya liman ile birlikte girişini daha ziyade bir plan şeklinde gösterir. Bu haritalarda seyirciye yararlı bütün bilgiler eksiksiz olarak harita üzerinde mevcuttur. Bu haritalar liman giriş ve çıkışlarında ve demirlemede kullanılır. OO kısaltması ile gösterilen Amerikan haritaları beş sınıftan oluşur. 1. Açık deniz haritaları: 1/600.000 veya daha küçük ölçekli haritalardır. 2. Genel haritalar: 1/100.000-1/600.000 ölçekli haritalardır. 3. Sahil ve kıyı haritaları:1/50.000-1/100.000 ölçekli haritalardır 4. Liman haritaları: 1/50.000 ve daha büyük ölçekli haritalardır. 5. Đç sular ve nehir haritaları: 1/40.000 ölçekli haritalardır. Sayfa 13 / 254

BA kısaltması ile gösterilen admiralty haritalar üç sınıfta toplanır. 1. Genel haritalar: Küçük ölçekli haritalardır. 2. Parça haritalar: Orta ölçekli haritalar olup seyir yapmaya elverişli haritalardır. 3. Liman haritaları: Büyük ölçekli haritalardır. Deniz Haritalarında Aranan Özellikler: a. Eşit alan münasebetleri doğru olmalı. b. Sabit mikyaslı olmalı. c. Büyük daireler doğru hatlar olarak belirtilmeli. d. Kerte hatları bir doğru şeklinde olmalıdır. Haritanın Kitabesi : Bir deniz haritasını önümüze açtığımızda, ilk gözümüze çarpan kısım haritanın kitabesidir. Bu kısmı incelediğimizde haritanın ait olduğu bölge, bölgenin hangi kısmına ait ve kapsadığı saha ile hangi seyir hidrografi dairesince basıldığını belirleyen ayrıntılı bilgileri kapsar. Bunları sırasıyla incelediğimizde; 1. Haritayı basan seyir hidrografi dairesinin amblemi. 2. Haritanın ait olduğu genel coğrafi saha, ve hangi sahili kapsadığı. 3. Derinliklerin ölçülmesinde kullanılan birim. 4. Haritanın ölçeği ve referans enlemi. 5. Gösterilen derinliklerin hangi harita düzeyine uygun olduğu. 6. Yüksekliklerin belirtildiği su düzeyi. 7. Haritada kullanılan izdüşüm sistemi. 8. Hangi temel haritadan faydalanıldığı. Bu bilgilerden başka ilgililer için önemli uyarılarda kitabenin altında dikkati çekecek bir renkte yazılmıştır. Bir deniz haritasının içerdiği seyir ile ilgili bilgilerden başka haritayı çevreleyen ana çizgilerin dışında haritayla ilgili bir çok bilgiler mevcuttur. Bu bilgiler genellikle haritaların belirli yerlerinde bulunur. Bu nedenle harita çerçevesindeki mevkilere göre bu bilgileri açıklamak gereklidir. Haritanın sağ alt köşesin de haritanın numarası, haritanın iş çizgileri arasındaki boyutları bulunur. Sol alt köşesinde küçük düzeltmelerin kayıtları vardır. Bu kayıtlar haritanın güncel kullanma doğruluğunu sağlar. Haritanın alt kenar ortasında bu haritanın ilk baskı tarihi bulunmaktadır. Sayfa 14 / 254

DENĐZ HARĐTALARI VE KULLANILMASI : ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Harita nedir açıklayınız? 2. Ölçek nedir tanımlayınız ve ölçek çeşitlerini yazınız? 3. Grafit Ölçek çeşidi hangi haritalarda bulunur? a. Genel haritalar. b. Parça haritalar. c.portolon haritalar. d.açık deniz haritaları. e. Hepsi. 4. Genel Harita Ölçekleri aşağıdakilerden hanğisidir? a. 1/600 000 ve daha küçük ölçekli haritalar. b. 1/600 000-1/150 000 ölçekli haritalar. c. 1/150 000-1/50 000 ölçekli haritalar. d. 1/50 000-1/25 000 ölçekli haritalar. e. 1/50 000 ve daha büyük ölçekli haritalar. 5. Parça Harita Ölçekleri nelerdir? 6. Portolan Harita Ölçekleri nelerdir? 7. Deniz Haritalarında aranan özellikler nelerdir? 8. Harita üzerinde mesafe nereden okunur? 9. Seyir planlaması hangi haritalarda yapılır? a. Genel harita b. Parça harita c. Açık deniz haritası d. Portolon harita. e. Kıyı haritaları. Sayfa 15 / 254

HARĐTA PROJEKSĐYONLARI : Harita yapımında kullanılan matematiksel işleme projeksiyon denir. Kısaca izdüşüm demektir. Görüntülerin aksettirilmesidir. Deniz harita projeksiyonları iki sınıfa ayrılır. 1. Işık kaynağının mevkiine göre; a. Gnomonik projeksiyon: Işık kaynağı kürenin (Dünyanın) merkezinde kabul edilir ve dünya üzerindeki herhangi bir noktaya teğet olan bir düzlem boyunca oluşan projeksiyondur. Çok eskiden beri kullanılan bir projeksiyon olup büyük daire seyirinde kullanılır. b. Stereoğrafik projeksiyon: Işık kaynağı teğet noktanın 180 o derece tersinde kabul edilir. Gnomonik projeksiyona göre daha geniş bir alanı kapsayacak bir sistemdir. Bu sistem ile gökküresi yıldız haritaları yapılır. c. Ortoğrafik projeksiyon: Işık kaynağı sonsuzda olup, ışınlar küreye paralel gelirler. Bu projeksiyon sistemiyle yapılan haritalar seyir maksatlarıyla kullanılmazlar. 2. Đzdüşüm düzleminin geometrik şekline göre; a. Gnomonik projeksiyon : Küre merkezinde yakılan bir ışık ile kürenin herhangi bir noktasına teğet olarak tutulan bir düzleme yapılan projeksiyondur. b. Silindirik (Marcotor) projeksiyon : 1.Ekvatoryal marcotor: Ekvator boyunca yeryüzeyine teğet ve ekseni yerin kutbi eksenine paralel olmak üzere dünya üzerine sarılan bir silindir biçimindeki ekrana yapılan izdüşümdür. Bu projeksiyonu bulan Hollandalı bilgin Marcotor'dur. Bu gün gemilerimizde kullanılan haritaların % 99'u bu yöntem ile yapılmıştır. Ekvatoryal marcotor projeksiyonu ile elde edilen haritalarda enlem ve boylamlar birbirine diktir. Boylamlar birbirine paralel, enlemler ise birbirine paralel olmakla beraber aralarındaki mesafe kutba yaklaştıkça enlemin secantı oranında artığı için 60 derece'den büyük enlemler de bu haritalar kullanılmamalıdır. Meydana gelen bu bozulmaya distorsiyon denir. Bu haritalar; a. Konformal'dır. b. Ortalama enlem için ölçeği sabittir. c. Kerte hatları doğru şeklinde iz verirler. d. Büyük daire yayları ekvatora iç bükeydir. e. Haritanın her yerinde enlem ve boylamlar birbirine diktir. Bu haritalarda rota ve kerterizler doğru şekilde çizilebilmekte ve mesafe ölçümü kolaylıkla yapılabilmektedir. Bu yüzden gemi seyrinde vazgeçilmez haritalardır. 2. Transver Marcotor (Ters Marcotor): Bu projeksiyon sisteminde silindir yerküre üzerine kutuplarda teğet geçecek şekilde geçirilmiştir. Silindir ekseni küre eksenine diktir. Gök küresi ve yıldız haritaları bu sistem ile yapılır. 3. Opligue Marcator :Dünya üzerinde iki önemli noktayı veya yeri birleştiren bir büyük daire boyunca sahanın haritası doğru olarak yapılmak istenirse bu yöntem kullanılır. Sayfa 16 / 254

c. Konik ( Lambert ) Projeksiyon : Silindirik projeksiyonda olduğu gibi yapılır. Düzlem olarak kullanılan geometrik şekilkonidir.atlaslar bu projeksiyon sistemi ile yapılır. Seyir maksatları ile kullanılmazlar. 1. Basit (Tek) Konik : Konik küre üzerine yer ekseni ile koni ekseni çakışacak şekilde geçirilmiştir. 2. Polikonik : Küre üzerine eksenler çakışacak şekilde birden fazla koni geçirilmiştir. 3. Lambert : Koni küreye teğet olmayıp, küreyi iki ayrı referans enlem boyunca keser. Eksenler çakışmaz, elektronik seyirde kullanılır. Sayfa 17 / 254

ÇALIŞMA ÖDEVĐ : ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Projeksiyon nedir? 2. Işık kaynağının mevkine göre projeksiyon çeşitleri nelerdir? a. b. c. 3. Đz düşüm düzleminin şekline göre projeksiyon sistemlerini yazınız? a. b. c. 4. Gemilerde kullanılan haritalar hangi projeksiyon ile yapılmıştır? a. Markator b. Oblik c. Lambert d. Ekvatoryal markator e. Konik 5. Ekvatoryal markator projeksiyon nedir? 6. Ekvatoryal markator projeksiyon... enlemlerinden sonra kullanılmaz? 7. Konik projeksiyon nedir? 8. Konik projeksiyon çeşitleri nelerdir? Sayfa 18 / 254

HARĐTA KATALOGLARI VE FOLYO SĐSTEMLERĐ : SEYĐR KĐTABI Haritalar FOLYO denilen dolaplar içinde muhafaza edilirler.folyolar içersindeki haritalar kapsadığı coğrafi sahaya göre numaralanmış olup bu numaralara folyo numarası denir.bu folyolar harita yayın kataloglarına göre düzenlenir. 1. SEYĐR HARĐTALARI VE NOTĐK YAYINLAR KATALOĞU DS 84 S/EE : TR kısaltması ile ifade edilen Seyir Hidroğrafi ve Oşinoğrafi Dairesi Başkanlığının yayınladığı haritaları kapsar. Katolog 3 bölümden oluşur. 1. Bölüm genel bilgiler. 2. Bölüm seyir haritaları. 3. Bölüm çeşitli yayınlar ve kitapları kapsar. Đkinci bölümde bulunan seyir haritalarının numaralandırma sisteminde, harita numaraları, Ulusal indesklere göre verilmiş, haritaların sağ alt veya sol üst köşelerinde yer alan numaralar ile, Uluslararası ( INT ) indesklere göre verilmiş ulusal numaraların altında/üstünde yer alan macenta renkli numaralardır. Harita numaraları Karadeniz bölgesinde 10, Marmara Denizinde 29, Ege Denizinde 20, Doğu Akdenizde 30 ile başlar. Numaraları iki rakamdan oluşan haritalar, Kara Deniz genel 10-10A- 10B, Marmara Genel 29, Ege Genel 20-21, Akdeniz Genel 30 gibi haritalar genel haritalar olup, Ölçekleri 1/300.000 ve daha küçük ölçekli haritalardır. Numaraları üç rakamdan oluşan haritalar, Kara Deniz 111, Marmara Denizi 291, Ege Denizi 211, Akdeniz 312 gibi haritalar parça haritalar olup, Ölçekleri 1/150.000 ile 1/50.000 arasında değişen haritalardır. Numaraları dört rakamdan oluşan haritalar, Kara Deniz 1211, Marmara Denizi 2921, Ege Denizi 2121, Akdeniz 3211 gibi haritalar portolon haritalar olup ölçekleri 1/50.000 ve daha büyük ölçeklidir. Haritaların numaralarına göre saklandığı folyalar ise şöyledir. 1. Folyo : Kara Deniz Haritaları 2. Folyo : Marmara ve Ege Denizi Haritaları 3. Folyo : Doğu Akdeniz Haritaları mevcuttur. Her folyodaki haritalar kendi arasında numara sırasına göre sıralanmalıdır. 2. YABANCI DENĐZ HARĐTALARI VE YAYINLAR KATALOĞU : BA Kısaltması ile ifade edilen British Admıralty dairesinin yayınladığı haritaları kapsar. Bu katolog da bulunan haritalar YEDĐ Folyodan oluşur. Sayfa 19 / 254

1. Folyo : Kara Deniz Haritaları 2. Folyo : Marmara Denizi Haritaları 3. Folyo : Ege Denizi Haritaları 4. Folyo : Doğu Akdeniz Haritaları 5. Folyo : Orta Güney Akdeniz 6. Folyo : Batı Akdeniz 7. Folyo : Orta Kuzey Akdeniz 3. GĐZLĐLĐK DERECELĐ HARĐTA VE YAYINLAR KATALOĞU : Deniz Kuvvetleri Komutanlığı bağlısı birlik ve Komutanlıkların ihtiyacına cevap vermek için hazırlanan gizlilik dereceli yayınlar bu katologta toplanmıştır. Bu katologda yer alan haritalara Haftalık denizcilere ilanlar ile düzeltme verilmez. Ancak normal seyir haritalarına verilen düzeltmeler Gizlilik Dereceli Harita ve Yayınlar Kataloğu içindeki haritaları kapsıyorsa bu haritalara da mutlaka yapılacaktır. HARĐTA KATOLOGLARI VE FOLYO SĐSTEMLERĐ : 1. Folyo nedir? 2. Türk harita yayın kataloğundaki haritalar kaç folyodan meydana gelmiştir, folyolar hangi denizlere ait haritaları kapsar? 3. Yabancı harita yayın kataloğundaki folyoları yazınız? 4. Amerikan haritaları... Đngiliz haritaları... kısaltması ile gösterilir? 5. 29 nolu harita hangi denize ait ve nasıl bir haritadır? a. Karadeniz genel harita. b. Karadeniz parça harita. c. Marmara genel harita. d. Marmara parça harita. e. Ege denizi genel harita. 6. 213 nolu harita hangi denize ait ve nasıl bir haritadır? a. Akdeniz genel harita. b. Karadeniz parça harita. c. Marmara genel harita. d. Ege denizi parça harita. e. Ege denizi genel harita. Sayfa 20 / 254

HARĐTADA MEVKĐ BULMA, ROTA ÇĐZME, MESAFE ÖLÇME, DĐĞER HARĐTAYA NAKLETME VE HARĐTA DÜZELTMELERĐ : BĐR MEVKĐNĐN ENLEMĐNĐ BULMAK : Harita üzerinde bir mevkinin enlemini bulmak için paralelimizi enlemini bulacağımız noktanın yakınındaki bir enlem paralel doğrusuna teğet olacak şekilde ayarlarız. Paralelimizin ayarını bozmadan diğer kenarını enlemi bulunacak noktaya teğet getiririz. Bu kaydırma işleminden sonra haritanın sağ veya sol uygun olan enlem ölçeğinden aradığımız noktanın enlemini derece, dakika ve saniye olarak saptarız. Veya pergelin bir ucu noktaya konarak diğer ucu en yakın enlem çizgisine kadar açılır. Pergelin açıklığı bozulmadan enlem ölçeğinden değer okunur. ÖRNEK : Lat : 41 o 09' 30" N BĐR MEVKĐNĐN BOYLAMINI BULMAK : Enlemi bulmada uyguladığımız yöntem uyarınca, boylamını bulmak istediğimiz bir noktanın yanındaki bir boylam çizgisine paralelimizi teğet olarak ayarlarız. Paralelimizin ayarını bozmadan boylamını bulacağımız noktaya kaydırmak suretiyle, haritanın alt veya uygun olan üst kenarından noktamızın boylamını derece, dakika, saniye olarak buluruz. Veya pergelin bir ucu nokya konarak diğer ucu en yakın boylam çizgisine kadar açılır. Pergelin açıklığı bozulmadan boylam ölçeğinden değer okunur. ÖRNEK : Long :070 o 44' 00" W ĐKĐ NOKTA ARASINDA MESAFE ÖLÇME : Harita üzerinde iki mevki arasındaki mesafenin kısa olması halinde pergelimizin bir ayağını birinci mevkiye, diğer ayağını ikinci mevkiye koyarak pergelin iki ayağı arasındaki açıklığı bozmadan bu iki mevkiye yakın olan, haritanın sağ veya sol tarafındaki enlem ölçeğinden mesafeyi ölçeriz. Bilindiği gibi markator haritalarında Enlemler arsındaki mesafeler enlemin secant'ı oranında büyüdüğünden, doğru ölçüm yapabilmek için iki mevki enleminin orta enlemine yakın mevkiden mesafe ölçümü yapmalıyız. Đki mevki arasındaki mesafe pergelin ayak açıklığından fazla olduğu durumlarda, ölçüm iki mevkinin Enlemler ortalaması yönünde haritanın sağ veya sol tarafındaki enlem ölçeği üzerinden, mesafenin büyüklüğüne göre 5, 10, 15 ve 20 Millik mesafe birimlerinden birini seçerek, pergelin ayaklarını bu birim kadar açıp ayarlarız. Pergelimizin ayağını birinci mevkiden başlamak üzere, ilerleme yönüne doğru ikinci mevkiye kadar bu birimi katlayarak mesafe ölçülür. BĐR MEVKĐNĐN BĐR HARĐTADAN DĐĞERĐNE GEÇĐRĐLMESĐ : Bu işlemin yapılabilmesi için, her iki haritada coğrafi mevki belli olan bir madde seçilir. Bu madde, bir baca, bir fener, bir bina vs. olabilir. Seçtiğimiz maddeden diğer heritaya geçirilecek mevkiin, kerteriz ve mesafesi saptanarak, bu kerteriz ve mesafe diğer haritadaki aynı maddeden çizilerek mevki ikinci haritaya geçirilmiş olur. Yapılan işlemin doğruluğunu sağlamak için, ayrıca nakledilen mevkinin enlem ve boylamı çıkartılarak diğer harita üzerinde kontrol edilir. Sayfa 21 / 254

ROTA ÇĐZMEK : SEYĐR KĐTABI Arasında seyredilecek iki mevki saptanıp geminin bu iki mevki arasında takip edeceği ROTA'yı çizerken dikkat edilecek kurallar ve hususlar şunlardır. 1. Rotayı çizmek için paralelinizi seyredeceğiniz iki mevkiden geçecek şekilde harita üzerinde ayarlayınız. Ayarlama işleminden sonra; a).đki mevki arasını birleştiren hat üzerindeki deniz derinliğinin geminizin emniyetle geçebileceği derinlikte olması. b). Rota üzerinde geminizin seyrine tehlike teşkil edecek sığlık tehlikeli leş, kaya ve batık gibi maddelerin olmamasına dikkat edilir. Bu kontrollardan sonra sakıncalı bir durum yok ise iki mevkii birleştiren hat bir kurşun kalem ile çizilerek, yönünü okumak için paralelin yönü bozulmadan en yakın pusula gülüne kaydırılarak rota değeri okunur. 2. Çizilen rotayı pusula gülü üzerinden okurken hareket yönünde okunan rotanın doğruluğunu sağlamak maksadıyla karşı kenardanda okunan değerin 180 derece farkı okunarak kontrol edilmelidir. 3. Pusula gülünün iç dairesi manyetik meridyeni gösterir, bu açıdan rotayı yanlışlıkla bu daireden okumak hatalı olur. 4. Rota çizimi seyrin planlanmasında limanda çizilmeli. 5. Rotalar verilirken olanağı ölçüde sahilde belirli maddelere göre verilmelidir. 6. Harita üzerinde iskandil değerleri az ve seyrek olan sahillere, derinlik hatları belirlenmemiş sahillere pek fazla yaklaşmayınız. Genellikle dere ağızları doğa yapısı düz sahillere sığ olacağı nedeni ile bu gibi sahillerden uzak geçiniz. 7. Haritasına güvenmediğiniz, tanımadığınız sahillere daima dik rota ile yaklaşınız. Bu yaklaşmada izleyeceğiniz rotanın olanaklar ölçüsünde iskandilli noktalar yakınından geçmesini tercih ediniz. 8. Açık denizden sahile yaklaşırken, rotanızı haritada belirli bir madde veya fenere doğru onu görebilecek şekilde tertip ediniz. Yaklaştığınız sahil belirli maddelerden yoksun ve tek düze bir görüntüde ise yaklaştığınızda ulaşacağınız mevkii tanımakta zorluk çekeceksiniz. Rotanızı ulaşmak istediğiniz mevkiin bir miktar sancak veya iskelesine doğru veriniz. Bu suretle sahile ulaştığınızda varacağınız mevkiin ne tarafta kaldığı hakkında kesin bir yargınız olabilir. HARĐTA TASHĐHĐ (HARĐTA DÜZELTMESĐ) : Haritalarda yapılması gereken düzeltme bilgileri Seyir Hidroğrafi ve Oşinoğrafi Dairesi Başkanlığının yayınlamış olduğu "Denizcilere Đlanlar" ile bildirilir. Düzeltmeler iki çeşittir; Sayfa 22 / 254

1. KÜÇÜK DÜZELTMELER : SEYĐR KĐTABI Bu düzeltmeler haritayı kullananlar veya muhafaza edenler tarafından yapılır. Düzeltme kayıtları haritanın sol alt kenarında basılı olarak "Küçük düzeltmeler" yazısının sağına doğru işlenir.düzeltme bilgisi Türkiye'de Seyir Hidroğrafi ve Oşinoğrafi Dairesinin yayınladığı "DENĐZCĐLERE ĐLANLAR" yayınından alınır. Dz.K.K.lığı'na bağlı olan daire bu yayını her hafta basar ve yayınlar, kendine üye olan birimlere dağıtır. Küçük düzeltmeler 3 çeşit olur: (a) El düzeltmesi : Haritanın herhangi bir yerindeki bilgilerin değişmesi nedeniyle haritayı kullanan tarafından denizcilere ilanlardan alınarak kalem ile yapılır. Mor mürekkepli kalemle yapıldıktan sonra haritanın sol alt kenarına düzeltme bilgilerinin alındığı denizcilere ilanların yılı ve ilandaki paragraf numarası yazılır. Örnek: 1995-15 -76-215 v.b. b) Blok düzeltme : Haritanın belirli bir bölgesinin haritayı yeniden basımını gerektirmeyecek kadar küçük fakat kullanıcı tarafından yapılamayacak kadar büyük değişikliğe uğraması sonunda o kısım haritayı basan kuruluş tarafından düzeltilmiş şekli ile basılır. Küçük bir alanı kapsayan bu parça denizcilere ilanlar ile birlikte dağıtılır.bunu alanlar bu kısmı ilanlardan çıkartarak düzeltilmesi gereken haritanın üzerinde düzeltilecek yere yapıştırırlar. Buna "BLOK DÜZELTME" denir. Kaydedilmesi el düzeltmesinde olduğu gibidir. c) Geçici düzeltme : Aynen el düzeltmesi gibidir.kurşun kalem ile yapılır. Düzeltmenin geçici olduğunu belirtmek üzere kaydın yapıldığı yere (T) kısaltması konur. Düzeltme geçerliliği denizcilere ilanlar ile ortadan kaldırılınca sona erer, düzeltme ve kayıt silinir. Kaydedilmesi el düzeltmesinde olduğu gibidir. 2. BÜYÜK DÜZELTMELER : Bir haritaya ait küçük düzeltmelerin miktarı o haritanın yeniden basılmasını gerektirecek kadar çok olursa o zamana kadar yapılmış olan bütün küçük düzeltmeleri kapsayacak şekilde harita yeniden basılır. Bu işlemi Türkiyede Sey.Hid.ve Oşi.D.Bşklığı yapar ve yeni harita baskısını Denizcilere ilanlar yolu ile bildirir. Büyük düzeltme kaydı haritanın alt kenar ortasının sağında, harita basılırken yapılır. 3. KÜÇÜK DÜZELTMELERDE DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR: a) Düzeltmeler alındığında, vakit geçirilmeksizin yapılmalıdır. Geçici olmayan düzeltmeler mor mürekkep ile (Harita Tashih Mürekkebi) yapılmalıdır. Eğer bir düzeltme bir kaç haritayı ilgilendiriyor ise önce en büyük ölçekli olan harita düzeltilmelidir. b) Genel olarak haritaya yeniden dahil edilecek bilgiler orada daha önce var olan bilgiler ile uyum sağlamalıdır. Haritadaki şekiller, semboller ve kısaltmalar kitabı veya 1 nolu haritada belirtildiği gibi olmalıdır. c) Büyük ölçekli haritalara düzeltmeler bütün ayrıntıları ile geçirilmelidir. d) Orta ölçekli haritalarda (Kıyı parça haritaları) sadece açık denizden gelen gemilerin karayı bulmalarında yararlı olabilecek fener, sis v.s. işaretlerinin işlenmesi Sayfa 23 / 254

yeterlidir. Haritanın ölçeği küçüldükçe bu gibi fenerlere ait bilgiler aşağıdaki sıra ile kaydedilmeden atlanabilir. 1.Fenerin yüksekliği 2. Peryodu 3. Grup çakmadaki sayısı 4. Görünme mesafesi. e) Orta ölçekli haritalarda, sis işaretleri, yeterli yer var ise işlenmelidir. f) Limanlardaki veya benzeri yerlerdeki iç şamandıra ve bikınlar orta ölçekli haritalara işlenmemelidir. Bunların dışındaki fener şamandıralarının yanlarına sadece ışığın karakteri yazılmalıdır. g) küçük ölçekli haritalara sadece 15 mil veya daha fazla mesafeden görülebilir fenerler işlenir. Bunlarında ışık karakterlerini ve rengini işlemek yeterli olur. h) Düzdeltmesi yapılan madde deniz üzerinde değil ise, yazılar hiç bir zaman deniz gösterilen yere işlenmemelidir. Yapılmakta olan düzeltme yazıları haritada önceden yazılı bulunan bilgilerin okunması ve görünmesinse mani olmamalıdır.uyarılar başka bilgileri kapatmayacak uygun bir yere yazılmalıdır. ( Harita kitabesinin altına ) ı) Harita üzerindeki herhangi bir bilgi iptal edileceği zaman, kurşun kalem ile olanların dışındakiler hiç bir zaman silinmemelidir, sadece üzeri mor mürekkepli kalem ile çizilmelidir. j) Blok düzeltmelerde blok yapıştırılırken Yapıştırıcı zamk haritaya önceden kurşun kalem ile işaret etmiş olacağınız alanın içine sürülmeli, sonra blok bunun üzerine yapıştırılmalıdır. Blok önce zamklanmamalıdır, çünki blok boyutları bu ıslanmadan sonra değişebilir. 4. HARĐTA KULLANILMASINDA DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR: a. Haritalar üzerinde mesafe ölçerken, kısa mesafeleri mesafesi ölçülecek noktalar arası kadar pergeli açıp mesafesi ölçülecek olan sahaya yakın olan enlem ölçeği üzerinden bu ölçüm yapılmalıdır. Öte yandan uzak mesafeler için ise pergeli uygun bir birimde en yakın orta enlem ölçeği üzerinden açarak bu hat üzerinden mesafe ölçümü yapınız. b. Haritanızı muntazam muhafaza ediniz kırışmış, ıslanmış, bir haritaya güvenilmez. c. Muntazam düzeltmeleri yapılmamış haritalara seyir işlemlerinde güvenilmez. d. Portolonda mesafe ölçerken konmuş mesafe ölçeğine dikkat ediniz. Yanlışlıkla mil mesafe kullanmak isterken, metrik ölçeği kullanabilirsiniz. e. Haritanız üzerinde sert kalem veya harita kalemi bastırarak kullanılmamalıdır. f. Seyirde seyir yapacağınız sahanın en büyük ölçekli haritasını kullanılmalıdır. g. Her seyirden sonra harita üzerindeki gerekli bilgileri alarak seyir anında yapılmış çizimleri silmeden haritanızı yerine kaldırmayınız. Seyirde kullanılan harita üzerindeki bilgiler seyir sonunda tatbikat kayıtları için gerekli olacaktır. Sayfa 24 / 254

h. Harita üzerinde yapacağınız seyir işlemlerinde daima sıtandart işaretler kullanılmalıdır. ı. Fesih edilmiş haritalar katologlardan silinerek bunlar seyir işlemlerinde kullanılmamalıdır. j. Haritalar bir yerden diğer bir yere ( Uzak mesafe ) harita çantaları içinde nakledilmelidir. 5. DENĐZCĐLERE ĐLANLAR. Denizcilere Đlanlar Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığınca yayınlanan HAFTALIK bir yayındır. Bu yayın hem yabancı hemde kendi kaynaklarımızdan elde edilen bilgileri kapsar. Yılda elli iki adet yayınlanan denizcilere ilanlar beş kısımdan oluşmaktadır. a.indeks: Bu bölümde haritalara ait düzeltmelerin paragraf ve sayfa numaraları ilan numaraları başlığında, harita numaraları ve haritaya yapılacak ilan paragraf numaraları ise harita numaraları başlığı altında verilmiştir. b.harita ve yayınlara ait düzeltmeler : Bu bölümde harita ve yayınlara yapılacak düzelmeler mevcuttur. Her düzeltme bir parağraf halinde verilir. Her parağrafa yılbaşından itibaren sıra ile bir numara verilir. Bu numaraya parağraf numarası denildiği gibi düzeltme numarası da denilir. Düzeltmeler yayımlandığı "Denizcilere Đlanlar "ın yayın yılı ve parağraf numarası ile anılır. Örneğin : 1995-175. Parağraf numaralarının önünde bulunan bir YILDIZ ( * ) işareti bu bilginin yerli kaynaklarımızdan elde edildiğini bildirir. c.fener kitaplarına ait düzeltmeler : Bu bölümde Fenerler ve Sis işaretleri kitabında yer alan fenerler hakkında yapılacak düzetmeler bulunur. d.seyrüsefere ait bildiriler :Bu bölümde denizciler için seyrüsefere ait yayınlanmış ve yayınlanacak olan seyir bildirileri mevcuttur. Bu bildirilerde yılbaşından itibaren başlayan bir numara ile bildirilir. e.radio Signals'lara ait düzeltmeler : Bu bölümde Radio Signals kitaplarına ait düzeltmeler mevcuttur. Coğrafi mevkiler : Bölgedeki en büyük ölçekli haritalara göre verilmiştir. Kerterizler : 000 o -360 o (Hakiki)saat yelkovanı istikametindedir. Fenerlerin kerterizleri denizden kerteriz alma esasına göre verilmiştir. Đlk ilanların paragraf no'ları yanına (P) Đşareti konur. Geçici ilanların paragraf no'ları yanına (T) işareti konur. Denizcilerin,seyir emniyetine tehlike teşkil eden durumları,bu ilanın sonunda verilen HĐDROĞRAFĐK MEMORANDUM'daki esaslara uygun olarak 6/6218 sayılı bakanlar kurulu kararnamesi gereğince Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı'na bildirmeleri can ve mal emniyeti bakımından önemlidir. Bu bildiri posta ücretinden muaftır. Sayfa 25 / 254

HARĐTADA MEVKĐ BULMA ROTA ÇĐZME MESAFE ÖLÇME DĐĞER HARĐTAYA NAKLETME VE HARĐTA DÜZELTMELERĐ : ÇALIŞMA SORULARI : 1. Harita ve Notik yayınlara yapılması gerekli olan düzeltmeler nasıl ve kim tarafından bildirilir? 2. Harita ve Notik yayınlara yapılması gerekli olan düzeltmeler yapıldıktan sonra haritaların neresine kaydedilir? 3. Denizcilere ilanlar kaç günde bir yayınlanır? a.15 b.2 c.3 d.5 e.7 4. Küçük düzeltmeler kaç çeşittir? a.1 b.2 c.3 d.4 e.5 5. Denizcilere ilanlar kaç bölümden oluşur? a.1 b.3 c.2 d.5 e.4 6. Haritalara ait düzeltmeler denizcilere ilanların...bölümünde yer alır? 7. Blok düzeltme nedir? 8. Yapılan düzeltmenin geçici düzeltme olduğu nasıl anlaşılır? 9. Küçük düzeltme yaparken dikkat edilecek hususlar nelerdir? 10. Düzeltmelerin yerli kaynaklardan faydalanılarak yapıldığı... dan anlaşılır. Sayfa 26 / 254

SEYĐR YARDIMCILARI : FENERLER VE SĐS ĐŞARETLERĐ SEYĐR KĐTABI Denizde seyreden gemilere mevki bulmada yardımcı olmak için insanlar tarafından karaya veya denize yerleştirilmiş fenerler, şamandıralar, beaconlar, radio beaconlar, fener gemileri ve sis işaretleri veren cihazlar seyir yardımcıları olarak tanınırlar. Seyir yardımcıları iki şekilde sınıflandırılır. 1) Kullanıldıkları yere göre sınıflandırma a. Kara üzerindekiler. b. Deniz üzerindekiler. 2) Zamana göre sınıflandırma. a. Gündüz seyir yardımcıları. b. Gece seyir yardımcıları. Ayrıca seyir yardımcısı bünyesinde taşıdığı çeşitli özelliklerle bir kaç seyir yardımcısı görevinide yapar. Örneğin bir fener binası gündüz için bir beacondur, gece fenerdir. Gündüz ve gece sis işareti veren istasyon olabilir. Aynı bünyede bir radio beacon istasyonu olarak hizmet gösterecek bir telsiz vericiside bulunabilir Şamandıralar bir beacon değildir. Kara üzerinde monte edilmemiştir. Salması bulunur yani gezinebilir. Şamandıralar ancak kanal ve tehlike markalamada ve bazı özel hizmetlerde kullanılabilir. FENERLER : Denizde seyreden gemiler için en ideal seyir yardımcılarıdır.gece ve gündüz görülebilen büyük beaconlardır.seyirciye aşağıda açıklanan konularda yardımcı olurlar. 1) Bir tehlikenin varlığını belirtirler. 2) Bir limanın tanınmasını kolaylaştırırlar. 3) Mevki koyma olanağı sağlarlar. 4) Bir geçitin veya kanalın tanınmasını sağlarlar. 5) Seyir yapılan bölgede bulunan burun, ada, kayalık, geçitlerin tanınmasını sağlarlar. Fenerlerin yukarıda bahsedilen kullanma özelliklerine göre yapı tipleri ve karakteristikleri değişir. Fenerler çalışma şekline göre ikiye ayrılırlar. 1) Gardiyanlı Fenerler: Bekçili fenerler. 2) Gardiyansız fenerler: Otomatik fenerler. Fener kitapları otomatik fenerleri UNGORD kelimesinden gelen U harfi ile tanımlar. Fener binaları ya kağir veya çelik konstriksiyonlu beyaz veya renkli olabilir. Fenerler elektrik veya asetilen ile çalışırlar. Arkla çalışan fenerlerin menzilleri bir hayli uzundur. Türkiye sahillerinde bulunan fenerler için Fener ve Sis Đşaretleri Kitabında A' dan N' ye kadar çeşitli fener binası tipleri gösterilmiştir. FENERLER HAKKINDA EN AYRINTILI BĐLGĐYĐ FENER VE SĐS ĐŞARETLERĐ KĐTABINDA BULABĐLĐRĐZ. FENER TERĐMLERĐ : Sayfa 27 / 254

Bir fener verilen kerterizlerde sabit karakterini korumalıdır. Fenerler farklı görüntüler sergilerler. Sabit, Çakarlı, vs. gibi. Farklı oldukları görünüş özelliklerine göre Karakter ve karakteristiklerine bakılır. Başlıca karakteristikleri,gösterilen ışık ve karanlık aralıklarının süresi ile bazı hallerde ışık renklerinin sırasıdır. Kesintisiz veya karakteristiğinde bir değişiklik olmadan görülen fenerlere SABĐT FENERLER adı verilir. Normal olarak sabit fenerlerden başka tüm fenerler ışık ve karanlık aralıklarını peşpeşe verirler, tümü muntazam aralıklarla aynı şekilde tekrarlanır. Bu tür fenerlere RĐTMĐK FENERLER denir. Fenerin karakterine göre belli bir zaman aralığındaki ışık ve karanlık sürelerinin toplamına fenerin periyodu denir. Periyodun her elemanına (ışık ve karanlık) FAZ denir. Bir periyot içerisinde farklı renkler sergileyen ritmik fenerlere RENK DEĞĐŞTĐREN FENERLER denir. Renk değiştiren fenerin periyodu, tüm renk değişimlerini içine alan bir zaman aralığıdır. IŞIK ŞĐDDETĐ : Işık şiddeti değişmeye müsait ise veya farklı ise, iki veya fazla olarak dördüncü sütunda verilir. Normal menzilin kullanıldığı ülkelerde fenerler için ışık şiddeti verilmez. YÜKSEKLĐK : Ortalama yüksek su seviyesi veya ortalama yüksek su seviyesi ile fenerin tepe noktası arasındaki düşey uzaklık olup Admiralty Tide Tables'dan verilir. MENZĐL-IŞIK GÖRÜNÜŞÜ : Işık şiddeti meteorolojik görünüş ve gözlemcinin göz hassasiyetine göre, bir fenerin görülebileceği en büyük mesafedir. "Işık Menzili Grafiğine" bakınız. NOMĐNAL GÖRÜNÜŞ : Meteorolojik görünüş 10 deniz mili olduğu zamanki ışık menzilidir. Nominal menzil kullanan ülkeler Fransa, Đspanya, Korsika, Malta, Đtalya, Yunanistan, Romanya, Ukrayna,Rusya, Tunus, Cezayir ve Fas'dır. COĞRAFĐ GÖRÜNÜŞ : Arzın yuvarlaklığı, meteorolojik şartlar, gözlemcinin ve fenerin yüksekliğine göre fenerin görülebileceği en büyük mesafedir. "Coğrafi Görünüş Cetveline" bakınız. HAFĐF IŞIK : Atmosferdeki dağılmadan dolayı bir engelin sakladığı veya ufkun altındaki fenerden yayılan paklaklıktır. ANA FENER olanıdır. : Aynı veya bitişik destek üzerinde bulunan iki Fenerden büyük YARDIMCI FENER : Ana fener yanında veya üstünde bulunan ve seyirde özel olarak kullanılan fener. SEKTÖR FENERĐ : Ufuk düzleminde farklı renk ve karakterlerde değişik açılarda gözlenen fenerdir. REHBER FENERLER : Rehber hattında iki veya daha fazla fenerin birlikte kullanılmasıdır. Fenerler hattı "Lights in line" diye adlandırılan fenerler özel durumlar için sahaların sınırlarını, demirleme yerlerini, vs. hizasını markalar, takip edilecek istikameti işaretlemez. Sayfa 28 / 254

ĐSTĐKAMET FENERĐ :Tek bir rehber olup çok dar bir sektörü gösterir. Bu sektör ışık şiddeti az sektörle veya farklı renk veya karakterli sektörlerle takviye edilir. Đstikamet fenerleri "Lts in line" (Fenerler hattı) gibi sahaların sınırlarını markalamada kullanılır. Đstikamet fenerlerinin hareli bir tipi hizmete girmiştir. Sodyum ışıklandırma orta çizgide, gözlemcinin gördüğü siyah düşey çiz ginin bulunduğu hareli yüzeyde sarı bir zemin oluşturur; orta çizgide uzakta siyah oklara dönüşür, okların yönü tavsiye edilen rotaya dönüş için gereken rotanın değişmesini gösterir. DÜŞEY FENERLER : Farklı karakter ve görünüşle düşey (veya yatay, veya geometrik şekilde) kullanılan iki veya daha fazla fener. ARASIRA YANAN FENER : Yalnız gerekli olduğu zaman yanan fener: (a) Gelgit feneri, sadece gelgit zamanı yanar. (b) Balıkçı feneri, balıkcıların kullanması için gerektiğinde gösterilir. (c) Özel fener, özel makam tarafından kendi amaçlarına göre kullanırlar. Yedek fenerlerle acil fenerler arasında bir ayırım yapılmıştır. Birincisi normal olarak ana fenerin karakterini yansıtır fakat menzili daha az olup, genellikle büyük gardiyanlı istasyonlara yerleştirilir. YAPILARIN AÇIKLANMASI : Bir yapının renkli bölümü yatay ise "band" terimi düşey ise "çizgili" terimi kullanılır. Markalama spiral şeklinde ise "diyagonal çizgili" terimi kullanılır. Tepelik ve gündüz markalamaları diyagram halinde de kullanılabilir.diyagram halinde kullanıldığında hiç bir zaman kesitini gösteremez. SĐS ĐŞARETLERĐ : Sedanın atmosfer içinde değişik şekillerde hareket etmesi sebebi ile Sis Đşaretlerinde aşağıdaki hususların dikkate alınması gerekir: 1. Sis işaretleri değişik mesafelerden duyulabilir. 2. Bazı atmosferik şartlarda yüksek ve alçak tonda karışık sedalı sis işaretlerinden biri duyulmayabilir. 3. Sis istasyonu civarında zaman zaman sis işaretinin duyulmayacağı sahalar meydana gelebilir. 4. Đstasyondan görülmeyen bir mevkiide sis mevcut olması halinde sis işareti verilmeyebilir. 5.Bazı sis işareti vericileri sis meydana gelir gelmez çalıştırılmayabilir. Bu sebeplerden dolayı Denizcilerin sis işaretlerine hiçbir zaman tam olarak güvenmemeleri gözcülerin gemi gürültülerinin duyulmayacağı mevkiilere konmasına önem verilmelidir. Tecrübeler makineler çalışırken sis işaretlerinin güverte veya köprü üstünden duyulmadığını, gemi durduğu zaman duyulabileceğini göstermiştir. Sis işaretleri vericileri çeşitli tip ve güçte olup, liman yaklaşmalarında ve giriştekiler büyük fener istasyonundakilerden ve fener dubalarından daha zayıftır. Yedek vericiler gnellikle zayıftır. Bazı sis işereti vericileri iki veya daha fazla farklı perdeden ses karekteri oluşturur; bunlar 8. sütunda "2-ton", "3-ton" vs. olarak verilir. Diğer vericiler yüksek perdeden başlar alçak perde de son bulur; diğerleri sürekli değişen perdeden ses çıkarırlar bunlar "titrek ton" dadırlar. Sayfa 29 / 254

Sis işaretleri aşağıdaki verici tiplerden oluşur; SEYĐR KĐTABI DĐYAFON (Diaphone) : Sıkıştırılmış hava ile çalınır. Alçak tonda bir seda ile başlar ve birden keskin bir iniş ile zayıflayarak gırlama ile son bulur. Sesin gırlama ile son ermediği bilinirse "Gırlama yok" denir SĐS DÜDÜĞÜ (Horn) : Sıkıştırılmış hava ile veya diyagram titreşimi için elektrikle çalışır. Bazı tiplerinin sesi ve gücü farklıdır; bazı büyük sis istasyonları ayın anda farklı tonda sesler veren vericiler kullanır, bunlar genellikle kuvvetli olurlar.bir kısmı ota tonda ses çıkarır. SĐREN (Siren) vardır. : Sıkıştırılmış hava ile çalışır, sesi ve kuvveti farklı çeşitli tipleri KAMIŞ DÜDÜĞÜ (Reed): Sıkıştırılmış hava ile çalışır, kuvveti gittikçe azalır yüksek seda verirler. Elle çalışanları zayıftır. PATLAYICI MADDE (Explosive) : Patlayıcı maddeler infilakı ile işaret verirler. ÇAN,GONG VE SĐS DÜDÜĞÜ(Bell,Gong and Whistle): Makineyle çalıştırıldığında muntazam karakterli, elle çalıştırıldığında muntazam olmayan ses verirler. Dalga tesiri ile çalıştığında gelişi güzel bir ses verirler. MORS KODLU SĐS ĐŞARETLERĐ (Morse code fog signals): Fenerlerde olduğu gibi Mors kodunun kısaltılmışı "Mo" ile gösterilir ve bir veya daha fazla harf ve rakam karakterler şeklinde ses verirler. Horn Mo (AR), Horn Mo (4), Siren (2+3). Fenerler tanınabilmeleri için çeşitli karakteristiklerde yapılırlar. Rengi belirtilmemiş bir fener daima beyaz gösterir. Fener karakteristikleri genel olarak dört grupta toplanır. 1. Devamlı ışık gösteren fenerlerki biz bunlara sabit fenerler diyoruz. Haritalarda ve fener kitaplarında F ile gösterilirler. 2. Işık süresi karanlık süresinden az olan fenerler şimşekli fenerler olup Fl (Flashıng-Çakarlı) ile gösterilirler. 3. Işık süresi karanlık süresinden fazla olan fenerler husuflu fenerler olup, Occ ile gösterilirler. 4. Işık süresi karanlık süresine eşit olan fenerler isofaz fenerler olup Đso ile gösterilirler. PERĐYOD (Işık Süresi) : Fenerin ilk çakma anından ikinci çakma anına kadar geçen zamandır. Fenerler genellikle üç renkte gösterilmiştir. 1. Beyaz =W 2. Kırmızı = R 3. Yeşil = G UFUK MESAFESĐ : Dünya üzerindeki bir noktadan ufuk hattına kadar mil cinsinden mesafedir. (Örnek: 15 Feet=4.4 mil gibi) COĞRAFĐK MESAFE : Dünyanın yuvarlaklağı, meteorolojik şartlar, ışık kuvveti, fener ve seyirci yüksekliğine göre bir fenerin görülebileceği mesafeye denir. Sayfa 30 / 254

ÖRNEK : Bir fenerin haritadaki yüksekliği 220 Feet'tir Geminin köprüüstü yüksekliği ise 40 Feet'tir. ĐSTENEN : Fenerin coğrafik mesafesi nedir? ÇÖZÜM : Aşağıdaki şekilde P noktası ufuk sathını, A noktası 15 feet yüksekliğindeki seyircinin mevkiini,b noktası 49 Ft.yüksekliğindeki seyircinin mevkiini, F noktası ise 220 Ft yüksekliğindeki feneri göstermektedir. Buna göre 220 feet yüksekliğindeki fenerin P ufuk sathına olan X mesafesi "Fenerin mil olarak görünme mesafe ufuk cetvelinden 17.0 mil olarak bulunur. A noktasındaki yani 15 Ft yükseklikteki seyircinin P ufuk sathına olan Y mesafesini aynı cetvelden 4.4 mil olarak bulup toplanır. Bu mesafe fenerin görünüş mesafesidir. Coğrafi Görünme Mesafesi = 17 + 4.4 = 21.4 mil olur. Halbuki örnekte B noktasındaki seyircinin yüksekliği 49 Ft'tir. O halde fener 21.4 milden fazla mesafeden görülecektir. Coğ.Gör.Mes = 17 + 8 = 25 mil olur. Buna göre 49 Ft yüksekliğindeki bir seyirci 220 Ft yükseklikteki bir feneri 25 milden görebilecek demektir. 220 Ft = 17.0-X 15 Ft = 4.4-Y C. G. M. = 21.4-L 220 Ft = 17.0-X 49 Ft = 8.0-N C. G. M. = 25.0-Z Fener bina ve yüksekliklerinin göz yüksekliği için ufuk mesafesinin ne kadar olduğu; a.cedavili riyaziyenin 14. sayfasından. b.noriestablesin149. sayfsında. c. Fener ve sis işaretleri ktabının baş tarafındaki cetvelden d. American Portical Bowdich Sayfa 54' den bulunabilir. HARĐTA MESAFESĐ : Büyük ölçekli haritalarda gösterilen ve fener kitabinda "Açık havada mil olarak görünür" başlığı altında verilen mesafe olup fener kuvvetine göre ya coğrafi mesafeye veya aydınlatma mesafesine eşittir.(fener yüksekliği +15 Ft rasıt yüksekliği) Yükseklikler HW (yüksek su) ya göre verilmiştir. KUVVETLĐ FENER : Bir fenerin coğrafik mesafesi harita mesafesinden küçükse o fener kuvvetli fenerdir. Sayfa 31 / 254

PROBLEM : Harita da fener 21 milden görünmekte ve 200 Ft yüksekliktedir. SEYĐR KĐTABI ĐSTENEN : 1. Coğrafik mesafesi nedir? 2. Fener zayıfmı, kuvvetlimi? ÇÖZÜM : 200 Ft = 16.2 Mil + 15 Ft = 4.4 Mil C. G. M. = 20.6 Mil CEVAP : C.G.M Küçük harita mesafesi = Bu fener kuvvetli fenerdir. ZAYIF FENER : Bir fenerin coğrafik görünüş mesafesi harita mesafesinden büyük ise o fener zayıf fenerdir. PROBLEM : Haritada fener 16 milden görünmekte ve 150 Ft yüksekliktedir. ĐSTENEN : 1. Coğrafik mesafesi nedir? 2. Fener zayıf mı, kuvvetli mi? ÇÖZÜM : 150 Ft = 14.3 Mil 15 Ft = 4.4 Mil C. G. M. = 18.7 Mil CEVAP : C.G.M Büyük harita mesafesi = Bu fener ZAYIF fenerdir. FENERLER VE SĐS ĐŞARETLERĐ KĐTABI SÜTUN AÇIKLAMALARI Sütun 1 : FENER NUMARALARI : ĐHO (Uluslararası Hidrograf Organizasyonu) kurallarına göre her ulusun fenerlere birer ulus numara vermektedir. Üstteki numara fenerin ulusal numarası olup, alttaki Uluslararası numarasıdır.fenerler ve sis işaretleri kitabında Ulusal No.lar aşağıdaki şekilde tertiplenmiştir. 10000 den 19999 a kadar Karadeniz ve Azak Denizi Bölüm I 20000 den 29999 a kadar Marmara Denizi Bölüm I 30000 den 39999 a kadar Ege Denizi Bölüm I 40000 den 49999 a kadar Doğu Akdeniz Bölüm I 50000 den 54999 a kadar Orta Güney Akdeniz Bölüm II 55000 den 69999 a kadar Batı Akdeniz Bölüm III 70000 den 99000 a kadar Orta Kuzey Akdeniz ve Adriyatik Denizi Bölüm II Sütun 2 : FENERĐN ADI VE YERĐ : Fenerlerin bulunduğu bölgeleri ve fenerin adı tanımlanır. Bölgeler büyük harflerle yazılmıştır. Sütun 3 : FENER MEVKĐLERĐ : Bu sütundaki fener yeri enlem ve boylam yönünden coğrafi mevkii verir. Enlem ve Boylam yaklaşıktır. Sayfa 32 / 254

Sütun 4 : FENERĐN KARAKTERĐ : Uluslararası esaslara göre verilir. Ayrıca fenerler üzerindeki sis işaretleride çalışma şekli ve peryodları ile görülür. Sütun 5 : FENERĐN DENĐZDEN YÜKSEKLĐĞĐ : Ortalama deniz seviyesinden fenerin Tepe noktasına kadar olan yükseklik olup metredir. Sütun 6 : FENERĐN GÖRÜNÜŞÜ : Fenerlerin görünüşleri, meteorolojik, luminous (Işık), nominal ve coğrafi görünüş olarak tarif edilmektedir. Uluslararası Hidrografi Organizasyonu (ĐHO) dan alınan son kararlara göre fener kitapları ve haritalarda nominal görüşlerin kullanılması gerekmektedir. Nominal menzil kullanan ülkeler Fransa, Đspanya, Korsika, Malta,Đtalya,Yunanistan,Romanya, Ukrayna, Rusya, Tunus, Cezayir ve Fas'dır. Sütun 7 : FENERĐN YAPISI VE YERDEN YÜKSEKLĐĞĐ : Bu sütunda fenerin yapı şekli, rengi, tepeliği ve yapının yerden metre olarak yüksekliği verilmektedir. Sütun 8 : AÇIKLAMALAR : Bu sütunda fener ile ilgili faz, sektörler, küçük fenerler ve diğer bilgiler verilir. FENER GEMĐLERĐ VE YÜZEN FENERLER : Açık denizlerden sahile yaklaşan gemilere rehberlik eden sahillerden oldukça uzak mesafelerde, belirli mevkilere demirlemiş fener gemileri önemli bir seyir yardımcısıdır. Genellikle fener gemilerinin bordalarında bulundukları mevkinin ismi uzak mesafeden okunacak şekilde yazılıdır.gündüz geminin pruva pupasına birer siyah küre, gece ise birer kırmızı ışık gösterilir. Fener gemileri gerek kendileri ve gerkse çevresinden geçen gemiler için tehlike işareti verebilir. Đşaretin görülmesini top veya işaret roketi atarak sağlar. Fener gemileri hakkında ayrıntılı bilgi fener kitaplarında verilmiştir. Sayfa 33 / 254

FENER KARAKTERLERĐ ÇĐZELGESĐ 1. Fenerler seyirciye hangi konularda yardımcı olurlar? a. b. c. d. e. SEYĐR KĐTABI 2. Gardiyansız fenerler hangi kısaltma ile belirtilir? a. A b. D c. K d. U e. Z 3. Işık süresi karanlık süresinden az olan fenerler hangi kısaltma ile gösterilir? a. FL b. F c. Occ d. ISO e. QK 4. Renk değiştiren fenerler hanği kısaltma ile gösterilir? a. Alt b. AL c. Ok.Fl. d. Bp.FL e. GpOCc 5. Ufuk mesafesi nedir? 6. Zayıf fener deyimi CGM> harita mesafesidir? ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 7. Kuvvetli fener deyimi CGM> harita mesafesidir? ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 8. Marmara denizindeki bir fener kitaplarda hangi numaralar arasında numaralandırılmış olmalıdır? a.10 000-19 000 b. 20 000-29 000 c. 30 000-39 000 d.40 000-49 000 e. 50 000-59 000 Sayfa 34 / 254

ŞAMANDIRALAR : Uluslararası Deniz Şamandıralama Sistemleri ŞAMANDIRA : SEYĐR KĐTABI Seyri kolaylaştırmak amacıyla seyir alanlarına atılmış sabit yüzen cisimlere şamandıra denir. Şamandıralar denizin trafik işaretidir. Vardiya personeline yol gösterirler. Şamandıralar belli amaçlar için seyir bölgelerine atılırlar. Bu amaçlar şöyle belirtilebilir. 1. Nehirde ve mayınlı alanlarda taranmış sahaları markalamak, 2. Trafiği yoğun olan dar sularda seyri kolaylaştırmak, 3. Liman giriş ve çıkışlarını bir düzene sokmak, 4. Batık, Kayalık, Sığlık, Kablo, Boru hattı gibi tehlikeleri markalamak. 5. Gemileri bağlamak üzere tesis edilirler. DENĐZ ŞAMANDIRALAMA SĐSTEMĐNĐN GEÇMĐŞ TARĐHĐ 1976 yılına kadar dünya denizlerinde kullanılan otuzdan fazla değişik şamandıralama sistemi vardı.bu sistemlerin çoğunun birbirlerine tamamen tezat teşkil eden kurallara sahip olması ve bilhassa anlamlarının çözülememesi denizcileri güç durumda bırakıyordu.işıklı şamandıralar henüz haritalara işlenmemiş bir tehlikeyi markalıyor ise gece ve gündüz karşılaşan denizciler bunların uluslararası mana ve anlamlarını yeterince çözemedikleri için seyir rotalarını tehlikeden nete geçecek şekilde planlayamıyor ve felakete sebep olabilecek durumlar meydana gelebiliyordu. IALA (International Association af Lighthouse Authorities)(Uluslar arası Fener Otoriteleri Birliği) Her ülkenin fenerleri ile ilgili kuruluşların "bizde kıyı emniyet", bağlı oldukları uluslararası otorite tatmin edici olmayan bu durumu iyi bildiğinden 1965'e kadar bu problemi tetkik etmesi ve bir çözüm önermesi için uluslararası teknik bir komite oluşturdu.kurulan bu komitenin çözmek zorunda kaldığı üç temel problemvardı. 1. Gereksiz masraftan kaçınmak için mevcut techizatı muhafazaetme. 2. Kanalları markalarken yeşil ve kırmızı renklerin ne şekilde kullanılacağı. 3. Kardinal ve Lateral kuralların birleştirilme ihtiyacı. Komitenin uzun süren çalışmaları neticesinde dünya üzerinde şamandıra sistemleri konusunda birliğin sağlanabilmesi için küçük de olsa bir adım atıldı. 1971 yılında komisyona Dover (Manş) kanalında sık sık felakete yol açan batıkların markalanması görevi verildi. Trafik ayırım projesinin bir şeridinde yer alan bu leşlerin markalanmaları tamamiyle işaretlerin kolay anlaşılabilmesi esasına dayandırıldı.komisyonun çalışmaları esnasında üyeler arasında kendi ülkelerinde kullanılan sistemler üzerinde uzun tartışmalar yapıldı. Komisyonun Avrupalı Ülkeleri küçük değişiklikler yapmak şartı ile 1936 Cenevre Antlaşmasını benimsediklerini belirttiler ki bu Lateral ve Kardinal sistemin birlikte kullanılması demekti. A.B.D. kendilerinin 1892 yılından beri kullandıkları Lateral sistemi değiştirmeyeceklerini bildirdi. Bu nedenle dünyanın iki bölgeye bölünmesine ve şamandıralama sistemlerini bölgesel temellere dayandırılmasına kara verildi. Sayfa 35 / 254

Kabul edilen sistemler : SEYĐR KĐTABI Sistem(A) : Kardinal ve Lateral sistem işaretlerinin birleşimi ve kırmızı rengin kanalların iskele tarafını markalaması (iskelede kırmızı). Sistem (B): Yalnız Lateral sistem işaretleri. Kırmızı renk kanalların sancak tarafını markalar (sancakta kırmızı). Sistem A nın kuralları 1976 yılında tamamlanmış ve IMO (Uluslararası Deniz Đstişare Kurulu) tarafından kabul edilmiştir. Sistemin tanıtılmasına 1977 yılında başlanmış ve özellikle Avrupa, Afrika, Hindistan, Avusturalya ve bazı Asya kıtası denizlerinde kullanılmasının uygun olduğuna karar verilmiştir. Bunun yanında herhangi bir devlet sistem A'yı kabul ettiğini bildirirse IALA'nın o ulusa yardımcı olmasına karar verilmiştir.(türkiye sistem A'yı 28.7.1982 de kabul ederek uygulamaya başlamıştır). Sistem B'nin kuralları 1980 yılının başlarında tamamlanmış ve bunların Kuzey, orta ve Güney Amerika Ülkeleri ile Japonya, Kore ve Filipinlerde uygulanacağı kanaatine varılmıştır. Sistem (A) da denizci herhangi bir işaretin Lateral veya Kardinal olduğunu belirgin karakterleri nedeniyle kolaylıkla ayırabilir Kırmızı, yeşil boyalı ve ışıklı Lateral işaretler gündüz veya gece süresince geminin borda fenerleri renklerine uygun olduğundan bu basit özellik denizcilere kolaylık sağlar. Sistemde yeşil renk sancakta bırakılacak tarafı markalamakta kullanılmaktadır. Sistem A'daki Kardinal işaretler ise işaretin ait olduğu sektör içinde derin ve seyre emniyetli su olduğunu gösterdiği gibi bir kuzey işaret denizci emniyetli seyir yapabilecek suyun sadece kuzeyde değil, işaretin doğu ve batısında da mevcut olduğunu belirtir ancak daha fazla bilgi için haritasına bakmalıdır. Kardinal işaretler genel olarak gündüz çift konik tepelik alametleri ve siyah, sarı renkleriyle geceleri ise hızlı veya çok hızlı beyaz renkli seri şimşekli fenerleri ile kolaylıkla tanınırlar. Sistem A'da seyre yardımcı olmak üzere iki grup daha işaret vardır. Bu işaretler taşıdıkları fenerlerin özel ritimleri sayesinde Kardinal işaretlerin hızlı ve çok hızlı ritimli şimşekli fenerleri ile karıştırılmalarına imkan vermezler. Bunlardan biri küçük saha içindeki tehlike üzerine dikilen ve seyredilebilir su olduğunu gösteren tecrit edilmiş tehlike işaretleridir. Yani yalnız markaladığı yerdeki tehlikeyi ifade eder. Etrafı seyredilebilir su ile çevrilidir. Diğeri ise seyre emniyetli bölge işaretidir. Herhangi bir tehlikeyi markalamaz. Fakat etrafın da seyre elverişli su olduğunu gösterir. Emniyetli su markalamaları kanal ortalarında ve karanın görünme sınırı işareti olarak kullanılır.sistem içerisinde ayrı bir grup olan özel işaretlerin maksadı ve gayesi diğerlerinden farklıdır. Bu işaretler seyre yardımcı olmaktan ziyade özel sahaları veya harita ve diğer notik dökümanlarda belirtilen diğer sahaları markalamakta kullanılırlar.özel işaretler sarı boyalı üzerinde çarpı şeklinde aynı renkten tepelik taşırlar. Bu işaretlere ait fenerlerin ışıklarıda sarıdır. DENĐZ ŞAMANDIRALAMA SĐSTEMĐ ve SĐSTEMĐN GENEL ESASLARI : IALA şamandıralama sisteminde 5 tip markalama vardır. Denizciler bu markalamaları aralarındaki farkı kolayca ayırdederek tanıyabilirler.lateral (Yanal) markalamalar A ve B şamandıralama bölgeleri arasında aşağıdaki şekilde farklılık gösterirken diğer 4 tip markalama her iki bölgede de görülür. 1. Lateral Đşaretler (Yan işaretler) Şamandıralama sistemine bağlı olarak A Bölgesindeki Lateral Đşaretler (Yan işaretler) gündüz ve gece, kanalın iskele ve sancak tarafını göstermek için kullanılırlar. Đskelede kırmızı, sancakta ise yeşil renkler kullanılır. Ancak B bölgesinde Sayfa 36 / 254

bu renkler sancak tarafında kırmızı, iskele tarafında yeşil olmak üzere terstir. Değiştirilmiş bir Lateral Đşaretler, ikiye ayrılan kanallarda tercih edilen kanalı ayırd etmek üzere kanalın ayrıldığı noktada kullanılabiir. Bu sistem şamandıralamada seyir alanı şamandıralar arasında kalan sahadır. 2. Kardinal Đşaretler Seyri engelleyen bir tehlikenin yönünü belirleyen işaretlerdir. Kardinal işaretler, sahadaki en derin suyun, markalamanın yapıldığı mevkiide (yönde) olduğunu gösterir. Bu örneğin; bir kuzey işaretinin bulunduğu yerde, sadece Kuzeyde değil, aynı zamanda Doğu ve Batısında da seyredilir suların bulunduğunu gösterir. Denizci, kuzeyde güvenli olacağını bilir, fakat daha fazla bilgi için haritasına bakması gerekir. Kardinal işaretler normal olarak gönder ve sütun şeklindedir. Daima sarı veya siyah ufki boyalı ve belirgin çift konik tepelikli olup tepelikler siyahtır. Bu işaretlerde renklerin ve tepeliklerin kullanımı, hatırda kalmasına yardım edecek şekilde düzenlenmiştir. Şekil 10-1 Kuzey. Yukarıyı gösteren tepelikli şamandıralar: Sarı-Siyah boyalı Güney. Aşağıya gösteren telikli şamandıralar : Siyah-Sarı boyalı Doğu. Taban tabana tepelikli şamandılar : Siyah-Sarı-Siyah boyalı Batı. Uc uc'a telikli şamandıralar : Sarı-Siyah-Sarı boyalı Kardinal işaretleri gece fark edilmeleri içinde beyaz çakarlı ışık gösteren özel bir sistemi vardır. Ritimleri "çok hızlı" (VQ) veya "hızlı" (Q) çakarlı olup farklı sürelerde çakarlar. Çok hızlı çakarlılar dakika da 100 veya 120, hızlı çakarlılar ise dakikada 50 veya 60 defa çakarlar. Kardinal işaretler için kullanılan karakterler aşağıdaki şekildedir. Kuzey : Devamlı çok hızlı veya hızlı çakarlı. Doğu : 3 Çok hızlı veya hızlı çakardan sonra karanlık. Güney : 6 çok hızlı veya hızlı çakardan sonra uzun bir çakar, sonra karanlık Batı : 9 çok hızlı veya hızlı çakardan sonra karanlık. 3,6,9 kolaylıkla hatırlanır. Uzun çakar, 2 saniyeden az olmamak üzere devem eder. 3 veya 9 çok hızlı veya hızlı çakarlar 6'dan ayırt edebilmek için düşünülmüştür. Bu markalama sisteminde kullanılan diğer iki işarette de beyaz ışık kullanılmaktadır ancak, herbirinin Kardinal işaretlerin hızlı veya çok hızlı çakarlarıyla karışmayacak farklı bir sistemi vardır. 3. Tecrit Edilmiş Tehlike Đşaretleri Tecrit tehlike işareti, etrafında seyredilebilir suyun olduğu küçük bir sahanın tehlikesi üzerinde yer alır. Çift küresel tepelik ve grup (2) çakarlı beyaz feneri, Kardinal işaretlerle Tecritli Tehlike işaretlerinin farkını belirler. 4. Güvenli Su Đşaretleri Güvenli su işaretinin etrafında seyredilebilir sular vardır. Bu işaret tehlikeyi işaret etmez. Güvenli su işaretleri kanal ortası markalamaları için veya karaya yaklaşma işaretleri olarak kullanılabilir. Güvenli su işaretleri, tehlikeyi işaretleyen şamandıralardan tamamen farklı görünümdedirler. Küresel veya bazen gönder şeklinde tek bir kırmızı tepelikli şamandıralardır. Boya renkleri kırmızı beyaz düşey şeklindedir. Fenerleri, varsa eğer, bir uzun çakar veya mors "A" ritmi, husuflu, izofazlı olup ışık rengi beyazdır. 5. Özel Đşaretler Özel işaretler önceleri seyir yardımcısı olarak düşünülmemiştir. Ancak, mahiyeti haritadan veya diğer notik dökümanlardan anlaşılan özel bir sahayı Sayfa 37 / 254

göstermek için kullanılır. Özel işaretler sarıdır. Sarı "X" tepeliği olup ışık renkleride sarıdır. Görünüşün zayıf olduğu zamanlarda sarı ile beyaz ışığı karıştırma olasılığından kaçınmak için özel işaretlerin sarı fenerlerinde beyaz fenerler için kullanılan ritmlerin hiçbirisi kullanılmaz. Şekilleri seyir işaretleri ile karışmaz, yani bir kanalın iskele tarafına yerleştirilmiş olan özel bir şamandıra silindirik olabilir fakat konik olamaz. Özel işaretlerin amaçlarını belirtmek için üzerlerine harfler veya sayılar yazılabilir. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Şamandıranın tanımını yapınız? 2. Şamandıralar hangi amaçlar için konulmuştur? 1. 2. 3. 4. 5. 3. Şamandıralama sistemlerinden seyir alanı şamandıralar arasında kalıyorsa bu sistem... sistemdir. 4. Seyiri engelleyen bir tehlikenin yönünü belirleyen şamandıralar... sistem şamandıralardır. 5. Şamandıra üzerindeki tepelik üçgenlerin uçları yukarı doğru ise ifade ettiği anlam aşağıdakilerden hangisidir? a. Tehlikenin Kuzeyini markalar. b. Tehlikenin Doğusunu markalar. c. Tehlikenin Güneyini markalar. d. Tehlikenin Batısını markalar. e. Tehlikenin Olduğu yeri markalar. 6. Güney kardinal şamandırada ışık sistemi aşağıdaki karakterlerden hangisidir? a. QM b. VQ c. Q(b) d. VQ (9) e. FL 7.Şamandıra şekillerini yazınız? Sayfa 38 / 254

MAGNETĐK PUSULA : Yön gösterme özelliği dünyanın magnetik alanına tabi olan, aynı isimlere sahip olan mıknatısların birbirini iteceği ve aykırı kutuplu mıknatısların birbirini çekeceği prensibine dayanarak çalışan yön gösterme aletidir. Arz üzerine serbest asılmış bir mıknatıs ibresinin arzın manyetik kuvvet hatlarının yönüne tabi olarak Arzın magnetik Kuzey ve Güney kutuplarına yönelmesi prensibine dayanır. Arzımızın bir mıknatıs olması nedeni ile onunda iki kutbu bulunması tabii bir gerçektir.her mıknatısın bir manyetik alanı olduğundan Arzın da Kutupları arasında mıknatisi kuvvet hatları mevcuttur. Mıknatisi kutuplar coğrafi kutuplardan farklı mevkilerde olması nedeni ile Magnetik kuvvet hatlarının meydana getirdiği mıknatisi meridyenler Arzın coğrafi meridyenlerinden farklı yönde olurlar. Arz üzerinde serbest asılmış bir mıknatıs ibresi ancak magnetik ekvatorda arzın yüzeyine paralel ve manyetik Kuzey Güney yönünde bulunur. Magnetik kuvvet hatlarının kutuplara doğru eğilmesi Enlemler yükseldikçe bu mıknatısı ibreyide kendi yönlerinde eğecek ibre iki kuvvetin etkisi altında bulunacaktır.bu kuvvetlerden yöneltici kuvvet Enlemler yükseldikçe azalacak buna karşılık eğici kuvvet artacaktır. Pusula ibresini yatay durumdan ayıran bu kuvvete meyil kuvveti denir. Mıknatısi Pusulalarda Pusula kartını etkileyen bu kuvvet muhtelif mekanik ve manyetik düzenler ile bertaraf edilerek,pusulanın yatay olarak Magnetik kutup yönünü göstermesi sağlanır. Magnetik kutuplar gayet yavaş olarak, yer değiştirmeleri nedeni ile Manyetik meridyenlerinde yönleri değişir.bu değişme gayri muntazam olmakla beraber miktarı hesapla bulunabilir.buna bünyevi değişme (Secular change) ismi verilir. Magnetik Pusula çok eski zamanlardan beri kullanılmaktadır. Bu gün bir çok teknede birinci derecede kullanılan Pusula, Cayro Pusula bulunan gemilerde ise ikinci derecede kullanılmaktadır. Magnetik Pusula magnetik kutba, cayro Pusula hakiki kutba göre yön gösterir. Cayro Pusula çalışma prensibi olarak takat kaynağını gemide bulunan jenaratör/bataryadan sağladığı ve arızalanma olasılığı fazla olduğundan her an arızalanacak gibi kabul edip daima magnetik Pusulaya güvenmeli ve ona muhtaç olunacağı bilinmelidir. MAGNETĐK PUSULA ÇEŞĐTLERĐ 1) Sıvılı Pusulalar: Gemilerde ve büyük teknelerde kullanılır. 2) Kuru Pusulalar : Çok küçük tekneler ve araçlarda kullanılır. Gemilerde kullanılan sıvılı Pusulalar bulundukları yerlere göre tanımlanırlar. SIVILI PUSULA ÇEŞĐTLERĐ : 1) Dümenci Pusulası : Dümen evinde serdümen önünde bulunur. 2) Miyar Pusula (Referans Pusula) : Dört tarafı açık etrafa hakim bir yerde genellikle açık köprü üstünde bulunan geminin en doğru magnetik Pusulasıdır. 3) Kıç Dümenci Pusulası : Kıç güvertede veya kıç dümen evinde bulunur dümen evi isabet aldığında bu Pusula ile seyir yapılır. Dümenci Pusulasının yedeğidir. 4) Filika Pusulası : Filikalarda bulunan Pusuladır. MAGNETĐK PUSULA PARÇALARI 1) Pusula Sehpası : Üzerinde Pusulanın diğer kısımlarının bulunduğu, genellikle ağaç veya anti magnetik metalden (pirinç, bakır, aliminyum) yapılmıştır. 2) Pusula Tası : Pusulanın yön göstermeye yarayan parçalarını içinde bulunduran Pusula tası genellikle anti magnetik metalden (pirinç) yapılır. Üzerinde sırasıyla şunlar bulunur. Sayfa 39 / 254

a. Mıknatıs Çubuklar : Tasın tam merkezine 360 o derece serbest hareket edebilecek şekilde yerleştirilmiştir. b. Pusula Kartı : Mıknatıs çubukların hareketine bağlı olarak yön göstermeye yarayan ve üzerinde 360 derecelik taksimat bulunan Pusula kartı fiber veya aliminyumdan yapılır. Takriben 12 gr ağırlığındadır. c. Pusula Sıvısı : Pusula tasının içini dolduran sıvı genellikle VARSOL yağı veya %55 saf su %45 alkol karışımından oluşur Sıvının Pusula tasından dışarıya çıkmaması için tasın üzeri kalın bir camla kapatılmış olup Pusula tası içindeki sıvı %100 doldurulmuştur. Sıvı azaldığı zaman tasın yanındaki özel delikten tamamlanmalıdır. 3) Yalpa Çemberleri : Pusula kartının daima ufuk düzlemine (yatay düzleme) paralel kalabilmesi veya gemi bünyesinin uğradığı yalpaya ve baş kıç haaraketlerinden etkilenmemesi için yerleştirilmiş iki ayrı eksen üzerinde serbest hareket sağlayan magnetik olmayan metalden (pirinç) yapılmış çemberlerdir. 4) Pusula Düzelticileri : Pusulayı etkileyen magnetik kuvvetler ile bunların neden oldukları yan etkileri ortadan kaldırmak için Pusula sehpası üzerine çeşitli yerlere yerleştirilmiş düzelticilerdir. a. Küreler : Yumuşak demirden yapılmıştır. Pusulanın sancak ve iskelesinde aynı büyüklükte bulunur. Bir ray üzerinde hareket edebilen küreler birer somunla sıkıştırılıp yerlerine sabitleştirilir. b. Flander Çubuğu : Pusulanın pruvaya bakan tarafında Pusula sehpasına bağlanmış dikey duran yumuşak silindirik bir demir çubuktur. c. Mınatıs Çubukları : Her Pusulanın büyüklüğüne bağlı olarak değişen ve tam Pusula tasının merkezinden geçen eksen üzerinde simetrik olarak yerleştirilen yarısı mavi yarısı kırmızı kalem şeklinde mıknatıs çubuklardır. Bir kısmı pruva-pupa yönünde bir kısmı ise sancak-iskele kemere yönünde özel yuvalarına yerleştirilmiştir. Hangi yuvada bulunacakları özel bir hesapla saptanarak Pusula tashihi sırasında yerleştirilir. d. Meyil Çubuğu : Pusula tasının tam merkezinden geçen dikey doğrultuda yerleştirilmiş bir mıknatıs çubuktur. Meyil çubuğu bizzat düzelticilik yapmaz. Đki görevi vardır. 1. Yalpadan dolayı oluşan INCLANITION'ın yatay bileşkesini ortadan kaldırır. 2. Geminin dönüşü anında magnetik Pusulanın gemi pruvasını sinkronizeymiş gibi takip etmesini sağlar. e. Elektrik Donanımı : Pusula kartının aydınlanabilmesi için alçak voltajlı bir elektrik devresidir. Elektrik tertibatı olmayan Pusulalarda aydınlatma için Pusula sehpasına yerleştirilmiş gaz feneri kullanılır. Sayfa 40 / 254

ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Magnetik Pusula yön gösterme özelliği dünyanın... tabii olan, aynı isimli kutuplara sahip olan mıknatısların birbirini...... ve aykırı isimli kutupların birbirini... prensibine dayanır. 2. Pusula sehpası anti magnetik malzemeden yapılır. ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 3. Pusula kartı...veya...malzemeden yapılır. 4. Pusula sıvısı... veya... Alkol... safsu karışımıdır. 5. Pusulanın parçalarından düzelticiler nelerdir? a. b. c. Mıknatıs çubukları d. e. f. 6. Sıvılı pusula çeşitlerini yazınız? 1. 2. 3. 4. 7. Kuru pusula çeşitlerini yazınız? Sayfa 41 / 254

MAGNETĐK PUSULA HATALARI VE C.D.M.V.T KURALI SEYĐR KĐTABI MAGNETĐK PUSULA HATALARI : Bir magnetik Pusulada başlıca iki çeşit hata bulunur. Bunlar Doğal sapma variation ve Arizi sapma ( Deviation ) dır. DOĞAL SAPMA (VARIATION) : 1.Yerin magnetik alanı içinde magnetik Pusulanın kuzey magnetik kutbu gösterdiği, bu kutbun yer küresinin hakiki kutbu ile aynı olmadığından magnetik meridyenler ile hakiki meridyenler arasında kalan açıya Doğal Sapma (VARIATION) denir. Hakiki kutupları birleştiren dairelerin "Boylam Daireleri " diye anılmasından esinlenerek, sanki magnetik kutuplar içinde "Magnetik Boylam Daireleri" varmış gibi bazen "Magnetik boylam" deyimi kullanılır. Bu deyimi bizde kullanırsak diyebiliriz ki, magnetik boylam dairesi ile (Hakiki meridyen) arasındaki açıya "Doğal Sapma (Varıatıon)" denilir. Herhangi bir yerde magnetik kutup, hakiki kutbun batısında görülüyorsa Doğal sapmabatidir ve W işeretini alır. Şekilde yarım okla gösterilen magnetik boylam,yıldızla gösterilen hakiki boylamın batısında kaldığından"doğal Sapma" BATIDIR ve W işaretini alır. Bunun tersine magnetik kutup hakiki kutbun doğunsunda ise doğal sapma DOĞUDUR ve E işaretini alır. 2. Magnetik kutupların yer küresi üzerindeki mevkileri sabit değildir, zamanla yön değiştirirler. 1975 yılında kuzey magnetik kutbun mevkii Lat=76 N Long=100 W ve güney magnetik kutbun mevkii Lat=65 S Long=139 E idi. Bu mevki çok yavaş bir şekilde değişmektedir. ( Batıya yılda 0.3 o ) 3.Enlemi ve boylamı verilen bu mevkilerden anlaşılacağı gibi kuzey ve güney kutuplar birbirine tam 180 derece tersi yönde değildirler. Buna ek olarak yer küresi üzerindeki kuvvet hatları güneyden kuzeye doğru düz gün bir şekilde bulunmazlar. Yer küresi üzerinde yerin magnetik kuvvet hatlarını değişik yönlere saptırıcı magnetik etkiler vardır. Başka bir deyişle, yerin magnetik alanı düzgün değildir. Đşte bu sebeple haritalarda her bölgeye ait DOĞAL SAPMA ve yıllık değişme miktarları PUSULA GÜLLERĐ üzerinde gösterilir. ÖRNEK : VAR:2 20'E (1880)YILDA 20 ARTMAKTA yazdığını kabul edelim. Burada Pusula gülünün bulunduğu bölgede 1980 yılında doğal sapmanın 2'20" olduğu ve her yıl 2" artmakta olduğu bildiriliyor.halen 1995 yılında bulunduğumuza göre 15 yılda doğal sapma 30' artmış demektir. Şu halde aynı bölge de şimdiki doğal sapma "Varıotıon" değeri 2'20" + 30 = 2'50" E dir. Magnetik kutup yönü, şekil 12-2 de gösterildiği gibi hakiki kutbun 2'50" doğusunda demektir. Yukarıda belirtilen Magnetik Kutup ile Hakiki Kutup arasındaki fark PUSULA ÜZERĐNDE UYGULANACAK ÖNLEMLERLE DÜZELTĐLEMEZ ARĐZĐ SAPMA (DEVĐATION) 1. Magnetik Pusulanın, bulunduğu geminin yapısındaki demir ve çeliğin yer magnetik alanı içinde kazandığı mıknatıslık, Pusula kartını magnetik kutup yönünden başka yöne saptırır. Özellikle gemi inşa edilirken uzun süre yanı şekilde kaldıkları için kazandıkları mıknatıslık büyük olur. Gemideki çelik ve sert demirlerin aldığı mıknatıslık büyük ve uzun ömürlü olur. Bu durum da gemi Pusulası hem dünyanın bünyesindeki magnetik alandan hemde kendisine daha yakın olan gemi bünyesindeki meğnetik alandan etkilenecektir. Bu durum ise artık Pusulanın magnetik boylama göre değil kendi kabul ettiği bir Pusula boylamına göre yön göstermesine neden Sayfa 42 / 254

olur. Đşte magnetik boylam ile Pusula boylamı arasındaki bu farka ARĐZĐ SAPMA (DEVĐATION) denir. 2. Arizi Sapma (DEVĐATION) ; Pusula boylamı Magnetik Boymanın doğusunda veya sağında ise Arızi sapma DOĞUDUR ve E işaretini alır. Pusula boylamı Magnetik boylamın batısında veya solunda ise Arizi sapma BATIDIR ve E işaretini alır.şekil=12-3 incelendiğinde yarım okla gösterilen magnetik boylam, Hakiki boylamın batısında kaldığından VARIATION batıdır ve işareti W dir. Tam okla gösterilen Pusula boylamı ise yarım okla gösterilen magnetik boylamın DOĞUSUNDA olduğundan burada DEVĐATION doğudur ve işareti E dir. Bu konuya ilişkin aşağıdakileri inceleyiniz. ARIZI SAPMA (DEVĐATION) MAGNETĐK PUSULA ÜZERĐNDE DÜZELTĐLEBĐLEN HATADIR. Not=VARIATION kıymetinin bulunuşunda Đngilizce olan haritalarda YILDA kelimesinin karlışılığ "ANNUALLY" ARTMAKTA kelimesinin karşılığı "ĐNÇREASĐNG", AZALMAKTA kelimesinin karşılığı "DECREASĐNG" olarak verilir. ARIZI SAPMA (DEVĐATĐON) BULMA METOTLARI : Aşağıda belirtilen metodlar Pusula Düzeltme konusunda geniş olarak tekrar ele alınacak olup bunları; 1. Gök cisimlerinin semti ile (Astronomi ile ilgili konular görüldüğü bahsedilecektir.) 2. Hatasız veya hatası bilinen Cayro ile, 3. Sahilde Transitler yardımıyla 4. Sahile çıkarılan bir magnetik Pusula yardımıyla, 5. Uzaktaki bir cismin yardımıyla, 6. Demirli iken konulan Fix mevki kerterizleri yardımıyla, (Maddeler yaklaşık 6 mil uzakta iken) Yukarıdaki metotlar ile DEVĐATĐON bulunurken bizlere yardımcı olabilecek pratik son derece sağlıklı formül olan CDMVT' kullanılır Akılda kalabilmesi için aşağıdaki tekerleme ezberlenmelidir. C anını D işine M alını V estiyere T ak Yukarıdaki tekerlemenin başındaki kısaltmalar bize şunları ifade eder. C- Compas = Magnetik Pusula rotası veya Kerterizi, D- Deviatıon = Seyredilen rotadaki arızı sapmayı, M- Magnetik = Magnetik meridyene göre rota veya kerterizi, V- Variaton = Seryedilen sahadaki tabi sapmayı T- True = Hakiki meridyene göre rota veya kerterizi G- Cayro = Cayro ile rota veya kerteriz GE-Cayro Eror = Cayro Pusula hatası CE-Compas Eror = Toplam Pusula hatası DECREASE = Azalmak INCREASE = Artmak ANNUALLY = Yıllık ABOUT = Yaklaşık CDMVT kuralında biz daima Hakikik Rotayı (T) Pusula rotası (C) yi biliyoruz. Biz Hakiki Rotaya DOĞRU, Pusula rotasına YANLIŞ diyoruz. Sayfa 43 / 254

Kural 1 : Doğruya giderken (E) işareti topla (W) işareti çıkar. Kural 2 : Yanlışa giderken (E) işareti çıkar (W) işareti topla. Kural 3 : a. C ve M'yi bilirseniz D'yi, b. C,T ve V'yi bilirseniz D'yi, c. D ve M'yi bilirseniz C'yi, d. Mve V'yi bilirseniz T'yi bulursunuz. Kural 4 : Toplam Pusula hatası ( CE ) tespit edilirken Tabi sapma değeri ile Arizi sapma değerleri cebirsel işleme tabi tutularak mutlak değeri büyük olan değerin işareti verilir. ÖRNEK 1. Gemimizdeki magnetik Pusula ile 200 o rotasına seyretmekteyiz. Bu rotadaki arizi sapma 2 o 30'E ve bölgedeki tabii sapma 10 W olsun. Hakiki rotamızın ne olduğunu bilmek istiyoruz. ÇÖZÜM : Hakiki rotayı yani T'yi bulmak istiyoruz. Alt taraftaki sıralamada bilinmeyen T en sağdadır. Soldaki bilinenlerden sağdaki bilinmeyenlere doğru bir hareket vardır. Bunun gibi soldaki bilinenlerden sağdaki bilinmeyenlere doğru bir hareket var ise işareti E olanlar toplanır, W olanlar çıkarılır. O halde; C D M V T 200 o 2 o 30'E 202 o 30' 10 o W 192 o 30' ÖRNEK 2. Gemimizle hakiki 120 o rotasına seyretmek istiyoruz. Bölgede doğal Sapma 5 o 10'E dir. Gemimizin bu rotadaki arızı sapması 2 o 30'W dir. Magnetik Pusula rotamız ne olmalıdır? ÇÖZÜM : Pusula rotanızı yani C'yi bulmak istiyoruz. Alt taraftaki sırılamada bilinmeyen en soldadır. Sağdaki bilinenlerden soldaki bilinmeyenlere doğru bir hareket vardır. Bunun gibi sağdaki bilinenlerden soldaki bilinmeyenlere doğru bir hareket var ise işareti E olanlar çıkarılır. W olanlar toplanır. C D M V T 117 o 20' 2 o 30'W 114 o 50' 5 o 10'E 1 o 20 o Sayfa 44 / 254

ARĐZĐ/TABĐĐ SAPMA C.D.M.V.T KURALI : SEYĐR KĐTABI ÇALIŞMA SORULARI : 1. Doğal sapma (varation) nedir? 2. Arizi sapma (Devatıon) nedir? 3. Arizi sapma bulma metodları nelerdir? 4. Cayro pusula ile 016 o rotasına ilerlerken cayro arızalanmıştır. Bölgede Var = 2 o E, bu rotada Dev = 6E olduğuna göre magnetik pusula ile kaç rotasına gidilmelidir. C D M V T 5. Admiraltı haritasında Var = 10 o 30'W (1936) Decreasıng about 7' annually ibaresi yazılıdır. 1996 yılı ile bu bölgede varatıon kıymeti ne olmalıdır. a. 5 o W b. 10 o 30'W c. 5 o E d. 10 o 30'E e. 16 o W 6. Geminiz ile 240 o rotasına seyretmektesiniz. Bölgede doğal sapma 5 o 10'E dir. Magnetik pusulanın bu rotadaki arızi sapması 2 o 30'W dir. Magnetik pusula ile rotanız kaç olmalıdır? Sayfa 45 / 254

CAYRO PUSULA : Cayro kanunlarına uyumlu olarak, yer çekimi ve dünyanın dünüş süratinin; bir cayro sistemi üzerinde oluşturduğu etki sonucu, cayro ekseninin hakiki Kuzey-Güney doğrultusunu alması ve bu yönü muhafaza etmesi özelliğinden yararlanarak geliştirilmiş yön gösteren alettir. CAYROSKOP Basit bir cayroskop Şek=14-1'de görüldüğü gibi;sürtünmesi yok denecek kadar az bir eksen etrafında dönen ağırlığı olan bir rotor (Disk) ve yalpa çemberlerinden oluşmuştur. Yalpa çemberleri; (1) Dönüş eksenini (2) Yatay ekseni (3) Dikey/Düşey ekseni oluştururlar. Yatay ekseni ufuk düzlemine paralel olan bir cayroskopa, hareket düzleminden farklı bir meyil verdiğimizde cayroskopun dönüş ekseni kuzey/güney yönünü muhafaza ettiği gibi yer çekimi etkisi ile yatay düzlemi/yatay ekseni ufuk düzlemine paralelliğini muhafaza eder. CAYRO KANUNLARI : Yukarıdaki paragrafta belirtilen cayroskopun bu hareketi cayronun iki temel kanuna dayanır. 1. Serbest dönen bir cayroskop cayro ekseni yönünü muhafaza eder. 2. Serbest Dönen bir cayroskopun eksenine herhangi bir kuvvet uyguladığımızda Cayro ekseni bu kuvvete dik bir yön alır. Bir cayroskopun hareketinde 4 faktör etkisini gösterir. a. Cayronun ataleti b. Dünyamızın dönüş hareketi c. Yer çekimi d. Presisyon hareketi Dünyamızın batıdan doğuya doğru saatte 15 derecelik açısal bir hızla dönmesinin serbest asılmış bir cayro ekseninde oluşturduğu kuvvet; cayronun ikinci kanunu uyarınca, cayro ekseni bu etkiye dik bir yön alırki, bu yön kuzey/güney yönüdür. Cayro ekseninin genel olarak bu etkiyle kuzey/güney yönünü alması onun bir Pusula şeklinde kullanılması için yeterli değildir.çünkü bazı nedenler ile cayro ekseni gerçek kuzey güney doğrultusunda karar kılmaz. Bunun nedeni dünyamızın kendi ekseni etrafındaki dönüş hareketinde var olan presisyon hareketi sonucu cayro ekseni üzerindeki dönüş hareketi etkisindede kendisini hissettirir. Bu nedenlerle cayro eksenimiz kuzey kutbu etrafında ve tabiatıyla güney kutbu etrafında bir osilasyon yaparki (Koni resmeder diğer bir deyişle elips çizer) Cayronun bu hareketine presisyon hareketi denir. Pusula olarak kullanılan cayrolarda oluşan bu salınım hareketini önlemek maksadıyla Damping Sistemi denilen bir sistem geliştirilmiştir. Şek=14-2'de gösterilen bu sistem civalı bileşik kaplardan oluşmuştur. Bu sistem cayronun dikey eksenine bağlı olarak presisyon hareketi nedeniyle bir yalpalama hareketine karşılık meyil nedeni ile bir kaptan diğer kaba akan civanın karşı bir kuvvet yarat ması sonucu yalpalanma olayı gittikçe sönen bir dalga gibi azalarak en sonunda cayro dönüş ekseninin gerçek kutup yönünde kararlı kalmasını sağlar. Sayfa 46 / 254

Yapılan bu işleme damping denir. Bu suretle cayro ekseni meridyen yönünde devamlı kararlılık kazanmış olur. Pusulanın gerçek kuzeyden azda olsa farklı bir yön alması halinde oluşan hataya damping hatası denir ki bu hata sabit hatadır. 40 derece enlemi civarında 1 dereceye yaklaşan bu hata Ekvatorda 0 derece olur. CAYRO PUSULANIN GENEL YAPISI : Cayro Pusulalar, elektrikli ve mekanik karmaşık bir sistemde fakat uzun süre çalışacak tarzda imal edilmişlerdir. Yapılarında en önemli husus mekanik kısımlarda sürtünmenin en aza indirilmesi ile büyük bir doğruluk derecesine ulaşılmasıdır. Cayro Pusulalar genellikle 4 ana elemandan oluşmuşlardır. 1. Pusulanın üzerine kurulduğu örümcek (spider) elemanı 2. Serbest asılmış cayronun dikey eksenine asılmış olan diğer yatay eksen parçalarını taşıyan, rötörun hareketlerini Pusula kartına ulaştıran parçaların bulunduğu Tayf (Phantom) elemanı. 3. Kuzeyi arayan rotor dönme ekseni hareketini Pusula kartına ileten askı teli. 4. Cayronun yatay eksenine monte edilmiş bu eksenin kuzey yönü etrafındaki salınımları önleyici balistik sistem. CAYRO PUSULANIN ÇALIŞTIRILMASI : Gemilerde kullandığımız cayrolar kendi özel talimatlarına göre çalıştırılırlarsada bugün hemen hemen her cayronun çalıştırılması için aşağıdaki genel kurallar uygulanır. 1. Hareketten en az 4 saat önce cayro Pusula rotoru çalışma hızını almalıdır. 2. Bütün devre süviçleri açık duruma getirilmelidir. 3. Pusula muhafazasının üst kapak kilidi fora edilerek bir kapısı açılır, buradan bakarak düşey halkanın ve rotor muhafazasının kilitli olduğu görülmelidir. 4. Fantom halkası ile düşey halka her iki kulağından tutularak Pusula kartı yaklaşık pruva yönünü gösterinceye kadar yavaş yavaş döndürülür. 5. Yağ penceresinden bakılarak yağ kontrolu yapılır. 6. Alarm süvicine basılarak faal olup olmadığı kontrol edilir. 7. Sürat ve enlem düzelticileri ayarlanır. 8. Kontrol levhasındaki kontrol süvici ON durumuna getirilir. 9. Kontrol levhasındaki devre kırıcı şalteri çekerek motor jeneratör çalıştırılır. 10. Eğer bir rıhtımdan hareket ediliyorsa, rotor hızını alıncaya kadar (yaklaşık 10 Dk.) beklenir. Ondan sonra amplifayer tablosundaki takip süvici çevrilir. 11. Rektifayer lambalarının flamentlerinin ısınması için bir dakika beklenir. 12. Rotor muhafazasının ve düşey halkanın kilitleri fora edilir. 13. Amplifayer tablosundaki semt motoru süvicini ON durumuna getirilerek çalıştırılır. 14. Bütün cayro ritipterleri ana cayro ile ayarlanır. 15. Alarm süvici on durumuna getirilir. 16. Pusulanın geminin pruva yönünü gösterdiği kontrol edilir. Sayfa 47 / 254

CAYRO PUSULA HATALARI VE BU HATALARIN DÜZELTĐLMESĐ : SEYĐR KĐTABI Bu gün modern gemilerde bilgisayar ile çalışan cayrolar mevcuttur. Bunlar enlem boylam tatbik edilerek çalışırlar. Ancak aşağıda belirtilen enlem, sürat ve sabit hatalarının düzeltmeleri mekanik elektriki sistemle çalışan cayrolara uygulanır. 1. Enlem Düzeltmesi: Enlem düzeltmesi göstergesine bulunduğunuz Enlem kıymeti doğru olarak uygulanmalı ve her 3 derece enlem değişmesinde yeni enlem cayroya uygulanmalıdır. a = r. X tan L. 2. Sürat Düzeltmesi: Bu düzeltme bir çok cayrolarda doğrudan doğruya gemi paraketesinden intikal eder. Böyle olmayan gemilerde sürat düzeltmesi el ile uygulanır. 3. Sabit Hatanın Düzeltilmesi: Cayronun bilinen sabit bir hatası olduğu takdirde pruva kaydırılmak suretiyle hata düzeltilebilir CAYRO PUSULANIN FAYDALARI 1. Cayro Pusula hakiki kuzeyi gösterir. Hesap işlemi yoktur. 2. Magnetik Pusula gibi hata tayini ve tashihi yoktur. 3. Repiterler yardımıyla Ana Cayrodaki rota kıymetleri istenilen her kompartımana nakledilebilir. CAYRO PUSULANIN TAHDĐTLERĐ 1. Enerji kaynağına ihtiyaç vardır. 2. Daima kontrol ister. 3. Enlem ve sürat düzeltmesine ihtiyaç vardır. 4. Đstenilen her an için kullanılmaz. Seyirden en az 5 saat önce çalıştırmak gerekir. CAYRO PUSULA REPĐTERLERĐ: Repiterler (izleyici) hareketini ana cayrodan transmisyon sistemi yardımıyla alırlar. Transmiter esas itibariyle bir komütatör ve bir makaralı kontak hamilinden oluşmuştur. Buna sinkro sistemi de denir. Bu kontak sisteminde 12 daire parçası vardır. Repiterin parçaları; 1. Pusula kartı 2. Ayar vidası 3. Aydınlatma sistemi CAYRO PUSULANIN HATALARI VE GEMĐ SEYRĐNE UYGULANMASI: Bir cayro Pusula ne denli iyi yapılmış olursa olsun bazen yapı hatası bazen sonradan çıkan hataları olabilir. Pusulamızın bu hatalarını değişik yöntemlerle saptama olanağımız vardır. Cayro Pusula hatasının; Hakiki meridyenin doğu veya batısında olduğuna göre GE Pusula hatası E veya W olarak değerlendirilir. Bunun için iki basit kural vardır. Sayfa 48 / 254

1. Haritadaki gerçek değerden cayro Pusulaya geçişte kural Pusula hatasının değeri işareti değiştirilerek uygulanır. 2. Cayro Pusuladaki değeri haritaya geçmede ise Pusula hatası değeri aynı işaretle uygulanır. CAYRO PUSULA HATALARININ BULUNMASI: 1. Transitler Yardımıyla Hatanın Bulunması : Örnek: Bir cayro repiterinden iki maddenin alınan transit kerterizi 136,5 derecedir. Bu maddenin haritadan alınan transit kerteriz değeri ise 138 derecedir. ĐSTENEN: (GE) Cayro hatasını bulunuz. ÇÖZÜM : Hakiki Kerteriz 138 0 Pusula Kerterizi -136,5 0 GE = 1.5 0 E olur. 2. Geminizin Demirli veya aborda iken mevkiimizin Fix olması halinde bir maddeden tek kerteriz ile hata bulmak: Örnek: Sahildeki bir fenerin cayro repiterinden alınan kerterizi 310 derecedir. Geminin hakiki mevkiinden bu fenerin haritadan ölçülen kerterizi ise 308.5 derecedir. Đstenen : (GE) Cayro hatasını bulunuz. Çözüm : Pusula kerterizi 310 o Hakiki kerterizi - 308.5 o GE = 1.5 o W olur. 3. Üç kerterizdeki mevki yardımıyla hata bulmak: Örnek: Aşağıda belirlenen üç maddenin cayro Pusula kerterizleri Kule 058 o Fenerler 183 o Beacon 310 o dur. Bu kerterizleri haritaya çizdiğimizde bir mevki üçgeni oluşmaktadır. Üçgenin ortası kesin mevkiim olduğuna göre haritadan Fenerin hakiki kerterizini 185 derece buluduğuma göre; ĐSTENEN: (GE) Cayro hatasını bulunuz. ÇÖZÜM : Hakiki Kerteriz 185 0 Pusula Kerterizi - 183 0 GE = 2 0 E olur. 4. Sia ve gök cisimlerinin semti ile cayro hatasının bulunması; Astronomi dersinde görülecek. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Cayro pusulanın tanımını yapınız? 2. Cayro kanunu uyarınca serbest dönen bir cayroskop cayro... yönünü muhafaza eder. 3. Dampıng sistemi nedir? 4. Cayro kaç ana elemandan oluşur? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 Sayfa 49 / 254

5. Cayro Pusulada kaç hata vardır? a. 3 b. 2 c. 1 d. 5 e. 4 6. Enlem düzeltmesi kaç derecede bir düzeltilir? a. 5 b. 4 c. 3 d. 2 e. 1 7. Cayronun avantajlarını yazınız. 8. Cayro Pusula hatalarından sürat düzeltmesini yazınız? MAGNETĐK PUSULA TASHĐHĐ : Magnetik Pusula düzeltme yönergesi (DS 19-G/FE)'ne göre bir seyirci gemisine ait magnetik Pusulaların arızi sapmalarının tespitini ve tashihini yapmak zorundadır. Şayet seyirci magnetik pusulalarındaki arızi sapmayı beş derecenin altına düşüremez ise Sey. Hid.ve Oşi.D.Bşk.lığından uzman talep zorundadır. 1. ARIZI SAPMA (DEVĐATĐON)'NIN TAYĐN USULLERĐ : Arizi sapma tayin usullerini beş başlık altında toplayabiliriz. a. Gök Cisimlerinden Yararlanarak Arızi Sapmanın Tayini Usulü : Çeşitli rotalarda güneşin kerterizi alınır ve hata miktarları tesbit edilir. Bu metod ile Deviation tesbiti en hassas yöntemdir. Bu yöntem ile yapılan tesbitlerde özel hazırlanmış cetvellerden (HO 214-HO 229-HO 249) yararlanılır.bu yöntem Astronomi seyri bölümünde incelenecektir b. Hatası bilinen veya Hatasız Cayrodan Yararlanarak Arızi Sapmanın Tayini Usulü : Tesbiti yapılacak sahadaki Variation kıymeti ve cayromuun değerini bildiğimiz takdirde biz Deviation kıymetini kolaylıkla tesbit edebilir. Bugün gemilerimizde en çok kullanılan metoddur. Gemi Ana ve Ara yönlere seyrettirilir ve seyredilen yönlerdeki Compas değerleri tesbit edilir. CDMVT kaidesini tatbik etmek suretiyle her yöndeki Deviation kıymeti tesbit edilir. Cayro Pusula ile Deviationu anında tesbit için aşağıdaki gibi bir çizelge hazırlanır. Değerler bu çizelgeye konarak hesap işlemi yapılır. Mag.Pu.Rota Deviation Magnetik Rota Variation Cayro Rotası 349 8 E 357 3 E 000 047 5 W 042 3 E 045 094 7 W 087 3 E 090 130 2 E 132 3 E 135 186 9 W 177 3 E 180 215 7 E 222 3 E 225 271 4 W 267 3 E 270 306 6 E 312 3 E 315 c. Bir Magnetik Pusulayı Sahile Çıkartıp Karşılıklı erteriz Almak Suretiyle Gemideki Magnetik Pusulanın Arızı Sapmasının Tayini Usulü : Gemideki Pusulalardan biri yapay (Arızi) sapmanın olmadığı sahile çıkartılır. Bölgedeki Variation her iki Pusulayada aynı etkiyi yapacağından bilinmesine gerek yoktur. Kıyı ekibi ve gemi ekibi herbir rotadaki kerterizlerini aynı anda alırlar ve kıyı ekibi kerterizleri işaret ile veya telsiz telefon ile gemiye bildirir. Gemiden alınan kerterizler ile sahilden alınan kerterizlerin 180 derece aksi aşağıdaki gibi bir cetvele dökülerek Deviation değerleri tesbit edilir. Sayfa 50 / 254

Miyar Pusula Đle Aynı anda alınan Kerterizler Miyar Pusulanın Gemi Pruvası Gemiden Sahilden Arızi Sapması 000 0 034 0 038 0 4 0 E 045 0 032 0 036 0 4 0 E 090 0 031 0 034 0 3 0 E 135 0 037 0 033 0 4 0 H 180 0 036 0 031 0 5 0 H 225 0 041 0 034 0 7 0 H 270 0 040 0 036 0 4 0 H 315 0 033 0 038 0 5 0 E d. Uzak bir Maddenin Kerterizi Yöntemi ile Deviatıon Bulma Usulü : Bu yöntemde geminin mevkii bilinmelidir. Bu mevkiden mevkii belli uzaktaki maddenin magnetik kerterizi haritadan tesbit edilir Gemi ara ve ana yönlere saldırılır. Saldırmada aşağıdaki kurallara uyulmalıdır. 1. Eğer şamandıra üzerinde saldırma yapılıyorsa maddenin uzaklığı en az 4 mil olmalıdır. 2. Demir üzerinde saldırma yapılıyorsa maddenin uzaklığı 6 milden az olmamalıdır. 3. Gemi üzerinde yol varken saldırma yapılıyorsa her kerteriz ölçme anındaki gemi mevkileri arasındaki mesafe 160 yardadan fazla olmamalıdır.varsayalımki bu usul uygulanarak ana ve ara yönlerdeki aşağıdaki Pusula kerterizleri bulunmuş olsun; Bu kerterizleri ve o alandaki doğal sapma ile uzak maddenin hakiki kerterizini de bildiğimize göre bütün bunları CDMVT kaidesine tatbik ederek arizi sapmamızı tesbit etmiş oluruz. Miyar Pusula ile rota Miyar Pusula ile Madde Ker. U M V Uzak Maddenin Hakiki Ker. 000 0 172.2 4.2H 168 2E 170 0 045 0 170.6 2.6H 168 2E 170 0 090 0 169.2 1.2 168 2E 170 0 135 0 166.5 1.5E 168 2E 170 0 180 0 164.8 3.2E 168 2E 170 0 225 0 164.4 3.6E 168 2E 170 0 270 0 165.8 2.2E 168 2E 170 0 315 0 168.5 0.5E 168 2E 170 0 e. Transitlerden Yararlanarak Deviation Bulma Usulü : 1. Haritada mevkii belli iki sabit maddenin gemiden bir doğru üzerinde görülmesi durumuna "Transit" denir. Transitleri oluşturan maddeler doğal veya yapay olabilir. Birbirine yakın adaların bulunduğu yerlerde seyreden bir gemi adaların burunlarını sık sık transitte görebilir. Haritadan bu transitlerin hakiki yönleri ile geminin kendi magnetik Pusulasında transitleri ölçtüğü kerterizler arasındaki farklar bölgedeki Tabii Sapmada dikkate alınıp Ana ve Ara yvönlerdeki Arızi sapmalar CDMVT kaidesi ile tesbit edilir. Sayfa 51 / 254

2. Yapay transitlere bir örnek olarak Maltepe ve Đzmit Körfezi ağzındaki Hersekte bulunan vetetler gösterilebilir. Bunlar Maltepe de N, S, E, W, NE-SW doğrultularını, Hersekte ise N, S, E, W, SE-NW doğrultularını veren transitleri oluştururlar. ARIZĐ SAPMA ANALĐZĐ : Düzeltme konusuna geçmeden önce Arızı sapmanın analizini yapmak yerinde olacktır. Bir geminin üzerinde doğan daimi maknatısıyet üç yönde kendisini gösterir. Bunlar sırası ile; 1. Geminin puruva pupa yönündeki daimi maknatısıyeti P 2. Geminin kemere " " " Q 3. Geminin düşey " " " R dir. Gemi bünyesindeki daimi maknatısıyetin Pusula ibresine olan etkisi PQR kuvvetlerinin bileşkesinden oluşur. Bu kuvvetlerin değeri gemide meydana gelen mıknatıs kutupların durumuna göre + veya - olurlar. Şek 14-2'ye bakınız; P kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin başına çekilirse (P+) P kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin kıçına çekilirse (P-) Q kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin sancağına çekilirse Q+ Q kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin iskelesine çekilirse Q- R kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin omurgasına çekilirse R+ R kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin yukarısına çekilirse R- Yukarıda verilen değerlerde Pusula ibresinin kırmızı ucu (S kutbu) esas kabul edilmiştir. Gemi büyesinde yukarda açıklanan daimi mıknatısıyetten başka yumuşak demirlerin manyetik özellikleri dolayısıyla indüksiv manyetik etkiler yaratan puruvapupa, kemere, dikey yönlerde etkilerini gösteren yumuşak demirlerin her yön için farazi bir çubuk düşünülerek bunlar birer harfle isimlendirilmişlerdir. 1. Baş kıç yönündeki yumuşak demirler (a) çubuğu 2. Kemere yönündeki yumuşak demirler (e) çubuğu 3. Dikey yöndeki yumuşak demirler (c ve k) çubuğu Bu daimi ve indüksiv magnetik etkilerin düzeltilebilmesi ve arızi sapmanın değerini minimum veya sıfır yapmak için gemi bünyesindeki magnetik Pusula üzerinde bazı düzeltici tertibatlar alınır. Bu düzelticiler ile yapılan işleme Pusula tashihi denir. Pusula Tashihinin (Düzeltmesinin) esası : Pusulanın etkisi altında kaldığı daimi mıktanıs etkilerin daimi maknatıs çubuklar yardımıyla yumuşak demir ve indüksiv maknatısıyet etkilerininde yumuşak demirlerle düzeltilmesinden ibarettir. Bu genel kural ile; 1. P ve Q kuvvetleri baş kıç ve kemere yönünde kullanılacak daimi mıknatıslar ile, 2. a ve e çubuklarındaki geçici indüksiv maknatısıyet yumuşak demir kürelerle (Tashih küreleri), 3. c ile temsil edilen dikey yumuşak demirlerdeki geçici mıkanıtısıyet yumuşak demirden yapılmış flender çubuğu ile düzeltilir. Sayfa 52 / 254

PUSULA TASHĐHĐNE BAŞLAMADAN ÖNCE SEYĐRCĐ TARAFINDAN YAPILACAK KONTROLLAR Seyirci magnetik Pusulasının düzeltimesinin gerektiğini tesbit ettiğinde denizde vakit kaybetmemek için Pusulasında bazı fiziki kontrollar yapar. Bunlar sırası ile; 1. Pusula sıvısının tam olduğunu görür, eksik ise tamamlar. 2. Flander çubuğu ve küreler magnetik yük kazanmış ise 800 F da fırınlaması gerekir. Bunu tesbit etmek için, a. Flander çubuğu : Ters çevrilir Pusula üzerinde 2 derecelik bir dönme olursa meğetik alan kazanmıştır. b. Küreler : Tek tek Pusulaya en yakın vaziyete getirilir Pusula 2 derece değişirse magnetik alan kazanmış demektir. 3. Sahilde kontrolu yapılan meyil aleti tasın yerine konur. Meyil çubuğunun bulunduğumuz yarım küre ile ters isimli ucu yukarı gelecek şekilde oynatıp Pusula üzerindeki meyil aletinin ufka paralel durması sağlanır. 4. Küreler altındaki somunlar gevşetilir, Pusula tasından uzaklaştırılır. 5. Pusula üzerindeki ve yedek yüzeltme çubukları Pusulanın en az 5 metre uzağında depolanır. 6. Hata tasbiti ve düzeltme yapacak kişinin üzerinde madeni aksam bulunmaması gerekir. MAGNETĐK PUSULA DÜZELTME USULLERĐ 1. KATSAYI SAPTAYARAK PUSULA TASHĐHĐ : Pusula düzeltmede ilk adım katsayıların kısaca analiz edilmesidir. Bu analizden maksat Pusula düzelticinin geminin magnetik özellikleri hakkında bilgi sahibi ol masıdır. Düzeltici bu bilgilere nazaran çeşitli düzeltme malzemesinin yerlerinin tesbitinde kendisine kolaylık sağlamış olur. Çeşitli katsayıların yaklaşık değerleri aşağıda olduğu gibidir. A KATSAYISI : Her hangibir rotadaki sabit sapmadır. Düzeltilmesi ancak pruva hattınını Pusula üzerindeki yerinin değiştirmekle yapılır. Bu sapma Pusulanını tam olarak geminin omurga hattına konmaması nedeni ile doğar. Hatayı bulmak için geminin ara ve ana yönlerdeki (8 yöndeki) arızı sapmasının ortalaması alınmak suretiyle elde edilir. 8 yönde elde edilen arızı sapmaların ortalama değeri (+) veya (-) olur. A = N + NE + E + SE + S + SW + W + NW 8 A (+) ise eski pruva hatının sancak tarafına düzeltilir. A (-) ise eski pruva hattının iskele tarafına düzeltilir. A Katsayısı şu nedenlerle doğar. - Semt aynası hatalı ise - Yanlış tabii sapma kullanılır yanlış mıknatısı kerteriz alınırsa - Pusula omurga hattında olmaz ise bu emsal doğar. Sayfa 53 / 254

B KATSAYISI : P bileşke kuvveti ile (c) dikey yumuşak çubuğun sebep olduğu arızı sapmadır. E ve W yönlerde azami N ve S da sıfırdır. Bu sapma değeri E ve W yönlerdeki arızı sapmaların arasındaki farkın yarısı alınarak tesbit edilir. Bulunan değerin işareti alınır. B = E - W 2 B (+) ise düzeltmek için omurga istikametindeki düzeltme gözlerine daimi mıknatıs çubukların S (Kırmızı ucu) kutbu puruvaya bakacak şekilde konulmalıdır. B (-) ise düzeltmek için omurga istikametindeki düzeltme gözlerine daimi mıknatıs çubukların N (Mavi ucu) kutbu puruvaya bakacak şekilde konulmalıdır. C KATSAYISI : Q bileşke kuvvetinin sebep olduğu arızı sapma olup, N ve S yönlerde azami, E ve W de sıfır olur. N ve S yönlerde tesbit edilen arizi sapmaların farklarının yarısı alınarak bulunur Bu değerler cebirsel olarak (+) veya (-) olur. C = N - S 2 C (+) ise Pusula sehpası içindeki kemere yönündeki düzeltme gözlerine konacak daimi mıknatısların S (Kırmızı ucu) kutbu sancağa bakacak şekilde konmalıdır. C (-) ise Pusula sehpası içindeki kemere yönündeki düzeltme gözlerine konacak daimi mıknatısların N (Mavi ucu) kutbu sancağa bakacak şekilde konmalıdır. D KATSAYISI : Bu katsayı (a,e) yumuşak yatay çubukların sebep olduğu 1/4 dairevi arızı sapmadır. NE,SE, SW,NW yönlerinde azami N,S,E,W yönlerinde sıfırdır. D'nin değeri azami olan yönlerde tesbit edilen arızi sapmaların aşağıda verilen denkleme uygulanması ile bulunur. D = NE - SE + SW + NW 4 D katsayısı yumuşak demir düzeltme küreleri ile düzeltilir. Eğer yukardaki denklemde cebirsel değer (+) ise küreler Pusula tasına doğru yaklaştırılır. (-) değer bulunursa aksi işlem yapılır. E KATSAYISI : Bu katsayı ana yönlerde azami olan bir katsayıdır. Buna göre ana yönlerde tesbit edilen arızı sapmalar aşağıdaki denkleme uygulanarak bir değer bulunur. E = N - E + S - W 4 Normal olarak bir gemide E katsayısının bulunmaması veya düzeltmeyi gerektirmeyecek kadar küçük olması lazımdır. A ve E katsayıları için yukarda anlatıldığı gibi düzeltme gerekmez/ yapılmaz. 2. KATSAYI TAYĐN ETMEDEN CAYRO PUSULA ĐLE PRATĐK PUSULA DÜZELTMESĐ : A ve E katsayılarının sıfır olduğu ve daha önce kontrolu yapılmış Cayro Pusulanın hatası olmadığı tesbit edilince bu işleme geçilir. Đşlemi yapmak için seyir yaptığınız sahanın o seneye ait tabii sapmasını hesap ediniz. Aşağıda belirtilen işlem için örneğin; Varıatıon 3 derece W bulunmuş olsun. ĐŞLEM : Cayro Pusula ile serdümene 090 o de viya deyiniz. Eğer mıknatısı Sayfa 54 / 254

puzlanızda hiç bir arizi sapma olmadıysa mıknatısı Pusulada okuyacağınız değer 093 o olması gerekirdi.okunan bu miktardan farklı göreceğiniz değeri bir mıknatıs çubuk alarak Pusulanın puruva pupa hattındaki düzeltme deliklerine koyunuz, eğer Pusulanızın ibresi 093 o den uzaklaşıyorsa çubuğun ucunu çevirip bakınız Pusula ibresinin 093 o ye yaklaştığını göreceksiniz. Bu suretle 093 o den olan farkın yarısını mıknatıs çubuğu muhtelif düzeltme deliklerine koyarak/deneyerek düzeltin. Gemiyi sancak taraftan döndürerek serdümene 180 o rotasında cayro ile viya ettiriniz. Bu sefer kemere yönündeki deliklerinden birine bir daimi mıknatıs çubuk koyarak bir evvelki gibi mıknatısı Pusula ibresini 183 dereceden olan farkının yarısını düzeltiniz. Gemiyi sancaktan döndürmeye devam ederek Cayro ile 270 o rotasında viya ettiriniz. Bu sefer puruva pupa yönünde bir evvelki koyduğunuz mıknatıs çubuğun aksi tarafına bir mıknatıs çubuk sokarak 273 o den olan farkın tamamını düzelterek mıknatısi Pusula ibresini 273 o yi gösterene kadar çubuğun yerini değiştiriniz. Sancaktan dünüşle Cayro ile 000 o rotasında viya ettiriniz. Bu sefer kemere yönündeki göze mıknatısı Pusulanın ibresi 003 o yi gösterene kadar, bir evvelki koyduğunuz mıknatıs çubuğun aksi tarafındaki delikleri kontrol ederek mıknatısı Pusula ibresi 003 o yi gösterene kadar çubuğun yerini değiştiriniz. Yine sancaktan dönerek cayro ile 135 o rotasına viya ettiriniz. Kürelerle mıknatısı Pusulanın 138 o den olan farkının yarısını vesancaktan gemiyi döndürüp cayro ile 315 o rotasına viyalattırınız. Kürelerle mıknatısı Pusulanın 318 o dereceden olan farkının tamamını düzeltiniz. Bütün bunlardan sonra gemi cayro ile 8 kerteye seyrettirilerek cayroya göre magnetik yön ile magnetik Pusuladan okunan değer arasındaki farklar bulunur. Bu fark değerleri arızi sapma değerlerini verir. ARIZI SAPMA CETVELĐNĐN HAZIRLANMASI: Bir magnetik Pusulanın düzeltimi tamamlandıktan sonra 15 o lik aralıklarla 24 ayrı rotada belirlenen arizi sapmalar arizi sapma cetveline iki nüsha halinde tanzim edilerek bir tanesi Pusulanın üzerine asılır. Bu değerler ile arizi sapma eğrisi çizilir diğer yönlerdeki arizi sapmalar eğri yardımıyla hesaplanır. MAGNETĐK PUSULANIN DÜZELTĐLMESĐNĐ GEREKTĐRECEK DURUMLAR 1. Magnetik enlemde büyük değişiklikler, 2. Deperming, flashing veya wiping işlemlerinden sonra (Düzeltilmeye geçmeden önce mümkünse birkaçgün beklemeli) 3. Gemi bünyesinde ve demir aksamında yapılan değişikliklerden sonra 4. Geminin uzun süre aynı rotada seyrettiği ( okyanus seyirleerinde ) veya havuzda kaldığı hallerden sonra, 5. Pusula dolabı civarındaki magnetik aletlerde veya elektiriki cihazlarda bir değişiklik yapıldıktan sonra, 6. Flender çubuğunun değerini bulmak için, magnetik ekvotora gidildiğinde veya maqnetik ekvatoru geçişlerden sonra, 7. Magnetik etkilerin hesaplanması için her üç ayda bir, 8. Pusula sehpasındaki magnetik çubukların herhangi bir sebeble yerlerinden oynatılması halinde, 9. Herhangi bir düzelticinin yeniden ayarlanmasından sonra, 10. Geminin magnetik yükünde olan bir değişiklikten sonra, 11. Yeni yapılan bir gemi ilk sefere çıktığı zaman, 12. Gemi uzun süre bir yönde bağlı kaldıktan sonra, 13. Gemiye yıldırım düşmesi halinde, 14. Onarımdan sonra, 15. Çatışma ve karaya oturma olaylarından sonra, Sayfa 55 / 254

16. Torpido ve mayın yarası alınması halinde, 17. Uzun süre ağır denizlere maruz kalındıktan sonra, 18. Geminin magnetik fırtınaya tutulması halinde, 19. Yapay sapmanın 5 o den büyük olması halinde, 20. Uzun süre devam eden konvoy seferlerinden sonra, 21. Yukarıdaki durumlardan hiçbiri olmasa bile gemilerdeki magnetik pusulalar en az yılda bir defa düzeltilmelidir. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Şayet bir seyirci magnetik Pusulalarındaki arızi sapmayı...nın altına düşüremez ise... lığından... etmek zorundadır. 2. Hatası bilinen veya hatasız cayrodan yararlanarak magnetik Pusulamızın arızi sapmasını tayin ediyoruz. Cayro rotası 000 o dır. Bölgedeki varıation 3 o E dir. Magnetik Pusulamızdan aldığımız değer 349 o dir. Magnetik Pusulamızdaki Deviatıon aşağıdakilerden hangisidir? a. 8 o E b. 8 o W c. 8 o N d. 8 o S e. 11 o E 3. Bir magnetik Pusulayı sahile çıkartıp karşılıklı kerteriz almak suretiyle magnetik Pusulamızın arızi sapmasını tayin ediyoruz; gemiden sahili 033 o kerteriz ediyoruz, sahil ise gemimizi 218 o kerteriz ediyor magnetik Pusulamız ile 315 o rotasına seyrettiğimize göre bu rotadaki arızi sapma aşağıdakilerden hangisidir? a. 1 o E b. 3 o E c. 5 o W d. 5 o E e.3 o W 4. Uzak bir maddenin kerterizi yöntemi ile arızi sapmamızı tesbit ederken, gemiyi muhtelif rotalara saldırırken aşağıdaki kurallara uyarız. Boşlukları doldurun. a. Eğer şamandıra üzerinde saldırma yapılıyorsa maddenin uzaklığı en az... olmalıdır. b. Eğer demir üzerinde saldırma yapılıyorsa maddenin uzaklığı en az... olmalıdır. c.... iken saldırma yapılıyorsa, her kerteriz ölçme anındaki gemi mevkileri arasındaki mesafe... dan fazla olmamalıdır. 5. Haritada mevkii belli iki sabit maddenin gemiden bir doğru üzerinde görülmesi durumuna ne denir? Aşağıdakilerden doğru olanı işaretleyiniz. a. Kerte hattı b. Rota açısı c. Transit d. Kerteriz e. Rota 6. Bir geminin üzerinde doğan daimi mıknatısiyet üç yönde kendisini gösterir. Bu aşağıdaki boşluğa şekil çizerek üç kuvvetin vektörlerini gösteriniz. 7. Gemi bünyesindeki daimi mıknatısiyetin Pusula ibresine etkisi olan PQR kuvvetlerinin değerlerini boşluklar içine yazınız. a. P kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin başına çekilirse ( ) b. P kuvveti tarafından Pusula ibresi geminin kıçına çekilirse ( ) Sayfa 56 / 254

SEYĐR ALETLERĐ : SÜRAT ÖLÇEN ALETLER SEYĐR KĐTABI 1. PARAKETE : Denizde hareket halindeki bir geminin süratini ölçen ve katettiği mesafeyi gösteren aletlere parakete denir. Başlıca çeşitleri; a. HOLLANDA PARAKETESĐ : Geminin baş tarafından belirgin bir cisim atılır ve aynı zamanda stopwach'a basılır. Cisim tam pupadan geçtiği anda stopwach durdurulur. Aradan geçen zaman saptanır. Geminin boyu belli olduğuna göre sürat aşağıdaki formül ile bulunur. SÜRAT (KNOTS) = FEET OLARAK MASAFE X 0.592 SANĐYE OLARAK ZAMAN ÖRNEK : Bir geminin pruvasından pupasına kadar olan mesafe 367.5 feet olduğuna göre pruvadan bırakılan yüzer bir cisimin 14 saniye sonra pupadan geçtiği saptanmışttır. ĐSTENENLER : Geminin süratini bulunuz. ÇÖZÜM : 367.5 /14 X 0.592 = 15.35 Knots bulunur. b. ADĐ PARAKETE : Gemi kıçından denize bırakılan parakete uskuruyla dümen suyu dışında kalacak kadar, parakete savlosuyla kaloma verilip uskurun dönmesi sağlanır. Dönüş hareketi gemiye yakın yerdeki playwhell ile düzgünleştirilir saate iletilir. Dört kısımdan oluşur. (1) Parakete uskuru (Pervane) (2) Parakete savlosu : Uskurun dönüşünü saata iletir. (3) Play-wheel : Parakete savlosunun dönüşünü düzgünleştirir (4) Parakete saati ve pabucu Play-wheelin diğer taraftaki parakete incesi parakete saatine bağlanır. Parakete saati ise küpeştedeki papuca yerleştirilir. Bu parakete; (a) Toplam mesafe ölçer, sürat ölçmez, sürati aşağıda belirtildiği şekilde biz saptarız. Saat 13 40 da parakete saatinden okunan mesafe 1324.8 mil. Saat 14 40 da parakete saatinden okunan mesafe 1333.6 mil. Geminin bir saatteki sürati = 8.8 mil'dir. (b) Geminin dönüşlerinde toplamak gerekir, (c) Büyük balıklar tarafından koparılır, yedek pervane bulundurmak gerekir. (d) En çok 10-12 mil süratlerde hassas sonuç verir. c. PĐTOSTATĐK PARAKETE : Geminin karinasından denize sarkıtılan parakete kılıcının hem gemi pruvasına hem de iki bordaya bakan kısımlarında ince delikler vardır. Gemi hareket halindeyken pruvaya bakan delikten giren sular içteki boru içinde yükselmeye başlar Bu yükselme gemi süratiyle doğru orantılıdır. Bu borunun dışına geçirilmiş ikinci boruda ise yan deliklerden giren su yükselir. Yan basınçlar sabit olduğu için bunun seviyesi değişmez. Đşte bu iki boruyla iştiraklı bir su tulumbası daima bu iki seviye farkını eşit kılacak şekilde çalışır. Bu tulumbadan değer alan bir gösterge geminin süratini belirtir. Bu tip pareketeler; Sayfa 57 / 254

(1) Pitostatik parakete ile ölçülebilen sürat limitleri 5-40mildir (2) Hata miktarı +- 0.3 mil'dir. (3) Tornistanda sürat göstermez. (4) Parakete kılıcının sığ sularda hasara uğrama ihtimali ve üzerindeki deliklerin tıkanma ihtimali vardır. d. PERVANELĐ (CHARNĐKEF/ĐMPELLER) PARAKETE : Gemi karinasından aşağı sarkıtılan parakete kılıcının içinde küçük bir pervane vardır.gemi ileri yolda sürat kazandıkça bu pervanenin devri çoğaalır. Pervanenin içindeki kontaklardan harekat alan parakete saati geminin süratini gösterir Oldukça sağlıklı bir paraketedir. Bu tip paraketelerin; (1) Minimum ölçebileceği sürat 0.25 mil azami 25 mildir. (2) Kalibresi iyi yapılırsa +- 0.25 mil hata ile sürat ölçebilir. (3) Tornistanda sürat göstermez (4) Parakete kılıcının sığ sularda hasara uğrama ihtimali ve üzerindeki pervanenin bir cisme takılma ihtimali vardır. (5) Bu parakete ayrıca toplam mesafe indikatörüne sahiptir. e. ELEKTROMAGNETĐK PARAKETE : Çalışma prensibi; parakete kılıcı içinde iki elektrod arasında deniz suyunun sürtünmesinden oluşan elektromanyetik saha süratle doğru orantılı olarak değiştiğinden bir sistem yardımıyla sürat elde edilir. Bu tip paraketeler; (1) 0-60 mil arası gemi süratini bir indikatör üzerinde gösterir. (2) Đyi kalibre edilirse hatası yoktur. (3) Tornistanda sürat gösterir. f. G.E.K (DOPPLER VEYA ĐSKANDĐL TĐPĐ) PARAKETE : Şimdiye kadar izah edilen paraketeler deniz suyuna göre sürat ölçerler. Halbuki arzu edilen deniz dibine göre sürat ölçmektir. Bu amaçla yapılan en modern parakete G.E.K dır. G.E.K oşinografi hizmetinde çalışangemilerde bulunur. Özellikle akıntı süratini hesaplar. Bu konu içerisinde bahsedilen paraketelerden başka gemideki makina telgrafından, torna telgrafından, makina devir göstergesinden veya şafta bağlı takometrelerden ve yere göre coğrafi mevkilerden geminin süratini hesaplamak mümkündür. MESAFE ÖLÇEN ALETLER 1. STADĐMETRE'LER : Đrtifa (yüksekliği) 50 ile 200 feet arasında bulunan ve bu bilgileri gemide belli olan maddelerin 200 ile 10.000 yardaya kadar olan mesafelerini ölçmek için kullanılan bir mesafe ölçme aletidir. Umumiyetle gemilerde iki tip stadimetre mevcuttur. Birisi FĐSK tipi diğeri BRANDON SEXTANT tipidir. a. Fisk tipi stadimetre : Dikdörtgen madeni çerçeve üzerine bir mil ile oturtulmuş ve feet tasimatına havi bir uzade kolundan ibarettir. Uzade kolu doğrudan doğruya mil üzerine konulmuş bir uzade aynasını taşır. Kolun hareket ettirilmesiyle ayna küçük bir yay üzerinde döner ve maddenin kendisi ile yansıyan hayali arasındaki lüzumlu ayar rüyet teleskobu ile yapılır. Stadimetre bilinenirtifadaki maddenin yaptığı açıyı ölçer ve uzade kolunun hareket ettiği noktadaki mikrometredeki müşirden droğrudan doğruya mesafe olarak okunur. Alete evvelden maddenin bilinen irtifası milin hareket ettirilmesiyle tatbik edilir ve sonra mikrometre yansıyan hayalin üstü maddenin altı ile çakışıncaya kadar döndürülür ve mesafe okunur. Sayfa 58 / 254

b. Brandon Sekstant tipi stadimetre :Fisk tipi gibi aynı prensipler le kullanılır. Yalnız yapılış şekilleri farklıdır Çerçevesi sekstant çerevesine benzer, uzade kolu ve yarıçap kolu olmak üzere iki mil kolu üzerine monte edilmiştir. Uzade kolu doğrudan doğruya mil üzerinde bulunan uzade aynasını taşır. Mirkometrenin döndürülmesiyle uzade kolu hareket eder ve hayali görüntünün çakışması için lazım olan uzade aynasını beraberinde döndürür. 2. STADION KEEPER : Đngiliz yapısı bir mesafe ölçücüdür. Bir el büyüklüğündedir. 600-6.000 yarda arasında sağlıklı ölçüm yapabilir. Stadimetrelerde olduğu gibi mesafesi ölçülecek maddenin yüksekliğinin bilinmesi gerekir. 50-200 feet arasındaki yüksekliklerin mesafesini ölçer. DERĐNLĐK ÖLÇEN ALETLER ĐSKANDĐL : Geminin bulunduğu yerin deniz dibi derinliğinin ölçülmesinde kullanılan bir alettir. Bu amaç için kullanılan sistemler geliştirilmiştir ve günümüzde elektrikle çelışan modern aygıtlar yapılmıştır. Ancak elektrikli iskandiller bir enerji kaynağına muhtaçdır. Bu sebeple kıyıya yakın tehlikeli sularda daima kullanıma hazır bir el iskandili bulunudurulması gerekir. Đskandiller ikiye ayrılır. Savlolu iskandiller ve Elektrikli iskandiller. A. SAVLOLU ĐSKANDĐLLER 1. Filika Đskandili : Hidroğrafik mesahalarda (liman ve plaj çalışmalarında) ve sığ sularda derinlik ölçmede kullanılır. Kurşun ağırlığı 3 Kg. dır. Savlo boyu 15 kulaçtır. 2. El Đskandili : 20-25 kulaca kadar derinlik ölçer. Kurşun ağırlığı 5-7 Kg.dır. Kurşunun altı oyuktur buraya deniz dibi tabiatını öğrenmek için don yağı sürülür. Đskandil savloları umumiyetle aşağıdaki şekilde işaretlenir. 1 KULAÇ : 1 YAPRAKLI MEŞĐN 2 KULAÇ : 2 YAPRAKLI MEŞĐN 3 KULAÇ : MAVĐ ŞALĐ 4 KULAÇ : 4 YAPRAKLI MEŞĐN 5 KULAÇ : BEYAZ ŞALĐ 6 KULAÇ : 1 DÜĞÜMLÜ GIRCALA 7 KULAÇ : 2 DÜĞÜMLÜ GIRCALA 8 KULAÇ : KIRMIZI ŞALĐ 9 KULAÇ : 4 DÜĞÜMLÜ GIRCALA 10 KULAÇ : 1 DELĐKLĐ MEŞĐN 20 KULAÇ : 2 DELĐKLĐ MEŞĐN 30 KULAÇ : 3 DELĐKLĐ MEŞĐN 3. Derin su iskandili (Makineli Đskandil) : 100 kulaca kadar veya daha derin suların derinliklerini ölçmede kullanılan, kurşun ağırlığı 30-100 libre arasında olan, bir matafora ile denize sarkıtılan el incesi yerine tel halatla donatılmış özel bir vinçle telin vira ve mayna edildiği, montesi yapıldığı yer ile deniz dibi arasındaki mayna ettiği tel miktarını bir takometre üzerinde gösteren iskandildir. 1 libre = 0.5 Kg. B. ELEKTRĐKLĐ ĐSKANDĐLLER (EKOSOUNDER) : Bu tip iskandiller sonar prensibi ile çalışırlar. 1/2 kulaca kadar sağlıklı derinlik ölçerler. Çok büyük boyutlu olanından cep tipine kadar çeşitleri vardır Feet, Kulaç, Metre gibi çeşitli birimlere ayarlanarak Sayfa 59 / 254

derinlik gösterebilir. Çalışma sistemi; suya gönderilen bir ses dalası dibe çarparak aksi seda (Eko) oluşturur. Dipten yansıyan ses dalgaları mikrofon tarafından tutulur. Su içinde sesin yayılma sürati bilindiğine göre derinlik sesin gönderilmesi ile aksi sedanın (Eko) işitilmesi arasındaki zaman aralıkları ölçülerek saptanabilir. (Derinlik = Sesin suda yayılma hızı X 1/2 zaman) işte bu prensiple çalışan elektrikli iskandiller derinlik değerini bize verir.bir elektrikli iskandil genellikle şu parçalardan oluşur. a. Verici (Osilatör) b. Alıcı (Receiver) c. Derinlik kadranı (1) Grafiksel derinlik gösterge kadranı, (2) Işıklı derinlik kadranı şeklinde olabilir. SEYĐRDE KULLANILAN ALETLER PELORUS (KÖR HEDEFE) : Sancak veya iskele kırlangıçlara yerleştirilmiş haraketsiz Pusula kartı ile hareketli semt çemberinden yapılmıştır. Nisbi kerteriz ölçer. Eğer Pusula kartı rotaya göre ayarlanırsa hakiki kerterizde ölçülebilir. Bu durumda her rota değişiminde yeni rota tatbik edilmelidir. ALĐDAT : Rüzgar, kar, soğuk'tan kerteriz okuyanın etkilenmemesi için hedefenin dürbünlü göz muhafaza lastikli ve geliştirilmiş tipidir. SENKRONĐZE ALĐDAT : Alidatın daha moderni olup, cayro repiteri üzerine konur. Takip edilmek istenilen hedefe yöneltilip hedef takip durumuna alındığında hedefin hareketini otomatik olarak izler Böylece dürbünden her baktığımızda aynı hedefi el ile ayarlamadan kerterizini almak mümkün olur. SÜRAT-MESAFE-ZAMAN BULUCU : Mesafe = Sürat X Zaman prensibine dayanan aynı merkezli plastik iki diskten oluşmuştur. STATION POINTER : Her türlü kerterize elverişli maddeleri çok olan kıyı sularında seyrederken, sextant ile belirli ve haritada gösterilen maddeler arasındaki açıları kestirerek, haritaya mevki koymaya yarayan alettir. Alet pirinç veya mikadan mamül taksimatlı dairesi ve bu dairenin merkezine bağlı üç kolu mevcuttur. Kollardan biri dairenin sıfır merkezinde bulunmak üzere sabittir. Diğer ikisi sıfırın sağ ve soluna doğru isetenilen bir açıyı almak üzere hareket eder. Üzerindeki tespit vidaları vasıtasıyla sabitleştirilebilirler. Her iki kol da sağa ve sola 0 o -180 o derece değerinekadar açılabilirler. PANTOĞRAF : Harita, plan veya fotoğrafın istenen oran dahilinde büyültülüp küçültülmesinde faydalanılan bir çizim makinasıdır. ZAMAN ÖLÇEN ALETLER 1.VARDĐYA SAATLERĐ : Gemideki günlük zaman çizelgesinin kendisine göre yürütüldüğü saatlerdir. Seyirci gemideki bükün saatlerin doğru ve ayarlı çalışmasından ve tam zamanında kurulmasından sorumludur. Bu nedenle gemi saatlerinden birini kronometre ile kontrol ederek diğer saatleri buna göre ayarlar. Sayfa 60 / 254

2. GÜVERTE SAATLERĐ (DEKVAÇ) : Orta büyüklükteki bir gemide birkaç adet bulunur. Gök cisimlerinden yapılan rasatların zamanını saptamak ve diğer seyir amaçları için kullanılan hassas seyir saatleridir Seyir Astsubayı tarafından kullanılan Dekvaç'lara karşılaştırılmalı saatler de denir. Gök cisimlerinden rasat yapılmadan önce ve gerekli görülen diğer zamanlarda dekvaç'lar kronometre ile karşılaştırılarak kullanılır. Ayrıca bunlar gemilerdeki vardiya saatlerinin kontrolu içinde kullanılır. 3. STOPWACH'LAR : Đstenilen herhangi bir zamanda çalıştırılıp durdurulabilen ve aradaki zaman aralığı saniyenin ondalığına kadar doğru okunabilen saatlerdir. Gök cisimlerinden yapılan rasatlarda, fener karakteristiklerinin saptanmasında ve saatlerin ayarlanmasında kullanılır. 4. KRONOMETRE'LER : Astronomi seyrinde hassas olarak mevki bulmak, doğrudan doğruya rasat zamanının (zaman değerinin) doğruluğuna bağlıdır Gemilerde seyirci, hesaplama yaparken kullanacağı zamanı kronometreden alır. Bütün kronometreler greenwich ortalama (GMT) zamanına göre değer gösterir.kronometreler en iyi cins materyalden en hassas şekilde yapılmış ısı değişimlerinden çok az etkilenen ve bir saat gibi çalışan hassas saatlerdir. Kronometreler askı halkaları ile kutularında bulunurlar. Askı halkaları, kronomtrenin başkıç yalpaya düşmesi durumunda yatay durumda kalmasını sağlar. Genellikle gemilerde üç adet kronometre bulunur. Bu üç kronometrenin istikrarlı olanından itibaren A, B, C kronometreleri adı altında özel muhafazaları içinde tutulurlar. a. Kronometre Kullanırken dikkat edilecek Hususlar (1) Kronometreler daima kapalı kutularda bulunur, (2) Rasat veya saat ayarı için bir yerden diğer bir yere taşınmaz. Kronometre yerine stopwach bu amaca hizmet eder. (3) Eğer kronometrenin mutlaka taşınması gerekiyorsa dolabından çıkartılır ve kastanyolalarından sıkılarak kilitlenir. Emniyet kemeri bağlanır ve iki kulpundan tutarak taşınır. (4) Kronometrelerin gemide bulunduğu yer hava akımına bağlı olmayan ve ısı değişimleri az olan bir yer olmalıdır. (5) Şok abzorber denilen lastik takozların aracılığı ile faundeyşını güverteye bağlanmış bir dolapta bulunmalıdır. (6) Kromometre dolabı içinde minumum-maksimum termometre ile higrometre bulunmalıdır. (7) Kronometreler üç ayrı periyoda göre yapılırlar. (a) Günlük kronometre:30 saatlik kurgu taksimatı vardır. (b) Đki günlük kronometre:56 saatlik kurgu taksimatı vardır. (c) Haftalık kronometre:8 günlük kurgu taksimatı vardır. Günlük olanı her gün, diğerleri iki ve yedi günde bir kurulur. (8) Kronometrenin kurulması için kapağı açılır. Kastanyolaları fora edilir. Kronometre avuca alınır, ve yatırılır. Özel emniyetli anahtarı yuvasına yerleştirilir. Saat yönü tersine çevrilerek kadran üzerindeki kurgu işarı okunur. Sıfır ve AP durumuna gelene kadar kurmaya devam edilir. Đşlem bitince kastanyola kapanır, kapak kilitlenir ve yerine konur. (9) Kronometre hiç bir zaman ileri veya geri alınmaz, ancak hatası saptanır. (10) Kronometrenin yağlanması gerektiğinde, bu işlem tersanelerin ilgili atelyeleri tarafından yapılır. Sayfa 61 / 254

b. Kronometre Jurnalının Tutuluşu : Gemilerde kullanılan kronometre jurnalları kronometrelerin hatalarının kaydolunması için tertiplenmiştir. Bu suretle elde edilecek kıymetler yardımıyla seyir Astsubayı bu aletlere karşı güven kazanarak doğru vakti tayin ve tesbit imkanını bulacaktır. Jurnale günlük kayıtların yazılması için A,B,C kronometrelerine ait olmak üzere üç sütün ayrılmıştır.günlük Hataların Tutulması : Günlük saatlerin kurulması işi tamamlandıktan sonra gemide mevcut her bir kronometrenin mukayesesi, radio sıgnal book'daki istasyonlardan istifade ile yapılır Mukayesesi yapılan kronometrelerin GMT'ye nisbetle hatası (Yani saat işarı ile Greenwich zaman farkı ) her gün aynı zamanda tayin edilerek jurnaldaki hanesine ve ait olduğu tarih hizasına kaydedilir. Jurnalden alınan yandaki örnekte hamilton yapısı bir kronometre belirtilmiş olup, ayın birinci günü hizasında gösterilen kıymet, doğru vakitten 1 dakika 12.5 saniye ileri ve ayın ikinci günü hizasında gösterilen kıymet doğru vakitten 1 dakika 11 saniye ileridir. Bu iki günlük rasattan elde edilen neticeye göre kronometrenin günlük değişimi bu iki tarihteki doğru vakitler farkına eşittir. Bu işlem her gün için aynen uygulanmalıdır. Ortalama Günlük Hata = Songün rasat edilen hata-ilkgün tespit edilen hata Son rasat tarihi - ilk rasat tarihi (gün sayısı) Bu formül 31 günden daha az müddetler için dahi kullanılır. Aşağıda örnek olarak gösterilen hesaptaki hata, rasatlar ayın 1 ve 31 tarihinde yapıldığına göredir. Örneğin; 1. günü hata +9 dakika 3.0 saniye ve 31.günü +9 dakika 53.5 saniye ise bu takdirde ortalama günlük hata : KRONOMETRE HATASININ BULUNUŞU Kronometrenin gösterdiği zaman ile GMT arasındaki farka kronometre hatası ( CE ) denir. Kronometre zamanı GMT' den ileri ise F (Fast), geri ise S (Slow) işareti ile gösterilir. Gemide kronometrelerin akrep ve yelkovanları ile oynanmayacağından kronometre hatası günden güne artacaktır. Hatanın tamamıyla doğru olduğu müddetçe hatanın büyük olmasının bir önemi yoktur. Kronometre hatası Admıralty List of Signals Volume-V' de belirtilen istasyonlardan istifade edilerek tayin ve tespit olunur. Örnek: 1 Mart 1995 günü Long 138 o 36.6' W olan bir mevkide bulunan seyirci doğrudan doğruya kronometresini mukayese etmek suretiyle kronometre hatasını bulmak istemektedir. GMT = 12 00 da saat ayarı aldığı anda kronometre işarı 11 46 27 dir. Đstenen: CE nedir. GMT - C = CE GMT = 12 00-11 46 27 = 13 33 S ( Geri) ÇALIŞMA SORULARI : 1. Parakete nedir çeşitlerini yazınız? 2. Aşağıdakilerden hangisi adi pareketenin parçalarından DEĞĐLDĐR? a. Pervane b. Parakete Savlosu c. Play whel d. Parakete saati e. Parakete kılıcı 3. Stadimetre nedir? 4. El iskandili kurşun ağırlığı kaç kilogramdır? a. 3-4 kg. b. 4-5 kg. c. 5-7kg. d. 10-12kg. e. 8-9 kg. Sayfa 62 / 254

5. El Đskandilinde 3 kulaç... ile 5 kulaç... ile 10 kulaç...ile gösterilir. 6. Bir libre... kg.dır. 7. Kronometrelere verilen A,B,C isimleri neyi ifade eder? 8. Statıon pointer nedir? 9. Savlolu iskandil çeşitlerini yazınız? 10. Alidat nedir yazınız? SEXTANT : Gök cisimlerinin ufuktan olan açısal yüksekliklerini veya dünya üzerindeki maddelerin dikey veya yatay açılarını ölçmeye yarayan bir alettir. SEXTANT'IN OPTĐK PRENSĐBĐ : Temel prensibi, bir ışının iki düzlem ayna yardımı ile aynalar arasında iki kez yansıtalırak gelen ışının ilk ve son yönleri arasındaki acı, aynalar arasındaki açının iki katına eşit olması prensibine dayanır. SEXTANT'IN PARÇALARI : Sextant yapı itibarıyla, adını aldığı bir daire nin 1/6 sı olan ölçme yayı ve bunun üzerinde optik kurallara göre kullanılan aynalar ve teleskoptan oluşur. Bir sextant Şekil = 17-1'de görüldüğü gibi şu parçalardan oluşur. 1. ĐSKELET : Üzerinde sextantın diğer parçaları bulunur. Madeni olan iskelet hangi düzlemde açı ölçülecek ise o düzlemeparalel olarak tutulmalıdır. 2. YAY KISMI : Pirinçten yapılmış bir daire çerçevesinin 1/6 sı kadar, üzerinde 120 o derecelik taksimat bulunan alt tarafında dişlisi bulunan parçasıdır. Đskeletin üzerindeki bir noktayı merkez kabul eden bu yay iskeletin çerçevesini oluşturur. 3. UZADE KOLU : (INDEX ARM) Đskeletin merkezinden geçen eksen etrafında hareket edebilen iskelet düzlemine paralel yay üzerindeki hareketin bir sonsuz dişliyi yaydan ayırmakla serbestçe hareketi sağlanan bir parçasıdır. Büyük ayna bu kol üzerindedir. Bir açıyı ölçmek için uzade kolu hareket ettirilir. 4. BÜYÜK AYNA : (ĐNDEX MIRROR) Sextant düzlemine dik olarak uzade kolu üzerinde monte edilmiş bir düzlem aynadır. Bu ayna yardımı ile açısal yüksekliğini ölçeceğimiz gök cisminin ışınını küçük aynaya yansıtırız. 5. KÜÇÜK AYNA : (HORĐZON GLASS) Sextantın iskeleti üzerinde uzade kolu 0 o derece iken büyük aynaya paralel bir durumda sextant düzlemine dik olarak yerleştirilmiş, yarısı çıplak cam,diğer yarısı ise sırlı bir aynadır. 6. VERNĐYER TAKSĐMATI (HASSAS ÖLÇME TAMBURATASI) Gök cisminin ölçülen yüksekliğini derece, dakika, saniye cinsinden ölçmeye yarar Bazı sextantlarda mikrometre, bazılarında verniyer taksimatı bulunur. 7. TELESKOP : Ufuk düzleminin ve gök cisimlerinin küçük aynadan yansıyan görünümlerini daha net görebilmek için iskelet üzerindeki yuvasına monte edilmiş tekli dürbündür. 8. RENKLĐ CAMLAR : Ufuk düzleminin ve gök cisimlerinin gözü rahatsız edecek oranda parlak olmaları durumunda, parlaklığı azaltmak için küçük ve büyük ayna arasında ayarlanabilen iskelet üzerinde monte edilmiştir. 9. ELEKTRĐK DONANIMI : Sextantın tutamağı içinde yuvalara konan pil vasıtasıyla çalışan, yay üzerini aydınlatan bir donanımdır. Sayfa 63 / 254

SEXTANT HATALARI : Bir sextantda Đki çeşit hata vardır; 1. Seyirci Tarafından Düzeltilemeyen Hatalar : Bunlar üç kısımda toplanır. a. Merkezi Hata : Yayın merkezi ile uzade kolunun etrafında dönmekte olduğu milin merkezi tam mille çakışık olmadığı zaman meydana gelen hatadır. b. Prizmatik Hata : Ayna yüzeylerinin düz olmamasından doğan hatadır. c. Taksimat Hatası : Yay mikrometre dramı ve verniyer üzerindeki derece, dakika, saniyeleri gösteren çizgiler arasının eşit olmaması halidir. Netice olarak bu üç hatanın toplam olarak Sextantın fabrikadan çıkış fenni kontrolunda tesbit edilerek sextant kutusunun iç kısmı na ölçülen açılara karşılık. + veya - kıymetler olarak yazılır. 2. Seyirci Tarafından Düzeltilebilen Hatalar: a. Büyük Aynanın Alet Düzlemine Dik Olmaması Hali : Bu hatayı bulmak için yayın merkezi bize doğru gelecek şekilde sextant sol elle tutulur ve uzada kolu 30 o - 40 o derece arasına getirilir. Yayın büyük aynadan akseden görüntüsü kesiksiz olarak birbirlerini izliyorsa büyük ayna alet düzlemine diktir. Aksi durumda ise dik değildir. Hatayı Düzeltmek Đçin : Büyük ayna arkasındaki vida vira, laçka edilerek giderilir. b. Küçük Aynanın Alet Düzlemine Dik Olmaması : Uzada kolu 0 o dereceye getirilir. Ufka bakılır. Ufkun hakiki görüntüsü ile zahiri görüntü sü kesintisiz olarak birbirlerini takip ediyorsa ayna alet düzlemine diktir. Aksi durumda ise dik değildir. Hatayı Düzeltmek Đçin küçük ayna arkasındaki vida vira, laçka edilmek suretiyle kesintisiz görüntü elde edilene kadar oynanır. c. Büyük Ayna ile Küçük Aynanın Birbirlerine Paralel Olmaması : Uzade kolu tam sıfıra getirilir. Ufka bakılır. Ufuk görüntüsü (Zahiri ve hakiki) düz bir hat değilse küçük aynanın yan tarafındaki ayar vidasi ile düzeltilir. Önemli Not : Aynaların paralellik hatası ile küçük aynanın diklik hatası birbirine ilişkili olduğundan birinin bozulması diğerini etkileyecek tir.hata düzeltilirken aynanın diklik durumu sıksık kontrol edilecektir +3'nın altına indirilen hata INDEX ERROR (IE) kabul edilecek, hatasına göre ölçülen yüksekliğe ilave edilir veya çıkarılır. SEXTANT'IN NĐHAĐ HATASININ BULUNUŞU (ĐNDEX ERROR): 1. UFAKDAN RASAT ĐLE HATA TESPĐTĐ: Seyirci tarafından yapılan düzeltme işleminden sonra son hata bulunarak alınacak yüksekliğe cebirsel olarak tatbik etmek gerekir. Hata miktarı +3'dan daha az olduğu sürece kullanacağımız sextant ile yükseklik alınabilir. Son hatayı (Đndex error) bulmak için uzade kolu 0 o ye alınır. Bu işlemi yaptıktan sonra sextant sağ bileğin gezdirilmesi suretiyle düşey düzlemden uzaklaştırıldığında da ufuk zahiri ve hakiki hattının devamlılığı'nın sağlaması gerekir. Bu durum içinde mikronometrenin dıramı ile oynanarak devamlılık sağlanır.sonuç elde edilence sextant işarı okunur. Yukarıdaki Şekil 17-4'de mikrometre dıramı ile verniyerin sıfır göstergesinin iki durumu gösterilmektedir. Birinci durumda ok sıfırın sağında ise hatanın işareti (+) yani sextant az ölçüyor demektir. Ok sıfırın solunda ise hata (-) olur ve bu durumda da sextant fazla ölçüyor demek tir. Her iki durumda da bulunan hata miktarı ölçülen sextantın yüksekli ğine (hata işaretine bağlı olarak) tatbik edilir. Değerler okunurken bir noktayı unutmamak gerekir. Bu nokta şudur; sextant mikrometre dıramının dizayn şekli sıfırdan sola doğru değerler artacak şekillerdir. Đşte bunun için artı hatalar için Sayfa 64 / 254

mikrometre dıramı üzerinde okunan değerler 60 dakikadan çıkarılır, ve geri kalan miktar (+) hata olarak sextanta tatbik edilir. Bu şekilde bulunan hataya biz Đndex hatası (Đndex error) diyoruz. Kısaltılmış olarak (IE) olarak gösteriyoruz.) Alet Hatası (IC) = (Indek Error+Fabrikasyon Hata) Bir gök cisminin açısal yüksekliğini ölçtükten sonra alet hatası (IC) işaretine göre uygulanır.elde ettiğimiz yüksekliğe Hs kısaltması ile gösteririz. Index Correctıon (IC) hatası; alet hatasına, sextantın kutusunun kapağında yazılı fabrikasyon hatasının işaretine göre tatbik edilmiş şeklidir. ÖRNEK Fabrıkasyon hata : + 0'.2 Sex.Alt : 32 27'.5 IE : + 1'.2 IC : + 1'.4 IC : + 1'.4 Hs : 32 28'.9 olur. 2.GÜNEŞĐN YARI ÇAPININ RASADI ĐLE HATA TESPĐTĐ: Sextant ile güneşe bakarak güneşin hakiki görüntüsüne bir defa hayali li görüntüsü alt kenardan teğet durumuna getirilerek değer okunur. Bir defa da hayali görüntüsü hakiki güneşin üst kenarından teğet alınarak değer okunur. Yapılan ölçmenin doğru olup olmadığını kontrol için notik almanağın günlük sayfasından güneşin yarıçap değeri çıkartılarak yarıçap 4 ile çarpılır. Bulunan değer rasat ile bulunan değerlerin toplamına eşit ise ölçüm doğru yapılmıştır. Ölçümün doğru yapılması halinde Đndex Error şu şekilde bulunur. Đki ölçü değeri arasındaki fark alınıp ikiye bölündüğünde bulunan değer Đndex Error dur. Artı yay kısmındaki değer büyük olduğunda IE (+), Asli yay kısmındaki değer büyük olduğunda IE (-) olur Đki ölçüm değerleri aynı ise yani aralarında fark yok ise hata sıfır demektir. ÖRNEK : Güneşin almanak dan alınan yarıçap değeri 15,8 dir. Güneşin rasat ile ölçüm sonunda sextant asli yay kısmında okunan değer 31,1' Artı yay kısmında okunan değer 32,1' dir. ĐSTENEN : IE nedir. ÇÖZÜM : Yarı çap = 15,8 X 4= 63,2' dır. Artı yay değeri : 32,1' Asli yay değeri = 31,1 Asli yay değeri : 31,1' Artı yay değeri = 32,1 Fark : 1.0' Toplam değer = 63,2 (Ölçüm doğru) IE = 1.0': 2 = 0.5' SEXTANT'IN OKUNMASI : Bir rasad yapıldığı zaman uzade kolu yay üzerinde takribi bir mevkiye hareket ettirilir ve rasad gök cisminin görüntüsü doğrudan doğruya ufuk ile çakışıncaya kadar mikrometre vidasının döndürülmesiyle tamamlanır. Mikrometre dramı üzerinde, bir devri 1 dereceyi göstermek üzere 60 taksimat vardırki, her taksimat 1 dakikadır. Uzade kolu üzerinde 9 taksimat alınarak 10'a bölünmek suretiyle yapılmış bir verniyer vardır. Bu suretle verniyer üzerindeki herbir taksimat 0.1 dakikayı göstermektedir. Sextantı okumak için önce uzade kolunun yay üzerinde mevkiye bakılır Şekil 17-6'ya bakarsak uzade kolu müşirinin 58 o ile 59 o arasında olduğu görülür. Buna nazaran işaret 58 o +mikrometre dramı + verniyer üzerinde okunan miktardır. Mikrometre dramının müşiri verniyerin sıfırıdır. Şekil 17-6'da verniyerin sıfırı dramın 16 ve 17 dakikaları arasındadır. Bu sebep Đle işaret 58 o + 16' + verniyer üzerinde okunacak miktardır. Verniyeri okumak için de verniyer Sayfa 65 / 254

üzerindeki taksimatın birinin dram üzerindeki bir taksimat ile bir hat halinde bir hizada olup olmadığına dikkat etmek lazımdır. Şekilde verniyer üzerindeki 3. taksimat dram üzerindeki 19. taksimatla aynı hizadadır. Bundan dolayı toplam işar; yay üzerindeki 58 o +dram üzerinde 19+verniyer üzerinde 0.3 dakika dır. Yani 58 o 19.3'olur. SEXTANT'LA YÜKSEKLĐK ÖLÇMEDE ŞAHSĐ HATALAR : 1. Sextant düşey tutulmayabilir. Bu suretle gök cismi ile ufuk arasındaki açı düşey daire boyunca olmaz. Sextantı raksettirdiğiniz den emin olunuz 2. Sudaki bir cizgi veya gölge ufuk olarak kullanılmış olabilir. 3. Küçük bir tashih yanlış işaretle tatbik edilmiş olabilir. 4. Uzade hatasına yanlış işaret verilmiştir.hata yanlış tayın edilmiştir 5. Sextant tashih edilmemiştir. 6. Güneş veya ay ufkun altına indirilmiştir. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Sextant ne işe yarar açıklayınız? 2. Sextantın parçalarını sayınız ve bunların sextant üzerindeki konumlarını izah ediniz? 3. Sextantın uzade kolu ne işe yarar ve bu kol üzerindeki diğer parçalar hangi amaca hizmet eder? 4. Küçük ayna uzade kolu üzerine monte edilmiş olup bu kola dik tir. ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 5. Verniyer taksimatı... ölçülen yüksekliğini......cinsinden ölçmeye yarar. 6. Seyirci tarafından düzeltilemeyen hatalar hangileridir? 7. Seyirci tarafından düzeltilemeyen hataları nereden saptanır? 8. Seyirci tarafından düzeltilemeyen hataları kim tesbit eder? 9. Büyük aynanın alet düzlemine dik olup olmadığını nasıl kontrol edersiniz? 10. Küçük aynanın alet düzlemine dik olup olmadığını nasıl kontrol edersiniz? 11. Büyük ayna ile küçük aynanın bir birine dik olup olmadığını nasıl kontrol edersiniz? 12. Soru 9,10,11'deki hataları nasıl giderirsiniz? 13. Sextantın nihai hatasını nasıl tesbit edersiniz? 14. Mikrometre dıramı verniyer sıfırının sağında ise hatanın işareti nedir? 15. Mikrometre dramı sıfırı verniyer sıfırının solunda ise hatanın işareti nedir? 16. Index error + ise sextant az ölçüyor demektir. ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 17. Index eror - ise sextant fazla ölçüyor demektir. ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 18. Fabrikasyon hata : - 1'.8 Sex.Alt : 43 o 57'.8 IE : + 0'.3 IC :? IC :? Hs :? Sayfa 66 / 254

MED-CEZĐR Dünyamız üzerinde ayın ve güneşin çekim kuvvetleri nedeniyle su seviyesinin düşey yükselmesine Med, düşey alçalmasına ise Cezir denir. Ay dünyaya çok yakın olduğu için ayın med-cezir olayına etkisi güneşten daha fazladır. Güneşin Med-Cezir üzerindeki etkisi ayın etkisini 3/7 si kadar olduğu hesaplanmıştır. Bir ay günü (1 Ay günü 24ü+50m dir.astronomi seyrinde zaman konusunda üzerinde durulacak) içinde meydana gelen Med-Cezir üçe ayrılır. Bunları; a. Günlük Med-Cezir (Dıurnal Tide): Bir ayda iki defa med-cezir olur. Bir ay günü içerisinde bir yüksek bir alçak su olayı görülür. Atlantik ve Akdenizin bazı kısımlarında oluşur. b. Yarım Günlük Med-Cezir(Semidıurnal Tide) : Bir ay günü içerisinde iki yüksek iki alçak su olayı görülür. Atlantik ve Akdenizin bazı kısımlarında oluşur. c. Karışık Med-Cezir (Mıxed Tıde) : Düzensiz bir Med-Cezir olayıdır. Kuzey avrupa ve pasifiğin bazı kısımlarında görülür. MED-CEZĐR'Đ HESAPLAMA YÖNTEMĐ Belirli bir liman için herhangi bir gün için hesaplamak gayesi ile; a. Amerikan Med-Cezir cetvelleri: TĐDE TABLES b. Đngiliz Med-Cezir cetvelleri : ADMIDALTY TĐDE TABLES cetvelleri düzenlenmiş olup, seyirci bunlardan birisi ile istediği limanda ki Med-Cezir olayını hesaplayabilir. MED-CEZĐR TERĐMLERĐ a. MED (YÜKSEK SU - HĐGH WATER) HW : Med Cezir periyodunda suların en çok yükseldiği seviyedir. b. CEZĐR (ALÇAK SU - LOW WATER) LW : Med Cezir periyodunda suların en fazla alçaldığı seviyedir. c. ĐSTĐKRAR (STAND) : Yüksek ve alçak suda kısa süre hareketsizliğe denir. d. MENZĐL (RANGE) : Yüksek su ile alçak su arasındaki yükseklik farkına denir. e. MENZĐL ZAMANI (RANGE TIME) : Alçak su esviyesinden yüksek su seviyesine veya yüksek su seviyesinden alçak su seviyesine geçene kadar ki zaman aralığıdır. f. ORTALAMA YÜKSEK SU (MEAN HĐGH WATER) MHW : Bütün yüksek suların ortalamasıdır. g. ORTALAMA ALÇAK SU (MEAN LOW WATER) MLW : Bütün alçak suların ortalamasıdır. h. HARITA DERĐNLĐĞĐ (CHARTED DEPT) : Harita seviyesinde deniz dibine olan dik mesafedir. Sayfa 67 / 254

AMERĐKAN MED-CEZĐR KĐTAPLARININ (AMERĐKAN TIDE TABLES) ĐNCELENMESĐ: SEYĐR KĐTABI a. Zaman birimi LMT'dir. b. Dünya denizleri 4 ciltte toplanmıştır. Bunlar; (1) Cilt-I = Avrupa, Batı Afrika (Akdeniz Dahil) (2) Cilt-2 = Kuzey/Güney Amerika doğu sahilleri (3) Cilt-3 = Kuzey/Güney Amerika batı sahilleri (4) Cilt-4 = Batı Pasifik ve Hint Okyanusu c. Uzun enterpolasyon gerektirmez ara değerler kolayca bulunabilir d. Çok hassas netice vermez e. Amerikan med-cezir cetvelleri her sene 4 cilt halinde yayınlanır. Her seneye göre Ana ve Tali limanların günlük medcezir olaylarını bize verir. Her cilt 5 cetvelden oluşmuştur. Bu cetvellerde; (1) Cetvel-1:Ana limanların her gün için alçak ve yüksek su değerleri verilmiştir. (2) Cetvel-2:Tali limanların her gün için enlem ve boylamına en yakın dikikaya kadar ana limandan zaman ve yüksekilk farkları verilmiştir. (3) Cetvel-3:Đstenilen bir andaki med-cezir yüksekliğini bulmada kullanılır. (4) Cetvel-4:Güneşin doğuş ve batışı LMT değerine göre verilmiştir. (5) Cetvel-5:Ay ve güneşin her ayın günündeki durumları verilmiştir. Not : Amerikan Med-Cezir cetvelleri kullanarak med-cezir problemlerinin çözümü için 1. 2. ve 3. cetveller yeterlidir. CETVELLERE GĐRME VE ÇÖZÜMÜN YAPILIŞI a. Hesabı yapılacak limanın hangi denizlerde bulunduğu saptanarak kullanılacak cetvel cildi seçilir. b. Seçilen cildin sonundaki indexten limanın adı bulunur. Limanın adı karşısındaki numara saptanır. Đkinci cetvele bu numara ile girilir Cetvel-2'de ana liman adları büyük harfle tali liman adları ise küçük harfle yazılmıştır. c. Đndexten alının numara ile girilen cetvel-2, soldan sağa şu sütünlardan oluşmuştur; (1) NO: Đndexteki limanların karşısında yazılı numaralar sırasıyla bu sütuna geçirilmiştir. (2) PLACE (YER): Limanın bulunduğu yer ve adı yazılıdır. (3) POSITION (MEVKĐĐ) : Her limanın en yakın dakikaya kadar enlem ve boylamı verilmiştir. (4) DĐFFERENCE TĐME/HEĐGHT (ZAMAN/YÜKSEKLĐK FARKI) : Ana limana oranla med-cezir zaman farkı ile bu zaman farkları arasındaki alçak ve yüksek su farkları verir. (Đşaretlerine göre ana liman değerleriyle toplanır veya çıkarılır. Height hanesindeki işaretli değerler ise ana liman değerleri ile çarpılarak bulunur. (5) RANCES : Menzil değerini verir. (6) MEAN TIDE LEVEL : Ortalama su seviyesini verir. Sayfa 68 / 254

d.đkinci cetveldeki tali limanın ait olduğu ana liman yanındaki sayfa no (P) ile Cetvel-1'e girilir. Cetvel-1'de LMT zamanına göre ana limanın günlük med-cezir zamanları ile yükseklikleri verilmiştir. e. Cetvel-2'deki tali liman için verilen fark değeri cetvel-1 deki değerlere (Zaman farkı ile zaman, yükseklik farkları ile menzil farkı) uygulanarak istenilen tali limana ait med-cezir değerleri bulunur. f. Herhagibir zamanda herhangibir mevkideki med cezir değerlerini bulmaya yarayan cetvel-3 iki kısımdan oluşur. Üstteki birinci kısma sol taraftan Cetvel-1'den alının med cezir zaman farkı ile girilir. Bu fark istenilen zamanı arasına alan yüksek su ile alçak su zamanları arasındaki farktır. (Durratıon of rise or fall) bu değerle sağa doğru gidilir. Hizasında hangi saatteki med cezir olayına ait fark bulunmak isteniyorsa, o saatin birinci cetvelden alınan ona en yakın zamandan farkı okunur. (Time from nearest high water or low vater) tam değerler bulunmadığında en yakın değerler kullanılır. Cetvelin birinci kısmında bahsedilen iki değere rastlayan kolondan aşağıya doğru ikinci cetvele inilir. Đkinci cetvele soldan med cezir menzili ile girilir ve sağa doğru üstteki cetvelden inilen kolona kadar gelinir. Burada okunacak değer yükseklik farkı olup bu fark birici cetvelde bulunan ve aranılan saatte en yakın zamana ait olan yüksekliğe ilave edilir. (cezir durumun da) veya ç ıkar ılı Đ ı ğ ı ın yatay bir hareketi vard ı ı ı ı ı ın ın denizden karaya do ğru olan ına FLOOD CURRENT karalardan denize do ğru olan ına ise EBB CURRENT adı verilir. Bu akıntılar bir med cezir olayı süresince birbirini takip eden akıntılardır. Bu iki akıntı arasında suların durgun olduğu kısa bir süre vardır. Buna durgun su SLACK WATER denir. MED-CEZĐR CETVEL FORMU SUBSTATION ( TALĐ LĐMAN ) NO : DATE : LATITUDE :... N/S LONGITUDE :... E/W REFERANCE STATION ( ANA LĐMAN ) :... HW TIME DIFFERENCE ( HW ZAMAN FARKI ) :... LW TIME DIFFERENCE ( LW ZAMAN FARKI ) :... DIFFERENCE IN HEIGHT OF HW ( HW YÜK.FARKI):... DIFFERENCE IN HEIGHT OF LW ( LW YÜK.FARKI) :... Bundan sonra cetvel-1'e girilir. REFERENCE STATION ( ANA LĐMAN) : SUBSTATION ( TALĐ LĐMAN ) : TIME :... HT :... TIME :... HT :................................................... Sayfa 69 / 254

Her hangi bir andaki Med-Cezir yüksekliğini bulmak için cetvel 3'e girilir. HEIGHT OF TIDE AT TIME :... DATE :... DURATION RISE/FALL ( HW-LW ZAMAN FARKI ) :... TIME FROM NEAREST TIDE ( EN YAKIN HW/LW):... RANCE OF TIDE ( MENZĐL ) :... CORRECTION FROM TABLE-3 (CETVEL 3 DÜZELTME):... HEIGHT OF TIDE ( ARANILAN YÜKSEKLĐK ) :... 1. Med-Cezir nedir? 2. Med-Cezir peryodunda suların en fazla yükseldiği seviyeye ne denir? a. Menzil b. Đstikrar c. Stand d. Cezir e. Med 3. Yüksek su ile alçak su arasındaki yükseklik farkına... denir. 4. American Tıde tablesler... cilt... cetvelden oluşur. 5. Harita derinlikleri neye göre verilir? a. HW b. LW c.mhw d. MLW e. Rance 6.Med-Cezir peryodunda suların en fazla alçaldığı seviyeye ne denir? a. Menzil b. Đstikrar c. Stand d. Cezir e. Med 7. Yüksek su ile alçak su arasındaki yükseklik farkına ne denir? a. Med b. Đstikrar c. Stand d. Cezir e. Menzil SEYĐR KĐTABI Sayfa 70 / 254

PARAKETE SEYRĐ : Belli bir mevkiden itibaren geminin gittiği yön ve uyguladığı sürat (zamana bağlı olarak) dikkate alınarak mevkiin hesaplanmasını sağlayan seyir türüne PARAKETE SEYRĐ denir. Parakete seyri mevki bulmak için uygulanan en basit, ancak aynı zamanda en önemli seyir türüdür. Çünkü Parakete seyri diğer tüm seyir türleriyle birlikte uygulanabilme özelliğine sahiptir. Parakete seyri ile hesaplanan mevki, kesin (Fix) olmamakla birlikte mevki hakkında kabaca da olsa önemli referans sağlayacak niteliktedir. Parakete seyri düzenli olarak uygulandığı sürece diğer metodlar uygulanırken yapılan hataların farkedilmesini veya diğer metodların uygulanabilmesi için gerekli olan referans bilgiyi sağlar. Parakete seyri ile bulunan mevkiin hatalı olmasının nedenleri genel olarak akıntı faktörü, gemi yapısındaki veya donanım/cihazlarındaki zamana bağlı olarak oluşan değişiklikler, seyir aletlerindeki hatalar, serdümenin hatalı dümen tutması, ortam şartları vb.dir. Eğer bu etkiler olmasa, parakete seyri ile saptanan mevki gerçek (Fix) mevki olacaktır. PARAKETE SEYRĐNĐ UYGULAYABĐLMEK ĐÇĐN GEREKLĐ OLAN BĐLGĐLER; ROTA, SÜRAT VE ZAMAN DEĞERLERĐDĐR. BU BĐLGĐLERĐ ELDE EDEBĐLMEK ĐÇĐN YÖN GÖSTEREN, SÜRAT ÖLÇEN VE ZAMAN ÖLÇEN SEYĐR ALETLERĐ KULLANILIR. (PUSULALAR, PARAKETELER, SAATLER) PARAKETE SEYRĐNDE YAPILACAK HATA MĐKTARI NELERE BAĞLIDIR? 1.Yapılan seyrin uzunluğuna. 2.Kullanılan seyir aletlerinin doğruluğuna. 3.Ortam şartlarının değişimine. PARAKETE MEVKĐ PLOTLAMA ZAMANLARI 1.Sahile yakın yerlerde seyrederken saatte bir ve tercihen saat başında. 2.Açık deniz ve Okyanus seyirlerinde 3 saatte bir ve tercihen saat başında. 3.Her rota değişiminde. 4.Her sürat değişiminde. 5.Her kerteriz alındığında. 6.Her mesafe ölçüldüğünde. 7.Her fix konulduğunda. 8.Her Running Fix konulduğunda. PARAKETE SEYRĐNE ĐLĐŞKĐN TANIMLAR 1.PARAKETE MEVKĐ/DEED RECKONING (DR): Parakete seyrinin uygulanması ile elde edilen referans mevkidir. Daha önce açıklanan nedenler yüzünden hassas değildir. Sadece yön gösteren, sürat ölçen ve zaman ölçen seyir aletleri kullanılarak elde edilir. (Bu mevkii elde etmek için Seyir Yardımcılarının kullanılmasına gerek yoktur.) 2.KESĐN MEVKĐ (FĐX): Dünya üzerinde bulunulan gerçek mevkidir. Kılavuz seyiri yöntemleri ile çeşitli seyir aletleri ve seyir yardımcıları kullanılarak elde edilir. Sayfa 71 / 254

3.KAYDIRILMIŞ MEVKĐ/RUNNĐNG FĐX (R.FĐX): Özel yöntemlerle saptanan, Parakete mevkiinden daha hassas, Fix mevkiden daha az hassas bir mevkidir. Aynı anda birden fazla seyir yardımcısı tespit edilemediği zaman Fix mevki konulamayacağı için Parakete mevkiinden de yararlanarak özel yöntemlerle hesaplanır. 4.TAHMĐNĐ MEVKĐ/ESTĐMATED POSITION (E.P.): DR mevkiden biraz daha hassas ancak R.Fix mevkiden daha az hassas bir mevkidir. Bir sahil maddesinden alınan kerteriz hattına, o anda bulunulan Parakete mevkiinden bir dik inilmek suretiyle bulunur. 5.BULUNULMASI EN MUHTEMEL MEVKĐ/MOST PROBABLE POSITION (M.P.P.): Seyircinin bilgi, beceri ve tecrübesini kullanarak; hesaplanan parakete mevkiine etki eden hata faktörlerini tatbik etmesiyle bulunan mevkidir. 6.TAHMĐNĐ VARIŞ ZAMANI/ESTIMATED TIME OF ARIVAL (ETA): Planlanan harekete göre belli bir yere/limana tahmini varış zamanıdır. 7.TAHMĐNĐ KALKIŞ (AYRILIŞ) ZAMANI/ESTIMATED TIME OF DEPARTURE (ETD): Planlanan harekete göre belli bir yerden veya limandan tahmini ayrılma (kalkış) zamanıdır. PARAKETE SEYRĐNDE KULLANILAN SEMBOL VE KISALTMALAR DR (Parekete Mevki) EP (Tahmini Mevki) FĐX (Kesin Mevki) R.FĐX (Kaydırılmış Mevki) MPP (En Muhtemel Mevki) RADFĐX (Radar Kesin Mevki) MEVKĐLERĐN DOĞRULUK SIRALAMASI 1.FĐX 2.RFĐX 3.EP 4.DR MPP'un doğruluğu seyircinin kişisel bilgi ve becerisine göre değişebilir. Bazen FĐX'e çok yakın bir hatta FĐX'le aynı olabildiği gibi bazen de DR'dan daha hatalı da olabilir. PARAKETE SEYRĐNDE PLOTLAMADA DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR 1.Haritaya plotlanan her hat/nokta, gerekli/uygun sembol, kısaltma ve/veya rakamsal değerlerle açıklanmalıdır.(örneğin; Rotanın üzerine üç rakamla rota değeri, altına mil cinsinden sürat değeri,bir mevki konduğunda cinsini belirten sembolü ve kısaltması; bir kerteriz alındığında açısal değeri ve alınma zamanı mutlaka plota işlenmelidir.) Sayfa 72 / 254

2.Plot yaparken mümkün olduğunca ince uçlu kurşun kalem, fazla bastırılmadan kullanılmalıdır. 3.Yapılan tüm plotlamalar birbirine karışmayacak şekilde ve okunaklı olmalıdır. 4.Parakete mevkiinden daha sıhhatli bir mevki elde edildiğinde, Parakete seyrine/plotuna bu yeni mevkiden itibaren devam edilmelidir. 5.Parakete plotundaki eski bilgiler referans teşkil edeceği için seyir boyunca silinmemelidir. PARAKETE SEYRĐNDE DĐKKAT EDĐLMESĐ GEREKEN EN ÖNEMLĐ HUSUSUN "ÇOK ĐYĐ BĐR ŞEKĐLDE KAYIT TUTULMASI" OLDUĞUNU UNUTMAYINIZ. TÜM ROTA VE SÜRAT DEĞĐŞĐKLĐKLERĐ, ALINAN KERTERĐZLER, ÖLÇÜLEN MESAFELER VE ZAMANLAR ANINDA KAYDEDĐLMELĐ VE PLOTA DÜZENLĐ BĐR ŞEKĐLDE ĐŞLENMELĐDĐR. PARAKETE PLOTUNDA/SEYRĐNDE KULLANACAĞINIZ ROTANIN HAKĐKĐ OLDUĞUNU UNUTMAYINIZ, CAYRONUZ ARIZALI/YOK ĐSE "CDMVT" KURALINI KULLANARAK HAKĐKĐ KIYMETLERĐ ELDE EDEBĐLĐRSĐNĐZ. HANGĐ SEYĐR TÜRÜ UYGULANIRSA UYGULANSIN, O SEYĐRLE BĐRLĐKTE PARAKETE SEYRĐ DE MUTLAKA UYGULANMALIDIR. ÇOĞU ZAMAN KILAVUZ SEYRĐNĐ VEYA ASTRONOMĐ SEYRĐNĐ UYGULAMAK MÜMKÜN OLMADIĞI HALDE PARAKETE SEYRĐNĐ UYGULAMAK HER AN ĐÇĐN MÜMKÜNDÜR. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Parakete seyri tanımını yapınız. 2. Parakete seyri için gerekli olan değerler nelerdir? Yazınız. a. b. c. 3. Parakete seyrinde mevkilerin doğruluğu hangi etkenlere bağlıdır? a. b. c. 4. Parakete mevki ne zaman plotlanmalıdır? Sayınız. a. b. c. d. e. f. g. h. 5. Aşağıda verilen tanımların sembol ve kısaltmalarını yanlarına yazınız/çiziniz. a. Parakete mevki b. Fix mevki c. Running Fıx mevki d. Tahmini mevki Sayfa 73 / 254

KILAVUZ SEYRĐ : Kılavuz seyri, sahile ve sahil yardımcılarına yakın olarak seyrederken, dünya üzerindeki yeri kesin olarak belli olan ve haritalarda gösterilen sahil maddelerinden, seyir yardımcılarından ve iskandillerden yararlanılarak, mevkiin hassas bir şekilde hesaplanmasını sağlayan bir seyir türüdür. KILAVUZ SEYRĐ UYGULAYABĐLMEK ĐÇĐN; YERKÜRESĐ ÜZERĐNDEKĐ YERĐ KESĐN OLARAK BĐLĐNEN MADDELERE, BU MADDELERĐ GÖSTEREN HARĐTALARA VE SEÇĐLMĐŞ BĐLĐNEN MADDELERDEN YÖN VE MESAFE BĐLGĐSĐ SAĞLAYACAK SEYĐR ALETLERĐNE ĐHTĐYAÇ VARDIR. Bir başka deyişle; KILAVUZ SEYRĐNĐ UYGULAYABĐLMEK ĐÇĐN HEM SEYĐR YARDIMCILARINA HEMDE SEYĐR ALETLERĐNE ĐHTĐYAÇ VARDIR. Kılavuz seyrinin önemi, tanımında da belirtildiği gibi, seyir tehlikelerinin bulunduğu, seyri tahditleyici, sahile yakın sularda yapılmasından kaynaklanır. Bu yüzden kılavuz seyri metodları ile saptanan mevkii çok hassas olmalıdır. Normal olarak kabul edilebilecek hata miktarı +/- 50 Yrd.dır. Ancak; mayın dökme/tarama, çıkarma harekatı, taranmış kanal seyri vb. askeri harekatlarda bu hata miktarının çoğu zaman +/- 10 Yrd. ya kadar indirilmesi istenir. Yine kılavuz seyri uygulanırken normal olaolarak 3 dakikada bir mevki konması gerekmektedir. Ancak kara bombardımanı gibi bazı özel harekatlarda bu sürenin bir dakikanın altına indirilmesi gerekmektedir. KILAVUZ SEYRĐ UYGULANIRKEN HASSAS VE SÜRATLĐ BĐR ŞEKĐLDE MEVKĐĐ KOYMAK GEREKMEKTEDĐR. BUNU SAĞLAYABĐLMEK ĐÇĐN PERSONEL DĐKKATLĐ, EĞĐTĐMLĐ VE SÜRATLĐ OLMALIDIR. SEYĐRCĐ KILAVUZ SEYRĐNĐN KURALLARINI UYGULAYACAĞI BÖLGEYĐ ÇOK ĐYĐ TANIMALI, SEYRE KALKMADAN ÖNCE HARĐTALARI VE SEYĐR NEŞRĐYATINI ÇOK ĐYĐ ETÜD ETMELĐ, KULLANACAĞI SEYĐR YARDIMCILARINI BELĐRLEMELĐ VE SEYĐR HALĐNDE ĐKEN DAĐMA BĐRKAÇ KADEME SONRA NELER YAPACAĞINI ÖNCEDEN PLANLAMALIDIR. 1. Kılavuz seyri yöntemleri ile hesaplanan mevkiin doğruluğu aşağıdaki faktörlere bağlıdır. a. Kullanılan seyir yardımcılarının seçimine ve tanınmasına; b. Yön gösteren ve mesafe ölçen seyir aletlerinin doğruluğuna c. Personel Eğitimine (PLANLAMA-DĐKKAT-SÜRAT). SEYĐR YARDIMCILARININ KOLAYLIKLA TANINIP, KULLANILABĐLMESĐ ĐÇĐN SEYĐR YAPILACAK BÖLGEDEKĐ SEYĐR YARDIMCILARINDAN KOLAYLIKLA GÖRÜLMESI MÜMKÜN OLANLAR (ĐSKELE VE SANCAK TARAF için) SEYRE KALKMADAN ÖNCE LĐSTELENMELĐ VE GÖRÜNEN/TESPĐT EDĐLENLER KULLANILDIKTAN SONRA ÇĐZĐLMELĐ VEYA LĐSTEDEN SĐLĐNMELĐDĐR.SEYĐR PERSONELĐ HARĐTALARDA KULLANILAN SEMBOL VE KISALTMALARDAN ÖZELLĐKLE TEHLĐKEYE ĐLĐŞKĐN OLANLARINI TAM DOĞRULUKTA BĐLMELĐDĐR 2. Kılavuz seyri uygulanırken aşağıdaki hususlara özellikle ve daima dikkat edilmelidir. a. Seyir yapılan bölgedeki sahil yapısı, derinlikler, seyir yardımcıları ve yükseklikler çok iyi tanınmalı/bilinmeli; eğer iyi tanınmıyorsa seyre kalkmadan önce haritalardan ve diğer seyir neşriyatından çok iyi bir şekilde etüd edilmelidir. b. Serdümenler gemiyi gezdirmemelidir. (KULAKLARI GEMĐYE KUMANDA EDEN ŞAHISTA, GÖZLERĐ PUSULADA VE ELLERĐ DÜMEN DOLABINDA OLMALIDIR) c. Makina telgrafçıları açıkgöz ve uyanık olmalıdır. ç. ĐSKANDĐL ve RADAR Operatörleri çok dikkatli olmalıdır. Tesbit ettikleri bilgileri Sayfa 74 / 254

ve bu bilgilerdeki değişiklikleri anında gemiye kumanda eden şahsa aktarmalıdır. KILAVUZ SEYRĐNE ĐLĐŞKĐN TANIM VE KAVRAMLAR: 1. MEVKĐ HATTI (KERTERĐZ) : Dünya üzerindeki belli bir mevkiden ve geminin bulunduğu yerden geçen kerte hattının yönüdür. Mevki hattı belli bir sahil maddesinden kerteriz alarak (PUSULA ĐLE) elde edilir. Bir mevki hattı elde eden gemi, mevki hattını elde ettiği anda o mevkii hattının üzerindeki bir mevkiidedir. GEMĐNĐN FĐX (KESĐN) MEVKĐĐNĐ ELDE EDEBĐLMEK ĐÇĐN BĐRDEN FAZLA MEVKĐ HATTINA ĐHTĐYAÇ DUYULUR. Mevkii hattının üzerine dörtlü rakam gurubu ile zaman değeri ve altına üçlü rakam gurubuyla yönü yazılır. 2. MEVKĐĐ DAĐRESĐ (MESAFE) : Dünya üzerindeki belli bir mevkiden eşit uzaklıktaki noktaların geometrik yeridir. Mevki dairesi seyirde mesafe olarak da adlandırılmaktadır. Tespit ettiğimiz bir maddeden herhangi bir mesafe ölçen aletle mesafe ölçüp, mesafesini ölçtüğümüz madde merkez ve ölçülen mesafe yarıçap olacak şekilde çizilen bu daire mevki dairesidir. Bir mevki dairesi elde edildiğinde, gemi bu dairenin üzerindeki bir noktadadır.fđx MEVKĐĐ ELDE ETMEK ĐÇĐN BĐRDEN FAZLA MEVKĐĐ DAĐRESĐNE ĐHTĐYAÇ VARDIR. Mevkii dairesinin içine dörtlü rakam grubuyla zaman dışına ise mil cinsinden ölçülen mesafe (yarıçap) yazılır. 3. TRANS ĐT MEVKĐĐ HATTI (TRANSĐT) : Dünya üzerindeki belli iki mevkiden geçen ve yönü sabit olan kerte hattına transit mevki hattı denir. Transit mevki hattı kısaca transit kelimesi ile de ifade edilebilir. Bilinen iki maddenin aynı hizada görülmesine transit denilmektedir. Bir gemi iki ayrı maddeyi aynı hizada gördüğü anda bu iki maddeden geçen transit hattının üzerindeki bir mevkidedir. Transit mevki hattının üzerine sadece zaman yazılır. 4. FĐX MEVKĐĐ : Dünya üzerinde kesin olarak belirlenmiş bir mevkidir. Fix mevki gerçeğe en yakın, en doğru mevkidir. Kılavuz seyri yöntemleri ile ulaşılmak istenen sonuç Fix mevkiin elde edilmesidir. 5. KAYDIRILMIŞ MEVKĐ (RUNNĐNG FĐX) : Parekete (DR) mevkiinden daha hassas, fix mevkiye göre daha az hassas (hatalı) bir mevkidir. Özel metodlarla saptanır. Birden fazla seyir yardımcısı aynı anda tespit edilemiyorsa fix konulamayacağı için RUNNĐNG FĐX yöntemlerine başvurulur. FĐX MEVKĐĐ BULMA YÖNTEMLERĐ : 1. Çapraz iki kerteriz ile. 2. Çapraz üç kerteriz ile. 3. Đki transet ile 4. Bir transit bir kerteriz ile. 5. Farklı iki maddeden bir kerteriz, bir mesafe ile. 6. Aynı maddeden bir kerteriz, bir mesafe ile. 7. Farklı maddelerden iki/üç mesafe ile. Sayfa 75 / 254

8. Sextantve station poınter yardımıyla. 9. Yatay sextant açısı ve bir kerteriz ile. 10. Düşey sextant açısı ve bir kerteriz ile. 11. Seyir yardımcılarına çok yaklaşarak. SEYĐR KĐTABI Ayrıca çeşitli kerteriz, mesafe ve transit kombinasyonları düşünerekdeğişik yöntemler bulunabilir. 1. ÇAPRAZ ĐKĐ KERTERĐZ ĐLE FĐX MEVKĐĐ : Farklı iki seyir yardımcısından veya sahil maddesinden elde edilen iki mevki hattının kesiştiği nokta o kerterizleri elde eden geminin o andaki fix mevkiidir.bu yöntemle konulan mevkinin kabul edilebilir bir doğrulukta olması için kerterizler arasındaki açı 30 o den kücük, 150 o den büyük olmamalıdır. Kerterizlerin kesiştiği anda aralarındaki açı 90 o iken en ideal sonuç alınacaktır. ÖRNEK : Şekil 20-4 de görüldüğü gibi saat 1351'de Fenerin kerterizi 005 o aynı anda Kulenin kerterizi 090 o olarak plotlanmıştır. 2. ÇAPRAZ ÜÇ KERTERiZLE FiX : Farklı üç seyir yardımcısı/sahil maddesinden (Pusula ile) elde edilen üç kerterizin kesiştiği yer fix mevkii verir. Alınan kerterizlerin kesişimi bir üçgen oluşturuyorsa, bu üçgenin geometrik merkezi (Açı ortaylarının kesişimi) fix mevki olur. Bu üçgene ŞAPO üçgeni denir. Normal olarak bu üçgenin oluşması arzu edilmez. Oluşuyorsa da mümkün olduğunca küçük olması istenir. Üç kerterizle Fix mevki elde ederken, mevkiinin kabul edilebilir bir doğrulukta olması için kerterizler arasındaki açılar 60-120 derece arasında olmalıdır. ÖRNEK : Bir gemi saat 12:50'de MĐDYE Burnunu 135 o de, UZUN burunu 035 o de ve sahildeki bir bacayı 250 o de kerteriz etmiştir. 3. ĐKĐ TRANSĐTLE FĐX : Çapraz iki kerterizle Fix bulma yönteminde açıklandığı şekilde elde edilir. Ender rastlanan bir durumdur. Sahildeki iki transit grubu aynı anda gemiden görüldüğünde gemi o transit mevkii hatlarının kesiştiği noktadaki FĐX mevkidedir. ÖRNEK : Bir gemi saat 12:50'de A ve B fenerleri ile C ve D fenerlerini transitte görmüştür. 4. BĐR TRANSĐT, BĐR KERTERĐZLE FĐX : Çapraz iki kerteriz ve iki transitle Fix bulma yöntemlerinde açıklandığı şekilde elde edilir. ÖRNEK : Bir gemi saat 12:50'de Otel ve Kuleyi transitte görmüş, aynı anda Nergis burnunu 060 o de kerteriz etmiştir. 5. FARKLI ĐKĐ MADDEDEN BĐR KERTERĐZ, BĐR MESAFE ĐLE FĐX : Farklı iki seyir yardımcısı/sahil maddesinden birinden kerteriz, diğerinden mesafe bilgisi elde edildiğinde uygulanır. Mevki hattı ve mevki dairesinin kesim noktası fix mevkii verir. ÖRNEK : Bir gemi saat 15:30'da bir feneri 355 o de kerteriz etmiş, aynı anda ışıklı şamandradan mesafesini 4 mil olarak ölçmüştür. 6. AYNI MADDEDEN BĐR KERTERĐZ, BĐR MESAFE ĐLE FĐX : Bir tek seyir yardımcısı/sahil maddesinden bir kerteriz, bir mesafe alınarak kerteriz ve mesafenin kesim noktası o andaki fix mevkii verir. ÖRNEK : Bir gemi bir şamandırayı saat 13:00'de 345 o de kerteriz etmiş, aynı anda aynı şamandıradan mesafesini 3 mil olarak ölçmüştür. 7. FARKLI MADDELERDEN ĐKĐ/ÜÇ MESAFE ĐLE FiX : Farklı iki/üç maddeden elde edilen iki/üç mevki dairelerinin kesişimi Fix mevkii verir. Üç mesafe kullanıldığında kesişimin bir nokta olması arzu edilir. Sayfa 76 / 254

ÖRNEK : Bir gemi 12:15'te Sakız Adası Batı Ucunun 5 mil, Çiçek Burnunun 2,5 mil ve Cihan Burnunun 4 mil mesafesinde olduğunu tespit etmiştir. 8. SEXTANT VE STATĐON POĐNTER YARDIMIYLA FĐX : Bu metodun uygulanabilmesi için civardaki seyir yardımcıları sahil maddeleri çok iyi tanınmalı ve gemi sürati çok düşük/sıfır olmalıdır. Yine bu yöntemle bulunan fix mevki, seçilen sahil maddeleri/seyir yardımcıları aynı daire yayı üzerinde bulunmalıdır. Bu yöntem bilinen en sıhhatli fix bulma yöntemidir. Ancak üç ayrı sahil maddesine ihtiyaç göstermesi, zaman alması, gemi süratini kısıtlaması, uygun maddelerin bulunup tanınması ve haritada gösterilmesi gibi dezavantajları da vardır. Bu yöntemde, seçilen üç sahil maddesi arasındaki iki açı Sextantla ölçülerek Station Pointere tatbik edilir. Station Pointerin sabit kolu ortadaki maddeye, diğer kolları seçilen diğer iki maddeye gelinceye kadar harita üzerinde oynatılarak ayarlanır. Station Pointerin kolları seçilen üç maddeye teğet olunca ortasındaki delikten kalem ucu ile işaretlenerek fix mevki plotlanır. Seçilen maddelerin mümkün olduğunca aynı hat üzerinde olmaları arzu edilir. BU YÖNTEMDE PUSULA GEREKLĐ DEĞĐLDĐR VE PUSULA HATASININ TESBĐTĐNDE KULLANILIR. SEXTANT SEYYAR BĐR ALET OLDUĞU ĐÇĐN GEMĐNĐN HER YERĐNDEN KULLANILABĐLĐR. YANĐ GÖRÜŞ ALANI PUSULADAN DAHA FAZLADIR. 9. YATAY SEXTANT AÇISI VE BĐR KERTERĐZ ĐLE FĐX : Özellikle küçük bir ada geçilirken tercih edilen bir yöntemdir. Adanın iki ucu arasındaki açı Sextantla ölçülür ve aynı anda adanın bir ucundan kerteriz alınır. Daha sonra adanın iki ucu arasındaki mesafe haritadan pergelle ölçülür ve adadan (ölçülen kerterizdeki) mesafe aşağıdaki formül yardımıyla bulunur. 57.3 X Haritadan Ölçülen Genişlik (Mil) MESAFE (MĐL) =57.3 x Haritadan Ölçülen Genişlik ( Mil ) Derece Cinsinden Yatay Sextant açısı ÖRNEK : Bir gemi küçük bir adanın yanından geçerken sextantla adanın iki ucu arasındaki açıyı 7 o olarak ölçmüştür. Adanın Kuzey ucundan aynı anda alınan kerteriz 025 o dir. Adanın haritadan ölçülen genişliği ise 1.7 deniz milidir. ĐSTENEN : Adadan geminin mesafesini hesaplayarak, geminin fix mevkiini plotlayınız. 57.3 X 1.7 ÇÖZÜM : Mesafe =(57.3 x 1.7)/7 0 =14 Mil 10. DÜŞEY SEKTANT AÇISI VE BĐR KERTERĐZLE FĐX : Sextantla denizden yüksekliği bilinen bir maddeden yükseklik ölçülür ve o anda pusula ile kerteriz alınır. Mesafe aşağıdaki formüller yardımıyla bulunur. Maddenin Yüksekliği (Feet) x 0.565 MADDEYE OLAN MESAFE (MĐL) = Dakika Cinsinden Düşey Sextant Açısı Maddenin Yüksekliği (Metre) x 1.854 MADDEYE OLAN MESAFE (MĐL) = Dakika Cinsinden Düşey Sextant Açısı ÖRNEK : TR 2923 numaralı haritada seyir yaparken, Hayırsız Adanın tepe noktasının yüksekliğini sextantla 3 o 36ï olarak ölçüyorsunuz. Aynı anda geminizden adanın tepe noktasının kerterizi 060 o dir. Haritada adanın tepesinin yüksekliği 300 Ft olarak gösterilmiştir. ĐSTENEN : Ölçüm anındaki fix mevkiinizi plotlayınız. Sayfa 77 / 254

300 X 0.565 ÇÖZÜM : Mesafe =300 x 0.565 = 0.785 Mil (60x3) + 36 SEYĐR KĐTABI 11. SEYĐR YARDIMCILARINA ÇOK YAKLAŞARAK FĐX : Bu yöntem büyük ölçekli haritalarda plotlama yapılırken bir seyir yardımcısına çok yakın geçmek suretiyle uygulanır. Örneğin, bir şamandraya tamamen yaklaşılır ve şamandranın bilinen mevkii geminin mevkii olarak kabul edilir. FĐX'SĐZ EMNĐYETLE SEYĐR YÖNTEMLERĐ : Bu yöntemlere tehlikelere çok yakın olarak seyrederken ve mevki koymak için yeterli zamana sahip olunamadığında başvurulur. Bu yöntemlerde mevkimizi tam olarak bilmesek dahi tehlikeli bir bölgeden emniyetle geçmemizi sağlar. Bu yöntemlerin uygulanabilmesi için özellikle BÜYÜK ÖLÇEKLĐ SEYĐR HARĐTALARINA ve haritada belirtilmiş SEYĐR YARDIMCILARI'na ihtiyaç vardır. FĐX'SĐZ EMNiYETLĐ SEYĐR yöntemleri üç tanedir. 1. KURTARMA HATLARIYLA 2. REHBER HATLARIYLA 3. TEHLĐKE AÇILARIYLA a.yatay Tehlike Açıları b.dikey Tehlike Açıları} 1. KURTARMA HATLARIYLA: Rota yakınındaki bir Tehlike Sahasından (Leş, görülmeyen/ örtülü kaya, sığlık vb.) nete olarak seyredebilmek amacıyla kullanılır. Rotamıza yakın olan seyir tehlikeleri haritada belirtilmiş olmasına rağmen gözle görülemiyorsa bu metod tercih edilir. Bu metodun uygulanabilmesi için tehlike sahasının sınırları belirlenmeli, sahilde aşağıdaki özelliklere sahip bir seyir yardımcısı seçilmeli ve tehlike kerterizi, sahildeki madde ile tehlike sahasının dış limitinden geçecek şekilde oluşturulmalıdır. Seçilen seyir yardımcısı/sahil maddesi, a. Gözle görülmelidir. b. Haritada belirtilmelidir. c. Maddenin tehlike sahasından kerterizi, tehlikeli bölgeden geçecek geminin genel ilerleme yönünde olmalıdır. Aşağıdaki şekilde, tehlike sahasında bulunan seyir tehlikeleri gözle görülememektedir. Gözle görülebilen fener ile tehlike sahasının dış limiti arasında çizilen tehlike kerterizinin değeri 015 o dir. Bir geminin belirtilen tehlikeli sahadan emniyetle geçebilmesi için bu feneri daima 015 o den daha büyük değerde kerteriz etmesi gerekmektedir. Bir başka deyişle, fenerin gemiden kerterizi daima 015 o den büyük olmalı ve gemi ilerledikçe fenerin kerterizi de büyümelidir. Eğer fenerin kerterizi 015 o veya daha küçük ise ve gemi ilerledikçe kerteriz küçülüyorsa GEMĐ TEHLĐKEYE GĐDĐYOR DEMEKTĐR. Bu durumda süratle iskeleye sakınma yapılmalıdır. Sayfa 78 / 254

2. REHBER HATLARI YARDIMIYLA : SEYĐR KĐTABI Belli bir bölgedeki seyir tehlikeleri arasından geçerek seyir yapmamız gerektiğinde bu yönteme başvururuz. Bu yöntemde en önemli husus rehber hatlarını oluşturan seyir yardımcılarının aynı hizada transitte görülmesidir. Aşağıdaki şekilde gemi birinci rehber hattını oluşturan seyir yardımcılarını aynı hizada gördüğü sürece kayalıklardan nete olarak seyir yapabilecektir (Rotası 015 o olacaktır). Daha sonra ikinci rehber hattını oluşturan seyir yardımcılarını transite alarak seyre devam ettiği sürece (Rotası 075 o olacaktır) yine emniyetli bir şekilde limana girebilecektir. Bu yöntem de en önemli husus rehber hatlarını oluşturan SEYĐR YARDIMCILARININ TRANSĐTTE OLACAK ŞEKĐLDE GÖZLE GÖRÜLEBiLMESĐDĐR. 3. TEHLĐKE AÇILARIYLA: Bu yöntem de haritada belirli ancak gözle görülemeyen seyir tehlikelerinden nete olarak seyir yapabilmek amacıyla kullanılır. Đki ayrı şekilde uygulanır. a. Yatay Tehlike Açıları : Bu yöntemde tehlikeden sakınmak için aralarında iyi bir açı oluşturacak şekilde birbirinden yeterince uzakta bulunan iki sahil maddesine ihtiyaç vardır. Yine bu metodun uygulanabilmesi için sextant'tan yararlanılır. Aşağıdaki şekilde görülen iki tehlikenin arasından emniyetle geçebilmek için, her iki kayalık için ayrı ayrı tehlike daireleri teşkil edilmelidir. Tehlike dairelerinin merkezi tehlikenin ortası yarıçapı ise merkezden itibaren geminin tehlikeden emniyetle geçebileceği mesafe kadar olmalıdır. Daha sonra A ve B seyir yardımcılarından ve tehlike dairelerinin deniz (Yıldız Kayalığı için) ve sahil (Aslan Kayalığı için) tarafından teğet olarak geçen ikinci daireler çizilmelidir (Bu daireler 'E' noktasından Yıldız Tehlike dairesine, 'G' noktasından Aslan Tehlike dairesine teğet olup her ikisi de A ve B seyir yardımcılarından geçmektedir). Şekildeki AEB açısı 60 o, AGB açısı 40 o olarak ölçülmüştür. Yıldız tehlike dairesine teğet olan dairenin herhangi bir yerinden A ve B yi gören tüm açılar 60 o (AEB açısına eşit); Aslan tehlike dairesine teğet olan dairenin herhangi bir yerinden A ve B'yi gören tüm açılar 40 o (AGB açısına eşit) olacaktır (AYNI YAYI GÖREN ÇEVRE AÇILARI EŞĐTTĐR). Bu durumda geminin Aslan ve Yıldız kayalıklarının arasından emniyetle geçebilmesi için A ve B arasındaki yatay açıyı sextantla 40 o den küçük 60 o den büyük görmemesi gerekir. A ve B arasında ölçülen yatay sextant açısı 40 o den küçük olduğunda ASLAN, 60 o den büyük olduğunda YILDIZ tehlike daireleri içine girilir/tehlđkeye DÜŞÜLÜR. b. Düşey Tehlike Açılarıyla: Bu metodu uygulayabilmek için deniz seviyesinden yüksekliği bilinen seyir yardımcılarına ihtiyaç vardır (Fener gibi). Yatay tehlike açılarında olduğu gibi tehlikeleri çevreleyen tehlike daireleri çizilir. Yüksekliği bilinen seyir yardımcısının tabanı merkez olmak üzere tehlike dairelerine içten/dıştan teğet olacak şekilde daireler çizilir. Bu dairelerin üzerindeki her nokta seyir yardımcısının boyu ile aynı açıyı yapacaktır. Şekildeki AEB ve AGB açıları BOWDĐCH'in 9 numaralı çetveli, NORĐE'S TABLES sayfa 110'daki cetvel veya trigonometrik fonksiyonlar yardımıyla tespit edilebilir (Cetvellere mesafe ve yükseklik değerleri ile girilir). Eğer göz yüksekliği 25 ft.'ten fazla/mesafe 5 milden büyükse göz yüksekliği de hesaba katılmalıdır. Tehlikeli bölgeden emniyetle geçebilmek için sextantla ölçülen dikey açı daima AEB açısından KÜÇÜK, AGB açısından BÜYÜK olmalıdır. Sayfa 79 / 254

KAYDIRILMIŞ MEVKĐ (RUNNĐNG FĐX) : SEYĐR KĐTABI Kılavuz seyri uygulanırken fix mevki elde edebilmek için aynı anda aynı/farklı seyir yardımcılarından birden kerteriz/mesafe bilgisine ihtiyaç olduğunu belirtmiştik. Ancak gerçekte fix elde edebilmek için her zaman yeterli seyir yardıcısını aynı anda tespit edebilmek mümkün olmamaktadır. Böyle durumlarda FARKLI ZAMANLARDA elde edilebilecek iki mevki hattı/transit mevki hattı/mevki dairesi veya bunların ikili kombinasyonu ile mevki koyabilmek mümkün olur. Bu şekilde saptanan mevki (Running fix/kaydırılmış mevki) DR mevkiden daha doğru fix mevkiye göre daha hatalı olacaktır. Running fix bulma yöntemleri genel olarak; ÇĐZĐMLE ve HESAPLA olmak üzere iki ayrı şekilde incelenebilir. 1. ÇĐZĐMLE R.FĐX BULUNMASI : Bu yöntem, daha iyi anlaşılabilmesi için örneklerle açıklanacaktır. a. Aynı maddeden farklı zamanlarda iki kerterizle: ÖRNEK : 090 Rotasına 15 Kts. süratle ilerleyen bir gemi BABABURNU FENERĐ'ni saat 18:10'da 030 o de kerteriz etmiştir. 20 dakika sonra aynı fenerin gemiden ikinci kerterizi 300 o dir. ĐSTENEN : Đkinci kerterizin alındığı andaki R.Fix mevkiinizi plotlayınız. ÇÖZÜM : Bu örnekteki çözüm için öncelikle ilk kerteriz anındaki DR mevkiinin haritaya plotlanmış olması ve seyredilen rotanın (090 o ) 18:10 DR mevkiinden geçecek şekilde çizilmiş olması gerekir. Daha sonra ilk ve ikinci kerterizler arasındaki zaman farkı (20 dk.) alınmalı ve geminin bu zamanda ne kadar mesafe katettiği hesaplanmalıdır. (Orantı kurularak geminin 15 mil süratle 20dk.da 5 mil mesafe katettiği bulunur.) 18:10'da fenerden alınan ilk kerteriz haritaya plotlanır. 18:10'da alınan kerterizin plotlandığında 18:10 DR mevkiinin daha ilerisinde olduğu görülür ve gerçekte gemi 18:10 da bu kerterizin üzerindeki bir mevkidedir. Aynı şekilde ikinci kerteriz plotlanır. Gemi 18:30'da ikinci kerterizin üzerindeki bir mevkidedir. R.Fix. mevkii bulmak için yapılacak işlem; pergelin geminin iki kerteriz arasındaki zaman farkında ilerlediği mesafe kadar açılıp, ĐLK KERTERĐZĐN ROTAYI KESTĐĞĐ YERDEN itibaren ROTA ÜZERĐNDE gidiş yönünde bir nokta işaretlenmesi ve ilk kerterizin bu noktaya kaydırılmasıdır. Kaydırma işleminden sonra kaydırılmış ilk kerteriz ve ikinci kerterizin kesiştiği nokta geminin 18:30'daki R.Fix. mevkiidir. 18:30 R.Fix. mevkiinden itibaren parakete seyrine/plotuna yeniden başlanmalıdır. b. Farklı iki maddeden farklı zamanlarda iki kerterizle R.FĐX : ÖRNEK : 012 o Rotasına 12 Kts. süratle ilerleyen bir gemi, bir E fenerini saat 15:00'da 245 o de kerteriz etmiştir. Daha sonra saat 15:20'de bir "F" maddesini 340 o de kerteriz etmiştir. ĐSTENEN : Geminin 15:20'deki R.Fix. mevkiini plotlayınız. ÇÖZÜM : Bir önceki örnekteki gibi; kerterizler arasındaki zaman farkı ve bu zamanda gidilen mesafe bulunur (20 Dk.-4 Mil). 15:00 DR mevkiinden geçecek şekilde rota (ilerleme yönünde) plotlanır. Alınan kerterizler plotlanır. Đlk kerterizin rotayı kestiği yerden itibaren 4 mil ileriye kaydırılır. Đkinci kerterizle kaydırılan birinci kerterizin kesim noktası 15:20 R.Fix mevkiidir. Bu mevkiden itibaren yeniden parekete seyrine/plotlamasına devam edilir. Sayfa 80 / 254

c. Farklı iki maddeden farklı zamanlarda alınan bir kerteriz ve bir mesafe ile(mesafe kaydırılarak) R.FĐX: ÖRNEK : Bir gemi 075 o rotasına 15 Kts. süratle seyrederken saat 14:40'da bir fener gemisinden "J" mesafe ölçerek 4.7 mil bulmuştur. Sis nedeniyle fener gemisini gözle tespit edememiştir. Gemi sisten çıkınca bir "H" fenerini saat 15:08 de 040 o de kerteriz etmiştir. ĐSTENEN : Geminin 15:08'deki R.Fix. mevkiini haritaya plotlayınız. ÇÖZÜM : Aşağıdaki şekilde de görüldüğü gibi ve diğer örneklerde açıklandığı şekilde 14:40 DR mevkii ve rota haritaya plotlanır. Đlk mesafe ile sonraki kerteriz arasındaki zaman farkı ve bu zamanda geminin gittiği mesafe bulunur (28 Dakikada 7 Mil). "J" den olan mesafe ve "H" den alınan kerteriz haritaya plotlanır. Fener gemisi rotaya paralel olarak ilerleme yönünde 7 mil ilerletilir ve fener gemisinin yeni mevkiinden ilk mesafe değeri kadar (4.7 Mil) bir mevki dairesi çizilir. Son çizilen mevki dairesi ile kerterizin kesim noktası geminin 15:08 R.Fix. mevkiidir. Bu noktadan itibaren parekete seyrine/plotuna yeniden başlanmalıdır. d. Kerterizler arasında rota sürat değişikliği yapıldığında : Bu durumda normal olarak parekete plotu yapılır. Đlk ve son kerterizlerin alındığı anlardaki parekete mevkiileri plotlanarak birleştirilir. Bu iki DR mevkii arasındaki hattın boyu ölçülür. Đlk kerterizin, ilk ve son DR mevkiileri birleştiren hattı kestiği noktadan itibaren, bu hat üzerinde DR mevkiiler arasındaki mesafe kadar bir mesafe işaretlenir ve ilk kerteriz işaretlenen bu noktaya kaydırılır. Bu durumda kaydırılan ilk kerteriz ile ikinci kerterizin kesiştiği yer, ikinci kerterizin alındığı andaki R.Fix. mevkii verecektir. ÖRNEK : Bir gemi 125 o rotasına 20 Kts. süratle seyretmektedir. Saat 03:02'de bir "A" fenerini 040 o de kerteriz etmiş, sis nedeniyle daha sonra görememiştir, 03:10'da rotasını 195 o ye değiştirmiş, süratini 18 Kts.'ye indirmiştir. 03:15'te rotasını 220 o ye değiştirmiştir. Gemi daha sonra 03:19'da rotasını 090 o, süratini 24 Kts. yapmış ve 03:32'de bir "B" fenerini 006 o de kerteriz etmiştir. ĐSTENEN : Geminin 03:32'deki R.Fix mevkiini plotlayınız. ÇÖZÜM : Çözümü aşağıdaki sıraya göre yapınız. 1. Normal parekete plotu yaparak 03:02 ve 03:32 DR mevkiilerini plotla. 2. Đlk ve son DR mevkilerini birleştir ve bu hattın boyunu ölç. 3. Đlk ve ikinci kerterizleri haritaya çiz. 4. Đlk kerterizin DR mevkiilerini birleştiren hattı kestiği yerden itibaren, bu hattın boyu kadar mesafeyi aynı hattın üzerinde işaretle ve ilk kerterizi işaretlediğin noktaya kaydır. 5. Kaydırılan kerterizle, ikinci kerterizin kesiştiği nokta R.Fix. tir. 2. HESAPLA RUNNĐNG FĐX YÖNTEMLERĐ : a. Bowdıtch'ın 7 numaralı cetvelinden yararlanarak : Bu cetveller aşağıdaki şekildeki BC ve CD mesafelerinin bulunmasını sağlarlar. Cetvellerin kullanılabilmesi için kerterizleri alınacak seyir yardımcıları pruvanın sancak/iskelesinde 20 o -150 o içinde olmalı ve iki madde arasında en az 10 o kerteriz farkı olmalıdır. Şekildeki BC mesafesi ikinci kerterizin alındığı anda maddeye olan mesafe, CD mesafesi ise maddeden olan borda mesafesidir. Cetvelin yatay Sayfa 81 / 254

sütununa ilk nisbi kerteriz ile, düşey sütununa ikinci nisbi kerteriz ile girilir. Cetvelde kerterizlerin keşisme noktasından iki emsal (Katsayı) elde edilir. Đki kerteriz arasındaki zaman farkı ve buna bağlı olarak gidilen mesafe hesaplanır. Bulunan mesafeyle SOLDAN SAğA ilk emsalin çarpımı ĐKĐNCĐ KERTERĐZ ANINDAKĐ MADDEYE OLAN MESAFEYĐ, ikinci emsalin çarpımı ise MADDEDEN OLAN BORDA MESAFESĐ'ni verir. Đkinci kerteriz (SANCAK/ĐSKELE) 90 derece ise iki emsalin değeri aynıdır, 90 dereceden büyük ise madde bordadan daha geride kalmıştır. b. Özel açı bağlantılarından yararlanarak : Bu yöntem genel olarak bir ikizkenar üçgenin çözümünden ibarettir. Burada amaç iskele/sancaktan alınan ikinci kerterizin, ilk kerterizin iki katı değerde olmasıdır. Bu metoda "ÇĐFT KATLI AÇILAR METODU" denilmektedir. Bu metodla ikinci kerteriz anında maddeden olan mesafe ve maddeden olan borda mesafesi kolaylıkla bulunabilir. Đki kerteriz arasındaki zaman farkında geminin gittiği mesafe bulunur. Bu mesafe ikinci kerteriz anında maddeye olan mesafedir. Borda mesafesini ise dik üçgenlerdeki SĐNÜS=KARŞI DĐK KENAR/HĐPOTENÜS bağlantısından bulabiliriz. ĐKĐNCĐ AÇININ SĐNÜSÜNÜN GĐDĐLEN MESAFE ĐLE ÇARPIMI BORDA MESAFESĐ'ni verir. ÇĐFT KATLI AÇILAR metodunun en yaygın olarak kullanılanları 45 o -90 o ve 30 o -60 o metodlarıdır. KILAVUZ SEYRĐNDE DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR 1. Seyir subayı, seyir personeli ve güverte/vardiya personeli seyirde kullanacakları seyir yardımcılarını ve bunların haritadaki görünüşlerini çok iyi tanımalıdır. 2. Öncelikle pruva/pupaya yakın (kerterizi az değişen) maddelerden, daha sonra bordaya yakın (kerterizi çabuk değişen) maddelerden kerteriz alınmalıdır. Mesafe alınırken ise işlem ters sıra ile yapılmalıdır. 3. Manyetik Pusula kullanılıyorsa, Haritadaki VARĐATĐON kıymeti sadece yıla göre değil, o yıl içindeki güne göre de hesaplanmalıdır. 4. DEVĐATĐON kıymeti kerterizin alındığı yöne göre değil, o andaki gemi pruvasına göre düzeltme işlemine dahil edilmelidir. 5. Kerteriz alınan maddeler arasında uygun açılar olmalıdır. 6. Sextant ve Station Pointerle Fix koyarken bulunan fix ile seçilen sahil maddeleri aynı daire yayı üzerinde olmamalıdır. 7. Kerteriz alırken mümkün olduğu kadar gemiye yakın sahil maddeleri seçilmelidir. Böylelikle hatanın etkisi daha az olur. 8. Seyir yapılan bölgenin EN BÜYÜK ÖLÇEKLĐ haritası kullanılmalıdır. 9. Seyirde kullanımı gerekebilecek neşriyatlar önceden iyice incelenmeli ve seyir süresince el altında bulundurulmalıdır. 10. Harita ve seyir neşriyatlarının yürürlük durumu seyirden önce iyice kontrol edilmeli, değişme ve düzeltmeleri son şekliyle yapılmış olmalıdır. 11. Haritaların içerdiği tüm bilgiler (kapsadığı saha, derinlikler, seyir yardımcıları, derinlik ve yükseklik ile mesafe birimleri, ölçülebilen en küçük mesafe vb.) çok iyi etüd edilmeli ve bilinmelidir. 12. Tehlike açıları, rehber ve kurtarma hatları, yasak sahalar, atış sahaları ve tehlikeler haritalara işlenmelidir. 13. Seyir esnasında görülebilecek seyir yardımcıları (iskele ve sancaktan) listelenmeli, görülenler işaretlenmeli ve seyir yardımcılarının özellikleri çok iyi bilinmelidir. 14. Haritalarda belirtilen akıntılarla rüzgar akıntıları daima göz önünde bulundurulmalıdır. 15. Seyirde ziyaret edilecek tüm limanlara ait bilgiler önceden dikkatle Sayfa 82 / 254

incelenmelidir. 16. Sis/Pus nedeniyle fenerlerin renklerinin bazen aldatıcı olabileceği unutulmamalıdır. 17. Radar operatörleri skop görüntüsü ile haritayı daima çakıştırabilmeli ve köprüüstü ile sık sık mevki kontrolu yapmalıdır. 18. Gemiler prensip olarak çektikleri suyun iki katından daha sığ sulara mümkün olduğunca girmemelidir. 19. Nizam halindeki seyirlerde rehbere uyulmakla birlikte her gemi kendi mevkiini kendi saptamalı, gerektiğinde rehberi de uyarmalıdır. 20. Genel prensip olarak mecbur kalmadıkça rota, tehlikelere bir milden daha yakından geçirilmemelidir. 21. Seyir sahası müsait ise şamandra/fener gemilerine bin yardadan az mesafeden geçilmemelidir. 22. Düz sahillerden, sığ burunlardan ve nehir ağızlarından mümkün olduğunca nete geçilmelidir (Dik sahiller genellikle derindir). 23. Sahile/Tehlikelere yakın seyrederken TRANSĐT HATLARI Pruva/Pupaya alınmalıdır. 24. Limanlara girişte rehber hatlarından yararlanılmalıdır. 25. Tek bir maddeyi pruvaya almak tek başına emniyetli bir metod değildir (Örneğin demir yerine inilirken). Mevki ve Kerterizi sürekli olarak kontrol etmek gerekir. 26. Rota üzerindeki anormal derinliklerin mevki kontrolu için kullanılabileceği unutulmamalıdır. 27. Demirledikten sonra kesin mevkii mümkünse Sextant ve Station Pointerle konulmalı, haritaya gemi boyu ve zincir kaloması dikkate alınarak geminin salma dairesi çizilmeli ve aynı zamanda civardaki diğer demirli gemiler de plotlanmalıdır. Gemi demirledikten sonra El Đskandili ile derinlikler kontrol edilerek kayıt edilmelidir. 28. Kılavuz seyri uygulanırken yapılacak bir hata/ihmalin sonucunun, önlenmesi/düzeltilmesi mümkün olmayan bir kazaya sebep olabileceği asla unutulmamalıdır. Personel daima dikkatli, süratli ve eğitimli olmalıdır. 29. Liman giriş/çıkışlarının genellikle ıskarça yerler olduğu ve aynı zamanda buralarda deniz trafiğinin de yoğun olduğu unutulmamalıdır. 30. Düz ve alçak sahillerin radarda sıhhatli mesafe bilgisi vermeyeceği unutulmamalıdır. 31. Kerterizler hangi manyetik pusula ile alındıysa o pusulanın Deviation'u düzeltme işlemine tatbik edilmelidir. 32. Her seyirde, kullanılan her rotada Cayro ile Manyetik Pusula değerleri karşılaştırılarak bir karta işlenmeli ve daha sonra değerlendirilmelidir. 33. Mevkiler, ayarlanmış aynı saat (Güverte/Vardiya saati) ile plotlanmalıdır. Sayfa 83 / 254

KILAVUZ SEYRĐ KAZALARININ (ĐSTATĐSTĐKĐ) NEDENLERĐ SEYĐR KĐTABI Kılavuz seyri ile ilgili olarak yapılan araştırmaların sonunucunda kazaların genellikle bilgisizlikten değil, BĐLGĐNĐN YANLIŞ DEĞERLENDĐRĐLMESĐNDEN, yani DĐKKATSĐZLĐK' ten meydana geldiği saptanmıştır. Meydana gelen kazaların başlıca önemli nedenleri aşağıdadır: 1. Haritadaki derinlik birimi karıştırılmış veya hatalı okunmuştur. 2. Seyir yardımcıları birbiriyle karıştırılmıştır (Konu önceden yeterince incelenmediğinden hatalı mevkie gidilmiştir). 3. Seyir yardımcıları hatalı kullanılmıştır. 4. Kullanılan harita ve neşriyatlara düzeltme yapılmamıştır. 5. Bölgedeki tabii sapma pusulaya yanlış tatbik edilmiştir veya hiç tatbik edilmemiştir. 6. Manyetik pusula düzeltilmemiştir veya düzeltilse dahi Arızi Sapma Cetveli tanzim edilmemiştir. 7. "C D M V T" Kaidesi uygulanırken hata yapılmıştır. 8. Cayro Pusula hatası kontrol edilmemiş/düzeltilmemiş/manyetik Pusula ile karşılaştırılmamıştır. 9. Parakete Plotlaması uygun şekilde/hiç yapılmamıştır. 10. Çeşitli kaynaklardan gelen bilgiler doğru/hiç değerlendirilmemiştir. Bu bilgilerin haritaya uygunluğu kontrol edilmemiştir. 11. Birlik halindeki seyirlerde sadece en öndeki gemi mevki koymuş, diğerleri ona uymuştur. 12. Seyirden önce etüdü gereken neşriyat/haritalar yeterince incelenmemiş, seyirde ise bu işe vakit kalmamıştır. 13. Köprüüstündeki kısa Durum Muhakemelerinde hatalı karar verilmiş ve gemi çatışmıştır. 14. Gemideki görev organizasyonu/role/köprüüstü vardiya düzeni yeterli değildir. 15. Personel eğitimsizdir. 16. Seyir planlaması kötü yapılmış/hiç yapılmamıştır. 17. Bir/birkaç kademe ileriyi düşünme, karşılaşılabilecek durumu önceden saptama alışkanlığı kazanılamamıştır. 18. Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü Kurallarına riayet edilmemiştir. 19. Seyir aletlerinin düzeltmeleri/kalibrasyonu yapılmamıştır. 20. Özellikle yüksek süratli akıntılı kanallardan veya dar sulardan geçerken serdümen kontrol edilmediği için gemi akıntıya kapılarak sürüklenmiştir. 21. Geminin Manevra özellikleri (Devir dairesi, ilerleme, yanlama vb.) kumanda eden şahıslarca dikkate alınmamıştır. 22. Sert havalarda, akıntılı bölgelerde sahile çok yakın seyredilmiştir. Sayfa 84 / 254

KILAVUZ SEYRĐ : SEYĐR KĐTABI ÇALIŞMA SORULARI 1. Kılavuz seyrinin tanımını yazınız. 2. Kılavuz seyri kuralları ile tespit edilen fix mevkinin doğruluğu hangi faktörlere bağlıdır, yazınız. 3. Kılavuz seyri uygulanırken dikkat edilecek hususları yazınız. 4. Kılavuz seyrinde mevki doğrulunda kabuledilebilr hata ne kadardır? 5. Mevki hattı nedir, tanımını yapınız. 6. Fix mevki bulma yöntemlerini yazınız. 7. Çapraz iki kerteriz ile fix mevki bulurken kerterizler arasındaki açı... küçük... büyük olmamalıdır. 8. Fix'siz emniyetli seyir yöntemlerini yazınız. 9. 30-60 metodunda bulunmak istenen ana hedef nedir? a. Đlk hadef kerteriz anındaki mesafeyi buluruz. b. Son kerteriz anındaki mesafeyi buluruz. c. Đki kerteriz arasındaki mesafeyi buluruz. d. Mevkimizi buluruz. e. Maddeye olan borda mesafesini önceden tespit ederiz. 10. Çapraz iç kerteriz ile Fix mevki bulma yöntemlerinde alınan kerterizlerin kesişimi bir üçgen oluşturuyorsa bunun ismi nedir, Fix mevki bulmak için ne gibi işlem uygulanır yazınız. 11. Bir seyirci seyrettiği bir bölgedeki bir adanın yanından geçerken adanın boyunu 3 mil, adanın iki ucu arasındaki açıyı ise Sextant ile 9 o ölçmüştür. Adanın gemiden uzaklığını bulunuz. Sayfa 85 / 254

SEYĐR PLANLAMASI 1.ĐLK HAZIRLIKLAR : SEYĐR KĐTABI Emniyetli bir seyir ancak detaylı bir hazırlık ve planlama ile olur. Prensip olarak her seyircinin titizlikle uygulaması gereken bir kuraldır. Yapılacak plan bir sıra dahilinde olursa seyirciye büyük kolaylıklar sağlar. Geminin belirli bir hedefe intikali için seyre kalkacağı hususunda ilk emir alınır alınmaz, seyir subayı/ seyir personeli seyir planını hazırlamak amacı ile gerekli bilgileri, harita ve dökümanları derlemelidir. a.hareket ve varış zamanına karar verilmesi: Normal olarak bir geminin hareketini emreden komutanlık bu hususu gemiye bir mesaj, özel bir emir veya hareket emri şeklinde ulaştırır. Bu emir dikkatle etüd edilerek hareket ve varış tarih ve zamanları ile intikal seyri, rotalar hususunda bir direktif verilip verilmediği iyice kontrol edilir. Genellikle üst makam hareket ve varış zamanlarını gemi komutanının insiyatifine bırakır. Böyle bir hal tarzı gemi komutanının med-cezir, akıntı ve hava şartlarına göre en uygun zamanları seçmesini sağlar,bazı durumlarda intikal emirleri seyir sürati ve zamanı gibi faktörleri veya sadece varış zaman ve tarihini kapsayabilir. Hareket ve varış zamanı verilmediği durumlarda seyirci gerekli harita ve dökümanları etüd ederek hareket ve varış zamanlarını hesaplamalıdır. b.kullanılacak haritaların saptanması: Đntikal emrinden, varış limanı ve diğer faktörler çıkarıldıktan sonra seyir subayı bu amaçla kullanılabilecek haritaları harita kataloğu aracı ile saptayarak bu haritaların kullanış sırasına göre bulundukları folyoları da belirten bir liste hazırlamalıdır. c.kullanılacak neşriyat ve diğer dökümanların saptanması: Seyirin yapılacağı bölgeye ait Fener Kitapları, Kılavuz kitapları, Liman tüzükleri ve diğer seyre yardımcı kitapların gemide mevcut olduğu görülmelidir. Harita ve neşriyatların yürürlük durumlarının kontrolu yapılmalıdır.lüzumlu bütün harita ve dökümanlar derlendikten sonra bunların günü gününe düzeltilmiş oldukları ve son durumu kapsayıp, kapsamadıkları kontrol edilmelidir. Bu kontrol seyir hidrografi dairesinin yürürlükte olan haritalar ve harita düzeltme listeleri vasıtası ile yapılır. Her gemi söz konusu dairenin dağıtım listesinde olduğundan ve her değişiklik gemiye gönderileceğinden genellikle haritaların son baskıları gemide bulunur. Bu yürürlükteki haritalar listesine göre en son baskı haritalar gemide yok ise derhal Seyir Hidrografi Dairesi ile temasa geçilerek eksiklikler giderilmelidir. Dökümanlar içinde aynı işlem yapılır. Son duruma göre düzeltilmemiş harita ve dökümanların gemiyi felakete götürebileceği unutulmamalıdır. 2.MED CEZĐR VE DĐĞER KISITLAYICI FAKTÖRLERĐN SAPTANMASI Diğer faktörler sınırlamadığı taktirde herhangi bir limana giriş veya hareket etme zamanlarının med-cezirin durgun su safhasına rastlatılmasında yarar vardır. Küçük gemiler için limana giriş ve çıkış, akıntının en az olduğu zamanlara rastlatılmalıdır. Geminin çektiği su ile harita derinliği arasında az fark olduğu durumda med cezir cetvelleri kullanılarak su derinliği hesap edilmiş olsa bile çok dikkatli olmak gerekir. Çünkü med-cezir cetvelleri tahminlerden ibaret olup cetvellerde verilmiş değerlerden farklı değerlerle karşılaşmak mümkündür. Deniz tesislerinin fazla olduğu bir çok limanlarda haftanın belirli günleri için gemilerin limanlara giriş ve çıkış saatlerini gösteren rehberler yerel otoriteler tarafından yayınlanmaktadır. Sayfa 86 / 254

3.SEYĐR MESAFESĐNĐN VE ĐNTĐKAL SÜRATĐNĐN SAPTANMASI SEYĐR KĐTABI Bu konuda dikkat edilmesi gereken en önemli husus hareket ve varış saatleri olduğuna göre ilk yapılacak iş seyredilecek toplam mesafeyi saptamaktır. Mesafeler haritalar üzerinde seyredilecek rotaların ölçülmesi ile bulunur. Mesafe ile hareket ve varış saatleri saptandıktan sonra intikal sürati saptanır. Bu kıymetin saptanmasında üst makamın emirlerinde belirtilen sürat tahditlerine uyulmalıdır. Daha sonra intikal sürati ile akıntı, rüzgar ve diğer faktörlere göre kumanda edilecek sürate karar verilmelidir. 4.SEYĐR PLANLAMASI Yukarıda belirtilen hazırlıkları takiben gemi personeli seyirin planlamasına başlayabilir. Bu planlamanın hareketten mümkün olduğu kadar evvel ele alınması seyirciye rotaların seçiminde ve seyir yapılacak bölgenin etüdünde büyük yarar sağlar. a.küçük ölçekli haritalardan genel rotalar seçilir. Genellikle seyir yapılacak rotaların hepsini kapsayan tek bir harita üzerinde görmek gerekir. Böyle büyük bir sahayı kaplayabilecek bir haritanın varlığı seyircinin rotaları ve mesafeleri kolaylıkla saptamasını ve değerlendirme yapabilmesini sağlar.seyirin kapladığı saha büyük olduğu durumda haritaları birbirini takiben kullanmak genel durumu göstermek üzere yararlıdır.bunun yanında bir harita el altında bulundurmak gerekir. b.büyük ölçekli haritalardan rotalar saptanır Rotalar genel haritalardan seçildikten sonra seyir yapılacak büyük ölçekli haritalar saptanır. Harita ölçeğinin seçiminde gözönüne alınacak husus seyirde yararlanılacak seyir yardımcılarının haritalarda var olmasıdır.harita ölçeği küçüldükçe harita üzerindeki ayrıntılar azalacağından birçok belirli noktanın gösterilmesinden kaçınılmıştır.haritaların seçiminden sonra seyir personeli, sembol ve kısaltmaları tanıdığından emin olmak amacı ile her haritayı bilhassa aşağıda belirtilen hususları öğrenmek üzere etüd etmelidir. 1.Derinlikler için kullanılan birim (feet, metre veya kulaç) 2.Yükseklikler için kullanılan birim (feet veya metre) 3.Enlem ölçeği üzerinde ölçülebilecek en küçük mesafe 4.Enlem ölçeği üzerinde taranarak gösterilmiş en küçük mesafe nedir? 5.Harita ölçeğine göre geminin boyu ve devir dairesinin mesafe bakımından önemi nedir? 6.Her haritanın coğrafi hudutları nedir? 7.Haritanın basıldığı tarihe göre verilmiş olan tabii sapma (var) halen ne kadardır ve rota üzerine bir nokta ile diğeri arasında tabii sapma değişmeleri ne kadardır? 8.Sığlıklar ile derin sularda iskandil hatlarının durumları nasıldır? 9.Elektrikli iskandil ile mevki koymaya yarayabilecek anormal derinlikler mevcutmudur, nerelerdedir? 10.Radarla mevki koymaya yarayacak sahil hatları, bariz tepeler ile sahil belirtme noktaları mevcutmudur, nerelerdedir? Sayfa 87 / 254

c.tasarlanan rotalar Haritaların seçimini ve etüdünü müteakip seyirci, tasarladığı rotaları önce küçük daha sonra büyük ölçekli haritalarda pilotlayarak üzerlerine ileri hareket süratini ve belirli noktalar arasındaki mesafeleri yazar. Rotalar üzerinde belirli zamanlara tekabül eden parakete mevkilerini göstermekte yarar vardır. Açık denizlerde (okyanus geçişleri gibi) seyirlerde her 12 saat, sahil seyirinde ise her saat başı için parakete mevkilerini işaretlemek yeterlidir. Planlamanın bu safhasında diğer luzumlu bilgilerinde (hareket kontrolünün değişme hudutları, brodkast bölgelerinin değiştiği mevkiler, yasak bölgeler gibi) haritaya işlenmesi gerekir. Bu gibi bilgiler haritada hakiki bölgelerine yakın yerlerine yazılmalıdır. Büyük ölçekli haritalara rotaların geçirilmesinde, kılavuz kitapları ve seyir emirlerinde verilmiş olan bütün bilgiler etüd edilerek daha ayrıntılı analiz yapılmalıdır. Haritalar üzerinde basılı rotalar mevcut ise mümkün olduğu durumda bu rotalar kullanılmalıdır. Zira rotalar uzun senelerin tecrübelerine dayanılarak verilmiş en emniyetli yollardır. Tecrübeli bir seyirci rotaları çizerken sadece yolun nete olduğunu görmekle yetinmez aynı zamanda çizdiği rotanın tehlikelerden mümkün olduğu kadar uzak geçmesini de sağlar. Dönüş mevkileri harita üzerinde belirli şekilde gösterilmelidir. Birlik halinde seyirlerde böyle dönüş mevkilerine isim veya numara vermek muhaberede kolaylık sağlar. Dönüş mevkiilerine tahmini varış saatleri plot üzerinde gösterilmelidir. d.tehlikeli sahalar, Kerterizler, Tahditler: Birçok durumda tasarlanan rotalar seyir için tehlikeli olan bölgelere yakın geçebilir. Kayalar sığlıklar gibi tehlikelere ek olarak birçok birliklerin denizlerde yapmakta oldukları top atışları, sualtı silah atışları ve her türlü trafiğe mani faaliyetler seyirci tarafından denizcilere ilanların (NOTĐCE TO MARĐNERS) ve haritaların etüdü ile iyice öğrenilmelidir. Tasarlanan rotaların üzerinde deniz trafiğinin fazla olup olmadığı veya herhangi bir sürat sınırı koyan özel talimatların var olup olmadığı araştırılmalıdır. (Kılavuz kitapları ve haritalar vasıtası ile) Harita üzerinde böyle bölgeler tercihan mor kalem ile (kırmızıyı kullanmayınız) Çevrilerek gösterilmelidir.lüzumlu bölgelerde tehlike kerterizleri harita üzerine plotlanmalıdır. e.karşılaşacağımız seyir yardımcıları : Seyir esnasında görülecek seyir yardımcılarına özel bir dikkat verilmelidir. Bu maksatla rotalar civarında görülecek fenerlerin sırasıyla görünüşleri ve karekteristikleri ile görülecekleri tahmin edilen zamanları ve kerterizlerini kapsayan bir liste hazırlanmalıdır. 1.Gündüz fener ve şamandraların tanınması: Normal rüyet (görüş) şartlarında bir fener yüksekliğine göre belli mesafelerden görülebilir ve bina yapısı ve rengi vasıtası ile tanınabilir. Bu bilgiler umumiyetle haritalarda var olup Kılavuz kitaplarında resimleride bulunabilir.şamandıraların karakteristiklerini haritalardan çıkarmak mümkün olmaz. Bu durumlarda seyir direktifleri (SAĐLĐNG DĐRECTĐONS) ve Kılavuz kitaplarına baş vurmak gerekir. 2.Gece fener ve şamandraların tanınması: Limanlar, körfezler ve seyir tehlikelerinin var olduğu bölgeler, ışıklı seyir yardımcıları ile bol miktarda donatılmış olup seyirci bu ışıkları şahsen teker teker tanıyabilmeli ve işi TAHMĐNE VEYA ŞANSA ASLA BIRAKMAMALIDIR. Bir çok yeni haritalarda ışıklı şamandraların çakma ve karanlık müddetleri gibi karakteristikleri gösterilmemiştir. Bu bilgiler için mutlaka fener kitaplarına başvurulmalı ve bilhassa Sayfa 88 / 254

büyük ölçekli haritalarda kitaplardan çıkarılacak ek bilgiler fenerlerin yanında çizilecek bir kare içerisine kaydedilmelidir. 3.Fener görüş mesafelerinin hesaplanması: Seyir planlaması yapılırken seyir sırasında görülebilecek fenerlerin görüş mesafeleri hesaplanmalı ve harita üzerine işaretlenmelidir. Birçok bölgelerde fenerlerin görüş mesafeleri fener irtifaına göre ufuk mesafesi olarak verilmiştir. Dolayısıyla gemideki rasıdın göz yüksekliği bu mesafeyi arttıracaktır. Hesapla fenerlerin görüş mesafelerini bulabilmek için; rasadın göz yüksekliğine göre bulunan ufuk mesafesinden 4.4 mil (15 Feet göz yüksekliği için ufuk mesafesi) çıkarılarak bulunan değer, haritada verilmiş olan fener görüş mesafesine ilave edilmelidir.bulunan bu mesafeler haritaya işlenir. f.liman girişinde med-cezir ve akıntı hesabı: Limanlara giriş ve çıkışlarda med-cezir zamanları, akıntı sürat ve istikametleri dikkatle hesap edilmelidir. Bazı durumlarda med-cezir akıntıları bilhassa tek uskurlu gemiler için zor durumlar yaratabilir. Seyirci akıntı ve med-ceziri daima kullanacak şekilde planlama yapmalıdır. Bu amaçla med-cezir haritaları veya cetvelleri kullanılır. Açık denizde seyirde aylık ortalamaları gösteren akıntı atlasları kullanarak deniz dibine nazaran yapılması gerekli sürate karar verilmelidir. g.varış limanına ait bilgiler: Gemi limana giriş zamanını ilgili liman otoritesine bildirmeden evvel demir mevkii hakkında hiç bir bilgiye sahip olmayabilir. Bahse konu liman deniz kuvvetlerinin sık sık ziyaret ettikleri bir liman ise haritalar üzerine demir mevkileri ve her birinin salma yarıçapları ile belirli noktalardan kerteriz ve mesafeleri gösterilmiştir. Limanların kılavuz, romorkör hizmeti ve rıhtım durumları ile ilgili bilgiler limana varıştan evvel liman tüzüklerinden çıkarılabilir.limana varıştan sonra en kısa zamanda liman otoriteleri ile temasa geçilerak son bilgiler temin edilmelidir. Bir çok limanda, liman başkanlıkları her hafta liman ile ilgili faaliyetleri bir yayın halinde limandaki gemilere bildirmektedir. Bu yerel neşriyatlar aracılığı ile liman faaliyetleri hakkında bilgi edinmek mümkündür. h.liman giriş şartları: Kılavuz ve romorkör mecburiyeti dünyanın hemen hemen her limanında birbirinden farklı olup, bu bilgiler kılavuz kitapları ile liman tüzüklerinden alınabilir. Bazı limanlarda rıhtıma aborda oluşlarda kılavuz ve romorkör zorunluluğu konulmuş iken bir çok limanlarda da muntazaman bir kılavuz hizmeti yoktur. Bu gibi hallerde balıkçılar ile liman ve çevreyi tanıyan yerel denizcilerden yararlanmak gerekir. i.bütün köprüüstü personelinin istifade etmesi için limanla ilgili özel notlar: Bu notta şu hususlar bulunmalıdır, (1) Liman hakkında genel bilgiler (2) Đklim (3) Limana yaklaşırken belirli noktalar (4) Limana girişte belirli noktalar ve rehberleme (a) Kılavuz hizmeti (b) Trafik kaideleri (c) Trafik işaretleri Sayfa 89 / 254

5.GEMĐNĐN SEYRE HAZIRLANMASI: GENEL: Bir gemi seyre kalkmadan önce ilgili dökümanlar ve gerekli hazırlıklar yapılmalıdır. Her geminin tipine göre bu hazırlıkların değişik olacağı doğaldır. Bir geminin bütün hazırlıklarını eksiksiz yapabilmesi için bir çek listesi hazırlanmalı ve bir forma dökülmelidir. Bu yolla unutulmuş bir konunun kalmaması sağlanır. Genel olarak kontrol listesinde bulunması gerekli konular şunlardır; a. 24 saat önce: (1) Kullanılacak bütün seyir alet ve cihazlarının kontrolu yapılır (2) Kronometrenin günlük hatası hesaplanır. (3) Elektronik seyir cihazları kontrol edilir. (4) Kılavuz kitabından gidilecek limanın özellikleri ve talimatlar kısmı okunarak özet çıkarılır. (5) Tahmini kalkış saati hesaplanır. (6) Kullanılacak haritaların son düzeltmelerinin yapılıp yapılmadığı kontrol edilir. (7) Limandan ayrılış ana rotası ve dönüş kerterizleri haritaya plotlanır. (8) Haritaya kurtarma ve tehlike açıları işlenir. (9) Limandaki akıntı hesaplanır (med-cezir) (10) Seyir fenerleri kontrol edilir. (11) Komutanın seyir direktifleri öğrenilir. (12) Dümen donanımı kontrol edilir. b. 4 saat önce: Ana cayro çalıştırılır. (Cayro tipine göre) c. 30 dakika önce : (1) Seyir timi manevra yerlerini alır. (2)Đskandil,Radarlar,Haberleşme cihazları çalıştırılarak kontrol edilir (3) Gemi manyetik pusulası kontrol edilerek ana rotadaki hata miktarı saptanır. (4) Geminin başta, vasatta ve kıçta çektiği su kaydedilir. (5) Seyirde mevki koymak için kullanılan bütün malzeme ve aletler (paraleller, sürat zaman ve mesafe bulucu, haritalar, manevra kağıtları, pergeller, kurşun kalemler, silgiler, stop wach, kerteriz kayıt defteri, dürbünler vs.) kontrol edilir. (6) Seyirde kullanılan dokümanlar kontrol edilir (Uluslararası işaret kod kitabı, denizde çatışmayı önleme tüzüğü, Notik almanak vs.) (7) Cayro arızası sırasında kullanılacak olan kerteriz diskleri kontrol edilir. (8) Cayro pusula hatası kontrol edilir. Cayro ripiterleri ana cayroya göre düzeltilir. (9) Seyir fenerleri kontrol edilir. (10) Dümen motorları devreye alınarak kablo kontrolu ve dümen kontrolu yapılır. (11) Düdük ve makina telgrafları kontrolu yapılır. Yukarıdaki kontroller yapıldıktan sonra seyir branşı eksiksiz olarak seyire hazırdır. Gemi personeli gerekli gördüğü hususları yukarıdaki maddelere ekleyebilir. ÇALIŞMA SORULARI 1. Seyir planlamasının önemini açıklayınız. 2. Seyre hazırlık çek listesine göre köprüüstü seyir hazırlığını sırası ile yazınız. 3.Seyir hazırlığında cayro pusula kaç saat önce çalıştırılmalıdır? a. 1 saat önce. b. 2 saat önce. c. 4 saat önce. d. 12 saat önce. e. 30 dakika önce. 4. Seyir hazırlığında seyir fenerleri ve gazlı seyir fenerleri kaç saat önce kontrol edilmelidir? a.1 saat önce b.24 saat önce c. 12 saat önce d. 4 saat önce. e. Yakılmadan önce. Sayfa 90 / 254

DENĐZDE ÇATIŞMAYI ÖNLEME TÜZÜĞÜ : 22.9.1965 Tarih ve 6/5243 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konulan Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü yerine kaim olmak üzere Hükümetlerarası Đstişari Denizcilik Teşkilatı ( IMCO )'nun 4-20 Ekim 1972 tarihleri arasında Londra'da düzenlediği konferansta kabul edilen 1972 tarihli Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü 15 Temmuz 1977 den geçerli olmak üzere Bakanlar Kurulunun 7/14561 sayılı kararıyla onaylanmış ve 16273 sayılı resmi gazetede yayınlanmış olup, Uluslararası yapılan değişiklikler ise yine bakanlar kurulunun 20 Eylül 1984 tarihinde ve 84/8541 sayılı kararıyla kabul edilerek 18 Kasım 1984 tarih ve 18579 sayılı gazete ile yayınlanmıştır. Tüzüğe gelen değişme ve düzeltmeler 1988 baskısında yer almıştır. Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü III bölümden oluşmaktadır. I. Bölüm : Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü II. Bölüm : Fenerlerin ve şekillerin görülmeleri yerleştirilmeleri ve teknik ayrıntıları. III.Bölüm : Fenerler şekiller ve ses işaretleri. BÖLÜM I KURAL 1: Bu kurallar açık denizlerde ve açık denizlerle bağlantılı olan ve açık deniz gemilerinin seyredebileceği sularda bulunan gemilerin tümüne uygulanacaktır. Tüm ülke hükümetleri kendisine bağlı gemilerde kullanılan tüm ışıklı ve ses işaretlerinin bu kurallara uygun olarak bir karışıklığa meydan vermeyecek şekilde olmasını sağlayacaktır KURAL 2: "SORUMLULUK": Bu kurallardaki hükümlerden hiçbiri, herhangi bir tekneyi veya sahibini, kaptanı veya gemi adamlarını bu kurallara uyma veya gemicilerin her zamanki görevlerinin veya özel durum ve koşullarının gerektirdiği herhangi bir tedbirin alın ması hususundaki ihmallerinin sonuçlarından kurtaramaz. Bu kuralları yorumlarken ve uygularken ilgili teknelerin sınırlı oluşları hususu da dahil ani bir tehlikeden kaçınırken bu kuralların hükümlerinden ayrılmayı gerektirebilecek olan hususlar dahil ani seyir çatışmasının ve herhangi bir özel şartın tüm tehlikeleri gözönünde tutulacaktır. KURAL 3: "GENEL TANIMLAR": Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü kurallarını tam olarak yorumlayabilmek için kural üç'teki tanımların çok iyi bilinmesi gerekir. (a) TEKNE : Su üstünde kalkarak seyreden ve deniz uçakları dahil su üzerinde taşıma aracı olarak kullanılmakta olan veya kullanılmaya elverişli bulunan hertürlü deniz aracını içine alır. (b)kuvvetle YÜRÜTÜLEN TEKNE:Makine ile yürütülen herhangi bir tekne anlamına gelecektir. (c)yelkenlđ TEKNE: Var olsa bile yürüten makinesinin kullanılmaması şartıyla yelken ile seyreden bir tekne anlamına gelecektir. (d)balikçilik YAPAN TEKNE: Manevra kabiliyetini sınırlayan, ağlar, oltalar, troller veya diğer avlama araçları ile balık avlayan bir tekne anlamına gelecek fakat manevra kabiliyetini kısıtlamayacak olan oltalar veya diğer avlanma araçları ile balık avlayan bir tekneyi kapsamayacaktır. (e)denđz UÇAĞI: Su üstünde manevra yapmak üzere inşa edilmiş hertürlü hava aracını kapsar. (f)kumanda ALTINDA BULUNMAYAN TEKNE: Bazı istisnai şartlar sebebiyle bu kuralların gereğine uygun olarak manevra yapma gücü olmayan ve bu yüzden diğer bir teknenin yolundan çıkma yeteneği bulunmayan bir tekne anlamına gelecektir. (g)manevra KABĐLĐYETĐ SINIRLI TEKNE: Yaptığı iş nedeniyle bu kuralların gereğince uygun olarak manevra yapma gücü sınırlanan ve bu yüzden diğer bir teknenin yolundan çıkma yeteneği olmayan bir tekne anlamına gelecektir. Sayfa 91 / 254

Bunlar; (1) Kablo veya boru döşeyen tekne, (2) Tarama/sualtı çalışması yapan tekne, (3) Denizde ikmal, varagele yapan gemiler, (4) Mayın tarama işi yapan tekne, (5) Yedek çeken ve çekilen tekne, (h)su ÇEKĐMĐ NEDENĐYLE KISITLI TEKNE: Seyre elverişli sularda mevcut su derinliği ve genişliğinin kendi çektiği su ile ilişkisi nedeniyle izlediği rotadan ayrılma gücü önemli bir şekilde kısıtlanan, kuvvetle yürütülen bir tekne anlamına gelecektir. (i)üzerđnde YOL BULUNAN TEKNE: Bir teknenin demirli olmadığı veya karaya bağlı bulunmadığı veya karaya oturmadığı anlamına gelecektir. (j)kisitli GÖRÜŞ: Görüşün sis, pus, kar yağışı, şiddetli yağmur fırtınası, kum fırtınası veya herhangi diğer benzeri sebeple kısıtlı oluşu anlamına gelecektir. (k) Teknelerden birinin diğeri tarafından gözle görülmesi halinde teknelerin birbirlerini gördükleri varsayılacaktır. BÖLÜM B : MANEVRA VE SEYĐR KURALLARI KISIM-1 : Her türlü Görüş Koşullarında Teknelerin Yönetimi KURAL-4 "UYGULAMA" : Bu kısımdaki Kurallar her türlü görüş koşullarında uygulanır. KURAL-5 "GÖZCÜLÜK" : Đçinde bulunulan durum ve koşullarda, durumun ve çatışma tehlikesinin tamamen değerlendirilmesini sağlamak üzere, Elde mevcut tüm uygun araçların yanı sıra her tekne her zaman tam bir görme ve işitme gözcülüğü yapacaktır. KURAL-6 "EMNĐYETLĐ HIZ" : Çatışmayı önlemek üzere uygun ve etkili harekete geçebilmek ve içinde bulunulan durum ve koşulların gerektirdiği bir mesafede durdurulabilmesi için her tekne her zaman emniyetlibir hızla ilerleyecektir. KURAL-7 "ÇATIŞMA TEHLĐKESĐ" : Her tekne çatışma tehlikesi olup olamadığını saptamak için içinde bulunduğu durum ve koşullara uygun elde mevcut araçların tümünü kullanacaktır.herhangi bir tereddüt mevcut olduğu takdirde böyle bir tehlike varsayılacaktır. YAKLAŞAN BĐR TEKNENĐN PUSULA KERTERĐZĐNĐN FARKEDĐLĐR DERECEDE DEĞĐŞMEMESĐ HALĐNDE TEHLĐKE VARSAYILACAKTIR. KURAL-8 "ÇATIŞMAYI ÖNLEME HAREKETĐ": Olayın koşulları elverişli olduğu takdirde çatışmayı önlemek üzere yapılacak her rota ve/veya hız değişimi gözle veya radarla diğer bir teknenin çabucak görebieceği kadar büyük olacak ve birbiri ardından yapılacak küçük rota ve/veya hız değişimlerinden kaçınılacaktır. Kritik durumlarda hız yavaşlatılacak gerekirse durdurulacaktır. KURAL-9 "DAR KANALLAR" : (a) Dar bir kanal veya geçit boyunca ilerleyen bir tekne geçit veya kanalın emin ve uygulayabildiği kadar kendi sancak tarafındaki dış sınırına yakın seyredecektir. (b) Boyu 20 m'den az olan bir tekne veya yelkenli tekne dar bir kanal veya geçitte emniyetle seyreden bir teknenin geçişine engel olmayacaktır. (c)balıkçılar kanal/geçitte balıkçılık yaparken çapariz veremez. (d)dar kanalda karşıdan karşıya geçerken seda işaretlerine riayet edilecektir. (e)geçen veya geçilen teknelerce uygun seda işaretleri verilecektir. (f)mecbur kalmadıkça dar kanallarda demirleme yapılmaz. KURAL-10 "TRAFĐK AYIRIM DÜZENLERĐ" : Bu kural teşkilatın kabul ettiği trafik ayırım düzenlerine uygulayacaktır. KISIM-2 : Birbirini Gören Teknelerin Davranışları. KURAL-11 "UYGULAMA": Bu kısımda mevcut kurallar birbirini gören tekneler için uygulanır. Sayfa 92 / 254

KURAL-12 "YELKENLĐ TEKNELER" KURAL-13 "YETĐŞME": Bir tekneye yetişen bir tekne yetişilen bir teknenin yolundan çıkacaktır. KURAL-14 "PRUVA PRUVAYA GELĐŞ DURUMU": Kuvvetle yürütülen iki tekne çatışma tehlikesi söz konusu edilecek surette birbirlerine karşı veya karşıya yakın birer rota ile yaklaşmaları halinde bu teknelerden herbiri diğerinin iskelesinden geçmek üzere rotasını SANCAĞA değiştirecektir. KURAL-15 "AYKIRI GEÇĐŞ" : Kuvvetle yürütülen Đki teknenin çatışma tehlikesi doğuracak şekilde birbirini aykırı olarak geçmeleri halinde; diğer tekneyi SANCAK tarafından gören tekne onun yolundan ÇIKACAK, koşullar elverdiği takdirde diğerinin pruvasından geçmeyecektir. KURAL-16 "YOL VEREN TEKNE" : Diğer bir tekneye yol vermekle yükümlü olan tekne iyice neta olmak üzere olanağı kadar erken ve belirgin olarak manevrasını yapacaktır. KURAL-17 "YOL VERĐLEN TEKNENĐN DAVRANIŞI" : Đki tekneden biri diğerinin yolundan çıkmak zorunluluğunda bulunduğu yerlerde diğeri kendi rota ve hızını korur. Teknelerden herbiri çatışmayı önlemeye yardımcı olacaktır. KURAL-18 TEKNELER ARASINDAKĐ SORUMLULUKLAR. (a)üzerinde yol bulunan kuvvetle yürütülen tekne; Kumanda altında olmayan, Manevra gücü kısıtlı, Balıkçılıkla uğraşan, Yelkenli bir teknenin yolundan çıkacaktır. (b)üzerinde yol bulunan yelkenli tekne; Kumanda altında bulunmayan, Manevra yapma gücü kısıtlı olan, Balıkçılıkla uğraşan bir teknenin yolundan çıkacak. (c)üzerinde yol bulunan balıkçılıkla uğraşan bir tekne;kumanda altında bulunmayan, Manevra gücü kısıtlı bir teknenin yolundan çıkacaktır. KISIM-3 : Kısıtlı Görüş Koşullarında Teknelerin Davranışları KURAL-19 "KISITLI GÖRÜŞ KOŞULLARINDA TEKNELERĐN DAVRANIŞLARI": Bu kural görüş şartları kısıtlı olan bir alanda veya böyle bir alana yakın yerlerde seyrederken birbirini görmeyen teknelere uygulanacaktır. Her tekne kısıtlı görüşün içinde bulunulan durum ve koşullarına göre ayarlanacak olan emniyetli bir hızla ilerleyecektir.kuvvetle yürütülen bir tekne ani manevralar için makinalarını hazır bulunduracaktır. KURAL-20 "UYGULAMA" : Bu bölümdeki kurallara bütün hava koşullarında uyulacaktır. Fenerlere ait kurallar güneşin batışından doğuşuna kadar uygulanacak ve bu süre içerisinde Kurallarda belirlenen fenerlerle karıştırılmayacak veya bunların görünüşlerini veya ayırıcı karakterlerini bozmayacak veya iyi bir gözcülük yapılmasını engellemeyecek olan fenerler dışında diğer hiçbir ışık gösterilmeyecektir. KURAL-21 "TANIMLAR" : (a) SĐLYON FENERĐ : Teknenin Baş-Kıç orta hattı üzerine konulan 225 o lik bir ufuk yayı üzerinde kesiksiz bir ışık gösteren ve teknenin her iki tarafından tam pruvadan itibaren kemerenin 22.5 o gerisine kadar ışık gösterecek şekilde yerleştirilmiş beyaz bir fener anlamına gelecektir. (b)borda FENERLERĐ: Herbiri 112.5 o lik bir ufuk yayı üzerinde tam pruvadan kendi tarafındaki kemerenin 22.5 o gerisine kadar kesiksiz bir ışık gösterecek şekilde yerleştirilmiş sancak tarafında, YEŞĐL, iskele tarafında KIRMIZI fener anlamına gelecektir. Boyu 20 metreden kısa teknelerde, borda fenerleri teknenin baş-kıç orta hattı üzerinde bulunan bir fanus içinde birleşik olarak taşınabilir. (c) PUPA FENERĐ : Olanağı kadar teknenin kıç tarafına yakın bir yere konulan, ufkun 135 o lik bir yayı üzerinde kesiksiz beyaz bir ışık gösteren, tam kıçtan itibaren geminin her iki bordasında 67.5 o lik bir ışık göstermek üzere yerleştirilmiş beyaz ışık veren bir fener anlamına gelecektir. Sayfa 93 / 254

(d) YEDEKLEME FENERĐ : Bu kuralın (C) parağrafında belirlenen Pupa feneri ile aynı nitelikte sarı renkli fener anlamına gelecektir. (e) HER TARAFTAN GÖRÜNEN FENER : Ufkun 360 o 'lik yayı üzerinde kesiksiz ışık gösteren bir fener anlamına gelecektir. (f)çakar FENER : Düzenli aralıklarla dakikada 120 veya daha fazla çakan bir fener anlamına gelecektir. KURAL-22 "FENERLERĐN GÖRÜNÜŞÜ" : Bu kurallarda belirtilen fenerler en az aşağıda yazılı mesafelerden görünebilmeleri için bu kuralların birinci ekinin sekizinci kısımda belirlenen şiddette olacaklardır. a. Boyları 50 Mt. ve daha fazla olan tekneler; Silyon Feneri : 6 Milden, Bordo Feneri : 3 Milden, Pupa Feneri : 3 Milden, Yedekleme Feneri : 3 Milden, Her yerden görünen Beyaz, Kırmızı, Yeşil, Sarı fenerler: 3 Milden b. Boyları 12 metre ve daha fazla olan fakat 50 metreden az olan tekneler. - 5 Milden görünür silyon feneri; Ancak boyları 20 metreden az olan teknelerde 3 milden görünür olacaktır. - 2 Milden görünür borda feneri, - 2 Milden görünür pupa feneri - 2 Milden görünür yedekleme feneri - 2 Milden ve her yönden görünür beyaz, kırmızı, yeşil veya sarı fener. c. Boyu 12 metreden az olan tekneler; - 2 Milden görünür silyon feneri, - 1 Milden görünür borda feneri, - 2 Milden görünür pupa feneri, - 2 Milden görünür yedekleme feneri. - 2 Milden ve her yönden görünür,beyaz, Kırmızı,Yeşil veya sarı fener KURAL-23 "ÜZERĐNDE YOL BULUNAN KUVVETLE YÜRÜTÜLEN TEKNE" : 50 Metreden Büyük : 2 Silyon, Borda fenerleri, Pupa feneri 50 Metreden Küçük : 1 Silyon, Borda fenerleri, Pupa feneri Hava yastıklı tekneler yukardaki seyir fenerlerine ilaveten 360 o den görünen sarı renkte çakar fener gösterecektir. KURAL-24 "ÇEKEREK VE ĐTEREK YEDEKLEME" a.yedekleyen; (1)Yedek boyu 200 m'den az: Seyir fenerlerine ilaveten iki silyon ve pupa feneri üstünde sarı yedekleme feneri gösterecektir. (2)Yedek boyu 200 m'den fazla: Seyir fenerlerine ilaveten üç silyon feneri ve pupa feneri üstünde sarı yedekleme feneri gösterecektir. b.yedeklenen ;Borda fenerlerini ve pupa fenerini gösterecektir. c.yedekleyen; Gündüz en iyi görülen yere eşkenar dörtgen şekil gösterecektir. KURAL-25 "ÜZERĐNDE YOL BULUNAN YELKENLĐ TEKNELER VE KÜREKLĐ TEKNELER" Üzerinde yol bulunan bir yelkenli tekne a. Borda fenerleri b. Bir pupa feneri gösterecektir. Üzerinde yol bulunan yelkenli tekne belirtilen fenerlere ek olarak en iyi görülebilecek bir yer olan direk başı veya direk başına yakın bir yerde üstte kırmızı altta yeşil 360 o den görülebilecek iki fener taşıyabilir. Sayfa 94 / 254

KURAL-26 "BALIKÇI TEKNELERĐ" Balıkçılıkla uğraşan bir tekne üstteki yeşil alttaki beyaz renkte olan ve dikey bir doğru üzerinde bulunan ve 360 o den görülen iki fener veya tepeleri birbirine bitişik iki koni gösterecektir. Balıkçılıkla uğraşmadıkları zamanlar bu kurallar da belirtilen fenerler yerine kendi boylarındaki bir teknenin fenerlerini göstereceklerdir. KURAL-27 "KUMANDA ALTINDA BULUNMAYAN VE MANEVRA GÜCÜ KISITLI TEKNELER" Kumanda altında bulunmayan bir tekne; En iyi görülebilecek yerde dikey bir doğru üzerinde ufkun her arafından görülür 2 Kırmızı fener, En iyi görülebilecek yerde 2 Siyah küre,su üzerinde ilerlerken bunlara ek olarak borda fenerleri ve pupa feneri gösterecektir. Manevra gücü kısıtlı tekne; En iyi görülecek yere seyir fenerlerine ilave olarak 3 fener gösterecek. Bu fenerlerin en üsteki ve enalttaki kırmızı ortadaki beyaz olacaktır. Bunun yerine gündüz üç şekil gösterecek üsteki ve alttaki küre, ortadaki eşkenar dörtgen olacaktır. Tarama ve sualtı işleri ile uğraşan bir tekne ; Engelin bulunduğu tarafı işaret etmek üzere dikey bir doğru üzerinde her yönden görünür iki kırmızı fener veya iki küre, Diğer teknenin geçebileceği tarafı işaret etmek üzere dikey bir doğru üzerinde her yönden görülür iki yeşil fener veya iki eşkenar dörtgen gösterecektir. Dalgıç işleri ile uğraşan tekne, Dikey bir doğru üzerinde her yönden görünür üç fener gösterecek bu fenerlerden üstteki ve alttaki kırmızı ortadaki beyaz olacaktır. Uluslararası kod "A" flamasının her yönden görülebilmesi için önlem alacaktır. Mayın temizleme işleri ile uğraşan tekne seyir fenerlerine ilaveten her yönden görülür üç yeşil fener yada üç küre gösterecektir. KURAL-28 "SU ÇEKĐMLERĐ NEDENĐYLE SEYĐRLERĐ KISITLI OLAN TEKNELER" Su çekimleri nedeniyle kısıtlı olan tekneler Seyir fenerlerine ilaveten en iyi görülebilecek bir yerde alt alta 3 kırmızı fener veya bir silindir gösterebilir. KURAL-29 "KILAVUZ TEKNELERĐ" a. Demirli iken Demir fenerine ilaveten üstte beyaz altta kırmızı fener gösterecektir. b. Seyirde iken Seyir fenerlerine ilaveten üstte beyaz alta kırmızı fener gösterecektir. KURAL-30 "DEMĐRLĐ VE KARAYA OTURMUŞ TEKNELER" Demirli olan bir tekne en iyi görülebilecek bir yerinde, Baştarafında ufkun her tarafından görülen 1 beyaz fener veya bir küre, Kıç veya kıç tarafa yakın bir yerde baştakinden daha az yükseklikte ufkun her tarafından görülen bir beyaz fener gösterecektir. Boyları 50 metreden daha kısa olan tekneler ufkun her tarafından görülebilecek şekilde bir beyaz fener gösterebilir. Demirli bir tekne isterse, boyu 100 metre ve daha uzun olan bir tekne zorunlu olarak güvertelerini ışıkla aydınlatacaklardır. Karaya oturan bir tekne liman fenerlerine ilaveten; Gündüz; Dikey doğru üzerinde ufkun her tarafından görülen 3 siyah küre,gece; Dikey doğru üzerinde ufkun her tarafından görülen 2 kırmızı fener gösterecektir. KURAL-31 "DENĐZ UÇAKLARI BÖLÜM-D SES VE IŞIK IŞARETLERĐ" KURAL-32 "TANIMLAR" Kısa düdük : 1 saniye süreli düdük Uzun düdük : 4-6 saniye süreli düdük KURAL-33 "SES ĐŞARETĐ ĐÇĐN ALETLER" a.düdük b. Kampana c. Gong KURAL-34 "MANEVRA VE UYARMA ĐŞARETLERĐ" Kuvvetle yürütülen ve seyir halinde bulunan bir tekne diğerini gördüğü zaman bu kurallar uyarınca manevra yaptığında düdüğü ile aşağıdaki işaratleri vererek bu manevrasını belli edecektir. Sayfa 95 / 254

a.bir kısa düdük(1 Çakar):Rotamı sancağa doğru değiştiriyorum. b.đki kısa düdük(2 Çakar):Rotamı iskeleye doğru değiştiriyorum. c.üç kısa düdük (3 Çakar):Tornistan çalıştırıyorum. Yetişip geçmeye niyetli olan gemi: Senin sancak tarafından geçmek niyetindeyim : Đki uzun düdüğü takip eden bir kısa düdük. Senin iskele tarafından geçmek niyetindeyim : Đki uzun düdüğü takip eden iki kısa düdük. Geçilen tekne diğer geminin niyeti uygunsa buna uygun olduğunu belirtmek üzere : Bir uzun bir kısa bir uzun bir kısa düdük işareti, Birbirini gören iki tekne birbirinin niyetini anlayamazsa 5 kısa düdük çalacaktır. KURAL-35 "KISITLI GÖRÜŞ HALLERĐNDE VERĐLECEK SEDA ĐŞARETLERĐ" a.üzerinde yol bulunan kuvvetle yürütülen bir tekne 2 dakikadan fazla olmayan aralıklarla BĐR UZUN düdük çalacaktır. b.yolda olan fakat durup su üzerinde ilerlemeyen bir tekne 2 dakikadan fazla olmayan aralıklarla birbiri ardına ĐKĐ UZUN düdük çalacaktır. c.kumanda altında bulunmayan, manevra yapma gücü kısıtlı olan, su çekimi nedeniyle kısıtlı olan, Yelkenli,Balıkçılıkla uğraşan, Yedekleme işi ile uğraşan tekne 2 dakikadan fazla bir süre olmayan aralıklarla BĐR UZUN ĐKĐ KISA düdük çalacaktır. d.yedeklenen bir gemi iki dakikada bir BĐR UZUN ÜÇ KISA düdük çalacaktır. KURAL-36 "DĐKKAT ÇEKME ĐŞARETLERĐ" KURAL-37 "TEHLĐKE ĐŞARETLERĐ" KURAL-38 "ĐSTĐSNALAR" BOĞAZLAR VE MARMARA BÖLGESĐ DENĐZ TRAFĐK DÜZENĐ HAKKINDAKĐ TÜZÜĞÜN ÖNGÖRDÜĞÜ DÜZENLEMELER 1. "Boğazlar ve Marmara Bölgesi Deniz Trafik Düzeni" hakkındaki tüzük, 1 Temmuz 1994 tarihinden itibaren Đstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazında uygulanmaya başlamıştır. 2. Anılan tüzük 11 Ocak 1994 tarih ve 21815 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış olup, 24 Mayıs 1994 tarihinde Londra'da yapılan "Uluslararası Denizcilik örgötü (IMO) Deniz Güvenliği Komitesi" (MSC) toplantısında; Rusya Federasyonu, Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi başta olmak üzere 7 ülkenin muhalefetine rağmen diğer ülkeler tarafından kabul edilerek, komite tarafından onaylanmıştır. 3. Anılan Komitede "Türk Boğazlarındaki Trafik Ayırım Şemaları" başlıklı gündem maddesiyle görüşülen tüzükle ilgili olarak, 11 Haziran 1994 ve 23 sayılı, 18 Haziran 1994 ve 24 sayılı denizcilere ilanlarla ayrıntılı bilgi verilmiş olup, Trafik Ayırım Düzenlerini (TSS) içeren yeni yayın haritalar yayınlanmıştır. 4.Tüzük,Đstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizindeki trafiğin can ve mal emniyeti açısından daha güvenli hale getirilmesi, gemi teknolojisindeki gelişme ve sayısal değişimin yarattığı tehdidi önlemeyi amaçlamakta, boğazlardan geçiş için yeni trafik ayırım şeritleri oluşturulmaktadır. Bu şekilde boğazlardan geçecek gemilerin daha güvenli seyretmeleri sağlanabilecektir. 5. Boğazlardan geçecek gemilerin teknik durumları ve bildirimleri tüzüğün altıncı maddesinde açıklanmış olup, gemilerin teknik bakımdan aşağıda belirtilen koşullara uygun olduğunun saptanması ve bu durumlarının jurnallere yazılması öngörülmektedir. a. Ana yürütme makina ve yardımcıları normal çalışır durumda olacak ve her an manevraya hazır bulundurulacaktır. b. Acil durum jeneratörleri her an devreye girebilecek durumda olacaktır. c. Ana ve yedek dümen donanımı ile pusula ve radar normal çalışır durumda olacaktır. d. Köprüüstü torna, dümen ve pitch göstergeleri çalışır ve ışıklandırılmış durumda olacaktır. Sayfa 96 / 254

e. Seyir fenerleri, gemi düdüğü çalışır durumda ve köprüüstü teçhizatı tamam durumda olacaktır. f. Köprüüstü ile baş, kıç,dümen ve makine dairesi arasındakiler başta olmak üzere, tüm gemi için haberleşme sistemleri ve alarmları işler durumda olacaktır. g. VHF cihazı yada cihazları iyi çalışır durumda olacaktır. h. Işıldak ve iyi durumda en az bir dürbün, köprüüstlerinde gece ve gündüz her an kullanıma hazır olacaktır. i. Irgat ve donanımı çalışır durumda ve her iki demir fundaya hazır olacak başında personel bulundurulacaktır. j. Tehlikeli yük taşıyan gemilerin baş ve kıç tarafında birer özel yangın tel halatı hazır bulunacaktır. Tehlikeli yük taşıyanların dışındaki gemilerde baş ve kıçta kullanılmaya hazır birer yedekleme halatı ve el inceleri bulundurulacaktır. k. Gemi manevrayı ve dümen tutmayı olumsuz etkileyecek kadar kıçlı olmayacak ve hiçbir gemi boğazlara başlı olarak girmeyecektir. l. Gemi olanaklar elverdiği sürece pervanesi tamamen su düzeyinin altında kalacak şekilde tirimlendirilmiş olacak ve zorunlu hallerde su düzeyinin üstünde kalan pervane kanadı pervane çapının %5 ini geçmeyecektir. m. Gemi köprüüstünden bakıldığında, pruva ve ilerisindeki deniz alanı kolayca görülebileceği biçimde trimlendirilmiş ve yüklenmiş olacaktır. n. Son düzeltmeleri yapılmış Boğazlar Bölgesi seyir haritaları gemide bulundurulacaktır. o. Gemiler, gemi adamlarının eğitim, belgelendirme ve vardiya standartları hakkında uluslararası sözleşmeye (STCW-78) uygun personelle donatılmış olacaktır. 6. Tüzükte Seyir Planı-I (SP-I/Sailing Plan-I) ve Seyir Planı II (SP-II/Sailing Plan-II) kavramları tanımlanmaktadır. SP I'e göre; tehlikeli yük taşıyan gemilerle, donatan ve acenteleri Đstanbul ve Çanakkale Boğazlarına girişten en az 24 saat önce Trafik Kontrol Merkezlerine; a. Geminin adı b. Geminin Bayrağı c. Çağrı işareti d. Tonajı e. Kalkış ve varış limanı f. Yükü g. Kılavuz kaptan talebi olup olmadığı h. Seyrini sınırlayan yetersizlikleri varsa bunları ve benzeri bilgileri vereceklerdir. Marmara Limanlarından kalkacak tehlikeli yük taşıyan gemilerle 500 groston ve daha büyük gemiler ise SPI'i kalkışlarından 6 saat önce vereceklerdir. SPI'i vermiş olan ve teknik bakımdan geminin uygun durumda olduğunu saptayan gemi kaptanları, boğaz ağzına varışlarından 2 saat önce ya da boğaz ağzına 20 mil kala (hangisi önce gerçekleşirse) VHF ile trafik kontrol istasyonuna; a. Geminin adı b. Bayrağı c. Çağrı işareti d. Rapor mevkii e. Boğaz ağzına tahmini varış zamın f. Kılavuz Kaptan talebi olup olmadığı g. Seyrini sınırlayan yetersizlikleri ve benzeri bilgileri ihtiva eden SPII'yi vereceklerdir. 7. Gemiler SPII'yi verdikten sonra, trafik kontrol istasyonu tarafından verilecek bilgiyi gözönünde tutarak hareket edecekler, SPII yi verdiklerini ve boğaz trafiği ile ilgili Sayfa 97 / 254

aldıkları bilgiyi jurnallerine yazacaklardır. 8. Tüzüğün 11. maddeki Monteux Kovansiyonu'na uygun olarak yapılan trafik ayrımı düzenlemeleri çerçevisinde trafik ayrım düzeninin uygulanması denetlenmesi ve rapor sisteminin işlerliği için; a. Trafik Kontrol Merkezi'nin b. Trafik Kontrol Đstasyonu'nun kurulmasını öngörmektedir. 9. Tüzüğün 14.maddesi transit gemilerin demirleme şartlarını hükme bağlamıştır.bu kurala göre; Boğazlar ve Marmara Bölgesi'nden transit geçen gemiler, zorunlu gereksinmeleri karşılayabilmek için Liman Başkanlığı'ndan izin almak koşulu ile demirleme yerlerinde ilgili kuruluşların gözetimi altında pratika almaksızın 48 saat kalabilirler.48 saatten fazla limanda kalmak isteyen gemilerin serbest pratika almak zorunluluğu getirilmektedir. Bu bahse konu düzenleme ile transit geçen gemilerin 48 saate kadar Liman Başkanlığı'nın izni ile belirlenen demirleme yerlererinde kalmaları transit geçen gemi statüsünü bozmamaktadır. 10. Tüzüğün 24.maddesi zorunlu nedenlerle trafiğin durdurulmasını düzenlemiştir. Bu düzenleme ile; Boğazlardaki deniz trafiği su üstü ve sualtı inşaat çalışmaları ve sondajları, yangın söndürme, bilimsel çalışmalar, sportif faaliyetler ile kurtarma yardım, deniz kirlenmesini önleme ve ortadan kaldırma çalışmaları, kaza yada suçluların izlenmesi işlemleri ve benzeri durumlar nedeniyle idarece geçici olarak durdurulabilir. Geçişin durdurulması ve başlatılması, ilgili liman Bakanlığı ve Trafik Kontrol istasyonları'nca gemilere duyurulması da ayrıca hükme bağlanmıştır. Montreux Konvansiyonu'nun 2. maddesi uyarınca ticaret gemilerinin "gece ve gündüz" geçiş ve seyrüseferin tam serbestisinden" yararlanması öngörülmektedir. Ticaret Gemileri Boğazların girişinde sağlık kontrolünden geçtikten sonra Montreux konvansiyonu'na göre; "Boğazlardan geçişleri esnasında başka biçbir tevakkufa mecbur" edilemezler. 1982 tarihli Birleşmiş milletler konvansiyonu'nun 42/2. 44 ve 45/2 maddeleri gereğince ve genel kabul görmüş milletlerarası kurallar uyarınca güvenlik nedeni ile zorunlu olsa ve geçici olsa dahi Türk Boğazlarından geçişlerin ertelenmiyeceği öngörülmektedir. Bu hukuki durum dikkate alındığında, Montreux Konferansında saklı tuttuğumuz "Zabıta" yetkimize dayanarak, Boğazlardan transit geçişi, ancak "geçiş güvenliğini sağlamak" amacıyla ve ulaştırma için tehlikeli olan durumları duyurmak yükümlülüğümüzü ileri sürerek belirli bir süre için durdurabiliriz. 11. Nükleer güçle yürütülen veya nükleer, tehlikeli zararlı yük ve atık taşıyan gemilerin statüsü tüzüğün 30. maddesinde düzenlenmiştir. Tüzük 2/4 maddesinde Nükleer, tehlikeli zararlı yük ve atık taşıyan gemileri iki ana kategoriye ayırmıştır. a. Askeri gemiler dışında nükleer güçle yürütülen gemi, b. IMO tarafından tehlikeli yük olarak sınıflandırıldıkları (petrol ve türevleri dahil) yükleri ve MARPOL ve eklerinde bahsedilen denizi kirletici yük taşımak amacıyla inşa edilmiş ve aynı amaçlar için çalıştırılan gemilerdir. 30. madde de belirtilen kurala göre; "Boğazlar ve Marmara Bölgesi'ndengeçiş yapmak isteyen (a) Nükleer güçle yürütülen ya da nükleer yük ve atık taşıyan gemiler, ilgili mevzuat uyarınca Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı'ndan (b) Tehlikeli, zararlı atık taşıyan gemiler de Çevre Bakanlığı'ndan seferlerinin planlanması aşamasında izin almak zorundadırlar. Ayrıca tüzükte; tehlikeli yük taşıyan gemilerle geçişi özel izne bağlı nükleer güçle yürütülen nükleer yük taşıyan ya da nükleer, tehlikeli ve/veya zararlı atık taşıyan gemilerin, IMO tarafından çıkartılan kurallara uygun olarak taşıyacakları öngörülmektedir. Sayfa 98 / 254

12. Montreux konvansiyonu'na göre kılavuzluk ve römorkaj ihtiyaridir. Bu ihtiyari hizmetler karşılığı alınacak ücretlerin miktarı Türk hükümeti tarafından zaman zaman yayımlanması öngörülmektedir. Tüzüğün 31. maddesi Boğazlardan geçen 150 m. ve daha büyük Türk gemilerinin seyir, can, mal ve çevre güvenliği bakımından kılavuz kaptan almak ZORUNLULUĞU getirilmiştir. Aynı hüküm; yabancı bayraklı gemilerin, güvenlik bakımından kılavuz kaptan alma yönünden uyarılmasını öngörmektedir. 1. Su üstünde kalkarak seyreden ve deniz uçakları dahil su üzerinde taşıma aracı olarak kullanılmakta olan veya kullanılmaya elverişli bulunan her türlü deniz aracına...denir. 2. Kumanda altında olmayan tekne ne demektir? 3. Bir tekne hangi işler nedeniyle manevra kabiliyeti sınırlı tekne anlamına gelir? a. b. c. d. e. 4. Silyon feneri kaç derecelik bir sektörü aydınlatır? a. 180 o b. 270 o c. 90 o d. 225 o e. 112 o.5 5. Borda feneri pruvadan itibaren kaç kertelik sektörü aydınlatır. a. 8 kerte b. 25 kerte c. 12 kerte d. 20 kerte e. 10 kerte 6. Seda işaretlerinden uzun düdük deyimi aşağıdakilerden hangisidir? a. 2-4 saniye süreli düdük. b. 6-8 saniye süreli düdük. c. 3-5 saniye süreli düdük. d. 4-8 saniye süreli düdük. e. 4-6 saniye süreli düdük. 7. Karaya oturan tekne gece...fenerlerine ilaveten dikey doğrultuda...fener çeker. 8. Seda işaretlerinden kısa düdük... süreli düdüktür. Sayfa 99 / 254

NĐSPĐ HAREKET NĐSPĐ PLOT : SEYĐR KĐTABI Seyirci gemisini varış limanına emniyetle ulaştırmak için tüm bilgilerini kullanarak hareket etmeyen tehlikeleri göz önünde bulundururken Seyir esnasında üzerinde yol bulunan diğer gemiler gibi hareketli tehlikelerle de karşılaşmaktadır. Bu hareketli cisimlerin görünen hareketleri ile ilgili olan bir hareket meydana geliyor. Biz buna nisbi hareket diyoruz. Üzerinde yol bulunan bir geminin diğer bir tekneye göre ve yere göre olan hareketini bulmak için kerteriz ve mesafe çoğunlukla radardan alınmaktadır. Geminin gerçek hareketinin ne olduğunu bir bakışta radardan anlayabilmek güçtür. Hareketler gözlenir ve Manevra levhası üzerinde plotlanarak nisbi Hareket yardımıyla gerçek hareket elde edilir. Nisbi Hareket problemleri günlük hayatta da yarı bilinçli olarak çözülmektedir. Yolda karşıdan karşıya geçmek isteyen bir yaya bir otonun geldiğini gördüğünde bilinçli olmıyarak otonun yaklaşık olarak süratini hesaplar ve kendine göre Nisbi Sürate çevirir. Bunun sonucunda otonun önünden veya arkasından geçer. Hareketli iki cismin birbirinden bağımsız olarak hareket ettikleri sırada birinin diğerine nazaran yapmış olduğu harekete NĐSBĐ HAREKET denir. Bu hareket esnasında iki cismin birbirinden olan mesafesi belirli bir oranla değişirki bunada MESAFENĐN DEĞĐŞME HIZI veya NĐSBĐ SÜRAT denir. Nisbi hareket yöne ve sürate sahip VEKTÖRYEL bir kavramdır. NĐSBĐ HAREKETE ÖRNEK I : Şekil-I'de aynı noktadan hareket eden iki geminin Nisbi hareket tarzlarını inceyelelim. Her iki gemide 20 mil süratle 15 dakika içinde 5 mil katetmiştir.fakat bu anda iki geminin birbirine olan NĐSBĐ MESAFESĐ 7 Mildir. Bu mesafenin belirlenmesinde iki geminin birbirine olan NĐSBĐ MESAFESĐ 7 mildir şeklinde bir ifade kullanılır. Doğuya doğru seyreden gemi bu anda diğer geminin güney doğusunda kalacaktır. Đşte bu iki gemi arasında çıkan bu hareket gemilerin birbirinin COĞRAFĐK olarak yaptığı hareketten çok farklı bir hereket tarzıdır. Gemilerin Coğrafik hareket tarzlarının birbirine göre ölçülme işlemi NĐSBĐ HAREKET olarak ortaya çıkar.gemiler hareketlerine devam ettiklerinde, hareket noktasından 10 ar mil mesafede olduklarında birbirlerine olan mesafesi 14 Mil olacaktır. 45 dakika sonunda birbirlerinden 21 Mil açılmış olacaktır. Fakat bu anda başlama noktasına nazaran her iki gemi sadece ve sadece 15 mil seyretmişlerdir. Nisbi Hareket işleminde referans olarak kendi gemimiz veya diğer gemi alınır. Biri kuzeye diğeri doğuya seyreden bu iki gemi güneydoğu veya kuzeybatı istikametinde birbirlerine nazaran NĐSBĐ bir HAREKET yapmışlardır. Đşte bu iki geminin birbirleri ile alakalı olarak yapmış olduğu hareket tarzı nisbi hareket olarak kabul edilir.nisbi hareket kavramında hem nisbi mesafe ve nisbi sürat olayları kabul edilmelidir. NĐSBĐ HAREKETE ÖRNEK II : Bu örnekte Nisbi Hareket kavramının mesafe ve sürat olarak pratikte uygulamasını görmek mümkündür.a gemisinin rotası 000 o sürati 15 mil B gemisinin rotası 030 o sürati 22 mildir. A gemisi A1 konumuna ulaştığında B gemisi B1 konumundadır.a gemisi A2 konumuna ulaştığında B gemisi B2 konumundadır.her durumda A'nın B'den olan kerterizi B'nin A'dan olan kerterizinin tamamıyla karşıtıdır. A gemisinin radar skobunda B gemisinin gittiği yön veya diğer bir deyişle Nisbi Hareket Hattı 062 o görülmesine rağmen B gemisi gerçekte 030 rotasına gitmektedir. A'nın esas rotası 000 o olmasına rağmen B'nin skobunda A gemisinin Nisbi Hareket Hattı 242 o olarak gözükmektedir. Sayfa 100 / 254

VEKTÖR DĐYAGRAMI : SEYĐR KĐTABI Vektör gittiği yönün uzuntısı, hareket yönünü uzunluğunun büyüklüğü hareket süratini gösteren bir hat olarak tanımlanır. Hareket vektörlerinin iki elemanı vardır. a. Yön (Derece cinsinden) b. Sürat (Mil/Saat cinsinden) Manevra levhasının merkezini belirtmek için daima küçük (e)harfi kullanılır. Dolayısıyla merkezden çizilecek olan vektörler için başlangıç noktası olacaktır. Küçük (r) harfi ise kendi gemimizin rota ve süratini gösteren bir vektördür. Küçük (m) harfi ise diğer bir geminin sürat vektörünün bitiş noktasını temsil etmek için kullanılacaktır. Sürat üçgeni adı ile adlandırdığımız vektör diyağramında altı faktör ifade edilmektedir. Bunlar; a. Kendi gemimizin rotası; e'den r'ye olan yöndür. b. Kendi gemimizin sürati; e'den r'ye olan uzunluktur. c. Diğer geminin rotası; e'den m'ye olan yöndür. d. Diğer geminin sürati; e'den m'ye olan uzunluktur. e. Nisbi hareket yönü; r'den m'ye olan yöndür. f. Nisbi hareketin sürati; r'den m'ye olan uzunluktur. e'nin her zaman merkezde olduğunu düşündüğümüzde kendi gemimizin ve diğer geminin rota ve süratlerinin ölçümünde aynı noktadır ki bu nokta Manevra Levhasının merkezidir.bütün hakiki rota ve süratler merkezden çizilir. rm vektörü daima r'den m'ye doğru çizilir. Sürat üçgenin nispi plotla karıştırılmaması çok önemlidir.nispi plot yön ve uzaklık, sürat üçgeni ise yön ve sürat gösterir. Sürat üçgenin herhangi iki kenarı veya vektörü plotlandığında üçüncü kenar bulunabilir. Böylece istenen rota ve sürat bulunur. Vektör diyağramı Şekil-3'de gösterilmiştir. MANEVRA LEVHASI : Kutbi koordinatlı form olup Nispi Hareket problemini çözmede kullanılacak şekilde düzenlenmiştir. (910-A) a. Konsantrik daireler: Manevra levhası üzerindeki on adet kenarlara doğru açılan daireler olup mesafe birimlerini temsil ederler. Mesafe ve süratleri göstermek için kullanılır. b. Kerteriz hatları: Rota ve kertezirleri göstermek için kullanılır.merkezden çevreye doğru saat yelkovanı istikametinde 360 o ye bölünmüştür. c. Orantı skalaları: Levhanın sol tarafında bulunur. Güvenli bir şekilde uygun miktar azaltmalarında kullanılır. Her skalanın numerik değerleri mesafe daireleri ile orantılıdır. Bu sakalalardan herhangi birini seçtiğiniz zaman kullanılan mesafe dairesi daha büyük miktarları temsil etmek üzere kullanılır. d. Nomoğram : Logaritmik skala olup sürat, zaman, mesafe gösterir. Bu skala yukarıdaki faktörlerin ikisi bilindiğinde üçüncüsünü bulmaya yarar. Sayfa 101 / 254

NĐSPĐ PLOT : SEYĐR KĐTABI Radarda geminin daima merkezde olacağı daha önce belirtilmişti, aynı şekilde Nispi plotta şu kaide vardır. "Nispi Hareketler kendisine göre yapılacak olan gemi plotta sabit olarak gösterilir." Bu gemiye miyar gemi denir ki diyağramın merkezine konur, ve işlemlerin çoğunda basit olarak rota ve sürati bilinen gemi miyar gemi rota ve sürati tayin edilecek gemide manevra gemisi diye isimlendirilir. Radarda kendi gemimizin umumiyetle miyar gemi olarak alınması tercih edilir. Miyar gemiden başka herhangi bir gemiye manevra gemisi denir ve Mı harfiyle işaretlenir. Böylece geminin mevkii manevranın başlangıcında Mı ve manevranın nihayetinde M2 olarak işaretlenir. Şekil-3'deki Mı-M2 hattına Nispi Hareket Hattı denir ve şöyle açıklanır. a. Miyar gemiye nazaran manevra gemisini nispi hareket yönü; bu doğrudan doğruya seyir plotundaki gibi aynı tarzda ölçülerek tayin edilir. b. Nispi hareketin mesafesi, hattın boyu ile gösterilir. MANEVRA LEVHASININ KULLANIMINDA DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR : Manevra levhasında Denizde Çatışmayı Önleme ile ilğili problemlerde (Rota sürat ve AYN bulunması) kendi gemimiz daima merkezde alınır ve hedef geminin gemimize göre olan hareketi ve mevkileri poblemin esasıdır. Takdik deniz manevralarında ise rehber gemi genellikle merkeze alınır ve diğer gemilerin rehber gemiye göre hareketleri ve mevkileri önem taşır. Ortak merkez noktesı her zaman manevra levhasının merkezinde plotlanır. a. Verilen konuyu çözümlemek için durumu inceleyiniz ve değerleri kontrol ediniz. b. Manevra levhasının referans gemi ile birlikte hareket ettiğini ve o geminin manevra levhasının merkezinde olacagını unutmayınız. c. Verilen kerterizlerin hangi gemiden hangi gemiye olduğuna dikkat edip hatalı olarak 180 o ters yönde almayınız. d. Rotaları ve kerterizleri hakiki yönlere göre çiziniz. Eğer nispi kerteriz verildiyse hakikiye çevirerek plotlayınız. e. Diyagramın bütün kısımları için aynı ölçeği kullanınız. Çünkü diyagramlar birbirinden farklıdır. Birisi mesafe, diğeri sürat ile ilğilidir. f. Kullanmayı uygun gördüğünüz mesafe ölçeği altına "M"(Mesafe) ve sürat ölçeği altına "S" (Sürat) harflerini koymakla hata oranını azaltınız. "KTS" ve "Mil" birbirine eşit değerlerdir. Ancak çözümlerde sürat ile ilğili değerlerde "KTS", mesafe ile ilğili değerlerde "Mil" kelimesini kullanınız. g. Mümkün olduğu kadar büyük ölçeklerde çalışınız. h. Vektör başlangıcı olarak manevra levhasının merkezini "e" ile işaretleyip bütün noktaları harflendiriniz. Vektörlerin ucunu yönü belirleyen oklarla belirleyiniz. ı. Bir daire ve doğru arasındaki teğet noktasını gözle tahmin yerine çizerek hesabını yapınız. Ölçülerin derecelerini dikkatli olarak tekrar gözden geçiriniz. Manevra levhasının yapısı itibarı ile 10 o lik kerteriz ve mesafe dairelerinden dolayı hata olabilir. j. Hakiki sürat ve mesafelerin muhakkak manevra levhasının merkezinden çizildiğini, hem rotayı hem de seçilen ölçeğe göre sürat ve mesafeyi gösterdiklerini unutmayınız. k. Nisbi hareket hattı üzerindeki hareketin hakiki süratle değil, nisbi süratle ilgili olduğunu unutmayınız. Nisbi sürat nisbi mesafe ve zaman bilindiği takdirde bulunabilir. Hakiki sürati bulmak için katedilen mesafe bilinmelidir. Sayfa 102 / 254

l. Çalışmalarınızda elde edeceğiniz doğruluk için hassas bir parelel, pergel ve ince uçlu bir kalem kullanınız. m. Herhangi bir geminin rota ve süratini tespit için en az üç plot mevki, imkan varsa daha fazlasını kullanınız. AZAMĐ YAKLAŞMA NOKTASI (AYN) : Azami yaklaşma noktası gemimizin temas ile arasındaki mesafenin minumum mesafe olduğu mevkidir. Veya bunun tersi olarak hedefin size yaklaşmış olduğu minumum mesafe olarak düşünülebilir. Nisbi hareket hattından manevra levhasının merkezine doğru veya radarınızın merkezine çizilen bir dik doğru yardımıyla bulunur. Azami yaklaşma noktası kendi gemimizden olan hakiki kerteriz ve yarda cinsinden mesafe şeklinde tanımlanır.azami yaklaşma noktası nisbi hareket hattından merkeze inilen dikmedir. Azami Yaklaşma Noktası Mesafesi (AYNM) ise bu dikin uzunluğudur. ROTA, SÜRAT VE AYN TESPĐT ETMEK : ÖRNEK : Geminizin rotası 185 o sürati 15 KTS dir. Saat 1400 da radarda tespit ettiğiniz temasın kerterizi 150 o mesafesi 21.000 yardadır. Saat 1407 de temasın kerterizi 140 o mesafesi 18.000 yardadır. ĐSTENENLER : a. Temasın rotası nedir? b. Temasın sürati nedir? c. Temasın AYN kerterizi ve zamanı nedir? ÇÖZÜM : 1. Sürat için 2/1 ve mesafe için 2/1 skalasını kullan. 2. Kendi geminizin rota sürat vektörünü (e-r) çiziniz. (185 o -15 KTS) 3. Temasın bilinen kerteriz ve mesafe bilgilerini markala. Birinci olarak M1 (150 o - 21.000 yd.), ikinci olarak M2 (140 o -18000 yarda) olarak plotla. 4. M1-M2 noktalarını birleştirerek Manevra levhasının merkezine kaydırarak Nispi Hareket Hattının (NHH) yönünü belirle. (013 o ) 5. M1 - M2 hattını kayış yönü istikametinde rota sürat vektörünün "r" ucuna kaydırınız. 6. M1 - M2 arasındaki mesafeyi ölçerek katedilen zamanla orantılayarak logaritmik skaladan nispi sürati bulunuz. (Mesafe 4500 yarda, Zaman 7 dakika = Nispi sürat 19.2 Mil) 7. Pergelinizi bulduğunuz sürat değeri kadar açarak "r" noktasından (NHH) Nispi Hareket Hattını kesen yay çiziniz. Bu nokta "m" noktasıdır. "m" noktasını merkezle birleştirirsek "e - m"yi yani temasın rota ve süratini bulmuş oluruz. 8. AYN'yi bulmak için daha önce bulduğun Nispi Hareket hattı istikametine 90 o ilave ederek (013 o + 90 o = 103 o ) AYN kerterizini bul. Bu kerterizi merkezden itibaren "M1 - M2" NHH uzantısını kestir. Kestiği nokta AYN olacaktır. AYN mesafesi ise merkezden çıkılan dikin "M1 - M2" NHH istikameti uzantısını kestiği nokta arasındaki mesafedir. CEVAPLAR : a. Temasın rotası 040 o b. Temasın sürati 5 KTS c. Temasın AYN kerterizi 103 o mesafesi 14 400 yarda. Sayfa 103 / 254

ALIŞTIRMALAR : SEYĐR KĐTABI 1. Amiral gemisi 290 o ye 20 mil süratle seyretmektedir. Sizden kerterizi 150 o ve mesafesi 8 mildir. Rotanız 270 o ve süratiniz 12 mildir. ĐSTENENLER : a. Geminize nazaran Amiral gemisinin nispi hareket yönü, b. Amiral gemisine en çok yaklaşabileceğiniz mesafe (AYN), c. En çok yaklaştığınız zaman (AYN'sında) Amiral gemisinin kerterizi CEVAPLAR : (a) 315 o (b) AYN 2.1 mil (c) 225 o 2. Rotanız 220 o süratiniz 12 KTS dir. Saat 1200 da radarınızda 290 o kerterizinde ve 8000 yarda mesafede bir temas tespit ettiniz. Aynı teması saat 1203' de 285 o kerterizinde 7000 yarda mesafede gördünüz, istenenler: a. Temasın NHH nedir? b. Temasın rotası sürati nedir? c. Temasın AYNK ve AYNM nedir? d. Temasın AYNZ nedir? CEVAPLAR : a. 142 o b. 182 o - 18 KTS c. 232 o - 4200 YD. d. Saat 1217 3. Rotanız 010 o süratiniz 15 KTS'dir. Saat 1255 de radarınızda teması 010 o kerterizinde 9000 yarda mesafede, 1301 de 350 o kerterizinde 8000 yarda mesafede olduğunu ğördünüz. ĐSTENENLER : a. Temasın rotası ve sürati nedir? b. Temasın AYNK nedir? c. Temasın AYNM nedir? d. Temasın AYNZ nedir? CEVAPLAR : a. 310 o - 15.5 KTS. b. 341.5 o c. 7900 yarda. d. 2.5 dakika sonra saat 1303.5 de. MEVKĐ ALMA PROBLEMLERĐ : Mevki alma problemleri üç katagoride incelenebilir. Bunlar sırası ile, 1. Sürat belirterek mevki alma. 2. Zaman belirterek mevki alma. 3. Rota belirterek mevki alma. Mevki alma problemleri çözülürken uyulması gerekli kurallar sırası ile şunlardır. 1. Mevkiyi değiştirmeden önce rehberin rota ve sürati, rehbere göre geminizin nizamdaki mevkisi belirtilmelidir. 2. Mevki alma probleminde rehber NHH boyunca hareket edeceğinden gemimiz rota ve sürat değişiklikleri ile manevra yapacaktır. 3. Rehber daima manevra levhasının merkezinde ( mevkisinde) kabul edilir ve manevra sonuna kadar rota ve süratini muhafaza eder. Rehber rota ve sürat değiştirdiğinde problem yeniden çözülmelidir. Mevki alma esnasında sık sık rehbere göre mevkimiz plotlanarak NHH nın üzerinde olup olmadığı kontrol edilmelidir. 4. Gemimiz M2 mevkiine ulaştığı zaman rehber rota ve süratine dönecektir. 5. Gemimiz rehber rota ve süratine döndüğü anda mevki alma problemi biter. Sayfa 104 / 254

SÜRAT BELĐRTEREK MEVKĐ ALMA DURUM : Rehberin rotası 000 o sürati 15 KTS.dir. 1300 da gemimizden rehberin kerterizi 180 o mesafesi 6000 yardadır. Yeni mevkide rehberin gemimizden kerterizi 090 o mesafesi 5500 yardadır. Manevrayı tamamlamak için 17 KTS manevra sürati kullanılacaktır. ĐSTENENLER : a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? ÇÖZÜM : 1. Manevra levhasının merkezine rehber gemiyi plotla. 2. Rehber rota sürat vektörünü (e - r) çiziniz. (000 o -15 KTS) 3. M1 - M2 mevkilerini plotlayınız ve birleştiriniz. (M1 : 000 o 6000 yarda, M2 : 270 o - 5500 yarda) 4. NHH'nı paralel olarak vektörün "r" ucuna kaydırınız ve kayış yönünde uzatınız. 5. Manevrayı tamamlamak için kullanılan sürat kadar pergelinizi açınız. Bir ucunu merkeze (e noktasına) batırıp NHH'nı kesen bir yay çiziniz. (260 o ) Yayın kesim noktası "m" noktasıdır. Yani "em" bulunmuş olur. Mevki alma rotası 260 o dir. 6. Mevki alma zamanını bulmak için nisbi sürat (24.5 KTS) ile nisbi mesafeyi (8150 yd) logaritmik skaladan orantılayınız. Çıkan süreyi başlangıç zamanına ilave ediniz. CEVAPLAR : a. 260 o b. 10 dakika (saat 1310'da) ZAMAN BELĐRTEREK MEVKĐ ALMA DURUM : Rehberin rotası 300 o sürati 15 KTS'dir. 1800 da geminizden rehberin kerterizi 260 o mesafesi 4000 yardadır. Yeni mevkide rehberin gemimizden kerterizi 355 o mesafesi 2000 yardadır. 1814'de manevrayı tamamlayacak şekilde hareket ediniz. ĐSTENENLER : a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma süratiniz nedir? c. Rehberin AYNK, AYNM ve AYNZ nedir? ÇÖZÜM : 1. Manevra levhasının merkezine rehber gemiyi plotla. 2. Rehberin rota sürat vektörünü (e - r) çiziniz. (300 o - 15 KTS) 3. M1 - M2 mevkilerini plotlayınız ve birleştiriniz. (M1 : 080 o 4000 yarda. M2 : 175 o - 2000 yarda) 4. M1 - M2 Nisbi mesafesini (4700 yarda) zamanla 1814-1800 = 14 dakika ile logaritmik skaladan orantılayarak nisbi sürati buluruz. (10 KTS) 5. NHH'nı paralel olarak vektörün "r" ucuna kaydırınız ve kayış yönünde uzatınız. Pergelinizi nisbi sürat kadar açarak bir ayağını "r" noktasına koy ve NHH'nı kestir. Kesen nokta "m" dir. "m" yi merkezle birleştir. "e - m" 275 o - 21 KTS dir. 6. AYN'yi bulmak için NHH'nı merkeze kaydır. Kayış yönündeki değeri oku. (235 o ) Okuduğun değerden 90 o çıkartarak (145 o ) AYN kerterizini bul. Bu kerterizi merkez ile birleştirerek NHH'nı kestir. Kestiği nıkta AYN olacaktır. AYN mesafesi ise merkezden çıkan dikin "M1 - M2" nisbi mesafe hattını kestiği nokta arasındaki mesafedir. (1650 yarda) "M1 - AYN" arasındaki nisbi mesafe ile (3600 yarda) nisbi sürat (10 KTS) orantılanarak AYN zamanı bulunur. CEVAPLAR : a. 275 o b. 21 KTS c. 145 o -1650 yd -11 dk.(saat1811) Sayfa 105 / 254

ROTA BELĐRTEREK MEVKĐ ALMA DURUM : Rehberin rotası 000 o sürati 15 KTS'dir. 1300'da geminizden rehberin kerterizi 180 o mesafesi 6000 yardadır. Yeni mevkide rehberin geminizden kerterizi 090 o mesafesi 5500 yardadır. Manevrayı tamamlamak için 315 o rotası kullanılacaktır. ĐSTENENLER : a. Mevki alma süratiniz nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? ÇÖZÜM : 1. Manevra levhasının merkezine rehber gemiyi plotla. 2. Rehberin rota sürat vektörünü (e - r) çiziniz. (000 o - 15 KTS) 3. M1 - M2 mevkilerini plotlayınız ve birleştiriniz. (M1 : 000 o 6000 yarda, M2 : 270 o - 5500 yarda) 4. NHH'nı paralel olarak vektörün "r" ucuna kaydırınız ve kayış yönünde uzatınız. 5. Manevrayı tamamlamak için kullanılan rotayı (315 o ) merkezden uzatın NHH'nı bir noktada kesecektir. Kesen nokta "m" noktası dır. Yani "e - m" manevra gemisinin rota sürat vektörüdür. (315 o - 10.7 KTS) 6. Mevki alma zamanını bulmak için nisbi sürat (10.7 KTS) ile nisbi mesafeyi (8150 yarda) logaritmik skaladan orantılayınız. Çıkan süreyi başlangıç zamanına ilave ediniz. CEVAPLAR : a. 315 o -10.7 KTS. b. 23 dakika (Saat 1323'de) ALIŞTIRMALAR : 1. Rehberin rotası 125 o derece sürati 14 KTS.'dir. Saat 1500'da rehberin geminizden kerterizi 320 o mesafesi 9400 Yd.dır. Yeni mevkide rehberin geminizden kerterizi 185 derece nesafesi 6700 yd.dır. 050 o rotasını kullanarak mevkinizi alınız. a. Mevki alma süratiniz nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? c. Yeni mevkiye geldiğinizde rehberin nisbi kerterizi nedir? d. Mevkinizi aldığınızda rehberden nisbi kerteriziniz nedir? CEVAPLAR : a. 8.2 KTS. b. 31 dakika (Saat 1531) c. 135 o d. 240 o 2. Rehberin rotası 290 o sürati 14 KTS.'dir. Rehberden kerteriziniz 050 o mesafeniz 11 600 Yd.dır. 170 o rotasını kullanarak rehberin 108 o kerterizinde 27 500 yd.da mevkinizi almanız emredilmiştir. a. Mevki alma süratiniz nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? c. Yeni mevkiye geldiğinizde rehberin nisbi kerterizi nedir? d. Mevkinizi aldığınızda rehberden nisbi kerteriziniz nedir? CEVAPLAR : a. 9 KTS. b. 35 dakika c. 118 o d. 178 o Sayfa 106 / 254

3. TCG YILDIRIM'ın rotası 035 o sürati 15 KTS.'dir. TCG YILDIRIM'ın geminizden kerterizi 280 o mesafesi 5500 yd.dır. 20 KTS. manevra sürati ile TCG YILDIRIM'ın iskele başomuzluk 14000 yardasında mevki almanız emredilmiştir. a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? c. Mevkinizi aldığınızda TCG YILDIRIM'ın nisbi kerterizi nedir? CEVAPLAR : a. 014 o b. 63 dakika c. 156 o 4. Rehberin rotası 210 o sürati 12 KTS.'dir. Rehberin geminizden kerterizi 130 o mesafesi 27000 yd.dır. 24 KTS. manevra sürati ile rehberin 040 o kerterizinde 9000 yardasında mevki almanız emredilmiştir. a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma zamanınız nedir? c. Mevkinizi aldığınızda rehberin nisbi kerterizi nedir? d. Mevkinizi aldığınızda rehberden nisbi kerteriziniz nedir? CEVAPLAR : a. 141 o b. 38 dakika c. 079 o d. 190 o 5. TCG ADATEPE 'nin rotası 060 o zsürati 17 KTS.'dir. TCG ADATEPE'nin geminizden kerterizi 165 o mesafesi 9700 yd.dır. 40 dakika sonra TCG ADATEPE'nin pupasında 2000 yardada mevki almanız emredilmiştir. a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma süratiniz nedir? c. Mevkinizi aldığınızda TCG ADATEPE'nin nisbi kerterizi nedir? CEVAPLAR : a.088 o b.15.4 KTS. c.332 o (iskele 28 o ) 6.Rehberin rotası 340 o sürati 11 KTS.'dir.Saat 14.00'da rehberin geminizden kerterizi 075 o mesafesi 17 600 yd.dır.saat 15.15'de Rehberin 150 o kerterizinde 22 000 yardada mevki emredilmiştir. a.mevki alma rota ve süratiniz nedir? b.mevkinizi aldığınızda rehberin nismi kerterizi nedir? c.mevkinizi aldığınızda Rehberden nismi kerteriziniz nedir? d.rehberin AYN kerteriz, mesafesi ve zamanı nedir? CEVAPLAR : a.059 o - 8.7 KTS. b. 271 o c. 170 o d. 027.5 o - 11900 Yd.-30 dakika ÇALIŞMA SORULARI 1.Nispi hareket nedir açıklayınız? 2. A.Y.N. Kısaltmasının açık anlamı nedir yazınız? 3. Manevra problemlerinde nisbi sürat vektör olarak hangi harflar ile gösterilen vetördür? a. e-r vektörü b. e-m vektörü c. w-r vektörü d. r-m vektörü e. m-m vektörü 4. Rehberin rotası 350 o sürati 15 KTS'dir. Saat 2000'da rehberin geminizden kerterizi 190 o mesafesi 4000 yd.dır. Yeni mevkide rehberin geminizden kerterizi 240 o mesafesi 2000 yardadır. 2014'de mevki alacak şekilde hareket ediniz. a. Mevki alma rotanız nedir? b. Mevki alma süratiniz nedir? c. Rehberin AYN kerteriz, mesafesi ve zamanı nedir? CEVAPLAR a. 357 o b. 8.5 KTS. c. 250 o -1950 Yd. - 15.5 dakika (Gemimiz mevki alma esnasında AYN mevkisine gelmez.) Sayfa 107 / 254

AKINTI SEYRĐ : Denizde seyreden bir geminin amacı dilediği her mevkiye emniyetle gidebilmesidir. Bunun için de denizde her an bulunan mevkiyi yani fix mevkiyi saptamak gerekir. Bunun tatbikatta elde edilmesi çok güçtür. Çoğu kez Fix mevki saptamak için gerekli bilgiler ve yeterli sahil maddeleri bulunmadığı durumlarda seyirci parakete mevkiini bazı düzeltmelerle MPP mevkiine çevirir. Yani DR'dan daha doğru veya fix mevkiine daha yakın bir mevkii saptanır. Bu suretle parakete mevkiinden uzaklaşan geminin rota ve sürat düzeltmeleri yapılarak istenilen mevkiye gidilmesi sağlanmış olur. Đşte parakete mevkiini bu tür düzeltmeye tabii tutarak yapılan seyre AKINTI SEYRĐ diyoruz. Akıntı seyrinde problem çözmeye etkili olan faktörlerin tümüne de akıntı ismi verilir. Akıntı nedir? Akıntı kelimesi iki anlamda kullanılır. 1. Deniz suyunun yatay hareketinden oluşan akıntılar a. Okyanus kitle akıntıları b. Med-Cezir (Gel-Git) akıntısı c. Rüzgar akıntısı ç. Rüzgarlar d. Kuvvetli denizler'dir. 2. Değişik nedenlerle geminin su üzerinde kayması yani DR iz hattından sapmasıdır. Nedeni ise ; a. Serdümenin hatalı dümen tutması b. Saptanamayan Pusula hatası c. Saptanamayan parakete hatası ç. Makina devirlerindeki kalibre bozukluğu d. Gemi karinasındaki hatalar (Ezikler, yumrular, kıvrılmalar, sakallar gibi) Yukarıda sıralanan bu on nedenin tümü bilinir ve parakete mevkiine tatbik edilirse bulunacak mevki fix mevki olacaktır. Ancak bu olanaksızdır. Đşte bölgedeki akıntıları hesaplayarak yapılan seyre AKINTI SEYRĐ adını veriyoruz. Akıntı bir vektör olarak gösterilir. Akıntı ile ilgili iki tanımın çok iyi bilinmesi gerekir. Bunlar; 1. Akıntının yönü (SET) 2. Akıntının şiddeti (DRĐFT)'dir. 1. Akıntının yönü (SET) : Akıntının aktığı yöndür. Akıntı vektörünün üst kısmına SET 075 o şeklinde yazılarak gösterilir. Akıntı seyrinde baş vuracağımız referans kendimiz tarafından çizilecek olan akıntı üçgenidir. Akıntı daima merkezden çevreye doğrudur (Rüzgarın tersine). Akıntı üçgeni Şekil 24-1'de gösterilmiştir. Şekil incelendiğinde birinci kenar SET ve DRĐF'dir ve bu vektör CD harfleri ile gösterilir. Đkinci kenar emredilen rota ve sürat vektörüdür ve AC harfleri ile gösterilir. Üçüncü kenar ise (TR) iz ve SOA (Ortalama ilerleme süratidir) ve CD harfleri ile gösterilir. Sonuçta varılan D mevki ortalama akıntı şartlarına göre bulunan tahmini bir mevki olan EP mevkidir. Eğer aynı anda bir Fix mevki elde etmiş isek Şekil : 24-1'deki B mevkii aynı andaki DR mevki ile arasındaki yön hakiki akıntının yönünü mesafe ise gerçek DRĐFT'i verir. Bu şekilde AB doğrusunun yönü hakiki izi boyu ise COG'yi verir. Sayfa 108 / 254

2. Akıntının Şiddeti (Drift) : Bir akıntının saatteki sürükleme miktarıdır. Başka bir deyişle akıntının süratidir ve deniz mili olarak ifade edilir. Akıntıyı gösteren vektörün altına yani SET kelimesinin altına gelecek şekilde DRĐFT 2 Knts. şeklinde yazılır. AKINTI SEYRĐNDE KARŞIMIZA ÇIKAN TANIMLAR : 1. ĐNTENDEDTRACK : Kalkış mevkiinden itibaren bölgedeki akıntıyı oluşturan etkenler göz önüne alınarak bulunan EP mevki arasındaki yöndür. Şekil 24-1 incelendiğinde; a. TR (Đz) : Kalkış mevkii ile akıntı hesabı yapılarak bulunan EP mevki arasında hakiki kuzeyden 360 dereceye kadar saat yelkovanı yönünde ölçülen yön seyrinde iz olarak tanımlanır ve TR kısaltması ile gösterilir. b. SOA (Ortalama ilerleme sürati ) : EP mevkiine istenilen zamanda gidebilmek için iz (TR) üzerinde birim zamanda katedilen mesafedir. Vektörel olarak bulacağımız SET ve DRĐFT değerleri bize hakiki akıntının SET ve DRĐFT değerlerini veriyor ise sonuçta bulacağımız mevkii Fix mevkii olur. 2. ACTUALTRACK (Hakiki Đz) : Kalkış mevkii ile varış mevkiinin gerçek yönüdür. a. COG (Toprağa Nazaran Rota) : Hakiki izin 000 o den 360 o ye kadar saat yelkovanı yönünde ölçülen yöndür (COURSE OVER GROUND). b. SOG (Toprağa Nazaran Sürat) : Hakiki iz üzerindeki bir hareketin sürati olup, daima mil cinsinden belirtilir. Çeşitli etkenler nedeniyle suya nazaran yapılan süratten farklıdır. 3. Emredilen Rota : DR rota hattının yönüne emredilen rota denildiği ve C harfi ile gösterildiği ve bu rota üzerindeki sürate emredilen sürat denildiği ve S harfi ile gösterildiğini parakete seyrinde görmüştük. 4. SET : Bir akıntının etki yaptığı, yani gemiyi sürüklediği yöne denir ve hakiki yön ile belirtilir. 5. DRĐFT : Bir akıntının knot veya saatte deniz mili olarak sürüklenme süratine denir.drđft veya D harfi ile gösterilir. SEYREDĐLEN BĐR BÖLGEDEKĐ AKINTININ HAKĐKĐ SET VE DRĐFT'ĐNĐ BULMAK Sabit bir mevkiden itibaren, DR mevkiilerini koyarak ilerleyen bir gemi kısa bir zaman aralığından sonra bir fix mevki elde ettiği zaman, en son elde edilen Fix mevki ile bu Fix mevkinin elde edildiği andaki DR mevki arasında bir fark varsa oluşan akıntının SET ve DRĐFT'i şu şekilde bulunur. 1. DR ile Fix'i birleştiren hattın, DR mevkiinden itibaren yönü akıntının SET'ini, 2. DR ile Fix mevkiyi birleştiren hattın mil cinsinden uzunluğu ölçülüp, ilk Fix zamanı ile son Fix zamanı farkına böldüğümüzde elde edeceğimiz değer o bölgedeki akıntının DRĐFT'i olacaktır. Sayfa 109 / 254

ÖRNEK : Bir gemi 05.45 'de koyduğu fix mevkiiden itibaren 050 rotasına 15 KTS ile seyretmiştir. Saat 18.45'de ikinci bir fix mevki koyduğunda son fix ile DR mevki arasında (18.15'deki DR) 7,5 millik bir fark olduğunu görmüştür. ĐSTENENLER : Bölgedeki hakiki akıntının SET ve DRĐFT'i nedir? AKINTILI BĐR SAHADA R FĐX MEVKĐĐ BULMA Normal R fix mevki buluştan farkı geçen zaman süreci içerisinde akıntının sürükleme miktarı kadar mevkii hattını akıntı yönünde ilerletmektedir. Önce akıntı yokmuş gibi mevki hattı kaydırılır. Sonra bulunan mevkii hattı kaydırılır. ÖRNEK : 012 rotasına 12 KTS ile seyretmekte olan bir gemi bir A fenerini saat 15.00'da 311 derecede 15.20'de 245 o 'de kerteriz etmiştir. Sahadaki bilinen akıntının SET'i 030 o DRĐFT'i 3 mil'dir. ĐSTENENLER : 15.20'deki R Fix mevkiyi haritaya plotlayınız. Şekil'de bir geminin 07.00'daki Fix mevki ile bu mevkiden 279 o rotasına 10 KTS süratle seyrederken saat 17 10'a kadar olan DR plotlaması gösterilmiştir. Şekil incelendiğinde saat 09.19'da elde edilen mevki hattı saat 11.52'de elde edilen mevki hattına kaydırılarak 11.52'de R fix mevki bulunmuş ve yeni DR izine buradan devam edilerek saat 17.10'da bir Fix mevkii saptanmıştır. Bu durumda gerçek akıntının SET ve DRĐFT'i bulmak için şekilde görüldüğü gibi R Fix elde edilmeden evvelki DR izi üzerinde aynı andaki DR mevkii ile fix mevkii arasındaki yön gerçek akıntının SET'ini ölçülen BD mesafesi ile 17.10-07.00 = 10 saat 10 dakikaya bölündüğünde saatteki akma sürati yani DRĐFT'Đ verir. Şekil incelendiğinde SET'in 357 o DRĐFT'in ise 1.2 mil olduğu görülür. Yani, kısaca bölgedeki hakiki toplam akıntının SET'i ancak bir Fix mevkii saptandıktan sonra aynı andaki DR mevkii ile karşılaştırma yapılarak bulunabilir. Drift'i ise daima son fix ile bundan bir evvelki fix zamanı arasındaki farkı son fix ile bu mevkiin elde edildiği DR mevkii arasındaki mesafeye bölmekle bulunabilir. AKINTI SEYRĐNDE KARŞIMIZA ÇIKAN DURUMLAR Akıntı seyrinde tatbikatta üç tip durumla karşılaşırız. Bunlar sırası ile ; 1. Ortalama akıntının SET ve DRĐFT'i bilinirken belirli bir süratle veya istenilen bir süratle gemi hangi rotaya seyretmelidir ki sonuçta kalkış noktasına göre istenen istikamette bulunsun. 2. Ortalama akıntının SET ve DRĐFT'i belli iken aralarındaki mesafe ve yön bilinen iki nokta arasında verilen zaman içerisinde seyretmemiz için emredilen rota ve sürat ne olmalıdır? 3. Ortalama akıntının SET ve DRĐFT'i belli olan bir sahada belirli bir rota ve süratle seyredersek TR ve SOA değerleri ne olur? ÖRNEK - 1 : TCG AB-33 Güney Deniz Saha K.lığı emrinde Ege'de keşif ve karakol görevi yapmaktadır. Bölgede ortalama toplam akıntı SET 075 o, DRĐFT 3 KTS olup, gemi aldığı emirde Midilli güneyinden 195 o yönündeki bir hat üzerinde kalacak şekilde iktisadi sürati olan 12 KTS'ile karakol yapma emri almıştır. Sayfa 110 / 254

ĐSTENENLER : SEYĐR KĐTABI 1. Gemiye emredilen rota (C) ne olmalıdır? 2. 195 o hattı üzerindeki SOA (Ortalama ilerleme sürati) ne olmalıdır? ÇÖZÜM : ŞEKĐL'de manevra levhası üzerinde gösterilmiştir. Çözüm sırası şu şekildedir: 1. Hareket edilen nokta (A) manevra levhasının merkezi olarak işaretlenir. Bu noktadan ortalama toplam akıntının SET ve DRĐFT vektörü çizilir. Bu çizilen vektörün ucu C olarak işaretlenir. 2. A noktasından itibaren iz hattı (TR) verilen yöne doğru çizilir. 3. Akıntı vektörünün ucundan (C), emredilen sürat değeri kadar (12 mil) açmış olduğumuz pergel ile iz (TR) hattını kestiririz ve bu bulacağımız noktayı (D) olarak işaretleriz. 4. Şekildeki CD vektörünün referans yöne göre okunan değeri, geminin seyretmesi gereken rotayı başka bir deyişle gemiye emredilen rotayı, AD vektörünün boyu ise SOA değerini verir. YANITLAR : 1. C : 206 o. 2. SOA : 13.5 knt.'dur. AKINTI SEYRĐ : ÇALIŞMA SORULARI 1. Akıntının yönü aşağıdakilenden hangisi ile gösterilir? a. TR b. SOA c. Cn d. DRIFT e. SET 2. Akıntının şiddeti aşağıdakilerden hangisi ile gösterilir? a. DRIFT b. TR c. SOA d. SET e. c 3. Ortalama ilerleme sürati aşağıdakilerden hangisi ile gösterilir? a. SET b. DRIFT c. SOA d. TR e.cn 4. Akıntı daima merkezden çevreye akar? ( ) DOĞRU ( ) YANLIŞ 5. Başlıca akıntı etkileri nelerdir? 6. Karadenizden Đstanbul boğazına yaklaşmakta olan bir geminin rotası 211 o, sürati ise 12 KTS'dir. Bölgede fırtına nedeniyle oluşan akıntının SET'i 075 o DRIFT'i 3 KTS'dir. TR ve SOA nedir? Sayfa 111 / 254

RÜZGAR PROBLEMLERĐ : Sabit bir noktada yani gemimiz demirli iken rüzgarın hakiki yön ve şiddetini bulmak son derece kolaydır. Bu iş için ANOMOMETRE denilen alet kullanılır. Hareket halinde oludğumuzda da yine Anomometre ile rüzgarın yön ve şiddetini ölçebiliriz fakat ölçtüğümüz rüzgar geminin belli bir yöne ve billi bir süratle ilerlediği düşünülürse elde edeceğimiz rüzgar hiçbir zaman hakiki rüzgar değeri olamayacaktır. Đşte burada elde edeceğimiz değerler yardımıyla nisbi rüzgar problemi ile hakiki rüzgarı elde edeceğiz. Gemilerde rüzgarın esiş yönü bizim için daima önemlidir. Seyir esnasında rüzgarın hakiki yön ve şiddetinin bizim için önemi kadar nisbi yön ve şiddetini bilmek de önemlidir. Top atışları, baca tomarı, helikopter uçurma v.s. zamanlarda anılan bilgilere ihtiyaç duyarız. RÜZGAR PROBLEMLERĐNDE KULLANILAN TANIM VE VEKTÖRLER : 1. HAKĐKĐ RÜZGAR : Arz üzerinde sabit bir noktadan ölçülen rüzgarın hakiki istikametidir. "e - w" Vektörü ile gösterilir. a. Arz "e" ile b. Rüzgar "w" ile gösterilir. 2. NĐSBĐ RÜZGAR : Hareketli bir teknenin pruvasından saat yelkovanı istikametinde ölçülen rüzgarın istikamet ve süratidir. Nisbi rüzgarın istikamet ve süratini ölçmek için Anomometre denilen bir cihaz kullanılır. 3. ZAHĐRĐ RÜZGAR : Arz üzerinde hareket eden bir noktadan ölçülen rüzgarın hakiki istikametidir. Nisbi rüzgarın hareketli cismin pruvası istikametine ilave edilmesi ile tesbit edilir. Sürati ise Nisbi rüzgar ile aynıdır. "e-w" Vektörü ile gösterilir. a. Referans gemi "r" ile b. Rüzgar "w" aile gösterilir. RÜZGAR PROBLEMLERĐNĐN ÇÖZÜMÜNDE DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR 1. Eğer nispi rüzgar verilmiş ise bu zahiri rüzgara çevrilmelidir. 2. Rüzgar vektörü daima rüzgarın gelmekte olduğu yönün aksi istikamette ve merkezden çizilir. Çünkü rüzgar çevreden merkeze doğru eser. RÜZGAR PROBLEMLERĐ, ZAHĐRĐ RÜZGAR VERĐLDĐĞĐNDE : DURUM : Gemimizin rotası 090 o sürati, 15 Knots'dur. Zahiri rüzgarın istikameti 135, sürati 20 Knots dur. Sayfa 112 / 254

ĐSTENEN : Hakiki rüzgarın istikameti ve sürati nedir? SEYĐR KĐTABI ÇÖZÜM : (1) Kendi gemimizin rota ve sürat "e-r" vektörünü çiz. (2) Zahiri rüzgarın estiği istikamette "r" den bir hat çiz. (3) Zahiri rüzgarın süratini uygun sürat skalası kullanarak pergel ile ölç. Bu sürati "r" den çizilen hat üzerinde markala. Bu noktayı "w" olarak makrala. Merkez ile birleştir. (4) "e-w" vektörünün aksi istikametini oku. Böylece hakiki rüzgar değerleri elde edilmiş olur. CEVAPLAR : 184 o den 14 Knots NĐSPĐ RÜZGAR VERĐLDĐĞĐNDE : DURUM : Gemimizin rotası 090 o sürati 15 Knots'dır. Nisbi rüzgarın istikameti nispi 045 o, sürati 20 Knots'dur. ĐSTENENLER : (1) Zahiri rüzgarın istikamet ve sürati nedir? (2) Nisbi rüzgarın istikamet ve sürati nedir? ÇÖZÜM : (1) Kendi gemimizin rota ve sürat "e-r" vektörünü çiz. (2) Nispi rüzgarı zahiri rüzgara çevir. Bunun için kullanılan formül şudur. Zahiri rüzgar = Nispi rüzgar + Gemi rotası Zahiri rüzgar = 045 o + 090 o Zahiri rüzgar = 135 o bulunur. Bu hattı "r" ye kaydır ve çiz. (3) Zahiri rüzgarın estiği istikamette "r" den bir hat çiz. (4) Zahiri rüzgarın süratini uygun sürat skalası kullanarak pergel ile ölç. Bu rürati "r" den çizilen hat üzerinde markala. Bu noktayı "w" olarak makrala. Merkez ile birleştir. (5) "e-w"vektörünün aksi istikametini oku. Böylece hakiki rüzgar değerleri elde edilmiş olur. CEVAP : 184 o DEN 14 KTS HAKĐKĐ RÜZGAR VERĐLDĐĞĐNDE : DURUM : Gemimizin rotası 090 o sürati 15 Knots'dur. Hakiki rüzgar 184 o den 14 KTS sürat ile esmektedir. ĐSTENENLER : (1) Zahiri rüzgarın istikameti ve sürati nedir. (2) Nispi rüzgarın istikameti ve sürati nedir. ÇÖZÜM : (1) Kendi gemimizin rota ve sürat " e-w " vektörünü çiz. (2) Aynı sürat skalası kullanarak, hakiki rüzgarın estiği istikameti ve süratini gösteren vektörün merkezden dışı doğru "e-w" vektörü olarak çiz. (3) "r-w" hattını birleştir ve paralel olarak merkeze kaydırarak zahiri rüzgar değerlerini tesbit et. (4) "r-w" vektörünün istikameti zahiri rüzgarı gösterir. (5) "r-w" vektörünün uzunluğu hem nispi, hemde zahiri rüzgarın süratini gösterir. Sayfa 113 / 254

CEVAPLAR : (1) 135 o,20 Knots (2) 045 o, 20 Knots ALIŞTIRMALAR : 1. Gemimizin rotası 050 o sürati 14 KTS'dir. Nispi rüzgar 110 o den 10 KTS sürat ile esmektedir. ĐSTENEN : a. Zahiri rüzgarın yönü ve sürati nedir? b. Hakiki rüzgarın yön ve şiddeti nedir? CEVAPLAR : a. 160 o DEN 10 KTS. b. 201 o den 20 KTS. 2. Gemimizin rotası 330 o sürati ise 16 KTS dir. Zahiri rüzgar 355 o den 24 KTS sürat ile esmektedir. ĐSTENEN : a. Nisbi rüzgarın yön ve şiddeti nedir? b. Hakiki rüzgarın yön ve şiddeti nedir? CEVAPLAR : a. 030 o den 12 KTS. b. 025 o den 24 KTS. 3. Gemimizin rotası 325 o sürati ise 18 KTS dir. Hakiki rüzgar 120 o den 12 KTS sürat ile esmektedir. ĐSTENEN : a. Nisbi rüzgarın yön ve şiddeti nedir? b. Zahiri rüzgarın yön ve şiddeti nedir? CEVAPLAR : a. 030 o den 12 KTS. b. 025 o den 24 KTS. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Hakiki rüzgarı tarif ediniz? 2. Zahiri rüzgar ile nisbi rüzgarı tarif ediniz, aralarındaki fark nedir? 3. Rüzgar problemi çözerken dikkat edilecek hususları yazınız? 4. Geminizin rotası 160 o sürati 10 KTS' dir. Nisbi rüzgar 210 o den 18 KTS. sürat ile esmektedir. a. Zahiri rüzgarın yön ve sürati nedir? b. Hakiki rüzgarın yön ve sürati nedir? CEVAPLAR : a. 010 o den 18 KTS. b. 359 o den 27 KTS. 5. Geminizin rotası 024 o sürati 13 KTS' dir. Zahiri rüzgar 295 o den 12.5 KTS. sürat ile esmektedir. a. Hakiki rüzgarın yön ve sürati nedir? b. Nisbi rüzgarın yön ve sürati nedir? CEVAPLAR : a. 248 o den 18 KTS. b. 271 o den 12.5 KTS. Sayfa 114 / 254

DEMĐR YERĐNE ĐNĐŞ : SEYĐR KĐTABI DEVĐR DAĐRESĐ Gemilerin rota değiştirmelerinde,geminin sürati, kullanılan dümen açısı ve geminin büyüklüğü oranında, geminin devir merkezi bir daire yayı üzerinde hareket eder. Bu daireye geminin devir dairesi adı verilir. Parakete seyrindeki dönüşlerde, veya dar kanal/geçitlerde ve bu yerlerin girişlerindeki rota değiştirmelerde devir dairesini dikkate almak gerekir. Devir dairesinde kullanılan ve Şekil-1'de gösterilen tanımlar şunlardır. 1. Devir Dairesi: 360 o veya daha fazla dönüş yapan bir geminin pivot noktasının izlediği yoldur. Normal olarak geminin baş tarafı bu dairenin içinde kıç tarafı ise dışında kalacaktır. 2. Đlerleme : Dümene basıldığı noktadan itibaren ilk rota yönünde kat edilen mesafedir. Đlerleme gemi 90 o döndüğünde en fazla olacaktır. 3. Yanlama : ilk rota yönünü gösteren hat ile dönüşün tamamlandığı nokta arasında ölçülen ilk rotaya dik olarak katedilen mesafedir. Yanlama en fazla 180 o rota değişiminde meydana gelir. 4. Taktik Çap : 180 o lik bir dönüş tamamlandığında ilk rotanın sağına veya soluna doğru katedilen mesafedir. Başka bir deyişle 180 o lik dönüşün yanlamasına değeridir. 5. Nihai Çap : 180 o -360 o lik dönüşlerin tamamlandığı noktalarda çizilen teğet arasında kalan ilk rotaya dik mesafedir. Gemi aynı dümen açısı ve süratle dönmeye devam ederse bu çaptaki dairede dönüş devam eder. Bu çap her zaman taktik çaptan küçüktür. 6. Standart Taktik Çap: Nizamdaki gemiler tarafından kullanılması gerekli olan, belirlenmiş mesafedir. 7. Standart Dümen Açısı : Gemiyi standart taktik çap üzerinde döndürmek için gerekli dümen açısıdır. 8. Dönüş Açısı : Geminin ilk rotası ile son rotası arasında derece cinsinden ölçülen yaydır. 9. Yeni rotaya mesafe : Đlk rota ile son rotanın kesiştiği noktadır. DEVĐR DAĐRESĐ UYGULAMASI : a. Yeni Rotaya Mesafe ile Gemiyi Đstenilen Bir Rota Üzerine Döndürmek: Bir gemi seyrettiği rotasından belirli bir açı kadar farklı, yeni bir rotaya girmek isterse eski rota ile yeni rotanın kesiştiği noktada dönebilmek için bu noktadan belirli bir mesafe kadar evvel dümenine kumanda etmelidir. Şekil-2 tetkik edildiğinde geminin CB rotasına girmesi için rotaların kesiştiği C noktasından geriye (Yeni rotaya mesafe) kadar bir mesafe ölçüp A noktası tesbit edilir. Biz A noktasında dümene kumanda edersek gemimiz AB yayı üzerinde dönerek B noktasında istediğimiz yeni rotaya girer. Yeni rotaya mesafe her gemi için belirli sürat ve dümen açılarına göre daha evvelden cetveller halinde hazırlanır. Bu cetvellerden alınan değerlere göre geminin dönüşü ve yeni rotaya girişi doğru olarak sağlanır. Sayfa 115 / 254

SÜRAT DÜMEN ĐLERLEME YANLAMA TAKTĐK ÇAP AÇISI YD. YD. YD. 5 KTS 25 O 411 555 555 35 O 347 483 422 10 O 677 1005 1005 10 KTS 15 O 467 850 866 25 O 361 555 583 35 O 344 539 492 b. Đlerleme/Yanlama Đle Gemiyi Đstenilen Bir Rota Üzerine Döndürmek:Hassas seyir gerektiğinde Seyirci ilerleme ve yanlamayı göz önüne alarak dönüşü tamamladığında tasarlanan iz üzerinde olmak için dümenin ne zaman basılması gerektiğini hesaplamalıdır. Bunu sağlamak için seyirci dümene basılacak noktanın bilinen bir maddeye göre kerterizini almalıdır. ÖRNEK : Şekil-3'de Kanalda 000 o rotasına ilerleyen bir gemi rotasını 075 o ye değiştirerek dönmesi gerekir. ĐSTENENLER : B noktasına ulaşıldığında 075 o lik yanlama (Örnek için 513 yd) değerine eşit olan bir paralel çiz.bu hattın son rota olan 075 o hakiki ile kesiştiği nokta dönüşün tamamlanması gereken B noktası olacaktır. Bu noktadan geriye doğru ilerleme mesafesi (Örnek için 100yd) kadar ölç. ve X noktasının işaretle X noktasından ilk rota hattına bir dik çiz. Elde edilen nokta dümenin basılması gereken noktadır. Bu noktadan M feneri 038 o dönüş kerterizidir. M feneri 038 de görülüp dümene basıldığı an gemi yeni rotaya B noktasında girmiş olacaktır. DEMĐR YERĐNE ĐNĐŞ Seyircinin en dikkatli olması gereken görevlerinden biri de önceden planlanan demir yerine iniş ve gemiyi o mevkiye demirletmektir. Bu görev ise seyir timinin eğitimi ile doğru orantılıdır. Genellikle muhripler ve fırkateynler gelişen sonarları ile büyüyen domları nedeniyle tornistan ile demirlemektedirler. Açık denizde emniyetle seyreden bir gemi, demirleme yerine geldiğinde seçtiği demir yerine tam olarak demirlemek zorundadır. Ayrıca her geminin büyüklüğüne göre ve görevi dikkate alınarak belli demir yerleri tahsis edilir. Örneğin: Patlayıcı, yanıcı yük taşıyan gemiler limandan oldukça uzak, özel demirleme sahalarına demirlerler. Harp gemileri bir nizam halinde limana inişte daha önceden belirlenen belli bir hat kerterizi üzerinde ve salma yarıçapları kullanarak emniyetli bir mesafe aralığıyla demirlemiş olurlar. Eğer demir yeri üst makam tarafından daha önceden seçilerek tahsis edilmiş ise oraya demirlerler. Demir yeri seçimi gemice yapılırsa aşağıdaki niteliklerde olan bir yer seçmelidir. 1. Kuvvetli rüzgar ve akıntıya kapalı olmalıdır. 2. Deniz dibinde kayalık v.s. bulunmamalıdır. 3. Deniz dibi tercihen çamur yoksa kum olmalıdır. 4. Demir yeri ne çok derin, nede çok sığ olmalıdır. 5. Demirlendiğinde salma yarıçapı dikkate alınıp civardaki demirli gemilere çapariz verilmemelidir. 6. Demir yeri seçilirken sahil tahditlerine dikkat edilmelidir. Sayfa 116 / 254

Bunlara ek olarak haritalarda her limana ait demirlemeye elverişli mevkiiler bir çıpa şeklinde gösterilmiştir. Demir yerine inilirken daima büyük ölçekli haritalar (portolonlar) kullanılır. Bu haritalarda dikkat edilmesi gereken husus sağ ve solunda bulunan iki mesafe ölçeğinden birinin METRE diğerinin YARDA cinsinden verilmiş olmasıdır. Yine haritaların alt kısmında GOMĐNA olarak bir ölçek verilmiştir. Haritada seçilen demir yeri yaklaşma şekline göre aşağıdaki kurallara göre demirlemek için kullanılır. DEMĐR YERĐNE ĐNĐŞTE DĐKKAT EDĐLECEK HUSUSLAR 1. Mümkünse demir yerine inerken tam pruvanızda sabit bir sahil maddesi bulundurunuz. 2. Demir yerine 500 yarda kaldıktan sonra rota değiştirmeyiniz. 3. Demir yeriniz ile iniş rotanız üzerinde başüstü demir loçasıköprüüstü repiteriniz arasındaki mesafe kadar yarıçaplı bir daireyi, (Muhrip sınıfı gemilerde ortalama 75 yardadır.) demir yeri merkez olmak üzere çiziniz. Bu dairenin rotayla kesim noktası BĐSMĐLLAH FUNDA diyeceğiniz noktadır. 4. Bu kesim noktasına O noktası deyip geriye doğru 100 yarda aralıklarla merkezi O noktası olan daireleri çiziniz. Bu işlemi 2000 yardaya kadar ancak 1000 yardadan sonra sadece 1200, 1500 ve 2000 yarda daireleri çiziniz. 5. Demir yerine inerken eğer dönüş yapılacak ise dönüşü 500 yarda daha geriden yapıp yeni rotaya dönüş mevkiinizi yukarıda öğrendiğiniz yöntemle bulunuz. 6. Çizilen bu dairelerin rota ile kesim noktalarını bir yan kerteriz ile kontrol edebilmek için sahildeki sabit maddeden yararlanılır. 7. Şekil : 27-4'de görüldüğü gibi bir yan maddeye göre her mesafe dairesinin demir yerine inerken kontrol kerterizleri saptanır. 8. Demir yerine inerken kaç gomina kaldığını bu yan kerterizle kontrol edip pruvadaki sabit maddede pruvadan kaçırılmamalıdır. 9. Derinlik değişimi sık sık iskandil ile kontrol edilip, kerteriz yolu ile bağdaştırmaya çalışılır. 10. Bismillah funda kumandası verilmeden önce şartlara uygun aralıklarla süratinizi düşürünüz. Demir yerine iniş sürati gemi tipine bağlı olmakla beraber muhripler için 10 knots ( demir yerine 7 gomina kalıncaya kadar) dır. Gemi sürati demir yerine 7 gomina kalınca 5 knots'a, 3 gomina kalınca makinalar stop'a alınır. Demir yerine 75 yarda kala tam demir yerine varılmıştır ve bu anda makinalar ağır yol tornistan çalıştırılarak gemiye geri yol alması sağlanır ve demirlenir, makinalar stop'a alınır. Döşenecek kilit miktarına göre manevra yapılır. 11. Bismillah Funda dendiği anda mümkünse sextant ve station Pointer ile buna olanak yoksa bu taktirde kılavuz seyri kurallarına göre üç kerteriz yöntemi ile mevkii koymak gerekir. Alınan demir yeri kerteriz değerleri ve maddelerin isimleri ile o noktanın arz ve tul değerleri Gemi Jurnaline kaydedilir.bu durumun üç yönden değeri vardır. Sayfa 117 / 254

a. Fırtına çıktığı takdirde geminin aksi yöne demir tarayıp taramadığını kontrol için gereklidir. b. Demir zinciri herhengi bir nedenle koptuğunda demiri ve zinciri bulmak için gerekli olur. c.birkaç gün limanda kalınacaksa arya sancak zamanını bulmak için kolaylık sağlar. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Devir dairesi nedir? 2. Dümene basıldığı noktadan itibaren ilk rota yönünde katedilen mesafeye ne denir? a. Đlerleme. b. Yanlama. c. Taktik çap. d. Nisbi çap. e. Dönüş açısı. 3. 180 o lik bir dönüş tamamlandığında ilk rotanın sağına ve soluna doğru katedilen mesafeye ne denir? a. Dönüş açısı b. Yanlama. c. Taktik çap. d. Nisbi çap. e. Đlerleme. 4. Standart taktik çap nedir? 5. Dönüş açısı nedir? 6. Demir yeri seçiminde dikkat edilecek hususlar nelerdir? Sayfa 118 / 254

ZAMAN VE ZAMAN ÇEŞĐTLERĐ : SEYĐR KĐTABI SEYĐRDE ZAMAN Yerin kendi ekseni etrafında bir turunu tamamlaması için geçen zamana gün denir. Bu kullanışlı bir terimdir. Ancak zaman peryodu gök cisimlerine nazaran esas başlangıç noktası ile değiştiğinden değişik zaman tanımlarına gereksinim vardır. Yerin dönüşü zaman olarak kullanıldığından gök küresi üzerindeki cisimlerin dünyadan görüldükleri zaman ve tarihe bağlıdır. ZAMAN ÇEŞĐTLERĐ 1.GÜNEŞ ZAMANI : Dünyanın güneşe göre devrini esas alır. Đki çeşit güneş zamanı vardır. a. Zahiri zaman (Apperent time):zaman hesabı için en uygun gök cismi Güneştir. Zamanımızı güneşin zahiri hareketleriyle ölçersek güneşe göre zamanımızı saptamış oluruz. Güneş tam boylamımızın üzerinde bulunduğunda semti kuzey veya güney olabilir. Bu zamana Zeval zamanı ve güneş boylam bakımından 180 o farklı mevkiide bulunduğu zaman ise Gece Yarısı denir. Zamanımızı bu şekilde ölçersek ki biz buna ZAHĐRĐ zaman diyoruz. Ancak bu şekilde ölçülen günlerin süreleri birbirine eşit değildir. Güneşe göre yer küresinin ekseni etrafındaki dönüşü gün boyunca iki cismin birbirine göre olan mevkilerine bağlıdır. Dünyanın güneş etrafındaki yörüngesi dönüş hızı değişik olduğundan güneşe göre yerin etrafındaki bir dönüşüne dayanan günün boyunda da değişiklik olacağı açıkça bellidir. Eğer dünyanın yörüngesi üzerindeki hızı sabit dahi olsa günün boyu yine değişik olacaktır. Çünkü güneş yıllık zahiri hareketini gök ekvatoruna 23 o 27.5' dakika meyilli olan EKLĐPTĐK üzerinde yapmaktadır. b.ortalama güneş zamanı (Mean time):zahiri zaman yukarıdaki nedenlerle düzgün bir zaman birimi olarak kullanılmaz. Zahiri zamanın sakıncalarını ortadan kaldırmak ve güneş zamanından yararlanmak üzere hayali bir güneş düşünülmüş ve zaman bu hayali güneşe göre oluşturulmuştur. Ortalama güneşin, ekliptik üzerinde hareket eden hakiki güneşin bir yıllık süratinin ortalamasına eşit düzgün bir hızla gök ekvatorunda doğuya doğru hareket ettiği düşünülür. Ortalama güneşe göre ölçülen zamana ORTALAMA ZAMAN (mean time ) denir. Ortalama güneş günü uzunluğu tam olarak 24 saattir. Herhangi bir andaki zahiri zamanla ortalama zaman arasındaki farka, zaman denklemi denir. Bu durumda seyirci her boylam geçişte devamlı zaman değiştirecektir.(doğuya ve Batıya gidişte ) ZAHĐRĐ VE ORTALAMA güneş arasındaki zaman farkı ZAMAN DENKLEMĐ olarak adlandırılır. Hiç bir zaman 16.4 dakikayı geçmez. c. AY ZAMANI : Dünyanın Ay'a göre devrini esas alır. Bir ay günü 24 saat 50 dakika uzunluğundadır. d. YILDIZ ZAMANI (SĐDERAL) : Dünyanın yıldızlara göre devrini esas alır. Bir yıldız günü takriben 23 saat 56 dakikadır. ZAMAN DĐYAGRAMI Zaman problemlerini çözerken bir kroki halinde çizilecek zaman DĐYAGRAMI bize yardımcı olur. Boylam ve saat dairelerinin birbirine olan nisbi durumlarının Sayfa 119 / 254

gösterilmesinden başka birşey değildir. Şekil-1 incelenirse bir gözlemcinin dünyaya uzaydan bakarken güneş kutup noktasını görüyormuş gibi düşünülerek çizilmiştir. Çizilen bu dairenin merkezi Ps Güney kutup noktasının kendisini Çember ise Ekvatoru temsil etmektedir. Şekilde saat yelkovanın yönü E, yelkovanın ters yönü ise W yönünü göstermektedir. Şekil 29-1 de gök cisimlerinin hareketi batı yönünde gibi görünmektedir. Zaman diyagramı üzerinde bilgileri gösterirken bazı kısaltmaları kullanmaktayız. Bu kısaltmaların anlamları sırası ile şunlardır. M : Rasıdın üst boylamı m : Rasıdın alt boylamı G : Greenwıch üst boylamı g : Greenwıch alt boylamı HA : Boylam saat açısı 0 : Güneş saat dairesi GHA : Greenwıch saat açısı x : Boylam LHA : Yerel saat açısı E : Doğu yönü 1 : Aries saat dairesi W : Batı yönü * : Yıldız saat dairesi SHA: Yıldız saat açısı ZAMAN VE BOYLAM : Ortalama güneş dünya etrafındaki zahiri devrini doğudan batıya doğru 24 saatte yaptığına göre,güneş saatte 360 o lik boylam geçiyor demektir. Bu nedenle boylamlar zaman yönünden değerlendirilebilir. Boylam ( Yay ) : Zaman : 360 O lik yay = 24 Saat 15 O lik yay = 1 Saat 1 O lik yay = 4 Dakika 15 lık yay = 1 Dakika 1 lik yay = 4 Sahiye YAYI ZAMANA ÇEVĐRMEK : Yayı zamana çevirebilmek için Yay değerinin Derece, dakika ve saniyeleri 15'e bölerek kalanları 4 ile çarpılır. ÖRNEK : 84 o 17'33"lik bir boylamı zamana çevirmek. 84 : 15 5 kalan 9x4=36 --------- 5 36 00 75 5 17 : 15 =1 kalan 2x4 = 8--------- 1 08 15 1 33 : 15 =2 kalan 3x4 = 12 -------- 2.2 30 2 Cevap : 84 o 17' 33''lik yay = 5 37 10.2 olur. Sayfa 120 / 254

ZAMANI YAYA (AÇIYA) ÇEVĐRMEK : SEYĐR KĐTABI Zamanı yay değerine çevirmek için, Zaman değerinin saatlerini 15 ile çarpıp, dakika ve saniyeleri 4'e bölerek geriye kalanı 15 ile çarpılır.. ÖRNEK : 7 50 18 yi yaya (açıya) çevirmek 15 x 7 = 105 o 50 : 4=12 o kalan 2x15=30' = 12 o 30' 18 : 4-4' kalan 2x15=30" 4' 30" Cevap : 7 50 18 = 117 o 34' 30" olur. NOT : AYRICA DERECEYĐ ZAMANA ÇEVĐRME, ALMANAKLARIN ĐLK SARI SAYFALARINDA VERĐLMĐŞTĐR. ORTALAMA GÜNEŞ ZAMANLARI : a. Greenwıch Ortalama Zamanı (Greenwıch Mean Time) (GMT):Yakalama güneşin Greenwich meridyeninden geçiş anını 12 00 olarak kabul eden saat birimine denir. Ortalama güneş zamanın Greenwıch referans meridyenine göre ölçülen değerine Greenwıch ortalama zamanı (GMT) diyoruz. Ortalama güneş Greenwıch alt meridyeninden geçtiği anda GMT 24 00 00 olur. Üst meridyenden geçtiği anda ise GMT 12 00 00 olur. GMT seyirciyi en fazla ilgilendiren zamandır. Almanakta verilen bütün gök cisimlerinin kooordinatları bu zaman birimine göredir. Dünya üzerindeki her mevkiin ortalama vakitleri ayrı ayrı olması nedeniyle GMT vakti miyar kabul edilmiş olup her mevkiin zamanı buna göre hesaplanır. b. Yerel Ortalama Zamanı (Local Mean Time)(LMT): Ortalama güneşin rasıtın üst meridyeninden geçiş anını 12 00 00 alt meridyenini 24 00 00 alarak kabul eden zamana Yerel Ortalama Zaman (LMT) denir. Almanakta gök cisimlerinin DOĞUŞ - BATIŞ, ALACA KARANLIK ve MERĐDYEN GEÇĐŞ zamanları LMT zamanına göre veril miştir. c. Bölge Zamanı (Zone Tıme)(ZT) :Kolumuzdaki saatin gösterdiği zaman sistemidir. Hakikatte ve pratikte kullanılan zamandır. Bu zaman sistemi memleket veya bölge zamanı olarak kullanılır.dünya üzerinde her meridyenin Ortalama Vakitleri birbirinden farklı olduğundan GMT ve LMT ZAMANLARI AYNI ANDA dünyanın her yerinde kullanılmaz. (1) Bölge Tanıtıcısı (Zone Dısprıctıon)(ZD) : Yer küresi 24 zaman bölgesine bölünmüş (Şekil-2) ve her bir zaman bölgesi bir kutuptan diğer kutba kadar 15 o boylam sahasını kapsamaktadır. Ortalama güneşin coğrafi mevkii bir saate 15 o boylam değiştirdiğinden güneş her saate bir zaman bölgesini geçiyor demektir. Bu bölgeler harf ve rakkam sistemi ile numaralanmıştır. Greenwıch'te 0 o (Z) bölgesidir. 15 o W boylamının her iki tarafındaki 7 o.5 lik saha (+1 "N") 15 o.e boylamının her iki tarafındaki 7 o 05 lik haha (-1 "A") bölgesidir. Biz bu sahalara bölge veya ZONE diyoruz. Sayfa 121 / 254

Bu bölgeleri gösteren rakkam veya harflerede Bölge farkı (ZD) denir. Bölge rakamları vaya harfleri Greenwıch referans boylamının doğusunda 12 batısında 12 olmak üzere 24 adettir. Greenwıch boylamının doğusunda bulunan (180 o boylamına kadar) ZD rakamları (-) işaretli batısındakiler ise (+) işaretlidir. Bu işaretler GMT nin hesaplamasında seyirciye kolaylık sağlar. GMT = ZT +(-) ZD (E-) (W+) Gemi kronometresi her zaman GMT zamanını göstereceğinden ZD'yi bilirsek ZT vakti her zaman kolaylıkla bulunabilir. ZT = GMT +(-) ZD (E+) (W-) 2. ZONE DESCRIPTION (ZD)'NĐN BULUNMASI : Bulunduğumuz bölgenin tanıtma rakkamı vaya harfini bulmak için bulunduğumuz boylam değeri aşağıdaki sıra üzerinden işleme tabi tutulur. - Boylam değeri 15 o ye bölünür. - Bölme işlemi sonunda kalan 7.5 o den küçük ise bölüm sonucu doğrudan doğruya bize ZD rakkamını verir. - Bölme işlemi sonunda kalan 7.5 o den büyük ise bölüme + 1 ilave edilir. Bulunduğumuz bölgenin orta boylamı ise yukarıdaki işlem sonunda elde edilen bölge tanıtma kodu (rakkamı) ZD nin 15 ile çarpımı sonucu bulunur. Orta Boylam = ZD x 15 ZD rakkamını bilmek seyirciye bulunduğu bölgenin Bölge Zamanı (ZT) bulmasına yarar. ÖRNEK-1 : 127 o 13'.2 W mevkiinin ZD rakkamı nedir? ÇÖZÜM : 127 o 13'.2 : 15 = +8 (Kalan 7 o 30'dan küçük "7 o.13'") 120 o X = 8 Bu durumda ZD = + 8 olur. ÖRNEK-2 : 127 o 40'.8 E mevkiinin ZD rakkamı nedir? ÇÖZÜM : 127 o 40!8 E : 15 = -8 (Kalan 7 o 30'dan büyük "7 o 40!8) 120 o X = 8 Bu durumda ZD = 8 + 1 = -9 olur. ZAMANLARIN BĐRBĐRLERĐYLE OLAN ĐLĐŞKĐLERĐ a. GMT ile ZT'nin ilişkisi b. ZD ile LMT'nin ilişkisi c. GMT ile LMT arasındaki ilişki Sayfa 122 / 254

a. GMT ĐLE ZT ARASINDAKĐ ĐLĐŞKĐ : SEYĐR KĐTABI Astronomi Seyrinde gök cisimlerinin koordinatlarını bulurken gereksinim duyduğumuz zaman GMT'dir. Kolumuzdaki saat ZT zamanını gösterir. Almanaklardaki koordinat zamanları ise GMT zamanı olarak verilmiştir. (Almanaktaki Güneş, Ay, Gezegen, ve yıldızların GHA ve Dec değerleri GMT zamanı olarak verilmiştir.) ÖRNEK-1 : Seyir durumundaki bir gemiden 26 Nisan günü saat ZT = 16 34 14 de güneşten rasat yapılmıştır. DR boylam 156 o 19'.5 E dir. ĐSTENEN : Rasat yapıldığı andaki GMT nedir? ÇÖZÜM : 156 o 19'.5 : 15 = 10 kalan 7 o.5 den küçük. o halde ZD = -10 bundan sonra işleme devam edilir. GMT = ZT - ZD formülünden, Gök cismi : Güneş Gün 26 Nisan G 150 o 157 o 30 ZT : 16 36 14 - ZD : -10 - ZD - 10 - - - GMT : 06 36 14 olur. - - - - Gün : 26 Nisan - - - - ÖRNEK - 2 : Seyir durumundaki bir gemide 14 Haziran günü saat ZT = 19 15 29 da boylamı 83 o 17'.9 W olan DR mevkiinde Arcturus yıldızıdan rasat yapılmıştır. ĐSTENEN : Rasat yapıldığı andaki GMT nedir? ÇÖZÜM : GMT değerini bulabilmek için ZD değerine ihtiyaç vardır. Önce bu hesaplanır. 83 o 17'.9 : 15 = 5 (Kalan 7 o.5 den büyük olduğu için ZD = 5+1 = + 6 bulunur. Gök cismi : Arcturus Gün : 14 Haziran 90 o W 75 o W G ZT : 19 15 29 - - - ZD : + 6 - - - - - - - - - - ZD + 6 GMT : 25 15 29-24 00 00 - - - - - - - - - - GMT : 01 15 29 - - - - - Gün : 15 Haziran ÖRNEK-3 : Seyir durumundaki bir gemi 12 Eylül günü 36 o 00 N' 42 o 15 E DR mevkiinde iken GMT 18 30 00 da aydan rasat yapmıştır. Sayfa 123 / 254

ĐSTENEN: Rasat yapıldığı andaki ZT değeri nedir? SEYĐR KĐTABI ÇÖZÜM : ZT değerini bulabilmek için ZD değerine ihtiyaç vardır. Bunun için 42 o 00': 15 = 2 kalan 7 o.5 den büyük olduğundan. ZD = 2 + 1 = -3 olur. Gök cismi : Ay Gün : 12 Eylül GMT : 18 30 00 ZD : +3 ZT : 21 30 00 GÜN : 12 EYLÜL KURAL-A : ZT'DEN GMT BULUNACAK ĐSE (E) TULLERDE ZD DEĞERĐ (-) OLARAK (W) TULLERDE ZD DEĞERĐ (+) OLARAK UYGULANIR. KURAL-B : GMT'DEN ZT BULUNACAK ĐSE (E) TULLERDE ZD DEĞERĐ (+) OLARAK (W) TULLERDE ZD DEĞERĐ (-) OLARAK UYGULANIR. b. ZT ĐLE LMT ARASINDAKĐ ĐLĐŞKĐ : LMT bölge zamanından d.long (Zonun merkez boylamından itibaren doğu veya batıya doğru olan boylam farkının "d.long" zaman cinsinden değeri) kadar farklılık gösterir. Notik almanaklarda bütün göksel olaylar (Alaca karanlık, doğuş-batış ve boylam geçiş zamanları) ORTA BOYLAMA göre LMT olarak verilmiştir. Eğer rasıt merkez Boylamın doğusunda ise göksel olaylar merkez boylamın doğusunda ise göksel olaylar Merkez Boylamından önce oluşur. BU HUSUSUN HĐÇ BĐR ZAMAN UNUTULMAMASI GEREKĐR. Göksel olayın ZT olarak hesaplanması için Almanaktan bulunan LMT değerine d.long değeri lave edilir veya çıkarılır. d. Long Merkez Boylamın DOĞUSUNDA ise ÇIKARTILIR BATISINDA ise TOPLANIR. ÖRNEK-1 : 26 Ekim günü 40 o 00'N 117 o 19'.4 W DR mevkiinde Notik Almanaktan Güneşin doğuşu 06 58 olarak bulunmuştur. ĐSTENEN : 117 o 19'.4 W boylamında Güneş ZT olarak kaçta doğar? ÇÖZÜM : a. Merkez boylamı hesaplanır. 117 o 19'.4 : 15 = 7 kalan 7 o.5 den fazla o halde ZD = + 8 Merkez boylam = 15 x 8 = 120 o W b. Merkez boylam ile bulunduğumuz boylam arasındaki fark bulunur. d.long = 120 o - 117 o 19'.4 = 2 o 40'.6 c. Bulunan d.long değeri zaman birimi cinsinden ifade edilir. d.long = 2 o 40'.6 = 10 42 Sayfa 124 / 254

d. Bulunduğumuz boylam merkez boylamın daha doğusundadır. Bu nedenle güneş merkezden d.long kadar daha erken doğacaktır. Gün : 26 Ekim LMT : 06 58 00 d.long : - 10 42 ZT 06 47 18 Gün : 26 Ekim NOT : MERKEZ BOYLAMLARDA DAĐMA LMT = ZT OLUR. ÖRNEK-2 : 13 Kasım günü 36 o 12'.5N 42 o 30'E DR mevkiinde ZT 12 45 00 olduğu anda, ĐSTENEN : LMT olarak bulunduğunuz mevkide saat kaç olmalıdır? ÇÖZÜM : a. Merkez boylam hesaplanır. 42 o 30'5 : 15 = 2 kalan 7 o 5 den büyük olduğuna göre ZD = -3 olur. Merkez boylam 3 x 15 = 45 o E. b. Merkez boylam ile bulunduğumuz boylam arasındaki fark saptanır. d. long = 45 o 00' - 42 o 30'.5 = 02 o 29'.5. c. Bulunduğumuz boylam merkez boylamın daha batısında bu nedenle LMT olarak zaman, bulunduğumuz boylamda d.long kadar sonra olacaktır. Gün : 12 Kasım ZT : 12 45 00 d.lo : - 9 58 LMT : 12 35 02 Gün : 13 Kasım c. GMT ĐLE LMT ARASINDAKĐ ĐLĐŞKĐ : GMT ile LMT arasındaki ilişki boylamın zaman olarak karşılığıdır. ÖRNEK-1 : 15 Mayıs günü 36 o 27'N 72 o 30'E mevkiinde güneş GMT olarak 20 30 00 da batmıştır. ĐSTENEN : Bu mevkide LMT olarak güneş kaçta batar? ÇÖZÜM : a. Greenwıch referans boylamı ile bulunduğumuz boylam arasındaki d.long saptanır. Bu fark direkt olarak boylamımıza eşittir. d.long = 72 o 30' dır. b. d.long zaman cinsinden değeri bulunur. 72 o 30' = 4 50 Sayfa 125 / 254

c. Bulunduğumuz boylam referans boylamın daha doğusundadır. Bura da güneşin batışı GMT ye göre d.long kadar daha önce olmuştur.o halde; Gün : 15 Mayıs GMT : 20 30 00 d.long :+ 4 50 00 LMT 25 20 00-24 00 00 LMT 01 20 00 Gün 16 Mayıs ÖRNEK-2 : 12 Haziran günü 16 o 15'N 33 o 16'E mevkiinde ayın batışı Almanaktan LMT 13 45 30 olarak bulunduğuna göre, ĐSTENEN : Ay aynı anda GMT olarak kaçta batar? Çözüm : d.long : 33 o 16'E = 2 13 04 Gün : 12 Haziran LMT : 13 45 30 d.long :- 2 13 04 GMT : 11 32 26 Gün : 12 Haziran ÇALIŞMA SORULARI 1. Dünyanın ortalama güneşe göre devrini esas alan zaman sistemi ne... denir. 2. Dünyanın ay'a göre devrini esas alan zaman sisteminde bir gün uzunluğu ne kadardır? a. 24 Saat. b. 24 Saat 50 dakika. c. 23 Saat 56 dakika. d. 23 Saat 30 dakika. e. 24 Saat 30 dakika. 3. Dünyanın yıldızlara göre devrini esas alan zaman sisteminde bir gün uzunluğu ne kadardır? a. 24 Saat 00 dakika. b. 24 Saat 56 dakika. c. 23 Saat 56 dakika. d. 23 Saat 06 dakika. e. 24 Saat 06 dakika. 4. 15 o lik yay zaman olarak na kadardır? a. Bir saat. b. Đki saat. c. Birbuçuk saat. d. Üç saat. e. Dört saat. Sayfa 126 / 254

5. Belirli bir bölgede aynı anda aynı zamanı gösteren zaman sistemi aşağıdakilarden hangisidir? a. ZT. B. LMT. c. ZD. d. GMT. e. GZT. NOTĐK ALMANAK : Đlk olarak Danimarkalı astronomi bilgini TYCHO BRAHE 16.yüzyılın ikinci yarısında, yirmi seneyi aşkın bir zaman gök cisimlerini incelemiş ve KEPLER'in hareket üzerindeki üzerindeki bütün kanunlarını modern astronomiye uygulamıştır. Denizciler tarafından ilk almanak 1767 yılında kullanılmaya başlamıştır. Bu ilk almanak BRITIS NAUTICAL ALMANAC adı ile yayınlanmıştır. Bugün kullandığımız almanak ise Her Mayesty's Nautical Almanak Offıce ve U. S. Nautıcal Almanak Offıce tarafından ortaklaşa hazırlanarak yayınlanmıştır. Türkiye de 1961 yılına kadar ingilizce olarak yayınlanan bu döküman kullanılmıştır. 1961 yılından sonra orijinal kısımları aynen kalmak üzere metin kısımları Türkçeleştirilmek suretiyle yayınlanmaya başlanmıştır. NOTĐK ALMANAK VE ESASLARI Astronomi seyrinde kullanılan bütün gök cisimlerinin GHA ve Dec'leri GMT'nin herhangi bir anı için elde edilmelerini sağlayan bilgiler Ana sayfalarında bulunur. Güneş ve Ay'ın doğuş ve batış zamanları ve Alacakaranlık zamanları LMT zamanına göre verilmiştir. Takvimler ve Planlamaya ait çeşitli bilgilerin yardımcı cetvelleri, Rasat edilen irtifaya uygulanacak düzeltmeler, Güneş, Ay ve dört gezegen için GHA ve Dec değerleri bütün sene boyunca GMT'nin her saati için doğrudan doğruya çizelgelere geçirilmiştir. Yıldızların SHA değerleri üç günlük verilmiş olup bunların GHA ları GHA Aries yardımıyla bulunur. Bilgiler üçer takvim gününe ait olmak üzere karşılıklı iki sayfada verilmiştir. Sol taraftaki sayfalarda Aries, dört gezegen ile yıldızlara ait bilgiler, sağ taraftaki sayfalarda ise Güneş ve Aya ait bilgiler; bunların doğuş/batış zamanları, alaca karanlık zamanları cetveller halinde verilmiştir. Açısal yükseklik düzeltmeleri bir kolaylık olması bakımından Notik Almanakların ön ve arka kapak iç yanlarına yerleştirilmiştir. GÜNLÜK SAYFALAR a. GMT olarak Tarih/Zaman : Birinci kolon tarihleri ve saat başı olarak GMT zamanlarını verir. b. Aries (&) : Đkinci kolon Aries'in GMT zamanına göre GHA'sını verir. Aynı kolonun en altında orta günde GMT zamanına göre Aries'in Greenwich boylamından geçiş zamanını verir "v" ve "d" düzeltmesi sıfırdır. c. Gezegenler : 3,4,5,6. kolonlar da soldan sağa doğru sırası ile Venüs, Mars, Jüpiter ve Saturn gezegenlerinin GMT zamanına göre GHA ve Dec değerleri verilmiştir. Her gezegenin parlaklığı ile Yıldızların parlaklığı Kadir = Magnitude denilen bir birimle ölçülür. Buna göre en parlak yıldızlar 1. Kadirden, ondan sonrakiler parlaklık sırasına göre 63.kadire kadar sıralanır. Buna göre 1. kadirden bir yıldız 6. kadirden bir yıldızdan 100 defa daha parlaktır. Bu birime göre GÜNEŞ'in kadiri - 26.7 DOLUNAY'ın - 12.5 gezegenlerden VENÜS'ün = 3.3 ile - 3.7 arası değişir. MARS - 0.2 jupiter - 2.2 SATÜRN + 0.6 ile +1.4 arasındadır. Đsmi yanında Sayfa 127 / 254

yazılır. GHA sütunun altındaki (v) harfi yanındaki rakamlar GHA nın bir saati içindeki dakika cinsinden ortalama değişme miktarının bulunmasında kullanılır. "v" harfinin değerinin solunda herhangi bir işaret yok ise daima (+) dır. Venüs için bazen (-) dir. Dec kolonunun altındaki (d) harfi ile rakkamlar gök cisminin Dec değerinin bir saat içindeki dakika cinsinden ortalama değişme miktarı olup enterpole cetvellerinden gerçek değişme miktarının bulunmasında kullanılır. d. Yıldızlar : 7. kolondaki bilgiler alfabetik sıraya göre 57 adet seçme yıldızın SHA ve Dec değerlerini kapsar altında ise 4 gezegenin SHA ları ile Greenwıch boylamından geçiş zamanları verilmiştir. 267. ve 273. sayfalarda ise 57 adet yıldızında dahil olduğu 173 yıldızın SHA ve Dec değerleri aylık çizelgeler halinde verilmiştir. Enterpolasyon gerekmediği için verilen ana bilgiler günlük sayfalardaki 57 seçme yıldız gibi kullanılır. Yıldızlar SHA değerlerine göre dizilmişlerdir. e. Güneş ve Ay Koordinatları : Sağ günlük sayfanın sol yarısı Güneş ve Ay'ın koordinatlarının bilgilerini kapsar. (1) I.Kolon : Tarih ve saat başı GMT zamanlarını verir. (2) II.Kolon : Güneşin GMT zamanına göre GHA ve Dec'ini verir. Sutunlarda "d" düzeltmeleri saate karşılık olarak, saat yanlarında verilmiştir. Yarıçapları ise sütunun altına yazılmıştır. 4. EK DÜZELTMELER : Bir gözlemin yapıldığı zamanı biz GMT'nin gün, saat ve bunları izleyen dakika ve saniyeleri ile belirtiriz. GHA ve Dec'in çizelge değerleri ve gerekli yerlerde "v" ve "d" ye ait değerler doğrudan doğruya GMT'nin gün ve saatine ait günlük sayfalardan elde edilir. Seçme yıldızların SHA ve Dec değerleride gene günlük sayfalardan elde edilir. GMT nin dakikalar için artma ve düzelmeleri sarı sayfalardaki artmalar ve düzeltmeler cetvelinden alınır. Sarı sayfaların sağ ve sol üst başlarında dakikalar bulunur. Saniyeler ise bu sayfalardaki cetvellerin birinci kolonunda verilmiştir. "v" ve "d" düzeltmeleri aynı çizelgelerin ikinci bölümünde verilmiştir. Not: Almanaktaki diğer düzeltme cetvelleri ile Polaristen Arz Tayini çizelgeleri daha sonraki konularda işlenecektir. ÇALIŞMA SORULARI 1. Notik almanak nedir ne işe yarar? 2. Notik almanak ilk olarak hangi tarihte yayınlanmıştır? a. 1767. b. 1967. c. 1867. d. 1786. e. 1876. 3. Notik almanak Türkçe olarak hangi tarihte yayınlanmıştır? a. 1975. b. 1871. c. 1961. d. 1971. e. 1900. 4. Notik almanakta bulunan gök cisimlerinin koordinatları hangi zaman sistemine göre verilmiştir? a. GMT. b. LMT. c. ZT. d. ZD. e. GHA. 5. Notik almanakta güneş doğuş/batış ve alacakaranlık vakitleri hangi zaman sistemine göre verilmiştir? a. GMT. b. LMT. c. ZT. d. ZD. e. GHA. 6. Notik almanağın günlük sayfalarında yıldızlar kaçıncı sütunda bulunur? a. 1 b. 5 c. 3 d. 6 e. 7 Sayfa 128 / 254

7. Notik almanağın günlük sayfalarında 3.4.5. sütunlarda hangi gök cisimlerinin koordinatları bulunur? a. Gezegenler. b. Güneş. c. Ay. d. Yıldızlar. e. Aries. GÜNEŞ/AY'IN DOĞUŞ/BATIŞ HESABI : Güneşin; dünyamızın batıdan doğuya doğru dönüşü nedeni ile NĐSBĐ hareketi DOĞUDAN BATIYA doğru görülür. Tan vakitleride aynı mevkilerde görülür. Meyil (Dec) ve zaman denklemindeki değişmelerin pek az oluşu nedeniyle doğuş/batış zamanları her meridyen için aynı olur. Buna göre ALMANAK'larda verilmiş olan doğuş/batış zamanları LMT olarak bulunan ENLEM'e göre verilmiş olup bu enlem üzerindeki her meridyende doğuş ve batış zamanları LMT olarak aynıdır. Ayrıca bu değerler Almanaklardaki ORTA GÜNE göredir. Halbuki günlük kullandığımız saatler ZT (BÖLGE ZAMANI) olarak çalışmaktadır. Buna göre doğuş/batış zamanlarını da ZT olarak bilmemiz gerekir. Almanaktan alınan LMT'i bulunduğumuz meridyenin LMT'i kabul etmekle herhangi bir hata yapılmış olmaz. Bu bakımdan yalnız arz için tadilat lazımdır. LMT'e enlem tashihi yapıldıktan sonra daha önceki konularda öğrenildiği gibi LMT değeri ZT'a çevrilmelidir. DOĞUŞ BATIŞ : Güneşin üst kenarının ufuktan göründüğü andır. : Güneşin üst kenarının ufuktan kaybolduğu andır. Almanakta Doğuş ve Batış zamanları 0 o enleminden itibaren KUZEYE ve GÜNEYE olmak üzere, 0 o enleminden 30 o enlemine kadar 10 o lik enlem farkı ile, 30 o enleminden 50 o kadar 5 o lik enlem farkı ile, 50 o den sonra 2 o lik enlem farkları ile LMT olarak verilmiştir. Bulunduğumuz mevkiin enlemi her zaman tam sayı olamıyacağına göre bu LMT'lerde bulunduğumuz enleme göre bir düzeltme gerekir, bu düzeltmeye biz ENLEM DÜZELTMESĐ deriz ve Almanığın sarı sayfalarının en sonunda bulunan cetvel yardımı (Cetvel-1 ENLEM ĐÇĐN) ile veya Hesap Yolu ile (Formülden yararlanarak ) LMT'i bulunduğumuz enleme göre düzeltiriz. a. ENTERPOLE YOLU ĐLE ÖRNEK ÇÖZÜM : ÖRNEK : 30 Nisan 1995 günü 40 o 51'3ù N, 29 o 38' E mevkiinde Güneşin doğuş zamanı nedir? ÇÖZÜM : Notik Almanakta 30 Nisan tarihli sayfa açılır ve bulunduğumuz enlemin bir üst, bir alt enlem değeri (Almanakta'ki) karşısındaki zamanlar yazılır. ENLEM GÜNEŞĐN DOĞUŞU 45 O LMT 04 53 40 O 51. 3 LMT 25 03 40 O FARK : 10 5 O Cetvele girilen enlemimize en yakın iki enlem arasındaki farka enterpole aralığı denir. Bu örnekte enterpole aralığı 5 o dir. Almanağın sonundaki sarı renkli sayfada "Çizelge-I" Enlem Đçin" isimli Güneşin doğuş ve batışını enterpole etme cetveli vardır. Bu cetvel kullanılarak gerçek enlem için ara değerler bulunur. Bu çizelgeye, gerçek enlem ile çizelgede bu enleme en yakın enlem arasındaki fark ile soldaki uygun kolondan ve enterpole aralığındaki zaman farkına en yakın olan değer ile üstten Sayfa 129 / 254

girilir. Böylece elde edilen düzeltme değeri, çizelgedeki enleme karşı gelen zamana uygulanır. Düzeltmenin işareti kolayca ve akıldan bulunabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta her zaman gerçek enlemden daha az değerdeki enlem değeri kullanmaktır. Bu problemde Güneşin doğuş zamanı için cetvele giriş değerleri ise 5 o, 10 ve 51'3ùdır. Düzeltme değeri son sayfalardaki üst cetvelden yaklaşık (-) 2 olarak bulunur. Buradan; GÜNEŞĐN DOĞUŞU 40 O LMT 05 03 00 O 51 3 FARK 2 40 O 51 3 LMT = 05 01 olarak bulunur. b. HESAP YOLU ĐLE ÇÖZÜM : Aynı düzeltme değerlerini orantı kurmak suretiyle daha hassas olarak bulabiliriz. Bunun için aşağıdaki denklemi kurarız; 5 O lik enlem farkı için 10 fark ederse 51.3 O lik enlem farkı için X ( ne kadar fark eder? ) X =10 x 51.3= 1.7 (-) olur. 5 O x 60 (300) LMT olarak bulunan bu zamanın GMT ve ZT e çevrilmesi gerekir. h m s Long = 29 o 38'E------- 1 58 32 dır. Buradan; GÜNEŞĐN DOĞUŞU LMT = 05 h 01 m 00 s D.log = -1 58 32 GMT = 03 02 28 ZD = + 2 ZT = 05 02 28 olur. Bulduğumuz bu değerler orta güne, yani 29 Nisan 1995 gününe aittir. 30 Nisan'a ait doğru değerleri bulmak için bir gün sonraki sayfadaki değerler alınır. Aradaki farkın günlük ortalaması alınır ve bu değerler 29 Nisan'a uygulanarak 30 Nisan'a ait gerçek zaman değerleri elde edilir. 29 Nisan için Güneşin doğuşu 05 h 03 m 2 Mayıs için Güneşin doğuşu 04 h 59 m üç gün için toplam fark 00 04 m Bir gün için fark = 4 / 3 = 1 20 dir. 30 Nisan için ZT = 05 02 28 + 1 20 =05 h 01 m 08 s NOT : Güneşin batışı içinde aynı yöntem uygulanır. Sayfa 130 / 254

2. AY'IN DOĞUŞ-BATIŞ ZAMANININ HESABI : Herhangi bir boylamda Ayın doğuş ve batışı günlük olarak Greenwıch'e nazaran o kadar fazla bir değişme gösterir ki hesap işlemlerimizde bu fark terk edilemez. Bir yeni Ay zamanında Ayın Greenwıch de güneş ile beraber doğmasına rağmen ertesi günü Ay Güneşten yaklaşık olarak 50 dakikaların birikmesi ile güneşin arkasında kalacaktır. 360 o lik devir hareketinde bu 50 dakikalık yaklaşık değer uygulandığında 90 o için 12.5 dakikalık bir fark, 180 o için ise 25 dakika fark bulunur. Bu durum seyircinin boylamına göre değişir. Buna göre herhangi bir batı boylamında Ayın doğuş ve batışındaki LMT değeri Almanaktaki cetvelde verilmiş olan vakitten daha geç olur. Bu değer; boylam ile istenilen gündeki LMT ile ertesi gündeki LMT'ye bağlıdır. Doğu boylamlarda ise Batı boylamlardakinin aksine güneşe nazaran Ay bir gün evvelkinden daha erken doğacaktır. Bu daha erken olan doğuş ve batış vaktinin değeri, bulunduğumuz mevki boylamına göre istenilen güne ait LMT olarak ayın doğuş veya batış vakti ile bir önceki günde doğuş/batış vakti arasındaki farka göre düzeltilmelidir. Düzeltme miktarları, Almanaktaki Sarı sayfaların sonundaki düzeltme cetvelinden (Çizelge-II Boylam için) iki gün arasındaki doğuş veya batış farkı ile üst ve sol sütundan da boylam ile girilerek, bizim boylamımıza göre yapılması gerekli düzeltme miktarı bulunur. (E) Boylamlar için ÇIKARTILIR Bu DÜZELTME= (W) Boylamlar için TOPLANIR Cetvel-1'in (Almanaktaki) enlem için düzeltme şekli aynen GÜNEŞ için yapılan işlem gibidir. AY'ın Doğuş ve batış cetvellerinde bazı günler için verilen LMT değerleri örneğin 24 34 şeklinde yazılmıştır.bu günlerde bir doğuş veya batış olayı olmadığını göstermektedir. Bu durumları gördüğümüz zamanlarda bu günlerde bir doğuş veya batış olmadığını anlamamız gerekir. Ayrıca bazı göksel olayların yüksek enlem derecelerinde oluşmalarını göstermek için Almanaklarda aşağıdaki işaretler kullanılmıştır. Güneş ve ay devamlı ufkun üstünde kalır. Güneş ve ay devamlı ufkun altında kalır. Alaca karanlık bütün gece süresince devam eder. ZET : Ay'ın doğuş batış hesaplarında Enlem (Lat) düzeltmesi Çizelgede aynen güneş'de yapılan düzeltme gibidir. Boylam (Long) düzeltmesi için yapılması gerekli işlem; 1. (W) BOYLAMLAR ĐÇĐN ĐSTENĐLEN GÜN ĐLE BĐR SONRAKĐ GÜN, 2. (E) BOYLAMLAR ĐÇĐN ĐSTENĐLEN GÜN ĐLE BĐR EVVELKĐ GÜN ARASINDAKĐ FARK ile ÜSTTEN, MEVKĐ BOYLAMI ile YAN sütundan girilerek (Çizelge ikiden) DÜZELTME MĐKTARLARI bulunur. 3. (W) Boylamlarda TOPLANIR 4. (E) Boylamlarda ÇIKARILIR Sayfa 131 / 254

Boylam için olan farkı orantı usulü ile çizelgeye girmeden bulabiliriz. ÖRNEK : Günler arası zaman farkı 360 o lik açısal değer içindir. Bizim boylamımızın miktarı E veya W olarak ne ise buna göre doğacak fark. m 360 o lik devir için günlük zaman farkı 60 ise Boylamımız için zaman farkı X olur. m Boylam Düzeltme Değeri X = Boylam x 60 olur. 360 o Ayın doğuş ve batış hesaplarında boylam düzeltmesi durumu hariç ZT olarak bulunma işlemi Güneş için yapılanın aynıdır. Keza TAN vakti için yapılan işleminde düşünce tarzı bakımından bir farkı yoktur. Bütün işlemlerin temel kuralı LMT olarak verilmiş olan değerleri boylam uygulaması ile GMT ye çevirip ZD yi uygulayıp bu değerleri ZT olarak ifade etmekten ibarettir. ÖRNEK : 20 Mart 1995 günü 49 o 36'S, 129 o 22'W DR mevkiinde Ay'ın doğuşu ZT ve GMT olarak nedir? ÇÖZÜM : Boylamımız (W) olduğuna göre 20 ve 21 Mart 1995 günlerine ait ayın doğuşu bulunur. ENLEM AYIN DOĞUŞU 20 MART ĐÇĐN 45 O S LMT 20 12 49 O 36 49 O 36 5x60 için 14 50 O S LMT 19 58 45 O (4x60)+36 için X. Fark 5 O Fark : 14 m 4 O 36 X = 14x276 = 12.8 300 45 O 20 12 Düzeltme - 12.8 LMT 19 59.2 (20 Mart Đçin) ENLEM AYIN DOĞUŞU 21 MART ĐÇĐN 45 O S LMT 21 00 49 O 36 49 O 36 5x60 için 16 50 O S LMT 20 44 45 O (4x60)+36 için 5 O 16 4 O 36 X = 16x276 = 14.7 300 45 O 21 h 00 m Düzeltme - 14.7 LMT 20 45.3 (21 Mart Đçin) 21 Mart 19 h 59 m 12 s 20 Mart 20 45 18 00 46 06 (Bir gün için aradaki fark) Sayfa 132 / 254

Fark 46 dakika ve long 129 o 22'W ile Almanağın son sarı sayfasının altındaki II. çizelgeye üstten iki gün arasındaki DOĞUŞ FARKI yandan BOYLAM (long) ile girilir. Bu değerlerin kesiştiği yerdeki rakam 17 olarak bulunur. 20 Mart 1995 Doğuş zamanı : 19 h 59 m 12 s 20 Bir günlük fark : + 17 00 (Batı boylam) Ay ın doğuşu LMT : 20 16 12 d.long (129 O 22 W) + 08 37 42 28 53 54-24 00 00 7GMT : 04 53 54 (21 Mart 1989) ZD :- 09 00 00 ZT : 19 53 54 (20 Mart 1989) NOT : Ayın batışıda aynı yöntemle hesaplanır. 3. ALACA KARANLIK (TAN) ZAMANLARININ BULUNMASI : Tan vakti seyirciler için çok önem taşıyan bir zamandır. Tan vakitlerinde yıldız ve gezegenler ile AY'dan rasatlar yapmak suretiyle Astronomik seyir kurallarına göre,fix mevki bulma imkanı elde edebiliriz. Tan vaktinde hem ufuk görülebilir hemde gök cisimlerini görme imkanımız vardır. Eğer suni ufuk veya Babıl sextantımız yok ise ancak Sabah Akşam tan vakitlerinde gök cisimlerinden rasat yaparak mevki koyabiliriz. Seyirde biz üç TAN vakti biliriz. (Şekil-1'e bak) a. Sivil tan : Güneşin merkezinin ufkun altına 6 o indiği veya 6 o ufka geldiği an. b. Notik tan : Güneşin merkezinin ufkun altına 12 o indiği veya 12 o ufka geldiği an. c. Astronomik tan : Güneşin merkezinin ufkun altına 18 o indiği veya 18 o ufka geldiği an. Bu tan vakitlerinden bizim için önemli olan Sabah tanında; Güneşin ufkun altına 12 o yaklaştığı an başlar 6 o yaklaşana kadar devam eder. Bundan sonra ufuk görülebilirsede hava aydınlandığı için bir çok yıldızı artık göremeyiz. Akşam tan zamanında ise güneş ufkun altına 6 o indiği anda başlar ve 12 o inince biter. Çünkü artık daha çok yıldız görülebilsede ufuk görünmez. En iyi rasat imkanı olan zaman güneşin ufkun altına 10 o indiği andır. Bu ana RASADĐ TAN denir. Bu anda en tecrübesiz seyirci dahi kolayca rasat yapabilir. Bu durumda sabah tan vaktinde rasada başlama zamanı notik tan başlangıcıdır. Akşam tan vaktinde rasada başlama vakti ise sivil tan vaktidir.greenwıch boylamına göre tan vakitleri sivil ve notik tan vakitlerinin bittiği veya başladığı LMT olup almanakların günlük sayfalarında üç gün için verilmişlerdir. Almanaktaki bu değerler o sayfadaki üç günün orta gününe göre verilmiş olup istenilen gündeki değerin hesaplanması güneşin doğuş batış hesabında olduğu gibidir. Örnek : 26 Mayıs 1995 günü DR 46 o 45' N 39 o 30' W mevkiinde sabah notik ve sivil tan vakitlerini ZT olarak hesaplayınız. Çözüm : ENLEM NOTĐK TAN ENLEM SĐVĐL TAN 50 O N LMT 02 23 50 O N LMT 03 20 45 O N LMT 02 59 45 O N LMT 03 45 05 O 36 05 O 25 Sayfa 133 / 254

5 O için 36 M fark 5 O için 25 M fark 1 O 45 için X fark 1 O 45 için X fark X = -12.6 X = - 08.7 45 O N LMT 02 59 45 O N LMT 03 45 1 O 45 fark - 12.6 1 O 45 fark - 08.7 46 O 45 N LMT 02 46.4 46 O 45 N LMT 03 36.3 d. long ( 30 ) 2. 0 d. Long (30 ) 2. 0 ZT = 02 48.4 ZT = 03 38.3 Not : Problemde verilen tarih orta gün olduğu için gün düzeltmesi yapılmamıştır. 4. SEYĐR DURUMUNDAKĐ BĐR GEMĐDE RASAT ZAMANININ BULUNMASI : Đki aşamada yapılır, birinci aşamaya ilk yaklaşım ve ikinci aşamaya son yaklaşım denir ve sırası şu şekildedir: a. Bahse konu saatte bulunduğumuz parakete enlemine en yakın tam değerle notik almanağa girilir ve sabah rasadı yapılacaksa Notik, akşam rasadı yapılacaksa Sivil alacakaranlık zamanı kaydedilir. Bulunan bu LMT değeri ZT olarak kabul edilir. Bulunduğumuz DR mevkiinden itibaren seyredilen rota ve gemi süratine bağlı olarak bulmuş olduğumuz ZT zamanına göre DR1 mevkii bulunur ve koordinatları hassas olarak kaydedilir. Bulduğumuz bu DR1 mevkiin enlem ve boylamına göre yeniden alacakaranlık zamanı ZT olarak hesaplanır. b. Bulduğumuz ZT değerine göre yeniden parekete hesabı yaparak ikinci bir DR2 mevkii bulunur. Bu mevkiin koordinatları kaydedilir. Bu koordinatlara göre rasat zamanı hesaplanırsa bulunan değer ñ1 dakikaya kadar doğrudur. ÖRNEK : 20 Nisan 1995 günü 330 o rotasına 25 knots süratle seyretmekte olan geminin ZT : 08 00 00 da ki DR mevki 32 o 18!3 N 42 o 36' W olarak okunmuştur. ĐSTENEN : Seyir personeli akşam rasadı için köprü üstüne saat kaçta çıkacaktır? ÇÖZÜM : 1. Almanakda en yakın enlem değeri Lat 30 o için sivil alacakaranlık 19 55 00 LMT bulunur. 2. LMT = ZT = 19 55 00 3. Bulunan ZT değerine göre bulunduğumuz parakete mevkii hesaplanarak yeniden plotlanır. (DR = 36 o 20'N - 45 o 20'E) Sayfa 134 / 254

ENLEM SĐVĐL ALACAKARANLIK 40 O 19 11 5 O için 9 m fark 35 O 19 02 80 için X fark 5 O 00 09 X=80 x 9 : (5x60)=2.4 35 O için 19 h 02 m 00 s 1 O 20 için + 2 24 LMT = 19 04 24 d.long =+ 1 20 ZT = 19 05 44 olarak bulunur. 4. Elde edilen bu ZT (19 h 05 m 44 s )değerine göre DR2 mevkii bulunup bu noktanın enlem ve boylam değerine göre yeniden rasat zamanı ZT olarak hesaplanır.(đlgili haritada yapılan pilotlamada, DR mevkii koordinatları 36 O 55N, 45 O 55 W olarak bulunmuştur.) ENLEM SĐVĐL ALACAKARANLIK 40 O 19 11 00 5 O için 9 h fark 35 O 19 02 00 115 için X fark 5 O 09 00 X=115 x 9 : (5x60)=3.4 35 O için 19 h 02 m 00 s 115 için 03 25 LMT = 19 05 24 d.long = 1 20 ZT = 19 07 44 olarak rasat zamanı bulunur. Sayfa 135 / 254

GÜNEŞ/AY'IN DOĞUŞ BATIŞ HESABI : SEYĐR KĐTABI ÖDEV KAĞIDI : 1.1.31 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı güneşin ayın doğuş batış hesabı konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber ola rak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.31'i oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. 30 Mart 1995 günü 42 o 30'N- 32 o 30'E mevkiine göre güneşin doğuş zamanını ZT olarak hesaplayınız? 2. 15 Nisan 1995 günü 38 o 40'N- 28 o 30'W mevkiine göre güneşin batış zamanını ZT olarak hesaplayınız? 3. 30 Mart 1995 günü 41 o 45'S- 30 o 15'E mevkiine göre Ay'ın doğuş zamanını ZT olarak hesaplayınız? 4. 23 Mart 1995 günü 43 o 45'N- 33 o 20'W mevkiine göre Ay'ın batış zamanını ZT olarak hesaplayınız? Sayfa 136 / 254

RASADĐ ĐRTFA : SEYĐR KĐTABI BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.32 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı rasadi irtifa konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : SEXTANTLA ÖLÇÜLEN YÜKSEKLĐĞE YAPILACAK DÜZELTMELER Sextant ile Deniz ufkuna bakarak bir gök cisminden yaptığımız rasatta bulduğumuz açısal yükseklik hakikatte o gök cisminin bizim ufkumuzdan olan hakiki açısal yüksekliği değildir. Sextant ile ölçtüğümüz açısal yükseklik Gök cisimlerinin dünyamıza olan uzaklığı, Atmosferik etkiler, Gök cisminin görünen çapı, rasat yaptığımız mevkiin göz yüksekliği nedenleri ile,hakiki ufuktan aldığımız açısal yükseklikten farklıdır. Yukarıda açıkalanan nedenlerle sextantımız ile görünan ufuktan aldığımız açısal yüksekliklere bazı düzeltmeler uygulamak suretiyle gök cisminin hakiki ufuktan olan açısal yüksekliğini buluruz. Buna göre bir sextant yüksekliğine uygulanması gereken düzeltmeler sırası ile; a. ĐNDEX (INDEX CORRECTION) DÜZELTMESĐ b. UFUK ALÇALMASI (DĐP) DÜZELTMESĐ c. KIRILMA (REFRACTION) DÜZELTMESĐ d. YARIÇAP (SEMĐ DĐAMETER) DÜZELTMESĐ e. PARALAKS (PARALLAX) DÜZELTMESĐ Yukarda açıklanan düzeltmelerden sonra biz bir gök cisminin hakiki ufukumuzdan olan açısal yüksekliği'ni (Ho) bulabiliriz. Bu düzeltmeleri sırası ile açıkladıktan sonra Ho'nun bulunuşunu besaplıyabiliriz. a. INDEX DÜZELTMESĐ (ĐNDEX CORRECTION) : Sextantın rasıt tarafından düzeltilebilen hatalarını açıklarken index düzeltmesi hakkında geniş bilgi verilmişti.buna göre görünen ufuktan bir gök cisminin açısal yüksekilğini bulduktan sonra IC düzeltmesi cebirsel olarak uygulanmak suretiyle gök cisminin görünen ufuktan olan doğru sektant açısını bulmuş oluruz. ÖRNEK : Sex.AH = 35 O 46.8 IC = - 1.2 Hs = 35 O 45.6 olur. Sayfa 137 / 254

b. UFUK ALÇALMASI (DĐP) DÜZELTMESĐ : SEYĐR KĐTABI Görünen ufuk rasıtın göz yüksekilğine göre değişmektedir. Buna göre hakiki gök ufku veya ona paralel bir ufuk düzlemi olduğuna göre biz bir gök cisminin görünen ufku (deniz ufku)'na göre açısal yükselimini aldığımızda Şekil-1 de görünen Dip açısı kadar fazla bir açı ölçmüş oluruz.ufuk alçalması rasat yapan rasıdın göz yüksekliğine bağlı bir değişken olduğundan yapılan rasatlarda göz yüksekliği muhakkak bilinmelidir. Bu düzeltme açısal değer olarak Almanakların iç kapak sayfalarındaki karton cetvelde "ÇEVREN ALÇALIMI" başlığı altındaki kısımda bulunur. Şekil-1 de Sextantla ölçtüğümüz açı XOD açısıdır. HOD ise Deniz ufku veya görünen ufkun hakiki ufuk ile yaptığı açıdır. Siz bu açıyı bulup XOD den çıkardığımız zaman Hakiki ufka göre açısal yüksekliği (Ha) bulmuş oluruz. ÖRNEK : Sex. AH = 49 O 18.7 IC = -0.7 Göz. Yük. 39 ft. IC = - 0.7 Hs = 49 O 18.0 Dip = - 6.1 Ha = 49 O 11.9 NOT : Şekil-1 den anlaşılacağı gibi DĐP DÜZELTMESĐ DAĐMA Hs den ÇIKARILMALIDIR. BABBLE SEXTANTLA YAPILAN RASATLARDA DĐP DÜZELTMESĐ YAPILMAZ ÇÜNKÜ RASAT BU TĐP SEXTANTLARDA HAKĐKĐ UFKA GÖRE YAPILMIŞTIR. Şekil 32-1 Sayfa 138 / 254

c. KIRILMA (RECRACTION) DÜZELTMESĐ : Gök cisimlerinden dünyamıza gelen ışınlar Atmosferin yoğun katlarından geçerek gözümüze kadar gelirler. Optik kanunlarına göre az yoğun bir ortamdan çok yoğun bir ortama giren ışınlar normale yaklaşarak kırılırlar. Buna göre uzaydan gelen gök cisimlerinin ışınlarıda atmosferin katlarında kırılmaya uğrayarak bize geldiklerinde Dünyamızdan bir doğrultuda gördüğümüz gök cismi hakikatte bizim gördüğümüz mevkide değildir. Kırılma nedeniyle onu hakiki mevkiinden daha yüksekte görmekteyiz. Şekil-2 de hakikatte X noktasında bulunan gök cismini biz X'de gördüğümüz için Sextantımız ile XOX' açısı kadar fazla ölçmekteyiz.tabiki bu değer atmosferin yoğunluğuna bağlı olması nedeniyle bu yoğunluğun değişkenleri Hava basıncı ve ısıdır. Buradan çıkardığımız sonuç, rasat yaptığımız gündeki Barometre ve Termometre değerleri bizim Sextant yüksekliğine uygulayacağımız kırılma düzeltmesini ve standart değerini etkileyecektir. Bu değişme Almanaklarda "Açısal Yükseklik Düzeltme Çizelgeleri" "Ek Düzeltmeler" başlığı altında A4 sayfasında verilmiştir. Bu cetvele üst bloktan ısı ve basınç ile girilerek kesişim noktasında bulunan kolon ve harfi ile ikinci bölüme inilerek Ha ile yandan girilerek kırılma değişme değeri bulunur. Bu düzeltme cetvellerde verilmiş işaretine göre uygulanmalıdır. NOT : Kırılma değeri Sextant yükseklik değeri büyüdükçe azalır, alçak değerlerde kırılma etkisi fazla olur. Bu nedenle mecbur kalmadıkça 25 o den AZ AÇISAL YÜKSELĐMLERĐ OLAN GÖK CĐSĐMLERĐNDEN RASAT YAPMAYINIZ. Şekil 32-2 Sayfa 139 / 254

d. YARI ÇAP (SEMĐ DĐAMETER) DÜZELTMESĐ : SEYĐR KĐTABI Güneş ve Ay gibi dairesel görüntü veren gök cisimlerinden rasat yaparken tam merkezinden yükseklik ölçmek mümkün olmayacağı için bu gök cisimlerinin ya alt kenarından veya üst kenarından ölçme yapılır. Bu düzeltme Notik almanaktaki A2, A3 sayfalarında verilmiş cetveller aracılığı ile yapılır. Şekil - 3 de görüldüğü gibi bu şekilde yapılan ölçmede eğer ölçüm alt kenardan yapıldıysa hakiki açısal yükseklikten o cismin görünen yarı çapı kadar eksik ölçme yapılmış olur. Çap gösteren gök cisimlerinin rasat yapılan güne ait yarı çap değerleri Almanakların günlük sayfalarının alt kısmında verilmiştir. Ay ve güneşde rasadın Alt veya Üst kenardan yapılması zorunludur. Bu bakımdan bu gök cisimlerinin görünüşüne göre ALT veya ÜST kenardan rasada karar verilir. Şekil 32-3 e. PARALAX (PARALLAX) DÜZELTMESĐ : Dünyamıza yakın olan Gezegenlerin, Güneş ve Ay'ın ufuktan alınan sextant yüksekliklerinde hakiki ufka göre alınması gereken bu yüksekliklerin dünyanın merkezinden alınması gerekirken, biz dünya üzerinde dünyanın yarı çapını gördükleri açı kadar eksik ölçme yapmış oluyoruz. Şekil-4 de görüldüğü gibi, Gök cisimlerinin merkezinden dünyanın yarı çapını gören açıya PARALAKS AÇISI denir. Bu açı gök cismi tam ufukta iken azamidir. Sextant Yüksekliği arttıkça küçülür. Güneşin paralaks açısı çok küçük olduğundan(1')toplam düzeltmelerin içine konmuştur. Ayrıca uyğulanmaz. En fazla paralaks açısı etkisi AY rasatlarında görülür, ve düzeltmesinin yapılması özel cetveller yardımı ile Alamanaklardan alınarak Sayfa 140 / 254

yapılır. Yaptığımız rasatlarda paralaks açısı daima eklenir.gezegenlerin paralaks değerleri Almanaklarda bize en yakın olanların VENÜS ve MARS için senenin muhtelif aylarına göre ve yükseklik değeri oranında verilmiştir. Yıldızlar ve diğer gezegenler için paralaks düzeltmesine lüzum yoktur. Ay'ın paralaks düzeltmesi rasat yapılan günün GMT'na göre Almanakta verilmiş olan YP (Yatay paralaks) değeri ile Ay için "Açısal Yükseklik Düzeltme Çizelgeleri'nin alt bloğunun sağından ve görünen irtifa (Alt) ile de üst sütundan girilerek, rasat alt kenardan yapılmış ise (A) sütunundan üst kenardan yapılmış ise (Ü) sütunundaki PARALAKS düzeltme değeri alınarak (Alt) düzeltmelerine toplanır. Burada dikkat edilecek bir nokta ayın üst kenarından yapılan rasatlarında yükseklik değerinden DAĐMA 30' ÇIKARILMALIDIR. Şekil 32-4 Sayfa 141 / 254

2. GÖK CĐSĐMLERĐNĐN ALMANAK YARDIMI ĐLE SEXTANT YÜKSEKLĐKLERĐNĐN DÜZELTMESĐ VE DOĞRU YÜKSEKLĐĞĐN (Ho)'NUN BULUNMASI : Bir gök cisminin sextant yüksekliğine (Alt.) index düzeltmesi (IC) uygulandıktan sonra Dip düzeltmesi yapılarak, gök ufkuna göre olan yükseklik Apr.Alt. (Ha) bulunur. Yapılması gerekli diğer düzeltmeler (Kırılma-Yarıçap-Paralaks) Almanakta Toplam Düzeltme adı altında (Main Corr) cetvel şeklinde verilmiştir. GÜNEŞ AY GEZEGEN YILDIZLAR MAIN CORR Kırılma Kırılma Kırılma Kırılma Top. Düz. Yarıçap Yarıçap...... Paralaks Paralaks Paralaks... Şekil 32-5 Bu düzeltmeler yapıldıktan sonra ısı ve basınçta normalin dışında bir değişiklik var ise ilave kırılma düzeltmesi (Đ.K.D.) A-4 sayfasındaki cetvelden uygulanır. Bu düzeltmenin sonunda gök cisminden yaptığımız gerçek değer olan (Ho) Rasadi yüksekliği elde etmiş oluruz. Toplam düzeltme cetvelinden de görülecegi üzere Güneş için her üç düzeltmeyi içerir. Ay için kırılma yarıçap beraber, paralaks düzeltmesi için farklı özellik göstermesi nedeniyle ayrı uygulanır. Gezegenler için yalnız kırılma düzeltmesi olmakla beraber VENÜS ve MARS gezegeni için ayrıca paralaks düzeltmesi uygulanır. Yıldızlar için sadece kırılma düzeltmesini içerir. Güneş için sextant düzeltme formu Sextant yükselimi Sex AH =... Alet düzeltmesi IC =... Ölçülen yükseklik hs =... Göz yüksekliği hatası Dip=... Görünen alet yüksekliği ha =... Toplam düzeltme Maın Cor =... ho =... ilave kırılma düzeltme IKD=... Gerçek Rasadi yükseklik Ho =... Sayfa 142 / 254

ÖRNEK : 4 Ocak 1995 günü göz yüksekliği 18 feet olan bir seyirci sextant ile güneşin alt kenarından yükselimini Sex Alt= 41 o 21'bulmuştur. Sextantın alet hatası IE= 1.2' olup kutunun kapağında ise ölçülen yüksekliğe karşı - 0.1' fabrikasyon hatası görülmektedir. Rasat anında basınç 982 milibar sıcaklık 20 o F dır. ĐSTENEN : Yapılan rasat güneşin alt kenarından olduğuna göre gerçek rasadi yüksekliği (Ho) bulunuz. ÇÖZÜM : Sex AH 0 = 41 O 21 00 IE = - 1.2 IC = -01 18 Fab Hata = - 0.1 hs = 41 O 19 42 IC = - 1.3 Dip = - 4 06 ha = 41 O 15 36 Top Düz = + 15 12 ho = 41 O 30 48 ĐKD = - 06 Ho = 41 O 30 42 olarak bulunur. Sayfa 143 / 254

Sayfa 144 / 254

AÇISAL YÜKSEKLĐK DÜZELTME ÇĐZELGESĐ SEYĐR KĐTABI A 4 Sayfa 145 / 254

ĐLAVE KIRILMA DÜZELTME CETVELĐ RASADĐ ĐRTFA : SEYĐR KĐTABI ÖDEV KAĞIDI : 1.1.32 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı rasadi irtifa konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ Bilgi kağıdı 1.1.32'yi oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI 1. Sextant ile ölçülen yüksekliğe yapılması gerekli düzeltmeleri sırası ile yazınız. 2. Yıldızların ölçülen Sextant yüksekliğine... düzeltmesi uygulanır. 3. Bir gök cisminin Sextant yüksekliğini belirten kısaltma aşağıdakilerden hangisidir? a. IC b. ALT c. DIP d. HO e. HA 4. Güneşten yapılan rasatta Sextant yüksekliğine yapılması gerekli toplam düzeltme... düzeltmelerden oluşur. 5. Dıp düzeltmesi nedir, açıklayınız? 6. Kırılma düzeltmesi nedir, açıklayınız? 7. 3 MART 1995 günü 18 feet göz yüksekliğinde bulunan bir rasıt IC = + 2' hatası olan bir Sextant ile Venüs gezegeninden yaptığı rasatta Sex.Alt = 50 o 19.9' olarak ölçmüştür. Gerçek rasadi irtifa değeri nedir? Sayfa 146 / 254

ASTRONOMĐ SEYRĐ : SEYĐR KĐTABI BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.33 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı astronomi seyri konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : ASTRONOMĐ SEYRĐ Astronomi seyri bir çok gök cisminden yararlanılarak yapılan seyir şeklinde tanımlanır. Kılavuz seyrinin tersine bu seyir türü bir açık deniz veya derin su seyri olmakla beraber klavuz seyrinde kullanılan sahil maddelerinin bulunmadığı durumlarda yapılır.kılavuz seyrinde yani tehlikeli sahaların yakınında bulunulduğu durumlarda seyirci mevkiini çoğu zaman +- 50 yarda hata ile saptamak ister. Halbuki astronomi seyrinde bu hata +- 2-3 mil olabilir.tehlikenin bu hataya oranla çok uzak ta bulunması bu seyir tipinin amaca uygunluğunu sağlar. Bir seyircinin mesleki bilgisi astronomi seyri bilgisine yatkınlığı ile ölçülür. Zira bu seyri bilen bir kimse açık denizlerde hiç gitmediği ve görmediği sularda emniyetle seyir yapabilir ve arzu ettiği limana varabilir. Dünya koordinat sistemi enlem ve boylam olarak tanımlanır. Dünya üzerindeki bir noktayı enlem ve boylam değerlerini kullanarak tanımlayabiliriz. Gök küresi üzerindeki cisimler içinde durum aynıdır. Bu cisimlerin bulundukları noktaları belirtmek için de küre üzerinde bir referans düzlem kabul edilir ve bu düzlemin kürede oluşturduğu hatta gök ekvatoru, düzleme ise gök ekvatoru düzlemi denir. Gök küresi üzerinde enlemin eşidi DECLINATION'dır. Gök ekvatorundan itibaren kuzeye ve güneye doğru açısal mesafe olarak tanımlanır. Dünyadaki bir konumun boylam değerinin karşıtı olan göksel koordinat ise GHA (Greenvich Houre Angle) Grinwiç saat açısıdır. 1. GÖK KURESĐ KOORDĐNAT SĐSTEMĐNE AĐT TEMEL TANIM VE TARĐFLER : a. GÖK KÜRESĐ (Semavi Küre) (Celestial Sphere) : Yıldızlı bir gecede gök yüzüne baktığımız zaman çevremizin üzerinde büyük bir kubbe şeklinde ve üzerinde bir çok yıldızlar, gezegenler ve Ay görünen küreye Gök küresi ismi verilmiştir. Bu kürenin merkezi dünyanın merkezinde ve yarıçapı sonsuz olarak düşünülebilir. Astronomi seyrinin temeli bu gök küresi koordinatlarını iyi anlamak ve bu küre üzerindeki gök cisimlerinin hareketlerini bilmektir. Sayfa 147 / 254

b. DÜNYANIN DÖNÜŞÜ : Dünyanın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönüşü nedeniyle gök küresindeki cisimlerin dönüşü doğudan batıya doğru gibi görünür. Bunun sonucu olarak da gök küresi üzerindeki cisimler bir seyirciye göre önce doğudan doğarlar ve seyircinin boylamını geçtikten sonra batıdan batarlar. (1) Dünya kutuplar ekseni etrafında günde bir kez döner. (2) Dünya güneş etrafında yılda bir kez döner. (3) Her 25.800 yılda bir ekliptik ekseni etrafında processi on yapar. c. GÖK KUTUPLARI : Dünya ekseni uzantısının gök küresinin deldiğii iki noktaya gök kutupları denir. Dünya üzerindeki eşidi kutuplara uymak üzere kuzey (N) güney (S) olarak adlandırılır. Şekil-1 d. GÖK EKVATORU (Celestıan Eğuator) : Her noktası gök kutbundan 90 o açısal uzaklıkta bulunan gök küresi üzerindeki büyük daireye Gök Ekvatoru denir. Başka bir deyimle dünya ekvatorunun gök küresi üzerindeki iz düşümüdür. e. SAAT DAĐRESĐ (Hour Circle) : Gök kutuplarından ve gök cisminden geçen büyük daireye saat dairesi denir. Saat dairesi gök cisminden geçtiğinden bu cismin dünya çevresindeki günlük nisbi hareketi ile beraber daima doğudan batıya doğru hareket eder. f. BÜYÜK DAĐRELER : Dünyanın merkezinden geçen düzlemlerin gök küresi üzerindeki kesitlerinde oluşan dairelere Büyük Daireler denir. Gök küresini daima iki eşit parçaya bölerler. g. KÜÇÜK DAĐRELER : Dünyanın merkezinden geçmeyen düzlemlerin gök küresi üzerindeki kesitlerinde oluşan dairelere küçük Daireler denir. Hiç bir zaman gök küresini iki eşit parçaya bölmezler. h. MEYĐL ( Declinatıon) : Gök cisminin saat dairesi üzerinde gök ekvatorundan olan açısal mesafesine Meyil (Declinatıon) denir. Seyirde Dec veya d kısaltması ile gösterilir. Sıfır derece ile 90 dereceye kadar kuzey veya güneye droğru derece, dakika ve saniye cinsinden ölçülür. Gök cisminin gök ekvatorunun kuzey veya güneyinde olması durumuna göre sonuna N veya S işaretlerinden birini alır. Meyil (Dec) dünya üzerindeki enlem değerinin eşididir. i. MEYĐL DAĐRESĐ ( Diurnal Circle) : Gök cisminin günlük zahiri olan izi bir küçük dairedir.bunun üzerinde olan her noktanın ekvatordan olan uzaklığı gök cisminin meyline eşittir. Dünya üzerindeki enlem paralelinin aynısıdır. j. GREENWICH SAAT AÇISI (Greenwich hour angle)(gha) : Greenwıch boylamı ile gök cisminden geçen saat dairesi arasında gök ekvatorunda oluşan yay veya gök kutbunda oluşan açıya Greenwıch Saat Açısı denir. GHA kısaltması ile gösterilir. Daima GREENWICH BOYLAMINDAN BATIYA DOĞRU 360 o ye kadar ölçülür. k. YILDIZ SAAT AÇISI ( Sideral Hour Angle) (SHA) : Aries saat dairesi ile gök cisminden geçen saat dairesi arasında gök kutbunda oluşan açı veya bu saat dairleri arasında kalan gök ekvatoru yayına o gök cisminin Yıldız Saat Açısı denir ve SHA Sayfa 148 / 254

kısaltması ile gösterilir.dađma ARĐES SAAT DAĐRESĐNDEN BATIYA DOĞRU GÖK CĐSMĐNDEN GEÇEN SAAT DAĐRESĐNE KADAR 360 o YE KADAR ÖLÇÜLÜR. l. ARIES SAAT DAĐRESĐ (Aries Hour Circle) : Greenwich başlangıç boylamı dünyaya ait koordinatlar için dünya üzerinde değişmez bir referans olarak kullanıldığı gibi gök küresi üzerinde Aries noktasından ve gök kutup noklarından geçen saat dairesi bu işlemi görür Bu büyük daireye Aries saat dairesi denir. m. GHA VE ARĐES NOKTALARI ARASINDAKĐ ĐLĐŞKĐ : Astronomi seyrinde kullanılan yıldızların tümünün gök küresi üzerindeki mevkileri Dec ve GHA ları ile tanımlanır. Seyir amaçları için kullanılan bütün yıldızların GHA'larını bir almanak içinde toplamak ve cetveller halinde düzenlemek oldukça aşırı büyüklükte bir baskıya ihtiyaç gösterdiğinden Aries noktası yıldızların çok yavaş değişen SHA ve Dec değerleri ise ayrı bir liste halinde yine almanağın aynısayfasında verilmiştir. Buna göre bir yıldızın GHA sı; GHA Yıldız = GHA Aries + SHA * formülü ile bulunur. Şekil 33-1 n. GÖK BOYLAMI ( RASIT BOYLAMI ) : Gök kutuplarından ve baş ucu noktasından geçen büyük dairedir. (Bak Şekil-2) Başka bir deyişlegök boylamı dünya üzerindeki Rasıtın yerel boylamının gök küresi üzerindeki iz düşümüdür. Seyricinin/rasıtın bulunduğu nokta ilegök kutupları arasında kalan yarısına üst boylam, diğer yarısını kapsıyan ayak ucu tarafında kalan kısmına ise alt boylam denir. o. KUTUP MESAFESĐ (POLAR DISTANCE) : Gök cisminin, rasıtın bulunduğu yarım küredeki kutuptan olan açısal mesafesidir. P veya Codec kısaltması ile gösterilir. (Bak Şekil-2). Rasıtın bulunduğu kutuptan itibaren 180 o ye kadar ölçülür. Bir gök cisminin meyli, rasıtın enlemi ile aynı işaretli ise, Kutup Mesafesi = 90 - Dec, eğer meyil rasıtın enlemi ile ters işaretli ise Kutup Mesafesi = 90 + Dec olur. p. YEREL (MAHALLĐ) SAAT AÇISI (LOCAL HOUR ANGLE) (LHA) : Gök boylamı (Rasıt boylamı) ile gök cisminden geçen saat dairesi arasında gök kutbunda oluşan açı veya bu büyük daireler arasında kalan gök ekvatoru yayına Sayfa 149 / 254

Yerel saat Açısı denir.lha kısaltması ile gösterilir. DAĐMA RASIT BOYLANIDAN BATIYA DOĞRU 360 o ye KADAR ÖLÇÜLÜR. GHA'ya bulunduğumuz boylam uygulanırsa LHA bulunur. Rasıtın boylamı E veya W olduğuna göre aşağıdaki formüller uygulanır. LHA = GHA + E Boylam GHA = LHA - E Boylam LHA = GHA - W boylam GHA = LHA + W Boylam r. SAAT AÇASI/BOYLAM AÇISI (HOUR/MERIDIAN ANGLE) : Gök boylamı Rasıt boylamı) ile gök cisminden geçen saat dairesi arasında gök kutbunda (Rasıtın bulunduğu yarı küredeki gök kutbunda) oluşan açıya Saat Açısı veya Boylam açısı denir. Gök boylamından doğuya veya batıya doğru 180 o ye kadar ölçülür ve sonuna HANGĐ YÖNE DOĞRU ÖLÇÜLÜYORSA O YÖNÜN ĐŞARETĐNĐ (E veya W ) ALIR. Kısaltması HA veya (t) dir. LHA ise DAĐMA RASIT BOYLAMINDAN BATIYA DOĞRU 360 o YE KADAR ÖLÇÜLÜR VE SONUNA ĐŞARET ALMAZ. HA KISALTMASI ĐLE GÖSTERĐLEN SAAT/ BOYLAM AÇISI ĐSE YUKARIDA TARĐF ETTĐĞĐMĐZ GĐBĐ RASIT BOYLANINDANDOĞUYA VEYA BATIYA DOĞRU GÖK CĐSMĐNĐN SAAT DAĐRESĐNE KADAR ÖLÇÜLÜR. AZAMĐ 180 o OLUR. HANGĐ YÖNE ÖLÇÜLMÜŞ ĐSE O YÖNÜN (E-W) ĐŞARETĐNĐ ALIR. HA aşağıdaki formüller yardımı ile bulunur.lha 180 o den küçük ise; HA (t) = LHA ve işareti WEST'dir. LHA 180 o den büyük ise; HA (t) = 360 o -LHA ve işareti EAST dır. Sayfa 150 / 254

ŞEKĐL 33-2 SEYĐR KĐTABI GÖK CĐSĐMLERĐNĐN KOORDĐNATLARININ BULUNUŞU : Gök cisimleri güneş sistemi ile dünyanın birbirine göre nisbi hareketi nedeniyle dünya üzerindeki bir rasıt tarafından gök küresi üzerinde her gün değişik bir mevki üzerinde bulunurlar. Bu gök cisimlerinden bazıları hareketlerini kısa bir zaman süresinde tamamlarlar. Dünyanın dönüşü nedeniyle aynı mevkide bulunan bir rasıt güneş, ay ve bazı gezegenleri hergün birbirene yakın zamanlarda görebilir. Görülen gök cisimlerinin adları ve sayıları gözlemcinin mevkiine göre değişir. Gök cisimleri daha öncede belirtildiği gibi gök küresi üzerinde GHA ve Dec'leri ile mevki tanımına sahiptirler. Đşte bu nedenle her günün her anı için göksel seyirde kullanılan gök cisimlerine ait GHA ve Dec değerlerinin bulunması gerekir.bu iş için Notik Almanaktan yararlanılır. a. Gök Cisimlerinin Koordinatlarının bulunmasında Takip Edilecek Sıra : (1) Rasat yapılan tarih ve ZT saptanır. (2) Rasat ZT zamanı GMT değerine çevrilir. (3) Rasat tarihi ile Almanağın ilgili sayfasına girilir. b. Güneş, ay ve gezeğenlerin gök koordinatlarının bulunması : (1) Almanağın günlük sayfasından gök cismini bul. (2) Sol sütundan GMT olarak verilen gün ve saatle gir. Saatbaşı değerini yaz (GHA ve Dec). (3) Almanağın sarı sayfalarından dakika olarak değeri bul ve saniye değerinin karşısındaki değeri kayıt et. Bulunan bu değeri saat başı değerine ilave et, (GHA için dakika ve saniye değerleri ilave edilir. Dec için işaretine göre uygulama yapılır). (4) GHA ve Dec değerlerine "v" ve "d" düzeltmelerinin yapılması gerekmektedir. Bunun için (Güneş için "v" düzeltmesi yoktur.gezegenler için "v" ve "d" düzelmesi 3 günlük, Ay için ise her saat için "v" ve "d" düzelmesi verilmiştir. (A) Almanakta verilen her gezegen için "v" ve "d" değerlerini kaydet. (B) Bulunduğunuz saatin dakika değeri ile sarı sayfalara ait "v" ve "d" değerlerinin düzeltme miktarlarını bul. (C) "v" değerini GHA ya ilave et (Venüsün işareti bazen (-) olabilir.) (D) "d" nin işareti Dec değerinin günlük sayfalardaki durumuna göre ilave edilir veya çıkarılır. c. Yıldızların Gök Koordinatlarının Bulunması : Yıldızların GHA yıldız değerini bulmak için önce GHA değeri bulunur daha sonra günlük sayfalardaki yıldızın o günkü SHA değeri ilave edilir.dec değeri aynen alınır. Formül : GHA = GHA + SHA dır. d. Gök Cisimleri Özel Sembolleri : Güneş : 0 Ay : C Venüs : Mars : Jüpiter : Satürn : Yıldız : * Aries : Sayfa 151 / 254

ÖRNEK-1: Güneş Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 40 o 45'N 29 o 35'E mevkiinde ZT=13 29 11 güneşten rasat yapıldığına göre O 'in GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec ÇÖZÜM : GMT=ZT + ZD ZT : 13 29 11 11 için GHA = 341 O 59!1 Dec=S56 O 54. 5 ZD : -2 29 11 için GHA = + 7 O 17!8 d(-1.0) 0! 5 GMT: 11 29 11 için GHA = 349 O 16! 9 Dec =S56 O 54!0 ÖRNEK-2 : Ay Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 35 o 40'N 43 o 50'E mevkiinde ZT=20 29 48 güneşten rasat yapıldığına göre C 'in GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER ÇÖZÜM : GMT, GHA, Dec : GMT = ZT+ ZD ZT : 20 29 48 17 için GHA = 048 O 21!2 Dec = N05 O 52!3 ZD : -3 29 48 için GHA = + 7 O 06!6 d(-10.2) 5!0 GMT: 17 29 48 için GHA = 055 O 27!8 Dec =N05 O 57!3 v(13.2)= + 6!5 GHA = 055 O 34!3 ÖRNEK-3: Yıldız Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 30 o 09'N 58 o 45'W mevkiinde ZT=17 39 46'de Alpharddan rasat yapıldığına göre Alphard'ın GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec ÇÖZÜM : GMT =ZT + ZD, GHA = GHA + SHA ZT : 17 39 46 21 için GHA = 116 O 09!9 Dec = S8 O 38!5 D : +4 39 46 için GHA = 9 O 58!1 (ALPHARD) SHA = 218 O 09!3 GMT: 21 39 46 21 39 46 GHA = 344 O 16.3 ÖRNEK-4 : Gezegen Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 46 o 14'N 06 o 15'W mevkiinde Veenüs gezegeninden rasat yapıldığında ZT=06 19 22 dir. GMT GHA VE Dec değerlerini hesaplayınız? Sayfa 152 / 254

ĐSTENENLER ÇÖZÜM : GMT, GHA, Dec : GMT = ZT+ ZD SEYĐR KĐTABI ZT : 06 19 22 06 için GHA = 308 O 10!4 Dec = S19 O 11!6 ZD : 0 19 22 için GHA = + 4 O 50!5 d(+0.5) 0.2 GMT: 06 19 22 06 19 22 GHA = 313 O 00!9 Dec =S19 O 11!8 v(-0.6) = - 0.2 GHA = 313 O 00!7 ASTRONOMĐ SEYRĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.33 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı Astronomi seyri konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla Ögrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ Bilgi kağıdı 1.1.33'ü oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI 1. Gök küresini tanımlayınız. 2. Gök kutuplarından ve gök cisminden geçen büyük daireye nedenir? a. Saat dairesi b. Büyük daire c. Küçük daire d. Enlem e. Boylam 3. Meyil (Declination) en fazla kaç derece olur? a. 45 o b. 50 o c. 90 o d. 180 o e. 70 o 4. Aries saat dairesi ile gök cisminden geçen saat dairesi arasında kalan gök ekvatoru yayının boyuna veya gök kutbunda meydana gelen açıya ne denir? a. GHA b. LHA c. SHA d. HA e. GMT 5. LHA yerel saat açısı kaç dereceye kadar ölçülür? a. Batıya 180 o b. Doğuya 180 o c. Batıya 360 o d. Doğuya 360 o e. Sayfa 153 / 254

Doğuya 90 o SEYĐR KĐTABI 6. Greenwich saat açısı (GHA) nedir? 7. Kutup mesafesi (Polar Distance) nedir? 8. Gök cisminin saat dairesi üzerinde gök ekvatorundan olan açısal mesafesine... denir. UFUK SĐSTEMĐ KOORDĐNATLARI : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.34 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı ufuk sistemi koordinatları konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : UFUK SĐSTEMĐ KOORDĐNATLARI Gök koordinatları bir rasıta göre gök küresindeki bir cismin mevkiini bulmaya ve her türlü problemi çözmeye (zaman problemleri dışında) yeterli değildir. Bu nedenle aynı koordinatlar gök ufku düzlemine göre çözümlenerek eksik kalan bağlantı tamamlanmış olur. Bu durum astronomik problemin çözümünde kolaylık sağlar. UFUK SĐSTEMĐ KOORDĐNATLARI TEMEL TANIM VE TARĐFLERĐ a. BAŞUCU (Zenith) : Dünya üzerendeki rasıtın mevkiini dünya merkezine birleştiren doğrunun üst uzantısının gök küresini deldiği noktaya Başucu denir ve Z kısaltması ile gösterilir. b. AYAKUCU (Nadir) : Başucundan 180 o uzaklıkta olan noktaya Ayakucu noktası Nadir denir. Na kısaltması ile gösterilir. c. UFUK (Horizon) : (1) Görünen Ufuk : Deniz ile gök yüzünün birleşir gibi göründüğü ufka denir. Sayfa 154 / 254

Rasıdın göz yüksekliğine göre değişir. (2) Hissi Ufuk : Dünya üzerinde rasıttan geçen teğet düzlemin gök küresi üzerindeki kesidine denir. (3) Hakiki Ufuk : Baş ucuna 90 o açısal mesafe uzaklıkta bulunan ufka denir. (4) Gök Ufku : Hissi ufuk ile hakiki ufkun sonsuzda birleşmesinde oluşan ufka denir. d. DĐKEY DAĐRE : Başucu ve ayakucundan geçen, gök ufkuna dik olan büyük dairelere denir. (Şekil-1) e. SEMT AÇISI (AZĐMUTH ANGLE) (Az) : Gök boylamı ile gök cisminden geçen dik daire arasında başucunda oluşan açıya Semt açısı denir. Az kısaltması ile gösterilir. (Şekil-2 ye bakınız.) Kuzey ve güneyden itibaren saat yelkovanı veya tersine 180 o ye kadar ölçülür. Ölçülen değerin önüne N veya S, sonuna E veya W işaretleri konur. f. SEMT (AZĐMUTH) (Zn) : Ufkun kuzey noktası ile gök cisminden geçen dikey daireler arasında başucunda oluşan açıya semt açısı denir ve Zn kısaltması ile gösterilir. Hakiki kuzeyden itibaren daima saat yelkovanı istikametinde 360 o ye kadar ölçülür. Kerteriz gibi 3 rakamlı okunur. g. ĐRTĐFA (ALTĐTUDE) (YÜKSEKLĐK) (ALT) (Ho) : Gök cisminin gök ufkundan olan açısal mesafesine denir. Alt veya Ho kısaltması ile gösterilir. DĐKEY DAĐRE BOYUNCA 90 o YE KADAR ÖLÇÜLÜR. (Şekil-1) h. BAŞUCU MESAFESĐ (ZENITH DISTANCE) (COALT) (ZD) : Gök cisminin başucu (Z) noktasından olan açısal mesafesidir. ZD veya Coalt kısaltması ile gösterlir. Dikey daire boyunca 90 o ye kadar ölçülür. ı. SIA : Gök cisminin doğuş vebatış noktaları ile esas semt dairesi arasındaki ufuk yayına sia denir. Gök cisminin esas semt dairesinden olan yönüne bağlı olarak önüne Ev veya W sonuna N veya S işaretlerini alır. Seyirde A harfi ile gösterilir. Örneğin : Güneşin doğuşu anındaki semti Zn = 075 o ise SĐA (A) = E 15 o N olur. Sayfa 155 / 254

Sayfa 156 / 254

Şekil 34-1 Şekil 34-2 Sayfa 157 / 254

UFUK SĐSTEMĐ KOORDĐNATLARI : Şekil 34-3 ÖDEV KAĞIDI : 1.1.34 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı ufuk sistemi koordinatları konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ Bilgi kağıdı 1.1.34'ü oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI 1. Dünya üzerindeki rasıdın bulunduğu mevkii dünya merkezine birleştiren doğrunun üst uzantısının gök küresini deldiği noktaya..... denir,... kısaltması ile gösterilir. 2. Semt açısı (AZ) nedir? 3. Semt (ZN) nedir? 4. Başucu mesafesi (CO-ALT) nedir? Sayfa 158 / 254

5. Ayakucu nadir (Na) nedir? 6. Rasıd kuzey yarım kürede ve Az = N 045 o E ise Zn nedir? a. 045 o b. 135 o c. 225 o d. 315 o e. 360 o 7. Rasıd güney yarım kürede saat açısı HA (E), gök cisminin semti Zn = 135 o ise Az nedir? a. S 135 o E b. S 135 o W c. S 045 o E d. S 045 o W e. S 315 o W ASTRONOMĐ SEYĐR ÜÇGENĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.35 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı astronomi seyir üçgeni konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : ASTRONOMĐ SEYRĐNĐN PRENSĐBĐ Gök cisimlerinden yararlanılarak yapılan seyre astronomi seyri diyoruz. Bu seyirde mevki, mevki dairesinden yararlanılarak bulunur. Çizilecek mevki dairesinin merkezi gök cismini dünyanın merkeziyle birleştiren doğrunun dünyayı deldiği GP noktasıdır.bu mevki dairelerini çizebilmemiz için dairelerin yarı çaplarını bilmemiz gerekir. Bu yarı çapları da bulmak için eşit irtifa dairesi prensibinden yararlanılır. Astronomi seyrinde kullandığımız ve seyir üçgeni olarak adlandırdığımız üçgen iki adet olup bunlardan biri gök küresinde, diğeri ise gök küresinde oluşan bu üçgenin dünya üzerindeki iz düşümü ile meydana gelen üçgendir. (Şekil 35-1). Gök cisminden geçen dikey daire ve yine gök cisminden geçen saat dairesi ile rasıt boylamı arasında seyircinin bulunduğu yarım küredeki kutup noktasında oluşan, başka bir deyimle seyircinin bulunduğu yarım küredeki kutup noktası, seyircinin başucu noktası ve gök cismi arasında oluşan ügene KÜRESEL SEYĐR ÜÇGENĐ denir. Bu üçgenin birinci köşesi daima bulunduğumuz yarım küredeki kutup noktasıdır. Đkinci köşesi başucu (Z) noktasıdır. Bu nokta gemimiz açık denizde iken saptadığımız DR mevki veya bunun yerine kabul ettiğimiz AP mevkiidir. Üçüncü köşesinde ise gök cismi bulunur. SEYĐR ÜÇGENĐNĐN KENARLARI Sayfa 159 / 254

Astronomi seyrinde kullanılan küresel seyir üçgeninin birinci kenarı seyircinin başucu noktasından geçen rasıt boylamının başucu noktasıyla kendine yakın gök kutbu arasında kalan yay parçasının açısal uzunluğudur ve COLAT ile gösterilir. Đkinci kenarı gök cisminden geçen saat dairesinin gök cismiyle gök kutbu arasında kalan yay parçasıdır ve CODEC ile gösterilir. Üçüncü kenarı ise başucu noktası ile gök cismini birleştiren dik daire yayıdır ve COALT ile gösterilir. 1. Co-Latitude : Başucu noktasından itibaren kuzeye veya güneye doğru ölçülen açısal mesafedir. Başka bir deyişle,başucu noktasının gök ekvatorundan olan açısal mesafesi LAT'a eşittir.gök kutbundan gök ekvatoruna kadar olan mesafe 90 o olduğuna göre, başucu noktasından gök kutbuna kadar olan mesafesi Co-lat= 90-Lat olur. 2. Co-Dec (Kutup Mesafesi) (Polar Dıstance) : Gök cisminin saat dairesi üzerinde, seyircinin bulunduğu yarım küredeki kutup noktasından (yüksek kutuptan)olan açısal mesafesine Co-dec denir. Gök cisminin gök ekvatorundan olan açısal mesafesi Dec, gök kutbu ile gök ekvatoru arasındaki acı 90 o olduğuna göre kutup mesafesi; Seyircinin Enlemi ile gök cisminin Dec işareti aynı işaretli ise, Co-Dec = 90 - Dec, seyircinin enlemi ile gök cisminin Dec işareti aykırı işaretli ise Co-Dec = 90 + Dec olur. 3. Co-Altitude (Başucu Mesafesi) (Zenith Distance) : Bir gök cisminin gök ufkundan olan açısal yüksekliğine irtifa denir. Kısaca Alt veya HO ile gösterilir. Başucu ile gök cismi arasındaki mesafeye Co-Alt. denir. Başucu noktası ile gök ufku arasındaki açısal mesafe 90 o olduğuna göre gök cismi ile başucu arasında kalan açısal mesafede 90 o -Alt olur ve CoAlt ile gösterilir. Sayfa 160 / 254

Şekil 35-1 DR Lat North ve HA(T) Batı Olduğuna göre meydana gelen Astronomik Seyir Üçgeni ve kenarları. GÖK CĐSĐMLERĐNĐN AÇISAL YÜKSEKLĐKLERĐ ĐLE MEVKĐ HATTI ELDE ETMEK Bu bölümde görülen konuların nedeni bu noktada birleşmektir. Gök cisimlerinin açısal hareketleri, daha doğru bir deyimle bizim dünyamızın batıdan doğuya doğru dönüşü nedeni ile gök küresindeki cisimlerin bu hareketten doğan nisbi hareketlerinin bilinmesi uygulanan bazı kurallar ile ASTRONOMĐ SEYRĐ doğmuştur. Açık denizlerde mevki Hattı elde edecek maddelerin görülemediği şartlarda, gök cisimlerinin ufukumuzdan olan açısal yüksekliklerini ölçerek FIX mevki elde ederiz. Gök cisimlerinin açısal hareketlerini Greenwıch boylamına göre hesap ederek bir sene süre ile rasat yapabileceğimiz gök cisimlerinin lüzumlu astronomik değerlerini Almanaklardan alırız. Ayrıca Kronometre ile gök cisimlerinin Greenwıchden olan açısal uzaklıklarını bulabiliriz. Daha evvelki konularımızda gördüğünüz Astronomik Seyir Üçgeninin bazı elemanlırını, kronometre, sextant ve mevkinin (DR veya AP) bilinen koordinatları yardımı ile bulabiliriz. Bu bilinen değerler yardımı ile üçgenin bizim için gerekli olan fakat bilinmeyen elemanlarını hesapla çözümleriz. Astronomik Seyir Üçgeninin; Rasat anında tesbit ettiğimiz Kronometre değeri ile LHA ve dolayısıyla (t) (HA) saat açısını, DR veya AP mevkiinin Lat'ının bilinmesi ile de diğer bir kenarı olan Colat'ı, Gök cisminin rasat anındaki GMT değerine göre Declinatıon (Meyil)ni Almanaktan alarak üçgenin diğer kenarını yani CoDec'i elde ederiz. Bilinen elemanlar küresel trigonometri kurallarına göre iki kenarı ve arasındaki açısı bilinen bir üçgenin bilinmeyen bir açısınsınıda 1/2 HAVERSĐNE formülü ile çözerek Astronomik Seyir Üçgeninde bize lüzumlu olan; HESABĐ BAŞUCU (ZENĐTH DĐSTANCE) ile AZĐMUTH açısını buluruz. Astronomik Seyir Üçgenini küresel trigonometrik fonksiyonlar yardımı ile çözebildiğimiz gibi bu maksatla hazırlanmış özel cetveller (HO -214, HO -229, HO-249) yardımı ile daha süratli olarak çözmek imkanını elde edebiliriz. Astronomik Seyir ile Fix mevki elde edebilmek ve kurallarını daha iyi anlayabilmek için Mevki Dairesi veya eşit irtifa Dairesini öğrenmemiz gerekir. Sayfa 161 / 254

MEVKĐ DAĐRESĐ VEYA EŞĐT ĐRTĐFA DAĐRESĐ SEYĐR KĐTABI Bir gök cisminin ufuktan olan yüksekliğini sextant ile tesbit edip bu sextant yüksekliğine gerekli düzeltmeleri yaptığımız zaman elde edilen açısal yükseklik, bizim rasat yaptığımız hakiki mevkide, gök cisminin Başucu noktasına olan açısal mesafesinin 90 o ye tamamıdır. Buna göre (Bak Şekil-2) biz gök cisminin (Ho) ile gösterilen ufuktan olan açısal yüksekilğini 90 o den çıkardığımız zaman başucu measfesini buluruz. Gök cisminden ve dünyamızın merkezinden geçen doğrunun Dünya yüzeyini deldiği nokta. GP (Geographical Position) Gök cisminin coğrafi mevkiidir. Bu mevki bir koninin taban merkezi, gök cisminide koninin tepesi olarak düşünürsek, biz kendimizi koninin taban çevsinde herhangi bir noktada kabul ettiğimiz zaman, koninin tepesine, taban çevresi olan dairenin her noktasından eşit açısal yüksekliklerde görürüz. Şekil 35-2 Sayfa 162 / 254

Bu taban dairesinin yarı çapı ise gök cisminin bizim başucumuza olan açısal mesafesidir. Bu tabanı teşkil eden daireye eşit irtifa dairesi denir. Bir büyük daire olan Başucundan geçen dairenin bir dakikalık yay parçası 1 Mil olduğuna göre başucunun açısal değeride dakikaya çevrilerek Mil cinsinden mesafe olarak söylenebilir. Örneğin; Bir gök cisminin Sextant (Ho) yüksekliği 89 o 55'olsa idi Başucu mesafesi = 90 o - 89 o 55'= 5'olurdu. Bunun ifade ettiği mana gök cisminin rasat yapılan mevki olan GP'nin mesafesi 5 mildir. Başka bir deyimle eşit irtifa dairesinin yarı çapı 5 mildir. Eşit irtifa dairesini bu şekilde açıkladıktan sonra bizim astronomik seyir üçgenimizi matematik veya cetveller yardımı ile çözersek bu sefer Hesabi olarak DR veya AP (Kabul edilmiş) (Assumed Position) mevkiine göre bir başucu mesafesi buluruz. Bu başucu mesafesindeki farka ĐNTERSEPT (a) denir. 1. HO (RASADĐ BAŞUCU MESAFESĐ) : Hakiki mevkiimize göre tesbit olunan ve Sextant ile bulunan irtifa, 2. HC (HESABĐ BAŞUCU MESAFESĐ) : DR veya AP mevkiimize yani doğru olmayan bir mevkiye göre bulunan başucu mesafesidir ki; a. Harita üzerindeki parekete veya kabul edilen mevkiin ENLEMĐ, b. Rasat anındaki GMT'ye göre rasat yapılan gök cisminin DEC'i c. Rasat anındaki Kronometre değerine göre bulunan (t)(ha) saat açısı, elemanları yardımı ile Hesap Yoluyla bulunan başucu mesafesidir. Gök cisminin gerek gesapla gerekse rasat anındaki hakiki semti de bulunabildiğine göre harita üzerinde rasat yaptığımız andaki takribi DR veya AP mevkiinden Gök cisminin coğrafi mevkiine o kerterizde bir doğru çizer ve ĐNTERSEPT kadar bu droğru üzerine bir dik doğru (Bak Şekil-3) çizdiğimiz zaman o gök cisminden yapılan rasat ile bir mevki hattı elde ederiz.hakikatte bu mevki hattı eşit irtifa dairesinin bir yay parçasıdır. Fakat bu dairenin yarı çapı çok büyük olduğundan biz bu yay parçasını bir doğru şeklinde gösteririz. Şekil-5'de görüldüğü gibi Ho>Hc ise Đntersept'e göre çizilecek Mevki Hattı gök cisminin tarafında olurki buna ĐNTERSEPT YAKIN (TOWARD) (T) denir, eğer Ho<Hc ise bu sefer çizilecek mevki Hattı gök cisminden DR veya AP mevkiine göre uzak olur ki biz buna da INTENSEPT UZAK (AWAY) (A) denir. Şekil-5 interseptin YAKIN veya UZAK durumuna göre Mevki hattının çizimini göstermektedir. Yukarıdaki açıklamalar sonucu olarak bir gök cisminin rasadı ile bir Mevki Hattı elde edilir. Kılavuz seyrinde gördüğünüz gibi tek bir Mevki Hattı hiç bir zaman Fıx mevkii vermez. Buna göre ikinci bir gök cisminden de bir Mevki Hattı elde ederek Fix mevki saptanır. Sayfa 163 / 254

Sayfa 164 / 254

Şekil 35 3-4 Sayfa 165 / 254

Şekil 35-5 ŞEKĐL 35-6 Sayfa 166 / 254

ASTRONOMĐ SEYĐR ÜÇGENĐ : SEYĐR KĐTABI ÖDEV KAĞIDI : 1.1.35 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı Astronomi seyir üçgeni konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ Bilgi kağıdı 1.1.35'i oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI 1. Küresel seyir üçgeninin tanımını yapınız. 2. Seyir üçgeninin köşelerini yazınız. 3. Seyir üçgeninin kenarlarını yazınız. 4. Mevki dairesi ve eşit irtifa dairesini açıklayınız. 5. Đntersept nedir, açıklayınız. 6. Başucu noktasından itibaren kuzeye veya güneye doğru ölçülen açısal mesafeye ne denir? a. CO-Latitude b. CO-Dec c. CO-Altitude d. Polar Distance e. Hiç biri 7. Ho>Hc ise intersept uzak (AWAY) (A)'dır. a. Doğru b. Yanlış Sayfa 167 / 254

8. Ho<Hc ise intersept uzak (AWAY) (A)'dır. a. Doğru b. Yanlış GÖK CĐSĐMLERĐNĐN TANINMASI : SEYĐR KĐTABI BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.36 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı gök cisimlerinin tanınması konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : GÖK CĐSĐMLERĐNĐN TANINMASI Seyir üçgeninin çözümü için, seyircinin rasat yapmış olduğu gö cismine ait Almanaktan bulduğu GHA ve Dec değerlerine ihtiyaç vardır. Bu iki değeri bulabilmek içinde Gök cisminin tarafımızdan tanınmasına gerek vardır. Gök cisimlerini esas olarak altı ayrı yöntemle tanıyabiliriz. Bu yöntemlerin tümü yıldızlar ve gezegenler için yaklaşık semt ve yüksekliklerini bulmamızı sağlar. Yıldız ve gezegenleri tanımayı sağlayan bu yöntem ve araçlara Yıldız Bulucu denir. Bunlar sırasıyla; 1. HO.2102 C veya D (Plastik Yıldız Bulucu) ile 2. HO-214 ve Almanak yardımı ile, 3. Gök Küresi Yardımı ile, 4. HO-229 Yardımı ile, 5. HO-211 Yardımı ile, 6. Yıldız Haritaları ile, 1. HO.2102 C VEYA D (PLASTĐK YILDIZ BULUCU) ĐLE YILDIZ TANIMA : Notik Almanakların günlük sayfalarında bulunan seçme 57 yıldız' ın yükseklik ve azimutlarını herhangi bir yer ve zamana göre bulmaya yarar. Bu yıldız bulucu 10 o lik 9 plastik ve bir adet mat disk olmak üzere 10 diskten oluşmuştur. Mat beyaz diskin bir tarafı kuzey bir tarafı güney gök küresini göstermektedir. Ortasında bulunan pim gök kutbunu, ortadaki daire ise gök ekvatorunu markalamaktadır. Diskin çevresinin her iki kenarında LHA ARĐES değerleri verilmiştir. Her yıldız büyüklüğüne göre mat diskin üzerine plotlanmıştır. Dokuz adet şeffaf plastik diskler ise 5 o enleminden başlamak üzere 10 o lik enlem aralıkları ile verilmiştir. Bu disklerde bir yüzü kuzey diğer yüzü güney yarım küre için düzenlenmiştir. HO.2102 C veya D nin kullanılışı Sayfa 168 / 254

1. Sabah veya akşam sivil alacakaranlık zamanı hesaplanır. SEYĐR KĐTABI 2. Bulunan alacakaranlık değeri ile GHA aries hesaplanır. 3. Bulunan GHA ARĐES ile LHA ARĐES hesaplanır. 4. Parakete DR enlemine enyakın şeffaf plastik levha Mat levhanın uygun yüzeyine yerleştirilir. 5. Mat plastik diskin bulunduğumuz enlemin işareti ile aynı isimli kısmı üste gelecek şekilde tutulduktan sonra seffaf plastik disk bunun üzerine konur. 6. Şeffaf plastik levha ucundaki ok mat beyaz levha üzerindeki LHA ARĐES'i gösterdiği zaman yıldız bulucu okumaya hazırdır. 7. Şeffaf levha üzerindeki mavi çizgiler altında kalan mat beyaz levha üzerindeki yazılı yıldızlar ufkumuzun üzerinde kalan yıldızlardır. ZAMAN : YILDIZ : YÜKSEKLĐĞĐ: SEMTĐ : KOCHAB 37 o 340 o ALKAĐD 24 o 315 o ALTAĐR 64 o 188 o Yukardaki liste ile rasat yapmada kolaylık sağlamak bakımından semtler değerlerin artmasına göre sıralanmıştır. Bazı yıldızlar parlak olmakla beraber ufka çok yakın veya 75 o den fazla açaısal yükseklikleri olması bakımından rasada uygun değildir. ÖRNEK : 26 Mayıs 1995 günü 35 o 00'N, 29 o 30'E DR mevkiinde sabah alaca karanlıkta yapılacak bir rasat için yıldız bulucuyu ayarlayınız ve rasada uygun yıldızları seçiniz. LMT : 03 46 (26 MAYIS 95 günü 35 O N da Notik Tan Vaktidir.) d.lo : - 01 58 GMT = 01 48 01 GHA Aries =258 O 08. 3 48 GHA Aries =+12 O 02. 0 GHA Aries = 270 O 10. 3 Long (E) = 29 O 30. 0 LHA Aries = 299 O 40. 3 (Listedeki değerler LHA Aries değerindedir.) Bu değere göre (LHA Aries = 299 o 40'.1) yıldız bulucu ayarlandıktan sonra ufuk dairemiz içinde kalan rasat yapacağımız yıldızları seçer yukarıdaki gibi bir liste yaptıktan sonra sextantımıza yıldızın yaklaşık açısal yüksekliğini uygulayıp yaklaşık Sayfa 169 / 254

semtini Pusula ile bulur o tarafa dönüp yıldızın HAKĐKĐ AÇISAL YÜKSELĐMĐNĐ (Sex.Alt) almış oluruz. 2.HO-214 VE ALMANAK YARDIMI ĐLE YILDIZ TANIMA : Bilinmeyen bir yıldızdan rasat yaptığımız zaman bu yıldızın hangi yıldız olduğunu anlamak için sextant yüksekliği ve yıldızın rasat anındaki kerterizi Azimuth açısına çevrilerek HO-214 cetvellerinin her enlem bölümü sonundaki"star Đndentification" cetveline üstten, sextant ALT ile yan sütunlardan da Azimut Açısı ile girilerek yıldızın yaklaşık olarak DEC ve HA (t) açısı bulunur. HO-214'e girerken Semt yani kerteriz değerini(zn) Azimut açısına (Az) çevirmeyi unutmayınız. Ayrıca cetvele girdikten sonra Dec'in işaretini vermek için rakamlar norm rakam ise işareti Rasıtın Arzının işareti ile aynıdır ve aynısı verilir. Şayet Dec'in rakamlaarı italik (eğimli) ise rasıtın arzının işaretinin tersi verilir. Saat açısı (HA) (t) işaretine göre LHA yıldıza çevrilerek boylam uygulaması ile GHA yıldız bulunmuş olur. Rasat anındaki ZT dan ZD uygulaması veya LMT dan d.long uygulaması ile GMT bulunarak ALMANAK'tan bulunan bu GMT karşılığı GHA Aries değeri alınıp GHA* ile arasındaki farkı bulacak olursak, bulunan bu değer bize SHA * değerini verir. GHA yıldız = GHA Aries + SHA yıldız. SHA Yıldız = GHA Yıldız - GHA Aries'dir Bilinmeyen yıldızın elde edilen DEC ve SHA değeri ile Almanağın o günkü sayfasında yıldızlar sütununa girilerek 57 seçme yıldız içinde bu DEC ve SHA değerine en yakın değerdeki yıldız bizim aradığımız yani rasat yaptığımız yıldız olur. ÖRNEK : 26 Mayıs 1995 günü DR 38 o 00'S, 20 o 30'W mevkiinde bilinmeyen bir yıldızna ZT-02 21 45 da yapılan bir rastta sextant Alt = 32 o 15'bulunmuştur. Yıldızın rasat anındaki kerterizi (Zn)-104 o dır. Buna göre yıldızın ismini bulunuz. ÇÖZÜM : GMT = ZT +- ZD Sex. Alt = 32 O 15 ZT = 02 21 45 Semt = 104 O ZD = +01 GMT = 03 21 45 HO 214 den Az = S 76 O E 03 h GHA = 288 O 13. 2 Alt = 32 O 15 21 m 45 s GHA = 5 O 27. 1 HA (t) = 71 O 03 h 21 m 45 s GHA = 293 O 40. 3 Dec = 29 O S Sayfa 170 / 254

LHA * = 360 O - 071 O 289 O Lat S olduğuna göre GHA* = LHA + - TUL (t) E olduğuna göre GHA* = 289 O + 20 O 30 GHA* = 309 O 30 Az = 180 O - Zn SHA * = GHA* - GHA Az = S 76 E olur. SHA * = 309 O 30-293 O 40. 3 SHA * = 015 O 50. 7 DEC = 29 S Rasat edilen yıldızın bulunan değerleri ile Notik almanağın 26 Mayıs 1995 günkü sayfasına girilirse "FOMALHAUT" olduğu bulunur 3. GÖK KÜRESĐ YARDIMI ĐLE YILDIZ TANIMA : a. Gök küresinin kutusunun kapağını aç üzerindeki kral tacını çıkart ve DR mevkiin enlemi ne ise (N - S) o tarafa doğru küreyi ileri veya geri yatırarak enlem değerini kutunun çerçevesi üzerine getir. O anda kutudaki N kutbu kuzey yarım küredeki bir seyirci için kutunun bize bakan yüzünde olur. b. Rasat zamanında hesapladığımız LHA Aries'i küre üzerindeki gök ekvatoru üzerinde bul ve bu değeri kürenin üzerine nomte edilmiş olan bizim saat dairesi üzerine getir. c. Yıldız bulucu okumaya hazırdır. Kral tacını tekrar üzerine tak ve yerleştir. Ucu sivri göstergeleri taç üzerindeki yükseklik çemberi üzerine koy, kutunun çevresindeki dairedende yıldızın semtine göre ayarla. d. Ucu sivri göstergenin altındaki yıldız aradığınız yıldız olurki küre üzerinden ismi okunarak tesbit edilir. 4. YILDIZ HARĐTALARI YARDIMI ĐLE YILDIZ TANIMA : Yıldız tanımada en son baş vurulacak bir referanstır. Yıldız haritaları bize gök cisminin yüksekiğini ve semtini vermez. Ancak yıldızların burçları içinde birbirlerine göre nisbi mevkileriyle tanınmalarını sağlar. Yıldız haritalarının Kullanılışı : Rasat zamanı için LHA Aries hesaplanır. Yıldız haritası üzerindeki 0 o (Aries) den doğuya LHA Ariese kadar gidildiğinde o noktadan geçen boylam bizim boylamımız olur. Bulunan bu boylam ile haritanın kuzeyini, bulunduğum mevkiin boylamı ve mevkiin kuzeyi üzerine gelecek şekilde çakıştırmek üzere başımızın üstüne doğru kaldırırsak o rasat zamanında gök küresinde görünecek yıldızların birbirlerine göre nisbi şekilleri ile gök küresi üzerindeki mevkileri tanınmış olur. 5.TAKIM YILDIZLARI ĐLE YILDIZ TANIMA TAKIM YILDIZLAR : 2000 yıldan fazla bir zaman evvel Yunanlılar, gökyüzünde gördükleri yıldızları muhtelif şekillerde hayvanlara, kuşlara benzetmek suretiyle rüyet edilen karakterlerine dayanarak adlandırılmışlardır. Yıldızlarla uğraşan bu eski alimler bunları birtakım guruplara ayırmışlar ve bu guruplara Takım yıldızlar (Star constellations) demişlerdir ki; gök küresinde 48 takım yıldız teşhis etmişlerdir. O zamanların hesaplarına dahil bulunmayan Güney Kutup bölgelerinin göklerindeki yıldızları ve sonradan bulunan diğerlerini de ilave edersek bu miktar bugün 88' e çıkmış bulunmaktadır. Bu 88 takım yıldız bugün bütün gök küresini kaplamakta olup uluslararası tesbit edilen delillerle sınırları kararlaştırılmıştır. Sayfa 171 / 254

YILDIZLARIN ĐSĐMLERĐ : a. Halk arasında kullanılan isimleri: En iyi bilinen yıldızları eski çobanlar, öğrenciler gemiciler, göçebeler tarafından isimlendirilmişler ve bunların birçoklarının adları bugüne kadar da gelmiştir.bu isimlerin umumiyetle yıldızların, takımlarının arasındaki mevkilerine veya yıldızın diğer bazı karakteristiğine göre bir manası vardır. b. Bayer'in harfleri : Aşağı yukarı 350 yıl kadar evvel Bayer, yıldızları Yunan harfleriyle (yahut kafi gelmediği zaman Romen harfleriyle) isimlendermiş ve takımların yıldızlarını Latin harfleriyle göstermiştir. Bu metotda her takımın en parklak yıldızı, Yunan alfebesinin başından alınan à ve takım yıldızının adı ile, ikinci derecede parlak olan yıldız alfabenin ikinci harfi olan á ve... ile gösterilmişlerdir. Bundan başka bir ikinci metot, da yıldızların aşağı yukarı aynı kadirde oldukları pek az hallerde harfler takımın bir ucundan başlar ve devam ederek mukabil ucunda nihayet bulur. Bu metoda Ursa Major bir misaldir. KUZEY KUTUP BÖLGESĐ : Genel olarak Sapan diye adlandırılan Büyükayı; (Dübbü ekber Ursa Major) 7 yıldızdan meydana gelmiş bir kepçe şeklindedir. Kepçenin açık tarafı kuzey gök kutbuna doğrudur. Büyükayının bir çok yıldızları Birleşik Amerika daki rasıtlar tarafından bütün sene için de çok görülür.bu takımın seyirciler tarafından çoklukla kullanılan yıldızları; Dubhe, Alioth ve Mizar'dır. Kepçenin dış kenarında bulunan Dubhe ve Merak yıldızlarına (müşir) veya (rehber) denir. Bu iki yıldızdan geçirilen bir çizgi (buna müş'irin hattı denir) kuzeye doğru uzatılırsa kuzey gök kutbundan 1 dereceden az uzaklıkta bulunan Kutup Yıldızının (Polaris) çok yakınından geçer. Bu yıldızlar Nisan ortaların da akşamleyin doğru olarak Kutup Yıldızının altına rastlarlar ve Temmuz ortalarında ise Kutup Yıldızının solundadırlar. Ekim ortalarında doğrudan doğruya kutbun altında ve üç ay sonrada yani ocak ortalarında da kutup yıldızının sağındadırlar. Diğer yıldızlar, bu takım yıldızın yardımıyle tanınırlar. Küçükayı (Ursa Minor): Kutup Yıldızı küçük ayı takım yıldızının bir yıldızıdır. Ortalık tamamıyle kararıncaya kadar gökyüzünde pek meydanda görünmez. Bu takımdaki yıldızların çoğu seyir hususlarında kullanılabilmeleri için çok zayıftırlar. Yalnız bir ucundaki Kutup Yıldızı ve diğer ucundaki Kochab yıldızları ikinci kadirden olduklarından seyirde kulanılırlar. Küçükayı takriben Büyükayıya paraleldir.fakat büyükayıya nazaran altüst edilmiş şekilde dir. Sonbaharda Büyükayı Küçükayının altındadır. Đki kepçenin sapları kepçelerine nazaran mukabil yönlerde eğrilirler. Cassiopeia-Kıraliçe : Amerikalılar buna (Kraliçe) derler. Kutbun Büyükayıya ters olan tarafında bulunur ve Polaris'ten takriben aynı mesafededir. Bir iskemleye benzemektedir. Bu takımın yıldızları kutba nazaran yıldızların mevkilerine göre (W) ve (M) harfi şeklini alır. Takımın şekli (W) olarak göründüğü zaman sağdaki 2. kadirden olan Caph (á Cassiopeia) yıldızı bazan seyir işlerinde kullanılır. Üçüncü kadirden olan diğer Ruchbah yıldızı da kullanılır. YAZIN GÖKYÜZÜNÜN DURUMU : Cygnus(Kuğu kuşu veya Northern cross); yazın gökyüzünün doğusunda görünür. Bu takımın seyre elverişli olan birinci kadirden Deneb yıldızıdır ki, Cross'un üst ucundadır. Bu yıldız birinci kadirden olan ve seyirde kullanılan diğer iki yıldız ile bir dik üçgen oluşturur. Bu iki parlak yıldız Vega ve Altair'dir. Dik açıyı teşkil eden kenardaki Vega yıldızı olup Altair her iki tarafındaki biraz zayıf yıldızlarla da tanınabilir. Vega, gök küresinin kuzey yarım küresindeki en parlak yıldızdır. Sayfa 172 / 254

GÖK CĐSĐMLERĐNĐN KOORDĐNATLARININ BULUNUŞU : Gök cisimleri güneş sistemi ile dünyanın birbirine göre nisbi hareketi nedeniyle dünya üzerindeki bir rasıt tarafından gök küresi üzerinde her gün değişik bir mevki üzerinde bulunurlar. Bu gök cisimlerinden bazıları hareketlerini kısa bir zaman süresinde tamamlarlar. Dünyanın dönüşü nedeniyle aynı mevkide bulunan bir rasıt güneş, ay ve bazı gezegenleri hergün birbirene yakın zamanlarda görebilir. Görülen gök cisimlerinin adları ve sayıları gözlemcinin mevkiine göre değişir. Gök cisimleri daha öncede belirtildiği gibi gök küresi üzerinde GHA ve Dec'leri ile mevki tanımına sahiptirler. Đşte bu nedenle her günün her anı için göksel seyirde kullanılan gök cisimlerine ait GHA ve Dec değerlerinin bulunması gerekir. Bu iş için Notik Almanaktan yararlanılır. a. Gök Cisimlerinin Koordinatlarının bulunmasında Takip Edilecek Sıra : (1) Rasat yapılan tarih ve ZT saptanır. (2) Rasat ZT zamanı GMT değerine çevrilir. (3) Rasat tarihi ile Almanağın ilgili sayfasına girilir. b. Güneş, ay ve gezeğenlerin gök koordinatlarının bulunması : (1) Almanağın günlük sayfasından gök cismini bul (2) Sol sütundan GMT olarak verilen gün ve saatle gir. Saat başı değerini yaz. (GHA ve Dec) (3) Almanağın sarı sayfalarından dakika olarak değeri bul ve saniye değerinin karşısındaki değeri kayıt et. Bulunan bu değeri saat başı değerine ilave et, (GHA için dakika ve saniye değerleri ilave edilir. Dec için ilave edilmez.) (4) GHA ve Dec değerlerine "v" ve "d" düzeltmelerinin yapılması gerekmektedir. Bunun için (Güneş için "v" düzeltmesi yoktur.gezegenler için "v" ve "d" düzelmesi 3 günlük, Ay için ise her saat için "v" ve "d" düzelmesi verilmiştir. (A) Almanakta verilen her geçegen için "v" ve "d" değerlerini kaydet. (B) Bulunduğunuz saatin dakika değeri ile sarı sayfalara ait "v" ve "d" değerlerinin düzeltme miktarlarını bul. (C) "v" değerini GHA ya ilave et (Venüsün işareti bazen (-) olabilir.) (D) "d" nin işareti Dec değerinin günlük sayfalardaki durumuna göre ilave edilir veya çıkarılır. c. Yıldızların Gök Koordinatlarının Bulunması : Yıldızların GHA yıldız değerini bulmak için önce GHA değeri bulunur daha sonra günlük sayfalardaki yıldızın o günkü SHA değeri ilave edilir.dec değeri aynen alınır. Formül : GHA = GHA + SHA dır. Sayfa 173 / 254

d. Gök Cisimleri Özel Sembolleri : SEYĐR KĐTABI Güneş : 0 Ay : C Venüs : Mars : Jüpiter : Satürn : Yıldız : * Aries : ÖRNEK-1: Güneş Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 40 o 45'N 29 o 35'E mevkiinde ZT=13 29 11 güneşten rasat yapıldığına göre 'in GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec nedir? ÇÖZÜM : GMT = ZT + ZD ZT : 13 29 11 11 için GHA = 341 O 59!1 Dec = S56 O 54. 5 ZD : -2 29 11 için GHA = + 7 O 17!8 d( - 1.0) 0! 5 GMT: 11 29 11 için GHA = 349 O 16!9 Dec =S56 O 54!0 ÖRNEK-2 : Ay Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 35 o 40'N 43 o 50'E mevkiinde ZT=20 29 48 güneşten rasat yapıldığına göre C 'in GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec nedir? ÇÖZÜM : GMT = ZT+ ZD ZT : 20 29 48 17 için GHA = 048 O 21!2 Dec = N05 O 52!3 ZD : -3 29 48 için GHA = + 7 O 06!6 d(- 10.2) 5!0 GMT: 17 29 48 için GHA = 055 O 27!8 Dec =N05 O 57!3 v(13.2) = + 6!5 GHA = 055 O 34!3 Sayfa 174 / 254

ÖRNEK-3: Yıldız Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 30 o 09'N 58 o 45'W mevkiinde ZT=17 39 46'de Alpharddan rasat yapıldığ ına g öre Alphard'ın GHA ve Dec değerlerini hesaplayınız. ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec nedir? ÇÖZÜM : GMT =ZT + ZD, GHA = GHA + SHA ZT : 17 39 46 21 için GHA = 116 O 09!9 Dec = S8 O 38!5 D : +4 39 46 için GHA = 9 O 58!1 (ALPHARD) SHA = 218 O 09!3 GMT: 21 39 46 21 39 46 GHA = 344 O 16.3 ÖRNEK-4 : Gezegen Koordinatları : 3 Mart 1995 günü 46 o 14'N 06 o 15'W mevkiinde Veenüs gezegeninden rasat yapıldığında ZT=06 19 22 dir. GMT GHA VE Dec değerlerini hesaplayınız? ĐSTENENLER : GMT, GHA, Dec nedir? ÇÖZÜM : GMT = ZT+ ZD ZT : 06 19 22 06 için GHA = 308 O 10!4 Dec = S19 O 11!6 ZD : 0 19 22 için GHA = + 4 O 50!5 d(+0.5) 0.2 GMT: 06 19 22 06 19 22 GHA = 313 O 00!9 Dec =S19 O 11!8 v(-0.6) = - 0.2 GHA = 313 O 00!1 GÖK CĐSĐMLERĐNĐN TANINMASI : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.36 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı gök cisimlerinin tanınması konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.36'yı oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. Sayfa 175 / 254

ÇALIŞMA SORULARI : SEYĐR KĐTABI 1. Gök cisimlerinin tanınmasını sağlayan yöntemleri yazınız. 2. Ho 2102 C/D nedir, açıklayınız. 3. 28 MAYIS 1995 günü 42 o 00'N 31 o 30'E DR mevkiinde akşam alacakaranlık zamanında yapılacak bir rasad için uygun yıldızları belirleyiniz. 4. 30 MAYIS 1995 günü 42 o 30'N 25 o 30'E mevkiinde bilinmeyen bir yıldızdan ZT = 18.50'de yapılan rasatta Sex.Alt = 56 o 15' olarak ölçülmüştür. Yıldızın rasat anındaki semti 065 o olduğuna göre bu yıldızın ismi nedir? Sayfa 176 / 254

H.C HESABĐ ĐRTĐFA DEĞERĐNĐN BULUNMASI : SEYĐR KĐTABI BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.37 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı H.C hesabi irtifa değerinin bulunması konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : HESABĐ YÜKSEKLĐK (ĐRTĐFA) Bir gök cisminden yararlanılarak mevki koyabilmek için bazı değerlere gereksinim vardır. Bu değerler sırasıyla şunlardır; Rasad anındaki gök cisminin semt değeri, AP veya DR mevkii ile intersept değeridir. Đntersepti bulabilmek için iki değeri bilmemiz gerekir. Bu değerler rasadi yükseklik (Ho) ve hesabi yükseklik (Hc)'dir.Biz bu bölümde hesabi yüksekliğin ve semtin bulunuşunu inceleyeceğiz. Hesabi yükseklik küresel seyir üçgeninin çözümü ile bulunabilir. KÜRESEL ÜÇGENĐNĐN ÇÖZÜM YÖNTEMLERĐ Hesabi yükseklik değerlerini bulabilmek için hazırlanmış çeşitli cetveller vardır. Bizim ayrıntılı olarak inceleyeceğimiz cetveller aşağıda verilmiştir. 1. HO 214 2. HO 249 3. HO 229 4. HO 211 1. HO.214 CETVELĐNĐN KULLANILARAK HESABĐ ĐRTĐFANIN BULUNMASI : HO 214 cetvelleri AGETON formülleri yardımı ile çeşitli enlem, Dec ve HA değerleri için hesabi yükseklik ve hesabi Az(Semt açısı) veren ciltlerden oluşmuştur. HO 214 Ekvatordan kutba kadar 10 ar derecelik enlem kuşakları halinde 9 ayrı ciltten oluşmuş olup bütün dünyayı kapsayan bir neşriyattır. Her cilt içerisinde her tam derece için on ayrı bölüm vardır. Her bölümün son sayfasında ise o enlem derecesinde yıldız bulmaya yarayan ( Star identification) yıldız tanıma cetvelleri bulunur. Ayrıca kitabın sonunda cetvellerden bulduğumuz yüksekliğe yapılacak düzeltmelerde kullanılan yükseklik düzeltme cetveli ve çarpım tablosu bulunur. Cetvellere girebilmek için üç değere gereksinim vardır. Bunlar: Lat, Gök cisminin Dec değeri ve HA değeridir. Enlem değeri DR veya AP mevkinin Enlem değeridir. Dec rasat yapılan zamana bağlı olarak Almanaktan elde edilir. HA değeri ise kullanılan yönteme bağlı olarak bazen DR ve bazende AP mevkinin boylam değeri ile gök cismine ait almanaktan bulunan GHA değerinin karşılaştırılması ile elde edilir. Sayfa 177 / 254

Cetvellere giriş sırası ; SEYĐR KĐTABI a. Rasat yaptığımız mevkiin DR veya AP Lat. değerinin tam sayısı ile o enlem sayfası açılır. b. Sayfalar üzerinde Lat ve Dec aynı isimde ve aykırı isimde diye yazılıdır. Bulduğunuz Dec ile Lat aynı veya aykırı olduğuna göre giriş sayfası tesbit edilir. Genellikle aynı isimdeki değerler için sol sayfaya aykırı isimdeki değerler için sağ sayfaya bakmak gerekir. (HA) veya (t) Saat Açısı 90 o den büyük olduğu zaman değerler aykırı isimdeki değer sayfasının alt kısmında ayrı blok halinde verilmiştir. Aykırı isimdeki değerlerde DEC değeri küçük iken tam sayfadır. Dec değeri büyüdükçe aykırı isimdeki cetvellere giriş azalır. Bu nedenle aykırı isimdeki cetvellerin alt kısmına 90 o den büyük (t) için aynı isimli değerler verilmiştir. c. Her sayfanın ÜST kenarında DECLINATION değerleri tam ve buçuk olarak örneğin; 14 o -14 o 30', 15 o -15 o 30' şeklinde verilmiştir. Bulunan Saat Açısı (t) ise (HA) şeklinde sayfanın sağ ve sol kenarında 1 o lik kademeler halinde 90 o ye kadar verilmiştir. 90 o den büyük aynı isimli değerler için (HA) değeri sol sayfada aykırı isim değerleri altındadır. NOT : Aykırı isimde gök cisimlerinin (HA) açıları hiç bir zaman 90 o den büyük olmaz. d. Her Dec (Meyil) sütununun altında Alt vd vt Az olmak üzere 4 grup halinde rakkamlar mevcutur. Bunlar; (1) Alt : Rasat yapılan mevki ve zamandaki Lat, Dec, (HA) değerlerine karşılık bulunun (Hc) değeridir. (2) vd : Dec (Meyil) in 1'lık değişimine karşılık Alt. değişme emsalidir. (3) vt : (t) (HA) nın 1'lık değişimine karşılık Alt.değişme emsalidir. (4) Az : Gök cisminin rasat yapılan DR veya AP mevkiiine göre rasat zamanındaki AZĐMUT açısıdır. e. HO.214 cetvellerinin son sayfasında vd ve vt emsalleri ile girilerek bunların karşılığında Declinatıon veya HA (t) açısının tam sayıdan olan farklarının düzeltme değerlerini veren MULTIPLICATION TABLE dediğimiz cetveller mevcut olup 30'lık fark ve 0.9 dakikaya kadar ondalık düzeltmeleri verir. Multiplication Tables sayfalarının sağ ve sol kenar sütunların dan emsal değeri ile, ve üst kenardan artık dakika değeri ile girilip bunların karşılığında bulunan değer Dec veya HA farkı için Alt. düzeltme miktarı olur. ÖRNEK : Dec:22 o 34'.3 N olsa biz cetvelden 22 o 30' Dec için Alt. değerini bulabiliriz. Arada kalan 4'.3 lık fark için 22 o 30' Dec için bulduğumuz vd. emsalini alır, Multiplication cetvelinden bu emsalle girerek dakika sütununndan 4' için ondalık sütunundan da 0.3' için değeri alıp bunların toplamını eğer 22 o 30' lık Dec karşılığı Alt.23 o lik Dec Sayfa 178 / 254

karşılığı Alt'dan küçük ise 4'.3 dakikalık Dec farkı için bulunan Alt. farkının değeri (+) olup 22 o 30' karşılığı Alt'a ilave edilir. Eğer Dec büyüdükçe Alt. değeri küçülüyor ise bulunan fark çıkartılır. ÖRNEK : Dec = 22 o 30' karşılığı bulunan Alt= 46 o 03'.4 olsa 22 o 34'3 için Alt ne olur? vd emsalinin 86 olduğunu kabul edelim. Bu emsal ile düzeltme cetvelinden : 4' için 3'.4 0'.3 için =0'.3 bulunduğuna göre Alt.düzeltmesi : 3,4 + 0.3 = 3'.7 olur. Alt.değeri Dec büyüdükçe arttığına göre Dec 22 o 30' Alt değerine bulunan düzeltme ilave edilir. Alt. = 46 O 03.4 Düzeltme = + 3.7 ALT = 46 O 07.1 olur. (Minutes) 1 2 3 4 5 85 86 34 87 (Tenths of minutes) 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.3 vt için yapılacak düzeltmede de aynı kural uygulanır bu sefer vt emsaline göre bulunacak Alt. düzeltmesi Alt. HA büyüdükçe artıyor ise bulunan düzeltme (+) olur ve Alt'a ilave edilir. Değerlerin alınmasında kural aynı Dec düzeltmesinde olduğu gibidir. vl Düzeltmesi : Eğer yaptığımız gök cisminin rasadını DR mevkinin aynı değerlerini kullanarak çözümlemek istersek bu takdirde vd vt vl düzeltmelerini toplam düzeltme olarak alıp çözüm yapılır. vl düzeltmesi mevki enleminin küsuratının Azimuth açısına göre Alt. da yaptığı farktır. Cetvele girdiğimiz tam enlem değerinden bizim DR mevkiimizin enleminin farkı ile ve Az açısı ile "Altıtude Correction For DR Latitu cetveline sağ ve sol sütundan Az ile Üst kenardan DR Lat farkı ile girip Alt'a yapılacak düzeltme miktarını buluruz.bulduğumuz düzeltmenin işareti aşağıda açıklanan kurallara göre verilir. 1. Eğer Az açısı 90 o den büyük ise: DR lat işlem için cetvelden seçilen enlemden büyük ise vl düzeltmesi (-)dir. DR Lat işlem için cetvelde seçilen enlemden küçük ise vl düzeltmesi (+) dır. 2. Eğer Az açısı 90 o den küçük ise : DR Lat işlem için cetvelden seçilen enlemden büyük ise vl düzeltmesi (+) dır. DR Lat işlem için cetvelde seçilen enlemden küçük ise vl düzeltmesinin işareti (-) dir. HO 214 ile çözümde üç metod kullanılır. Birinci metod vd vt vl düzeltmelerinin hepsi, ikinci metod'da ise sadece vd ve vt düzeltmeleri, üçüncü metod'da yalnız vd düzeltmesi uygulanarak Hc değeri bulunur. METOD 1 : vd,vt, vl METODU ĐLE ĐNTERSEPTĐN BULUNUŞU : Her üç düzeltmeyi birlikte uygulamak suretiyle bir rasatın çözüm şekli HO.214 cetvellerinin kullanılması konusunda açıklanmıştır. Buna göre rasadımızı kabul edilmiş bir AP mevkiine göre değilde doğrudan doğruya DR mevkiimize göre çözümlemiş oluruz. Sayfa 179 / 254

ÖRNEK : 26 Mayıs 1995 günü 38 o 15'N, 25 o 15'.5 W DR mevkiinde LMT = 08 49 14 iken güneşin Alt kenarından rasat yapılmış olup ve Sextant yüksekliği = 46 o 00'.3 olarak okunmuştur. Rasat anında IC = +3'.3 Göz yüksekliği = 12 Ft.dir Isı = +40 o C, Basınç = 970 Mb.dır. ĐSTENEN : Her üç düzeltmeyi (vd,vt,vl) kullanarak Đntersepti bulunuz? Bulunan bu intersepti " Plotting Sheet)'e markalayınız. ÇÖZÜM : 1. Rasat zamanı GMT olarak bulunur. LMT = 08 49 14 d. long = 1 41 02 GMT = 10 30 16 2. Gök cisimlerinin koordinatları bulunur. 26 Mayıs 1995 10 GHAO : 330 O 45. 7 Dec : N 21 O 04. 6 30 16 için GHAO : 7 O 34. 0 d(+0.4) : + 0. 2 10 30 16 GHAO: 338 O 19. 7 Dec : N 21 O 04. 8 3. Seyir üçgeni çizilir ve Ha hesaplanır. GHAO: 338 O 19. 7 W Tul : -25 O 15. 5 LHAO : 313 O 04. 2 HA : 306 O - 313 O 04. 2 =46 O 55. 8 E 4. HO.214 e giriş değerleri saptanır. ESAS DEĞER : CET. GĐR. DEĞ. : FARKLAR : LAT 38 O 15 N 38 O 15 DEC 21 O 04. 8 N 21 O 4.8 HA 46 O 55. 8 E 47 O 4.2 Sayfa 180 / 254

DÜZELTME CETVELĐ Lat HA DEC 21 O d t Az DEC 21 O 30 + - 38 O 46 O 47 O 01.6 d 2.6 47 O 46 O 15.0 55 78 99. 1 46 O 31.5 t 3.3 2.3 L + 5.9-2.3 Düzeltme : 5.9-2.3 = + 3.6 SONUÇ : Alt : 46 O 15. 0 Az = N 99 O. 1 E Düz : + 3. 6 Az = Zn HC : 46 O 18. 6 Zn = 099 O. 1 5. Verilen değerlerle HO bulunur. Sex. Alt : 46 O 00. 3 HC : 46 O 18. 6 IC : + 3. 3 HO : -46 O 15. 5 Hs : 46 O 03. 6 Dip : - 3. 4 a : 3. 1 Mil Uzak (A) dır. Ha : 46 O 00. 2 Main.Cor : + 15. 1 Ho : 46 O 15. 3 ĐKD : + 0. 2 HO : 46 O 15. 5 METOD 2 : vd ve vt METODU ĐLE ĐTNERSEPTĐN BULUNUŞU : vd ve vt düzeltmeleri yapılarak HC nin bulunmasında DR mevkiin enlemi yerine en yakın tam derece enlemi alınır. vl düzeltmesi ortadan kaldırılır. Böylece DR yerine AP mevkiine göre çözüm yapılır. ÖRNEK : 27 Mayıs 1995 günü 38 o 08'N, 05 o 56'E mevkiinde hatası CE = 1 05 (F) olan Kronometre ile 03 30 05 de HAMAL yıldızından rasat yapılmış ve Sextant Yüksekliği 15 o 43'.8 olarak bulunmuştur. IC =-1' Göz Yüksekliği = 66 Ft. Atmosfer koşulları standarttır. ĐSTENEN :vd ve vt düzeltmelerini kullanarak Đntersepti bulunuz. bulunan bu intersepti "Plotting Sheet" e plotlayınız. Sayfa 181 / 254

ÇÖZÜM : DR mevkiini 38 o 08'N enleminden 38 o 00'N enlemine göre AP Mevkiine taşıyarak problem çözülür. 1. Rasat zamanı GMT olarak bulunur. C = 03 30 05 CE = - 1 05 GMT = 03 29 00 2. Gök cisminin (Hamal) kordinatları bulunur. 27 Mayıs 1995 3 h GHA = 289 12'. 4 Dec = N 23 26'. 3 29 m GHA = + 7 16'. 2 GHA = 296 28'. 6 SHA = +328 16'. 4 GHA* = 264 45'. 0 (624 45' - 360 ) 3. Seyir üçgeni çizilir ve HA hesaplanır. GHA* = 264 45'. 0 E + = 5 56'. 0 LHA* = 270 41'. 0 HA = 360-270 41'. 0 = 89 19' E 4. HO.214 e giriş değerleri saptanır. ESAS DEĞER : CET.GĐR.DEĞE : FARKLAR : (AP)LAT 38 08'N 38 - DEC 23 26'.3 N 23 30' 3'. 7 HA 89 19'.0 E 89 19'. 0 DÜZELTME CETVELĐ Lat HA DEC 23 O DEC 23 O vd vt Az + - 30 38 O vd vt 2. 1 14. 3 88 O 15 O 25.1 15 O 42.4 58 75-16. 4 72 O.2 89 O 14 O 57.5 58 75 71.6 Az = N 71 O.6 E Düzeltme : - 16. 3 Az = Zn SONUÇ : Zn = 071 O. 6 Alt : 15 O 42. 4 Düz : - 16. 4 Sayfa 182 / 254

5. Verilen değerlerle Ho bulunur. Sex. Alt : 15 O 43. 8 HC : 15 O 26. 0 IC : - 1 HO : -15 O 31. 5 Hs : 15 O 42. 8 Dip : - 7. 9 a : 5. 5 Mil Uzak (a) dır. Main Cor : - 3. 4 Ho : 15 O 31. 5 ĐKD: 00 00. 5 HO : 15 O 31. 5 METOD 3 : vd METODU ĐLE ĐNTERSEPTĐN BULUNUŞU : Yalnız vd düzeltmesi yapılır. DR mevkiimizin enlemi en yakın tam dereceye, boylamımız ise HA (t) yi tam derece yapacak şekilde boylama kaydırılıp bulunan bu AP mevkinin koordinatlarına göre çözüm yapılır. Örnek problemdeki gibi bütün düzelmeleri yaparak doğrudan doğruya DR mevkiine göre işlem yaparsak fazla düzeltme yapmak nedeniyle hata yapma ihtimali büyür, pratikte en çok kulllanılan AP (Kabul edilen Arz ve Tul) mevkiine göre vd metodu ile çözüm yapmaktadır. Bu metodda değişen hiç bir durum yoktur. Kabul edilmiş bir mevkiye göre yapılan işlemlerde yalnızca intersept değeri farklı çıkar buna karşılık işlemlerde sürat ve doğruluk derecesi artmış olur. ÖRNEK : 27 Mayıs 1995 günü DR 38 o 04 o N, 28 o 15' E mevkiinde Güneşin alt kenarından yapılan bir rasatta Kronometre 09 15 12 iken Sex.Alt. 70 o 10'.9 bulunmuştur. Göz yüksekliği ;39 Ft., IC = 2'. CE = 1 dakika 12 saniye(f), Isı + 20 o C, Basınç : 1050 Mb.dır. ĐSTENEN : vd metodu ile Đntersepti bulunuz, bulunan bu intersepti "Plotting Sheet" e plotlayınız. ÇÖZÜM : 1. Rasat zamanı GMT olarak bulunur. C = 09 15 12 CE = - 1 12 GMT = 09 14 00 Sayfa 183 / 254

2. Gök cisminin kordinatları bulunur. 27 Mayıs 1995 9 GHAO : 315 O 14. 1 Dec : N 21 O 04. 5 14 GHAO : 3 O 30. 0 (d+0.4) : + 0. 1 GHAO : 319 O 14. 1 Dec : N 21 O 04. 6 3. Seyir üçgeni çizilir ve Ha hesaplanır. GHAO : 319 O 14. 1 Ap Tul (E) : 28 O 46. 0 (HA tam değer çıkması için long düzeltilir.) LHAO : 348 O 00. 0 HA : 360 O - 348 O =12 O E 4. HO.214 e giriş değerleri saptanır. ESAS DEĞER : GET.GĐR.DEĞE : FARKLAR : (AP)LAT 38 04'N 38 - DEC 21 14'.6 N 21 14'. 6 HA 12 0 E 12 - Lat HA DEC 20 O 30 DÜZELTME CETVELĐ DEC 21 O vd Az + - 38 O 12 O 69 39.0 70 O 05.4 88 145 O.3 vd 11. 1 Az = N 145 O.3 E Düzeltme : + 11. 1 Az = Zn = 145 O.3 SONUÇ : Alt : 70 O 05. 4 Düz : + 11. 1 HC : 70 O 16. 5 5. Verilen değerlerle Ho bulunur. Sex. Alt : 70 O 10. 9 HC : 70 O 16. 5 IC : - 2 HO : 70 O 18. 4 Hs : 70 O 08. 9 Dip : - 6. 1 a : 1. 9 Mil Uzak (T) dir. Ha : 70 O 02. 8 Main Cor : + 15. 6 Ho : 70 O 18. 4 ĐKD : 00 00. 0 HO : 70 O 18. 4 Sayfa 184 / 254

HO 229 KULLANARAK HESABĐ ĐRTĐFANIN BULUNMASI Sight Reduction Tables For Marines Navigation "HO-229" isimli döküman ile denizde süratli ve pratik olarak Astronomik fix mevki koymak mümkündür. Küresel üçgenin çözümünü çok basit ve kolay bir duruma getirmiştir. HO-229 her biri 15 o enlem farklarını kapsayan (0-15,15-30,30-45.45-60.60-75.75-90 derece) olmak üzere bir seri 6 cilt kitaptan oluşmuştur. Kitapların ön ve arka kapakları içinde enterpolasyon cetvelleri bulunmakta daha sonra açıklama bölümü ve sırasıyla cetveller bölümü yer almaktadır. Cetvellere girmede üç ana değer kullanılır. a. Yerel saat açısı (LHA) b. Meyil (Dec) c. Enlem (Lat) Her üç elemanı kullanarak cetvellerden hesaplanmış yükseklik (Hc), yükseklik farkı (d) ve semt açısı (Z) bulunur. Ancak bunlar düzeltilmemiş değerler olup daha sonra açıklanacağı üzere düzeltmelere tabii tutulur. Cetvellerde uygun sayfayı bulmak için dikkat edilecek hususlar; 1. Uygun LHA değerine sahip sayfayı bulmak 2. Lat ve Dec işaretlerini karşılaştırarak, Lat Contary Name To Dec şeklinde veya tersi olarak tanımlanan sayfalardan uygun olanını seçmektir. Cetvellerin köşelerinde LHA değerleri verilmiştir, fakat bu değerlerden üçü LHA = P o kabul edersek, P o, 360 o -p o olmak üzere çift değerler halindedir. Diğeri ise 180 o -P ve 180 o +p şeklindedir.yine HO 214 gibi sağ taraftaki sayfa Lat contary name to Dec olarak tanımlanmıştır. Ancak burada sağ taraftaki sayfanın alt tarafında basamaklı olarak bir çizgi ile sıralanmış kısımda Dec Same Name as Lat ibaresi bulunmaktadır. Yukarıda belirtildiği gibi bu kısımda LHA değere 180-P ve 180+P şeklinde verilmiştir. Problem çözümü için uygun sayfanın bulunmasından sonra yapılacak işlem Lat ve Dec değerleri ile girerek Hc, d, z değerlerini bulmak ve bir yere kaydetmektir. Enterpolation cetvelleri ile yapılacak düzeltmelerden sonra problem çözümü bitmiş ve çizim yapılacak duruma gelmiştir. Enterpolation cetvelinde Dec değerinin artık değerleri ile girilir ve buna birinci fark düzeltmesi denir. ÖRNEK : Lat : 35 o 00's Đstenen : LHA : 349 o 00 Dec : 29 o 47'.4 S 1. Hc? 2. Zn? Sayfa 185 / 254

ÇÖZÜM : Verilen değerlerle HO 229 ile 3. cilde girildiğinde önümüze gelecek cetvel aşağıya çıkarılmıştır. O LAT SAME NAME AS DECLINATION LHA 349 DEC 34 O 35 O 36 O 0 HC d z 25 44.3 28 78 18.6 36.6 123.7 29 78 55.2 33.00 119.7 30 79 28.2 29.01 115.3 Verilen değerlerle Lat işareti ile Dec işareti aynı olduğundan Same Name, LHA 349 o sayfasından, Lat 35 o, Dec 29 o kıymeti ile cetvele girilip bulunan değerler bir yere yazılırsa Hc = 78 o 55'.2 d: + 33'.0, Z= 119 o.7 değerleri bulunur. Burada dikkat edilecek husus d değerinin yanındaki noktadır. Bu durumda ikinci fark düzelmesi yapılır.birinci ve ikinci fark düzeltmeleri Hc'ye uygulanır.birinci fark düzeltmesi cetveldeki d'nin işareti ile aynı işareti alır, buna karşın ikinci fark düzeltmesi daima Hc'ye ilave edilir. Örnekte d değerinin işareti (+) olduğundan yapılan birinci fark düzelmesi Hc'ye ilave edilir. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere, birinci fark düzeltmesi Dec'in dakika cinsinden artık değeri olan 47'.4 ve d=33.0 için yapılmıştır. Yalnız burada dikkat edilecek başka bir husus, cetvelden Dec=47'.4 kıymetinin tam olarak bulunmasına karşılık d = 33.0 değeri 30've 03'olarak iki ayrı yerde verilmiştir. Bu durumda birinci fark düzeltmesinde, tabloda görüldüğü gibi önce Dec'in dakika cinsinden artık değeri ile girilir.(47'.4) yukarıdanda ilk olarak 30'ile girilerek ikisinin kesim noktasındaki değer alınarak (23'.7) bir yere yazılır. Sonradan d değerinin ondalık kısmı (03') ile diğer değer bulunarak önceki değerle toplanır. Dec Altıtude Difference (d) Double Inc Tens Decimals Units Second 10 20 30 40 50 0 1 2 3 4 Diff 47.0 0 2.4 and 47.1 1 2.5 Corr. 47.2 2 2.5 5.8 47.3 3 2.6 0.3 47.4 23.7 4 2.7 8.1 Interpolation 1. Kısım 47.4 30 23. 7 Table 2. Kısım 47.4 03 2.4.1 33.0 26 Sayfa 186 / 254

Birinci Düzeltme : Yalnız yukarda önceden bahsedildiği gibi d kıymetinin yanında nokta vardır, bunun içinde ikinci fark düzeltmesi gerekmektedir. Bu işlem için cetvelde verilen d değerinin hemen bir alt ve bir üstündeki değerler arasındaki fark hesaplanarak interpolation cetvelinin birinci fark düzeltmesi için kullanılan kısımda (Double Second Diff. And. Caorr) sütununa girilir. Yukarıdaki tablodan daha açık görüleceği üzere d kıymetleri arasındaki farkın tekabül ettiği iki değerin hemen sağında ve ortalarında bulunan değer ikinci fark düzeltmesidir. Đkinci fark düzeltmesi : 47'.4 D.S.D = 7.6 Düzeltme=0'.3 Şu halde netice olarak: Tablodan alınan irtifa (Hc) = 78 o 55'.2 Birinci fark düzeltmesi = + 26'.1 79 o 21'.3 Đkinci fark düzeltmesi = +0'.3 Düzeltilmiş Hesabi irtifa (HC) = 79 o 21'.6 olarak bulunur. Zn değerini bulmak için, ana tablodan alınan (Z) ile bir alttaki kıymetin farkları bulunur. 119.7-115.3=4.4 bu değer ile declinatıon kıymetinin dakika cinsinden artık değer olan 47.4 ile normal enterpolasyon yapılırsa: 1 o lik Dec için 4.4 fark ediyorsa 47'.4 Dec için x fark eder. = - 3.5 bulunur Şu halde Azimuth açısı : Tablodaki Z : 119 o.7 Düzeltme : -3 o.5 Düzeltilen Z : 116 o.2 buradan da Zn: 063 o.8 olarak bulunur. Burada çok önemli bir hususun göz önünde bulundurulması gerekir. Eğer cetvelde girdiğimiz LHA ve Lat değerleri bizi sağ tarafta bulunan sayfalardan ve basamak şeklinde ayrılmış olan kısımdan değer okumamızı gerektiriyorsa, bu takdirde çizginin alt kısmından girdiğimiz zaman Hc, d ve Z değerleri Dec değeri dolayısıyla çizginin üstünde okunuyorsa Hc ve Dec değerlerinin işaretleri akseder. Diğer taraftan aynı durum çizginin üst tarafından girildiğinde alt taraftaki değerlerin okunması zorunluluğu geçerlidir. HO-229 KULLANARAK TAM ÇÖZÜM ÖRNEKLERĐ : Bu dökümanı kullanarak yapılan çözümlerin diğer metodlarla yapılan çözümlere oranla ne kadar kısa ve hata yapma olasılığının çok az olduğu aşağıdaki örnekte görülecektir. Sayfa 187 / 254

ÖRNEK : 27 Eylül 1995 günü DR 38 o 22'N, 32 o 43'W mevkiinde aşağıdaki formda belirtilen zaman ve yıldızlardan rasat yapılmıştır. Rasat anında IC=-2', Göz yüksekliği = 10 Ft., Isıs = -28 o C, Basınç = 990Mb.dır. Formda belirtilen gök cisimlerinden elde edilecek Astronomik Fix mevkiyi Plotting Sheet'e plotlayınız. ADI : ZT : SEX ALT : SHA : DEC : SABĐK 18 17 10 32 53'. 8 102 28'. 0 S 15 43'. 0 ENĐF 18 17 20 38 20'. 2 034 00'. 0 N 09 51'. 6 VEGA 18 17 31 88 47'. 5 080 48'. 0 N 38 47'. 2 SABĐK : ENĐF : VEGA : GMT : 20 17 10 20 17 20 20 17 31 GHA O20 için : 306 08'. 3 306 08'. 3 306 08'. 3 ARTMA : 4 18'. 2 4 20'. 7 4 23'. 5 SHA YILDIZ : 102 28'. 0 034 00'. 0 080 48'. 0 GHA YILDIZ : 412 54'. 5 344 29'. 0 391 19'. 8 GHA YILDIZ : 052 54'. 5 344 29'. 0 031 19'. 8 TUL (AP) : 032 54'. 5 032 29'. 0 032 19'. 8 LHA : 020 00'. 0 312 00'. 0 359 00'. 0 DEC : S 15 N 09 N38 DEC ARTMA : 43'.0 51'.6 47'.2 LAT (AP) : 038 N 038 N 038 N HC : 33 46'. 4 38 06'. 3 89 12'. 7 D ve DÜZELTME: (-56.8)-40.7 (+39.8)+33.2 (-28.9)-21.7 HC : 33 05'. 7 38 39'. 5 88 51'. 0 SEX ALT : 32 53'. 8 38 20'. 2 88 47'. 5 IC : - 2'. 0-2'. 0-2'. 0 hs : 32 51'. 8 38 18'. 2 88 45'. 5 Dip : - 3'. 1-3'. 1 3'. 1 ha : 32 48'. 7 38 15'. 1 88 42'. 4 Main Corr : - 1'. 5-1'. 3 0'. 0 ho : 32 47'. 2 38 13'. 8 88 42'. 4 ĐKD : + 0'.2 + 0'. 1 + 0'. 0 HO : 32 47'. 4 38 13'. 9 88 42'. 4 HC : 33 05'. 7 38 39'. 5 88 51'. 0 a : 18'. 3(A) 25'. 6(A) 08'. 6(A) Z : 156. 6 111. 1 089. 7 Zn : 360 -Z Zn = Z Zn = Z Sayfa 188 / 254

Zn : 203. 4 111. 1 089. 7 N LAT LHA>180 ĐSE Zn = Z LHA<180 ĐSE 360 -Z LHA>180 ĐSE Zn = 180 -Z S LAT LHA<180 ĐSE Zn=180 +Z 3. HO 249 KULLANARAK HESABĐ ĐRTĐFANIN BULUNMASI : Üç cilt olarak hazırlanmıştır. Genellikle hava seyri için düşünülmüş olmasına rağmen süratli olarak yapıldığından denizciler tarafından da diğer metodlarla bulunan HC ve a'yı kontrol etmek için kullanılır. HO 249'un birinci cildi seçme yıldızlar içindir. Diğer iki cilt ise HO 214 e benzemektedir. Yalnız bir farkla ayrılır. HO 249 un ikinci cildinde Lat değeri 0 o - 39 o ye kadar, üçüncü ciltde ise 40 o - 89 o ye kadardır. Cilt iki ve üçte Dec limiti 0 o - 29 o olarak sınırlanmıştır. Başka bir değişiklik ise cetvellere LHA değerleri ile giriştir. HO 249 cetvellerine giriş değerleri saptanırken daima tam kıymetlere ihtiyaç vardır. Arz ve tul kıymetleri alınırken AP mevkinin kıymetleri alınır. Bizim burada inceleyeceğimiz kısım sadece birinci cilt olacaktır. HO 249 Cilt-I kuzey ve güney arzları için ayrı ayrı olmak üzere iki kısımdan meydana gelmiştir. Cetvellere AP mevki Lat değeri ve seçme yıldızların LHA Aries değeri ile girilir. Bu iki kıymetle girilerek seçme yıldızların HC ve Zn leri doğrudan doğruya bulunur. HO 249 Cilt-I in ön ve arka kapakları içerisinde hava seyrinde kullanılan düzeltme tabloları verilmiştir. ÖRNEK : 23 TEMMUZ 1995 günü DR 38 o 16'N, 37 o 54'W mevkiinde sextant ile aşağıdaki zamanlarda iki seçme yıldızdan şu yükseklikler ölçülmüştür. DENEM GMT : 22 48 30 Sex.Alt : 42 o 48' ALTAĐR GMT : 22 52 00 Sex.Alt : 36 o 36' Yıldız yükseklikleri HO olarak kabul edilerek çözüm yapılacaktır. ĐSTENENLER bulunuz? :Rasatları yapılan yıldızların HC, Zn ve a (Đntersept) değerlerini ÇÖZÜM : Notik Almanağın 23 Temmuz tarihli sayfasından örneklerde olduğu gibi GHA Aries hesaplanır. DENEP ALTAıR GMT : 22 48 30 22 52 00 22 GHA : 271 o 10'.1 22 GHA : 271 o 10'.1 48 30 GHA : 12 o 09'.5 52 00 GHA : 13 o 02'.1 GHA : 283 o 19'.6 GHA : 284 o 12'.2 Tul(W) : - 37 o 19'.6 37 o 12'.2 LHA : 246 o 00'.0 LHA : 247 o 00'.0 Sayfa 189 / 254

olarak bulunmuş olur. Cetvellere girmek için tam enlem derecesine ihtiyaç vardır; Lat : 38 o 00 N LAT : 38 o 00 N NO 249 Cilt-I in 38 o N sayfası açılır ve bulduğumuz LHA Aries değeri ile tabloya girdiğimizde: DENEB : ALTAĐR : HC : 42 o 47' 36 o 15' HO : 42 o 48' 36 o 36' A = HO>HC 1 Mil Yakın HO>HC 21 Mil Yakın Zn = 060 o 109 o bulunur. Lat = 38 110-249 ÖRNEK TABLO LHA AĐRES HC DENEB Zn HC ALTAĐR ZN 246 42 57 060 247 36 15 109 HO 229 ĐLE ĐNTERSEPTĐN HESAPLANMASI LAT :... N/S LONG :... E/W TARĐH :... ADI : ZT : SEX ALT : SHA : DEC :............................................. GMT :......... GHA GEMT ĐÇĐN :......... ARTMA :......... SHA YILDIZ :......... GHA YILDIZ :......... TUL :......... LHA :......... DEC :......... DEC ARTMA :......... LAT :......... HC :......... D VE DÜZELTME :......... HC :......... SEX ALT :......... IC :......... Sayfa 190 / 254

hs :......... DIP :......... ha :......... ANA DÜZELTME :......... ho :......... ĐKD :......... HO :......... HC :......... a :......... z :......... Zn :......... Zn :......... LHA>180 ĐSE Zn = Z LHA>180 ĐSE Zn - 180-z N Lat S Lat LHA<180 ĐSE Zn = 360- z LHA<180 ĐSE Zn=180+z HO 229 ĐLE CAYRO KATA BULMA FORMU GÖK CĐSMĐ : NORT LAT : LHA > 180 ise Zn = Z DR LAT : LHA < 180 ise ZN = (360 - z) DR LONG : SOUTH LAT : LHA > 180 ise Zn = 180 - z DATE(L) : LHA < 180 ise Zn = 180 + z ZT : ZD : GMT : DATE(G) : ARTMA : GHA : DR LONG : LHA : DEC : Sayfa 191 / 254

d : DEC : LAT LHA DEC GER. DEĞ. CET. GĐR. DEĞ. FARK Z FARKI DÜZELTME Toplam Düzeltme...: Cetvel Z...: Düzeltilmiş Z...: Zn =...: GB=...: GE=...: HC HESABĐ ĐRTĐFA DEĞERĐNĐN BULUNMASI : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.37 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı Hc hesabi irtifa değerinin bulunması konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.37'yi oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI 1. HC hesabi irtifa değeri nedir, hangi cetvellerle bulunur? Sayfa 192 / 254

2. HO 214 kaç ciltden oluşmuştur? a. 1 b. 3 c. 5 d. 7 e. 9 3. HO 214 cetvellerine giriş değerleri nelerdir? a. Lat-Dec-Ha b. Lat-Long-Ha c. Lat-Ha-LHA d. Ha-Dec-Long e. Lat-Dec-GHA 4. 19 NĐSAN 1995 tarihinde 38 o 00'N 29 o 17.7'E mevkiinde saat 09.30 Z'de güneşin alt kenarından rasad yapılmış ve Sex.Alt = 62 o 10' olarak ölçülmüştür. Rasad anında göz yüksekliği 30 feet Sextant hatası IC = 1.2' olduğuna göre intersept değeri nedir? MERĐDYEN GEÇĐŞTE ARZ TUL TAYĐNĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.38 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı meridyen geçişte arz tul tayini konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : BOYLAM GEÇĐŞTE ARZ TAYĐNĐ Boylam geçişte arz tayini küresel seyir üçgeninin özel bir çözümüdür. Gök cisimlerinin boylamımızdan geçerlerken yapılan rasatta elde edilen açısal yükselimleri ile, elde edilen başucu mesafesi ve rasat yapıldığı andaki meyilleri (Dec) arasındaki ilişki yardımıyla, rasat yapılan mevkiin enlemini doğru olarak bulmak mümkündür. Enlemini bulacak olan seyirci gök cisminin boylamdan geçiş zamanını o günkü tarih ile hassas olarak hesap eder ve bulduğu zamadan bir süre Sayfa 193 / 254

önce hatası istenen seviyeye düşürülmüş bir sextant ile köprüüstünde gök cisminin yüksekliğini almaya başlar ve kısa zaman aralıkları ile yükseklikleri saptar. Yükseklik değeri gök cisminin boylamımıza yaklaşırken yavaş yavaş büyüdüğü ve tam boylamımızdan geçerken maksimum olduğu görülür. Đşte bu anda ZAMAN saptanır, ve üçgen çözülürse arzımızı bulmuş oluruz. Bu ilişkilerde belirtilen, rasıtın DR lat'ı,rasat anındaki Dec, ve Başucu (ZX) değerlerine göre 4 durum ile karşılaşırız. Bu durumlara göre uygulanacak kurallarla problem çözülür. ÖRNEK : 18 Mayıs 1995 günü DR 74 o 01'N, 29 o 30'E mevkiinde iken güneşin boylamımızdan geçiş anında Enlem nedir? ÇÖZÜM : a. Notik Almanağın 18 Mayıs 1995 tarihli sayfası açılır ve sağ alt köşede LMT olarak verilmiş olan meridyenden geçiş saatinin değeri alınır.18 Mayıs 1995 de meridyen geçiş zamanı LMT=11 56 dır b. Bulduğumuz bu zamandan 2-3 dakika önceden güneşin sextant ile irtifası alınmaya başlanır, maximum irtifa alındığında güneş meridyenimizden geçiyor demektir. Sex.Yük = 35 17 33 Sex.Yük = 35 18 40 Sex.Yük = 35 18 44 c. Bulduğumuz Sextant yüksekliğine (IC,DĐP,MAĐN COR.ĐKD) düzeltme uygulanarak HO hesaplanır. Bu örnekte HO'nun 35 o 31' 00'' olarak hesaplandığını kabul edelim. Bundan sonra başucu mesafesi hesaplanır. BAŞUCU(ZX) = 90 o - HO 90 o - 35 o 31 = 54 o 29'dır. d. Meridyen geçiş zamanı GMT ye çevrilerek DEC hesaplanır. LMT = 11 56 d.lot = - 1 58 GMT = 09 58 bu değerden elde edilen DEC = N 19 28'.8 (Düz 0.6) ENLEM = BAŞUCU(ZX) + DEC.DĐR N 19 29'.4 ENLEM = 54 29' + 19 29'.4 = 73 58'.4 N BOYLAM GEÇĐŞTE ARZ TAYĐNĐ ĐÇĐN LAT VE DEC ĐLĐŞKĐLERĐ 1. DR mevkinin LAT'ı ile DEC aynı isimde olduğuna göre ; LAT > DEC ise: ENLEM= BAŞUCU (ZX) + DEC olur. ÖRNEK: DR 38 15'N, 25 30'W 90 00 ZX = 90 00' - HO ZX = 90 00' - 72 50' = 17 10' DEC 21 04.1N HO 72 50 LAT = ZX + DEC'dir. LAT = 17 10' + 21 04'.1 LAT = 38 14'.1 N olur. 2.DR mevkinin LAT'ı ile DEC aykırı isimde olduğuna göre; ENLEM = BAŞUCU (ZX) - DEC olur. ÖRNEK :DR 41 50'N,39 30'E 90 ZX = 90 00' - HO ZX = 90 00' - 20 59' 9= 69 00'.1 DEC 21 12.1S HO 20 59.9 Sayfa 194 / 254

LAT= ZX - DEC'dir. LAT= 69 00'.1-27 12'.1 LAT= 41 48' N 3. DR mevkinin LAT'ı ile DEC aynı isimde olduğuna göre; LAT < DEC ise: ENLEM = DEC - BAŞUCU (ZX) ÖRNEK: DR 10 15' N, 15 10' W ZX = 90 00' - HO ZX = 90-75 22' = 14 38' DEC 24 52'.9N HO 75 22' LAT = DEC - ZX'dir. LAT = 24 52'.9-14 38' LAT = 10 14'.9 4. DR mevkinin LAT'ı ile DEC aynı isimde olduğuna göre; fakat gök cismi alt boylamdan geçtiğine göre ENLEM= 180-(BAŞUCU "ZX"+DEC) olur. ÖRNEK: DR 42 35' N, 10 05' E ZX = 90 00' - HO ZX = 90-20 14'.6 ZX = 69 45' DEC = 27 23.4N HO=20 14.6 ZX=69 45.4 LAT = 180 - (BAŞUCU "ZX"+ DEC)dir. LAT = 180 - (669 45.4 + 27 23.4)=82 51.2N GÜNEŞĐN BOYLAM GEÇĐŞĐNDEN YARARLANARAK BOYLAMIN BULUNMASI Güneşin boylam geçişinde elde edilen bir zaman denklemi var ise boylamın bulunması olasıdır.bilindiği üzere zaman denklemi (Tadili Zaman LMT1200 ile hakiki güneşin boylamdan geçişi arasındaki farktır. Aşağıdaki cetvelde zaman denkleminin işaretleri hakiki güneşin boylam geçişinden Ortalama güneşin boylam geçişi yani LMT 1200' bulmak üzere işlem yapıldığına göre; ŞUBAT 1995 KASIM 1995 GÜNEŞ GÜN ZAMAN DENKLEMĐ MER.GE Ç GÜNEŞ GÜN ZAMAN DENKLEMĐ MER.GE Ç 00 12 00 00 12 00 21 13 45 13 41 12 14 21 14 21 14 14 11 46 22 13 38 13 34 12 14 22 14 06 13 59 11 46 23 13 30 13 26 12 13 23 13 51 13 42 11 46 Yukarıdaki çizelgelerde Tadili Zamanlı LMT değerleri aşağıdadır. Meridyen Geçiş Zamanı : 21 Şubat 12 00 00 + 13 41 = 12 13 41' dir. Meridyen Geçiş Zamanı : 22 Şubat 12 00 00 + 13 34 = 12 13 34' dür. Sayfa 195 / 254

Meridyen Geçiş Zamanı : 23 Şubat 12 00 00 + 13 26 = 12 13 26' dır. Meridyen Geçiş Zamanı : 21 Kasım 12 00 00-14 14 = 11 45 46' dır. Meridyen Geçiş Zamanı : 22 Kasım 12 00 00-13 59 = 11 46 01' dir. Meridyen Geçiş Zamanı : 23 Kasım 12 00 00-13 42 = 11 46 18' dir. SEYĐR KĐTABI ÖRNEK : 22 Şubat 1995 günü bir gemi güneşin boylam geçiş anında kronometresini 10 18 16 olarak saptamış olup aynı anda güneşin alt kenarından yapılan rasatta Sextant Alt = 36 14.3 olarak ölçmüştür. Kronometre 24 dakika 30 saniye ileri olup kullanılan sextantın hatası IC= -1.7 dakikadır. Rasat anında göz yüksekliği 36 feettir. ĐSTENENLER: Güneşin boylam geçiş anından yararlanarak fix mevkiyi bulunuz? ÇÖZÜM: C : 10 18 16 Sex.Alt. = 36 14' 18" CE : 24 30 IC = - 1 42 GMT : 09 53 46' dır. Hs = 36 12' 36" 09 için Dec = S 10 18. 4 Dip = - 5' 48" ( -0,9 ) = 0, 8 Ha = 36 06' 48" Dec = S 10 17,6 Main Cor = + 14' 54" Ho = 36 21' 42" ĐKD = 00' 00" HO = 36 21' 42" BAŞUCU MESAFESĐ = 90 - HO BAŞUCU MESAFESĐ = 90-36 21' 42'' = 53 38' 18'' olur. LAT = BAŞUCU MESAFESĐ - DEC ise LAT = 53 38' 3'' - 10 17' 6'' = 43 20' 7'' OLUR. Gün Güneş zaman denklemi Meridyen Geçişi 22 Şub Boylam Geçişi 12 00 00 22 13 34 12 14 + 13 00 LMT = 12 13 34 ZAMAN FARKI = LMT - GMT ZAMAN FARKI = 12 13 34-09 53 46 = 02 19 45 LONG = 02 19 48 = 34 57 E LAT = 43 30 24 N LONG 34 57 KUTUP YILDIZININ RASADI ĐLE MAGNETĐK/CAYRO PUSULALARIN HATASININ BULUNMASI VE ARZ YAYĐN USULLERĐ POLARĐS (kutup yıldızı) Gök küresinde Kuzey kutbuna çok yakın bulunan ikinci sınıf bir yıldızdır. Eğer Polaris tam kuzey gök kutbunda bulunmuş olsaydı herhangi bir mevkide bu yıldızın düzeltilmiş açısal yüksekliği o mevkiin enlemine eşit olurdu.gök ufkundan baş ucuna olan açısal mesafe 90 o dir. Aynı şekilde kuzey kutup noktasından gök ekvatoruna olan açısal mesafe de 90 o dir. Şekilde görüldüğü gibi baş ucu ve Kuzey kutup noktası arasındaki açısal mesafe hem CoAlt hem de CoLAT birbirine eşit olduğu için LAT= Alt olur. Polaris gök küresinde Kuzey kutup noktasına çok yakın, meyli 89 o 06'.6N olan bir yıldız olduğu için hakiki kutup etrafında küçük bir daire çizerek hareket edip alt ve üst boylamdan geçmektedir. Bu nedenle kutup Sayfa 196 / 254

yıldızının açısal yüksekliğinden mevkiin enlemini bulabilmek için rasat edilen yükseklik değerine bazı düzeltmeler uygulanarak enlem bulunur. Bu düzeltme değerleri notik almanaklarda 274-275 ve 276. sayfalarda kutup yıldızı Polaris için hazırlanmış düzeltme çetvellerinde a0, a1, a2 olarak üç düzeltme vardır. a0 = LHA ARIES'in bir fonksiyonudur. a1 = Enlem ve LHA ARĐES'in bir fonksiyonudur. a2 = LHA ARĐES ve rasat yapılan tarihin bir değişkenidir. Bu üç düzeltme Kutup yıldızının ölçülen rasadi yüksekliğine ilave edilerek sonuçtan 1 o çıkartılırsa Enlem bulunur. Kuzey yarım küre için Notik Almanakların Polaris çizelgeleri sayfa 274, 275, 276 da 0 o -65 o enlemlerine karşılık kutup yıldızının verilen zaman içerisindeki hakiki semtleri ve ölçülen sextant yüksekliğine yapılacak düzeltmeler bir çizelge halinde verilmiştir. Cetvellere girmek için hesaplanarak bulunan LHA Aries ve LAT değerine ihtiyaç vardır. Cetvellere girerken bulduğumuz LHA Ariese en yakın 10 o lik kıymetle üstten, LAT değeri ile de düşey sütundan girilerek kesiştiği noktadaki semt değeri alınır, ve ölçtüğümüz değerle karşılaştırılarak hata miktarı bulunur. ÖRNEK PROBLEM : 15 Mayıs 1995 günü DR: 38 o 30'N, 33 o 15'E mevkiinde ZT=20 15 de polaris yıldızından yapılan rasatta Sex Alt=38 o 01'.3 semti (Kerterizi) 357 o olarak ölçülmüştür. Rasat anında göz yüksek liği 39 feet IC = -1'.3 dır. ĐSTENEN : Bulunulan mevkinin Enlem değeri ve Cayro Hatası nedir? ÇÖZÜM : 1. GMT bulunur. ZT = 20 15 ZD = -2 GMT = 18 15 2. Bulunan GMT ile Almanağa girilerek GHA Aries saptanır. 15 MAYIS : 18 GHA : 142 59.7' 15 GHA : 3 45.6' GHA : 146 45.3' 3. Boylam uygulaması ile LHA bulunur. GHA : 146 45. 3' Tul(E) : +33 15. 0' LHA : 180 00. 3' 4. Bulunan LHA ile yatay olarak üstten 10 lik kıymetle (180-189 arası) girilir. a0 = 1 35'. 1 a1 = 0'. 6 a2 = 1'. 0 Enem için Düz Azimut ise = 1 36'. 7 olarak bulunur. = 359. 5 dir. Sayfa 197 / 254

5. Düzeltme değeri HO değerine uygulanarak Enlem bulunur. Düzeltilmiş Sex.Alt. HO = 38 28'. 6 a0+a1+a2+ düz = + 1 36'. 7-1 00'. 0 ENLEM = 39 04'. 3 6. Eldeki değerler mukayese edilerek hata miktarı bulunur. G GE T 357 2.5 E 359.5 CEVAP : Cayro hatası 2.5 E dir. NOT : DR enlemle cetvele girilen enlem arasında fark var ise bir sonraki enlemde bulunan semt değeri göz önüne alınarak göz enterpolasyonu yapılarak esas semt bulunur, veya orantı kurularak esas semt bulunur. GÜNEŞĐN SEMTĐ ĐLE HO-214 CETVELĐNE KULLANARAK MAGNETĐK/CAYRO PUSULANIN HATASININ BULUNMASI Hakiki semt HO-214'ün Az sütunununun incelenmesi ile bulunur. ÖRNEK : 11 Mayıs 1995 günü 38 26.1 N, 36 18.7 E Fix mevkiinde ZT : 10 15 18'de güneşin semti cayro Pusula ile 131 o ölçülmüştür. ĐSTENEN : Cayro Pusula hatasını Güneşin semti ile karşılaştırarak bulunur. ÇÖZÜM : 1.Zaman değeri almanağa girmek üzere GMT'ye çevrilir. ZT : 10 15 18 ZD : -2 GMT : 08 15 18 dir. 2. 11 Mayıs 1995 tarihi ile almanağa girilir. LHA ve DEC bulunur. 8 GHA O : 300 54. 3' Dec : N 17 47. 3' 15 18 GHA O : 3 49. 5' (60.6_) : 0. 2' GHA O : 304 43. 8' Dec : N 17 46. 5' LONG : 36 18. 7' LHA O : 341 02. 5' HA = 360 - LHA = 360-341 02. 5' = 18 57. 5' 3. HO-214 e girmek için değerler belirlenir. ESAS DEĞERLER : CETVELE GĐR. DEĞ. : FARKLAR : L = 38 26.1'N 38 26. 1' d = 17 47.5'N 18 12. 5' t = 18 57.5'E 19 2. 5' Sayfa 198 / 254

A. BĐRĐNCĐ ENTERPOLASYON : (HA için) Lat sabit, Dec sabit HA = 18-19 Lat = 38 HA Dec 18 60 için 1. 7 artarsa 18 136.8 2.5 için X 19 135.1 X = + 4.4 B. ĐKĐNCĐ ENTERPOLASYON : (DEC için) Lat sabit, Dec sabit DEC: 17 30-18 HA Dec 17 Dec 18 30 için 36 artarsa 30 HA 135.7 135.1 12.5 için X X = + 15 C. ÜÇÜNCÜ ENTERPOLASYON : (LAT için) Lat : 38 Lat : 39 Dec sabit, HA sabit LAT = 38-39 HA Dec 18 Dec 18 60 için 84 artarsa 19 135.1 135.5 26.1 için X.5 X = + 36 Top.Düz. = + 4.4 + 15 + 36.5 = 55'.9 dur. Az = 135 06 + 55.9 = N 136 01.9E dir. Buradan Az = Zn dir ve Zn = 136 01'9 dir. G GE T 131 5 01.9E 136 01.9 Sayfa 199 / 254

GÜNEŞĐN BATIŞ ANINDA ALINACAK KERTERĐZLE (SĐA) CAYRO PUSULA HATASININ BULUNMASI SĐA bir gök cisminin doğuş ve batışında esas semt dairesinden kuzeye veya güneye doğru yaptığı açıdır. Güneşin merkezinin tam ufuk hattında olduğu an SĐA zamanıdır. Güneşin DEC değeri her zaman 0 o olsa idi doğuşta saat açışı 06 00, batışı ise 18 00 olacak, semti ise doğuşta 090 o batışta 270 o olacaktı. Fakat bu durum senede ancak iki gün için geçerlidir. Gerçekte güneş ekliptik üzerinde kuzey ve güneye 23 o 30' lık DEC'ini değiştirir. Bu nedenle güneş doğuş ve batışta hakiki doğu batı yönlerinden farklı mevkilerde doğar ve batar. Kısaca yukarıki tanımdan güneşin hakiki doğu ve batı mevkiinden farklı mevkilerden doğup batması sonucu arada bir açı meydana gelecektir. Bu yöntemle cayro Pusula hatası bulunurken Bowditch'in 27 ve 28. cetvelleriyle Cedavili Riaziye sayfa 140, Nories tables sayfa 557 de verilmiş cetveller kullanılır. Ayrıca Sin.Sia = Sin. Dec (Meyil) Cos.Lat (Enlem) Bowditch'in 27.inci cetveline üst kısımdan DEC, yan kısmından LAT değeriyle girilerek SĐA bulunur. Yalnız bu cetvel kullanıldığında güneşin alt çevresi yaklaşık bir yarı çap kadar ufkun üzerinde olması halinde doğru sonuç verir. Güneşin merkezi tam ufuk üstünde olduğu zaman ölçüm yapıldığında ise 28.inci cetveldeki düzeltme uygulanır. Güneşin Dec değeri N işaretli iken güneşin E noktasının kuzeyinden doğacağı ve W noktasının kuzeyinden batacağı bilinir. ÖRNEK: Bir geminin DR mevkii LAT. 51 24.6N iken güneş batış anında güneşin kerterizi 305 o olarak ölçülmüştür.batış anında güneşin DEC değeri 19 o 40.4'N olarak bulunmuştur. Cayro hatası nedir? ÇÖZÜM : Bowditch'in 28.inci cetveline üst kısımdan DEC, yan kısımdan LAT değeri ile girilerek SĐA değeri W 33.7 o N olarak bulunur. Güneşin batışı olduğundan bulunan SĐA değeri 270 o 'ye eklenerek güneşin semti 303.7 o bulunur. (Güneşin doğuşu olsaydı 090 o 'den çıkarılacaktı.) Cayro Hatası = GE = Semt - ZN GE = Semt-ZN GE = 305 o -303.7 o GE = 1.3 o olarak bulunur. Sayfa 200 / 254

MERĐDYEN GEÇĐŞTE ARZ TUL TAYĐNĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.38 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı meridyen geçişte arz tul tayini konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.38'i oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. 6 ARALIK 1995 gününde 42 o 00'N 29 o 30'W AP mevkiinde güneşin boylam geçiş anında alt kenarından yapılan rasadda Sex.Alt = 25 o 16.2' olarak ölçülmüştür. Rasad anında göz yüksekliği 30 feet IC = -1.3' sıcaklık + 3 o C, basınç 1020 mb. olduğuna göre gerçek enlem nedir? 2. 22 ŞUBAT 1995 günü seyir halinde bulunan bir gemide güneşin boylam geçiş anında alt kenarından saat 09.54.46 Z'de yapılan rasadda Sex.Alt = 36 o 14.3' olarak ölçülmüştür. Rasad anında göz yüksekliği 36 feet, Sextant hatası IC = -1'.7, sıcaklık 20 o C basınç 1010 mb. olduğuna göre enlem ve boylam değerleri nedir? Sayfa 201 / 254

ASTRONOMĐ SEYRĐNDE FĐX MEVKĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.39 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı astronomi seyrinde fix mevki konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : ASTRONOMĐ SEYRĐNDE FĐX MEVKĐĐN BULUNMASI Yer yüzeyi üzerinde kabul edilen bir mevkiye (AP) göre kurulan astronomik üçgenin çözümü ile gök cisminin hesabi yüksekliği (Hc) bulunabilir.hesabi yükseklik 90 o den çıkarılarak (90-Hc) hesabi baş ucu mesafesi bulunur ve dolayısıyla hesabi mevki dairesi çizilebilir. Hesabın yapıldığı anda gök cisminin yüksekliği sextant ile doğru olarak ölçülürse aynı şekilde rasadi başucu mesafesi bulunur ve yine aynı yöntemle rasadi mevki dairesi çizilebilir. Eğer ölçülen yükseklik, hesap sonucu bulunan yükseklikten büyük ise rasıdın mevkii coğrafi mevkiye (GP) daha yakın, küçük ise coğrafi mevkiden daha uzaktır.bu durumda AP noktasından gök cisminin semt hattını ve hesabi mevki dairesinin yarı çapının bir kısmını çizebiliriz. 1. Rasat edilen yükseklik (Ho), hesabi yükseklik (Hc)'den büyük ise coğrafi mevkiye doğru çizilir. Bu duruma intersept yakın (TOWARD) denir ve "T" ile gösterilir. 2. Rasat edilen yükseklik (Ho), hesabi yükseklik (Hc)'den küçük ise coğrafi mevkiden uzağa doğru çizilir. Bu duruma intersept uzak (AWAY) denir ve"a" ile gösterilir. Ölçülen semt hattı üzerinde intersept ölçülerek rasadi mevki dairesi üzerine bir nokta konulur. Bu noktadan semt hattına dik olarak kısa bir hat çizilecek olursa rasadi mevki dairesine teğet bir doğru elde edilmiş olur. Bu hatta rasadi mevki hattı adı verilir. Şekil 39-1 Sayfa 202 / 254

RASADĐ MEVKĐ HATTININ ÇĐZĐLMESĐ Yararlı olmayacağından mevki hattının büyük bir kısmını çizmeye gerek yoktur.bir küçük doğru çizgi ile gösterilen rasadi mevki dairesinin yalnız küçük bir parçası yeterli olacağından rasadi mevki dairesini de çizmeye gerek yoktur. Aynı nedenle coğrafi mevkiinde plotlanmasında yarar yoktur. Bu nedenle her hangi bir mevki hattının çiziminde aşağıdaki üç hususa gereksinim vardır. 1. AP/DR Mevki (Kabul edilen/parakete mevkii). 2. Đntersept (a) yakın ise T uzak ise A ile işaretlenir. 3. Zn Gök cisminin semti. Bir mevki hattının çizimi aşağıdaki şekilde özetlenebilir. 1. Kabul edilen mevkii (AP) veya parakete mevkii (DR) doğru olarak plotlanmalıdır. 2. AP/DR noktasından semt hattı, interseptin yakın veya uzak olmasına göre, yakın ise coğrafi mevki yönünde, uzak ise coğrafi mevkinin aksi yönünde çizilmelidir. Şekil 39-2 3. Semt hattı üzerinde doğru yönde olmasına dikkat ederek interseptin mil cinsinden değeri ölçülmelidir. 4. Bu şekilde bulunan noktadan çizilen dik doğru hattı mevki. 5. Mevki hattının üst kısmına en yakın tam dakikaya kadar rasadın yapıldığı zaman, alt kısmına ise rasad edilen gök cisminin adı yazılmalıdır. ÖRNEK : 27 Mayıs 1995 günü AP mevkiinin koordinatları Lat 38 o 00'N Long 28 o 46.7' E olup rasad yapılan gök cisminin semti Zn'si 145 o intersepti ise a = 5.4 mil UZAK (A) bulunduğuna göre mevki hattını çiziniz. ÇÖZÜM : 1. AP mevkii haritaya plotlanır. Sayfa 203 / 254

ŞEKĐL-39-3 2. AP mevkiinden gök cisminin ölçülen semt hattı çizilir. Bu hattın ucuna gök cisminin sembolü çizilir. 3. Đntersept 4.5 mil uzak olduğu için AP mevkiinden gök cisminden uzağa doğru semt hattı üzerinde 5.4 mil mesafede bulunan noktadan bu hatta dik çizilirse mevkii hattı çizilmiş olur. Bu hattın üzerine rasad zamanı ve gök cisminin adı yazılır. AYNI ANDA YAPILAN RASADLARLA FĐX MEVKĐĐN BULUNMASI Aynı anda aralarında yeterli derecede açı bulunan iki gök cisminden rasad yapılacak olursa bu rasadlardan elde edilecek mevki hatlarının kesişme noktası geminin veya seyircinin fix mevkii olur Aynı şekilde bir gök cisminin rasad edilmesiyle elde edilen mevki hattı aynı anda bir kara maddesinden veya her hangi bir bilinen seyir yardımcısından elde edilecek mevki hattıyla kesiştirilirse bu kesişme noktası geminin veya seyircinin fix mevkii olur. ÖRNEK : 16 Haziran 1995 günü sabah rasad zamanı ZT = 04 11 00'da 38 o 15.8'N - 43 o 21.3'E DR mevkiinde aşağıdaki gök cisimlerinden rasad yapılmış olup değerler aşağıda olduğu gibidir. MARKAP YILDIZI VEGA YILDIZI a = 6 mil (A) a = 10 mil (T) Zn = 137 Zn = 286 ĐSTENEN : Bu iki gök cismine ait mevki hatlarını çizerek 2T:04 11 00'daki fix mevkiinizi işaretleyiniz. ÇÖZÜM : Sayfa 204 / 254

ŞEKĐL - 39-4 AYNI ANDA YAPILMAYAN RASADLARLA GEMĐNĐN FĐX MEVKĐĐNĐ BULMAK Eğer rasad yaptığımız anda rasada elverişli bir gök cismi varsa bu durumda zaman aralığı ile gök cisminin en az 30 o lik bir kerteriz değiştirmesi beklenip aynı gök cisminden yapılan ikinci bir rasad ile ikinci bir mevki hattı elde edilerek, birinci mevki hattı ikinci rasad zamanına kadar geminin rotası yönünde kat ettiği mesafe kadar kendisine paralel olarak kaydırılarak aynen RUNNING Fix Kuralı gibi birinci mevki hattı ile ikinci mevki hattının kesim noktaları bir Fix mevkii verir. ÖRNEK : Saat 10 15'te Güneşten yapılan rasadda intersept 2 mil yakın semt 120 o dir. Saat 11 45'te yapılan ikinci bir rasadda ise intersept 3 mil yakın semt 175 o olarak bulunmuş olup, geminin rotası 100 o sürati 10 kts'dir. ĐSTENEN : Saat 11 45'deki geminin fix mevkiini bulunuz. ÇÖZÜM : 1. Geminin 10 15'deki ve 11 45'deki DR mevkilerini plotlayınız. (C=100 o ve S = 10 kts. sürate göre) 2. 10 15 DR mevkiinden itibaren elde edilen mevki hattını çiziniz. (Zn= 120 o a=2 mil yakın) 3. 11 45 DR mevkiinden 11 45'de elde edilen ikinci mevki hattını çiziniz. Zn = 170 o a = 3 mil yakın) 4. 10 30 elde edilen mevkii hattını gidilen rota yönünde 11 45'e kadar geçen zaman olan 1 15 kaydırırsak, bu noktadan çizeceğiniz yeni mevkii hattıyla ikinci mevkii hattının kesim noktası Fix mevkii verir. Genellikle gündüz astronomik seyir için rasad yapılabilen tek gök cismi güneştir. Bu nedenle güneşten rasad yaparak fix mevkii elde edebilmek için güneşin semt değiştirmesi beklenerek zaman aralıklı iki kerteriz alarak ikinci kerterizi rota yönünde, ikinci kerteriz olma zaman aralığında geminin ilerlediği mesafe kadar kendisine parelel kaydırılarak elde edilen mevkii hattına kaydırılan birinci mevki hattı daima çift ok ile markalanmalıdır. Sayfa 205 / 254

ÖRNEK : 39 o 09.2' S - 119 o 13'.7 E DR mevkiinde bulunan bir gemi bu mevkiden itibaren 176 o rotasına 14.5 KTS sürat ile ilerlerken aşağıda verilen zamanlarda üç ayrı yıldızdan değişik zamanlarda rasad yapmıştır. ANTERES ACRUS REGULUS Zn : 093.6 189.5 311 LAT : 035 00'S 035 00'S 035 00'S LONG : 118 56'E 119 17.9E 119 27.9E Zaman : 05 15 00 05 19 00 05 25 00 Đntersept : 20.3 mil yakın 18.1 mil yakın 7.0 mil uzak ĐSTENEN : Yukarıdaki verilere göre 05 25 00'daki geminin fix mevkiini bulunuz. ÇÖZÜM : 1. Plot kağıdına 176 o rotasına seyrettiğimiz DR mevkiini pilotlayınız. 2. Rasad yaptığımız AP mevkiilerini plotlayınız. 3. AP1 ve AP2 noktalarından 176 o rotasına paralel olarak rasadın yapıldığı zaman farkları kadar AP1 ve AP2 noktalarını yürütünüz 4. Bu noktalardan ve AP3 noktasından rasad yapılan gök cisimleri nin intersept ve semtlerine göre mevki hatlarını çizip üç mevki hattının kesim noktasını son rasad zamanındaki fix mevki olarak plotlayınız. Sayfa 206 / 254

ASTRONOMĐ SEYRĐ FĐX MEVKĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.39 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı astronomi seyri fix mevki konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.39'u oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Astronomi seyrinde fix mevki için gerekli olan üç elamanı yazı nız. 2. Fix mevki için mevki hattının çiziminde dikkat edilecek hususları yazınız. 3. Astronomi seyrinde aynı anda yapılamayan rasatlarda fix mevki bulmayı yazınız. 4. 18 Mayıs 1995 tarihinde 48 o 30'N 38 o 15'E DR mevkiinde ZT= 06.18 de iki gök cisminden rasat yapılmış ve aşağıda belirtilen değerler bulunmuştur. Fix mevkii çizerek gösteriniz. MARKAP VEGA a : 6 Mil (A) a : 10 Mil (T) Zn : 135 o Zn : 240 o Sayfa 207 / 254

ELEKTRONĐK SEYĐR : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.40 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı elektronik seyir konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's Elektronik seyir BĐLGĐ : ELEKTRONĐK SEYRĐN ÖNEMĐ Elektronik bilimdeki uygulamaların etkisi her uygulamalı bilim dalında olduğu gibi seyir konusunda da etkili olmuş ve büyük değişmelere yol açmıştır. Yirminci yüzyıl başlarında elektromanyetik dalga uygulamalarının başlaması ile birlikte bu yenilikler seyir emniyeti için kullanılmaya başlanmıştır. Bu gelişmelerin yanında iki büyük savaşın getirdiğ askeri istekler günümüzün sistemlerini meydana getirmiştir. Doğrudan doğruya konum tayin eden sistemlerden önce kerteriz bulucuların ve radarın gelişmeleri fena hava şartlarında seyir imkanlarını desteklemiştir. Hiperbolik sistemlerle başlayan gelişmeler ikinci dünya harbi boyunca başarı ile kullanılmış harp içinde veya sonundaki çalışmalar yeni hiperbolik sistemler meydana getirmiş ve paralel olarak "eylemsel" sistemler gelişmeye başlanmıştır. Uzay çalışmalarındaki ilerlemeler uyduların bu maksatlarda kullanılmasına yönelmiştir. Bu çalışmaların yanında sistemlerdeki çeşitli ve farklı hata kaynakları bu sistemlerin birbiri ile bütünleşmesine yol açmıştır.elektronik seyir vasıtaları ile bugün seyir sadece görüş şartlarına bağlı olmaktan çıkmış ve her türlü hava şartlarında mevki bulma olanakları sağlamıştır. Sayfa 208 / 254

SEYĐR SĐSTEMLERĐNĐN SINIFLANDIRILMASI Bugün çeşitli maksatlarla kullanılan çok sayıda elektronik seyir sistemi mevcuttur. Tüm bu sistemleri, sistem özelliklei ve çalışma şekillerine göre sınıflandırabiliriz. Buna göre öncelikle elektronik seyir sistemlerini genel olarak üçe ayırabiliriz. 1. Harici bir verici istasyona ihtiyaç gösteren sistemler, A. Yeryüzünden yayın yapan istasyonlar yardımı ile çalışan sistemler. (1) Radyo istasyonları yardımı ile seyir. (2) Hiperbolik sistemler ile seyir. (a) Loran A/C (b) Omega (c) Decca B. Uzaydaki uydular yardımı ile çalışan sistemler (1) SATNAV (2) GPS 2. Eylemsel seyir sistemleri 3. Özel seyir sistemleri a. Radyo astronomi seyir sistemi b. Gök cisimleri ile seyir sistemi c. Dopler seyir sistemi d. Sörvey sistemleri e. Diğer sistemler. 1) RADYO DĐRECTĐON FINDER (RDF)/(RADYO KERTERĐZ BULUCU (RDF) Seyir durumunda bulunan bir geminin açık denizde mevki bulması için kullanılan elektronik sistemlerin en basitidir. SOLAS 74 gereğince 1600 ton ve daha büyük gemilerde bulundurulması zorunludur. D/F cihazı basit bir alıcıdan ibarettir. Özelliği kapalı olup antene ihtiyaç göstermesidir. Sahildeki bir istasyondan yapılan transmisyon bir hoparlör veya kulak ile duyularak veya bir voltmetre ibresinin hareketini izleyerekve de bir katod şua lambasının ışık çizgilere şeklindeki işaretlerini alarak kerteriz saptanır. Dünyada 1600 den fazla DF istasyonu, gemilerden D/F cihazı ile kerteriz alınması amacı ile çalıştırılmaktadır. Bu istasyonlarla ilgili bilgiler çeşitli yayınlardan belirtilmiştir. Bunlar içinde The Admiralty Lıgh of Radıo Sıgnals Vol.2 ve The US Radio Navigational Aide başlıcalarını oluşturmuştur. Đstasyon tanıtıcılarının bulunduğu Admiralty yayınınıda birinci kolon istasyon grubunun içindeki sırasını belirtir. Đkinci kolonda istasyonun adı, üçüncü kolonda tanıtma kod işareti, dördüncü kolonda ise deniz mili olarak yayılma mesafesi bulunur. KERTERĐZ ALMAK VE ÇĐZMEK Radyo dalgalarının bir büyük daire üzerinde ilerlemesine rağmen markator haritasına bir kertehattı olarak çizilme zorunluluğu alınan kerterize "Conversion Açısı"düzeltmesi yapılmasını gerektirir. Đstasyon ile gemi arasındaki mesafe 50 mil veya az ise bir düzeltme gerekmez. Bu hatanın tashihinin yapılması için tatbik edilecek conversion açısı şu şekilde bulunur ve tatbik edilir. 1. Gemimizin bulunduğu mevki ile istasyon mevkilerinin orta enlemi bulunur. 2. Her iki mevki arasındaki boylam farkı d.long bulunur. Sayfa 209 / 254

3. Bu değerler; a. NORIE'S TABLES sayfa 503 deki cetvele girilir ve çifte enter polasyon ile düzeltme miktarı bulunur. b. Cov=1/2D.logX Sin (m.lat) formülü ile elde edilir. ÖRNEK : Geminizin 42 o 26'2N-125 o 18'W DR mevkiinde 285 o rotasına seyrederken hakiki mevkii 35 o 16'N-141 o 22'W olan bir istasyondan nispi olarak iskele 35 o kerteriz almıştır. Bu istasyonun markator haritası üzerindeki hakiki kerterizi nedir? Alınan sinyalin hakiki kerterizi = Gemi Rotası - iskele Nispi Ker. Alınan sinyalin hakiki kerterizi = 285-35 = 250 o D.log= 141 o 22'-125 o 18'=16 o 04' M.lat= 42 o 26'+35 o 16': 2=38 o 51'.1 Nories tables den elde edilen düzeltme 5 o Cov= 1/2 D.long x sin (m.lot) Cov=1/2 964 x sin 38 o 511 Markator kerteriz 250-5=245 Gemi istasyon kerterizi üzerindedir. RDF'e Güvenilmeyecek (Menfi) durumlar. 1. Gece 100 milden yukarı mesafelerden alınan kerterizlere 2. Kısmen kara ve kısmen deniz üzerinden gelen işaretlere 3. Sahil hattına paralele yakın kerterizlere 4. Güneşin doğuşundan 1 saat evvel veya batışından 1 saat sonraki zamanlar içinde alınan kerterizlere (iyonosferin kararsız hareketi ile) güvenilmez. LORAN Long Range Navigation kelimelerinin ilk harflerinin oluşturduğu kelime olup uzun menzilli seyir anlamındadır. Loran bir tip hiperbolik seyir sistemidir. Orta frekanstaki uzun radıo dalgalarının palslar halinde transmisyonu ve alınması esasına dayanır. Loran iki noktada bulunan vericilerden yayılan pals modüleli ve sinkronizeli sinyallerin bir alıcı ile alınıp aralarındaki zaman aralığının ölçümü ile sahildeki iki sabit noktadan mesafe farkının elde edilmesi esası üzerine çalışan bir seyir sistemidir. LORAN Cihazının çalışma prensibi kısaca şöyle özetlenebilir. 1. Loran istasyonları radyo palsları yayınlar. 2. Bu palslar gemideki loran alıcısına gelir. 3. Đstasyonlardan gelen ve palsın belirlediği zaman farkı 4. Belirlenen zaman aralığıyla loran cetvellerine girilerek veya loran haritasına girilerek mevki hattı saptanır. 5. Aynı işlem bir başka loran çifti ile yenilenerek ikinci mevki hattı taşkil edilir. 6. Đki mevki hattı kesiştirilerek loran mevki saptanır. Şu anda dünyada iki loran sistemi kullanılmaktıdır. 1. LORAN A 2. LORAN C LORAN A Đkinci dünya savaşı yıllarında geliştirilmiştir. Standart loran diye bilinir. Gündüz menzili 800 mil, gece süresindeki menzili ise 1400 mil dolayındadır. Karadeniz ve doğu akdeniz kapsamı dışındadır. Sayfa 210 / 254

LORAN C Standart loranın tersine çok palslı yayın kullanan aygıttır. Standart loran sisteminde tek palslı yayın kullanılırken, loran-c çok palslı yayın kullanılır. LORAN C tam anlamı ile 1957 de faaliyete geçmiş K.Atlantik Akdeniz Norveç denizi Amerika doğusu pasifik Güney doğu asyayı kapsamaktadır. Frekans böylesi dalgaların dengeli oluşundan dolayı sistemde uygulanan Loran C otomatik olarak mevki saptar. Loran alıcısı istasyon çiftlerinden gelen dalgaları otomatik olarak arar ve izler. Otomatik izleme 1000 millik menzil içinde yapılır. Çünkü yer dalgaları 1000 millik alan içinde işlevlerini sağlıklı biçimde görürler. Gök dalgalarında ise otomatik izleme pek yapılmamaktadır. Çünkü gök dalgalarında doğruluk azalır. LORAN C alıcısı AN/UPN olup an/upn Loran A alıcısının modifikiye görmüş şeklidir. Loran C özetle Loran A dan şu hususlarda farklıdır. a. Kristalli kanallı alıcı yerine KHz e tuyunlu TDF alıcı kullanılır. b. Mevki bulmak için üç ayrı vericiden yayımlanan bir master ve en az iki slave pals grubu kullanılır. c. Master pals grubu 9 slave pals grubu 8 palstan müteşekkildir d. Faz kodlaması kullanılır. e. Anti-Jam kontrol yerine alçak ve yükseklik filtre müdahaleleri minimze eder. f. Manuel Trace separation Control master ve slave palslara sweep function 2 ve 3 posizyonlarında daha iyi ayar temin eder. g. Fast slew master grubun master pedestala dünüşümüne yardımcı olur. h. Daha uzun menzilden alış yapmak mümkün olur. Latince cetvelleri hiperbolik mevki hatlarının düz doğru parçalarının eldesi için gerekli koordinatları sağlar. Loran C kullanıcısı bir vericinin 20 deniz mili içinde olmadığında Pup 221 loran-c Table cetvelinden elde edilen iki komşu noktanın birleştirilmesi ile elde edilen düz doğru mevki hattı olarak kullanılır. Şekil 40-1 Sayfa 211 / 254

OMEGA SEYĐR SĐSTEMĐ : VLF radyo bandında çalışan dünya çapında bir radyo seyir sistemi olup sadece stratejik olarak mevkilendirilmiş 8 adet yer verici istasyonun vasıtası ile tüm dünyaya her türlü hava şartlarında seyir ve sualtı hizmeti temin edebilecek kapasitede bir sistemdir. Sistem gemiler uçaklar ve kara vasıtalarının genel seyir maksatları için mevcuttur. Diğer sistemlerden en büyük farkı kapsam sahasının çok geniş olmasıdır. Temel çalışma frekanslarındaki (10,2,11 3, ve 13,6 KHz) düşük sinyal kaybından dolayı her verici için güvenilir servis sahası 5000 deniz milini aşmaktadır. Bütün omega hiperbolik harita ve cetvellerin oluşturulduğu standartlarda nazaran farklı yayım şartlarından etkilenen yayım düzeltmeleri daima gereklidir.(pup NO 224) DECCA SEYĐR SĐSTEMĐ : Đkinci dünya harbi sonlarına doğru Đngilizler tarafından geliştirilmiş bir seyir sistemidir. Yüksek doğruluk dereceli fixler temin etmek için alçak frekanslı (70-130 KHz.) modülsüz daimi dalga (CW) transmisyonları kullanan kısa orta menzilli bir hiperbolik radyo seyir sistemidir. DECCA zincirleri kuzey denizi Baltık denizi, Baskonya Körfezi, Đran körfezi, Bengal körfezi,japon sahilleri Singapur, Avustralyanın kuzey batı sahilleri Güney Afrika sahilleri ve Doğu Amerika sahillerinin trafik yoğunluğunun yüksek olduğu yerlerde kurulmuştur. UYDU SEYĐR SĐSTEMLERĐ 1. NAVSAT : Kısa ismi ile bilinen suni peyk seyir sistemi yüksek bir doğruluk sağlayan pasif sistemidir. Yeryüzünden muayyen biryükseklikte ve yörüngesinde seyir eden suni peyk, yeryüzündeki alıcı istasyona yaklaştığında veya bu istasyonu geçip uzaklaştığında, yayınladığı radyo dalgalarının frekansı zahiren değişir.bu değişme miktarı tamamen alıcı istasyonun mevki ile suni peykin o andaki mevkine ve rotasına bağlıdır. Eğer suni peykin alıcı (resiver) tarafından suni peykin yayınladığı radyo dalgalarının frekans daki dopler değişmesi çok doğru olarak hesaplanabilir. Burada meydana gelen dopler olayına arzın dönüşünde tesir eder. Fix elde edilirken computer bu tesir için gerekli tashihi uygular. Bu sistemde esas unsur olarak dopler değişmesi kullanıldığından mümkün olan doğruluk sağlanır, ölçülen değerler frekans ve zaman olup bunların ölçülmesi milyarda bir hata ile mümkün olur. Sistemin kısımları Navsat sistemi bir veya daha fazla suni peyk yer kontrol merkezi, yer hesap merkezi, takip istasyonu, deniz gözlem merkezi zaman sinyali ve gemideki (resıver) alıcı ve elektronik beyinden meydana gelir. Her bir suni peyk normal olarak 600 deniz mili civarındaki bir irtifada ve bir kutup etrafında döner. Takriben dünya etrafında bir devri 105 dakikadır. Herhangi bir zamanda mevki elde etmede yalnız bir suni peyk kullanılır.yaklaşık her oniki saatte bir yer istasyonundan suni peyke bilgi depolanır ve suni peyk her iki dakikada aşağıdaki bilgileri yayımlar. a. Kendi fix mevkii b. Değişen yörünge c. Zeman referansı Sayfa 212 / 254

Bir suni peyke nazaran fix mevki o suni peyk gözlemciye nazaran azami yükseklikte iken elde edilir. Bu yükseklik açısal yükseklik olup üzeri de 10 o nin üstünde ve 70 o nin altında bir değer olmalıdır Genel kural olarak her suni peykten bir günde 4 fix mevki elde edi lebilir. Bu mevkiler birbirine takip eden iki yörünge dönüşü sırasındadır. Suni peyk ufkun üzerinde iken gözlemciye nazaran çok suni peyk numaraları arttıkça daha fazla frekanslarla daha fazla fix elde etme olanağının da artacağı görülmektedir. Seyirci tarafından kullanılan tipik bir navsat gemi cihazı bir alıcı, bir operatör tarafından elle tatbik edilir. Gemi (Intertial Navigation System) atalet seyir sistemi ile techiz edildiği takdirde suni peykden alınan iki dakikalık sinkranizasyon sinyali (SINS) atalet seyir sistemine gönderilir. Bu sinyal sıns'in bazı devrelerinde iki dakika dopler sayımın eşdeğerliği bilgili ile geminin mevkiini yazılı olarak verir. Eğer (Intertical) atalet cihazı yoksa veya gemi hareketi ile ilgili bilgileri otomatik olarak kompütüre göndermiyorsa, rota ve sürat kompütüre cayro Pusula ve elektromagnetik parakete tarafından gönderilir, ancak bu halde sistemde meydana gelecek hatanın menşeini teşkil eder. Yüksek derecede doğruluk için geminin doğru süratinin komputere girmesi gerekir, fakat akıntı ve diğer etkenlerle tam doğru sürat girmesi gerekir fakat akıntı ve diğer etkenlerle tam doğru sürat sağlanamaz. Sürat hatalarından dolayı her bir mil sürat için navsat sisteminde 0.25 mil hata vardır. Kuzey ve Güney yöndeki rotaları, Doğu/Batı rotalarına nazaran daha büyük hata tevlit eder. Kompütür ilave olarak verilen zaman içinde rota ve sürate nazaran muhtemel mevki verir. Komputere verilen bilgiler içinde yaklaşık mevkiin doğruluk hayati önem taşımaz fakat süratte azami doğruluk gereklidir. 2. GLOBAL KONUMLAMA SĐSTEMĐ (GPS) Neredeyim? sorusunun yanıtlanması, başlangıçtan bu yana insanlığın temel meraklarından birisi olmuş ve teknoloji ilerledikçce önem kazanmıştır. Bu amaçla önceleri yıldız ve diğer gök cisimlerininin gözle,teleskoplarla izlenmesi biçiminde başlayıp optik kameralar ile devam eden çalışmalar, 1957 yılında Sovyetler Birliği' nin ilk yapay uyduyu (SPUTNIK-1) yörüngeye yerleştirmesiyle yepyeni boyutlar kazanmıştır.elektronikteki gelişmelere paralel olarak 1 km 30 cm dalga boylu radyo dalgalarının konumlama amacıyla kullanıldığı ilk uyğulamalar, 1940'lı yılların sonundan itibaren Hlgh RANing (HIRAN) adıyla uçakların seyrüseferinde (navigasyon) kullanılmıştır. Zaman içersinde C ve S bandı radarlar, GRARR, SECOR, MINITRACK gibi çeşitli sistemler kullanılmış, 1964 yılından itibaren U.S. Navy Navigatıon Satellite System (TRANSIT sistemi) uygulamaya konmuştur. 1973 Yılından itibaren her türlü aracın navigasyonu için askeri amaçlarla uyğulamaya konan GPS,günümüzde hedeflenen kullanım alanlarının çok ötesine taşmış, sivil amaçlarla da yoğun biçimde kullanılmaya başlamıştır. Yakın gelecekte tüm ulaşım araçlarının seyrüseferlerinin yanısıra avuç içi büyüklüğündeki kişisel alıcılarla günlük yaşamımıza gireceği kuşkusuz olan GPS'in genel hatlarıyla tanımlanmasında yarar görülmektedir. SĐSTEMĐN TEKNĐK ÖZELLĐKLERĐ GPS projesi, ABD Deniz Kuvvetlerinin yer yakını 6 adet uydudan alçak hızdaki araçlara iki boyutta sınırlı doğrulukla navigasyon ve zaman belirleme olanığı veren TRANSĐT sistemi programı ile ABD Hava Kuvvetlerinin yüksek dinamikte araçlarına Sayfa 213 / 254

üç boyutta hassas navigasyon ve zaman belirleme amaçlı 621B programlarının ABD Savunma Dairesi (DoD) tarafından NAVigatıon Satellite Timing And Ranging Global Positioning System (NAVSTAR GPS ) adı altında birleştirilmesi şeklinde TEMMUZ 1973'de başlatılmıştır. Projenin geliştirilmesi ve yönetiminden Calıfornia'da Los Angeles Hava Kuvvetleri Üssü'nde konuşlandırılmış bulunan ve ABD Kara, Hava, Deniz Kuvvetleri, Sahil Güvenlik, Savunma Harita Dairesi, Nato Ülkeleri ve Avustralya'dan temsilcilerin katılımıyla oluşturulan "NAVSTAR" GPS Joınt Program Offace (JPO) sorumludur. GPS, herhangi bir kullanıcının uydu sinyalleri yardımıyla, herhangi bir yer ve zamanda, her türlü hava koşullarında, ortak bir dünya referans sisteminde (WGS84) yüksek doğruluklarla (üç boyutta) konum, hız ve zaman belirlemesine olanak veren bir radyo navigasyon sistemidir. Sistem üç ana bölümden oluşmaktadır: - Uzay Bölümü (Uydular) - Kontrol Bölümü (Uydu Yer Đzleme Đstasyonları) - Kullanıcı Bölümü (GPS alıcıları) Uzay Bölümü: Yerden yaklaşık 20200 km. uzaklıkta 24 aktif (21 esas 3 yedek) uydudan oluşur. Uydular, herbirinde dört adet olmak üzere, ekvatorla 55 derece eğimi bulunan 6 farklı yörünge düzlemine dağıtılmış durumda ve 12 saatte bir devir yapacak biçimde yerleştirilmiştir. Bu dağılımdan amaç tüm Dünya yüzeyinde her an en az 4 uydunun görülebilmesidir. GPS uydularının yararlı ömürleri 10 yıl civarında olup belirli bir programa göre yenilenmektedir. 1989 yılından bu yana yörüngeye yerleştirilmeye başlanan yeni tip (Blok II) uyduları, birçok teknik gelişmenin yanısıra ABD ve NATO'nun politikaları geregi farklı sınıf kullanıcılara farklı doğruluklarla navigasyon imkanı veren kriptolama (SA) ve aldatmaya karşı koyma (A-S) olanaklarına sahiptir. Kontrol Bölümü: GPS uyduları, Dünya üzerine yayılmış ve koordinatları çok iyi bilinen 5 adet istasyondan (Colorado Sprıngs, Hawaii, Ascension, Diego Garcia, Kwajalein) sürekli olarak duyarlı atomik saatlerle donatılmış alıcılar ile izlenir. Toplanan veriler Colorado Sprıngs 'te bulunan ana kontrol istasyonuna (MCS) aktarılır. Burada tüm uyduların bir sonraki gün için zamana bağlı koordinatları hesaplanır ve Ascension, Dieğo Garcia ve Kqajalein'deki istasyonlardan ( S-band üzerinden günde iki kez ) uydulara gönderilir. Her gün periyodik olarak uyduların belleğine yüklenen bu bilgiler (zamana bağlı uydu koordinatları, uydu saat stabilite katsayıları, atmosferik bilgiler) ait olduğu zaman içinde (sürekli) L-band üzerinden yayınlanır. Kullanıcı Bölümü : Uydu sinyallerinin kaydı, yükseltilmesi, gereğinde deşifre edilmesi ve içinde bulunan mikro işlemcide modellendirilmesiyle hassas zaman ve üç boyutta konumun (üç boyutta koordinatların) hesaplanmasını sağlayan karmaşık radyo alıcılarıdır. Bunun yanısıra ardışık kayıt zamanları arasındaki konum değişiklikleri yardımıyla hızın belirlenmesine de olanak verirler. Kullanılış amaçlarına göre çok çeşitli teknik özelliklere sahiptirler. Sayfa 214 / 254

GPS SĐNYALĐNĐN YAPISI : Uyduların herbiri,10.23 MHz temel frekansında sinyal üreten çok hassas (günlük frekans stabilitesi 10-14-10-15 saniye olan rubidium, cesium veya hydrogen maser) osilatörler ile donatılmıştır. Uydu yörünge ve saat bilgileri, atmosferik veriler, 10.23 MHz temel frekansının (19 cm dalga boyunda) L1 ve 1227.60 MHz frekanslı (24 cm dalga boyunda) L2 taşıyıcı dalgaları (carrıer) üzerine Bi-Phase Shift Keying tekniğiyle (0 ve 1 kombinasyonu) modüle edilirler. Böylece, C/A kodu, P kod ve navigasyon mesajı olmak üzere üç farklı tip veri üretilip yayınlanır. Her uydunun özel bir elektronik donanım ile (tapped feed back shift register) belli bir modele göre raslantısal olarak ürettiği bu kodlara "Pseudo Random Noise (PRN)" adı verilir. Coarse/Acquisition code (C/A-code) veya Standart code (S-code) adı verilen; normal olarak yalnızca L1 üzerinden 1.023 MHz hızında yayınlanan 300 m dalga boyuna sahip sinyal, tüm kullanıcılara (sivil, asker) hiçbir sınırlama olmaksızın açıktır. Bu sinyal ile konumlamaya "Standart Positioning Servise, (Sivil Konumlama Hizmeti, SPS)" adı verilir. Precision code (P-code) denilen, L1 ve L2 üzerinden 10.23 MHz hızında yayınlanan yaklaşık 30m dalga boyundaki sinyal, esas olarak askeri amaçlarla yayınlanmakta olup DoD tarafından ABD'nin ve NATO'nun savunma gereksinimleri ve uluslararası anlaşmalara göre (MOU, MOA) sadece sınırlı sayıda kullanıcıya (ABD, NATO askeri kullanıcıları ve belirlenmiş sivil kullanıcılar) açıktır. P- code ile yapılan konumlamaya "Precise Positioning Service, (askeri konumlama hizmeti, PPS)" adı verilir. P kodu, sivil kullanıcıların erişimini engellemek amacıyla (gizli bir W kodu ile) şifrelenerek P(Y) kodu elde edilir. P(Y) koduna ulaşım için (askeri amaçlı konumlama) alıcıya güvenlik modülü (SM) ve yardımcı çıkış tipi (AOC) denen ek elektronik donanımın takılması gerekir. P(Y) koda ulaşım, söz konusu donanım dışında ikili anlaşmalar çerçevisinde elde edilebilecek kullanıcı şifrelerini de gerektirir. SM ve AOC'lerin temini Foreign Military Sales (FMS) kanalıyla mümkündür. GPS alıcılarının, SM ve AOC'lerin üretimi, bunların temin edilmesi, NATO üyesi ülkelerde GPS kullanımı ve PPS'e erişim gibi hususlar Memorandum of Understanding (MOU) ve Memorandum of Agreement (MOA) ile düzenlenmiştir. Türkiye PPS'ten yararlanmak için gerekli işlemleri tamamlamış durumdadır. GPS ĐLE KONUMLAMA Noktalama Konumlamada Temel Düşünce: - GPS ile bir noktanın konumunun hesaplanması kısaca şu şekilde özetlenebilir. - GPS sinyalinin uydudan çıkış anında uydunun uzaydaki koordinatları bilinmekte ve (sinyalin üzerine module edilmiş olarak) yayımlanmaktadır. - Sinyalin uydudan çıkış anından alıcıya ulaşıncaya kadar geçen süre (uydu ve alıcı saatlerı yardımıyla) hesaplanıp ışık hızı ile çarpılarak uydu ile alıcı arasındaki mesafe (pseudorange,p) hesaplanır. - En az 4 uydunun (uzayda bir an sabit nirengi noktası gibi) bi linen anlık koordinatları (xi,yi,zi) ve uydu alıcı mesafeleri (bki) yardımıyla uzayda geriden kestirme yapılarak bilinmeyen alıcı koordinatları (Xk,Yk,Zk) hesaplanır. Bu amaçla, ds alıcı saati hatasının etkisi olmak üzere Pki(uydu alıcı mesafesi)= [(Xi- Xk)2+(Yi-Yk)2+Zi-Zk)2] 1/2+ds eşitliği 4 ayrı uydu için yazılıp çözülmelidir. En az 4 Sayfa 215 / 254

uyduya gerek duyulması, Xk,Yk,Zk ve ds olmak üzer 4 bilinmeyenin olması nedeniyledir. GPS'ĐN UYGULAMA ALANLARI Başlangıçta tamamen askeri amaçlarla planlanan GPS kullanım alanları ve doğruluklar bakımından hedeflerini çoktan aşmış, sivil yaşamda da vazgeçilmez biçimde yerini almıştır. Yakın gelecekte GPS alıcısı olmayan ulaşım aracı düşünülemez hale gelecektir. Đşlev olarak çok benzerlikler olmasına karşın uygulama alanları askeri ve sivil olarak iki başlıkta incelenebilir. a. ASKERĐ UYGULAMA ALANLARI ABD GPS'i mevcut navigasyon sistemlerinin (LORAN-C, OMEGA, VOR /DMF, TACAN, TRANSIT) zaafiyetlerini (menzil yetersizliği, görüş gerektirmesi, atmosferik koşullara bağımlılık, sınırlı güvenirlik, sürekli olmama, zamana bağlı doğruluk kayıpları) gidermek ve tüm Dünya için ortak bir (grid referans) sistemde, global kaplama ile, hava koşullarından etkilenmeyen, aldatmalara karşı korunmalı, sınırsız kullanıcıya hizmet veren, pasif bir sistem kurmak suretiyle kendi harekat gücünü yükseltmek amacıyla geliştirmektedir. GPS gelecekte harici sinyal ile çalışan tüm sistemlerin yerini alacaktır. Böylece harekatın başarısının artması yanında büyük ölçüde ekonomi sağlanacaktır. (1) Kuvvet Arttırmaları GPS dost kuvvetler arasında koordinasyonu kolaylaştırması ve sağladığı harekat kabiliyeti bakımından kuvvet arttırmaya benzer katkıda bulunur. (a) Komuta, Kontrol, Muhabere ve Đstihbarat (C3I) C3I harekat alanındaki dost ve düşman birliklerinin yerleri ve faaliyetlerine ilişkin bilgilerin toplanması, değerlendirilmesi ve dağıtımı ile dost kuvvetlerin etkin kullanılmsı anlamındaki faaliyetleri kapsar.nato, düşmanının harekatını her türlü hava şartlarında mümkün olan en erken biçimde haberalma,izleme, hedef belirleme ve anında taarruz ederek dağıtıp yıpratmaya yönelik "takip taarruzu" kavramını geliştirmektedir. Farklı navigasyon sistemleri ile tarif edilen hedeflerin (raporların) birleştirilip teyit edilmesi, GPS' in etkinliğini ortaya koymuş olup söz konusu kavramın içinde GPS hayati yer tutacaktır. ABD, duyarlı gözetleme sensörleri (elektro optik/infrared, SAR) ve sayısal haritalar ile GPS'in bir arada kullanılmasıyla geliştirmekte olduğu "Havadan Müşterek Taktik Đzleme Radar Sistemini (Joind Surveıllance Tactical Airborne Radar System, JSTARS) 1995 yılında uygulamaya koymayı planlamaktadır. (b) Taktik Harekat Yakın hava desteği, deniz devriyesi, hava önleme, amfibi harekatı gibi farklı elemanların birleştirilmiş harekatları ve görevlerin senkronizasyonunda GPS önemli yararlar sağlar. (I) Hava Harekatı Uygulamaları Karşı hava harekatı, Hava önleme, yakın hava desteği,keşif arama ve kurtarma, indirme ve nakliye, deniz devriyesi gibi uygulamalarda GPS'ten etkin biçimde yararlanılabilir. Sayfa 216 / 254

(aa) Acil Havalanma ve Kurtarma GPS kullanımı hava savunma, arama ve kurtarma, taarruz alarmı gibi acil havalanmayı gerektiren durumlarda INS'in ayarlanması; TACAN ve VOR/DME gibi yer istasyonlarına bağlı sistemlerin yere bağımlılığının ortadan kaldırılmasıyla Dünya çapında üslere bağlı olmadan harekat olanağı vermesi bakımından önemlidir. (bb) Uçuş Sırasında Navigasyon Uçuş sırasında rota değiştirme, en uyğun rota planlaması uçak veya uzaktan yönetilen araçlarla yapılan hava önleme ve keşif gibi görevler için yere yakın uçuş, foto/harita yapımında koordinatları belli noktalardan oluşan ağ tesisi ve sayısal harita yapımında kullanılır. (cc) Randevu Yakın hava desteğinde ileri hava gözetleyicisi, arama ve kurtarma, uçuş halinde yakıt ikmali gibi görevlerde senkronize edilmiş zaman ve ortak bir referans sisteminde hassas konum belirleme GPS kullanılarak kolayca yapılabilir. (dd) Hedef Belirleme Hedef belirlemede başarı, uçuş profili, atmosferik koşullar, arazi hedefin konumundaki belirsizlik gibi parametrelere bağlıdır. GPS alıcıları harici sinyal yayınlamaması ( Pasif oluşu ) ve rota belirlemedeki yüksek doğruluk sayesinde düşmana yakalanmadan hedefe çok yakın geçiş yapabilmesi nedeniyle hedef belirlemede etkin rol oynar. (ee) Silahların Etkinliği Silahın hedefteki etkinliğ (isabet,dağılım, imha gücü) atış platformunun konum doğruluğuna bağlıdır. Hava mayın harekatında, hava önlemede kullanılan güdümlü taktik önleme füzelerin başlangıç ayarlarında GPS önemli rol oynar. Hava harekatında sorti sayısı, sarfedilecek mühimmat miktarı, hedefte kalış süresi GPS kullanımı ile azaltılabilir. II DENĐZ HAREKATI UYGULAMALARI (aa) GRID Bildirimi GPS ile ortak bir grid bildirimi sevk idarede kolaylık ve harekatta başarı sağlar. (bb) Uzun Menzilli Hedef Belirleme Su üstü harbihde füzelerle donatılmış gemiler ve ufuk üstü hedef tespiti için sensörlerle donatılmış helikopterler arasındakı ortak grid bildirimiyle uzun menzilli hedef tespiti ve etkinlik sağlanır. (cc) Koordine Edilmiş Harekat Devriye uçakları, helikopter, gemi ve denizaltılar konum ve rotalarını GPS ile ortak sistemde bildirerek ortak harekat imkanı artırılır. (dd) Gizli Randevu Çeşitli birimlerin gece ve uygun olmayan hava koşullarında harekatı GPS ile olanaklı hale gelir. (ee) Mayın Harekatı Mayın harekatı çok dikkatli ve doğru olarak planlanmalı ve icra edilmelidir. Sayfa 217 / 254

Mayın döşeme, nayınlı sahadan geçiş ve mayın tarama faaliyetleri haritalar ve GPS kullanımı ile yüksek dorulukla (5 metre den az hata ile) yapılmalıdır. Bu amaçla özel bir GPS uygulaması Diferansiyel GPS (DGPS) büyük kolaylık sağlamaktadır. III KARA HAREKATI UYGULAMALARI (aa) Görerek Atıs Silahları Küçük birliklerin harekatı,ileri gözetleyiciler ve silahların konumu,paraşüt ve komando harekatı için avuç içi büyüklüğündeki GPS alıcıları ile yapılabilmektedir. ABD bu alıcıların manga seviyesine kadar dağıtımını planlamaktadır. (bb) Görmeyerek Atış Silahları GPS ve harita ile topcu silahları, roketler, havanlar füzeler gibi silahların hızla mevzilenme ve atışları sağlanabilir. (cc) Hava Savunma Silahları Uçaklar ve yer izleme sistemlerinin birlikte kullanımı hedef tahrip olasılığını arttırır. Günümüzde sigara paketi büyüklüğünde bir cihaz ile birkaç saniye içinde hiçbir bilgi ve yorum (harita, fotoğraf vb.) olmaksızın, 24 saat kesintisiz, her yerde (çöl, okyanus) 10-25 m hata ile konum belirleme, en hızlı savaş uçakları veya füzelerin navigasyonunu yapmak GPS tekniği sayesinde mümkün hale gelmiştir. Bugüne kadar gerçekleştirilen uygulamalar GPS kullanımında beklenen hedeflere ulaşıldığını, sistemin beklenenden daha yüksek performans ile çalıştığı, bu yazıda ifade edilemeyecek kadar çok örnek ile belirlenmiştir. Çok özet olarak körfez krizinde, farklı ülkelerin kara, deniz, hava birliklerinin arazi detaylarını sınırlı olduğu çöl koşullarında ortak harekatının GPS sayesinde gerçekleştiği söylenebilir. Hesaplanan anlık GPS koordinat hataları (sinyallerin atmosferden etkilenmesi, SA gibi bozucu etkiler, uydu ve alıcı saat hataları, vb. nedenlerle oluşan) referans noktasının bilinen kesin koordinatları ile karşılaştırılarak o anda o bölgedeki hesaplanan GPS koordinatlarının düzeltilmesi gereken miktar bulunur ve telsiz ile yayınlanır. DGPS alıcıları, telsizleriyle aldıkları anlık düzeltmeleri hesapladıkları koordinatlara uyğulayarak daha doğru konumlama yapabilirler. DGPS referans noktası, diğer uydulardan çok daha yakında konumu çok iyi bilinen sabit bir GPS uydusu gibi düşünülebilir. DGPS ile konum belirlemedeki hata, alıcının referans istasyonuna (750 km yekadar) bağlı olarak 1-5 m civarındadır. DGPS'in Kullanım Alanları 1- Her türlü hava şartlarında helikopter operasyonları. 2- Dar deniz kanallarından geçiş. 3- Mayın tarama, döşeme, mayınlı sahadan güvenli geçiş. 4- GPS'in ana kontrol istasyonlarının kaybı halinde sistemin daha uzun süre faal kalabilmesi. 5- Ek uydu gibi sinyal göndererek doğrulukları arttırma. 6- Kaba hatalı bir uydu sinyalinin etkisini giderme. 7- Hassas yer ölçmeleri (harıtacılık, coğrafi bilgi sistemleri) hareketli topçu radarlarının konumlandırılması. 8- Uçakların kör iniş kalkışı. 9- Füze ve uçak testleri şeklinde özetlenebilir. Sayfa 218 / 254

b. SIVĐL UYGULAMA ALANLARI GPS'i çok yakın bir gelecekte kol saatinden zaman okuma sıklığında kullanacağımızı düşünebiliriz. Günlük yaşamın hemen her adımında kullanıma girmesi kaçınılmaz gözüken GPS'in sivil kullanım alanları aşağıdaki gibi özetlenebilir. Mühendislik ölçmeleri: Her ölçekte harita yapımında gerekli olan jeolojik ağların tesis ve iyileştirilmesinde hava fotoğraflarının çekimi sırasında kamera konumunun belirlenmesinde baraj, tünel, köprü gibi yapıların inşa ve deformasyon analizlerinde yerkabuğu hareketlerinin ve etkilerinin belirlenmesinde coğrafi bilgi sistemleri (GIS) için veri toplamada tapukadastro çalışmaları ve kentlerin imar düzenlemelerinde Ulaşım : Tüm sivil havacılık araçlarının seyrüseferlerinde, sahil güvenlik, deniz trafiği, boğaz (kanal) geçişleri, yat turizminde; kara taşımacılık araçlarının ticari ve güvenlik nedenleriyle tek merkezden izlenmesi ve gerek duyulduğunda kendilerine acil yardım edilmesinde; şehir içi ulaşımında monitördeki sayısal haritalar ve GPS kullanımıyla istenen yere en kısa yol ve uyğun trafik koşullarında erişme amacıyla. Tarım ve Ormancılık : Tarım alanlarının, ilaçlama sahalarını cins ve yüzölçümleri ile rekoltenin belirlenmesinde; orman alanlarının belirlenmesi ve ormancılık hizmetlerinde. Kültür Hizmetleri : Arkeolojik değeri olan bölge sınırlarının ve içinde bulunan eserlerin yerlerinin belirlenmesi ve tarihi eserlerin korunmasında. Asayiş Hizmetleri : Tüm asayiş ekiplerinin tek merkezden sürekli izlenmesi ve yönetiminde Çevre koruma, kirlenen bölgelerin tespiti, petrol arama, madencilik, spor çalışmalarında. SONUÇ : ABD tarafından diğer navigasyon sistemlerinin tümünün yerine geçmek üzere askeri amaçlarla planlanan GPS, yalnız askeri beklentileri karşılamakla kalmamış, sivil yaşamda yarının sistemi olması kaçınılmaz hale gelmiştir. Çok küçük alıcılarla her türlü hava koşulunda 24 saat kesintisiz her yerde ve yüksek doğruluklarla ekonomik olarak(ücretsiz) sonsuz sayıda kullanıcıya ortak bir referans sisteminde hizmet verebilmesi sistemi rakipsiz hale getirmektedir. Sayfa 219 / 254

Şekil 40-2 Şekil 40-3 Sayfa 220 / 254

Şekil 40-4 Sayfa 221 / 254

GPS NAV 5200 DX Hızlı güçlü ve hassas bir beş kanallı alıcı olarak NAV 5200 DX kullanımı çok kolay bir cihazdır. NAV 5200 DX eşanlı çalışan beş kanal kullanarak GPS uydularının yerlerini belirler ve bunlardan veri toplar Galyim Arsenid devreleri sayesinde uydulardan aldığı dataları hızla işler ve bir dakikadan az bir sürede cari konum ( Lat/Long ) Đrtifa, Hız ve Seyre ait verileri hesaplar. Cihaz aynı zamanda DGPS ( Difransiyel GPS ) düzeltmelerini kabul etme kabiliyetindedir ve düzeltmeler pozisyon değerlerine uygulanarak ekrana yansıtılır. Bu işlem kullanıcıya pozisyon değerlerinde hataya neden olabilen Selective Availability ( Seçmeli Mevcudiyet ) etkilerini bertaraf etme imkanı tanır. Tüm seyir ekranları kullanıcının seçimine bağlı olarak beş dilde görüntülenir: Đngilizce, Fransızca, Almanca, Đtalyanca ve ispanyolca. NAV 5200 DX iki tür olan pozisyon hesaplama modlarından biri seçilerek buna göre kullanılmaya ayarlanabilir. Đki boyutlu ( 2D ) veya üç boyutlu ( 3D ). 2D de cihaz, yükseklik kullanıcı tarafından girilmek üzere, Enlem ve Boylamı üç uydu kullanarak hesaplar. 3D de ise cihaz dört uydu kullanarak Enlem, Boylam ve Yüksekliği kendisi hesaplar. NAV 5200 DX'e bir başlangıç noktası ve 500 adede kadar kullanıcı tarafından yaratılabilen nokta ve işaret noktası isimleri kaydedilebilir. Bu noktalar rota yapmada, uzak bir noktaya ait koordinat ve istikametini belirlemede ve üçüncü NAV ekranında ( Plot ekranı ) ilgili yerleri işaretlemede kullanılabilir. Buna ilave olarak NAV 5200DX kendisine bir kaza anında mevkiyi belirleme ve bulunan noktadan kazamahalline otomatik bir rota yapmada kullanılan "man overboard" ( denize adam düştü ) fonksiyonuna sahiptir. NAV 5200 DX harici bir takat kaynağı ile çalışır, (Gemi takatı) Bellek ise cihaz içinde bulunan bir lityum pil ile korunur. NAV 5200 DX temelde denizcilik kullanımı için geliştirilmiştir. NMEA (National Marine Electronic Association) standart 0180 veya 0183 ü sağlayarak bir çok cihazı destekler. Bunlar otopilot, ploter, radar ve sonar gibi cihazlar dahil edilebilir. NAV 5200 DX aynı zamanda pozisyon bilgilerinin hassasiyetini arttırmak amacıyla ABD Sahil Güvenlik DGPS vericileri aracılığı ile yayınlanan difransiyel olarak düzeltilmiş pozisyon değerlerini de hesaplar ve gösterir. (Bu özelliğin avantajlarından yararlanabilmek için NAV 5200DX bir Differantial Radio Beacon Receiver'a bağlanmalıdır.) Kısaca,NAV 5200DX kullanımı çok kolay olan güçlü bir navigasyon cihazıdır. Datalar hem hızlı hem de kolaylıkla anlaşılabilen şekil li olarak gösterilebilir. Đlave datalar girilebilir veya bunlara en az tuş kullanımı ile ulaşılabilir. Çoğu fonksiyona, açıkça belirlenmiş tek bir tuşa basarak ulaşılabilir. NMEA kontrolü ve Sat Statüs (Uydu Durumu) gibi diğer bazı fonksiyonlara yardımcı(aux) tuşu ile erişilir. Sayfa 222 / 254

TEKNĐK ÖZELLĐKLER FĐZĐKSEL KARAKTERĐSTĐKLER Cihaz Boyutları Ağırlık Ekran LCD Boyutları LCD Kullanım Isı aralığı Dış Kap Emniyetli Saklama Isısı GPS Harici Anten kablo. 8.38" * 5.75" * 2.38" (anten hariç) (21.29 cm * 14.61 cm * 6.05cm) 3 pounds,1.6 ounces (1.41 kg) Backlit Superwist LCD 3.875" * 3.125" (9.84 cm * 7.94 cm) -10 C ile + 50 C arası Sugeçirmez (Splashproof) - 40 C ile + 70 C arası 3.5" (8.89 cm) çap * 3.5" (8.89 cm) yükseklik ve ilave olarak 50 feet (15.24 metre) VERĐ KARAKTERĐSTĐKLERĐ Hassasiyet: Pozisyon SA(*) olmadığında 2D'de 15 m. Difransiyal düzeltmeler ve SA ile hassasiyet 10 m'dir. Burada, referans istasyonunun zamanlaması ve mesafesinin optimum olduğu, istasyonun hassas düzeltmeler yapabildiği ve hem istasyonda hem de kullanıcının GPS alıcısının bulunduğu noktada atmosferik şartların aynı olduğu varsayılır. Hız Đlk Pozisyon Alma Süresi Yenileme Hızı Bellek işareti, her biri 20 : 0 ile 825 knots arası (0 ile 951 mph) : 55 saniye tipik olarak (soğuk başlama) : 35 saniye tipik olarak (sıcak başlama) : 1 saniye (2D) tipik olarak. : 500 kullanıcı tarafından kaydedebilen nokta ve hadise bacaktan oluşabilen 19 rota, bir Go-To rotası ve başlangıç pozisyonu. Kullanım Modu : Đki seçenekli: 2D (En iyi üç uydu ile Enlem, Boylam ve zaman ile kullanıcı girişli irtifa) ELEKTRĐK KARAKTERĐSTĐKLERĐ Takat Đhtiyacı : 9 ile 35 volt DC Takat Tüketimi: 375 ma aydınlatmasız TUŞLAR NAV 5200 DX cihazında üç tip tuş vardır: Fonksiyon tuşları, Kullanım tuşları ve Alfanümerik tuşlar. Fonksiyon tuşları ekranın sağ alt köşesindeki dört adet tuş ile Sayfa 223 / 254

buna ilave olarak klavyenin sağ altındaki AUX ve MOB tuşlarıdır. Bu tuşlar cihaz fonksiyonlarına erişimi ve sabit (kendiliğinden) olmayan parametreleri seçmeye sağlar. Kullanım tuşları ekranın sol alt köşesindeki iki tuştur, ok tuşları ise tuş takımının(klavye) sağ altındadır ve ENTER ve CLEAR tuşları da alfanümerik klavyenin dibindedirler. Bunlar cihazı ve aydınlatmayı açıp kapamayı, bilgi veren ekranlar üzerinde hareket etmeyi ve bilgileri kaydetmeyi veya silmeyi sağlarlar. Alfanümerik tuşlar bilgi girmeye ve AUX tuşu ile kullanıldıklarında, yardımcı fonksiyonlara erişimi temin ederler. MESAJ GÖRÜNTÜLERĐ NAV 5200DX, kullanım anında değişen bir çok mesaj verir. Bunların çoğu normal kullanım süresince ekranın ilk satırında bir özel şekil (ikon) olarak görünürler. Bunlar kullanıcıyı mevcut şartlarla ilgili olarak uyarmak niyetini taşırlar. Ekranın ilk iki satırında görülen az sayıdaki mesajlar, alıcının aktivitesini veya cihazın seçilen fonksiyonu yerine getiremediğini gösterir. Aşağıda ikon ve mesajlar, normal kullanım süresince ekranın ilk satırında görülebilirler. Geometrik Kalite -Bir pozisyonun Geometrik Kalitesi (GQ) 3 veya daha aza düştüğünde tüm pozisyon ekranlarında görünür. Pozisyon değeri navigasyon için yeterince hassas olmayabilir. Sinyal Kalitesi -Bir pozisyonun sinyal kalitesi (SQ) 3 veya daha aza düştüğünde tüm pozisyon ekranlarında görünür. Bir veya daha çok uydunun sinyal şiddetleri zayıftır ve alıcı ile olan kilitlenmesi kaydedilebilir. Bunun hassiyet üzerindeki etkisi azdır ve sadece kullanıcıyı sinyalin kaybolabileceği hakkında uyarmak içindir. Difransiyel Düzeltmeler -Gösterilen pozisyon değerine difransiyel bir düzeltme uygulandığını gösterir. Eğer difransiyel düzeltmeli pozisyon düşük SQ'ya sahipse, "D" yerine "SQ" ikonu gösterilecektir. Bir pozisyon nokta olarak kaydedilecekse bu ikon kaydedilmez. Eski Data -Cihaz son 10 saniye süresince pozisyon yenilemesi hesaplayamıyor ve gösteremiyorsa görülür. Bu durum bir veya daha çok uydudan gelen sinyalin kaybolması ve cihazın sinyalleri yeniden yakalayamaması halinde ortaya çıkar. Bu işaret varken görüntülenen değer 10 saniye eskidir ve navigasyon için kullanılmamalıdır. DEMĐR ALARMI AÇIK - Demir alarmı açık ve cihaz pozisyon alıyorken tüm ekranların ilk satırında görülür. VARIŞ / XTE ALARMI AÇIK - Varış ve/veya XTE (Cross Track Error - Düşme Hatası-) alarmı açıkken, CDI (Course Devation Indicator Rota Sapma Göstergesi-) aitında (0.0 da) Nav1 ve Nav2 ve "POS" ve "CURSOR" arasında görünür. NOW IN 2D (ŞĐMDĐ 2 BOYUTTA) - Bu ifade, cihaz 2D kullanıma göre set edilmiş olduğunda açılışta bir kaç saniye süre ile görünür. NOW IN 3D (ŞĐMDĐ 3 BOYUTTA) - Bu ifade, cihaz 3D kullanıma göre set edilmiş olduğunda açılışta bir kaç saniye süre ile görünür. Sağa Ok - Bir rota belirleme veya nokta projeksiyonu kullanma gibi, başka bir fonksiyonda işlem yaparken, kayıtlı nokta kataloğu üzerinden geçebilme seçeneğiniz olduğunda görüntüye gelir. Sayfa 224 / 254

ALM COLLECT (ALMANAK TOPLUYOR) - Cihaz almanak toplarken bu mesaj ekranın ilk satırında görülür.bu mesaj görüntülenirken cihazı kapatmayınız. ALM VERIFY (ALMANAK KONTROLDE) - Bu mesaj, cihazın henüz toplamış olduğu almanağı kontrol ederken ekranın ilk satırında görülür. Hemen ardından Almanak Toplama takip eder. Bu mesaj görüntülenirken cihazı kapatmayınız. SKY SEARCH (GÖK TARAMA) - Cihaz almanak toplamak için uyduları ararken ekranın ilk satırında bu mesaj görülür. NOT ENOUGH SATELLITES UP (YUKARIDA YETERLĐ UYDU YOK)- Cari kullanım modunda, pozisyon almak için yeteri miktarda uydu olmadığından ekranın üstünde görüntüye çıkar. BELLEK KAYBI Cihaz, tüm belleği silmek için AUX 13 kullanıldığında belleğini kaybeder. Bellek kaybı olduğunda cihaz, başlangıç pozisyonu, almanak, kendiliğinden olmayan parametreler (SETUP' tan seçilmiş) ve tüm kayıtlı rota ve noktaları kaybeder. Kullanılmadan önce cihaza yeniden başlangıç yaptırmak gereklidir. Cihaza yeniden başlangıç vermek için üç yol vardır. Biri, Bölüm 2 Başlangıç Yapma (Intialization)' da açıklananların uygulanması ve sonra da AUX 11 ile almanak toplanmasıdır. Cihaza ayrıca AUX 11 (Sky search) ile kendi kendine başlangıç yaptırabilirsiniz. Şayet AUX 11 seçildiğinde cihazda başlangıç pozisyonu yoksa, cihazın başlangıç pozisyonu olarak ilk üç uydu ile arayıp belirlediği hesaplanmış pozisyon kabul edilecektir. Bu metod el ile yapılan işlemden daha uzun sürer.almanak yok iken, cihaz açıldığında veya POS, MOB veya NAV'a basıldığında cihaz otomatik olarak Sky Search (gök Tarama) durumuna girer; eğer hiç başlangıç noktası yoksa cihaz yine kendi kendine başlangıç yapar. Almanak Toplama ve başlangıç yapma tamamlanınca, POS, MOB veya NAV bilgileri görüntülenir. (Eğer noktalar ve rotalar hali hazırda girilmişse, NAV'a basıldığında da kendi kendine başlama yapmak mümkündür.) DATA GĐRĐŞĐ Başlangıç pozisyonunun giriş, bir noktayı el ile girmek veya bir noktayı isimlendirmek veya çekmek için gerekli olan bilgiler alfanümerik klavyeden girilmelidir. Klayeye bakın. Klavye telefon tuşları gibi dizayn edilmiştir (geriye 10-tuş). Her tuş rakam ve iki veya üç harf almak üzere yapılanmıştır. Pozisyon koordinatlarını girmek için, enlem girilene kadar alfanümerik tuşlara, yarı küreyi değiştirmek için SAĞA OK' a ve sonrada ENTER'e basın. Sondaki(kalan) sıfırlar, sondaki ilk sıfırdan önceki tüm dijitlerin yazılmasından sonra ENTER'e basılırsa otomatik olarak yazılır. Boşluk olarak kalan yerler sıfırlarla dolar. (Bu işlem sıfırlar koordinatların başında veya ortasındaysa yapılamaz) ENTER'i takiben boylam tuşlanır ve ardından yine ENTER'e basılır. 3D modu kullanılıyorsa, ENTER'i takiben şimdi yükseklik de girilebilir veya son pozisyon değerinin yüksekliği kullanılmak için sadece tekrar ENTER'e basılır. (2D kulanımda yükseklik, başlangıç noktası için kullanılan değer olarak varsayılır.)eğer yanlış bir tuşa basılırsa (ve henüz ENTER'e Sayfa 225 / 254

basılmamışsa) CLEAR'a basın cihaz seçilen son dijiti silecektir. Nokta (Waypoint) isimleri bir nokta yaratılarak veya hali hazırda yaratılmış bir noktanın düzeltilmesi yolu ile girilir. Yeni bir nokta için, alfanümerik tuş ile istediğiniz karaktere karşılık geleni yazın, sonra SAĞA OK' a istenen karaktere gelene kadar basın. Diğer karaktere geçmek için ENTER'e basın. Tamamlanınca ismi kaydetmek için tekrar ENTER'e basın. Nokta isimleri, istenen karakter görüntülene kadar SAĞA OK ile bir alfanümerik tuşa, sonra diğerlerine vs basılarak düzeltilebilir. Đstenen tüm karakterler görüntülene kadar ENTER'e basılmaz. (Nokta giriş ve düzeltmeleri bölüm 4'de açıklanmıştır.) Đşaret isimleri, bir ikon(şekil)ile başlıyarak kaydedilmiş pozisyon değerleridir. Bunlar en çok Nav3 (plotter) ekranında kullanılır. Đşaret isimler her hangi bir alfanümerik tuşa basılmadan önce SAĞA OK'un kullanılması ile girilebilir. Bu ilk karakter boşluğuna + görüntülenmesine sebep olur ve seçmek için SAĞA OK'a basın. Diğer işaret isimlerine aşağıda açıklandığı gibidir. Kaydedilen bir işaret ismini düzeltmek için, önce 1 sonra istenen ikon gelene kadar SAĞA OK'a basılır. Nokta ve Đşaret ismlerinin ikiside otomatik olarak girilebilir. Bir nokta adını otomatik olarak girmek için, başka hiç bir karaktere basmadan ENTER'e basın. Cihaz WPxxx formatında bir isim tanımlayacaktır,ki burada "xxx",001 ile 999 arasında bir numara olacaktır. Đşaret ismini otomatik olarak girmek için, öncelikle yukarıda açıklanan şekilde bir işaret ismi ikonu seçmeniz gerekir. Đstenen ikon çıkınca ENTER'e basın, cihaz formatıxevyyyolan bir işaret ismi kaydedecektir, ki burada "X" işaret ismi ikonu ve "yyy" ise 001 ile 999 arasında bir numaradır. LIGHT (AYDINLATMA TUŞU) LIGHT tuşu mesaj görüntülerini aydınlatır. Açıp kapamak için bu tuşa basın. Cihaz kapatıldığında aydınlatma da kendiliğinden kapanır. Parlaklık ve netlik aydınlatma açıkken AUX 1'den modifiye edilebilir. MAN OVERBOARD - MOB - TUŞU (DENĐZE ADAM DÜŞTÜ) MOB fonksiyonu, cari pozisyonun acil bir durumda derhal kaydedilmesi için yapılmıştır. MOB genellikle seyir halinde iken kullanılmasından dolayı, fonksiyonun orjinal olay yerine geri dönüş için bir navigasyon ekranı yaratır. MOB'a basış, o anki cari pozisyonu ifade eden bir mob noktası yaratır ve bulunan nokta ile olayın cereyan ettiği mob noktası arasında bir rota kurar. (Eğer bu cari rota üzeriğnde iken MOB'a basılırsa, bu rota yerine mob rotası geçer.) Đlaveten, cihaz pozisyonunuzu sabit bir biçimde yenilemeyi sürdürür. Tüm MOB rotaları, ekran özellikleri Navigasyon bölümünde anlatılan üç navigasyon ekranında da görülebilir.tek farkla ki, aşağıdaki ekranda gösterildiği gibi mob noktası koordinatları CDI'ın üzerinde gösterilir. EYLEMSEL SEYĐR SĐSTEMLERĐ Giriş : Newtonun hareket konumu esaslarına göre dizayn edilmiş aletler vasıtası ile bir taşıtın çeşitli istikametlerde meydana gelen ivmenin ölçülmesiyle, hız vektörünün irtifanın ve bilinen bir başlangıç noktasından itibaren toplam katedilen mesafenin bulunduğu bir işlemdir. Đncelenen diğer sistemlerden önemli farkı hiçbir dış kaynağı ihtiyacı olmamasıdır. Ayrıca pasif olarak nitelendirilebilir. Başlangıçta uçaklar için dizayn edilmiş olan sistem bilahare polans denizaltıları için adapte edilmiş olup kısaca SINS olarak bilinir. Bugün uzay gemilerinde de kullanılmaktıdır. Sayfa 226 / 254

Eylemsel seyrin temel prensipleri: Eylemsel seyrin temel prensibi hareket halindeki aracın dünyanın hareketinden bağımsız olarak ivmenin ölçülmesi ve bu ivmenin bilinen istikametteki çift katlı integrali ile başlangıç noktasına nazaran toplam yer değiştirme miktarının bulunmasıdır. Eğer ivme sabit olarak değişiyorsa hız ve mesafe aşağıdaki denklemlerle bulunabilir. v=at S=1/2 atı Eşitliğinde a ivme, v hız, s yol ve t taman parametreleridir. Calculus notasyonları ile denklemler V= S adt S = SS adt olarak gösterilebilir. dt küçük zaman artımıdır. Sistemin hassasiyeti elemanların hassasiyetinin bir fonksiyonudur. Hassasiyeti en çok kontrol eden parametre zamandır. Bu dezavantajları gidermek için eylemsel sistemlerin maliyeti yüksek ve karmaşık olmaktıdır. Sistem bilgisayar yardımı ile yeni komunum enlem ve boylamını verdiği gibi gemi rotası, sürüat, yalpa ve başkıç değerini verir. Bu işlemlir için bilgi sayarın gerekli olması bazı seyir hesaplarının kullanılmasında imkan yaratır. Sistemin gelen dalgaların kırılmalarından dolayı meydana gelecek hataları bilgi işlem ünitine evvelce vermiş bilgilerle düzeltir. Đkinci bir kaynak atmosfer ısı değeri ve zayıflamaya tabi olması hatalar meydana getirir. Güneş için bu önemli olmamakla beraber ayda alınan değerler için mühimdir. Halihazırda kullanılabilecek gök cisimlerinin sadece iki olması diğer gök cisimlerini takip edilmesi için kullanılabilcek antenlelerini gemiler şimdilik koyulamaması çok hassas bir sabit platforformu gerektirmeleri kullanılmalarını kısıtlamaktadır. Diğer bir kısıtlamada her iki cismin ufkun altında kalacağı zamanlardır ki bu durumda sistem hiç kullanılmamaktadır. ÖZEL SEYĐR SĐSTEMLERĐ : Bu bölüme kadar mevcut esas seyir sistemleri ve durumları incelendi. Bu bölümde ise genel maksatlarla kullanılmayan, halen yeni gelişmekte veya özel maksatlarla kullanılan seyir sistemleri tanıtılacaktır. Seyir sistemleri radyo astronomi seyir sistemi, gök cisimleri ile seyir sistemleri, batitermik seyir sörvey seyir sistemleridir. Radyo astronomi seyir sistemleri : Bilindiği gibi galaksimizin dışında birçok yıldız ve yıldız kümeleri ışık dalgaları yanında radyo dalgalarıda neşretmektedir. Bazı galaksilerden gelen radyo dalgaları uzaklıklardan dolayı optik olarakta tespit edilememektedir. 1932 de Karl G. Jansky tarafından atmosfer gürültülerinin araştırılması bilhassa 10 KMhz.-50 MHz arasında radyo yıldızı olarak adlandırılabilecek olan bu dalga kaynaklarının bazıları teleskopta görülebildiği gibi bir kısmıda görülemez. Görülebilir olanların en mühimi anten kullanılmaktadır. Gemide kullanılabilecek pratik bir antenin büyüklüğü tahtidli olup buda alınacak dalga boylarını tahdit etmektedir. Bu sebepten gemide kullanılabilecek bir sistem için 2 cm. ve 9 cm. dalga boyları seçilmiştir. 2cm. yağmur sırasında en az zayıflamaya uğramaktadır. Đlk çalışmalar atmosfere girişte kırılmalar ve atmosfer kesirleri üzerine olmuş ve düzeltme imkanları araştırılmıştır. Kullanılan sistemler bir yıldız takip edici, takip donanımı ve bilgi işlem merkezinden meydana gelmiştir. Moderm sistemler bir eylemsel seyir üniti ile tümleşdir. Sistem gemide mevcut en iyi konumla gerekli küresel işlemleri yaparak seçilen gök cisminin koordinatları ve küresel işlemler kullanılarak devamlı konum tespiti yapılır Sayfa 227 / 254

elde edilen değerlerle mevcut eylemsel değerler düzeltilir. Sistemin ana ölçme elemanları cayroskoplar ve ivme ölçerlerdir. Cayroskop açısal eylemsizlik momenti yüksek elemanlar olup ilk aldıkları istikameti bir fark tatbik edilmedikçe değiştirmezler ve teknenin açısal hareketini hissederler. Bu şekilde uygun aygıtmar kullanılarak hareket eden ortamda değişmeyen boyutlar elde edilebilir. Đkinci yapılacak iş bu boyutlar üzerinde doğrusal ivmenin ölçülmesidir ki bu da ivme ölçerler vasıtası ile sağlanır. Üç eksende ivmenin ölçülmesinin verdiği vektörün integralinin alınması ile sürat vektörü elde edilir. Genellikle gemiler için iki eksen yatay vektörün zaman boyutundaki devamlı integral zamana bağımlı olarak konumum verir. Bu değerin işlenmesi ile uygun koordinat sisteminde konum elde edilir. ELEKTRONĐK SEYĐR : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.40 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı elekronik seyir konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla öğrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.40'ı oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Elektronik seyrin tanımını yapınız. 2. Elektronik seyir sistemlerinden harici bir verici istasyona ihtiyaç gösteren sistemleri yazınız. 3. RDF nedir, açıklayınız. Sayfa 228 / 254

4. RDF'ye güvenilmeyecek durumları yazınız. 5. Loran'ın çalışma prensibini yazınız. 6. GPS'nin tanımını ve ana bölümlerini yazınız. SEYĐR MATEMATĐĞĐ VE CETVELLERĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.41 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı seyir matematiği ve cetvelleri konusunda sınıfta verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : VOLTA CETVELĐ Bu cetveller düzlem dik üçgenle ilgili tüm problemlerin çabuk ve kolaylıkla çözümlenmesi için oluşturulmuştur. Büyük daire seyri dışındaki tüm seyir türlerinde uygulanabilir; Fakat özellikle volta seyri için kullanışlıdır. Bu cetvellere volta cetvelleri adı verilir ve ROTA, MESAFE, ENLEM FARKI (d.lat) ve departure bağlantılarını kapsar. Bu volta cetvelleri modern Pusula kartı değerine göre gereksinmeleri karşılayacak biçimde düzenlenmiş olup, her sayfanın alt ve üst tarafında (0-360) dairesel sistemle tanınan derece yönünden değerlendirilmiş ve belirli seyir problemlerinin çözümünde baş vurulmak için ikinci bir şekil olan eski 1/4 dairesel sistemine de uyulmuştur. Eski ve yeni yöntemlerle belirtilen rota değerleri sahifenin alt ve üst tarafında gösterilmiştir. Cetvellerde mesafe "Dist" başlıklı dikey sütun şeklinde düzenlenmiştir. Sahifelerde verilen rota ve mesafe karşılığı departure ve enlem farkı (d.lat) ayrı ayrı dikey sütun şeklinde ve seyir edilen rota ve mesafeye göre bulunmak üzere Sayfa 229 / 254

düzenlenmiştir. Burada çok dikkat edilecek konu istenen veya seyredilen rota sahifenin üst kısmından alındığında, seyredilen mesafe karşılığı bulunacak departure ve enlem farkı değerlerinin de sahifenin üst kısmında sütun başlığında "d.lat"ve"dep" yazılı dikey sütunlardan alınması, istenen veya seyredilen rota sahifenin alt kısmından alındığında seyredilen mesafe karşılığı bulunacak departure ve enlem farkı değerlerinin ise sahifenin alt kısmındaki sütun başlığı olarak yazılan "dep" ve "d.lat" sütunlarından alınmasıdır. Verilen herhangi bir değer cetvellerin sınırı dışına çıkarsa bu değer tam olarak iki veya üçe bölünerek cetvellere girilir. Bulunan değer cetvele girilirken bölünen değerle çarpılarak esas değerin karşılığı bulunur. RADAR MENZĐL CETVELĐ Bu cetvel aşağıdaki formüle dayalı olarak ekoyu yansıtan hedefin veya radar anteninin değişen yüksekliklerine göre "Radar Çevreni" nin (Radar Ufku) yakalaşık uzaklığını verir. Deniz mili olarak deniz mesafesi : 1.22 ûh (Radar anteni veya hedef yüksekliği feet olarak ). Radar dalgaları ışık dalgalarında olduğu gibi atmosferden geçerken kırılırlar buda belirli standart atmosfer koşulları altında 3 cm dalgalar için radar çevreninin geometrik çevrenden yaklaşık olarak 15 daha büyük olmasına etki eder. Böylece geometrik çevren deniz mili olarak 1.06 ûh aldığında radar çevren uzaklığı 1.22ûh olur. Bu sadece standart durumlar için doğrudur ve standarttan her ayrılış mesafesini değişmesine neden olur. Anılan standart durum aşağıdaki şekildedir. Atmosferik basınç 1013 mb. hava sıcaklığı deniz seviyesinde 59 o F dır. SÜRAT MESAFE CETVELĐ Bu cetvelle sürate göre tam ve yarım değişik dakika zamanına göre mesafeler verilmiştir. GÜNLÜK SEYĐR MESAFESĐ VE ORTALAMA HIZ CETVELĐ Bu cetveller "Seyir edilen zaman" ve "Seyir edilen mesafe" değerlerinden doğruca ortalama sürati çabukça bulmaya yayar. Değerleri bulmada dakikayı günün ondalıklarına dönüştürmeye ve logaritme ile cologaritmaya gerek yoktur. Cetvellerin amacı yeterince yüksek sürati (40 milin üstünde) ve yüksek enlemlerde doğu yönlü veya Batı yönlü rotalarda bir genel öğle vakti ile onu izleyen öğle vaktinden 30 o veya 2 saatlik önceki zamanı içermek üzere yapılmıştır. BĐR MĐL SEYĐR CETVELĐ Bu cetveller Enterpolasyona gerek bırakmadan bir milin yüzde kesirine kadar bir doğrulukla sürati veren "Kritik cetvel" olarak düzenlenmiştir. Zaman değeri tam olarak saptanırsa üst kısmından hız hemen bulunabilir. AZAMĐ MENZĐL CETVELĐ Bu cetveller gözlemci yüksekliği ve bir maddenin deniz yüzeyinden yüksekliğine göre istenen maksimum (en çok) görünme uzaklığını içermek üzere düzenlenmiştir. Göz yükseklikleri (Ayak) feet ile eşdeğeri olan metre birimleri olarak maddelerin yüksekliklerinde feet olarak verilen yüksekliklerin metre eşdeğerine Admiraltı haritalarında feet olarak verilen yüksekliklerin metre birimine çabukça dönüştürebilmek üzere verilmiştir. Sayfa 230 / 254

DÜŞEY AÇILARDA MESAFE Bu cetveller, yüksekliği belli gözlenen bir maddeden, bilinen görüş açısına karşın uzaklığı verir. Uzaklıklar 1 gominodan 5 mile kadar yükseklikler 40 ft. (12.2m) den 2000 ft. (609.6 m) kadar ölçülür. Yalnız 5 mil uzaklığa kadar, gözlenen madde tabandan tepe noktasına kadar (dp) tümüyle gözüktüğünde gözlemcinin göz yüksekliği 25 ft. Civarında ise alçalımı uygulamaya gerek yoktur. Gözlemcinin mevkiinden verilen uzaklık, tepe noktasının yer düzlemindeki izdüşümü olan tabanın noktasındadır ve ölçülen açı bu iki noktadır. Bulunan mevkide büyük med-cezir hareketi çok önemlidir ve yükseklikler daima en yüksek su düzeyine göre verildiğinden (MED CEZĐR) gel git hareketinin durumu saptanmalıdır. YÜKSEKLĐĞĐN HER 1'DEĞĐŞMESĐNDE SAAT AÇISININ DEĞĐŞMESĐ Cetveller şu formül ile hesaplanmıştır. 1'yükseklik değişimindeki dakika olara HA saat açısı değişme değeri Cosec Az.Sec.lat. Cetvel yüksekliğin 1'hatasından meydana gelen H.A saat açısının açısal dakika olarak değişme miktarını verir. Bu özel değerler "Kronometre ile boylam" yöntemi ile çalışan seyirciler için hesaplanır. Şayet gök cismi başlangıç meridyeninde ise görüldüğü üzere hata en azdır. Hata çoğaldıkça (Azimut) semt değeri azalmakta ve semt çok cabuk çok küçük değere ulaşmaktadır. Gözlemci boylam hatasının seçilen sınırlarını geçmeden cetvelden bir gök cismin yüksekliği ile semt'in en küçük değerini bulur. Diğer bir kullanış biçimi de bilinen yükseklik hatası değeri ile hakiki boylamın bulunmasıdır. BĐR ZAMAN DAKĐKASINDA YÜKSEKLĐĞĐN DEĞĐŞMESĐ Bu cetveller bir zaman dakikası içinde gök cisminin yüksekliği dakika ve dakikanın onda biri kadar değişmeyi içerir. Yüksekliğin hesaplanmasında kullanılan gök cisminin gözlem zamanındaki farklılıktan hesabi yüksekliğe uygulanacak düzeltmeyi bulmakta kullanılır. Gözlem zamanı hesabi yüksekliğin bulunmasında kullanılan zamandan erken ve gök cismi göçlemcinin meridyenin doğusunda ise cetvelden (-) çıkartılır. Gözlem zamanı hesabı yüksekliğin hesaplanmasında kullanılan zamandan (önce) erken ve gök cismi gözlemci meridyenin batısında ise cetvelden bulunan düzeltme (+) eklenir. Gözlem zamanı daha geç ise çıkarılır. EK MERĐDYEN GEÇĐŞ CETVELLERĐ Bu cetveller gök cisimlerinin meridyen geçişlerinde bir zaman dakikası için gök cismin ondalık basamağa kadar saniye değerinde yükseklik değişmesini gösterir. 63 o üzerindeki Dec değerleri ile 83 o üzerindeki Lat değerleri; enlem değeri ile istenen mkdec değerlerinden girilir. Gözlemci cetvelleri Enlem ve Dec değerleri "Aynı isimde" veya "Aykırı isimde" olduğuna göre kullanılır. Cetvellerde alt kısımdaki değerler aşağıdaki formülden bulunabilir. A = 1".963xCosLxCosD Sin (L-D) Burada A= Herhangi bir gök cisminin meridyenden geçişi için bir dakikadaki yükseklik değişimidir. L = Enlem Sayfa 231 / 254

D = (Meyil-Yücelim) ec. "Üst Transit" de enlem le aynı isimde ise (+) ve enlemle aykırı isimde ise (-) : "Alt Transit" de ayrı isimde ise (-) olur. A değerinin dışında olup kullanılacak değerlere (Interpolasyon) orantı yapılır. ORTALAMA ENLEMDEN ORTA ENLEME Orta enlem seyiri ile bir mevkiden diğerine seyirde mesafe ve rota bulunuyorsa, ortalama enlemi orta enleme dönüştüren düzeltme bu cetvelden kullanılır. (SFEROĐD ĐÇĐN) MERĐDYEN PARÇALARI Bu cetveller Markator seyir problemlerini çözmede ve Merkator Projeksiyon sistemi ile harita yapımında kullanılır. Meridyen kısımları alt ve üstten tam derece olarak yandaki sütunlarda dakika olarak verilmiş olan enlem değerlerine göre alınır. ORTALAMA KIRILMA Bu cetvel; gözüken yüksekliğe karşın, atmosferin durumuna göre sayısal dakika değerleri olarak gök cisminin kırılma değerini içerir. Bu düzeltme daima gök cisminin görünen yüksekliğinden çıkarılır. DENĐZ ÇEVREN UZAKLIĞI (UFUK MESAFESĐ) Cetvel şu formülden düzenlenmiştir. Deniz çevren uzaklığı deniz mili olarak 1.17 Vh burada h=feet olarak göz yüksekliğidir. Bu bir örnek, h=100 feet olduğundan çevren uzaklığı 11.7 deniz milidir. DENĐZ ÇEVREN ALÇALIMI Cetveldeki değerler şu formülden türetilmiştir. -Alçalım (Dakika) 0.9 Vh burada h=feet olarak göz yüksekliğidir. Buna örnek h=100 olduğunda alçalım 9'.7 dir. YÜKSEKLĐĞE ĐLĐŞKĐN GÜNEŞĐN PARALAKSI Bu düzeltme güneşin yüksekliğine karşın verilir ve daima eklenir. GÜNEŞĐN TOPLAM DÜZELTMESĐ Ana cetveldeki düzeltmeler çevren alçalımı: atmosferik kırılma, yarıçap yüksekliğine ilişkin paralax'ın birleştirilmesidir. Hesaplamada güneşin yarıçapı 15'.8 olarak kabul edilmiştir.yarıçap kabul edilen değerle, gerçek yarıçap arasındaki fark ana düzeltmeyi uygulamak üzere sahifenin altında yardımcı cetvel olarak verilmiştir. Düzeltmeler gözlemsel yüksekliğe eklenmelidir. (Aylık) yardımcı düzelmeler daima ana düzeltmeye eklenmelidir. TOPLAM YILDIZ DÜZELTMESĐ Bu cetvel, alçalım ve kırılma etkilerinin birleşimi olup, yalnız sabit yıldızın gözlemsel yüksekliğine (ODbs.Alt) uygulanmalıdır. Toplam yıldız düzeltim cetveli gezegenlerin gözlemsel yüksekliklerinin (Obs.Alt) düzeltilmesinde de kullanılacaktır. Fakat bu konuda Venüs veya Mars'a almanakta tarih ve yükseklikle verilen evre ve paralax'ın bileşimi için küçük bir düzeltme eklenmelidir. Sayfa 232 / 254

AYIN MERĐDYEN GEÇĐŞ DÜZELTMESĐ Bu cetvelden elde edilen düzeltme, notik almanakta verilen meridyen geçiş zamanın (Grenwıch transit zaman) (LMT) yerel saate göre gözlemcinin boylam geçiş saatine dönüştürülmelidir. DENĐZ ÇEVREN ALÇALIMI Cetveldeki değerler şu formülden türetilmiştir. Alçalım (Dakika) 0.97Vh burada h=feet olarak göz yüksekliğidir. Buna örnek h=100 olduğunda alçalım 9'.7 dir. YÜKSEKLĐĞE ĐLĐŞKĐN GÜNEŞĐN PARALAKSI Bu düzeltme güneşin yüksekliğine karşın verilir ve daima eklenir. AYIN TOPLAM DÜZELTĐMĐ Bu cetvel çevren alçalımı, yüksekliğe ilişkin atmosferik kırılma, yarıçap büyümesi ve paralax etkilerinin birleşimini verir.çevren alçalımı ana düzeltmenin 9'.8 sabit değerinin bir parçasıdır. Çevren alçalım değeri 9'.8 den çıkarılarak farkı eklenmek üzere verilmiştir. GÖZLEMCĐDEN DEĞĐŞĐK UZAKLIKTA ÇEVREN ALÇALIMI VEYA KIYI ÇEVREN ALÇALIMI Güneşin hemen üzerinde bulunduğu çevren bu kısmı kara ile kısıtlı ise ve gözlemci kıyıya 5.6 milden yakın iken ve gök cismi kara ile denizin ayrıldığı çizgi üzerine indirildiğinde, çevren alçalım cetvelinde aşırı çevren alçalımı görülür. Bu kısımca düzenleme; çevren alçalımı üstten göz yüksekliği ile, yan sütundan muhtemel mil olarak mesafe ile girilerek alınır. LOGARĐTMALAR Bu cetvelde genel olarak logaritma sayıları 5 mantis rakam olarak düzenlenmiştir. Böylece işlemi yapan, logaritmanın tam veya bütün sayı kısmını normal sayı ve virgül ile düzenler, logaritmanın tam kısmı bir diçi gibidir. Fakat bütün logaritma 10 tabanına göre istenen; dizi sayıların artma esasına göre düzenlenmesidir. Cetveller dizi olarak tanımlanarak çok uygun olan karakteristik sözcüğü ile isimlendirilmiştir. TRĐGONOMETRĐK FONKSĐYONLARIN LOGARĐTMALARI Lo.sin, tan, secant vs. cetvelleri şekil yönünden tüm olarak yeniden düzenlenmiştir. "Norie" nin hazırladığı asıl cetveller kısa süre korunmuş, "J.W Norie"nin hazırladığı (orjinal) asıl yayından sonra, astronomi seyrinin modern teknik ile gelişmiş araçlarına uyumlandırılmak üzere değiştirilerek yeniden oluşturulmuştur. Bütün açısal değerler 0 o ile 90 o arasında oluşturularak aşağıdanda okunacak biçimde tamamlanmıştır. Bunun nedeni yalnızca yanlış yapma olasılığı azaltmaktır. Bu yolla modern seyirci uzun süre eçısal saniye değerleri ile uğraşmaz. YÜKSEKLĐK.SEMT CETVELĐ SEÇĐLEN MEVKĐYE GÖRE, MEVKĐ DOĞRUSUNUN ÇĐZĐMĐNDE KISA YÖNTEMLE HESABĐ DEĞERLERĐN BULUNMASI Norie'nin seyir cetveli ilk kez 1924'de "Baş ucu mesafesi için kısa yöntem adı ile basılmıştır. Cetvelin aslı Kaptan Ogura'nındır ki bu cetvelin yapılmasında gerekli müsaadeyi vermiştir. Ogura yöntemi değişen zamanla belirtilen diğer hesabi yükseklik kısa yöntemlerine benzer. PZX astronomik üçgenin kenarları iki dik açı oluşturanadek kesişebilir, bazı Sayfa 233 / 254

durumlarda bu X'den PZ'ye dikey çizerek (PZ de oluşan dik açı), bir değeri Ogura yönteminin içerdiği Z'den PX'e olan dikey (PX'de oluşan dik açı) ile yapılır. Birçok seyirci Norie'nin "Kısa Yöntem" cetvellerini kullanır. Yaygın olarak faydalılığı kabul edilmiş ve A-K cetvelleri olarak bilinir. Bu yükseklik semt cetveli genişletilip dezavantajları çıkartılarak eski form ile birleştirilip, yeniden düzenlenen Ogura cetvelidir. YÜKSEKLĐK DÜZELTĐM CETVELLERĐ Bu cetveller H.C. Kirsopp tarafından yayınlanan küçük cetvellerin tamamlanması ile meydana getirilmiştir. Bundan amaç kısa yöntemle hesaplama yapan seyirciye bununla avantaj sağlamaktır. Norie'nin Yükseklik-Semt cetvelleri (veya buna benzer cetveller) kullanılıyorsa aynı zamanda seçilen mevkiyi (özel mevki ) kullanma gereği kalmaz, başka bir deyimle seyirci hem hesaplama yapar ve DR mevkiinden mevki doğrusu çizer. Bu sık sık çok önemli avantaj sağlar, özellikle seçilen mevki (özel mevki) kullanıldığında büyük intersept değerlerinin oluşturduğu zorluklar veya seçilen mevkiini "Plotting Chart" Poltlama ve levhası içinde olmaması gibi durumlarda avantajlıdır. AÇILARIN OLAĞAN FONKSĐYONLARI Norie cetvellerinin daha önceki baskılarında (Naturel) olağan sinüs ve Cosinus, Tanjant ve Kotanjant, Naturel Secant ve Cosecant cetvelleri ayrı ayrı düzenlenmiştir. Bunlar değişen fonksiyonları bir dakikalık değerle beş basamaklı sayılar şeklinde cetvel şekline konmuştur. Şimdi tümü aşağı doğru okunan 0 o den 90 o ye kadar 6 Trigonometri fonksiyonunun olağan değerleri ile Radian değerleri 0,1 dakikalık açısal aralıklarla verilmiştir. HAVERSINE Daha önce düzenlenmiş olan "NORĐE" cetvelleri almanaktaki GHA değerlerine göre 15 lik açısal aralıklarla (Natural) olağan Haversine Log Haversine cetvelleri şeklinde düzenlenmiştir. Sonradan her biri 0.5 lik haversine değerini vermek üzere yeniden düzenlenlenmiştir. Bu değişme değerleri arasında orantı yapmanını gereğini kaldırmıştır. Sık sık yanlışlardan kaçınmak için özellikle verilmiş olan log haversine karşılığı (Natural) olağan haversine değerini bulmada orantı gerekibilir. Bu dezavantajları önlemek ve bundan başka seyrek olarak gerekli olmayan durumlar dışında orantı yapmak üzere "NORĐE" haversine cetvelleri şimdi tamamen yeni biçimde yeniden düzenlenmiştir. HAVERSĐNE FORMÜLÜ VE BÜYÜK DAĐRE SEYĐR HESAPLARI Formül (1) bir mevkiden diğer mevkiye büyük daire mesafesinin bulunmasında, formül (2) ilk ve son rota açılarının bulunmasında kullanılır. Büyük daire izinde Vertex ve küresel trigonmetri dik açıları i.e, büyük daire izinin herhangi özel bir boylamı kestiği noktanın enlemi bulunabilir. Sayfa 234 / 254

BÜYÜK DAĐRE TELSĐZ KERTERĐZĐNĐNĐ MERKATOR KERTERĐZĐNE ÇEVĐRĐLMESĐNDE GEREKSĐNĐLEN DÜZELTME 0 o 15' den 359 o 45' ya kadar açısal derece ve dakika olarak verilen cetvel A ve B deki saat açıları "NOTĐK ALMANAK" ta belirtilen bilgilerin yöntemi ile uyumludur. Saat açısı (H.A) 0 o ve 180' arasında ise, gök cismi meridyenin batısındadır ve saat açısı üst sıradar (yatay sütunda) ve sahifenin altında veya üstünde görülecektir. Şayet H.A 180 o 360 o arasında ise, gök cismi meridyenin doğusundadır ve saat açısı alt sıradan görülecektir. A, B, C değerleri ve semt küresel üçgenin çok iyi bilinen komşu dört parça bağıntısının fomülü ile türetilir. DÜNYA LĐMANLARI ENLEM VE BOYLAMLAR Birkaçı dışında yaklaşık üçbin ticari liman alfabetik sıra ile dizilmiştir. Limanların yaklaşık enlem ve boylamlarının verildiği indeks numarısına göre dizilmiy olan coğrafi listedeki ilgi numarının bulunmasında kolaylık sağlanması yönünden hir birinin yanında bir indeks numarası bulunmaktıdır. PRATĐK BĐLGĐLER STADĐMETRE ĐLE MESAFE BULMA : - Stadimetre klasik usulle kullanıldığında (Direk başı yüksekliği tatbik edilere) 200-10000 yarda arasındaki mesafelerde çok doğru mesafe ölçümü sağlamaktadır. Ancak bazen suüstünde yüzen bir cisim veya direkbaşı yüksekliği bilinmeyen bir gemiye yaklaşma gerekebilir. Bu gibi durumlarda STADĐMETRE değişik bir usülde kullanılırsa mesafe ölçümü yapılabilir. Değiştirilmiş usulde; direkbaşı yüksekliği yerine köprü üstü göz yüksekliğiniz tatbik edilir ve hayali ufuk cismin su kesimi hizasına indirilir. Ancak tatbik edilebilecek yükseklik en küçük 50 feet olduğu halde tatbik edilecek yüksekliğin iki katı tatbik edilirse okunan mesafede ikiye bölünerek doğru ölçüm yapılır. DÜRBÜN ĐLE MESAFE BULMA : - Gemilerimizde bulunan standart 7x50'lik dürbünler de boyutları bilinen bir gemiden olan takribi mesafeyi ölçmede kullanılabilirler. Bilindiği gibi 7x50 lik bir dürbünün görüş açısı 7 o 10'veya 125 milyemdir. Bu durumda dürbün ile bir muhribe bakıldığında dürbünün merceğini tam olarak dolduruyorsa mesafe 300 yarda. Yarısını dolduruyorsa 600 yarda 1/3'ünü dolduruyorsa 900 yarda olur. SĐS DÜDĞÜ ĐLE MESAFE BULMA - Siste gemi düdüğü ile mesafe bulma: Gemi düdüğüne basıldığı andan ses yankısının geri donüş sesi duyulduğu ana kadar geçen sürenin saniye olarak zamanının bir noksanı gomino olarak sahilden mesafeyi verir. - Haritada Mesafe Bulma : Cetvelle haritadan mesafe ölmede ise mesafe= Harita ölçeği x cm( metre olarak mesafe bulunur.) 100 - Mesafe Bulma: Milyem ile mesafe = Gemiboyu x 100 mt Açı(milyen) Sayfa 235 / 254

Bilinen gemi boyu bin ile çarpılıp geminin görünen (baş-kıç) açısal değerine bölünürse mesafe metre ile bulunur. 1 o =17 milyem - Rota tedbili: Puruvadaki tehlikeden belirli mesafe açık geçmek için ne rotanın ne kadar değiştirilmesini şu formül ile bulabiliriz. A o =(60/temas mesafesi)x G (açık geçilecek mesafe mil.) - Üç dakika metodu: Üç dakika metodunda gemi süratinin sonuna iki sıfır eklenirse üç dakikada kadedilen mesafe yarda olarak bulunur.üç dakikada yarda olarak kadedilen mesafe yüze bölünürse gemi sürati KTS (Knots) olarak bulunur. Gemi sürati ikiye bölünürse bir saniyede kadedilen mesafe metre olarak bulunur. - %10 metodu : Mesafe birimlerini birbirine çevirmede %10 metodu ile yarda olarak bilinen mesafenin %10eksiği metre, metrenin %10 fazlası yarda olarak mesafeyi verir. 1000 Yarda = 900 Metre 900 Metre = 990 Yarda - Isı derecelerini çevirme: Santigrad = F - 32 x 5 Fahrenheit = C x 9 + 32 9 5 - Reamür = C x 4 5 SEYĐR MATEMATĐĞĐ VE CETVELLERĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.41 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı seyir matematiği ve cetvelleri konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla Ögrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.41'i oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. Sayfa 236 / 254

ÇALIŞMA SORULARI : 1. Volta cetvelleri ne işe yarar, yazınız. 2. Düşey açılarla mesafe cetveli nedir ne işe yarar? 3. Ufuk mesafesi... cetvelinden bulunur? 4. Fenerlerin görüş mesafeleri azami menzil cetvelinden bulunur. a. Doğru ( ) b. Yanlış ( ) 5. Volta cetvelleri Nories tables veya Cedavili riaziyeden bulu nur. a. Doğru ( ) b. Yanlış ( ) 6. Yalnız pozitif sayıların logaritması vardır. a. Doğru ( ) b. Yanlış ( ) 7. Bir çarpımın logaritması çarpanların ayrı ayrı logaritmalarının toplanmasına eşittir. a. Doğru ( ) b. Yanlış ( ) Sayfa 237 / 254

SEYĐR ÇEŞĐTLERĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.42 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı seyir çeşitleri konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : DÜZLEM SEYĐR Denizde kısa mesafeli seyirler için dünyanın yuvarlaklığı dikkate alınmaz ve dünya alanı düz farzedilir. Bu tarzdaki bütün seyir konularında düzlem trigonometri formülleri tatbik edilir.bu düşünce doğru olmakla beraber; a. Seyir yapılacak mesafenin küçük olması, b. Gemi rotasının meridyene yakın bulunması, c. Seyir alanının alçak enlemlerde bulunması, gibi hususi hallerde, Düzlem Seyir (Palen Sailing) sisteminde yapılan seyirlerin verdiği sonuçlar, pek büyük hata meydana getirmez. Mesela, Volta seyiri (Traverse Sailing), Akıntı seyri (Current Sailing) Düzlem Seyirler arasındadır. ŞEKĐL 42-1 Sayfa 238 / 254

Şekil-42-1'de görüldüğü üzere; ABC bir düzlem üçgendir. Belli olduğu veçhile A dan B ye giden bir geminin, AB=mesafe (Distance "Dist") dir. CAB = 0 Rotasıdır. AC = Enlem Farkı (r.lat) dır. CB= Deperture (Dep) dir. Görüldüğü üzere, bu üçgende iki unsur belli olduğuna göre, diğer ikisi daima bulunur. O halde aşağıdaki formüller düzenlenir. d.lat = m X Cos0 Durum Belli Olanlar Belli Olmayanlar Buluş Sistemi Rota Açısı d. lat d. lat = M x Cos 0 1 Mesafe Dep Dep = M x Sin 0 Rota Açısı M M = d. Lat / Cos 0 2 d. lat Dep Dep = d. Lat, x Tan 0 Rota Açısı M M = Dep / sin 0 3 Dep d. lat d. lat = Dep / Tan 0 Mesafe Rota Açısı Cos0 = d. Lat / M 4 d.lat Dep Dep = M x Sin0 Mesafe Rota Açısı Sin0 = Dep / M 5 Dep d. lat d. lat = M x Cos0 d. lat Rota Açısı Tan0 = Dep / d. Lat 6 Dep Mesafe M = Dep / Sin0 Yukarıdaki formüllerin hepsi NORĐES TABLE'ın 2-93 'üncü sayfaları arasında yer alan VOLTA CETVELĐ yardımıyla ve logaritma cetvellerine baş vurmaksızın çok çabuk çözülür. Volta cetveli dikey açılı düzlem üçgenin çözümü için tanzim edilmiş olduğundan, yukarıdaki üç formülde bu sistem üçgenden yapıldığından bu üçgende iki unsur belli oldukça, üçüncü unsur daima adı geçen cetvel ile bulunur. 112 o rotasında 84 mil seyir eden bir geminin oluşturduğu d.lat (ve Deparçerin bulunması (Rota açısı S 68 E olur) Cetvellerin alt kısmında yazılı olan 112 rota değerini içeren 46.sahife bulunur. (68 Rota açısı karşılığı) Aynı sahifede mesafe sütununda 84 mil karşılığı olan d.lt 31.5 Dep.77.9 dur. ÖRNEK : Bir geminin 431 mil S enlem farkı 132'W Departure oluşturması için seyretmesi gereken rotanın bulunması. ÇÖZÜM : 431 ve 132 değerleri tam ve karşılıklı bulunmamaktadır. Fakat sayfa 37'deki cetvelde uygulama farklılığı önemli olmayacak ve istenen değerlere en yaklaşık olan 431 3 ve 131.9 değerleri yeterli değer olarak alınır. Şuna da dikkat etmek yerinde olurki, rota açısı 45 o den küçük oldukça d.lat>dep'den ve keza rota açısı 45 o den büyük oldukça Dep>d.lat'tan olur. Seyirci bu önemli hususa çok dikkat etmeli ve aşağıdan alacağıyerde katiyen yukarıdan almamalıdır. Dep ve d.lat'ın çabuk bulunmasına yarayan VOLTA CETVELLERĐ'inde mesafe 600 mile kadardır. Eğer mesafe 600 milden büyük olursa,istenildiği kadar küçük miktara bölünerek işlem yapılır. ÖRNEK : 1340 mil mesafede ve 10 rota açısına karşı gelen d.lat ile Dep. istenmiş olsun. Sayfa 239 / 254

ÇÖZÜM : 1340 = 600 + 600 + 140 olduğundan 10 rota ve 600 Mil için d.lat ve Dep = 590.9-104.2 dir. " " " " " " " " " = 590.9-104.2 dir. " " " 140 " " " " " = 137.9-24.3 dür. 1319.7 232.7 dir. DÜZLEM SEYĐR ÜZERĐNE ÖRNEKLER : ÖRNEK-1= Bir gemi 36 o 06'.7 N ve 5 o 20'W den kalkarak S 70 o W ve 125 mil gittikten sonra ulaştığı yerin Lat ve Dep'i bulunacaktır. Hesapla Çözüm = Yukarıdaki formüller hatırlanarak ve belli olanlara göre şekil çizilerek Bak Şekil 39-2 AB = 125 o ve BAC= 70 o olup, bunlardan AC ile BC bulunacaktır. (Hesaplamada kullanılan sayısal değerlerin logaritmaları Norie's Tables'in 159-174'üncü sayfalarından, Trigonometrik Fonksiyonların Logaritmaları aynı dökümanın 176-299'uncu sayfalarından alınır.) CA = MxCosCAB d.lat = MxCos0 dir. log.m = log125 = 2.09691 log.cos0 = log.70 = 9.53405 log.d.lat = 1.63096 dl.lat = 42.75 olur. o halde kalkış Lat' = 36 06 70" N Bulanan d.lat = - 42 75" S Varış Lat'ı = 35 23 95" N olur. Not : Rota açısı güneyli olduğundan yani seyir esnasında geminin pruvası güneye dönük olduğundan d.lat'ın işareti S olması icap eder. Yine aynı üçgenlerde : BC = ABXSinCAB dir. Dep = M x Sin0 dır. log M = log 125' =2.09691 log Sin0 =log 70 =9.97299 log Dep =2.06990 Dep =117.5 olur. ŞEKĐL 42-2 ÖRNEĞĐN VOLTA CETVELĐ ĐLE ÇÖZÜMÜ : 125'mesafe ve 70 o rota açısı ile cetvele girilirse: d.lat.42ï8" ve Dep.117ï5" olarak bulunurki, hesapla elde edilenin tamamen aynıdır. Sayfa 240 / 254

ÖRNEK -2= bir gemi demir yerinden kalkarak N ile W arasında 35 mil giderek 30ïd.lat oluştuğuna göre, rota açısı ve Dep bulunacaktır. Hesapla Çözüm = Cos0 = d.lat/m olduğundan : log.d.lat = log 30 1.47712 log.m = log 35-1.54407 log.cos0 9.93305 Rota açısı N 31 W olur. (Rota 329 olur.) Not : Gemi N ile W arasına seyrettiğinden Dep'in işaretinin W olması icap eder. ÖRNEĞĐN VOLTA CETVELĐ ĐLE ÇÖZÜMÜ : 35 Mil mesafe ve 30'd.lat ile cetvele girerek yukarıdan aşağıya en yakın olan değerleri bulur. Kolonların çakıştığı sayfadaki rota açısı değere 31 o ve Dep.18 dir. Bu miktarların her ikiside formül ile bulunan sonuçların aynısıdır. ÖRNEK 3= bir gemi 45 o N ve 60 o W mevkiinden kalkarak 033 o rotasına 119 mil gittikten sonra ulaşılan yerin Lat ve Dep'i bulunacaktır. Hesapla Çözüm : M 119 log = 2.07577 log =2.07555 0 033 log Cos = 9.92359 logsin =9.73611 1.99914 1.91166 d.lat = 1 39'8 Dep =64.813 lat = 40 00'.0 N d.lat = 1 39'.8 N Lat = 41 39'.8 N Not : Geminin rotası 033 o olduğundan ve pruva N ve E tarafına yönelik bulunduğundan d.lat'ın işaretinin N ve Dep'in işaretinin ise E olması gerekir. ÖRNEĞĐN VOLTA CETVELĐ ĐLE ÇÖZÜMÜ : Cetvelden 119 mil mesafesine ve 33 o rota açısına göre alınan d.lat 99ï.8 ve Dep 64.8 dir ki formülle bulunanın aynıdır. BOYLAM SEYRĐ Boylam deireleri üzerinde yapılan seyirdir. Yani bu tip seyirde boylam farkı D.lo=0 o dir. Dolayısıyla rota 000 o veya 180 o den biridir. Rotanın hangisi olduğuna karar verirken Enlem farkının işaretine bakılır. Enlem farkının işareti N ise rota 00, Enlem farkının işareti S ise rota 180 o dir. Enlem farkının dakika cinsinden değeri ise bize MĐL olarak mesafeyi verir. ÖRNEK : A mevkiinden hareket eden bir gemi, B mevkiine gidecektir. A'nın enlemi 42 o 36'W B'nin enlemi 43 o 45'N A'nın boylamı 42 o 36'W B'nin boylamı 42 o 36' olduğuna göre, Sayfa 241 / 254

ĐSTENENLER: Rota ve gidilen mesafe nedir? ÇÖZÜM : B'nin LAT'ı 43 o 45'N A'nın LAT'ı 28 o 15'N d.lat =15 o 30'N a. d.lat'ın işareti N oludğu için gidilen rota 000 o olur b. d.lat:15 o 30ïN (15x60)+30=930 mil o halde seyredilen mesafe 930 Mil bulunur. ENLEM SEYRĐ Enlem seyri bir geminin hergangi bir paralel daire üzerinde 0 rotasının asla değiştirmeksizin doğu'ya veya batıya doğru yaptığı seyre denir. Düzlem seyrindeki bütün formüllerde boylamdan bahsedilmedi. Bu seyirdeki bütün formüller, hep mesafe, Rota, Dep ve d.lat'den teşekkül etmiştir. Dep.herhangi bir paralel daire üzerinde ölçülen ve deniz mili olarak kabul edilen mesafedir. Yani aynı paralel daire üzerindeki iki noktadan geçen meridyenler arasındaki mesafedir. Deniz mili yönünden ifade olunur. Aynı paralel daire üzerindeki bu iki noktadan geçen meridyenler arasındaki boylam farkını (d.long) verir. Kısacası ; Aynı paralel daire üzerinde iki nokta arasındaki paralel daire yayının deniz mili yönünden uzunluğu, o iki noktanın d.long'udur. Dep.ile d.long arasında böyle sıkı ilgi mevcut olduğuna göre, bu iki unsur arasındaki bağı bir formül ile gösterebiliriz. Şekil= 39-3'de Q'Q Ekvator, T'T herhangi paralel daire, O dünya küresini merkezi, O'paralel daire merkezi, R dünya yarı çapı, r paralel daire yapırçapı, A-B paralel daire üzerindeki iki nokta, A-B noktalarından geçen PaA, PbB meridyenlerinin Ekvatordaki kesit noktaları, bob açısı paralel dairenin enlemi, ab paralel daire yayı, ve AB de tarif olunduğu üzere bu yaya ait d.long'dur. OO' merkezli iki daireye, ortak merkezli daireler gözü ile de bakılabilir. O halde ab ve AB daire yayları arasındaki oran; AB = R dir. Ab r AB = R sec 0' 0 b dir, ab r Dep = Cos.Latitude d.long O halde bu konunun formüllerini aşağıdaki şekilde ve üç halde yazabiliriz. a. Cos.Lat = Dep. d.long b. Dep. = d.longxcos. Lat c. d.long = DepxSec. Lat dır. Sayfa 242 / 254

ŞEKĐL 42-3 ENLEM SEYRĐ ÜZERĐNE ÖRNEK PROBLEMLER a. DEP ve D.LONG BELLĐ OLDUĞUNA GÖRE ENLEM BULUNACAK Örnek : Bir gemi 45 o W den East'e doğru 186'.8 giderek 48 o 48'W'e vardığına göre, hangi paralel daire üzerinde seyrettiği bulunacaktır. Cos.Lat = Dep. olduğundan d.long log Dep = log 186'.8 2. 27138 log d.long = 3 48' = log 228' 2. 35793 log Latitude 9. 91345 Latitude = 34 58'N veya S dur. b. D.LONG VE ENLEM BELLĐ OLDUĞUNA GÖRE DEP BULUNACAK Örnek : Bir gemi 41 o 30'S ve 18 o 30'E mevkiinden kalkarak aynı paralel daire üzerinde 2 o 10'W boylamına varıncaya kadar seyrettiğine göre katettiği mesafe ne olur? Dep = d.long x Cos Lat olduğundan Kalkış boylamı = 18 o 30'E log Cos Lat 41 o 30' 9.87446 Varış = 2 o 10W d.long 20 o 40' 3.09342 d.long 20 o 40' 2.96788 log Dep = 2.96788 = 928.7 Mesafe = 928.7 mildir. c. DEP VE ENLEM BELLĐ OLDUĞUNA GÖRE D.LONG BULUNACAK Örnek : 49 o 35'N 22 o 30'W mevkiinden kalkan bir gemi 65'güneye 120' doğuya seyrettikten sonra intikal ettiği mevkiin enlem ve boylamı bulunacaktır. d.long : Dep x sec.lat olduğundan, Lat 49 o 35'N logsec Lat 48 o 30' 0.17874 d.lat 1 o 05'S log Dep 120' 2.07918 Lat 48 o 30'N log d.long 2.25792 (181'.1) long 22 o 30'W d.long 3 o 01'.1E long 19 o 28'.9W olur. Sayfa 243 / 254

Markator haritasının yapılışı bu kısımda tarif edilmiştir. Burada görüldüğü üzere, bu harita değişmez bir boylam ölçeği üzerine çizilmiştir. Bu haritada boylamlar; doğru çizgi halinde ve ekvatora dikey durumdadırlar yani birbirine paraleldirler. Paralel daireleri arası ise aşağıdaki formül altında değişim yapmaktadır. 1'lik Enlem ölçeği = 1'lık Boylam ölçeği x Sec.enlem bu haritanın temeli: enlem daireleri arası, o dairenin ekvatordan olan uzaklık derecesinin secantı ile oranlı olarak büyümektedir. Boylamlar arısandaki açıklığın yani Departure'nin yine Enlemin secantı oranında büyümesini icap ettirmektedir. Markator seyrindeki rota açısı ve mesafe değerleri için kullanılan formüller, Düzlem seyir formüllerinin markator esasına göre tadil edilmiş şeklinden başka bir şey değildir. MERĐDYEN PARÇALARI Markator seyri kurallarının esasını iyi anlayabilmek için meridyen parçasının manasını iyi anlamak gerekir. Meridyen parçasını tanımlamak gerekirse: Herhangi bir Enlemin Meridyen parçası, o enlemin paralel dairesi ile Ekvator arasında kalan meridyen parçasının, haritanın temel boylam ölçeğinde kullanılan birim boylam parçalarının, sayısı kadardır. Örneğin : Haritanın temel boylam ölçeği 1" (pus) da 60 Meridyen Parçası ise Harita üzerinde Lat : 45 o N paralel dairesi ile Ekvator arasındaki meridyen uzunluğu 45" olmaz. Bu mesafe yukarıda açıklandığı gibi Lat secantı oranında büyümesi nedeni ile meridyen Parçası = 45 o xsec.45 o olur. Sonuç Norie's Tables'in 140-147 sayfaları arasında verilen meridyen parçaları cetvelinden 3013.38 değeri bulunur. Bunu 60 a böldüğümüz zaman harita üzerinde 45 o paralel dairesinin Ekvatordan olan uzunluğu 50".2 (pus) olarak bulunur. MARKATOR SEYĐR ÜÇGENĐ Markator seyrindede bir seyir üçgeni kurularak aynen düzlem seyir kurallarında uygulandığı gibi düzlem trigonometri yardımı ile çözüm yapılır. 600 milden fazla olan seyirlernde markator seyir kurallarının kullanılması zorunluluğu hesaplarımızın doğru olması bakımından kaçınılmaz bir gerçektir. Bu nedenle biz markator seyrinde iki durumla karşılaşırız. Yandaki şekilde ABC markator seyir üçgeni, AB'C' ise düzlem seyir üçgenidir. Bu iki üçgende sadece a (Rota Açısı( ortaktır.) B'C'yani Departure, Lat Secant'ı oranında büyüyerek BC'ye yani D.long'a eşit olmaktadır. Yine AB'yani D.lat, Lat secant'ı oranında büyüyerek AB'ye daha doğrusu (Difference Of Meridional Parts)(Meridyen Parçaları Farkı) D.M.P.olmaktadır. Bu genel bilgilerden sonra düzlem trigonometrik fonksiyonlar yardımı ile Markator seyrinde kullanılan bütün formüller çıkarılabilir. ŞEKĐL 42-4 Sayfa 244 / 254

ABC üçgeninden : BC = AB X Tan BAC D.long = DMP x Tan Rota AB'C' üçgeninden : AC' = AB' X SEC B' AC' Mesafe = d.lat X Sec Rota olmaktadır. KOORDĐNATLARI BELLĐ ĐKĐ MEVKĐ ARASINDAKĐ ROTA VE MESAFEYU BULMAK ÖRNEK : A kalkış mevkii Lat 16 o 00'S,Long 5 o 55'W olan bir limandan hareket eden bir gemi B varış mevkii Lat 40 o 28'N Long 74 o 00'W olan bir limana gitmesi için rotası ne olmalıdır? Kat edeceği mesafe nedir? ÇÖZÜM : Tan Rota : d.long dir. D.M.P (L) Lat A = 16 o 00'S MP A = 966.28 Long A = 5 o 55'W Lat B = 40 o 28'N MP B =2644.17 Long B = 74 o 00'W d.lat = 56 o 28'N D.M.P =3610.45 D,Long = 68 o 05'W d.long = 68 o x60+5 = 4085'W Log D.long 4085 = 3.61119 D.M.P = 3610.45N Log DMP 3610.45 = 3.55751 Log Tan Rot = 0.05103 Rota Açısı = N 48 o 22'W dir. Rota = 311 o 48'dir. Mesafe = D.lat x Sec Rota açısıdır. d.lat = 56 o x60+28 = 3388'N dur Log d.lat = 3.52994 Log Sec Rot 48 o 22'= 0.17760 Log Mes = 3.70754 Mesafe = 5099 mildir. BĐR MEVKĐDEN BELĐRLĐ BĐR ROTAYA BĐLĐNEN BĐR MESAFE SEYRETTĐKTEN SONRA VARILAN MEVKĐĐN KOORDĐNATLARINI BULMAK Örnek : A lat 51 o 26'N Lon 9 o 29'W mevkiinde hareket eden bir gemi 039 o 22'.5 rotasına 950 mil seyretmiştir. Vardığı mevkiin koordinatlarını bulunuz. Çözüm : d. Lat = Mesafe x Cos Rota olduğundan Log Mes 950 = 2.97772 Log Cos 39 o 22'.5 = 9.88819 Log d.lat = 2.86591 d.lat = 743.4/60 = 12 o 14'N olur. A Lat = 51 o 24'N d.lat = 12 o 14'N B Lat = 63 o 38'N olur A Lat 51 o 26'N MP = 3592.00 B Lat 63 o 38'N MP = 4968.57 DMP = 1376.57 olur. Sayfa 245 / 254

d.long = DMP X Tan Rota formülü ile d.long bulunur. Log DMP = 1376.57 3.13862 Log Tan Rota = 39 o 22'.5 9.91417 Log d.long = 3.05279 d.long = 1129/60 = 18 o 49'E dir. A Long = 9 o 29'W d.long =18 o 49'E B.long =9 o 20'E olur. SEYĐR KĐTABI BÜYÜK DAĐRE SEYRĐ (GREAT CIRCLE SAILING) Bir düzlem üzerinde iki nokta arasındaki en kısa mesafe nasılki bu iki noktayı birleştiren doğru ise, bir küre üzerindeki iki nokta arasındaki en kısa mesafe bu iki noktadan geçen büyük daire yayıdır. Bu kurala göre dünyamız da bir küre olduğundan dünya üzerinde iki mevki arasındaki en kısa mesafe, bu iki noktadan geçen büyük daire yayıdır. Büyük daire seyrinin temel amacı bu kurala dayanır. Seyirde maksat varılacak mevkiye en kısa yoldan en kısa zamanda varmaktır. Buna göre yakın mesafelerde uyguladığımız Düzlem seyir kuralları ve Mercator Seyri yanlış sonuç vermezse de, uzak mesafelerde Markator seyrinde katedilen mesafe ile Büyük daire seyrinde kat edilen mesafeler arasında, oldukça büyük fark vardır. ÖRNEĞĐN : LĐZZART ile BARBAROS arasındaki Mercator mesafesi 3572.8 mil olduğu halde Büyük daire mesafesi 3448 Mil dir. Bu neden ile bizler çok uzun mesafeli seyirlerde Büyük daire seyri kurallarını uygulamak suretiyle seyirde kazanç sağlamış oluruz. BÜYÜK DAĐRE SEYRĐNĐN HAZIRLANMISI Büyük daire seyrine hazırlık olarak seyredeceğimiz limanlar arasındaki büyük daire ĐZĐNĐ Mercator haritasına geçirmek en önemli olan husustur. Bu işlemi yapabilmek için: Büyük daire izi üzerinde belirli d.long aralıklar ile bir çok noktaların Koordinatlarını buluruz ve bu noktalara arasını birleştirmek suretiyle de üzerinde seyredeceğimiz, Büyük daire izini markator haritasına çizmek gerektir. BÜYÜK DAĐRE ĐZĐ'NĐ MERCATOR HARĐTASINA GEÇĐRMEK Yukarda açıkladığımız gibi Büyük daire izi'ni mercator'a geçirmek için şu usuller kullanılır. 1. Matematiksel yolla Büyük daire izi üzerindeki noktalarnı koordinatlarını bulmak. 2. GNOMONĐK haritalar kullanarak bu haritalar üzerinde kalkılacak ve varılacak noktalar arasındaki büyük daire izi bir doğru halinde görüldüğünden, iki liman arasında bir doğru çizerek bu doğru üzerinde belirli d.long lar ile büyük daire izi üzerindeki noktaların koordinatlarını, tespit edip bu noktalar Markator haritasına koyup aralarını birleştirmek suretiyle, takip edilecek büyük daire izini elde etmek. 3. HO 214 cetvelleri yardımı ile küresel üçgeni çözmek suretiyle büyük daire seyrine ait bilgileri elde etmek. 4. Bu işlem için hazırlanmış özel cetvelleri kullanmak suretiyle büyük daire izini merkatora geçirmek. Sayfa 246 / 254

BÜYÜK DAĐRE SEYRĐ ELEMANLARI Şekil üzerinde etüt edildiğinde büyük daire seyrinde bize lüzumlu olan elemanlar sırası ile : ŞEKĐL 42-5 ĐLK ROTA : Kalkılan mevkiden büyük dairenin ilk rotası veya hareket edilen mevkiden, büyük daireye çizilen teğetin Hareket noktası meridyeni ile yaptığı açıdır. SON ROTA : Varış noktası meridyeni ile bu noktadan büyük daireye çizilen teğet arasında kalan ve saat yelkovanı yönünde ölçülen açıdır. Kalkış ve varış noktaları aynı yarım kürede olmadıkları zaman bu iki mevki arasındaki büyük daire izi ekvatoru keser. Bu kesiş noktasının bilinmesi seyir için önemlidir. (Bu noktadan geçerken denizciler arasında tören yapmak ve eğlenceler tertip etmek geleneksel bir adettir.) Bu noktanın mevkiini şöyle tespit ederiz: küre üzerinde büyük daireler birbirlerini yarıya böldükleri için, seyredeceğimiz büyük daire de EKVATOR tarafından ikiye bölünür. Đki yarı küredeki tepe (VERTEX) noktaları mutlaka ekvator kesiş noktasından 90 o lik bir d.long kadar farklıdır. Bu nokta kolayca tespit edilir. TEPE NOKTASI (VERTEKS) Kutup noktasından büyük daire üzerine indirilen dikeyin bu daire yayını kestiği Sayfa 247 / 254

noktaya TEPE NOKTASI (VERTEX) denir. Vertex büyük daire seyrinde seyredilen izin kutba en yakın noktasıdır. Bu nokta bazı zamanlar seyredilen büyük daire yayının dışında kalabilir. Bu pek önemli noktanın bilinmesi, Büyük daire seyrinde azami yükselebileceğimiz enlemin seyre uygun olmayan bir sahaya ulaşması nedeni ile bir enleme kadar büyük daire seyri ondan sonra enlem seyri ve tekrar büyük daire seyri yapmak durumu doğabilir. Tepe noktası Buzlu sahalara isabet eder veya bir adanın üzerinde bulunabilir veya sığlık sahalara olmazsa aldığımız meteoroloji raporuna göre bir fırtına sahasında olabilir. Tepe noktasının seyredilen daire yayı üzerinde olup olmadığını şu şekilde anlayabiliriz: Eğer büyük daire seyrinde meydana gelen küresel seyir üçgenin ilk rota ve son rota açıları 90 o den küçük ise tepe noktası muhakkak seyredilen büyük daire yayı üzerinde bulunur. Eğer üçgenin rota açılarından birisi 90 o den büyük olursa bu durumda tepe noktası seyredilen daire yayının üzerinde olmayıp büyük açı tarafında büyük daire yayının uzantısı üzerinde bir noktadadır. BÜYÜK DAĐRE SEYRĐ ĐÇĐN ÖNEMLĐ HATIRLATMALAR Đki nokta arasındaki büyük daire yayının boyu kerte hattından daima kısa olmakla beraber, bu iki seyir izi arasındaki fark her zaman büyük daire seyri hesaplarını yapmaya değer olacak derecede değildir. Bu nedenle aşağıdaki durumlarda büyük daire seyri yapmaya lüzum yoktur. 1. 60 o den aşağı enlemlerde ve 600 mil den kısa mesafelerde markator ve büyük daire izleri arasındaki mesafe farkı %1 hata ilebirbirlerine eşittir. 2. North ve South'a yakın rotalarda yani meridyen seyrine yakın seyirlerde veya ekvatora yakın mevkilerde markator ve büyük dairemesafesi arasındaki fark fazla olur eğer VERTEX seyir edilen büyük daire mesafeleri arasında fazla bir fark yoktur. 3. Tepe noktası (VERTEX) kalkılan ve varılan mevkiler arasında ise, Markator mesafesi ile büyük daire mesafesi arasındaki fark fazla olur eğer VERTEX seyredilen büyük daire yayının uzantısı üzerinde ise yani rota açılarından biri 90 o den büyük ise fark az olur. 4. Markator ve büyük daire mesafeleri arasındaki en büyük fark kalkılan ve varılan mevkiler arasındaki d.lat değeri çok küçük ve bu mevkiler yüksek enlemlerde olduğu zaman görülür. Fakat yüksek enlemlerde büyük dairenin vertex'i buzlu bölgelere rastladığından birleşik seyir yapılması zorunluğu vardır. Sayfa 248 / 254

SEYĐR ÇEŞĐTLERĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.42 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı seyir çeşitleri konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla Ögrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.42'i oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki soruları cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Özel seyir çeşitlerini yazınız. 2. Düzlem seyirde hatanın az olması aşağıdakilerden hangisine bağlı DEĞĐLDĐR? a. Seyir sahasının küçük olması. b. Rotanın meridyene yakın olması. c. Seyir alanının alçak enlemde bulunması. d. Kullanılan seyir altlerinin az olması. e. Hiçbiri. 3. 18 o 46'N 29 o 30 E mevkiinden hareketle 13 o 13'N 29 o 30'E mevkiine gidebilmek için rota ve katedilecek mesafe ne olmalıdır? a. Rota 000 o Mesafe 303 Mil. b. Rota 000 o Mesafe 333 Mil. c. Rota 180 o Mesafe 333 Mil. d. Rota 180 o Mesafe 303 Mil. e. Rota 000 o Mesafe 330 Mil. 4. 19 o 00 N 42 o 00 E Mevkinden hareket ile 09 o 00'N 42 o 00'E mevkine gidebilmek için rota ve mesafe ne olmalıdır? a. Rota 000 o Mesafe 600 Mil. b. Rota 000 o Mesafe 300 Mil. c. Rota 180 o Mesafe 360 Mil. d. Rota 180 o Mesafe 600 Mil. e. Rota 000 o Mesafe 630 Mil. 5. Düzlem seyirde mesafe ve d.lat verilmiş ise Rota açısı nedir. Sayfa 249 / 254

CANSALI SEYRĐ : BĐLGĐ KAĞIDI : 1.1.43 GĐRĐŞ : Bu bilgi kağıdı cansalı seyri konusunda sınıfda verilen bilgilerin pekiştirilmesi maksadıyla dizayn edilmiştir. Bu bilgi kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlık için bir kaynak teşkil edecektir. ĐLGĐLER : Dutton's BĐLGĐ : CANSALI SEYRĐ Bu kısımda can filikasıyla seyir veya alet ve techizatın yokluğunda kullanılabilecek pratik seyir bilgileri ve lüzumlu cetveller verilmiştir. Aşağıda gemiyi terk ile can filikasına geçişten evvel filikaya götürülmesi gerekli malzeme ve bilgiler öncelik sırasına göre verilmiştir. KONTROL LĐSTESĐ : (Gemiyi terk etmeden evvel kontrol edilir) Bu listede normal bir can filikasında bulunması gerekli mıknatısı Pusula, veri fişeği ve yiyecek gibi teçhizatın bulunduğu göz önüne alınarak hazırlanmıştır. 1. Gemiyi terk tarihini ve saatini yazınız. 2. Mümkünse geminin üzerinde son mevkinin bulunduğu haritayı yanınıza alınız. 3. Bölgedeki hakim rüzgarları ve akıntıyı yazınız. 4. Muhtelif istikametlerdeki en yakın karaların istikamet ve mesafeleriyle mevkilerini yazın. 5. Kronometre almak mümkün ise hatasını yazınız. 6. Gemiyi terk takım sandığında seyir teçhizatının tam olduğunu gör. ( Sextant, Dürbün, Paralel, Pergel, Kalem, Silgi, Bir takım simafor, Ayna Genel haritalar, El mors feneri, Bayrak) veri (a) Can filikasındaki seyir teçhizatını kontrol ediniz, bilhassa pusula, harita, tabancası ve bir saatin can filikasında mevcut olduğunu görünüz. (b) Bir alamanak ve Ho 214 veya Ho 229 dökümanlarını alınız. (c) Güneş gözlüğü ve renkli cam. GEMĐDEN AYRILMADAN ÖNCE BÜTÜN TEÇHĐZATIN CAN FĐLĐKASI ĐÇERĐSĐNDE EMNĐYETE ALINDIĞINI GÖRÜNÜZ. GÜNEŞ MEYLĐNĐN ALMANAK KULLANILMADAN BULUNMASI Her ne kadar güneşten meridyen geçişte arz tayini her geçen gün demode olmakta ise de teçhizatın ve dökümanların mahdut olduğu durumda çok faydalı bir usuldür. Zira vaktin sıhhatli olarak bilinmesine lüzum yoktur, ayrıca güneşin meyli çizim ile hakikate çok yakın bulunabilir. Aşağıda bu usul anlatılmıştır. Bu maksatla bir manevara levhası veya kağıt üzerine çizilecek bir daire kullanılabilir. Daire Sayfa 250 / 254

merkezinden geçmek üzere birbirine dik koordinat sistemin ve (Şekil 43-1'de) gösterilen tarihleri koordinatların daireyi kestiği noktalara yazınız ve ordinata 10 dan yukarı ve aşşağıya doğru 23.45 'e bölünüz. Mesela 17 Mayıs günü güneşin meylini bulmak; 21 Mart 22 Haziran arası 93 gün oludğuna göre şekil üzerinde bu 93 gün 90 derecelik bir dairey yayı olarak gösterilmiştir. 17 Mayıs ile 22 Haziran arası 36 gündür dolayısıyla 17 Mayıs tarihini bu yay üzerinde göstermek istersek bu günün tekabül ettiği daire yayını 36x90 o /93=34 o.8 olarak buluruz. Bu açıyı 22 Haziran tarihinden itibaren 21 nokta Mart'a doğru alırsak şekilde görüleceği üzere bir tesbit edilmiş olur. Bu noktadan koordinata çizilecek dikin koordinatı kestiği noktadan meyli okunur. (19 o.2n) meyil bulunduktan sonra okunan irtifa ve bu meyil ile ilgili kısımda belirtildiği şekilde meridyen geçişte arz tayini yapılır. KUTUP YILDIZINDAN ARZ TAYĐNĐ Kutup yıldızıyla arz tayini ilgili bölümde anlatılmıştır. Bu kısımda elde bir almanak olmadığına göre kutup yıldızından arz tayini nasıl yapılacağını izah etmektedir.kutup yıldızının irtifası takriben arza eşittir. Ancak kutup yıldızının tam kutup noktasında olmayışı dolayısıyla okunan irtifa muayyen bir tashih tatbik etmek gereklidir. Aşağıda bu tashih miktarının elde bir almanak mevcut olmadığı ahvalde nasıl tayin edileceği izah edilmiştir. Bu tashih miktarı kutup yıldızı ile büyük ayı ve CASSIOPEIA yıldız grubunun durumlarına göre aşağıdaki cetvelden bulunur. Şekil-2 de görüldüğü igbi kutup yıldızı ile bahis konusu yıldız guruplarında geçen hattın düşey istikametle yaptığı açıya göre cetvele girilir. AÇI TASHĐH 0 1.0 4 0.9 30 0.8 KUZEY GÖK KUTBU * KUTUP YILDIZI 40 0.7 48 0.6 56 0.5 62 0.4 69 0.3 75 0.2 81 0.1 87 0.0 90 Tashih işareti yukarı mevkide olan yıldız grubuna göre tayin edilir. CASSIOPIA kutup yıldızına göre yukarıda görülüyorsa tashihin işareti (-) buyük ayı yıldız grubu yukarıda görülüyorsa (+) dır. Örnekte tashih -0 o.8 dir. Sayfa 251 / 254

ĐRTĐFA TASHĐHLERĐ : Elde almanak mevcut olmadığı hallerde okunan irtifaya aşağıda belirtilen tashihlerin yapılması lüzumludur. Kırılma : Đptidai bir sexstantla irtifa ölçümü yapıldığı taktirde kırılma dolayısıyla tatbik edilecek tashihler aşağıdaki cetvelde verilmiştir. Bu tashih daima (-) dır. ĐRTĐFA 5 6 7 8 10 12 15 21 33 65 90 TASHĐH / 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Yarı Çap : Güneşin günlük yarı çapı 16/ dır. Bu miktar alt çevresinden yapıldığında artı (+) üst çevresinden yapıldığında (-) dir. Göz Yüksekliği (DĐP) : Göz yüksekliği için tatbik edilecek tashih can filikalarında göz yüksekliğinin kare kökü alınarak dakika cinsinden bulunabilir, dima eksidir. PARALAX : Can filikalarında nazari dikkate alınmaz. Meridyen Geçişte Tul Tayini : Güneşin meridyen geçişinde eğer elde bir tadili zaman cetveli mevcut ise tulün tayini mümkündür. Bilindiği üzere tadili zaman LMT 12 00 ile hakiki güneşin meridyenden geçişi (LMT olarak) arasındaki farktır. Aşağıdaki cetvelde tadili zaman kıymetlerinin işaretleri hakiki güneşin meridyen geçişinden ortalama güneşin meridyen geçişi yani LMT 12 00 bulmak üzere işlem yapıldığına göre verilmiştir. TARĐH TADĐLĐ ZAMAN TARĐH TADĐLĐ ZAMAN TARĐH TADĐLĐ ZAMAN OCAK 10-7 29 MAYIS 10-3 41 EYL. 10-2 53 20 11 20 20 3 39 20 6 25 30 13 21 30 2 42 30 9 51 ŞUBAT 10 14 21 HAZ. 10 0 50 EKĐ. 10 12 51 20 13 53 20-1 16 20 15 05 30 12 43 30 3 23 30 16 15 MART 10 10 30 TEM. 10 5 08 KAS. 10 16 04 20 7 40 20 6 10 20 14 25 30 4 39 30 6 19 30 11 25 NĐSAN 10 1 27 AGU. 10 5 19 ARA. 10 7 20 20 1 01 20 3 24 20 2 32 30 2 47 30 0 43 30-2 25 Cetvelde verilen kıymetler takribi olup her dört senede bir aynı olmak üzere değişmektedir. Sayfa 252 / 254

ÖRNEK : Temmuz günü güneşin meridyenden geçiş anı ZT 11 43 53 olarak tesbit edilmiştir. Bulunulan zaman zonu 9 olduğuna göre Tul nedir? ÇÖZÜM m : 15 Temmuz günü tadili zaman. 10 Tem. -5 h 08 m 1 h 02 m : 2 = 31 20 Tem. -6 10 1 02 15 Temmuz tadili zaman 5 08 + 31= 5 39. buna göre hakiki güneş LMT ile 12 00 00 + 5 39 = 13 05 39 da meridyenden geçmektedir. Hakiki güneşin meridyenden geçişi ZT 11 43 53 olarak tesbit edildiğine göre d bulunabilir. 12 05 39-11 43 53 = 21 46 zaman zonu orta meridyenine d'nin derecesinden kıymeti tatbik edildiği takdirde tul bulunabilir. 21 46 = 5 o 26' orta meridyen 9 X 151 = 135 olduğunu göre 135 o 5 o 26'= 129 o 34' W olarak tul bulunmuş olur. Yapma Sekstant : Gemi sextantı bulunmadığı durumda; aşağıda şekil3'de görüldüğü üzere bir sextant yapmak mümkündür. Bir tahta üzerine şekilde A ve B olarak belirtilen noktalara iki iğne veya çivi çakınız. Ucunda ağırlık bulunan bir ipliği bu çivilerden geçiriniz A-B istikametini güneşe doğru tutarak B çivisinin gölgesini tam A noktasının üzerine düşürünüz. Bu durumda AC ve BC boylarını ölçünüz. Bu kıymetler ile aşağıdaki cetvele girerek irtifa açısını tayin etmek mümkündür. ĐRTĐFA AC / BC ĐRTĐFA AC / BC ĐRTĐFA AC / BC 5 o 11. 40 30 35 o 1.428 65 o 0.4 66 10 5. 6 71 40 1.129 70 0.3 64 15 3. 7 32 45 1.000 75 0.2 68 20 2. 7 47 50 0.839 80 0.1 76 25 2. 1 45 55 0.700 85 0.0 87 30 1. 7 32 60 0.577 90 0.0 00 Ara irtifalar için Enterpolasyon yapılır. ÖRNEK : Đrtifa ölçümü esnasında AC kenarı 18.7 cm. ve BC kenarı 12.1 cam. olarak tesbit edilmiştir. Đrtifa ne kadardır? AC 18.7 FARK FARK = = 1.5454 30 o 1.732 1.545 BC 12.1 35 o 1.428 1.428 0.304 1.117 5 o 5 o X0.117 = 1 o.924 35 o - 1 o.924 = 33 o 06 0.304 Sayfa 253 / 254

CAN SALI SEYRĐ : ÖDEV KAĞIDI : 1.1.43 GĐRĐŞ : Bu ödev kağıdı can salı seyri konusunda sınıfta verilen bilgileri pekiştirmek maksadıyla Ögrencilere rehber olarak hazırlanmıştır. Bu ödev kağıdı aynı zamanda sınavlara hazırlanmada yeterli bir kaynak teşkil edecektir. ÇALIŞMA ÖDEVĐ : Bilgi kağıdı 1.1.43'ü oku, dikkatlice çalış ve aşağıdaki sorula-rı cevaplandır. Cevapları ayrılmış yerlere yaz. ÇALIŞMA SORULARI : 1. Gemiyi terkte yapılacak hazırlıkları yazınız. 2. Gemiyi terk sandığında bulunması gerekli malzemeleri yazınız. 3. Güneşin meylini ( Dec) almanak kullanmadan nasıl bulursunuz yazınız. 4. Almanak kullanmadan kutup yıldızından arz tayini nasıl yapılır yazınız. 5. Göz yüksekliğini ( Dip) cetvel kullanmadan nasıl bulursunuz yazınız. 6. Güneşin vasati yarı çapı ne kadardır? a. 15 b. 14 c. 16 d. 17 e. 18 Sayfa 254 / 254