TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD

TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD TS EN 62305-2 Haziran 2007 ICS 29.020; 91.120.40 YILDIRIMDAN KORUNMA BÖLÜM 2: RİSK YÖNETİMİ Protection against lightning Part 2: Risk management TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ Necatibey Caddesi No.112 Bakanlıklar/ANKARA

Bugünkü teknik ve uygulamaya dayanılarak hazırlanmış olan bu standardın, zamanla ortaya çıkacak gelişme ve değişikliklere uydurulması mümkün olduğundan ilgililerin yayınları izlemelerini ve standardın uygulanmasında karşılaştıkları aksaklıkları Enstitümüze iletmelerini rica ederiz. Bu standardı oluşturan Hazırlık Grubu üyesi değerli uzmanların emeklerini; tasarılar üzerinde görüşlerini bildirmek suretiyle yardımcı olan bilim, kamu ve özel sektör kuruluşları ile kişilerin değerli katkılarını şükranla anarız. Kalite Sistem Belgesi İmalât ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların sistemlerini TS EN ISO 9000 Kalite Standardlarına uygun olarak kurmaları durumunda TSE tarafından verilen belgedir. Türk Standardlarına Uygunluk Markası (TSE Markası) TSE Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin ilgili Türk Standardına uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. TSEK Kalite Uygunluk Markası (TSEK Markası) TSEK Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin henüz Türk Standardı olmadığından ilgili milletlerarası veya diğer ülkelerin standardlarına veya Enstitü tarafından kabul edilen teknik özelliklere uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. DİKKAT! TS işareti ve yanında yer alan sayı tek başına iken (TS 4600 gibi), mamulün Türk Standardına uygun üretildiğine dair üreticinin beyanını ifade eder. Türk Standardları Enstitüsü tarafından herhangi bir garanti söz konusu değildir. Standardlar ve standardizasyon konusunda daha geniş bilgi Enstitümüzden sağlanabilir. TÜRK STANDARDLARININ YAYIN HAKLARI SAKLIDIR.

Ön söz - Bu standard, CENELEC tarafından kabul edilen EN 62305-2: 2006 standardı esas alınarak TSE Elektrik İhtisas Grubu na bağlı Elektroteknik Güvenlik ve Aydınlatma Özel Daimi Komitesi nce hazırlanmış ve TSE Teknik Kurulu nun 05 Haziran 2007 tarihli toplantısında Türk Standardı olarak kabul edilerek yayımına karar verilmiştir. - Bu standardın kabulü ile TS 622 (1990) iptal edilmiştir. - Bu standardda kullanılan bazı kelime ve/veya ifadeler patent haklarına konu olabilir. Böyle bir patent hakkının belirlenmesi durumunda TSE sorumlu tutulamaz.

İçindekiler 0 Giriş...1 1 Kapsam...2 2 Atıf yapılan standard ve/veya dokümanlar...2 3 Terimler, tarifler, semboller ve kısaltmalar...3 3.1 Terimler ve tarifler...3 3.2 Semboller ve kısaltmalar...6 4 Terimlerin açıklaması...10 4.1 Hasar ve kayıp...10 4.2 Risk ve risk bileşenleri...12 4.3 Bir yapıyla ilgili risk bileşenlerinin bileşimi...14 4.4 Bir hizmet tesisatı ile ilgili risk bileşenlerinin bileşimi...15 4.5 Risk bileşenleri etkileyen faktörler...17 5 Risk yönetimi...18 5.1 Temel prosedür...18 5.2 Risk değerlendirmesi için dikkate alınacak yapı...18 5.3 Risk değerlendirme için dikkate alınacak hizmet tesisatı...18 5.4 Katlanılabilir risk, R T...18 5.5 Korunma ihtiyacının değerlendirilmesi için özel prosedür... 19 5.6 Korunmanın maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi prosedürü... 20 5.7 Korunma tedbirleri... 21 5.8 Korunma tedbirlerinin seçilmesi... 21 6 Yapılar için risk bileşenlerinin değerlendirilmesi...23 6.1 Temel denklem... 23 6.2 Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S1)... 24 6.3 Yapının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S2)... 24 6.4 Yapıya bağlı hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S3)... 24 6.5 Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S4)... 25 6.6 Yapılar için risk bileşenlerinin özeti... 26 6.7 Yapıların bölümlere (Z s ) ayrılması... 26 6.8 Bölümlere (Z s ) ayrılmış yapıların risk bileşenlerinin değerlendirilmesi... 27 7 Hizmet tesisatları için risk bileşenlerinin değerlendirilmesi...28 7.1 Temel denklem... 28 7.2 Hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S3)... 28 7.3 Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S4)28 7.4 Hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S1)... 28 7.5 Hizmet tesisatı için risk bileşenlerinin özeti... 29 7.6 Hizmet tesisatlarının bölümlere (Ss) ayrılması... 30 Ek A (Bilgi için) - Yıllık tehlikeli olay sayısının (N) değerlendirilmesi...31 Ek B (Bilgi için) - Bir yapıya hasar gelme ihtimalinin (P X ) değerlendirilmesi...39 Ek C (Bilgi için) - Bir yapıda kayıp tutarının (L X ) değerlendirilmesi...44 Ek D (Bilgi için) - Hizmet tesisatına hasar gelmesi ihtimalinin (P X ) değerlendirilmesi...49 Ek E (Bilgi için) - Hizmet tesisatında kayıp tutarının (L X ) değerlendirilmesi...52 Ek F (Bilgi için) - Anahtarlama aşırı gerilimleri...54 Ek G (Bilgi için) - Kayıp maliyetlerinin değerlendirilmesi...55 Ek H (Bilgi için) - Yapılar için vaka çalışması...56 Ek I (Bilgi için) - Hizmet tesisatları için vaka çalışması Telekomünikasyon hattı...84 Ek J (Bilgi için) - Yapıların risk değerlendirmesi için basitleştirilmiş yazılım...90 Kaynaklar...95

Yıldırımdan korunma - Bölüm 2: Risk yönetimi 0 Giriş Toprağa düşen yıldırımlar yapılar ve hizmet tesisatları için tehlikeli olabilir. Yapıya gelen tehlike aşağıdakilerle sonuçlanabilir: - Yapının ve içindekilerin hasar görmesi, - İlgili elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması, - Yapının içindeki veya yakınındaki canlıların yaralanması. Dolaylı etkileri yapının etrafına yayılabilir veya çevresine tesir edebilir. Hizmet tesisatlarına gelen tehlike aşağıdakilerle sonuçlanabilir: - Hizmet tesisatının kendisinin hasar görmesi, - İlgili elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması. Yıldırımdan dolayı meydana gelen kaybı azaltmak için korunma tedbirlerinin alınması gerekebilir. Bunlara ihtiyaç olup olmadığı ve bunun derecesi risk değerlendirmesi ile tesbit edilmelidir. Bu standardda yıldırım düşmesinden dolayı bir yapıda veya hizmet tesisatında meydana gelebilecek ortalama yıllık kayıp olarak tarif edilen risk aşağıdakilere bağlıdır: - Yapıyı ve hizmet tesisatını etkileyen yıllık yıldırım düşmesi sayısı, - Etkileyen yıldırım düşmelerinden birinin hasar yapma ihtimali, - Dolaylı hasarın ortalama tutarı. Yapıyı etkileyen yıldırım çarpmaları aşağıdaki şekilde gruplara ayrılabilir: - Yapıda sonlanan çarpmalar, - Yapının yakınında sonlanan çarpmalar, bağlı hizmet tesisatlarına düşen çarpmalar (elektrik, telekomünikasyon hatları, diğer hizmetler) veya hizmet tesisatlarının yakınına düşen çarpmalar. Hizmet tesisatlarını etkileyen yıldırım çarpmaları aşağıdaki şekilde gruplara ayrılabilir: - Hizmet tesisatlarında sonlanan çarpmalar, - Hizmet tesisatlarının yakınına düşen çarpmalar veya hizmet tesisatlarının bağlı olduğu yapıya doğrudan düşen çarpmalar. Yapıya veya hizmet tesisatına düşen yıldırım çarpmaları fiziki hasara ve can tehlikesine sebep olabilir. Yapının veya hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırım çarpmaları ile yapıya veya hizmet tesisatlarına düşen yıldırım çarpmaları elektrikli ve elektronik sistemlerin yıldırım akımı ile rezistif veya endüktif kuplajından kaynaklanan aşırı gerilimlerden dolayı bu sistemlerin arızalanmasına sebep olabilir. Ayrıca, kullanıcı tesislerinde ve güç besleme hatlarında yıldırım aşırı gerilimlerinin meydana getirdiği arızalar tesislerde anahtarlama tipi aşırı gerilimler oluşturabilir. Not 1 - Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalı çalışma durumu IEC 62305 serisi standardlarda ele alınmamıştır. IEC 61000-4-5 e bakılmalıdır [1] 1. Not 2 - Anahtarlama tipi aşırı gerilimlerden kaynaklanan riskin değerlendirilmesi hakkındaki bilgiler Ek F de verilmiştir. Yapıyı ve hizmet tesisatını etkileyen yıldırım düşmesi sayısı yapının ve hizmet tesisatının boyutlarına ve özelliklerine, yapının ve hizmet tesisatının çevresel özelliklerine ve yapının ve hizmet tesisatının bulunduğu bölgedeki yıldırım düşme yoğunluğuna bağlıdır. 1 Köşeli parantez içindeki rakamlar Kaynaklara atıf yapmaktadır. 1

Yıldırım hasarı ihtimali yapının, hizmet tesisatının ve yıldırım akımının özelliklerine ve uygulanan korunma tedbirlerinin tipine ve verimliliğine bağlıdır. Dolaylı hasarın ortalama yıllık tutarı hasarın büyüklüğüne ve yıldırım çarpması sonucu oluşacak dolaylı etkilere bağlıdır. Korunma tedbirlerinin etkisi korunma tedbirinin özelliklerinden kaynaklanır ve hasar ihtimalini veya dolaylı hasar tutarını azaltabilir. Yapılara ve hizmet tesisatlarına düşen yıldırım çarpmalarının muhtemel etkilerinden kaynaklanan riskin değerlendirilmesi IEC 61662 ve bunun Tadil 1 inin revize edilmiş versiyonu olan bu standardda verilmektedir. Kaçınılamayacak hiçbir riskin olmaması arzu edilirse, risk değerlendirmesinin sonucuna bakılmaksızın yıldırımdan korunma tedbirlerinin uygulanmasına karar verilebilir. 1 Kapsam Bu standard toprağa düşen yıldırım çarpmalarından dolayı yapılarda veya hizmet tesisatlarında meydana gelen risklerin değerlendirilmesini kapsar. Standardın amacı bu risklerin değerlendirilmesi için bir prosedür sağlamaktır. Risk için katlanılabilir üst sınır belirlendikten sonra, riskin katlanılabilir seviyeye veya bunun altına düşürülebilmesi için bu prosedür uygun korunma tedbirlerinin seçilmesini de temin eder. 2 Atıf yapılan standard ve/veya dokümanlar Bu standardda ve/veya dokümanda, tarih belirterek veya belirtmeksizin diğer standardlara ve/veya dokümanlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve aşağıda liste halinde verilmiştir. Tarih belirtilen atıflarda daha sonra yapılan tadil veya revizyonlar, atıf yapan standardda da ve/veya dokümanda da tadil veya revizyon yapılması şartı ile uygulanır. Atıf yapılan standardın ve/veya dokümanın tarihinin belirtilmemesi halinde ilgili standardın ve/veya dokümanın en son baskısı kullanılır. EN, ISO, IEC vb. No. IEC 60079-10 IEC 61241-10 Adı (İngilizce) Electrical apparatus for explosive gas atmospheres - Part 10: Classification of hazardous areas Electrical apparatus for use in the presence of combustible dust - Part 10: Classification of areas where combustible dusts are or may be present EN 62305 1 Protection against lightning Part 1: General principles TS No 2) TS 3491 EN 60079-10 Adı (Türkçe) Patlayıcı gaz ortamlarında kullanılan elektrikli cihazlar-bölüm 10: Tehlikeli bölgelerin sınıflandırılması TS EN 61241-10 * - TS EN 62305-1 Yıldırımdan korunma-bölüm 1: Genel kurallar EN 62305 3 Protection against lightning Part 3: Physical damage to structures and life hazard EN 62305 4 Protection against lightning Part 4: Electrical and electronic systems within structures TS EN 62305-3 Yıldırımdan korunma Bölüm 3: Yapılarda fiziksel hasar ve hayati tehlike TS EN 62305-4 Yıldırımdan korunma - Bölüm 4: Yapılardaki elektrik ve Elektronik sistemler EN 62305 5 Protection against lightning Part 5: Services 3) - - 2) TSE Notu: Atıf yapılan standardların TS numarası ve Türkçe adı 3. ve 4. kolonda verilmiştir. işaretli olanlar bu standardın basıldığı tarihte İngilizce metin olarak yayımlanmış olan Türk Standardlarıdır. 3) Yayınlanacaktır. 2

EN, ISO, IEC vb. No. ITU-T Recommendation K.46 ITU-T Recommendation K.47 Adı (İngilizce) Protection of communication lines using metallic symmetric conductors against lightning induced surges Protection of communication lines using metallic symmetric conductors against direct lightning discharges TS No Adı (Türkçe) - - - - 3 Terimler, tarifler, semboller ve kısaltmalar Bu standardın amacı için aşağıda verilen ve bir kısmı IEC 62305-1 de yer alan ve okuma kolaylığı bakımından burada tekrarlanan terimler, tarifler, semboller ve kısaltmalar ile IEC 62305 serisinin diğer standardlarında verilenler uygulanır. 3.1 Terimler ve tarifler 3.1.1 Korunan nesne Yıldırımın etkilerine karşı korunması amaçlanan yapı veya hizmet tesisatı. 3.1.2 Korunan yapı Bu standarda uygun olarak yıldırımın etkilerine karşı korunması gereken yapı. Not Bir yapı daha büyük başka bir yapının parçası olabilir. 3.1.3 Patlama riski olan yapılar İçinde IEC 60079-10 ve IEC 61241-10 a göre katı patlayıcı maddeler veya tehlikeli bölgeler bulunan yapılar. Not Bu standardın amaçları bakımından sadece içinde 0 tipi tehlikeli bölgeler veya katı patlayıcı maddeler bulunan yapılar dikkate alınmıştır. 3.1.4 Çevre için tehlikeli olan yapılar Yıldırımın sonucunda biyolojik, kimyasal veya radyoaktif yayılmaya sebep olabilecek yapılar (kimya, petrokimya, nükleer tesisler vb). 3.1.5 Şehir ortamı Binaların yüksek yoğunlukta olduğu veya yüksek binaları olan ve nüfus yoğunluğunun yüksek olduğu alanlar. Not Şehir merkezi şehir ortamına bir örnektir. 3.1.6 Banliyö ortamı Binaların orta yoğunlukta olduğu alanlar. Not Şehrin kenar mahalleleri banliyö ortamına bir örnektir. 3.1.7 Kırsal ortam Binaların düşük yoğunlukta olduğu alanlar. Not Köyler ve mezralar kırsal ortama örnektir. 3.1.8 Beyan şok dalgası dayanma gerilimi, U W İmalatçı tarafından teçhizata veya onun bir bölümüne tahsis edilen şok dalgası dayanma gerilimi. Bu, yalıtımının aşırı gerilimlere karşı belirtilen dayanma kabiliyetinin özelliklerini verir. Not Bu standardın amaçları bakımından sadece canlı iletkenler ile toprak arasındaki dayanma gerilimi dikkate alınmıştır. 3.1.9 Elektrik sistemi Alçak gerilim güç kaynağı bileşenlerinin kullanıldığı sistem. 3

3.1.10 Elektronik sistem Telekomünikasyon cihazları, bilgisayar, kontrol ve enstrümantasyon sistemleri, radyo sistemleri, güç elektroniği tesisleri gibi hassas elektronik bileşenlerin kullanıldığı sistem. 3.1.11 İç sistem Bir yapı içindeki elektrikli ve elektronik sistemler. 3.1.12 Korunan hizmet tesisatı Bu standarda uygun olarak yıldırımın etkilerine karşı korunması gereken yapıya bağlı hizmet tesisatı. 3.1.13 Telekomünikasyon hatları Telefon ve veri hatları gibi farklı yapılarda bulunabilen cihazlar arasında iletişim sağlamak için kullanılan iletim hatları. 3.1.14 Elektrik (güç) hatları Bir yapının içinde bulunan elektrikli ve elektronik cihazlara güç sağlamak üzere yapıya giren iletim hatları; alçak gerilim (AG) veya yüksek gerilim (YG) elektrik hatları gibi. 3.1.15 Borular Bir yapıya sıvı iletmek veya yapıdan sıvıyı dışarıya çıkarmak için kullanılan boru tesisatı; gaz boruları, su boruları, petrol boruları gibi. 3.1.16 Tehlikeli olay Korunan nesnenin üzerine veya korunan nesnenin yakınına düşen yıldırım çarpması. 3.1.17 Nesneye yıldırım düşmesi Korunan bir nesneye yıldırım düşmesi. 3.1.18 Nesne yakınına yıldırım düşmesi Korunan bir nesnenin tehlikeli aşırı gerilimler meydana getirecek kadar yakınına yıldırım düşmesi. 3.1.19 Bir yapıya yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı, N D Bir yapıya yıldırım düşmesinden dolayı beklenen yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı. 3.1.20 Bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı, N L Bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı beklenen yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı. 3.1.21 Bir yapının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı, N M Bir yapının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı beklenen yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı. 3.1.22 Bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı tehlikeli olay sayısı, N I Bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden dolayı beklenen yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı. 3.1.23 Yıldırım elektromanyetik darbesi, LEMP Yıldırım akımının elektromanyetik etkisi. Not Bu, iletilen ani darbe akımlarını ve yayılan darbe elektromanyetik alan etkilerini içerir. 3.1.24 Şok dalgası (surge) Aşırı gerilim ve/veya aşırı akım olarak görülebilen, LEMP tarafından oluşturulan geçiş rejimi dalgası. Not LEMP tarafından oluşturulan şok dalgası (kısmen) yıldırım akımlarından, tesisat çevrimlerindeki endüksiyon etkilerinden dolayı meydana gelebilir ve SPD nin akış yönüne göre aşağısında tehdit olarak kalabilir. 3.1.25 Düğüm Bir hizmet hattında bulunan ve üzerinde şok dalgası yayılmasının ihmal edilebileceği bir nokta. 4

Not Düğüm örnekleri bir YG/AG transformatörde güç hattı branşman dağıtım noktası, bir telekomünikasyon hattında çoklayıcı cihazı veya IEC 62305-5 e uygun bir hatta yerleştirilen SPD olarak sıralanabilir. 3.1.26 Fiziki hasar Yıldırımın mekanik, ısıl, kimyasal ve patlama etkilerinden dolayı bir yapıya (veya içindekilere) veya bir hizmet tesisatına verilen hasar. 3.1.27 Canlıların zarar görmesi Yıldırımın temas ve adım gerilimlerinden dolayı insanların ve hayvanların sağlığına verilen zarar (ölüm dahil). 3.1.28 Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması LEMP etkisinden dolayı elektrikli ve elektronik sistemlere verilen kalıcı hasar. Not LPZ nin sınırlarının fiziki sınırlar (duvarlar, yer döşemesi ve tavan gibi) olması gerekmez. 3.1.29 Arıza akımı, I a Bir hatta hasara sebep olabilecek yıldırım akımının asgari tepe değeri. 3.1.30 Hasar ihtimali, P X Tehlikeli bir olayın korunan nesnede hasara sebep olma ihtimali. 3.1.31 Kayıp, L X Korunan nesnenin değeriyle (insanlar ve mallar) orantılı olarak, tehlikeli bir olaydan kaynaklanan belirli bir hasardan dolayı oluşan ortalama kayıp tutarı (insanlar ve mallar). 3.1.32 Risk, R Yıldırımdan korunması gereken nesnelerin toplam değerine (insanlar ve mallar) oranla yıldırımdan dolayı meydana gelmesi muhtemel ortalama yıllık kayıp değeri. 3.1.33 Risk bileşeni, R X Hasarın kaynağına ve tipine bağlı olan kısmi risk. 3.1.34 Katlanılabilir risk, R T Korunması gereken nesne için katlanılabilen azami risk değeri. 3.1.35 Bir yapının bölgesi, Z S Bir binanın homojen özelliklere sahip olan ve risk bileşeninin değerlendirilmesinde bir parametre setinin geçerli olduğu bölümü. 3.1.36 Bir hizmet tesisatının bölümü, S S Bir hizmet tesisatının homojen özelliklere sahip olan ve risk bileşeninin değerlendirilmesinde bir parametre setinin geçerli olduğu bölümü. 3.1.37 Yıldırımdan korunma bölgesi, LPZ Yıldırımın elektromanyetik çevresinin tarif edildiği bölge. Not LPZ nin sınırlarının fiziki sınırlar (duvarlar, yer döşemesi ve tavan gibi) olması gerekmez. 3.1.38 Yıldırımdan korunma seviyesi, LPL Tabii olarak meydana gelen yıldırımda azami ve asgari tasarım değerlerinin aşılmaması ihtimaline ilişkin bir yıldırım akım parametreleri setiyle ilgili bir sayı. Not Yıldırımdan korunma seviyesi, ilgili yıldırım akım parametreleri setine göre korunma tedbirlerinin tasarımını yapmak için kullanılır. 3.1.39 Korunma tedbirleri Riski azaltmak için korunması gereken nesnede alınması gereken tedbirler. 5

3.1.40 Yıldırımdan korunma sistemi, LPS Bir yapıya yıldırım düşmesinden dolayı meydana gelebilecek fiziki hasarı azaltmak için kullanılan komple sistem. Not Bu sistem iç ve dış yıldırımdan korunma sistemlerinden meydana gelir. 3.1.41 LEMP korunma tedbirleri sistemi, LMPS LEMP e karşı iç sistemlerin korunması için komple korunma sistemi. 3.1.42 Ekran teli Bir hizmet tesisatına yıldırımdan dolayı gelecek fiziki hasarı azaltmak için kullanılan metal tel. 3.1.43 Manyetik ekran Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalarını azaltmak üzere, korunması gereken nesneyi veya onun bir parçasını her yönden örten kapalı, metalik, ızgara benzeri veya sürekli ekran. 3.1.44 Yıldırımdan koruyucu kablo Dielektrik dayanıklılığı arttırılmış olan ve metal zırhı toprakla ya doğrudan veya iletken plastik kılıfla sağlanan özel kablo. 3.1.45 Yıldırımdan koruyucu kablo kanalı Toprakla temas eden, düşük özgül dirençli kablo kanalı (örneğin yapı çeliği ara bağlantılarına sahip beton veya metal kablo kanalı). 3.1.46 Parafudr, SPD Geçici rejim aşırı gerilimlerini sınırlandırması ve şok dalgası akımlarının yönünü değiştirmesi amaçlanan cihaz. Bu cihazın içinde en az bir adet doğrusal olmayan bir bileşen vardır. 3.1.47 Koordineli SPD korunması Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalarını azaltmak üzere uygun şekilde seçilen, koordine edilen ve yerleştirilen bir SPD seti. 3.2 Semboller ve kısaltmalar a Amortisman oranı Ek G A d Yalıtılmış bir yapıya düşen çarpmaların toplama alanı A.2 A d Yükseltilmiş bir çatı çıkıntısına atfedilen toplama alanı A.2.1 A i Bir hizmet tesisatının yakınına düşen çarpmaların toplama alanı A.4; Çizelge A.3 A l Bir hizmet tesisatına düşen çarpmaların toplama alanı A.4; Çizelge A.3 A m Bir yapının yakınına düşen çarpmalar için etki alanı A.3 B Bina A.2 c Yapının muhtemel kaybının ortalama değeri; para cinsinden C.4; C.5 C A Hayvanların yıllık maliyeti Ek G C B Binanın yıllık maliyeti Ek G C C Binanın içindekilerin yıllık maliyeti Ek G C d Yerleşim faktörü A.2; Çizelge A.2 C e Çevre faktörü A.5; Çizelge A.5 C L Korunma tedbirlerinin yokluğunda toplam yıllık kayıp maliyeti 5,6; Ek G C RL Yıllık artık kayıp maliyeti 5,6; Ek G C P Korunma tedbirlerinin maliyeti Ek G C PM Seçilmiş korunma tedbirlerinin yıllık maliyeti 5,6; Ek G 6

C S Bir yapıdaki sistemlerin yıllık maliyeti Ek G C t Hizmetteki bir YG/AG transformatörünün düzeltme faktörü A.4; Çizelge A.4 c t Yapının toplam değeri; para cinsinden C.4; C.5; E.3 D i Bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi ile ilgili yatay mesafe A.5 D1 Canlıların yaralanması 4.1.2 D2 Fiziki hasar 4.1.2 D3 Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması 4.1.2 h z Özel bir tehlike varken kaybı arttıran faktör C.2; Çizelge C.5 H Yapının yüksekliği A.4 H a Bir hizmet tesisatının a ucuna bağlı yapının yüksekliği A.4 H b Bir hizmet tesisatının b ucuna bağlı yapının yüksekliği A.4 H c Hizmet tesisatı iletkenlerinin yerden yüksekliği A.4 i Faiz oranı Ek G I a Arıza akımı D.1.1; D.1.2 K d Bir hizmet tesisatının özellikleriyle ilgili faktör D.1.1 K MS LEMP e karşı korunma tedbirlerinin performans özellikleriyle ilgili faktör B.4 K p Bir hizmet tesisatının özellikleriyle ilgili faktör D.1.1 K S1 Yapının ekranlama etkinliği ile ilgili faktör B.4 K S2 Yapının içindeki örtülerin ekranlama etkinliği ile ilgili faktör B.4 K S3 İç kablo tesisatının özellikleriyle ilgili faktör B.4 K S4 Sistemin darbe gerilimine dayanıklılığı ile ilgili faktör B.4 L Yapının uzunluğu A.2 L a Bir hizmet tesisatının a ucuna bağlı yapının uzunluğu A.4 L A Canlıların yaralanması ile ilgili kayıp 6.2; Çizelge 8 L B Yapıda fiziki hasarla ile ilgili kayıp (yapıya yıldırım düşmesi) 6.2; Çizelge 8 L B Yapıda fiziki hasarla ile ilgili kayıp (hizmet tesisatına yıldırım düşmesi) 7.4; Çizelge 10 L c Hizmet tesisatı bölümünün uzunluğu A.4 L C İç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp (yapıya yıldırım düşmesi) 6.2; Çizelge 8 L C Tesisatın arızalanması ile ilgili kayıp (yapıya yıldırım düşmesi) 7.4; Çizelge 10 L f Yapıda fiziki hasardan kaynaklanan kayıp C.1 L f Tesisatta fiziki hasardan kaynaklanan kayıp E.1 L M İç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp (yapının yakınına yıldırım düşmesi) 6.3; Çizelge 8 L O Yapıda iç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp C.1 L O Tesisatta iç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp E.1 L t Temas ve adım gerilimleri ile oluşan yaralanma ile ilgili kayıp C.1 L U Canlıların yaralanması ile ilgili kayıp (hizmet tesisatına yıldırım düşmesi) 6.4; Çizelge 8 7

L V Yapıda fiziki hasardan kaynaklanan kayıp (tesisata yıldırım düşmesi) 6.4; Çizelge 8 L V Tesisatta fiziki hasardan kaynaklanan kayıp (tesisata yıldırım düşmesi) 7.2; Çizelge 10 L W İç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp (tesisata yıldırım düşmesi) 6.4; Çizelge 8 L W Tesisatın arızalanması ile ilgili kayıp (tesisata yıldırım düşmesi) 7.2; Çizelge 10 L X Yapıda dolaylı kayıp 6.1 L X Tesisatta dolaylı kayıp 7.1 L Z İç sistemlerin arızalanması ile ilgili kayıp (tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 6.5; Çizelge 8 L Z Tesisatın arızalanması ile ilgili kayıp (tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 7.3; Çizelge 10 L1 Yapıda insan hayatı kaybı 4.1.3 L2 Yapıda kamu hizmeti kaybı 4.1.3 L 2 Tesisatta kamu hizmeti kaybı 4.1.3 L3 Yapıda kültürel miras kaybı 4.1.3 L4 Yapıda ekonomik değer kaybı 4.1.3 L 4 Tesisatta ekonomik değer kaybı 4.1.3 m Bakım sıklığı Ek G n Yapıya bağlı hizmet tesisatı sayısı D.1.1 N X Yıllık tehlikeli olay sayısı 6.1 N D Yapıya yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli olay sayısı A.2.3 N Da Hattın a ucundaki bir yapıya yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli A.2.4; Çizelge 8 olay sayısı N g Yıldırım düşme yoğunluğu A.1 N I Tesisatın yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli olay sayısı A.5 N L Tesisata yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli olay sayısı A.4 N M Yapı yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli olay sayısı A.3 n p Tehlikeye düşen kişi sayısı (hizmet verilemeyen kazazedeler veya C.2; C.3; E.2 kullanıcılar) n s Tahmin edilen veya ölçülen yıllık anahtarlama aşırı gerilimi sayısı Ek F N s 2,5 kv u aşan yıllık anahtarlama aşırı gerilimi sayısı Ek F n t Yapıda bulunması beklenen toplam kişi (veya hizmet verilen kullanıcı) sayısı C.2; C.3; E.2 P Hasar ihtimali 3.1.29 P A Canlıların yaralanması ihtimali (yapıya yıldırım düşmesi) 6.2; Çizelge 8 P B Yapıya fiziki hasar gelmesi ihtimali (yapıya yıldırım düşmesi) 6.2; Çizelge 8 P B Tesisata fiziki hasar gelmesi ihtimali (yapıya yıldırım düşmesi) 7.4; Çizelge 10 P C İç sistemlerin arızalanması ihtimali (yapıya yıldırım düşmesi) 6.2; Çizelge 8 P C Servis cihazlarının arızalanması ihtimali (yapıya yıldırım düşmesi) 7.4; Çizelge 10 P LD İç sistemlerin arızalanması ihtimali (bağlı tesisata yıldırım düşmesi) B.5, B.6, B7 P LI İç sistemlerin arızalanması ihtimali (bağlı tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) B.8 P M İç sistemlerin arızalanması ihtimali (yapı yakınına yıldırım düşmesi) 6.3, Çizelge 8 P MS İç sistemlerin arızalanması ihtimali (korunma tedbirleri ile) B.4 8

P SPD Parafudrlar takılı iken iç sistemlerin arızalanması ihtimali B.3, B.4 P U Canlıların yaralanması ihtimali (bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 6.4, Çizelge 8 P V Yapıya fiziki hasar ihtimali (bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 6.4, Çizelge 8 P V Tesisata fiziki hasar ihtimali (tesisata yıldırım düşmesi) 7.2, Çizelge 10 P W İç sistemlerin arızalanması ihtimali (bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 6.4, Çizelge 6 P W Tesisatın arızalanması ihtimali (tesisata yıldırım düşmesi) 7.2, Çizelge 10 P X Yapıya hasar ihtimali 6.1 P X Hizmet tesisatına hasar ihtimali 7.1 P Z İç sistemlerin arızalanması ihtimali (bağlı tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 6.5, Çizelge 8 P Z Servis cihazlarının arızalanması ihtimali (tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 7.3, Çizelge 10 r a Zeminin toprak cinsine bağlı azaltma faktörü C.2 r u Döşemenin cinsine bağlı azaltma faktörü C.2 r p Yangına karşı alınan tedbirlerden dolayı kayıp azaltma faktörü C.2 R Risk 3.1.32 R A Risk bileşeni (canlıların yaralanması yapıya yıldırım düşmesi) 4.2.2 R B Risk bileşeni (yapıya fiziki hasar yapıya yıldırım düşmesi) 4.2.2 R B Risk bileşeni (tesisata fiziki hasar yapıya yıldırım düşmesi) 4.2.8 R C Risk bileşeni (İç sistemlerin arızalanması yapıya yıldırım düşmesi) 4.2.2 R C Risk bileşeni (tesisatın arızalanması yapıya yıldırım düşmesi) 4.2.8 R D Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk 4.3.1 r f Yangın riskine bağlı olarak kayıp azaltma faktörü C.2 R F Yapıya fiziki hasardan kaynaklanan risk 4.3.2 R F Tesisata fiziki hasardan kaynaklanan risk 4.4.2 R I Yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk 4.3.1 R M Risk bileşeni (İç sistemlerin arızalanması yapının yakınına yıldırım 4.2.3 düşmesi) R M Korunma tedbirleri varken R M Ek G R O İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risk 4.3.2 R O Tesisatın arızalanmasından kaynaklanan risk 4.4.2 R s Kablonun birim uzunluğu başına ekran direnci B.5; B.8, D.1 R S Canlıların zarar görmesinden kaynaklanan risk 4.3.2 R T Katlanılabilir risk 3.1.34 R U Risk bileşeni (canlıların yaralanması bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 4.2.4 R V Risk bileşeni (yapıya fiziki hasar bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 4.2.4 R V Risk bileşeni (tesisata fiziki hasar tesisata yıldırım düşmesi) 4.2.6 R W Risk bileşeni (İç sistemlerin arızalanması bağlı tesisata yıldırım düşmesi) 4.2.4 R W Risk bileşeni (tesisatın arızalanması tesisata yıldırım düşmesi) 4.2.6 R X Yapı için risk bileşeni 3.1.33 R X Tesisat için risk bileşeni 7.1 R Z Risk bileşeni (İç sistemlerin arızalanması tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 4.2.5 9

R Z Risk bileşeni (Tesisatın arızalanması tesisatın yakınına yıldırım düşmesi) 4.2.7 R 1 Yapıda insan hayatı kaybı riski 4.2.1; 4.3 R 2 Yapıda kamu hizmeti kaybı riski 4.2.1; 4.3 R 2 Tesisatta kamu hizmeti kaybı riski 4.2.1; 4.4 R 3 Yapıda kültürel miras kaybı riski 4.2.1; 4.3 R 4 Yapıda ekonomik değer kaybı riski 4.2.1; 4.3 R 4 Tesisatta ekonomik değer kaybı riski 4.2.1; 4.4 S Yapı A.2 S Yıllık para tasarrufu Ek G S S Tesisat bölümü 3.1.36 S1 Yapıya yıldırım düşmesi 4.1.1 S2 Yapının yakınına yıldırım düşmesi 4.1.1 S3 Tesisata yıldırım düşmesi 4.1.1 S4 Tesisatın yakınına yıldırım düşmesi 4.1.1 t Yıllık hizmet kaybı süresi, saat cinsinden C.3; E.2 t p Bir yıl içinde kişilerin tehlikeli yerlerde olduğu süre, saat cinsinden C.2 T d Bir yıldaki fırtınalı gün sayısı A.1 T x Geçiş noktaları Ek I U w Sistemin beyan edilen darbeye dayanma gerilimi E.4 w Ağ genişliği B.4 W Yapının genişliği A.2 W a Hizmet tesisatına a ucundan bağlı yapının genişliği A.4 Z S Yapının bölgeleri 3.1.35 4 Terimlerin açıklaması 4.1 Hasar ve kayıp 4.1.1 Hasar kaynağı Hasarın kaynağı yıldırım akımıdır. Düşme noktasının yerine bağlı olarak aşağıdaki kaynaklar belirlenmiştir (Çizelge 1): - S1: Yapıya yıldırım düşmesi, - S2: Yapının yakınına yıldırım düşmesi, - S3: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarına yıldırım düşmesi, - S4: Yapıya bağlı hizmet tesisatlarının yakınına yıldırım düşmesi. 4.1.2 Hasar tipleri Korunan nesnenin özelliklerine bağlı olarak yıldırım düşmesi hasara sebep olabilir. En önemli özelliklerden bazıları şunlardır: Yapı tipi, yapının içinde bulunanlar ve uygulamalar, hizmet tesisatı tipi ve sağlanan korunma tedbirleri. 10

Bu risk değerlendirmesinin pratik uygulaması bakımından yıldırım çarpmalarının sonucunda meydana gelebilen üç temel tip hasarı belirlemek gerekir. Bunlar aşağıda verilmiştir (Çizelge 1 ve Çizelge 2): - D1: Canlıların zarar görmesi, - D2: Fiziki hasar, - D3: Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması. Yıldırımdan dolayı bir yapıda meydana gelen hasar yapının bir bölümü ile sınırlı kalabilir veya tamamına yayılabilir. Yapının etrafındaki yapıları ve çevreyi de etkileyebilir (kimyasal veya radyoaktif emisyonlar). Bir yapıyı etkileyen yıldırım hizmeti vermek için kullanılan fiziki vasıtaların kendisine (hat veya boru) hasar verebildiği gibi ilgili elektrikli ve elektronik sistemlere de zarar verebilir. Hasar, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlere de yayılabilir. 4.1.3 Kayıp tipleri Her hasar tipi kendi başına veya diğerleriyle birlikte korunması gereken nesnede farklı dolaylı kayıpların oluşmasına yol açabilir. Ortaya çıkabilecek kaybın tipi nesnenin kendisine ve içindekilerin özelliklerine bağlıdır. Aşağıdaki kayıp tipleri dikkate alınmıştır (Çizelge 1): - L1: İnsan hayatının kaybı, - L2: Kamu hizmetlerinin kaybı, - L3: Kültürel mirasın kaybı, - L4: Ekonomik değerlerin kaybı (yapı, içindekiler, hizmetler ve faaliyetlerin kaybı). Bir yapıda meydana gelebilecek kayıplar şunlardır: - L1: İnsan hayatının kaybı, - L2: Kamu hizmetlerinin kaybı, - L3: Kültürel mirasın kaybı, - L4: Ekonomik değerlerin kaybı (yapı ve içindekiler). Bir hizmet tesisatında meydana gelebilecek kayıplar şunlardır: - L 2: Kamu hizmetlerinin kaybı, - L 4: Ekonomik değerlerin kaybı (hizmet ve faaliyet kaybı). Not Bir hizmet tesisatında meydana gelebilecek insan hayatı kaybı bu standardda ele alınmamıştır. 11

Çizelge 1 Yıldırımın düşme noktalarına göre bir yapıda meydana gelen hasar kaynakları, hasar tipleri ve kayıp tipleri Düşme noktası Hasar kaynağı Yapı Tesisat Hasar tipi Kayıp tipi Hasar tipi Kayıp tipi S1 D1 D2 D3 L1, L4 2) L1, L2, L3, L4 L1 1), L2, L4 D2 D3 L 2, L 4 L 2, L 4 S2 D3 L1 1), L2, L4 S3 D1 D2 D3 L1, L4 2) L1, L2, L3, L4 L1 1), L2, L4 D2 D3 L 2, L 4 L 2, L 4 S4 D3 L1 1), L2, L4 D3 L 2, L 4 1) 2) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için. Sadece hayvan kaybı olabilecek yerler için. Çizelge 2 Her tip hasar ve kayıp için binadaki risk 12 Kayıp L1 İnsan hayatı kaybı L2 Kamu hizmeti kaybı L3 Kültürel miras kaybı L4 Ekonomik değer kaybı Hasar D1 R S - - 1) R S Canlıların zarar görmesi D2 R F R F R F R F Fiziki hasar D3 2) R O R O - R O Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması 1) Sadece hayvan kaybı olabilecek yerler için. 2) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için. 4.2 Risk ve risk bileşenleri 4.2.1 Risk Risk (R) muhtemel ortalama yıllık kaybın değeridir. Bir yapıda veya hizmet tesisatında meydana gelebilecek her tip kayıp için ilgili risk değerlendirilmelidir. Bir yapıda değerlendirilmesi gereken riskler aşağıdadır: R 1 İnsan hayatı kaybı riski R 2 Kamu hizmeti kaybı riski R 3 Kültürel miras kaybı riski Ekonomik değer kaybı riski R 4

Bir hizmet tesisatında değerlendirilmesi gereken riskler aşağıdadır: R 2 Kamu hizmeti kaybı riski R 4 Ekonomik değer kaybı riski Riskleri (R) değerlendirmek için ilgili risk bileşenlerinin (hasarın kaynağına ve tipine bağlı kısmi riskler) tarif edilmesi ve hesaplanması gerekir. Her risk (R) risk bileşenlerinin toplamıdır. Bir risk hesaplanırken risk bileşenleri hasarın kaynağına ve tipine göre gruplandırılabilir. 4.2.2 Yapıya düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri R A : Not 1 - Not 2 - R B : R C : Yapının 3 m dışına kadar olan bölgede temas ve adım gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen. Yapıda canlı hayvan bulunması halinde L1 tipi kayıp; hayvanların kaybıyla ilgili L4 tipi kayıp da olabilir. Yapıya düşen yıldırımdan dolayı yapının içinde temas ve adım gerilimlerinden kaynaklanan risk bileşeni bu standardın kapsamında değildir. Özel yapılarda insanlar doğrudan yıldırım çarpmasına maruz kalabilir (otopark garajlarının en üst katı veya stadyumlar gibi). Bu durumlar da bu standarddaki prensipler kullanılarak ele alınabilir. Yapının içinde yangın veya patlamayı tetikleyen tehlikeli kıvılcımların yol açtığı ve çevre için tehlikeli olabilen fiziki hasarla ilgili risk bileşeni. Her tip kayıp (L1, L2, L3 ve L4) olabilir. LEMP ten dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve hastanelerle iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehdit ettiği diğer yerlerde L1 tipi kayıp olabilir. 4.2.3 Yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri R M : LEMP ten dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve hastanelerle iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehdit ettiği diğer yerlerde L1 tipi kayıp olabilir. 4.2.4 Yapıya bağlı bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri R U : Yapıya giren bir hatta enjekte edilen yıldırım akımından dolayı, yapının içinde temas gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen. L1 tipi kayıp ve tarımsal malların bulunması halinde L4 tipi kayıpla birlikte hayvanların kaybı da olabilir. R V : R W : Not - Yapıya giren hizmet tesisatlarında iletilen yıldırım akımından dolayı meydana gelebilen fiziki hasarla (genellikle hizmet tesisatının binaya giriş noktasında dış tesisat ile metal parçalar arasında oluşan tehlikeli kıvılcımların tetiklediği yangın veya patlama) ilgili risk bileşenleri Yapıya giren hatlarda endüklenen ve yapıya iletilen aşırı gerilimlerden dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve hastanelerle iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehdit ettiği diğer yerlerde L1 tipi kayıp olabilir. Bu değerlendirmede sadece yapıya giren hizmet tesisatları dikkate alınmıştır. Borulara veya bunların yakınlarına düşen yıldırımlar boruların eş potansiyel kuşaklama barasına bağlanmış olmasından dolayı bir hasar kaynağı olarak alınmamıştır. Eğer eş potansiyel kuşaklama barası yoksa bu tehdit de değerlendirilmelidir. 13

4.2.5 Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı yapı için risk bileşenleri R Z : Yapıya giren hatlarda endüklenen ve yapıya iletilen aşırı gerilimlerden dolayı iç sistemlerin arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. Her durumda L2 ve L4 tipi kayıp olabilir. Ayrıca, patlama riski olan yapılarda ve hastanelerle iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehdit ettiği diğer yerlerde L1 tipi kayıp olabilir. Not - Bu değerlendirmede sadece yapıya giren hizmet tesisatları dikkate alınmıştır. Borulara veya bunların yakınlarına düşen yıldırımlar boruların eş potansiyel kuşaklama barasına bağlanmış olmasından dolayı bir hasar kaynağı olarak alınmamıştır. Eğer eş potansiyel kuşaklama barası yoksa bu tehdit de değerlendirilmelidir. 4.2.6 Bir hizmet tesisatına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri R V : Yıldırım akımının mekanik ve ısıl etkilerinden dolayı fiziki hasarla ilgili risk bileşeni. L 2 ve L 4 tipi kayıp olabilir. R W : Rezistif kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, bağlı cihazların arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. L 2 ve L 4 tipi kayıp olabilir. 4.2.7 Bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri R Z : Rezistif kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, hatların ve bağlı cihazların arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. L 2 ve L 4 tipi kayıp olabilir. 4.2.8 Bir hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan dolayı hizmet tesisatı için risk bileşenleri R B : Hattan akan yıldırım akımının mekanik ve ısıl etkilerinden dolayı fiziki hasarla ilgili risk bileşeni. L 2 ve L 4 tipi kayıp olabilir. R C : Rezistif kuplajdan oluşan aşırı gerilimlerden dolayı, bağlı cihazların arızalanmasıyla ilgili risk bileşeni. L 2 ve L 4 tipi kayıp olabilir. 4.3 Bir yapıyla ilgili risk bileşenlerinin bileşimi Bir yapıda dikkate alınması gereken her tip kayıpla ilgili risk bileşenleri aşağıda listelenmiştir: R 1 : İnsan hayatı kaybı riski: R 1 = R A +R B +R C 1) +R M 1) +R U +R V +R W 1) + R Z 1) (1) 1) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için. R 2 : Kamu hizmeti kaybı riski: R 2 = R B +R C +R M +R V +R W + R Z (2) R 3 : Kültürel miras kaybı riski: R 3 = R B + R V (3) R 4 : Ekonomik değer kaybı riski: R 4 = R 2) A +R B +R C +R M +R 2) U +R V +R W + R Z (4) 2) Sadece hayvan kaybı olabilecek yerler için. Her kayıp tipine karşılık gelen risk bileşenleri Çizelge 3 te gösterilmiştir. 14

Çizelge 3 - Bir yapıda dikkate alınacak her tip kayıp için risk bileşenleri Hasar kaynağı Yapıya yıldırım düşmesi S1 Yapının yakınına yıldırım düşmesi S2 Yapıya bağlı bir hatta yıldırım düşmesi S3 Risk bileşeni R A R B R C R M R U R V R W R Z Her tip kayıp riski R 1 R 2 R 3 R 4 * * 2) * * * * * 1) * * * 1) * * * * 2) * * * * * 1) * * Yapıya bağlı bir hattın yakınına yıldırım düşmesi S4 * 1) * * 1) Sadece patlama riski olan yapılar ve iç sistemlerin arızalanmasının insan hayatını derhal tehlikeye sokabileceği hastaneler ve diğer yerler için. 2) Sadece hayvan kaybı olabilecek yerler için. 4.3.1 Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin bileşimi R= R D + R I (5) Burada; R D ; yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S1) olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R D = R A + R B +R C (6) R I ; yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak S2, S3 ve S4) olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R I = R M +R U +R V +R W + R Z (7) Risk bileşenleri ve bunların bileşimi için ayrıca Çizelge 9 a bakılmalıdır. 4.3.2 Hasar tipine göre risk bileşenlerinin bileşimi R= R S + R F +R O (8) Burada; R S ; canlıların zarar görmesinden (D1) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R S = R A + R U (9) R F ; yapıya fiziki hasardan (D2) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R F = R B +R V (10) R O ; iç sistemlerin arızalanmasından (D3) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R O = R M +R C +R W + R Z (11) Risk bileşenleri ve bunların bileşimi için ayrıca Çizelge 9 a bakılmalıdır. 4.4 Bir hizmet tesisatı ile ilgili risk bileşenlerinin bileşimi Bir hizmet tesisatında dikkate alınması gereken her tip kayıpla ilgili risk bileşenleri aşağıda listelenmiştir: R 2 : Kamu hizmeti kaybı riski: 15

R 2 = R V +R W + R Z + R B +R C (12) R 4 : Tesisatta ekonomik değer kaybı riski: R 4 = R V +R W + R Z + R B +R C (13) Her tip kayıpla ilgili olarak dikkate alınması gereken risk bileşenleri için Çizelge 4 e bakılmalıdır. Çizelge 4 - Bir hizmet tesisatında dikkate alınacak her tip kayıp için risk bileşenleri Hasar kaynağı Hizmet tesisatına yıldırım düşmesi S3 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi S4 Yapıya yıldırım düşmesi S1 Risk R V R W R Z R B R C bileşeni Her tip kayıp riski R 2 R 4 * * * * * * * * * * 4.4.1 Hasar kaynağına göre risk bileşenlerinin bileşimi R = R D + R I (14) Burada; R D ; hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S3) olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R D = R V + R W (15) R I ; hizmet tesisatına düşmeden hizmet tesisatını etkileyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak S1 ve S4) olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R I = R B +R C + R Z (16) Hizmet tesisatlarının risk bileşenleri ve bunların bileşimi için ayrıca Çizelge 11 e bakılmalıdır. 4.4.2 Hasar tipine göre risk bileşenlerinin bileşimi R = R F +R O (17) Burada; R F ; yapıya fiziki hasardan (D2) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R F = R V +R B (18) R O ; iç sistemlerin arızalanmasından (D3) kaynaklanan risk olup aşağıdaki denklemle ifade edilir: R O = R W + R Z +R C (19) Hizmet tesisatlarının risk bileşenleri ve bunların bileşimi için ayrıca Çizelge 11 e bakılmalıdır. 16

4.5 Risk bileşenlerini etkileyen faktörler 4.5.1 Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen yapı özellikleri ve muhtemel korunma tedbirleri Çizelge 5 te verilmiştir: Çizelge 5 - Bir yapıda risk bileşenlerini etkileyen faktörler Yapının veya iç sistemlerin özellikleri R A R B R C R M R U R V R W R Z Korunma tedbirleri Toplama alanı X X X X X X X X Yüzey zemin özgül X direnci Döşeme özgül X direnci Fiziki kısıtlamalar, X X yalıtım, ikaz işaretleri, zemin eş potansiyel kuşaklaması LPS X 1) X X 2) X 2) X 3) X 3) Koordine edilmiş X X X X SPD koruması Uzaysal ekran X X Dış hatların X X X X ekranlanması Güzergâh tedbirleri X X Kuşaklama ağı X Yangın tedbirleri X X Yangın hassasiyeti X X Özel tehlike X X Darbe dayanıklılık X X X X X X gerilimi 1) İniş iletkeni aralığı 10 m veya daha az olan tabii veya standardlaştırılmış LPS olması durumunda veya fiziki kısıtlamaların uygulandığı yerlerde temas ve adım gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi riski ihmal edilebilir. 2) Sadece ızgara benzeri dış LPS için. 3) Eş potansiyel kuşaklamadan dolayı. 4.5.2 Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen hizmet tesisatı özellikleri, bağlı yapının özellikleri ve muhtemel korunma tedbirleri Çizelge 6 da verilmiştir: Çizelge 6 - Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini etkileyen faktörler Hizmet tesisatının özellikleri R V R W R Z R B R C Korunma tedbirleri Toplama alanı X X X X X Kablo ekranlaması X X X X X Yıldırım koruyucu kablosu X X X X X Yıldırım koruyucu kablo X X X X X kanalı İlave ekranlama iletkenleri X X X X X Darbe dayanıklılık gerilimi X X X X X SPD X X X X X 17

5 Risk yönetimi 5.1 Temel prosedür Bir yapıyı veya hizmet tesisatını yıldırıma karşı koruma kararının verilmesi ve korunma tedbirlerinin seçimi IEC 62305-1 e göre yapılmalıdır. Aşağıdaki prosedür uygulanmalıdır: - Korunan nesnenin ve özelliklerinin belirlenmesi, - Nesnede olabilecek bütün kayıp tiplerinin ve bunlara karşılık gelen riskin (R; R 1 ila R 4 ) belirlenmesi, - Her tip kayıp için riskin (R; R 1 ila R 4 ) değerlendirilmesi, - Yapı risklerini (R 1, R 2 ve R 3 ) (hizmet tesisatı için R 4 ) katlanılabilir risk (R T ) ile mukayese ederek korunma ihtiyacının değerlendirilmesi, - Korunma tedbirlerinin olması ve olmaması halindeki toplam kayıpları mukayese ederek korunmanın maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi. Bu durumda, bu maliyetlerin dikkate alınması amacıyla yapı için R 4, hizmet tesisatı için R 4 risk bileşenlerinin değerlendirilmesi gerekir (Ek G). 5.2 Risk değerlendirmesi için dikkate alınacak yapı Dikkate alınacak yapı aşağıdakileri içerir: - Yapının kendisi, - Yapıdaki tesisatlar, - Yapının içinde bulunan nesneler, - Yapının içinde bulunan veya yapının dışının 3 m yakınındaki alanlarda bulunan insanlar, - Yapıya gelen hasardan etkilenen çevre. Korunma, yapının dışındaki bağlı hizmet tesisatlarını kapsamaz. Not - Dikkate alınacak yapı birkaç bölgeye ayrılabilir (Madde 6). 5.3 Risk değerlendirme için dikkate alınacak hizmet tesisatı Dikkate alınacak hizmet tesisatı aşağıdakiler arasındaki fiziki bağlantılardır: - Telekomünikasyon (TLC) hatları için santral telekomünikasyon binası ile kullanıcı binası veya iki santral telekomünikasyon binası veya iki kullanıcı binası, - Telekomünikasyon (TLC) hatları için santral telekomünikasyon binası veya kullanıcı binası ile bir dağıtım düğümü veya iki dağıtım düğümü, - Elektrik hatları için yüksek gerilim (YG) transformatör merkezi ile kullanıcı binası, - Borular için ana dağıtım merkezi ile kullanıcı binası Dikkate alınacak hizmet tesisatı aşağıdakiler gibi hat teçhizatını ve hat sonlandırma teçhizatını içerir: - Çoklayıcı, güç yükselteci, optik şebeke birimleri, ölçüm cihazları, hat sonlandırma teçhizatı, vb., - Devre kesiciler, aşırı akım sistemleri, ölçüm cihazları, vb., - Kontrol sistemleri, emniyet sistemleri, ölçüm cihazları, vb. Korunma hizmet tesisatının ucuna bağlı olan kullanıcı teçhizatını veya herhangi bir yapıyı kapsamaz. 5.4 Katlanılabilir risk, R T Katlanılabilir riskin değerinin tayini idari yetkiye sahip makamın sorumluluğundadır. Yıldırım çarpmalarının insan hayatının veya kültürel değerlerin kaybına sebep olmasının söz konusu olduğu durumlar için katlanılabilir riskin tipik değerleri Çizelge 7 de verilmiştir. Çizelge 7 - Katlanılabilir riskin (R T ) tipik değerleri Kayıp tipi R T (y -1 ) İnsan hayatının kaybı veya kalıcı yaralanmalar 10-5 Kamu hizmeti kaybı 10-3 Kültürel mirasın kaybı 10-3 18

5.5 Korunma ihtiyacının değerlendirilmesi için özel prosedür IEC 62305-1 e göre, bir nesnenin yıldırıma karşı korunmasının değerlendirmesinde aşağıdaki risklerin dikkate alınması gereklidir: - Yapı için R 1, R 2 ve R 3, - Hizmet tesisatı için R 1, R 2. Değerlendirmesi yapılacak her risk için aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: - Riski meydana getiren bileşenlerin (R X ) belirlenmesi, - Belirlenen risk bileşenlerinin (R X ) hesaplanması, - Toplam riskin (R) hesaplanması (Madde 4.3), - Katlanılabilir riskin (R T ) belirlenmesi, - Riskin (R) ile katlanılabilir riskin (R T ) karşılaştırılması. Eğer R R T ise yıldırımdan korunma gerekli değildir. Eğer R > R T ise, nesnenin maruz kaldığı bütün riskler için R R T olacak şekilde yıldırımdan korunma tedbirleri alınmalıdır. Korunma ihtiyacının değerlendirilmesi prosedürü Şekil 1 de verilmiştir. Şekil 1 - Korunma ihtiyacının değerlendirilmesi prosedürü 19

5.6 Korunmanın maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi prosedürü Bir yapının veya hizmet tesisatının yıldırımdan korunması ihtiyacının yanı sıra ekonomik kaybı (L4) azaltmak için korunma tedbirlerinin tesis edilmesinin ekonomik faydalarının da değerlendirilmesi gerekir. Bir yapı için R 4 (hizmet tesisatı için R 4 ) risk bileşenlerinin değerlendirilmesi kullanıcı tarafından korunma tedbirleri varken ve yokken ekonomik kayıp maliyetinin değerlendirilmesine izin verir (Ek G). Korunma tedbirlerinin maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi prosedürü aşağıdakileri gerektirir: - Bir yapı için R 4 (hizmet tesisatı için R 4 ) riskini meydana getiren risk bileşenlerinin (R X ) belirlenmesi, - Yeni/ilave korunma tedbirleri yokken belirlenen risk bileşenlerinin (R X ) hesaplanması, - Her risk bileşeninden (R X ) kaynaklanan kaybın yıllık maliyetinin hesaplanması, - Korunma tedbirleri yokken toplam yıllık maliyetin (C L ) hesaplanması, - Korunma tedbirlerinin seçilmesi, - Seçilen korunma tedbirleri varken risk bileşenlerinin (R X ) hesaplanması, - Korunan yapıda veya hizmet tesisatında her risk bileşeninden (R X ) kaynaklanan artık kaybın hesaplanması, - Seçilen korunma tedbirleri varken artık kaybın toplam yıllık maliyetinin (C RL ) hesaplanması, - Seçilen korunma tedbirlerinin yıllık maliyetinin (C PM ) hesaplanması, - Maliyetlerin karşılaştırılması. Eğer C L < C RL + C PM ise yıldırımdan korunmanın maliyet etkin olduğu söylenemez. Eğer C L C RL + C PM ise yıldırımdan korunma yapının veya hizmet tesisatının ömrü süresince para tasarrufu sağlayabilir. Korunmanın maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi prosedürü Şekil 2 de özetlenmiştir. 20

Şekil 2 - Korunmanın maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi prosedürü 5.7 Korunma tedbirleri Korunma tedbirleri hasar tipine göre riski azaltmaya yöneliktir. Korunma tedbirlerinin etkin olmaları ancak aşağıdaki ilgili standardların şartlarına uygun olmaları ile mümkündür: - Canlıların zarar görmesi ve yapıda fiziki hasar oluşması bakımından IEC 62305-3, - İç sistemlerin arızalanması bakımından IEC 62305-4, - Hizmet tesisatlarının korunması bakımından IEC 62305-5. 5.8 Korunma tedbirlerinin seçilmesi En uygun korunma tedbirleri toplam risk (R) içinde risk bileşenlerinin payına ve farklı korunma tedbirlerinin teknik ve ekonomik yönlerine göre tasarımcı tarafından seçilmelidir. Riski (R) azaltmak için daha etkin tedbirleri belirlemek üzere kritik parametrelerin tayin edilmesi gereklidir. Her tip kayıp için R R T şartını tek tek veya beraberce sağlayan çeşitli sayıda korunma tedbiri vardır. Uygulanacak çözüm teknik ve ekonomik konular dikkate alınarak seçilmelidir. Korunma tedbirlerinin seçimi için basitleştirilmiş akış şemaları yapılar için Şekil 3 te, hizmet tesisatları için Şekil 4 te verilmiştir. Her durumda, montajı veya planlamayı yapanların ekonomik hususları dikkate alarak en kritik risk bileşenlerini belirlemesi ve azaltması gerekmektedir. 21

Şekil 3 Yapılarda korunma tedbirlerinin seçimi için prosedür 22

Şekil 4 Hizmet tesisatlarında korunma tedbirlerinin seçimi için prosedür 6 Yapılar için risk bileşenlerinin değerlendirilmesi 6.1 Temel denklem Madde 4 te açıklanan her risk bileşeni (R A, R B, R C, R M, R U, R V, R W, R Z ) aşağıdaki genel denklemle ifade edilebilir: R X = N X x P X x L X (20) Burada: N X P X L X Yıllık tehlikeli olay sayısı (Ek A), Yapıya hasar gelmesi ihtimali (Ek B), Dolaylı kayıptır (Ek C). 23

Not 1 - Tehlikeli olay sayısını (N X ) yıldırım düşme yoğunluğu (N g ) ile korunan yapının, çevresinin ve zeminin fiziki özellikleri etkiler. Not 2 - Yapıya hasar gelmesi ihtimalini (P X ) yıldırım düşme yoğunluğu (N g ) ile korunan yapının fiziki özellikleri ve sağlanan korunma tedbirleri etkiler. Not 3 - Dolaylı kayıpları (L X ) nesnenin kullanım şekli, insanların nezaret durumu, kamuya verilen hizmet cinsi, hasardan etkilenen malların değeri ve kayıp tutarını sınırlandırmak için uygulanan tedbirler etkiler. 6.2 Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S1) Yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki ilişkiler geçerlidir: - Canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen (D1) R A = N D x P A x L A (21) - Fiziki hasar ile ilgili bileşen (D2) R B = N D x P B x L B (22) - İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R C = N D x P C x L C (23) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 8 de verilmiştir. 6.3 Yapının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S2) Yapının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki ilişkiler geçerlidir: - İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R M = N M x P M x L M (24) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 8 de verilmiştir. 6.4 Yapıya bağlı hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S3) Yapıya giren bir hatta düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki ilişkiler geçerlidir: - Canlıların zarar görmesi ile ilgili bileşen (D1) R U = (N L + N Da ) x P U x L U (25) - Fiziki hasar ile ilgili bileşen (D2) R V = (N L + N Da ) x P V x L V (26) - İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R W = (N L + N Da ) x P W x L W (27) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 8 de verilmiştir. Eğer hattın birden fazla bölümü (Madde 7.6) varsa R U R V R W değerleri hattın her bölümüyle ilgili R U R V R W değerlerinin toplamıdır. Dikkate alınacak bölümler yapı ile birinci dağıtım düğümü arasındaki bölümlerdir. 24

Bir yapıya farklı güzergâhlara sahip birden fazla hat bağlı ise hesaplamalar her hat için ayrı ayrı yapılmalıdır. 6.5 Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S4) Yapıya bağlı bir hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki ilişkiler geçerlidir: - İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R Z = (N I - N L ) x P Z x L Z (28) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 8 de verilmiştir. Eğer hattın birden fazla bölümü (Madde 7.6) varsa R U R V R W değerleri hattın her bölümüyle ilgili R U R V R W değerlerinin toplamıdır. Dikkate alınacak bölümler yapı ile birinci dağıtım düğümü arasındaki bölümlerdir. Not TLC hatları ile ilgili detaylı tavsiyeler ITU K.46 da verilmiştir. Bir yapıya farklı güzergâhlara sahip birden fazla hat bağlı ise hesaplamalar her hat için ayrı ayrı yapılmalıdır. Bu değerlendirme için eğer (N I - N L ) < 0 ise (N I - N L ) = 0 alınır. Çizelge 8 Bir yapıda risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Sembol İfade Değere esas Madde Yıldırımdan kaynaklanan yıllık tehlikeli olay sayısı N D - Yapıya Madde A.2 N M - Yapının yakınına Madde A.3 N L - Yapıya giren hatta Madde A.4 N I - Yapıya giren hattın yakınına Madde A.5 N Da - Hattın a ucundaki yapıya (Şekil 5) Madde A.2 Yapıya düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P A - Canlılara zarar verme Madde B.1 P B - Fiziki hasar Madde B.2 P C - İç sistemlerin arızalanması Madde B.3 Yapının yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P M - İç sistemlerin arızalanması Madde B.4 Hatta düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P U - Canlılara zarar verme Madde B.5 P V - Fiziki hasar Madde B.6 P W - İç sistemlerin arızalanması Madde B.7 Hattın yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P Z - İç sistemlerin arızalanması Madde B.8 Aşağıdakilerden kaynaklanan kayıplar L A = L U =r a xl t - Canlılara zarar verme Madde C.2 L B = L V =r f xh z xl f - Fiziki hasar Madde C.2, C.3, C.4, C.5 L C = L M =L W =L s = L O - İç sistemlerin arızalanması Madde C.2, C.3, C.5 Not Kayıp değerleri (L t, L f, L o ), kayıp azaltma faktörleri (r p, r a, r u, r f ) ve kayıp arttırma faktörü h z Ek C de ve Çizelge C.2, C.3, C.4, C.5 te verilmiştir. 25

Şekil 5- Hat uçlarındaki yapılar: b ucunda korunan yapı (yapı b) ve a ucunda bitişik yapı (yapı a) 6.6 Yapılar için risk bileşenlerinin özeti Yapılar için risk bileşenlerinin özeti farklı hasar tiplerine ve farklı hasar kaynaklarına göre Çizelge 9 da verilmiştir. Çizelge 9 - Farklı kaynaklarının sebep olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk bileşenlerinin özeti Hasar Hasar kaynağı D1 Canlıların zarar görmesi D2 Fiziki hasar D3 Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması Hasar kaynağına göre ortaya çıkan risk S1 Yapıya yıldırım düşmesi S2 Yapının yakınına yıldırım düşmesi S3 Yapıya giren hizmet tesisatına yıldırım düşmesi R A = N D x P A x r a x L t R U = (N L +N Da )x P U x r u x L t R B = N D x P B x r p x h z xr f x L f R V = (N L +N Da )x P V x r p x h z xr f x L f R C = N D x P C x L O R D = R A + R B + R C R M = N M x P M x L O R W = (N L +N Da ) x P W x L o R I = R M + R U + R V + R W + R Z S4 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi Hasar tipine göre ortaya çıkan risk R A = R A + R U R F = R B + R V R Z = (N I N L ) x P Z x L o R O = R C + R M + R W + R Z Eğer yapı bölümlere (Z s ) ayrılmış ise (Madde 6.7) her risk bileşeni her bölge (Z s ) için değerlendirilmelidir. Yapı için toplam risk (R), yapıyı meydana getiren bölümlerin (Z s ) risk bileşenlerinin toplamıdır. 6.7 Yapıların bölümlere (Z s ) ayrılması Her risk bileşenini değerlendirmek için bir yapı homojen özelliklere sahip bölümlere (Z s ) ayrılabilir. Ancak, bir yapı tek bir bölüm olarak kabul edilebilir veya edilmeyebilir. Bölümler (Z s ) esas olarak aşağıdakilere göre tesbit edilir: - Zemin veya döşeme tipi (risk bileşenleri R A ve R U ), - Yangına dayanıklı bölmeler (risk bileşenleri R B ve R V ), - Uzaysal ekranlar (risk bileşenleri R C ve R M ). Aşağıdakilere göre ilave bölümler tayin edilebilir: - İç sistemlerin yerleşimi (risk bileşenleri R C ve R M ), - Mevcut veya temin edilecek korunma tedbirleri (bütün risk bileşenleri), - Kayıp değerleri (L X ) (bütün risk bileşenleri). 26

Yapıların bölümlere (Z s ) ayrılmasında en uygun korunma tedbirlerinin fizibilitesi dikkate alınmalıdır. 6.8 Bölümlere (Z s ) ayrılmış yapıların risk bileşenlerinin değerlendirilmesi Risk bileşenlerini değerlendirme kuralları riskin tipine bağlıdır. 6.8.1 R 1, R 2 ve R 3 riskleri 6.8.1.1 Tek bölümlü yapılar Bu durumda yapının tamamından meydana gelen tek bir bölüm tarif edilir. Madde 6.7 ye göre risk (R) yapıdaki risk bileşenlerinin (R X ) toplamıdır. Risk bileşenlerinin değerlendirilmesi ve ilgili parametrelerin seçilmesi için aşağıdaki kurallar geçerlidir: - Tehlikeli olay sayısı (N) ile ilgili parametreler Ek A ya göre değerlendirilmelidir, - Hasar ihtimali (P) ile ilgili parametreler Ek B ye göre değerlendirilmelidir. Ayrıca; - R A, R B, R U, R V, R W ve R Z bileşenleri için ilgili her parametre için tek bir değer tesbit edilmelidir. Birden fazla değerin olduğu yerlerde en yüksek değer seçilmelidir. - R C ve R M bileşenleri için, bölümde birden fazla iç sistem varsa, P C ve P M değerleri aşağıdaki gibi bulunur: P C = 1 - (1- P C1 ) x (1- P C2 ) x (1- P C3 ) (29) P M = 1 - (1- P M1 ) x (1- P M2 ) x (1- P M3 ) (30) Burada P Ci ve P Mi iç sitem (i) için geçerli parametrelerdir. - Kayıp tutarları (L X ) ile ilgili parametreler Ek C ye göre değerlendirilmelidir. Yapının kullanımına göre, bölge için Ek C den türetilen tipik değerler kullanılabilir. P C ve P M için yapılan istisna ile bölümde diğer parametrelerden herhangi birisi için birden fazla değer varsa, en yüksek risk değerine götüren parametre değeri kullanılmalıdır. Bir yapıyı tek bir bölüm ile tarif etmek pahalı korunma tedbirlerine yol açar, çünkü her tedbir yapının tamamına yayılmak zorundadır. 6.8.1.2 Çok bölümlü yapılar Bu durumda yapı birden fazla bölüme (Z s ) ayrılır. Yapı için risk (R) yapıdaki bölümlerin risklerinin toplamıdır. Her bölümdeki risk ise bölümdeki risk bileşenlerinin (R X ) toplamıdır. Risk bileşenlerinin değerlendirilmesi ve ilgili parametrelerin seçilmesi için Madde 6.8.1.1 deki kurallar geçerlidir. Bir yapının bölümlere ayrılması tasarımcıya risk bileşenlerinin değerlendirilmesinde yapının her parçasının kendine has özelliklerini dikkate almak ve bölümlere göre uyarlanmış en uygun korunma tedbirlerini seçmek imkânını verir, böylece toplam yıldırımdan korunma maliyetinin azalmasını sağlar. 6.8.2 R 4 riski R 1, R 2 ve R 3 risklerini azaltma ihtiyacının olup olmamasından bağımsız olarak, ekonomik kayıp riskini (R 4 ) azaltmak için korunma tedbirlerinin ekonomik uygunluğunu değerlendirmek faydalı olacaktır. R 4 riskinin değerlendirmesi gereken kalemler aşağıdakilerden tayin edilmelidir: - Yapının tamamı, - Yapının bir kısmı, - İç tesis, - İç tesisin bir kısmı, - Bir cihaz, - Yapının içindekiler. 27

Bir bölümdeki kaybın maliyeti Ek G ye göre değerlendirilmelidir. Yapıdaki toplam kaybın maliyeti bütün bölümlerdeki kayıp maliyetinin toplamıdır. 7 Hizmet tesisatları için risk bileşenlerinin değerlendirilmesi 7.1 Temel denklem Madde 4 te açıklanan her risk bileşeni (R v, R W, R Z, R B ve R C ) aşağıdaki genel denklemle ifade edilebilir: R X = N X x P X x L X (31) Burada: N X Yıllık tehlikeli olay sayısı (Ek A), P X Hizmet tesisatına hasar gelmesi ihtimali (Ek B), L X Dolaylı kayıptır (Ek E). 7.2 Hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S3) Hizmet tesisatına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki formüller geçerlidir: - Fiziki hasar ile ilgili bileşen (D2) R V = N L x P V x L V (32) - Bağlı cihazların arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R W = N L x P W x L W (33) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 10 da verilmiştir. 7.3 Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S4) Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki formüller geçerlidir: - Bağlı cihazların arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R Z = (N I - N L ) x P Z x L Z (34) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 10 da verilmiştir. 7.4 Hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi (S1) Hizmet tesisatının bağlı olduğu yapıya düşen yıldırımdan kaynaklanan risk bileşenlerinin değerlendirilmesi için aşağıdaki formüller geçerlidir: - Fiziki hasar ile ilgili bileşen (D2) R B = N D x P B x L B (35) - İç sistemlerin arızalanması ile ilgili bileşen (D3) R C = N D x P C x L C (36) Risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Çizelge 10 da verilmiştir. 28

Çizelge 10 Bir hizmet tesisatında risk bileşenlerini değerlendirmek için kullanılacak parametreler Sembol İfade Değere esas Madde Yıldırımdan kaynaklanan yıllık tehlikeli olay sayısı N D - Yapıya Madde A.2 N L - Hizmet tesisatına Madde A.4 N I - Hizmet tesisatının yakınına Madde A.5 Bitişik yapıya düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P B - Fiziki hasar Madde D.1.1 P C - Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması Hizmet tesisatına düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali Madde D.1.1 P V - Fiziki hasar Madde D.1.2 P W - Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması Madde D.1.2 Hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımın aşağıdakilere sebep olma ihtimali P Z - Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması Aşağıdakilerden kaynaklanan kayıplar Madde D.1.3 L B = L V = L t - Fiziki hasar Çizelge E.1, Denklem E.2 L C = L W = L Z = L T - Hizmet tesisatı cihazlarının arızalanması Çizelge E.1, Denklem E.3 7.5 Hizmet tesisatı için risk bileşenlerinin özeti Hizmet tesisatı için risk bileşenlerinin özeti farklı hasar tiplerine ve farklı hasar kaynaklarına göre Çizelge 11 de verilmiştir. Çizelge 11 - Farklı kaynaklarının sebep olduğu farklı hasar tiplerine göre yapılar için risk bileşenlerinin özeti Hasar Hasar kaynağı S3 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesi S4 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi S1 Yapıya yıldırım düşmesi Hasar tipine göre ortaya çıkan risk D2 Fiziki hasar R V = N L x P V x L V R B = N D x P B x L B R F = R V + R B D3 Elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması R W = N L x P W x L W R Z = (N I - N L ) x P Z x L Z R C = N D x P C x L C R O = R Z + R W + R C Hasar kaynağına göre ortaya çıkan risk R D = R V +R W R ı = R Z + R B + R C Eğer hizmet tesisatı bölümlere (S s ) ayrılmış ise (Madde 7.6) hizmet tesisatının R V,R W ve R Z risk bileşenleri hizmet tesisatının her bölümünün ilgili risk bileşenlerinin toplamı olarak değerlendirilmelidir. Risk bileşeni R Z hizmet tesisatının her geçiş noktasında (IEC 62305-5) değerlnedirilmeli ve en yüksek değer R Z değeri olarak alınmalıdır. 29

Not TLC için detaylı bilgi ITU K.46 tavsiyesinde verilmiştir. Hizmet tesisatının R B ve R c risk bileşenleri hizmet tesisatının her bölümünün ilgili risk bileşenlerinin toplamı olarak değerlendirilmelidir. Hizmet tesisatının toplam riski R; R B R c R V,R W ve R Z risk bileşenlerinini toplamıdır. 7.6 Hizmet tesisatlarının bölümlere (Ss) ayrılması Her risk bileşenini değerlendirmek için bir hizmet tesisatı bölümlere (S s ) ayrılabilir. Ancak, bir hizmet tesisatı tek bir bölüm olarak kabul edilebilir veya edilmeyebilir. Bütün risk bileşenleri için (R B, R C, R V, R W ve R Z ) bölümler (S s ) esas olarak aşağıdakilere göre tesbit edilir: - Hizmet tesisatının tipi (havai veya gömülü), - Toplama alanını etkileyen faktörler (C d, C e, C t ), - Hizmet tesisatının özellikleri (kablo yalıtım tipi, ekran direnci) Aşağıdakilere göre ilave bölümler tayin edilebilir: - Bağlı cihazların tipi, - Mevcut veya temin edilecek korunma tedbirleri. Hizmet tesisatlarının bölümlere ayrılmasında en uygun korunma tedbirlerinin fizibilitesi dikkate alınmalıdır. Bir bölümde bir parametrenin birden fazla değeri varsa, en yüksek risk değerine götüren değer alınmalıdır. Şebeke işletmecisi veya hizmet tesisatının sahibi yıllık beklenen hizmet kaybını değerlendirmelidir. Eğer bu değerlendirme yapılamazsa, Ek E de verilen temsil edici değerler kullanılmalıdır. 30

Ek A (Bilgi için) Yıllık tehlikeli olay sayısının (N) değerlendirilmesi A.1 Genel Korunan bir nesneyi etkileyen yıldırım çarpmalarından dolayı meydana gelen yıllık ortalama tehlikeli olay sayısı nesnenin bulunduğu yerdeki fırtına faaliyetine ve nesnenin fiziki özelliklerine bağlıdır. N sayısını hesaplamak için yıldırım düşme yoğunluğunun (N g ) nesnenin eşdeğer toplama alanı ile çarpılması ve nesnenin fiziki özellikleri için düzeltme faktörlerinin dikkate alınması genellikle kabul edilir. Yıldırım düşme yoğunluğu (N g ) yılda km 2 başına düşen yıldırım sayısıdır. Bu değer dünyanın bir çok yerinde bulunan yıldırım düşme mahalli şebekelerinden alınabilir. Not Eğer bir N g haritası mevcut değilse, ılıman bölgelerde aşağıdaki denklemle tahmin yapılabilir: N g 0,1T d (A.1) Burada T d bir yıldaki fırtınalı gün sayısıdır (bu da isokeraunik haritalardan elde edilebilir). Korunan bir yapı için tehlikeli olarak nitelendirilebilecek olaylar şunlardır: - Yapıya yıldırım düşmesi, - Yapının yakınına yıldırım düşmesi, - Yapıya giren bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesi, - Yapıya giren bir hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi, - Hizmet tesisatının bağlı olduğu bir yapıya yıldırım düşmesi. Korunan bir hizmet tesisatı için tehlikeli olarak nitelendirilebilecek olaylar şunlardır: - Hizmet tesisatına yıldırım düşmesi, - Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesi, - Hizmet tesisatının bağlı olduğu bir yapıya yıldırım düşmesi. A.2 Yapıya yıldırım düşmesinden ve bir hattın a ucuna bağlı bir yapıya yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli olay sayısının (N Da ) değerlendirilmesi A.2.1 Toplama alanının (A d ) tayini Düz arazi üzerinde bulunan tecrit edilmiş yapılar için toplama alanı (A d ) zemin yüzeyi ile yapının üst kısımlarından geçen (ve temas eden) ve etrafında dönen 1/3 eğimli düz bir çizginin kesişiminin meydana getirdiği alan olarak tarif edilir. A d değeri grafik veya matematik usullerle tayin edilebilir. Dikdörtgen yapı Düz arazi üzerinde bulunan, uzunluğu L, genişliği W ve yüksekliği H olan tecrit edilmiş bir dikdörtgen yapı için toplama alanı aşağıdaki gibi hesaplanır: A d = L x W + 6 x H x (L+W) + 9 x π x (H) 2 (A.2) Burada L, W ve H metre cinsindendir (Şekil A.1). Not Daha hassas bir değerlendirme yapının yüksekliğini, yapıyı çevreleyen 3H mesafedeki nesneleri ve zemini dikkate almak suretiyle yapılabilir. 31

Şekil A.1 Tecrit edilmiş bir yapının toplama alanı (A d ) A.2.1.1 Karmaşık şekilli yapı Eğer yapıda yüksek çatı çıkıntıları (Şekil A.2) gibi karmaşık şekiller varsa A d yi değerlendirmek için grafik metot kullanılmalıdır. Çünkü azami (A dmax ) veya asgari (A dmin ) değerlerin kullanılması halinde fark çok büyük olabilir (Çizelge A.1). Kabul edilebilir bir yaklaştırma A dmin ile yüksek çatı çıkıntısına atfedilen toplama alanı (A d ) arasındaki azami farktır. A d aşağıdaki gibi hesaplanabilir: A d = 9π x (H p ) 2 (A.3) Burada H p çıkıntının yüksekliğidir. Yukarıdaki metotlara göre toplama alanının farklı değerleri Çizelge A.1 de verilmiştir. Çizelge A.1 - Değerlendirme metoduna göre toplama alanının değerleri Yapı Boyutları m (L, W, H) Grafik metot Yapı Yapı Çıkıntı (azami boyutlar) (asgari boyutlar) H p Şekil A.2 70 x 30 x 40 70 x 30 x 25 40 m 2 A d =47700 A dmax =71316 A dmin =34770 Şekil A.3 A d =45240 Şekil A.3 32

Şekil A.2 Karmaşık şekilli yapı 33

Şekil A.3 Şekil A.2 de gösterilen yapının toplama alanını tayin etmek için kullanılan farklı metotlar A.2.1.2 Bir binanın parçası olan yapılar Değerlendirme yapılacak yapı (S) sadece bir binanın parçası ise, aşağıdaki şartlara riayet edilmek kaydıyla A d nin tayininde yapının (S) boyutları kullanılabilir (Şekil A.4): - Yapı (S) binanın (B) ayrı bir dikey parçası olmalıdır, - Binanın (B) patlama riski olmamalıdır, - Yapı (S) ile binanın (B) diğer bölümleri arasında yangının yayılması, yangına dayanıklılığı 120 dakika (REI 120) olan duvarlar veya buna eşdeğer korunma tedbirleriyle önlenmiş olmalıdır, - Varsa ortak hatlar üzerinden aşırı gerilimin yayılması bu hatların yapıya giriş noktasında konulan SPD veya buna eşdeğer diğer korunma tedbirleriyle önlenmiş olmalıdır. Not REI nin tarifi ve REI hakkında bilgi için Official Journal of European Union, 1994/28/02, n C 62/63 e bakılmalıdır. Bu hususlar sağlanmamışsa binanın tamamının boyutları kullanılmalıdır. 34

Şekil A.4 Toplama alanını (A d ) değerlendirmek için dikkate alınacak yapı A.2.2 Yapının etrafındakilere göre yeri Binanın etrafındakilere göre yeri (çevredeki nesneler için telafi edici olması veya açıktaki bir yerde bulunması) bir yerleşim faktörü (C d ) ile dikkate alınır (Çizelge A.2). Çizelge A.2 - Yerleşim faktörü (C d ) Yerleşim durumu C d Nesnenin etrafında daha yüksek nesneler veya 0,25 ağaçlar olması Nesnenin etrafında aynı yükseklikte veya daha alçak 0,5 nesneler veya ağaçlar olması Tecrit edilmiş nesne: etrafta nesne olmaması 1 Tepe üstünde tecrit edilmiş yapı 2 A.2.3 Yapı için tehlikeli olay sayısı (N D ) (hattın b ucu) N D aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N D = N g x A d/b x C d/b x 10-6 (A.4) 35

Burada, N g Yıldırım düşme yoğunluğu (1/km 2 /yıl) A d/b Tecrit edilmiş yapının toplama alanı (m 2 ) (Şekil A.1) Yapının yerleşim faktörüdür (Çizelge A.2). C d/b A.2.4 Bitişik yapı için tehlikeli olay sayısı (N Da ) ( hattın a ucu) Hattın a ucuna bağlı bir yapıya düşen yıldırımlardan dolayı ortalama yıllık tehlikeli olay sayısı N Da aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N Da = N g x A d/a x C d/a x C t x 10-6 (A.5) Burada, N g Yıldırım düşme yoğunluğu (1/km 2 /yıl) A d/a Tecrit edilmiş yapının toplama alanı (m 2 ) (Şekil A.1) C d/a Yapının yerleşim faktörü (Çizelge A.2) C t Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, düşme noktası ile yapı arasında (Çizelge A.4) YG/OG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu faktör yapıya göre transformatörün üst tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir. A.3 Yapının yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli olay sayısının (N M ) değerlendirilmesi N M aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N M = N g x (A m - A d/b x C d/b ) x 10-6 (A.6) Burada, N g Yıldırım düşme yoğunluğu (1/km 2 /yıl) A m Yapının yakınına düşen yıldırımların toplama alanıdır. (m 2 ) Toplama alanı (A m ) yapının çevresinden itibaren 250 m mesafedeki hatta kadar uzanır (Şekil A.5). Eğer N M < 0 ise bu değerlendirmede N M = 0 kullanılmalıdır. A.4 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli olay sayısının (N L ) değerlendirilmesi Hizmet tesisatının bir bölümü için N L aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N L = N g x A I x C d x C t x 10-6 (A.7) Burada, N g Yıldırım düşme yoğunluğu (1/km 2 /yıl) A l Hizmet tesisatına düşen yıldırımların toplama alanı (m 2 ) (Çizelge A.3 ve Şekil A.5) C d Hizmet tesisatının yerleşim faktörü (Çizelge A.2) C t Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, düşme noktası ile yapı arasında (Çizelge A.4) YG/OG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu faktör yapıya göre transformatörün üst tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir. Çizelge A.3 Hizmet tesisatının özelliklerine göre toplama alanları (A l ve A i ) Havai Gömülü A l (L c 3 (H a + H b ))6 H c (L c 3 (H a + H b )) ρ A i 1000 L c 25 L c ρ Burada; A l Hizmet tesisatına düşen yıldırımların toplama alanı (m 2 ) A i Hizmet tesisatının yakınında yere düşen yıldırımların toplama alanı (m 2 ) H c Hizmet tesisatının iletkenlerinin yerden yüksekliği (m) L c Hizmet tesisatı bölümünün yapı ile birinci düğüm arasındaki uzunluğu (m). Azami uzunluk olarak 1000 m alınmalıdır. H a Hizmet tesisatının a ucuna bağlı binanın yüksekliği (m) H b Hizmet tesisatının b ucuna bağlı binanın yüksekliği (m) 36

ρ Hizmet tesisatının gömülü olduğu yerdeki zemin özgül direnci (Ωm). Azami değer olarak 500 Ωm alınmalıdır. Bu hesaplama amaçları için; - L c değeri bilinmiyorsa 1000 m alınmalıdır, - Zemin özgül direnci (ρ) bilinmiyorsa 500 Ωm alınmalıdır, - Tamamen ızgaralı toprak sonlandırması içinde kalan yer altı kabloları için eşdeğer toplama alanı olarak A l = A i = 0 varsayılabilir. - Korunan yapının hizmet tesisatının b ucuna bağlı olduğu varsayılır. Not - Toplama alanları (A l ve A i ) hakkında ITU Tavsiyeleri K.46 ve K.47 de daha fazla bilgi bulunabilir. Çizelge A.4 Transformatör faktörü (C t ) Transformatör C t İki sargılı transformatörlü hizmet 0,2 tesisatı Sadece hizmet tesisatı 1 A.5 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinden kaynaklanan ortalama yıllık tehlikeli olay sayısının (N l ) değerlendirilmesi Hizmet tesisatının bir bölümü (havai, yer altı, ekranlı, ekransız, vb) için N l aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N l = N g x A i x C e x C t x 10-6 (A.8) Burada, N g Yıldırım düşme yoğunluğu (1/km 2 /yıl) A i Hizmet tesisatının yakınında yere düşen yıldırımların toplama alanı (m 2 ) (Çizelge A.3 ve Şekil A.5) C e Çevre faktörü (Çizelge A.5) C t Yapının bağlı olduğu hizmet tesisatında, düşme noktası ile yapı arasında (Çizelge A.4) YG/OG transformatörü olmasına bağlı düzeltme faktörüdür. Bu faktör yapıya göre transformatörün üst tarafında bulunan hat bölümleri için geçerlidir. Çizelge A.5 Çevre faktörü (C e ) Çevre C e Yüksek binalı şehir 1) 0 Şehir 2) 0,1 Banliyö 3) 0,5 Kırsal 1 1) Binaların yüksekliği 20 m den fazla. 2) Binaların yüksekliği 10 ila 20 m. 3) Binaların yüksekliği 10 m den az. Not Hizmet tesisatının toplama alanını (A i ) uzunluğu (L c ) ve hizmet tesisatının yakınına düşen yıldırımların 1,5 kv tan düşük olmayan aşırı gerilimlere sebep olduğu yan mesafesi (D i ) tayin eder (Şekil A.5). 37

Şekil A.5 Toplama alanları (A d, A m, A i, A l ) 38

Ek B (Bilgi için) Bir yapıya hasar gelme ihtimalinin (P X ) değerlendirilmesi Bu ekte verilen ihtimal değerleri korunma tedbirlerinin: - Canlıların zarar görmesini önlemek ve fiziki hasarı azaltmak için alınan korunma tedbirlerinin IEC 62305-3 e, - İç sistemlerin arızalanmasını azaltmak için alınan korunma tedbirlerinin IEC 62305-4 e uygun olması halinde geçerlidir. Eğer gerekçe gösterilirse başka değerler seçilebilir. Tedbir veya özellik korunan binanın veya bina bölümünün (Z S ) tamamı için ve bütün ilgili teçhizat için geçerli ise 1 den küçük ihtimal değerleri (P X ) seçilebilir. B.1 Yapıya yıldırım düşmesinin canlıların zarar görmesine sebep olma ihtimali (P A ) Yapıya yıldırım düşmesinden kaynaklanan temas ve adım gerilimleri dolayısıyla canlıların zarar görmesi ihtimali (P A ) tipik korunma tedbirlerinin fonksiyonu olarak Çizelge B.1 de verilmiştir. Çizelge B.1 - Yapıya yıldırım düşmesinden kaynaklanan tehlikeli temas ve adım gerilimleri dolayısıyla canlıların zarar görmesi ihtimali (P A ) değerleri Korunma tedbiri P A Korunma tedbiri yok 1 Açıktaki iniş iletkenlerinin elektrik yalıtımı 10-2 (örneğin en az 3 mm çapraz bağlı polietilen) Etkin zemin eş potansiyel kuşaklaması 10-2 İkaz işaretleri 10-1 Birden fazla tedbir alınmış ise P A değeri, karşılık gelen P A değerlerinin çarpımına eşittir. Not 1 - Daha fazla bilgi için IEC 62305-3 Madde 8.1 ve Madde 8.2. Not 2- Yapının iskeletinin takviye elemanlarının iniş iletkeni olarak kullanıldığı durumlarda veya fiziki kısıtlamaların olması halinde PA ihtimali ihmal edilebilir. B.2 Yapıya yıldırım düşmesinin fiziki hasara sebep olma ihtimali (P B ) Yapıya yıldırım düşmesinin fiziki hasara sebep olma ihtimali (P B ) yıldırımdan korunma seviyesinin (LPL) fonksiyonu olarak Çizelge B.2 de verilmiştir. Çizelge B.2 - Fiziki hasarın azaltılması tedbirlerine göre (P B ) değerleri Yapı özellikleri LPS sınıfı P B Yapı LPS ile korunmuyor -- 1 Yapı LPS ile korunuyor IV 0,2 III 0,1 II 0,05 I 0,02 Yapının LPS I e uygun hava sonlandırma sistemi ve tabii iniş iletkeni olarak çalışan 0,01 sürekli metal veya takviyeli beton iskeleti var. Yapının metal çatısı veya çatıdaki bütün tesisatı doğrudan yıldırım düşmesine karşı 0,001 tamamen koruyan, muhtemelen tabii bileşenlere sahip bir hava sonlandırma sistemi ve tabii iniş iletkeni olarak çalışan sürekli metal veya takviyeli beton iskeleti var. Not - IEC 62305-1 de verilen boyut ve yakalama kriterlerine ilişkin şartlar dikkate alınarak yapılan detaylı incelemeye dayandırılması şartıyla Çizelge B.2 de verilenlerin haricinde P B değerleri mümkündür. 39

B.3 Yapıya yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P C ) Yapıya yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P C ) koordineli SPD korunmasına bağlıdır: P C = P SPD (B.1) SPD nin tasarımının yapıldığı yıldırımdan korunma seviyesinin (LPL) fonksiyonu olarak P SPD değerleri Çizelge B.3 te verilmiştir. Çizelge B.3 - SPD nin tasarımının yapıldığı yıldırımdan korunma seviyesinin (LPL) fonksiyonu olarak P SPD değerleri LPL P SPD Koordineli SPD korunması yok 1 III - IV 0,03 II 0,02 I 0,01 Not 3 0,005 0,001 Not 1 - Not 2 - Not 3 - P C nin azaltılması için tek etkili tedbir koordineli SPD korunmasıdır. Koordineli SPD korunması sadece LPS ile korunan veya tabii LPS olarak çalışan sürekli metal veya takviyeli beton iskelete sahip olan ve IEC 62305-3 ün kuşaklama ve topraklama şartlarının yerine getirildiği yapılarda etkilidir. Yıldırımdan koruma kablolarından meydana gelen dış hatlara bağlı olan ekranlı iç sistemler veya kabloları yıldırımdan koruma kablo kanalları, metal konduviler veya metal tüpler içinde olan sistemler için koordineli SPD korunmasına ihtiyaç duyulmayabilir. İlgili tesis yerlerinde LPL I için tarif edilen şartlara göre daha iyi korunma özelliklere sahip SPD sağlanması halinde (daha yüksek akıma dayanma kabiliyeti, daha düşük korunma seviyesi gibi) daha küçük P SPD değerleri mümkündür. B.4 Yapının yakınına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P M ) Yapının yakınına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P M ) uygulanan yıldırımdan korunma tedbirlerine (LPM) K MS faktörüne göre bağlıdır. IEC 62305-4 ün şartlarına uygun koordineli SPD korunması sağlanmadığı zaman P M değeri P MS değerine eşit olur. K MS nin fonksiyonu olarak P MS değerleri Çizelge B.4 te verilmiştir. Burada K Ms benimsenen korunma tedbirlerinin performansıyla ilgili bir faktördür. IEC 62305-4 ün şartlarına uygun koordineli SPD korunması sağlandığı zaman P M değeri P SPD değeri ile P MS değerinden hangisi daha küçük ise ona eşit olur. Çizelge B.4 - K Ms nin fonksiyonu olarak P MS değerleri K Ms P MS 0,4 1 0,15 0,9 0,07 0,5 0,035 0,1 0,021 0,01 0,016 0,005 0,015 0,003 0,014 0,001 =<0,013 0,0001 40

İlgili mamul standardlarında verilen dayanıklılık veya dayanma gerilimine uygun olmayan cihazlara sahip iç sistemler için P MS = 1 değeri varsayılmalıdır. K MS faktörünün değeri aşağıdaki denklemle bulunur: K MS = K S1 x K S2 x K S3 x K S4 (B.2) Burada, K S1 K S2 K S3 K S4 Yapının, LPS nin veya LPZ 0/1 sınırındaki diğer ekranların ekranlama etkinliğini dikkate alır, Yapının içinde LPZ X/Y (X >0, Y>1) sınırındaki ekranlama etkinliğini dikkate alır, İç kablo tesisatının özelliklerini dikkate alır (Çizelge B.5), Korunan sistemin darbeye dayanma gerilimini dikkate alır. LPZ nin içinde ekranın sınırından en az ızgara genişliği (w) kadar emniyet mesafesinde, LPS veya uzaysal ızgara benzeri ekranların K S1 ve K S2 faktörleri aşağıdaki gibi değerlendirilebilir: K S1 = K S2 = 0,12 x w (B.3) Burada w uzaysal ızgara benzeri ekranların veya ızgara tipi LPS iniş iletkenlerinin ızgara genişliği veya yapının metal sütunları arasındaki mesafe veya tabii LPS olarak çalışan takviyeli betonarme iskeletin aralık mesafesidir. Sürekli metal ekranlar için (kalınlık 0,1 mm ila 0,5 mm) K S1 = K S2 = 10-4 ila 10-5 tir. Not 1 - IEC 62305-4 e uygun ızgaralı kuşaklama ağı sağlanmışsa K S1 ve K S2 değerleri yarıya düşürülebilir. Endüksiyon döngülerinin LPZ sınır ekranına emniyet mesafesinden daha yakın geçtiği durumlarda K S1 ve K S2 değerleri daha yüksektir. Örneğin, ekrana uzaklık 0,1 w ila 0,2 w ise K S1 ve K S2 değerleri iki katına çıkarılmalıdır. Kaskad LPZ için K S2 değeri ilgili LPZ lerin K S2 değerlerinin çarpımına eşittir. Not 2 - K S1 için azami değer 1 ile sınırlıdır. Çizelge B.5 İç tesisata bağlı olarak K S3 faktörünün değeri İç tesisat tipi Ekransız kablo döngüleri önlemek için güzergah tedbiri yok 1) 1 Ekransız kablo döngüleri önlemek için güzergah tedbiri var 2) 0,2 Ekransız kablo döngüleri önlemek için güzergah tedbiri var 3) 0,02 Ekranlı kablo ekran direnci 5 < R S 20 Ω /km 4) 0,001 Ekranlı kablo ekran direnci 1 < R S 5 Ω /km 4) 0,0002 Ekranlı kablo ekran direnci R S 1 Ω /km 4) 0,0001 1) Büyük binalarda farklı güzergaha sahip döngü iletkenleri (döngü alanı 50 m 2 mertebesinde). 2) Küçük binalarda aynı konduvi içindeki güzergahta veya farklı güzergaha sahip döngü iletkenleri (döngü alanı 10 m 2 mertebesinde) 3) Aynı kablo içindeki güzergahta döngü iletkenleri (döngü alanı 0,5 m 2 mertebesinde) 4) Her iki uçta eş potansiyel kuşağına bağlı, ekran direnci R S (Ω /km) olan kablo, teçhizat aynı kuşaklama barasına bağlı. Her iki uçta eş potansiyel kuşağına bağlı olan sürekli metal konduviler içinden geçen tesisat için K S3 değeri 0,1 ile çarpılır. K S3 41

K S4 faktörü aşağıdaki gibi değerlendirilebilir: K S4 = 1,5 / U w (B.4) Burada U w korunan sistemin darbe dayanma gerilimidir (kv cinsinden). İç sistemde farklı darbe dayanma gerilimine sahip cihazlar varsa en düşük darbe dayanma gerilimine karşılık gelen K S4 faktörü seçilmelidir. B.5 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin canlıların zarar görmesine sebep olma ihtimali (P U ) Yapıya giren bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin sebep olduğu temas gerilimlerinden dolayı canlıların zarar görmesi ihtimali (P U ) hizmet tesisatının ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin darbe dayanma gerilimlerine ve hizmet tesisatının girişinde alınan tipik korunma tedbirlerine (fiziki kısıtlamalar, ikaz işaretleri, vb (Çizelge B.1) ve SPD ye) bağlıdır. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için SPD sağlanmamışsa P U nun değeri P LD ye eşittir. P LD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç sistemlerin arızalanması ihtimalidir. P LD değerleri Çizelge B.6 da verilmiştir. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için SPD sağlanmışsa P U nun değeri P SPD ve P LD değerlerinden hangisi daha küçükse ona (Çizelge B.3) eşittir. Not Bu durumda P U yu düşürmek için koordineli SPD korunması gerekli değildir. IEC 62305-3 e uygun SPD yeterlidir. Çizelge B.6 Kablo ekranı (R S ) ve teçhizatın darbe dayanma gerilimine (U W ) bağlı olarak P LD değerleri U W kv 5 < R S 20 Ω /km 1 < R S 5 Ω /km R S 1 Ω /km 1,5 1 0,8 0,4 2,5 0,95 0,6 0,2 4 0,9 0,3 0,04 6 0,8 0,1 0,02 R S (Ω /km) : Kablo ekranının direnci. Ekransız hizmet tesisatı için P LD =1 alınmalıdır. Fiziki kısıtlamalar, ikaz işaretleri gibi korunma tedbirleri alınırsa P U değeri Çizelge B.1 de verilen P A değeri ile çarpılarak daha da azaltılır. B.6 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin fiziki hasara sebep olma ihtimali (P V ) Yapıya giren bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin fiziki hasara sebep olma ihtimali (P V ) hizmet tesisatının ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin darbe dayanma gerilimlerine ve sağlanan SPD ye bağlıdır. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için SPD sağlanmamışsa P V nun değeri P LD ye eşittir. P LD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç sistemlerin arızalanması ihtimalidir. P LD değerleri Çizelge B.6 da verilmiştir. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için SPD sağlanmışsa P V nun değeri P SPD ve P LD değerlerinden hangisi daha küçükse ona (Çizelge B.3) eşittir. Not Bu durumda P V yu düşürmek için koordineli SPD korunması gerekli değildir. IEC 62305-3 e uygun SPD yeterlidir. 42

B.7 Hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P W ) Yapıya giren bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P W ) hizmet tesisatının ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin darbe dayanma gerilimlerine ve sağlanan korunma tedbirlerine bağlıdır. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için koordineli SPD sağlanmamışsa P W nun değeri P LD ye eşittir. P LD ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç sistemlerin arızalanması ihtimalidir. P LD değerleri Çizelge B.6 da verilmiştir. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için koordineli SPD sağlanmışsa P W nun değeri P SPD ve P LD değerlerinden hangisi daha küçükse ona (Çizelge B.3) eşittir. B.8 Hizmet tesisatının yakınına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P Z ) Yapıya giren bir hizmet tesisatına yıldırım düşmesinin iç sistemlerin arızalanmasına sebep olma ihtimali (P Z ) hizmet tesisatının ekranının özelliklerine, hizmet tesisatına bağlı iç sistemlerin darbe dayanma gerilimlerine ve sağlanan korunma tedbirlerine bağlıdır. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için koordineli SPD sağlanmamışsa P Z nun değeri P LI ya eşittir. P LI ise bağlı hizmet tesisatına yıldırım düşmesinden dolayı iç sistemlerin arızalanması ihtimalidir. P LI değerleri Çizelge B.7 de verilmiştir. IEC 62305-3 e uygun olarak eş potansiyel kuşaklaması için koordineli SPD sağlanmışsa P Z nun değeri P SPD ve P LI değerlerinden hangisi daha küçükse ona (Çizelge B.3) eşittir. Çizelge B.7 Kablo ekranı (R S ) ve teçhizatın darbe dayanma gerilimine (U W ) bağlı olarak P LI değerleri U W kv Ekran yok Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı değil Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı 5 < R S 20 Ω /km 1 < R S 5 Ω /km R S 1 Ω /km 1,5 1 0,5 0,15 0,04 0,02 2,5 0,4 0,2 0,06 0,02 0,008 4 0,2 0,1 0,03 0,008 0,004 6 0,1 0,05 0,02 0,004 0,002 R S (Ω /km) : Kablo ekranının direnci. Not Ekranlı ve ekransız bölümlerin daha hassas K S değerlendirmesi ITU Recommendation K.46 da verilmiştir. 43

Ek C (Bilgi için) Bir yapıda kayıp tutarının (L X ) değerlendirilmesi Kayıp tutarının değeri (L X ) yıldırımdan korunma sorumlusu (veya yapının sahibi) tarafından değerlendirilmeli ve sabitlenmelidir. Bu ekte verilen tipik ortalama değerler sadece IEC tarafından tavsiye edilen değerlerdir. Her milli komite tarafından başka değerler tahsis edilebilir. Not Bu ekte verilen denklemlerin L X değerleri için ana kaynak olarak kullanılması tavsiye edilir. C.1 Yıllık ortalama nisbi tutar Kayıp tutarı (L X ) yıldırım düşmesinden kaynaklanabilecek belli tipteki hasarların ortalama nisbi tutarına atıf yapar. Burada hasarın hem etki alanı hem de etkileri dikkate alınmıştır. Söz konusu değer aşağıdakilere bağlıdır: - Kişi sayısı ve bunların tehlikeli mahalde kalma süresi, - Kamuya sağlanan hizmetin tipi ve önemi, - Hasardan etkilenen malların değeri. Kayıp (L X ); dikkate alınan kayıp tipine (L1, L2, L3 ve L4) ve her kayıp tipi için kayba sebep olan hasar tipine (D1, D2 ve D3) göre değişiklik gösterir. Aşağıdaki semboller kullanılmıştır: L t L f L o Temas ve adım gerilimlerinden dolayı yaralanmadan kaynaklanan kayıp, Fiziki hasardan kaynaklanan kayıp, İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp. C.2 İnsan hayatının kaybı L t, L f ve L o değerleri aşağıdaki ilişki kullanılarak kazazede sayısından tayin edilebilir: L X = (n p /n t ) x (t p / 8760) (C.1) Burada; n p Tehlikeye düşen muhtemel kişi (kazazede) sayısı, n t Yapıda olması beklenen toplam kişi sayısı, t p İnsanların tehlikeli bir yerde (yapı dışında sadece L t veya yapı içinde L t, L f ve L o ) oldukları zaman süresi (saat olarak). Çizelge C.1 de n p,n t ve t p değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için L t, L f ve L o değerleri verilmiştir. Çizelge C.1 - L t, L f ve L o için tipik ortalama değerler Yapı tipi L t Bütün tipler (İnsanlar bina içinde) 10-4 Bütün tipler (İnsanlar bina dışında) 10-2 Yapı tipi L f Hastane, otel, kamu binaları 10-1 Sanayi, ticari, okul binaları 5 x 10-2 Kamuya açık eğlence yerleri, ibadethaneler, okullar 2 x 10-2 Diğerleri 10-2 Yapı tipi L o Patlama riski olan yapılar 10-1 Hastaneler 10-3 44

İnsan hayatı kaybı yapının özelliklerinden etkilenir. Bunlar arttırma (h z ) ve azaltma (r f, r p, r a, r u ) yönünde etki eden faktörler ile dikkate alınır: L A = r a x L t L U = r u x L t L B = L V = r p x h z X r f x L f L C = L M = L W = L Z = L O (C.2) (C.3) (C.4) (C.5) Burada; r a Zemin tipine bağlı olarak insan hayatının kaybını azaltma faktörü (Çizelge C.2), r f Döşeme tipine bağlı olarak insan hayatının kaybını azaltma faktörü (Çizelge C.2), r p Yangın sonuçlarını azaltmaya yönelik olarak alınan tedbirlere bağlı olarak fiziki hasardan kaynaklanan kayıpları azaltma faktörü (Çizelge C.3), r u Yapının yangın riskine bağlı olarak fiziki hasardan kaynaklanan kayıpları azaltma faktörü (Çizelge C.4), Özel bir tehlike olmasına bağlı olarak insan hayatının kaybını arttırma faktörüdür (Çizelge C.5). h z Çizelge C.2 Zemin veya döşeme yüzeyinin fonksiyonu olarak r a, r u azaltma faktörlerinin değeri Yüzey tipi Temas direnci kω 1) r a ve r u Tarımsal, beton 1 10-2 Mermer, seramik, 1-10 10-3 Çakıl, halı 10-100 10-4 Asfalt, muşamba, ahşap 100 10-5 1) Değerler 500 N kuvvetle sıkıştırılan 400 cm 2 elektrod ile sonsuz noktası arasında ölçülmüştür. Çizelge C.3 Yangın sonuçlarını azaltmaya yönelik tedbirlerin fonksiyonu olarak r p azaltma faktörünün değeri Tedbir Tedbir yok 1 Aşağıdaki tedbirlerden biri: Yangın söndürücüler, elle çalıştırılan sabit yangın söndürme tesisleri, hidrantlar, yangına karşı korunmalı bölmeler, korunmalı kaçış yolları. Aşağıdaki tedbirlerden biri: Elle çalıştırılan sabit yangın söndürme tesisleri, otomatik yangın alarm tesisleri 1) 0,2 1) Sadece aşırı gerilimlere ve diğer hasarlara karşı korunmuşsa ve itfaiye 10 dakikadan önce geliyorsa. r p 0,5 Eğer birden fazla tedbir alınmışsa r p değeri ilgili değerlerin en küçüğü olarak alınır. Patlama riski olan yapılarda r p = 1 alınır. Çizelge C.4 Yapının yangın riskinin fonksiyonu olarak r f azaltma faktörünün değeri Yangın riski r f Patlama 1 Yüksek 10-1 Normal 10-2 Düşük 10-3 Yok 0 45

Not 1 - Not 2 - Not 3 - Not 4 - Not 5 - Patlama riski olan yapılar ve içinde patlayıcı madde karışımları bulunan yapılar için daha detaylı r f değerlendirmesi gerekebilir. Yanıcı maddelerden yapılmış olan yapılar, çatısı yanıcı maddelerden yapılmış olan yapılar veya özgül yangın yükü 800 MJ/m 2 den yüksek olan yapılar yangın riski yüksek olan yapılar olarak alınabilir. Özgül yangın yükü 800 MJ/m 2 ile 400 MJ/m 2 arasında olan yapılar yangın riski normal olan yapılar olarak alınabilir. Özgül yangın yükü 400 MJ/m 2 den az olan yapılar ve içinde yanıcı maddelerin çok seyrek olarak bulunduğu yapılar yangın riski düşük olan yapılar olarak alınabilir. Özgül yangın yükü bir yapıda bulunan yanıcı maddelerin toplam miktarının enerjisinin yapının toplam yüzey alanına oranıdır. Çizelge C.5 Özel tehlike olması halinde h z kayıp tutarını arttırma faktörünün değeri Özel tehlike cinsi Özel tehlike yok 1 Düşük seviyeli panik (yapının iki katla sınırlı olması, insan sayısının 100 den fazla olmaması gibi) Orta seviyeli panik (yapının kültür ve spor faaliyetlerine tahsis edilmesi ve katılan insan sayısının 100 ile 1000 arasında olması gibi) Tahliye zorluğu (hareket edemeyen insanlar, hastaneler) 5 Yüksek seviyeli panik (yapının kültür ve spor faaliyetlerine tahsis edilmesi ve katılan insan sayısının 1000 den fazla olması gibi) Etraf ve çevre için tehlike 20 Etrafın ve çevrenin kirletilmesi 50 C.3 Kamu hizmetlerinin kabul edilemeyecek şekilde kaybı L f ve L o değerleri aşağıdaki ilişki kullanılarak nisbi muhtemel kayıp miktarı cinsinden tayin edilebilir: h z 2 5 10 L X = n p /n t x t / 8760 (C.6) Burada, n p Tehlikeye düşen muhtemel kişi (hizmet verilmeyen kullanıcı) sayısı, n t Toplam kişi (hizmet verilen kullanıcı) sayısı, t Yıllık hizmet kaybı süresidir (saat olarak). Çizelge C.6 de n p,n t ve t değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için L f ve L o ortalama değerleri verilmiştir. Çizelge C.6 - L f ve L o için ortalama tipik değerler Hizmet tipi L f L o Gaz, su 10-1 10-2 TV, TLC, elektrik 10-2 10-3 Kamu hizmetlerinin kaybı yapının özelliklerinden ve bir azaltma faktöründen (r p ) etkilenir: L B = L V = r p x r f x L f L C = L M = L W = L Z = L O (C.7) (C.8) 46

r p ve r f değerleri Çizelge C.3 ve Çizelge C.4 te verilmiştir. C.4 Yerine konulamayacak kültürel mirasın kaybı L f değeri aşağıdaki ilişki kullanılarak nisbi muhtemel kayıp miktarı cinsinden tayin edilebilir: L X = c/c t (C.9) Burada, c Yapının muhtemel kaybının ortalama değeri, Yapının toplam (yapıda bulunan bütün malların toplam sigortalı değeri) nakit değeridir c t c ve c t değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için tipik ortalama değer olarak L f = 10-1 alınır. Yerine konulamayacak kültürel mirasın kaybı yapının özelliklerinden ve bir azaltma faktöründen (r p ) etkilenir: L B = L V = r p x r f x L f (C.10) r p ve r f değerleri Çizelge C.3 ve Çizelge C.4 te verilmiştir. C.5 Ekonomik kayıp L t, L f ve L o değeri aşağıdaki ilişki kullanılarak nisbi muhtemel kayıp miktarı cinsinden tayin edilebilir: L X = c/c t (C.11) Burada, c Yapının muhtemel kaybının (içindekilerin ve ilgili faaliyetlerin ve bunların sonuçlarının) ortalama nakit değeri, Yapının toplam (yapıda bulunan bütün malların toplam sigortalı değeri) ortalama nakit değeridir c t c ve c t değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için ve bütün yapı tipleri için L t, L f ve L o değerleri Çizelge C.7 de verilmiştir. Çizelge C.7 - L t, L f ve L o için tipik ortalama değerler Yapı tipi Bütün tipler (bina içinde) 10-4 Bütün tipler (bina dışında) 10-2 L t Yapı tipi Hastane, sanayi, müze, tarım 0,5 Otel, okul, büro, ibadethane, kamuya açık eğlence yeri, ekonomik bina Diğer 0,1 L f 0,2 Yapı tipi Patlama riski olan yapılar 10-1 Hastane, sanayi, büro, otel, ekonomik bina 10-2 Müze, tarım, okul, ibadethane, kamuya açık eğlence yeri Diğer 10-4 Ekonomik değer kaybı yapının özelliklerinden etkilenir. Bunlar arttırma (h z ) ve azaltma (r f, r p, r a, r u ) yönünde etki eden faktörler ile dikkate alınır: L o 10-3 47

L A = r a x L t L U = r u x L t L B = L V = r p x h z X r f x L f L C = L M = L W = L Z = L O (C.12) (C.13) (C.14) (C.15) r a ve r u değerleri Çizelge C.1 ve Çizelge C.2 de r p değerleri Çizelge C.3 te, r f değerleri Çizelge C.4 te ve h z değerleri Çizelge C.5 te verilmiştir. 48

Ek D (Bilgi için) Hizmet tesisatına hasar gelmesi ihtimalinin (P X ) değerlendirilmesi Bu ekte verilen ihtimaller IEC tarafından kabul edilmiş değerlerdir. Gerekçe gösterilerek başka değerler seçilebilir. Bu ekte verilen ihtimaller korunma tedbirlerinin IEC 62305-5 e uygun olması kaydıyla geçerlidir. Not Bu ekte verilen denklemlerin L X değerleri için ana kaynak olarak kullanılması tavsiye edilir. D.1 Metal iletkenli hatlar D.1.1 Bir hattın bağlı olduğu yapıya yıldırım düşmesinin hasar yapma ihtimali, P B ve P C Bir hattın bağlı olduğu yapıya yıldırım düşmesinin fiziki hasar yapma ihtimali (P B ) ve bir hattın bağlı olduğu yapıya yıldırım düşmesinin hizmet tesisatı teçhizatında arızaya sebep olması ihtimali (P C ) arıza akımı I a ile bağlantılıdır. I a hattın özelliklerine, yapıya giren hizmet tesisatı sayısına ve alınan korunma tedbirlerine bağlıdır. Ekransız hatlar için I a = 0 alınmalıdır. Ekranlı hatlar için I a (ka) aşağıdaki denkleme göre değerlendirilmelidir: I a = 25 n x U W / (R S x K d x K p ) (D.1) Burada; K d K p U W R S n Not 1 - Not 2 - Hattın özelliklerine bağlı faktör (Çizelge D.1), Uygulanan korunma tedbirlerinin etkilerini dikkate alan faktör (Çizelge D.2), Darbe dayanma gerilimi (kv) (kablolar için Çizelge D.3, cihazlar için Çizelge D.4), Kablonun ekran direnci (Ω/km), Yapıya giren hizmet tesisatı sayısıdır. Yapının giriş noktasındaki SPD ler arıza akımını (I a ) arttırır ve pozitif korunma etkisine sahip olabilir. TLC hatları için detaylı bilgiler ITU Recommendation K.47 de verilmiştir. Çizelge D.1 Ekranlı hattın özelliklerinin fonksiyonu olarak K d faktörünün değeri Hat Ekran toprakla temasta 1 Ekran toprakla temasta değil 0,4 Çizelge D.2 Korunma tedbirlerinin fonksiyonu olarak K p faktörünün değeri Hat Korunma tedbiri yok 1 İlave ekranlama telleri tek iletkenli 1) 0,6 İlave ekranlama telleri iki iletkenli 1) 0,4 Yıldırım koruma kablo kanalı 0,1 Yıldırım koruma kablosu 0,02 İlave ekranlama telleri çelik boru 0,01 1) Ekranlama teli kablonun yaklaşık 30 cm yukarısına takılır. İki ekranlama teli kablo eksenine göre simetrik olarak kablonun yaklaşık 30 cm yukarısına takılır. K d K p 49

Çizelge D.3 Kablo tipinin fonksiyonu olarak U W darbe dayanma geriliminin değeri Kablo tipi U n kv U W kv TLC kağıt yalıtımlı - 1,5 TLC-PVC, PE yalıtımlı - 5 Güç 1 15 Güç 3 45 Güç 6 60 Güç 10 75 Güç 15 95 Güç 20 125 Çizelge D.4 Cihaz tipinin fonksiyonu olarak U W darbe dayanma geriliminin değeri Kablo tipi U W kv Elektronik 1,5 Elektrikli kullanıcı cihazı (U n < 1) 2,5 Elektrikli şebeke cihazı (U n < 1) 6 Arıza akımının (I a ) fonksiyonu olarak P B ve P C değerleri Çizelge D.5 te verilmiştir. IEC 62305-5 e uygun SPD ler sağlanmış ise P B ve P C değerlerinin P SPD ye eşit olduğu varsayılmalıdır (Çizelge B.3). Çizelge D.5 - Arıza akımının (I a ) fonksiyonu olarak P B P C P v ve P W değerleri I a ka P B P C P v P W 0 1 3 0,99 5 0,95 10 0,9 20 0,8 30 0,6 40 0,4 50 0,3 60 0,2 80 0,1 100 0,05 150 0,02 200 0,01 300 0,005 400 0,002 600 0,001 D.1.2 Bir hatta yıldırım düşmesinin hasar yapma ihtimali, P V ve P W Bir hatta yıldırım düşmesinin fiziki hasar yapma ihtimali (P V ) ve bir hatta yıldırım düşmesinin hizmet tesisatı teçhizatında arızaya sebep olması ihtimali (P W ) arıza akımı I a ile bağlantılıdır. I a hattın özelliklerine ve alınan korunma tedbirlerine bağlıdır. 50

Ekransız hatlar için I a = 0 alınmalıdır. Ekranlı hatlar için I a (ka) aşağıdaki denklemle göre hesaplanmalıdır: I a = 25 U W / (R S x K d x K p ) (D.2) Burada; K d K p U W R S Hattın özelliklerine bağlı faktör (Çizelge D.1), Uygulanan korunma tedbirlerinin etkilerini dikkate alan faktör (Çizelge D.2), Darbe dayanma gerilimi (kv) (kablolar için Çizelge D.3, cihazlar için Çizelge D.4), Kablonun ekran direncidir (Ω/km). Telekomünikasyon hatları için P V değerlendirmesi yaparken arıza akımı (I a ) azami değerleri aşağıdaki gibi alınmalıdır: I a = 40 ka kurşun ekranlı kablolar, I a = 20 ka alüminyum ekranlı kablolar. Not 1 - Bu değerler düşme noktasında tipik telekomünikasyon hatlarına hasar veren tahmini deney akımı (I t ) değerleridir. Belli bir kablo tasarımı için bu değerlerin geçerli olmadığını gösteren deliller varsa başka değerler kullanılabilir. Bu durumda arıza akımını değerlendirmek için IEC 62305-5 te açıklanan deneyler kullanılmalıdır. Arıza akımının (I a ) fonksiyonu olarak P B P C P v ve P W değerleri Çizelge D.5 te verilmiştir. Not 2 - TLC hatları için detaylı bilgiler ITU Recommendation K.47 de verilmiştir. D.1.3 Bir hattın yakınına yıldırım düşmesinin hasar yapma ihtimali, P Z Bir hattın yakınına yıldırım düşmesinin bağlı cihazların arızalanmasına sebep olma ihtimali (P Z ) hattın özelliklerine ve alınan korunma tedbirlerine bağlıdır. IEC 62305-4 e uygun SPD ler sağlanmamışsa P Z değeri P LI değerine eşittir. P LI değerleri Çizelge B.7 de verilmiştir. IEC 62305-4 e uygun SPD ler sağlanmışsa P Z değeri P SPD (Çizelge B.3) ile P LI değerlerinden hangisi küçükse ona eşittir. D.2 Fiber optik hatlar Hazırlanmaktadır. D.3 Borular Hazırlanmaktadır. 51

Ek E (Bilgi için) Hizmet tesisatında kayıp tutarının (L X ) değerlendirilmesi E.1 Yıllık ortalama nisbi kayıp tutarı Kayıp tutarı (L X ) yıldırım düşmesinden kaynaklanabilecek belli tipteki hasarların ortalama nisbi tutarına atıf yapar. Burada hasarın hem etki alanı hem de etkileri dikkate alınmıştır. Söz konusu değer aşağıdakilere bağlıdır: - Kamuya sağlanan hizmetin tipi ve önemi, - Hasardan etkilenen malların değeri. Kayıp (L X ); dikkate alınan kayıp tipine (L 1, L 2 ve L 4) ve her kayıp tipi için kayba sebep olan hasar tipine (D2 ve D3) göre değişiklik gösterir. Aşağıdaki semboller kullanılmıştır: L f Fiziki hasardan kaynaklanan kayıp, L o İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp. E.2 Kamu hizmetlerinin kabul edilemeyecek şekilde kaybı L f ve L o değerleri aşağıdaki ilişki kullanılarak nisbi muhtemel kayıp miktarı cinsinden tayin edilebilir: L X = n p /n t x t / 8760 (E.1) Burada, n p Ortalama hizmet verilmeyen kullanıcı sayısı, n t Hizmet verilen kullanıcı sayısı, t Yıllık hizmet kaybı süresidir (saat olarak). Çizelge E.1 de n p,n t ve t değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için L f ve L o için tipik ortalama değerleri verilmiştir. Çizelge E.1 L f ve L o için tipik değerler Hizmet tipi L f L o Gaz, su 10-1 10-2 TV, TLC, elektrik 10-2 10-3 Kamu hizmetlerinin kaybı yapının özelliklerinden ve bir azaltma faktöründen (r p ) etkilenir: L B = L V = L f (E.2) L C = L W = L Z = L O (E.3) r p ve r f değerleri Çizelge C.3 ve Çizelge C.4 te verilmiştir. E.3 Ekonomik kayıp L f ve L o değeri aşağıdaki ilişki kullanılarak nisbi muhtemel kayıp miktarı cinsinden tayin edilebilir: L X = c/c t (E.4) Burada, c Yapının muhtemel kaybının (içindekilerin ve ilgili faaliyetlerin ve bunların sonuçlarının) ortalama nakit değeri, Yapının toplam (yapıda bulunan bütün malların toplam sigortalı değeri) nakit değeridir c t 52

c ve c t değerlerinin tayin edilmesinin kesin olmadığı veya zor olduğu durumlar için ve bütün yapı tipleri için L f ve L o değerleri aşağıdaki gibidir. L f = 10-1 L o = 10-3 Ekonomik değer kaybı hizmet tesisatının özelliklerinden aşağıdaki gibi etkilenir. L B = L V = L f (E.5) L C = L W = L Z = L O (E.6) 53

Ek F (Bilgi için) Anahtarlama aşırı gerilimleri Dahili aşırı gerilimler çeşitli sebeplerden dolayı meydana gelir. Muhtemel sebeplerden biri yıldırım kıvılcımı atlamasından dolayı kısa devre oluşmasıdır. Bu da sıklıkla geçici ve anahtarlama aşırı gerilimlerine yol açabilir. Bundan dolayı, dahili aşırı gerilimlere karşı tedbir alınmasının düşünülmesi gerekir. Çoğu durumda, anahtarlama aşırı gerilimleri yıldırımdan kaynaklananlara göre daha az hasara sebep olur ve yıldırım şok dalgalarına karşı korunma araçları (SPD ler) anahtarlama şok dalgalarına karşı da etkili korunma sağlar. Anahtarlama aşırı gerilimlerinin incelenmesi söz konusu ise, risk değerlendirmesi yıldırım tarafından hatlara endüklenen şok dalgaları için yapılan değerlendirmeye çok benzer, çünkü bunların cihazlar üzerindeki etkileri birbirine çok benzer. Ancak, yıllık aşırı gerilim sayısı (N s ) ile ilgili bir fark vardır. Anahtarlama şok dalgaları iki cinse ayrılır: - Tekrarlanan şok dalgaları (devre kesicilerin çalışması, kondansatör gruplarının anahtarlanması gibi). Bunlar, insanlar tarafından verilen düzenli kararlarla veya daha çok cihazların otomatik çalışması ile sık sık meydana gelir. Meydana gelme sıklığı günde bir-iki kereden ark kaynağı makinası örneğinde olduğu gibi günde bir çok kereye kadar değişir. Bu şok dalgalarının meydana gelme sıklığı ve genliği (ve elektrikli cihazlar üzerindeki etkileri) genel olarak iyi bilinmektedir. Bu gibi durumlarda teçhizatı korumak için karar verme konusunda risk analizi yapmak genellikle yararlı olmaz. - Rastgele şok dalgaları (surge) (devre kesicilerin veya sigortaların bir hatayı düzeltmek üzere çalışması gibi). Bu durumda meydana gelme sıklığı, tarif gereği, bilinmez ve bunların genliği ilave elektrikli cihazlar üzerindeki etkileri de bilinmeyebilir. Bu durumda bu cins hasar kaynağına karşı korunmaya gerek olup olmadığı konusunda karar vermek için risk analizi yapmak faydalı olur. Anahtarlama aşırı gerilimlerinin genliği ancak belirli elektrik tesislerinde yapılacak detaylı ölçümlerle ve verilerin istatistik analizi ile değerlendirilebilir. Genel olarak, anahtarlama aşırı gerilimlerinin meydana gelme sıklığı genlik ile azalır: Böylece üçüncü kuvvet kanununa uyar (meydana gelme ihtimali genliğin üçüncü kuvveti ile ters orantılıdır). Alçak gerilim sistemlerinde, anahtarlama aşırı gerilimlerinin 4 kv tan düşük olması ve sadece 1000 taneden 2 tanesinin 2,5 kv u aşması beklenir. Bir yılda meydana gelebilecek toplam tahmin edilen veya ölçülen anahtarlama aşırı gerilimlerinin sayısı (n s ) esas alınarak 2,5 kv tan yüksek (fakat 4 kv tan düşük) toplam sayı (N S ) aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: N S = 0,002 x n s (F.1) Hasar ihtimali (P) ve bunun sonucu oluşan kayıp (L) yıldırımın endüklediği şok dalgalarınınki ile aynıdır (Ek B ve Ek C). 54

Ek G (Bilgi için) Kayıp maliyetlerinin değerlendirilmesi Toplam kayıp maliyeti (C L ) aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: C L = (R A +R U )xc A +(R B +R V )x(c A +C B +C S +C C )+(R C +R M +R W +R Z )xc S (G.1) Burada; R A ve R U R B ve R V R C, R M, R W, R Z C A C S C B C C Korunma tedbirleri olmaksızın hayvanların kaybı ile ilgili risk bileşeni, Korunma tedbirleri olmaksızın fiziki hasarla ilgili risk bileşeni Korunma tedbirleri olmaksızın elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması ile ilgili risk bileşeni Hayvanların maliyeti, Yapıdaki sistemlerin maliyeti, Binanın maliyeti, İçindekilerin maliyetidir. Korunma tedbirlerine rağmen ortaya çıkan artık maliyet (C RL ) aşağıdaki formülle hesaplanabilir: C RL = (R A +R U )xc A +(R B +R V )x(c A +C B +C S +C C )+(R C +R M +R W +R Z )xc S (G.2) Burada; R A ve R U Korunma tedbirleri varken hayvanların kaybı ile ilgili risk bileşeni, R B ve R V Korunma tedbirleri varken fiziki hasarla ilgili risk bileşeni, R C, R M, R W, R Z Korunma tedbirleri varken elektrikli ve elektronik sistemlerin arızalanması ile ilgili risk bileşenidir. Korunma tedbirlerinin yıllık maliyeti (C PM ) aşağıdaki formülle hesaplanabilir: C PM = C P x(i+a+m) (G.3) Burada; C p i a m Korunma tedbirlerinin maliyeti, Faiz oranı, Amortisman oranı, Bakım sıklığıdır. Yıllık para tasarrufu (S) şöyledir: S = C L (C PM C RL ) (G.4) Yıllık tasarruf S > 0 ise korunma yapılması uygundur. 55

Ek H (Bilgi için) Yapılar için vaka çalışması Bu ekte bir kır evi, bir büro binası, bir hastane ve bir apartman dairesi vaka çalışmaları geliştirilmiştir. Bu çalışmaların amacı aşağıdakilerin gösterilmesidir: - Riskin nasıl hesaplandığı ve korunma ihtiyacının nasıl belirlendiği, - Farklı risk bileşenlerinin toplam riske katkısı, - Bu risklerin azaltılması için farklı korunma tedbirlerinin etkisi, - Maliyet etkinliği dikkate alarak farklı korunma tedbirleri arasından metot seçiminin yapılması. Not Bu ekte bir kır evi, bir büro binası, bir hastane ve bir apartman dairesi için teorik veriler sunulmuştur. Bu ekin amacı bu standardda verilen prensipleri göstermek üzere risk değerlendirmesi hakkında bilgi vermektir. Bütün tesislerde ve sistemlerde bulunan özel hususların ele alınması amaçlanmamıştır. H.1 Kır evi İlk vaka çalışması olarak, korunma ihtiyacının değerlendirilmesi gereken bir kır evi ele alınmıştr. Bu örnek için insan hayatının kaybı riski (R 1 ) (Madde 4.3 ve Çizelge 3 e göre R1 bileşenleri) belirlenmeli ve katlanılabilir risk R T = 10-5 (Madde 5.5 ve Çizelge 7 ye göre) ile mukayese edilmelidir. Riski azaltacak korunma tedbirleri seçilecektir. H.1.1 İlgili veriler ve özellikler Aşağıdaki veriler ve özellikler geçerlidir: 1) Evin kendisi ve etrafındakiler Çizelge H.1 de verilmiştir, 2) İç sistemler ve bunların bağlı olduğu giren hatlar Çizelge H.2 de verilmiştir. Çizelge H.1 - Yapı verileri ve özellikler Parametre Yorum Sembol Değer Referans Boyutlar (m) - (L b, W b, H b ) 15, 20, 6 Yerleşim faktörü Tecrit edilmiş 1) C d 1 Çizelge A.2 LPS Yok P B 1 Çizelge B.2 Yapı sınırında ekran Yok K S1 1 Denklem B.3 Yapı içinde ekran Yok K S2 1 Denklem B.3 Ev dışında insan Yok 2) Yıldırım düşme yoğunluğu 1) Düz arazi, yakında yapı yok. 2) İnsanlara şok riski R A =0. 1/km 2 /yıl N g 4-56

İç sistemler ve bunların bağlı olduğu giren hatlar Çizelge H.2 de verilmiştir. Çizelge H.2 - İç sistemlerin ve bunların bağlı olduğu giren hatların verileri ve özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Referans Zemin özgül direnci Ωm Ρ 500 AG güç hattı ve iç sistemi Uzunluk (m) L c 1000 Yükseklik (m) Gömülü H c - Transformatör Yok C t 1 Çizelge A.4 Hat yerleşim faktörü 1) Tecrit edilmiş C d 1 Çizelge A.2 Hat çevre faktörü Kırsal C e 1 Çizelge A.5 Hat ekranlaması Yok P LD 1 Çizelge B.6 İç tesisat tedbiri Yok K S3 1 Çizelge B.5 İç sistemlerin dayanıklılığı Koordineli SPD korunması U W =2,5 kv K S4 0,6 Denklem B.4 Yok P SPD 1 Çizelge B.3 Telekom hattı ve iç sistemi Uzunluk (m) L c 1000 Yükseklik (m) Gömülü H c - Hat yerleşim faktörü 1) Tecrit edilmiş C d 1 Çizelge A.1 Hat çevre faktörü Kırsal C e 1 Çizelge A.4 Hat ekranlaması Yok P LD 1 Çizelge B.6 İç tesisat tedbiri Yok K S3 1 Çizelge B.5 İç sistemlerin dayanıklılığı Koordineli SPD korunması U W =1,5 kv K S4 1 Denklem B.4 Yok P SPD 1 Çizelge B.3 1) Düz arazi, hat tecrit edilmiş (yakında yapı yok, uzak uca (hattın a ucuna) bağlı bitişik yapı yok (N Da =0). Şu hususların dikkate alınması gerekir: - Yapının dışındaki zeminin içindekinden farklı olduğu, - Yapının tek bir yangına dayanıklı bölüm olduğu, - Uzaysal ekranlama olmadığı. Bu durumda aşağıdaki iki ana bölge tarif edilebilir: - Z 1 (binanın dışı) - Z 2 (binanın içi). Aşağıdaki varsayımlarla başka bir bölgenin tarif edilmesine gerek kalmaz: - Her iki iç sistem (elektrik ve telekom) Z 2 bölgesindedir, - Z 2 bölgesindeki kayıplar sabittir. Binanın dışında insan yoksa Z 1 bölgesi için R 1 riski ihmal edilebilir ve risk değerlendirmesi sadece Z 2 bölgesi için yapılabilir. 57

Z 2 bölgesinin özellikleri Çizelge H.3 te verilmiştir. Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesini müteakip R 1 riskiyle ilişkili yıllık ortalama nisbi kayıp tutar değerleri varsayılmıştır (Çizelge C.1). Çizelge H.3 - Z2 bölgesi (bina içi) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Referans Döşeme yüzeyi tipi Ahşap R u 10-5 Çizelge C.2 Yangın riski Düşük R f 10-3 Çizelge C.4 Özel tehlike Yok h z 1 Çizelge C.5 Yangın koruması Yok r p 1 Çizelge C.3 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Denklem B.3 Dahili güç sistemleri Evet AG güç hattına bağlı Dahili telefon sistemleri Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Fiziki hasardan dolayı kayıp Evet Telekom hattına bağlı Evet L t 10-4 Çizelge C.1 Evet L f 10-1 Çizelge C.1 H.1.2 İlgili miktarların hesaplanması Toplama alanlarının hesaplanması Çizelge H.4 te verilmiştir. Beklenen tehlikeli olay sayısının hesaplanması Çizelge H.5 te verilmiştir. Çizelge H.4 - Yapıların ve hatların toplama alanları - - Alanın sembolü Denklem/Çizelge referansı Toplama alanı denklemi A d A.2 Yapıya: A d =[L b xw b + 6H b x(l b +W b )+πx(3h b ) 2 ] A I(P) Çizelge A.3 Güç hattına: A I(P) = ρx[l c -3H b ] A i(p) Çizelge A.3 Güç hattının yakınına: A i(p) = 25x ρxl c A I(T) Çizelge A.3 Telekom hattına: A I(T)= 6H c x[l c -3H b ] A i(t) Çizelge A.3 Telekom hattının yakınına: A i(t) = 1000xL c Çizelgeden gelen değer Değer m 2 H.1 2,58x10 3 H.1 H.2 2,2x10 4 H.2 5,6x10 5 H.1 H.2 3,5x10 4 H.2 10 4 58

Çizelge H.5 - Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Sayı sembolü Denklem referansı Yıldırım düşme sayısı denklemi Çizelgeden gelen değer N D A.4 Yapıya: N D =N g xa d xc d x10-6 H.1 H.4 N L(P) A.7 Güç hattına: N LP =N g xa I(P) xc d(p) xc t(p) x10-6 H.1 H.2 H.4 N i(p) A.8 Güç hattının yakınına: Ni (P )=N g xa I(P) xc t(p) xc e(p ) x10-6 H.1 H.2 H.4 N L(T) A.7 Telekom hattına: N L(T) =N g xa I(T) xc d(t) x10-6 H.1 H.2 H.4 N i(t) A.8 Telekom hattının yakınına: N i(t) =N g xa i(t) xc e(t) x10-6 H.1 H.2 H.4 Değer (1/yıl) 1,03x10-2 8,78x10-2 2,24 1,41x10-1 4 H.1.3 Korunma ihtiyacı kararını vermek için risk hesaplaması İncelenmekte olan durum için R1 riskini değerlendirmek gerekir. Denklem (1) e göre risk aşağıdaki bileşenlerin toplamı olarak ifade edilir: R 1 =R B +R U(Güç hattı) +R V(Güç hattı) +R U(Telekom hattı) +R V(Telekom hattı) İlgili bileşenler ve toplam risk değerlendirmesi Çizelge H.6 dadır. Çizelge H.6 - İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması (değerler x 10-5 ) Bileşenin sembolü Denklem/Çizelge referansı Yıldırımın düşme yerine göre bileşen denklemi R B Çizelge 9 Yapıya gelen fiziki hasar: R B =N D x h Z x r p X r f x L f R U(Güç hattı) Çizelge 9 Güç hattının darbe görmesi: R U = (N L + N Da ) x P U x r u X L t R V(Güç hattı) Çizelge 9 Güç hattının fiziki hasarı: R V = (N L + N Da ) x P V x h Z x r p X r f x L f R U(Telekom hattı) Çizelge 9 Telekom hattının darbe görmesi: R U = (N L + N Da ) x P U x r u X L t R V(Telekom hattı) Çizelge 9 Telekom hattının fiziki hasarı: R V = (N L + N Da ) x P V x h Z x r p X r f x L f Toplam R 1 Çizelge 9 R B +R U(Güç hattı) +R V(Güç hattı) +R U(Telekom hattı)+r V(Telekom hattı) Çizelgeden gelen değer H.1 H.3 H.5 H.2 H.3 H.5 Değer x(10-5 ) 0,103 0,000009 0,878 0,000014 1,41 H.6 2,39 H.1.4 R1 değerlendirmesinden çıkarılan sonuç R 1 =2,39x10-5 katlanılabilir riskten (R T =10-5 ) büyük olduğu için yapı için yıldırımdan korunma gereklidir. 59

H.1.5 Korunma tedbirlerinin seçilmesi Risk bileşenlerinin sonuçları (Madde 4.3.1 ve Madde 4.3.2) aşağıdaki gibidir: R D =R A +R B +R C =R B =0,103X10-6 R I =R M +R U +R V +R W +R Z =R U +R V =2,287X10-5 R S =R A +R U =R U =0 R F =R B +R V =2,39X10-5 R O =R M +R C +R W =0 Burada; R D Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk R I Yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (Kaynak S2, S3, S4) R S Canlıların zarar görmesinden kaynaklanan risk R F Yapıya fiziki hasardan kaynaklanan risk İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir. R O Bu bileşim göstermektedir ki yapı için ana risk bağlı hatlara düşen yıldırımdan dolayı fiziki hasardan kaynaklanmaktadır. Çizelge H.6 ya göre risk değerine önemli katkılar aşağıdakilerden gelmektedir: - Bileşen R v (Telekom hattı) (Telekom hattına yıldırım düşmesi) %59, - Bileşen R v (Güç hattı) (Güç hattına yıldırım düşmesi) %37, - Bileşen R B (Yapıya yıldırım düşmesi) %4. R 1 riskini katlanılabilir değere düşürmek için Rv ve R B bileşenlerini etkileyen korunma tedbirleri (Çizelge H.6) düşünülmelidir. Uygun tedbirler şunlardır: a) Güç ve telekom hatlarını korumak için servis tesisatı girişine LPL IV ye ait SPD takılması. Çizelge B.3 e göre bu, P U ve P V değerlerini 1 den 0,003 e düşürür (hatta bağlanan SPF den dolayı). b) Sınıf IV e ait LPS takılması. Bu, Çizelge B.2 ve B.3 e göre PB değerini 1 den 0,2 ye; P U ve P V değerlerini 1 den 0,03 e düşürür (hatta bağlanan SPF den dolayı). Bu değerler Çizelge H.6 da yerine konulursa Çizelge H.7 deki yeni risk bileşenleri değerleri elde edilir. Çizelge H.7 - İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması (değerler x 10-5 ) Risk bileşenleri Değer x(10-5 ) Durum a Durum b R A 0 0 R B 0,103 0,206 R U 0 0 R V 0,0263 0,0263 R U 0 0 R V 0,0423 0,0423 Toplam 0,1716 0,0892 Uygulanacak çözüm teknik ve ekonomik konulardaki en iyi çözüme bağlıdır. 60

H.2 Büro binası İkinci vaka çalışması olarak, korunma ihtiyacının değerlendirilmesi gereken bir büro binasını ele alalım. Bu örnek için insan hayatının kaybı riski (R 1 ) (Madde 4.3 ve Çizelge 3 e göre R 1 bileşenleri) belirlenmeli ve katlanılabilir risk R T = 10-5 (Madde 5.5 ve Çizelge 7 ye göre) ile mukayese edilmelidir. Riski azaltacak korunma tedbirleri seçilecektir. Yapı sahibinin karar vermesinden sonra benimsenen korunma tedbirlerinin maliyet etkinliği değerlendirilecektir. H.2.1 İlgili veriler ve özellikler Aşağıdaki veriler ve özellikler geçerlidir: 1) Binanın kendisi ve etrafındakiler Çizelge H.8 de verilmiştir, 2) İç elektrikli sistemler ve bunların bağlı olduğu giren güç hattı Çizelge H.9 da verilmiştir. 3) İç elektronik sistemler ve bunların bağlı olduğu giren telekom hattı Çizelge H.10 da verilmiştir. Çizelge H.8 - Yapı özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Boyutlar (m) - (L b, W b, H b ) 4x20x25 Yerleşim faktörü Tecrit edilmiş C d 1 LPS Yok P B 1 Yapı sınırında ekran Yok K S1 1 Yapı içinde ekran Yok K S2 1 Yıldırım düşme yoğunluğu Yapıda insan 1/km 2 /yıl N g 4 Yapının içinde ve dışında n t 200 Çizelge H.9 - Dahili güç sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu güç hatlarının özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Uzunluk (m) L c 200 Yükseklik (m) Havai H c 6 YG/OG transformatör Yok C t 1 Hat yerleşim faktörü Tecrit edilmiş C d 1 Hat çevre faktörü Kırsal C e 1 Hat ekranlaması Yok P LD 1 P LI 0,4 İç tesisat tedbiri Yok K S3 1 Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları U W =2,5 kv K S4 0,6 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) - 61

Çizelge H.10 - Dahili telekom sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu TLC hatlarının özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 250 Uzunluk (m) - L c 1000 Yükseklik (m) Gömülü - - Hat yerleşim faktörü Tecrit edilmiş C d 1 Hat çevre faktörü Kırsal C e 1 Hat ekranlaması Yok P LD 1 P LI 1 İç tesisat tedbiri Yok K S3 1 Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları U W =1,5 kv K S4 1 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) - H.2.2 Büro binası içindeki bölgelerin tarifi ve özellikleri Şu hususların dikkate alınması gerekir: - Zeminin giriş alanında, bahçede ve yapının içinde birbirinden farklı olduğu, - Yapının ve arşivin yangına dayanıklı bölümler olduğu, - Uzaysal ekranlama olmadığı, - Bilgisayar merkezindeki kayıpların (L) diğer bürolardakine göre daha düşük olduğunun varsayıldığı. Bu durumda aşağıdaki ana bölgeler tarif edilebilir: - Z 1 binaya giriş alanı, - Z 2 bahçe, - Z 3 arşiv - yangına dayanıklı bir bölüm içinde ayrılmıştır, - Z 4 bürolar, - Z 5 bilgisayar merkezi. Z 1 bölgesinin özellikleri Çizelge H.11 de, Z 2 bölgesinin özellikleri Çizelge H.12 de, Z 3 bölgesinin özellikleri Çizelge H.13 te, Z 4 bölgesinin özellikleri Çizelge H.14 te ve Z 5 bölgesinin özellikleri Çizelge H.15 te verilmiştir. Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesini müteakip R 1 riskiyle ilişkili yıllık ortalama nisbi kayıp tutar değerleri varsayılmıştır (Çizelge C.1). Yapıda potansiyel olarak tehlike altında olan insan sayısı ile yapıda bulunan toplam insan sayısı dikkate alınarak aşağıdaki azaltmalar yapılmıştır: - L t = 10-2 binanın dışında, - L t = 10-4 binanın içinde, - L f = 10-2. 62

Çizelge H.11 - Z 1 bölgesi (bina giriş alanı) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin yüzeyi tipi Mermer r a 10-5 Darbe koruması Yok P A 1 Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Çizelge H.12 - Z 2 bölgesi (bahçe) özellikleri Evet L t 2x10-4 Parametre Yorum Sembol Değer Zemin yüzeyi tipi Çim r a 10-2 Darbe koruması Çit P A 0 Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Çizelge H.13 - Z 3 bölgesi (arşiv) özellikleri Evet L t 10-4 Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 10-5 Yangın riski Yüksek r f 10-1 Özel tehlike Düşük panik h z 2 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Evet AG güç hattına bağlı Dahili telefon sistemleri Evet Telekom hattına bağlı Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Fiziki hasardan dolayı kayıp Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Evet L t 10-5 Evet L f 10-3 4 2 - - 20 63

Çizelge H.14 - Z 4 bölgesi (bürolar) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 10-5 Yangın riski Düşük r f 10-3 Özel tehlike Düşük panik h z 2 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Evet AG güç hattına bağlı Dahili telefon sistemleri Evet Telekom hattına bağlı Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Evet L t 8x10-5 Fiziki hasardan dolayı kayıp Evet L f 8x10-3 Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Çizelge H.15 - Z 5 bölgesi (bilgisayar merkezi) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 10-5 Yangın riski Düşük r f 10-3 Özel tehlike Düşük panik h z 2 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Evet AG güç hattına bağlı Dahili telefon sistemleri Evet Telekom hattına bağlı Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp - - 160 Evet L t 7x10-6 Fiziki hasardan dolayı kayıp Evet L f 7x10-4 Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı H.2.3 İlgili miktarların hesaplanması Toplama alanlarının hesaplanması Çizelge H.16 te verilmiştir. Beklenen tehlikeli olay sayısının hesaplanması Çizelge H.17 te verilmiştir. Beklenen yıllık kayıpların değerlendirmesi de Çizelge H.18 te verilmiştir. - - 14 64

Çizelge H.16 - Yapıların ve hatların toplama alanları Sembol Değer m 2 A d 2,7x10 4 AI(Güç) 4,5 x 10 3 Ai(Güç) 2 x 10 5 AI(Telekom) 1,45 x 10 4 Ai(Telekom) 3,9 x 10 5 Çizelge H.17- Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Sayı sembolü Değer (1/yıl) N D 1,1x10-1 N L(Güç) 1,81x10-2 N i(güç) 8x10-1 N L(Telekom ) 5,9x10-2 N i(telekom) 1,581 H.2.4 Korunma ihtiyacı kararını vermek için riskin hesaplanması Her bölge için ilgili bileşenler ve toplam risk değerlendirmesi Çizelge H.18 dedir. Çizelge H.18- İlgili risk bileşenleri ve hesaplanması (değerler x 10-5 ) Sembol Z 1 Giriş alanı Z 2 Bahçe Z 3 Arşiv Z 4 Bürolar Z 5 Bilgisayar merkezi R A 0,002 0 0,002 R B 2,21 0,177 0,016 2,403 R U(Güç) 0 0 0 0 R V(Güç) 0,362 0,029 0,002 0,393 R U(Telekom) 0 0 0 0 R V(Telekom) 1,18 0,094 0,008 1,282 Toplam 0,002 0 3,752 0,3 0,026 4,08 H.2.5 R 1 değerlendirmesinden çıkarılan sonuç R 1 =4,08x10-5 katlanılabilir riskten (R T =10-5 ) büyük olduğu için yapı için yıldırımdan korunma gereklidir. H.2.6 Korunma tedbirlerinin seçilmesi Risk bileşenlerini sonuçları (Madde 4.3.1 ve Madde 4.3.2) Çizelge H.19 da verilmiştir. Yapı 65

Çizelge H.19 - Bölgelere göre R 1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler x 10-5 ) Sembol Z 1 Giriş alanı Z 2 Bahçe Z 3 Arşiv Z 4 Bürolar Z 5 Bilgisayar merkezi R D 0,002 0 2,21 0,177 0,016 2,405 R I 0 0 1,542 0,123 0,01 1,673 Toplam 0,002 0 3,752 0,3 0,026 4,08 R S 0,002 0 0 0 0 0,002 R F 0 0 3,752 0,3 0,026 4,312 R O 0 0 0 0 0 0 Toplam 0,002 0 3,752 0,3 0,026 4,08 Burada; Yapı R D =R A +R B +R C R I =R M +R U +R V +R W +R Z R S =R A +R U R F =R B +R V R O =R M +R C +R W Burada; R D Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S1) R I Yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak S2, S3 ve S4) R S Canlıların zarar görmesinden kaynaklanan risk R F Yapıya fiziki hasardan kaynaklanan risk İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir. R O Bu bileşim göstermektedir ki yapı için ana risk Z 3 bölgesinde yapıya veya bağlı hatlara düşen yıldırımdan dolayı fiziki hasardan kaynaklanmaktadır. Z 3 bölgesindeki yangın riski (fiziki hasar) toplam riskin %92 sidir. Çizelge H.18 e göre risk değerine önemli katkılar aşağıdakilerden gelmektedir: - Bileşen R B (Yapıya yıldırım düşmesi) %54. - Bileşen R v (Telekom hattı) (Telekom hattına yıldırım düşmesi) %9, - Bileşen R v (Güç hattı) (Güç hattına yıldırım düşmesi) %29. Riski katlanılabilir değere düşürmek için aşağıdaki korunma tedbirleri düşünülmelidir: a) IEC 62305-3 e uygun Sınıf IV e ait LPS takılarak R B bileşeninin düşürülmesi. Bu LPS ızgara benzeri uzaysal ekranın özelliklerine sahip değildir. Çizelge H.8, H.9 ve H.10 daki parametreler aşağıdaki gibi değişir: 66 - P B = 0,2 - P U =P V =0,03 (giren hatta bağlanan SPF den dolayı). b) Arşive (bölge Z 3 ) otomatik yangın söndürme (veya) algılama sisteminin takılması, böylece bu bölgede R B ve R V bileşenlerinin düşürülmesi; binaya giriş noktasında hem güç hem telekom hatlarına LPL IV tipi SPD takılması. Çizelge H.9, H.10 ve H.13 teki parametreler aşağıdaki gibi değişir: r p = 0,2 (sadece bölge Z 3 için),

P U =P V =0,03 (giren hatlardaki SPD den dolayı). Her bölge için risk değerleri Çizelge H.20 de verilmiştir. Çizelge H.20 - Seçilen çözüme göre R 1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler x 10-5 ) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 Z 5 TOPLAM Çözüm a 0,002 0 0,488 0,039 0,003 0,532 Çözüm b 0,002 0 0,451 0,18 0,0158 0,649 Her iki çözüm de riski katlanılabilir değerin altına düşürmektedir. Benimsenecek çözüm teknik ve ekonomik konulardaki en iyi uyuma bağlıdır. H.3 Hastane Sonraki vaka bir işletme bloku ile bir yoğun bakım ünitesi olan bir hastaneyi içermektedir. Bu tip tesis için insan hayatının kaybı (L1) ve ekonomik değer kaybı (L4) söz konusudur. Korunma ihtiyacının ve korunma tedbirlerinin maliyet etkinliğinin değerlendirilmesi gereklidir. Bundan dolayı R 1 ve R 4 riskleri değerlendirilecektir. H.3.1 İlgili veriler ve özellikler Aşağıdaki veriler ve özellikler geçerlidir: 1) Binanın kendisi ve etrafındakiler Çizelge H.21 de verilmiştir, 2) İç elektrikli sistemler ve bunlarla ilgili giren YG elektrik güç hattı Çizelge H.22 da verilmiştir. 3) İç elektronik sistemler ve bunlarla ilgili giren telekom hatları Çizelge H.23 da verilmiştir. Çizelge H.21 - Yapı özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Boyutlar (m) - (L b, W b, H b ) 50x150x10 Yerleşim faktörü Tecrit edilmiş C d 1 LPS Yok P B 1 Yapı sınırında ekran Yok K S1 1 Yapı içinde ekran Yok K S2 1 Yıldırım düşme yoğunluğu Yapıda insan 1/km 2 /yıl N g 4 Yapının içinde ve dışında n t 1000 67

Çizelge H.22 - İç elektrikli sistemler ve bunlarla ilgili giren YG elektrik güç hattının özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 200 Uzunluk (m) L c 200 Yükseklik (m) Havai H c 6 YG/OG transformatör Yok C t 1 Hat yerleşim faktörü Tecrit edilmiş C d 1 Hat çevre faktörü Kırsal C e 0,2 Hat ekranlaması: Eş potansiyel kuşaklaması barasına bağlı, cihazlar aynı baraya bağlı İç tesisat tedbiri Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları R S 1 (Ω/km) Ekransız kablo büyük çevrimleri önlemek için güzergah tedbiri P LD 0,008 P LI 0,4 K S3 0,2 U W =2,5 kv K S4 0,6 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) - Çizelge H.23 - Dahili telekom sistemlerinin ve bunların bağlı olduğu TLC hatlarının özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 200 Uzunluk (m) - L c 300 Yükseklik (m) Gömülü - - Hat yerleşim faktörü Daha küçük nesnelerle çevrili C d 0,5 Hat çevre faktörü Banliyö C e 0,5 Hat ekranlaması: Eş potansiyel kuşaklaması barasına bağlı, cihazlar aynı baraya bağlı İç tesisat tedbiri Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları a yapısı yerleşim faktörü 1<R S 5 (Ω/km) Ekransız kablo büyük çevrimleri önlemek için güzergah tedbiri P LD 0,8 P LI 0,04 K S3 0,2 U W =1,5 kv K S4 1 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) 20x30x5 Tecrit edilmiş C da 1 68

H.3.2 Hastane içindeki bölgelerin tarifi ve özellikleri Şu hususların dikkate alınması gerekir: - Yapının dışındaki zemin tipinin içindekinden farklı olduğu, - Yapının ve işletme blokunun yangına dayanıklı bölümler olduğu, - Uzaysal ekranlama olmadığı, - Yoğun bakım ünitesinde çok sayıda hassas cihaz bulunduğu ve korunma tedbiri olarak uzaysal ekranlamanın kullanılabileceği, - Yoğun bakım ünitesindeki kayıpların (L) diğer bölümlerdekine göre daha yüksek olduğunun varsayıldığı. Bu durumda aşağıdaki ana bölge tarif edilebilir: - Z 1 (bina dışı), - Z 2 (odalar bloku), - Z 3 (işletme bloku), - Z 4 (yoğun bakım ünitesi). Z 1 bölgesinin özellikleri Çizelge H.24 te, Z 2 bölgesinin özellikleri Çizelge H.25 te, Z 3 bölgesinin özellikleri Çizelge H.26 te ve Z 4 bölgesinin özellikleri Çizelge H.27 te verilmiştir. Yıldırımdan korunma tasarımcısının değerlendirmesini müteakip R 1 riskiyle ilişkili yıllık ortalama nisbi kayıp tutar değerleri varsayılmıştır (Çizelge C.1). Bölgeler için aşağıdaki azaltmalar yapılmıştır: - L t = 10-2 binanın dışında, - L t = 10-4 binanın içinde, - L f = 10-1. - L o = 10-3. - Özelliklerinden dolayı, Z 4 bölgesi için azaltma yapılmadan varsayılan değer L o = 10-3 alınmıştır. R 4 riskiyle ilişkili yıllık ortalama nisbi kayıp tutar değerleri varsayılmıştır (Çizelge C.1). - L f = 5x10-1. - L o = 10-2. Çizelge H.24 - Z 1 bölgesi (bina dışı) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin yüzeyi tipi Beton r a 10-2 Darbe koruması Yok P A 1 Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Evet L t 1x10-4 10 69

Çizelge H.25 - Z 2 bölgesi (odalar bloku) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 1x10-5 Yangın riski Normal r f 1x10-2 Özel tehlike (R 1 için) Tahliye zorluğu h z 5 Özel tehlike (R 4 için) Yok h z 1 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Dahili telefon sistemleri Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp (R 1 için) Fiziki hasardan dolayı kayıp (R 1 için) İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp (R 1 için) Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Fiziki hasardan dolayı kayıp (R 4 için) İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp (R 4 için) AG güç hattına bağlı Telekom hattına bağlı - - - - Evet L t 9,5 x 10-5 Evet L f 9,5 x 10-2 Yok L o - 950 Evet L f 5 x 10-1 Evet L o 1x10-2 70

Çizelge H.26 - Z 3 bölgesi (işletme bloku) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 10-5 Yangın riski Düşük r f 10-3 Özel tehlike (R 1 için) Tahliye zorluğu h z 5 Özel tehlike (R 4 için) Yok h z 1 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Dahili telefon sistemleri Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp (R 1 için) Fiziki hasardan dolayı kayıp(r 1 için) İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp(r 1 için) Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Fiziki hasardan dolayı kayıp (R 4 için) İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp(r 4 için) AG güç hattına bağlı Telekom hattına bağlı - - - - Evet L t 3,5x10-6 Evet L f 3,5x10-3 Evet L o 10-3 35 Evet L f 5x10-1 Evet L o 10-2 71

Çizelge H.27 - Z4 bölgesi (Yoğun bakım ünitesi) özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Muşamba r u 10-5 Yangın riski Düşük r f 10-3 Özel tehlike (R 1 için) Tahliye zorluğu h z 5 Özel tehlike (R 4 için) Yok h z 1 Yangın koruması Yok r p 1 Uzaysal ekran Yok K S2 1 Dahili güç sistemleri Dahili telefon sistemleri Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp(r 1 için) AG güç hattına bağlı Telekom hattına bağlı - - - - Evet L t 5x10-7 Fiziki hasardan dolayı kayıp(r 1 için) Evet L f 5x10-4 İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp(r 1 için) Bölgede potansiyel tehlikede olan insan sayısı Evet L o 1x10-3 L f 5 Fiziki hasardan dolayı kayıp (R 4 için) Evet L f 5x10-1 İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan kayıp(r 4 için) Evet L o 1x10-2 H.3.3 Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Ek A ya göre değerlendirilmiştir. Beklenen yıllık kayıpların değerlendirmesi de Çizelge H.28 te verilmiştir. Çizelge H.28 - Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Sembol Değer (1/yıl) N D 8,98x10-2 N M 1,13 N L(Güç) 2,67x10-3 N i(güç) 7,1x10-2 N L(Telekom ) 7,26x10-3 N i(telekom) 2,13x10-1 N Da(Telekom) 1,13x10-2 H.3.4 İnsan hayatının kaybı riskinin (R 1 ) değerlendirilmesi Risk bileşenlerini değerlendirmek için gereken parametreler Çizelge H.21 ila Çizelge H.28 dedir. Değerlendirilecek risk bileşenleri Çizelge H.29 dadır. İhtimal değerleri (P) Çizelge 30 dadır. 72

Çizelge H.29 - Risk R 1 Bölgelere göre dikkate alınacak risk bileşenleri Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 R A X R B X X X R C X X R M X X R U(Güç) X X X R V(Güç) X X X R W(Güç) X X R Z(Güç) X X R U(Telekom) X X X R V(Telekom) X X X R W(Telekom) X X R Z(Telekom) X X Çizelge H.30 - Risk R 1 Korunmamış yapı için ihtimal değerleri (P) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 P A 1 - P B - 1 P C (Güç) - 1 P C(Telekom) - 1 P C - 1 P M(Güç) - 0,75 P M(Telekom) - 0,009 P M - 0,752 P U(Güç) - 0,2 P V(Güç) - 0,2 P W(Güç) - 0,2 P Z(Güç) - 0,008 P U(Telekom) - 0,8 P V(Telekom) - 0,8 P W(Telekom) - 0,8 P Z(Telekom) - 0,04 Korunmamış yapı için risk bileşenleri Çizelge 31 dedir. 73

Çizelge H.31 - Risk R 1 Korunmamış yapı bölgelere göre risk bileşenleri değerleri (değerler x10-5 ) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 Yapı R A 0,009 0,009 R B 42,7 0,157 0,022 44,01 R C 8,98 8,98 8,98 R M 85,2 85,2 85,2 R U(Güç) 0 0 0 0 R V(Güç) 0,25 0 0 0,26 R W(Güç) 0,053 0,053 0,053 R Z(Güç) 0,055 0,055 0,055 R U(Telekom) 0 0 0 0 R V(Telekom) 7,05 0,026 0,004 7,278 R W(Telekom) 1,48 1,48 1,48 R Z(Telekom) 0,825 0,825 0,825 Toplam 0,009 50 96,8 96,62 243,4 H.3.5 R1 değerlendirmesinden çıkarılan sonuç R 1 = 243,4x10-5 katlanılabilir riskten (R T =10-5 ) büyük olduğu için yapı için yıldırımdan korunma gereklidir. H.3.6 Korunma tedbirlerinin seçilmesi Risk bileşenlerini sonuçları (Madde 4.3.1 ve Madde 4.3.2) Çizelge H.32 de verilmiştir. Çizelge H.32 - Bölgelere göre R 1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler x 10-5 ) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 Yapı R D 0,009 42,7 9,14 9,02 53,02 R I 0 7,3 87,66 87,6 95,13 Toplam 0,009 50 96,8 96,62 243,4 R S 0,009 0 0 0 0,009 R F 0 50 0,2 0,026 50,22 R O 0 0 96,6 96,6 193,2 Toplam 0,009 50 96,8 96,62 243,4 Burada; R D =R A +R B +R C R I =R M +R U +R V +R W +R Z R S =R A +R U R F =R B +R V R O =R M +R C +R W 74

Burada; R D Yapıya yıldırım düşmesinden dolayı yapı için risk (kaynak S1) R I Yapıya düşmeyen yıldırımdan dolayı yapı için risk (kaynak S2, S3 ve S4) R S Canlıların zarar görmesinden kaynaklanan risk R F Fiziki hasardan kaynaklanan risk İç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanan risktir. R O Bu bileşim göstermektedir ki yapı için ana risk Z 3 ve Z 4 bölgelerinde yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı iç sistemlerin arızalanmasından kaynaklanmaktadır. R 1 riskini aşağıdakiler etkiler: - Z 3 ve Z 4 bölgelerinde yapının yakınına düşen yıldırımdan dolayı iç sistemlerin arızalanması (toplam riske göre R M = %57 ve R C = %6), - Z 2 bölgesinde fiziki hasar (toplam riske göre R B = %27 ve R V = %4). R B değerini azaltmak için aşağıdakiler yapılabilir: a) Binanın tamamına IEC 62305-3 e uygun LPS takılması, b) Z 2 bölgesinde yangın sonuçlarını azaltacak korunma tedbirlerinin alınması (söndürücler, otomatik yangın algılama sistemi gibi). R C ve R V değerleri iç güç ve telekom hatlarına IEC 62305-4 e uygun koordineli SPD korunması takılarak azaltılabilir. Z 3 ve Z 4 bölgelerinde R M değeri aşağıdaki tedbirlerle düşürülebilir: - İç güç ve telekom sistemlerine IEC 62305-4 e uygun koordineli SPD korunması takılması, - Z 3 ve Z 4 bölgelerinde IEC 62305-4 e uygun ızgara benzeri uzaysal ekranlama sağlanması. Korunma tedbirleri için aşağıdaki çözümler benimsenebilir: a) Birinci çözüm: - Binanın Sınıf I LPS ile korunması, - İç güç ve telekom hatlarına genişletilmiş (1,5x) koordineli SPD korunması (P SPD =0,005) takılması, - Z 2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi sağlanması, - Z 3 ve Z 4 bölgelerinde ızgaralı ekran (w=0,5 m) sağlanması. Bu çözüm kullanıldığında Çizelge H.25 teki parametreler değişir ve Çizelge H.33 teki ihtimallere götürür. Yangına karşı alınan tedbirlerden dolayı azaltma faktörü Z 2 bölgesi için değişir (r p =0,2) 75

Çizelge H.33 - Risk R 1 - Seçilen a çözümüne göre ihtimal değerleri (P) İhtimal Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 P A 1 - P B - 0,02 P C (Güç) - 0,005 P C(Telekom) - 0,005 P C - 0,00199 P M(Güç) - 0,0001 P M(Telekom) - 0,0001 P M - 0,0002 P U(Güç) - 0,005 P V(Güç) - 0,005 P W(Güç) - 0,005 P Z(Güç) - 0,005 P U(Telekom) - 0,005 P V(Telekom) - 0,005 P W(Telekom) 0,005 P ZTelekom) 0,005 b) İkinci çözüm - Binanın Sınıf I LPS ile korunması, - İç güç ve telekom hatlarına genişletilmiş (3x) koordineli SPD korunması (P SPD =0,001) takılması, - Z 2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi sağlanması. Bu çözüm kullanıldığında Çizelge H.25 teki parametreler değişir ve Çizelge H.34 teki ihtimallere götürür. Yangına karşı alınan tedbirlerden dolayı azaltma faktörü Z 2 bölgesi için değişir (r p =0,5) 76

Çizelge H.34 - Risk R 1 - Seçilen b çözümüne göre ihtimal değerleri (P) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 P A 1 - P B - 0,02 P C (Güç) - 0,001 P C(Telekom) - 0,001 P C - 0,002 P M(Güç) - 0,001 P M(Telekom) - 0,001 P M - 0,002 P U(Güç) - 0,001 P V(Güç) - 0,001 P W(Güç) - 0,001 P Z(Güç) - 0,001 P U(Telekom) - 0,001 P V(Telekom) - 0,001 P W(Telekom) - 0,001 P ZTelekom) - 0,001 c) Üçüncü çözüm - Binanın Sınıf I LPS ile korunması, - İç güç ve telekom hatlarına genişletilmiş (2x) koordineli SPD korunması (P SPD =0,002) takılması, - Z 2 bölgesinde otomatik yangın algılama sistemi sağlanması, - Z 3 ve Z 4 bölgelerinde ızgaralı ekran (w=0,1 m) sağlanması. Bu çözüm kullanıldığında Çizelge H.25 teki parametreler değişir ve Çizelge H.35 teki ihtimallere götürür. Yangına karşı alınan tedbirlerden dolayı azaltma faktörü Z 2 bölgesi için değişir (r p =0,2) 77

Çizelge H.35 - Risk R1 - Seçilen c çözümüne göre korunmuş yapı için ihtimal değerleri (P) İhtimal Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 P A 1 - P B - 0,02 P C (Güç) - 0,002 P C(Telekom) - 0,002 P C - 0,004 P M(Güç) - 0,0001 P M(Telekom) - 0,0001 P M - 0,0002 P U(Güç) - 0,002 P V(Güç) - 0,002 P W(Güç) - 0,002 P Z(Güç) - 0,002 P U(Telekom) - 0,002 P V(Telekom) - 0,002 P W(Telekom) 0,002 P ZTelekom) 0,002 Seçilen çözüme göre her bölge için risk değerleri Çizelge H.36 da verilmiştir. Çizelge H.36 - Seçilen çözüme göre R 1 risk bileşenlerinin bileşimi (değerler x 10-5 ) Sembol Z 1 Z 2 Z 3 Z 4 TOPLAM Çözüm a 0,009 0,181 0,263 0,261 0,714 Çözüm b 0,009 0,173 0,277 0,274 0,733 Çözüm c 0,009 0,175 0,121 0,118 0,423 Bütün çözümler riski katlanılabilir değerin altına düşürmektedir. Uygulanacak çözüm teknik ve ekonomik konulardaki en iyi çözüme bağlıdır. H.3.7 Maliyet-fayda analizi verileri Toplam kayıp (C L ) denklem G.1 ile hesaplanabilir. Faaliyet kaybı dahil ekonomik değerler her bölge için Çizelge 37 de verilmiştir. 78

Çizelge H.37 - Bölgelere göre kayıp maliyetleri (değerler $ x 10 6 ) Sembol Bina B İçindekiler I Güç sistemi A Telekom sistemi A TOPLAM Z 1 - - - - Z 2 70 6 3 0,5 79,5 Z 3 2 0,9 5 0,5 8,4 Z 4 1 0,1 0,015 1 2,1 Toplam 73 7 8 2 90 Korunma tedbirleriyle ilgili olarak faiz, amortisman ve bakım sıklığı için varsayılan değerler Çizelge H.38 dedir. Çizelge 38 Oranların değerleri Oran Sembol Değer Faiz i 0,04 Amortisman a 0,05 Bakım m 0,01 H.3.8 Ekonomik kayıp riski (R 4 ) değerlendirmesi Risk bileşenlerini değerlendirme kiçin gerekli parametreler Çizelge H.31 ila Çizelge H.39 dadır. Korunmamış yapı için risk bileşenleri değerleri Çizelge H.39 dadır. Çizelge H.39 - Risk R 4 Korunmamış yapı için bölgelere göre risk bileşenleri değerleri (değerler x10-5 ) Sembol Z 2 Z 3 Z 4 R B 44,9 4,49 4,49 R C(Güç) 89,8 89,8 89,8 R C(Telekom) 89,8 89,8 89,8 R M(Güç) 849 849 849 R M(Telekom) 10,2 10,2 10,2 R V(Güç) 0,27 0,027 0,027 R W(Güç) 0,53 0,53 0,53 R Z(Güç) 0,55 0,55 0,55 R V(Telekom) 7,42 0,74 0,74 R W(Telekom) 14,8 14,8 14,8 R Z(Telekom) 8,25 8,25 8,25 H.3.9 Maliyet-fayda analizi Seçilen korunma tedbirlerine göre risk bileşenleri değerlendirildikten sonra (Madde H.3.4 çözüm a, b ve c), artık kayıp maliyeti (C RL ) denklem G.2 ile hesaplanabilir. Çözüm a, b ve c için korunmamış yapının kayıp maliyeti (C L ) ve artık kayıp maliyeti (C RL ) Çizelge H.40 ta verilmiştir. 79

Çizelge H.40 - Kayıp tutarları (C L ve C RL ) (değerler $) Sembol C L (korunmamış) C RL (korunmuş, çözüm a) C RL (korunmuş, çözüm b) C RL (korunmuş, çözüm c) Z 2 68801 3503 3325 4066 Z 3 47779 2293 5011 202 Z 4 1430 27 927 64 Toplam 118010 5824 9262 4332 Korunma tedbirlerinin maliyeti (C P ) ve yıllık maliyeti (C PM ) Çizelge H.41 ta verilmiştir (Ek G denklem G.4). Çizelge H.41 - Korunma tedbirlerinin maliyeti (C P ) ve yıllık maliyeti (C PM ) (değerler $) Korunma tedbirleri C P C PM LPS Sınıf I 100000 10000 Yangın algılama sistemi 50000 5000 Z 3 ve Z 4 bölgeleri ekranlaması (w=0,5) 100000 10000 Z 3 ve Z 4 bölgeleri ekranlaması (w=0,1) 110000 11000 Güç sistemi üzerinde SPD (1,5x) 20000 2000 Güç sistemi üzerinde SPD (2x) 24000 2400 Güç sistemi üzerinde SPD (3x) 30000 3000 TLC sistemi üzerinde SPD (1,5x) 10000 1000 TLC sistemi üzerinde SPD (2x) 12000 2000 TLC sistemi üzerinde SPD (3x) 15000 1500 Yıllık para tasarrufu: S = C L -(C RL +C PM ) Çizelge H.42 ta verilmiştir. Çizelge H.42 - Yıllık para tasarrufu (değerler $) Çözüm a 84186 Çözüm b 89248 Çözüm c 84078 H.4 Apartman Önceki vakada olduğu gibi, yıldırım düşme yoğunluğu N g = 4 yıldırım /km 2 /yıl olan bir bölgedeki bir apartman için R 1 riski değerlendirilecektir. Çizelge 3 e göre R B, R U ve R V riskleri değerlendirilecektir. Bina tecrit edilmiş durumdadır; komşu bina yoktur. Giren hizmet tesisatı hatları şunlardır: - AG güç hattı, - Telefon hattı. 80

Yapı özellikleri Çizelge H.43 tedir. Çizelge H.43 - Yapı özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Boyutlar (m) - (L b, W b, H b ) 30x20x20 Yerleşim faktörü Tecrit edilmiş 1) C d 1 LPS Yok P B 1 Yıldırım düşme yoğunluğu Aşağıdaki bölgeler tarif edilebilir: - Z 1 (binanın dışı) - Z 2 (binanın içi) 1/km 2 /yıl N g 4 Binanın dışında insan yoktur, bundan dolayı Z 1 bölgesi için R 1 riski ihmal edilebilir. Ekonomik değerlendirmeye gerek yoktur. Z 2 bölgesinin parametreleri Çizelge H.44 tedir. Çizelge H.44 - Z 2 bölgesi parametreleri Parametre Yorum Sembol Değer Döşeme yüzeyi tipi Ahşap r u 10-5 Yangın riski Değişken r f - Özel tehlike Yok h z 1 Yangın koruması Yok r p 1 Darbe koruması Yok - - Dahili güç sistemleri Dahili telefon sistemleri Temas ve adım gerilimlerinden dolayı kayıp(r 1 için) Fiziki hasardan dolayı kayıp(r 1 için) AG güç hattına bağlı Telekom hattına bağlı - - - - Evet L t 10-4 Evet L f 10-1 İç sistemlerin ve bunlarla ilgili giren hatların özellikleri güç sistemi için Çizelge H.45 de, telekom hattı için Çizelge H.46 da verilmiştir. 81

Çizelge H.45 - İç elektrikli sistemler ve ilgili giren hat parametreleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 250 Uzunluk (m) L c 200 Yükseklik (m) Gömülü - - YG/OG transformatör Yok C t 1 Hat yerleşim faktörü Daha küçük Nesnelerle çevrili C d 0,5 Hat çevre faktörü Banliyö C e 0,5 Hat ekranlaması Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları Ekransız P LD 1 P LI 0,4 U W =2,5 kv K S4 0,6 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) - Çizelge H.46 - İç telekom sistemlerinin ve ilgili giren hat parametreleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 250 Uzunluk (m) - L c 100 Yükseklik (m) Gömülü - - Hat yerleşim faktörü Daha küçük nesnelerle çevrili C d 0,5 Hat çevre faktörü Banliyö C e 0,5 Hat ekranlaması Teçhizat dayanma gerilimi, U W Koordineli SPD korunması Hattın a ucundaki yapı boyutları Yok P LD 1 P LI 1 U W =1,5 kv K S4 1 Yok P SPD 1 Yok (L a, W a, H a ) - R1 riskini katlanılabilir riskin (R T =10-5 ) altına düşürmek için alınması gereken korunma tedbirleri binanın yüksekliğine ve yangın riskine bağlı olarak Çizelge H.47 de verilmiştir. 82

Çizelge H.47 - Binanın yüksekliğine ve yangın riskine göre alınacak korunma tedbirleri Yangın riski Yükseklik m LPS tipi Yangından korunma R1 (x10-5 ) Yapı korunması Düşük - - 0,77 X Normal Yüksek Düşük Normal Yüksek (1) Yangın söndürücüler (2) Hidrantlar (3) Otomatik alarm 20 40 - - 7,7 Hayır III - 0,74 X IV (2) 0,73 X - - 77 Hayır II (3) 0,74 X I - 1,49 Hayır I (1) 0,74 X - - 2,33 Hayır - (3) 0,46 X IV - 0,46 X - - 23,3 Hayır IV (3) 0,93 X I - 0,46 X - - 233 Hayır I (3) 0,93 X 83

Ek I (Bilgi için) Hizmet tesisatları için vaka çalışması Telekomünikasyon hattı I.1 Genel İncelenecek hizmet tesisatı metal iletken kullanan bir telekomünikasyon hattıdır. Bu tip hattı kamu hizmeti kaybı (L2) ve ekonomik değer kaybı (L4) etkileyebilir. Bundan dolayı bunlara karşılık gelen R 2 ve R 4 risklerini değerlendirmek gereklidir. Ancak, operatörün talebi üzerine sadece R 2 riski değerlendirilecektir. I.2 Temel veriler Hattın bulunduğu bölgede yıldırım düşme yoğunluğu N g = 4 yıldırım/km 2 /yıl olup bölge Şekil I.1 de gösterilmiştir (hat boyuna hiçbir teçhizat konulmamıştır). I.3 Hat özellikleri Hat 2 bölümden meydana gelmektedir: Şekil I.1 Korunacak telekomünikasyon hattı - Bölüm S 1 : Anahtarlama binasına bağlı gömülü ekranlı kablo, bu bölümde hiçbir korunma tedbiri yoktur. - Bölüm S 2 : Müşteri binasına bağlı, ekransız havai hat, bu bölümde hiçbir korunma tedbiri yoktur. Ayrıca 3 geçiş noktası vardır: - T b : Bölüm S 1 in b binasına (anahtarlama binasına) girişinde, bu noktada hiçbir korunma tedbiri yoktur. - T 1/2 : Bölüm S 1 ile bölüm S 2 arasında, bu noktada hiçbir korunma tedbiri yoktur. - T a : Bölüm S 2 in a binasına (müşteri binasına) girişinde, bu noktada hiçbir korunma tedbiri yoktur. S 1 bölümünün ekranı her iki uçta toprağa (yani anahtarlama binası (T b ) içindeki ve geçiş noktasındaki (T 1/2 ) kuşaklama barasına) bağlıdır. Toprak direnci onlar (ohm) mertebesindedir. Hattın özellikleri S 1 bölümü için Çizelge I.1 de, S 2 bölümü için Çizelge I.2 de verilmiştir. 84

Çizelge I.1 - S 1 bölümünün hat özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 500 Uzunluk (m) - L c 600 Yükseklik (m) Gömülü - - Hat yerleşim faktörü Çevrili C d 0,5 Hat çevre faktörü Şehir C e 1 Hat ekranlama direnci (Ω/km) - R s 0,5 Hat ekran tipi Kurşun - - Ekran özellikleri Toprakla teması yok K d 0,4 Hat yalıtım tipi Kağıt U w (kv) 1,5 T b geçiş noktasındaki teçhizat tipi Elektronik U w (kv) 1,5 (1) T 1/2 geçiş noktasındaki teçhizat tipi Yok - - Korunma tedbirleri Yok K p 1 (1) ITU-T Recommendation K.20 nin yükseltilmiş seviyesi [4] Çizelge I.2 - S 2 bölümünü hat özellikleri Parametre Yorum Sembol Değer Zemin özgül direnci Ωm ρ 500 Uzunluk (m) - L c 800 Yükseklik (m) Havai H c 6 Hat yerleşim faktörü Çevrili C d 0,5 Hat çevre faktörü Şehir C e 1 Hat ekranlama direnci (Ω/km) Ekrtansız - - Hat yalıtım tipi Plastik U w (kv) 5 T a geçiş noktasındaki teçhizat tipi Elektronik U w (kv) 1,5 (1) T 1/2 geçiş noktasındaki teçhizat tipi Yok - - Korunma tedbirleri Yok K p 1 (1) ITU-T Recommendation K.20 nin yükseltilmiş seviyesi I.4 Hat sonu yapı özellikleri Hat sonu yapı özellikleri Çizelge I.3 te verilmiştir. Çizelge I.3 - Hat sonu yapı özellikleri Yapı Boyutlar m L X W X H Yerleşim faktörü Yapıya giren hizmet tesisatı sayısı n a 25x20x15 2 3 b 20x30x10 0,5 10 85

I.5 Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Ek A ya göre değerlendirilmiştir. Veriler Çizelge I.4 tedir. Çizelge I.4 - Beklenen yıllık tehlikeli olay sayısı Parametre Değer (1/yıl) N Da 0,0873 N Db 0,129 N L(S1) 0,0235 N I(S1) 0,617 N L(S2) 0,0522 N I(S2) 1,6 I.6 Risk bileşenleri Her bölümle ilgili risk bileşenleri Çizelge I.5 tedir. Çizelge I.5 Risk R 2 Hattın S bölümleri ile ilgili risk bileşenleri Parametre S 1 S 2 R B(a) - X R B(b) X - R C(a) - X R C(b) X - R V X X R W X X R Z X X Risk bileşenlerini değerlendirmek için gerekli arıza akımları ve ihtimalleri Çizelge I.6 da verilmiştir. 86

Çizelge I.6 - Risk R 2 Korunmamış hat için arıza akımları ve ihtimalleri (P ) Parametre S 1 S 2 I a(b,c) (ka) >600 (1) 0 (2) I a(v) (ka) 40 (3) 0 (2) I a(w) (ka) 125 (4) 0 (2) P B(a)(Ia(B)) - 1 (5) P B(b)(Ia(B)) 0,001 (5) - P C(a)(Ia(B)) - 1 (5) P C(b)(Ia(B)) 0,001 (5) - P V(Ia(V)) 0,4 1 P W(Ia(W)) 0,035 1 P Z(Ta) (Ta geçiş noktasındaki cihaz için, U W =1,5 kv (6) 0,5 (8) 1 (8) P Z(Tb) (Tb geçiş noktasındaki cihaz için, U W =1,5 kv (6) 0,02 (7) 1 (8) P Z(T1/2) (Gömülü kablonun yalıtım delinmesi için, U W =1,5 kv (6) 0,5 (9) 1 (8) (1) I a = 25 n U W /(R s xk d xk p ). Burada K p =1 ve K d =0,4. (Ek D.1 ve Çizelge D.1). (2) I a = 0 Ekransız hatlar için (Ek D.1). (3) Kurşun ekrandan dolayı 40 ka ile sınırlı (Madde D.1.2) (4) I a = 25 n U W /(R s xk d xk p ). Burada K p =1 ve K d =0,4. (Ek D..21 ve Çizelge D.1) (5) Çizelge D.5 e bakılmalıdır. (6) P Z değerleri Çizelge B.7 de verilmiştir. Ekranlı bölüm için Çizelge B.7 yi kullanma kuralları aşağıdadır : Ele alınan geçiş noktası iki ekranlı bölüm arasında ise veya ekranlı bölüm yapıya giriyorsa ve teçhizatın bağlı olduğu kuşaklama barasına bağlı ise ekranlı bölüm için Çizelge B.7 de Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı sütununun altındaki değerler uygulanır. Bütün diğer durumlarda, eğer ekran en az her iki uçta toprağa 10 ohm mertebesindeki toptak dirençleri üzerinden bağlı ise ekranlı bölüm için Çizelge B.7 de Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı değil sütununun altındaki değerler uygulanır. Aksi halde ekranlı kısım ekransız gibi düşünülmelidir. (7) Çizelge B.7 de Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı sütununun altındaki değerler. (8) Çizelge B.7 de Ekran yok sütununun altındaki değerler. (9) Çizelge B.7 de Ekran teçhizatın bağlandığı eş potansiyel kuşağına bağlı sütununun altındaki değerler. I.7 R 2 riskinin değerlendirilmesi Şebeke operatörünün tecrübesini esas alarak yıldırımdan korunma tasarımcısı tarafından yapılan değerlendirmeden sonra R 2 RİSKİ ile ilgili olarak aşağıdaki yıllık ortalama değerler varsayılmıştır: L f = 3x10-3 L o =10-3 (varsayılan değer Çizelge E.1) Korunmamış hat için risk bileşenleri değerleri Çizelge I.7 dedir. 87

Çizelge I.7 - Risk R 2 Korunmamış hat için bölümlere göre risk bileşenleri değerleri (değerler x10-3 ) Sembol S 1 S 2 Hat (1) R B(a) (1) R B(b) (2) R C(a) (2) R C(b) (3) R V (4) R W - 0,216 0,216 0-0 - 0,0873 0,0873 0-0 0,0282 0,1566 0,1848 0,0008 0,0522 0,053 R = R B(a) + R B(b) + R C(a) + R C(b) + R V + R W R Z(Ta) (5) R Z(Tb) (6) R Z(T1/2) (7) 0,2967 1,5478 1,845 0,0119 1,5478 1,59 0,02967 1,5478 1,845 R 2(Ta) = R + R Z(Ta) 2,4311 R 2(Tb) = R + R Z(Tb) 2,1761 R 2(T1/2) = R + R Z(T1/2) 2,4311 (1) R B = N D x P B x L f (2) R C = N D x P C x L o (3) R V = N L x P V x L f (4) R W = N L x P W x L o (5) R Z(Ta) = (N I N L ) x P Z(Ta) x L o (6) R Z(Tb) = (N I N L ) x P Z(Tb) x L o (7) R Z(T1/2) = (N I N L ) x P Z(T1/2) x L o R 2 riskinin değeri (3,508 x 10-3 ) katlanılabilir risk R T =10-3 değerinden büyüktür, bundan dolayı hattın yıldırma karşı korunması gereklidir. Çizelge I.7 de Bölüm S 2 de R Z risk bileşeninden dolayı R 2 riskinin T a, T b ve T 1/2 noktalarında katlanılabilir riski aştığını göstermektedir. Bundan dolayı bu risk bileşeninin düşürülmesi gereklidir. Hat tesis edilmiş olduğu için, (dolayısıyla ekransız bir bölüm yerine ekranlı bir bölüm kullanmak gibi tedbirler alınamaz) korunma tedbiri olarak IEC 62305-5 e uygun SPD ler kullanılacaktır. R 2 riskinin katlanılabilir riskin altına düşürülmesi için LPL III e uygun SPD lerin seçilmesi yeterlidir (P SPD =0,03 Çizelge B.3). T a ve T 1/2 geçiş noktalarında SPD montajı; - P Z (T a ) ve P Z (T 1/2 ) ihtimallerini P SPD ye düşürür. - P V ve P W ihtimallerini etkilemez (Madde D.1.2), - Bölüm S 2 ye ait olan P B ve P C ihtimallerini etkilemez, çünkü havai hattır (Madde D.1.1), - Bölüm S 1 e ait olan P B ve P C ihtimallerini etkilemez, çünkü P SPD den küçüktür (Madde D.1.1). Ayrıca, tarif 3.25 ve Madde A.4 e göre T 1/2 geçiş noktasına SPD monte edilmesi ile T 1/2 noktası T b için bir düğüm haline gelir ve hattın S 2 bölümü artık R Z (T b ) risk bileşenine katkı yapmaz (IEC 62305-5 Ek A). Korunmuş hat için ihtimal değerleri (P ) Çizelge I.8 dedir. 88

Çizelge I.8 Risk R 2 -Korunmuş hat için ihtimal değerleri (P ) Parametre S 1 S 2 P B(a)(Ia(B)) - 1 P B(b)(Ia(B)) 0,001 - P C(a)(Ia(B)) - 1 P C(b)(Ia(B)) 0,001 - P V(Ia(V)) 0,4 1 P W(Ia(W)) 0,035 1 P Z(Ta) (Ta geçiş noktasındaki cihaz için, U W =1,5 kv) 0,03 0,03 P Z(Tb) (Tb geçiş noktasındaki cihaz için, U W =1,5 kv) 0,02 - P Z(T1/2) (Gömülü kablonun yalıtım delinmesi için, U W =1,5 kv) 0,03 0,03 Korunmuş hat için risk bileşenlerinin değerleri Çizelge I.9 da verilmiştir. Burada, R 2 riskinin katlanılabilir riskten küçük olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, hat yıldırıma karşı korunmuş durumdadır. Çizelge I.9 - Risk R 2 T 1/2 ve T a geçiş noktalarına monte edilen SPD lerle (P SPD =0,03) korunmuş hat için ihtimal değerleri risk bileşenlerinin değerleri (değerler x 10-3 ) Parametre S 1 S 2 Hat R B(a) - 0,261 0,261 R B(b) 0-0 R C(a) - 0,0873 0,0873 R C(b) 0-0 R V 0,0282 0,1566 0,1848 R W 0,0008 0,0522 0,053 R = R B(a) + R B(b) + R C(a) + R C(a) + R V + R W 0,5861 R Z(Ta) 0,0178 0,0553 0,0731 R Z(Tb) 0,0119-0,0119 R Z(T1/2) 6 0,0178 0,0553 0,0731 R 2(Ta) = R + R Z(Ta) 0,6592 R 2(Tb) = R + R Z(Tb) 0,598 R 2(T1/2) = R + R Z(T1/2) 0,6592 89

Ek J (Bilgi için) Yapıların risk değerlendirmesi için basitleştirilmiş yazılım J.1 Temel bilgiler Basitleştirilmiş IEC Risk Değerlendirme Hesaplayıcısı (SIRAC) IEC 62305-2 de verilen hesaplamalara ve metotlara dayalı bir yazılım aracıdır ve basit yapılarda risk değerlendirmesi yapmayı kolaylaştırır. Bu aracın IEC 62305-2 nin yıldırımdan korunma amacıyla risk yönetim metodu olarak uygulanmasını desteklemesi amaçlanmıştır. Bu aracın, bu standardda detaylı olarak açıklanan risk yönetiminin basit bir uygulaması olduğu unutulmamalıdır. Hesaplayıcı risk hassasiyeti konusunda ön değerlendirme yapmak isteyenler için oldukça kolay kullanım sağlar. SIRAC ın amacı ve kısıtlamaları aşağıdaki gibidir: - IEC 62305-2 nin daha genel kullanıcılarının tipik yapılar üzerinde detaylı bilgilere ve standardda verilen metodolojilere sahip olmadan hesaplamalar yapmasını sağlamak, - IEC 62305-2 nin uygulanmasını ve risk değerlendirme metodu olarak daha geniş kullanıcı kitlesi tarafından benimsenmesini teşvik etmek. Bu kullanıcıya kolaylık sağlayan aracın daha geniş yıldırımdan korunma toplumu için kabul oranını arttıracağı düşünülmektedir. - Tipik, karmaşık olmayan yapılar ve daha genel durumlar için özel olarak uyarlanmış bir araç sağlamak. Bu amaca ulaşmak için belirli parametrelere varsayılan değerler verilmiştir ve kullanıcının sadece daha kısıtlı bir alt kümeden seçim yapması yeterlidir. - Yazılım bu standardın bütün fonksiyonelliğini uygulamaz. Böyle bir uygulama aracı istenmeyen derecede karmaşıklaştırır. Karmaşık yapıları ve özel durumları daha detaylı olarak değerlendirirken kullanıcıların yazılı standardı kullanmaları tavsiye edilir. - Sadece tek bölgeli yapılar için uygulanabilir, - SIRAC, IEC 62305-2 nin yardımcı aracı olarak görülebilir ve IEC FTP sunucusunda çevrim içi güncelleştirme ile desteklenecektir. Güncelleme yapıldıkça indirme yapmak mümkün olacaktır. J.2 Parametrelerin açıklanması Yazılım aracında risk bileşenlerinin hesaplanması için gerekli önemli parametreler üç sınıfa ayrılır: - Kullanıcının standardda verilen tariflere ve ihtimallere göre seçmesi gereken parametreler (Çizelge J.1), - Kullanıcının seçiminin standardda verilenlerin alt kümesi ile sınırlı olan parametreler (Çizelge J.2), - Kullanıcı tarafından değiştirilemeyen sabit parametreler (Çizelge J.3). 90

Çizelge J.1 Kullanıcın serbestçe değiştirebileceği parametreler Parametre Korunacak yapının uzunluğu, genişliği ve yüksekliği Yıldırım düşme yoğunluğu Yerleşim faktörü Çevre faktörü Hizmet tesisatı tipi (güç hattı, diğer havai tesisatlar, diğer yeraltı tesisatları) Not- Bir transformatör sadece güç hattı için kullanılabilir. IEC 62305-3 e göre yıldırımdan korunma. Hizmet tesisatları için şok dalgası (aşırı gerilim) korunması - sadece girişte (eş potansiyel kuşaklamalı SPD), - hizmet tesisatlarına bağlı bütün iç sistem için IEC 62305-4 e göre koordineli SPD Not Kullanıcı şok dalgası koruması için sadece bir değer seçebilir. Bu değer korunması gereken bütün hizmet tesisatları ve binanın tamamı için geçerlidir. Yapı için yangın ve fiziki hasar riski Yangından korunma Özel tehlikeler İlgili kayıpların seçimi (kayıp tipleri) Kısaltma/ Sembol L, W, H N g C d C e P B P SPD r f r p h Z Çizelge J.2 Kullanıcı tarafından değiştirilebilecek sınırlı parametre kümesi Yapı ekranlama etkinliği İç tesisat tipi Parametre Dış hizmet tesisatlarının ekranlanması (Dış tesisat tipi) Yangından kaynaklanan kayıp faktörleri: Kullanıcı korunacak yapı tipini bildirmelidir. Açıklama Ek C de tarif edildiği şekilde her dört tip için L f değerinin hesaplanması mümkün değildir. Kullanıcı korunması gereken yapı tipini verilen listeden seçmelidir. Aşırı gerilimlerden kaynaklanan kayıplar Kısaltma/Sembol K S1 K S3 P LD, P LI L f L o Açıklama Ek C de tarif edildiği şekilde her dört tip için L o değerinin hesaplanması mümkün değildir. Kullanıcı korunması gereken yapı tipini verilen listeden seçmelidir. L4 tipi ekonomik kayıplar için bu basitleştirilmiş yazılım çözümünde maliyet etkinliği araştırması uygulaması yoktur. Eğer bu gerekli ise kullanıcı katlanılabilir bir ekonomik kayıp riski seçmek zorundadır. 91

Çizelge J.3 Sabit parametreler (kullanıcı tarafından değiştirilemez) Parametre Kısaltma/ Sembol Sabit değer Hizmet tesisatının uzunluğu L c 1000 m Havai hatlar için yükseklik H c 6 m Bitişik bina dikkate alınmamıştır N Da 0 Yapının içindeki bölgelerin ekranlama etkinliği dikkate alınmamıştır Bu hizmet tesisatına bağlı iç teçhizatın darbe dayanma gerilimi (1,5 kv) K S2 1 K S4 1 Canlılara şok ihtimali P A 1 Zemin veya döşeme tipi r A 10-2 L1 tipi insan hayatı kayıpları için korunması gereken yapının içindeki ve 3 m ye kadar dışındaki adım ve temas gerilimleri için kayıp faktörü L t 0,01 Not Parametre değerleri doğrudan SIRAC tan alınabilir (Tıklamalı menünün okuna fare ile dokunun). J.3 Program ekranı örneği Madde H.1 de açıklanan örnek için (kır evi) program ekranı örnekleri Şekil J.1 (korunma tedbiri yok) ve Şekil J.2 de (Madde H.1 de açıklanan korunma tedbirleri; girişlerde Sınıf IV LPS ve SPD var) verilmiştir. 92

ICS 29.020; 91.120.40 TÜRK STANDARDI TS EN 62305-2/Haziran 2007 Şekil J.1 Kır evi örneği (Madde H.1 Korunma tedbiri yok) 93

Şekil J.2 Kır evi örneği (Madde H.1 Korunma tedbiri var) 94

Kaynaklar [1] IEC 61000-4-5:1995, Electromagnetic Compatibility (EMC) Part 4-5: Testing and Measuring Techniques Surge Immunity Test. [2] IEC 60664-1:1992, Insulation coordination for equipment within low-voltage systems - Part 1: Principles, requirements and tests [3] IEC 61643-1:2005, Low-voltage surge protective devices - Part 11: Surge protective devices connected to low-voltage power systems; Requirements and tests [4] ITU-T Recommendation K.20:2003, Resistibility of telecommunication equipment installed a telecommunications center to overvoltages and overcurrents 95