GÜVENLİ VE ETKİN LABORATUVAR UYGULAMALARI 111-546 DEPOLAMA VE ATIKLARIN UZAKLAŞTIRILMASI Doç. Dr. Hilâl Özdağ Organize Olmak Sonuç alabilmek ve güvenli çalışabilmek için Bir laboratuvarda herşeyin her zaman belli bir yeri olmalıdır. Aksi takdirde reaktif ve/veya organizmalar kaybedilebilir. Atılacak her hangi bir malzeme kendinize, lab arkadaşınıza, çöpleri toplayan kişilere ve/veya çevreye zarar verebilir. 1
Nereye Yerleştirmeliyim? Laboratuvardaki herşeyin yerini öğrenin! Asit ve bazlar: biraraya konmazlar. Şişelerinin kırılıp dökülmelerine karşı altlarında polietilen tepsi bulundurulmalıdır. Antikorlar (mono veya poliklonal): +4 o C. Birçok antikor bu ısıda uzun süre saklanabilirken bazılarının- 20 o C desaklanmasıgerekebilir. Bakteri: Petri veya tüp içindeki kültürler, sıvı kültürler, liyofilize kültürler 4 o C, dondurulmuş kültürler-70 o C. Nereye Yerleştirmeliyim? Tamponçözeltiler:4 o C Hücreler: Ya geldikleri yere konulurlar veya atılırlar. Deterjanlar: Oda sıcaklığı DNA:4 o C Enzimler:Aksiifadeedilmedikçe-20 o C. Etanol: Oda sıcaklığı Büyümefaktörleri,sitokinler:-20 o C. Zararlı kimyasallar: Çalışmaya başlamadan önce nerede tutulmaları ve atıklarının nasıl uzaklaştırılması gerektiğini öğrenin. 2
Bilinmesi gerekenler: Hangi ısı uygundur? Malzeme oksijene hassas mı? Baska bir gaza ihtiyaç duyuyor mu? Neme duyarlı mı? Belki vakum altında ve desikatör içinde bulundurulması gerekmektedir. Malzemenin zararlı herhangi bir özelliği var mı? Radyoaktif, yanıcı, toksik, uçucu. Saklama ve uzaklaştırma bilgilerine nereden ulaşmalı? MSDS Merck Indeks WWW 3
Malzeme nemden nasıl uzak tutulmalı? Kaplar: Ağzı sıkıca kapanmalı. Dessikant koyacak kadar yeri olmalı. Küçük ebattaki reaktifler için geniş ağızlı bir kavanoz yeterli olabilecekken daha geniş hacimli reaktifler için özel desikatörlere ihtiyaç olabilir. Önemli reaktifler vakum gerektirebilir. Desikatörlerin vakum bağlantıları mevcuttur. Desikant: Mavi veya mor renkli kalsiyum karbonat taneleridir. Poşet, kartuş veya teneke kutu içinde gelebilir. Desikant mavi iken kuru, nemli iken pembe renklidir. Fırında 200oC de 1-3 saat tutularak rejenere edilebilir (Mavi renge dönene dek). 4
5
Işığa duyarlı reaktifler: Eğer bir malzeme üretici tarafından kahverengi/amber renkli şişeye konduysa muhtemelen ışığa duyarlıdır. Bundan dilüsyon/aliquot hazırlarken yine aynı renkli şişeler kullanılmalı veya cam şişe alüminyum folyo ile iyice kaplanıp bantlanmalıdır. Küçük tüplerde saklanıyorsa bu tip materyeller yine amber renkli tüpler kullanılabilir. Ayrıca içine ışık geçirmeyen kutular da iş görür. Bu tip malzemelerin üstüne ışığa duyarlı oldukları yazılmalıdır. Aktinomisin D, Mitomisin C, Fenol, Rifampisin, Tetrasiklin Oksijene duyarlı reaktifler: Gaz nitrojen genellikle oksijeni uzaklaştırır. Bu nedenle azot altında ifadesi kullanılır. Bir azot tüpü çeker ocağın yanında bulundurulmalıdır. Genellikle organik çözücüler nitrojene ihtiyaç duyar. Azot tüpünün bulunduğu yere bağlı olmasına dikkat edin. Regülatöre bağlı hortuma bir pastör pipeti bağlayın. 6
Oksijene duyarlı reaktifler: Nitrojen tüpünü açın. Akışı elinizin tersine dokundurup hafifçe hissettiğiniz noktaya göre ayarlayın. Tüp veya şişenizi çeker ocak içinde açın. Tüp veya şişe sağlam bir şekilde tutulmalı. Pipetinucunukabıniçineindiriptüpiçin5-10saniyeşişeiçindahauzunbirsüre sıvının hemen üzerinde tutun. Kabın kapağını hızlıca kapatın. Azot tüpünü kapatın. Kabı-20 o C desaklayın Bölerek Saklama Neden bölmeli? Sıkça dondurup çözmeden dolayı reaktifin bozulmasını önlemek. Çoklu kullanıcıdan kaynaklanabilecek kontaminasyonun engellenmesi. Kullanımı fiziksel olarak kolaylaştırmak. Zamandan kazanç. Her defasında yeniden hazırlamak yerine. 7
Bölerek Saklama Ne zaman bölünmemeli? Dilüe materyelin stabilitesinin azalması durumunda Materyel nadiren kullanılıyorsa. Materyelin değişen konsantrasyonlarda kullanılacaksa. Bölerek Saklama Nasıl bölünmeli? Stok bir solüsyon hazırlamak için şunlar bilinmeli: Çalışma konsantrasyonu. Bu bilgi protokol veya kullanım kılavuzundan öğrenilmeli. Materyel ne içinde çözülmeli? Mesela kloramfenikol etanol veya metanol içinde çözülür. Materyel ne kadar hacim içinde çözülmeli 8
Bölerek Saklama Nasıl bölünmeli? Kaç parçaya bölünmesine karar verilmeli. Steril tüpler hazırlanır. Üzerleri yazılır eğer materyel dondurucuda saklanan bir materyel ise tüpler buz üstünde bekletilmelidir. Stok solüsyonu hazırlayın ve gerekiyorsa filtreden geçirin. Steril solüsyonu tüplere paylaştırın ve uygun yere kaldırın. Yaptıklarınızı lab defterine işleyin. Buzdolapları ve Derin Dondurucular Yalnızca gerektiğinde kapısı açılmalı. İçlerindeki bütün şişe ve kutular etiketli ve ağızları güvenli bir şekilde kapatılmış olmalıdır. Bu dolaplar periyodik olarak kontrol edilmeli. Kullanılmayan ve kullanılmayacak olan, kontamine olduğu görülen malzemeler atılmalı. Reaktiflerin dolaplardaki yerleri kayıt altında olmalı. 9
Buzdolapları ve Derin Dondurucular Dondurucuların buzlarının çözülmesi: Bu iş lab çalışanlarının beraber koordine olarak yapması gereken bir iştir. Önceden planlanmalıdır. Bu temizlik sırasında gereksiz malzemelerden de kurtulmak mümkün olur. Eppendorf tüplerin taşınmasına dikkat edilmeli, tercihen bunlar taşınırken paketlenmelidir. Bu işe sabah mümkün olduğunca erken başlanmalıdır. Buzdolapları ve Derin Dondurucular Dondurucuların buzlarının çözülmesi: İşlem sırasında eldiven giyilmeli. Paspas, kova, eski gazete, kağıt havlu benzeri malzeme hazır bulundurulmalı. Buz eğer erimeye başladıysa ama hala kalın ise hafif hafif kazıma/kırmaya çalışılabilir ama dondurucuya zarar gelmemesine özen gösterilmelidir. Erimeyi hızlandırmak için dondurucu raflarına sıcak su ile dolu kaplar konulabilir. Su oluştukça silinmeli, yerlerin ıslanmasına izin verilmemelidir. 10
Buzdolapları ve Derin Dondurucular Dondurucuların buzlarının çözülmesi: Buzlar iyice çözüldükten sonra dondurucu iyice temizlenmelidir. Dondurucu iyice kuruduktan sonra tekrar çalıştırılmalıdır. Bir şeyi atmadan önce bilmeniz gerekenler: Kimyasalbileşimi Zararlı olup olmadığı Radyoaktif mi değil mi? Biyolojik olarak zararlı mı? Yeniden dönüştürülebilir mi?? 11
Asit: 100 ml altındaki hacimler nötralize edildikten sonra lavabodan dökülebilir. Fazlası kimyasal atığa gitmelidir. Asitlerle bazlar karıştırılmamalıdır. Alüminyum folyo: Geri dönüştürülebilir. Antikor: Biyolojik atık. Bakteri: Biyolojik atık. Petri ve tüpler (plastik olanlar) doğrudan katı biyolojik atık çöpüne gider. Tekrar kullanılabilir cam erlen ve şişeler %10 çamaşır suyu ile yıkanmalı ve otoklavlanmalıdır. Sıvı kültürlerin üzerine %10 olacak şekilde çamaşır suyu eklenmeli ve lavabodan dökülmelidir. 12
Bazlar: 100 ml nin altındaki miktarlar nötralize edildikten sonra lavabodan dökülebilir. Daha büyük miktarlar kimyasal atık olarak toplanmalı. Tampon çözelti: İçindeki kimyasal özel olarak zararlı değilse lavabodan dökülebilir. Hücreler: Biyolojik atıktır bakteri gibi muamele edilir. Kimyasal atık: MSDS lerden yararlanmak gerekir. Ayrı ayrı biriktirilmeli ve atık şişelerinin üzerleri muhakkak etiketli olmalıdır. Doğru, güvenli şişelerde biriktirilmeli Dolan atık şişeleri alınıncaya dek özel bir yerde biriktirilmelidir. Asetonitril, Akrilamid, Kloroform, Hidrojen siyanid, Hidrojen peroksit, Dietil eter, Dimetil formamid, Dimetil sulfoksit, Etidyum bromid, Formaldehid, Xylen 13
DNA: biyolojik atık Kuru buz: buz kovasının içinde buharlaşması beklenmeli. Lavabodan dökülmez zira boruların donup kırılmasına neden olabilir. Jeller: biyolojik atık Cam:Camatıkkutusu Eldiven: Eğer deney sırasında kullanıldıysa biyolojik atık yoksa normal çöpe gidebilir. Kağıt: Kağıt atık kutusu Fenol: Kimyasal atık Film banyo kimyasalları: Seyreltilmiş olanları lavabodan dökülebilir veya kimyasal atık olarak biriktirilebilir, ancak birbirlerine karıştırılmamalıdırlar. Pipetler: Tek kullanımlık olanlar biyolojik atıp çöp torbasını delebilir. Çift kat torba veya özel kutu kullanılabilir. Protein, hücre özütleri: biyolojik atık. Radyaaktif atık: yalnızca radyoaktif çalışma ruhsatı olan labda. Özel olarak toplanır, Atom Enerjisi Kurumu tarafından toplanır. 14
RNA: biyolojik atık Serum: biyolojik atık Çözücüler: Kimyasal atık Halojenliler(diklorometan, dikloroetan, kloroform) Yanıcı(Tolüen, xylene, benzen) Sulu(HPLC atığı, aminoasit analiz atığı) Fenolkloroform Termometre: Cıvalı olanlar cam atığına atılmamalı. Kimyasal atık olarak işlem görmeli. Pipet uçları: Delici atık kutusuna DOLAN ÇÖPLERİ BOŞALTMA İŞİNİ ÜSTLENMEKTEN KAÇMAYIN! 15
ACİL DURUM Laboratuvarda kimyasal döküntü kiti bulundurulmalı. Döküntü olduğunda İlk korunacak kendinizsiniz. Sonra döküntünün yayılması engellenmeli. Ve nihayetinde doküntü temizlenmeli. 16