SBS SET SBS TÜRKÇE Konu Anlat ml

SBS SET SBS TÜRKÇE Konu Anlat ml Bu kitab n her hakk sakl d r ve BAHAR Yay nevi San. Tic. Ltd. fiti. aittir. Kitaba ait metin ve sorular, kaynak gösterilerek de olsa kullan lamaz. Kitab n haz rlan fl yöntemi, tarz, mant taklit edilemez. Yazar : A. Raflit SABUNCU Müslüm KAPLAN Görsel Yönetmen : Tar k A DA Yay na Haz rl k Bahar Yay nc l k Bask Tarihi: Temmuz 2008 Bask Cilt Yeri: Best Matbaac l k Tel: (0212) 771 46 36 Merkez: BAHAR Yay nevi San.Tic Ltd. fiti. Merkez Mah. (Yenibosna) Y lanl Tepe Sok. Bahçelievler / STANBUL Tel: (0212) 654 26 00 Fax: (0212) 654 26 64 ISBN 978 9944 63 330 7

AYRINTILARIYLA TÜRKÇEM Z 1. BÖLÜM SES B LG S DİL Düflünce, duygu ve isteklerimizi anlatmak için kulland m z iflaret ve seslere dil denir. Her milletin kendine has bir dili vard r. Türkçe, Almanca, ngilizce, Frans zca vb. A. Sesli (Ünlü) Harfler a, e,, i, o, ö, u, ü Sesli Harflerin Özellikleri Dilin Yap Tafllar : A z m zdan hiçbir engele çarpmadan ç karlar. a) Ses: Kula m zla duyabildi imiz bütün titreflimlere ses denir. Dil bilgisindeki ses ise düzenli bir flekilde oluflturulmufl insan sesidir. b) Harf: Konuflurken kulland m z seslerin yaz daki iflaretlerine harf denir. c) Alfabe: Bir dilin seslerini gösteren bütün harflerin belirli bir s ra ile dizilmifl hâline alfabe denir. Tek bafllar na okunabilirler. Her hecede kesinlikle bulunurlar. Tek bafllar na hece oluflturabilirler. Türkçe kelimelerde yan yana gelmezler. Harfler ve Özellikleri ABC Sesli Harflerin Söylenifl Özellikleri Sesli harfler, ç k fllar s ras nda dilin, dudaklar n ve a z n ald biçime göre çeflitlere ayr lm flt r. Alfabemizde sekizi sesli, yirmi biri sessiz olmak üzere yirmi dokuz harf vard r. A,B,C,Ç,D,E,F,G,,H,I,,J,K,L,M,N,O,Ö,P,R, S,fi,T,U,Ü,V,Y,Z. 1. Dilin önde ya da arkada olufluna göre: a) nce sesliler: E,, Ö, Ü Dilin ileri do ru itilmesiyle söylenirler. b) Kal n sesliler: A, I, O, U Dilin geriye do ru çekilmesiyle söylenirler. 11

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz 2. Dudaklar n düz ya da yuvarlak olufluna göre: a) Düz sesliler: A, E, I, Dudaklar düzken söylenirler. Afla daki varl klardan hangisinin isminde genifl sesliler yoktur? b) Yuvarlak sesliler: O, Ö, U, Ü Dudaklar yuvarlakken söylenirler. A) Araba B) Televizyon C) D) 3. A z n az ya da çok aç k olufluna göre: Bulut Kitap a) Genifl sesliler: A, E, O, Ö A z çok aç kken söylenirler. b) Dar sesliler: I,, U, Ü A z hafif aç kken söylenirler. Sesli Harfler Tablosu Düz sesliler Genifl Dar nce Kal n A I E Yuvarlak sesliler A seçene inde, "araba" Æ "a" sesi düz, genifl bir ünlüdür. B seçene inde, "televizyon" Æ "e" sesi düz genifl bir ünlüdür. D seçene inde, "kitap" Æ "a" sesi düz genifl bir ünlüdür. C seçene inde, "bulut" Æ "u" sesleri dar, yuvarlak seslilerdir. Yan t C Sesli Harflerle İlgili Ses Olayları 1. Büyük Sesli (Ünlü) Uyumu nce Kal n Genifl O Ö Dar U Ü Sesli harflerin kal nl k incelik bak m ndan uyumudur. Büyük ünlü uyumu kural na göre: s ö y l e n t i g ü r e fl ç i ince ince ince ince ince ince 12

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE a) Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki sesli harf inceyse di er hecelerdeki sesli harfler de ince olmal d r. Ö r e t i m g ö z l ü k ç ü l e r Ø ince ince ince ince ince ince ince b) Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki sesli kal nsa di er hecelerdeki sesliler de kal n olmal d r. Afla daki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu yoktur? A) Mahallede B) Gezerken C) Arkadafllar m D) Görmüfller 1993 AL O r m a n c k o l a y l k kal n kal n kal n kal n kal n kal n k u r a l s u s a d k ç a kal n kal n kal n kal n kal n kal n Bir sözcükte hem kal n hem ince ünlü bulunuyorsa bu sözcük kal nl k - incelik uyumuna uymaz. B seçene inde, G e z e r k e n ( uyar ) i i i C seçene inde, A r k a d a fl l a r m ( uyar ) k k k k k k fl i k â y e t ince kal n ince (Uymaz) D seçene inde, G ö r m ü fl l e r (uyar) i i i A seçene inde, M a h a ll e d e ( uymaz) Ø k k i i Yan t A b a h ç e Ø Ø kal n ince (Uymaz) Büyük Ünlü Uyumuyla lgili Baz Özellikler: a- -o-u e-i-ö-ü a- -o-u e-i-ö-ü a) Türkçe olup da zamanla ses de iflikli ine u ram fl kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz. 13

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz Eski flekli ana alma hangi fl flman kardafl Günümüzde anne elma hangi fliflman kardefl S n f - t a (uyar) kal n kal n kal n P e r i fl a n - l k Ø (uymaz) ince ince kal n kal n b) Birleflik kelimeler ve tek heceli kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz. e) Türkçede tek biçimde kullan lan ekler baz durumlarda büyük ünlü uyumunu bozar. Ek Uyar Uymaz akflamsefas dert bilgisayar gül han meli et imambay ld tat Çanakkale s r ç raalt Türk c) Türkçemize yabanc dillerden girmifl baz kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz. ki benimki yar nki yor kofluyor dinliyor ken gelirken çal fl rken dafl vatandafl meslektafl gil teyzemgil day mgil leyin ö lenleyin akflamleyin mtrak sar mtrak mavimtrak Kitap Profesör Tramvay televizyon mobilya tarih d) Türkçede eklerin sahip olduklar sesli harfler, sözcü ün son ünlüsüyle uyum gösterir. Bu kural büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler için de geçerlidir. "Akflam" kelimesine afla daki eklerden hangisi getirilirse büyük ünlü uyumuna uymaz? A) lar B) dan C) ki D) n 14

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE A seçene inde, Akflam l a r (uyar) k k k B seçene inde, Akflam d a n (uyar) k k k A, B ve C seçeneklerindeki ekler büyük ünlü uyumunu bozan eklerdendir. Fakat D seçene- indeki " ecek" eki eklendi i kelimenin sesli harflerine göre uyum gösterir. nce ünlülerin bulundu u kelimelerde "gül ecek" fleklinde, kal n ünlülerin bulundu u kelimelerde "kal acak" fleklinde kullan l r. Yan t D C seçene inde, Akflam n (uyar) k k k D seçene inde, Akflam ki (uymaz) k k i " ki" eki büyük ünlü uyumunu bozan eklerdendir. Yan t C 2. Küçük Sesli (Ünlü) Uyumu Sesli harflerin düzlük yuvarlakl k uyumudur. Küçük ünlü uyumuna göre; a) Sözcü ün ilk hecesindeki sesli harf düz (a, e,, i) ise di er hecelerdeki ünlüler de düz (a, e,, i,) olmal d r. Afla dakilerden hangisi, büyük ünlü uyumu kural na uymayan eklerden biri de ildir? k a ç t l a r b a h ç e y i d d d d d d k a p d a k i l e r g e r i d e Ø Ø d d d d d d d d A) ( ken) B) ( leyin) C) ( mtrak) D) ( ecek) 1986 FL b) Sözcü ün ilk hecesindeki sesli harf yuvarlak (o, ö, u, ü) ise di er hecelerdeki ünlüler ya düz genifl (a, e) ya da dar yuvarlak (u, ü) olmal d r. 15

TÜRKÇE O k u l Ø Ø yuv. yuv. dar Ayr nt lar yla Türkçemiz Küçük Ünlü Uyumu le lgili Baz Özellikler: a) Tek heceli, birleflik yap l ve yabanc kökenli sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz. y ü r e k Ø Ø yuv. düz genifl televizyon O t u r u m g ü z e l Ø Ø yuv. düz düz yuv düz yuv. yuv. genifl Yukar daki sözcükler verilen tan ma uygun olarak düzenlendiklerinden küçük sesli uyumuna uyar. tiyatro sert, yay nevi, ilkokul, tafl b) " ki" eki bazen küçük ünlü uyumunu bozarken bazen de yuvarlaklaflarak küçük ünlü uyumuna uyar. dün kü (uyar) ordunun ki (uymaz) Ü m i t Ø Ø yuv. düz dar (uymaz) c) " yor" eki daima küçük ünlü uyumunu bozar. ü n i t e (uymaz) yuv. düz düz dar genifl o-ö-u-ü a-e-u-ü koflu yor tafl yor 16

Ayr nt lar yla Türkçemiz d) Küçük ünlü uyumu sözcü ün bütününde de- il, bir önceki heceye göre de erlendirilir. Ö r e t m e n i m Ø yuvarlak düz düz düz genifl A seçene inde, B seçene inde, C seçene inde, TÜRKÇE Y o l c u l u k (uyar) yuv. dar dar yuv. yuv. Y ü r ü m e k (uyar) yuv. dar düz yuv. genifl O t u r u m (uyar) yuv. dar dar yuv. yuv. Afla daki seçeneklerde yer alan kelimelerden hangisi küçük ses uyumu kural na uymaz? A) Yolculuk B) Yürümek C) Oturum D) Savunmak 1986 FL I D seçene inde, S a v u n m a k (uymaz) düz yuv. düz Yan t D 3. Sesli (Hece) Düflmesi Dilimizdeki baz sözcükler türetilirken ya da çekimlenirken sesli harflerinden birini kaybeder. Bu ses olay na sesli (hece) düflmesi denir. Hece düflmesi farkl nedenlerden kaynaklanabilir: Küçük ünlü uyumu kural flöyleydi: 1. Düz Düz (a, e,, i,) Æ (a, e,, i) 2. Yuvarlak dar yuvarlak (u, ü) (o, ö, u, ü) düz genifl (a, e) a z m Æ a z m kavur uk Æ kavruk zihin i Æ zihni s z la Æ s zla içeri de Æ içerde sar ar Æ sarar kahve + alt Æ kahvalt ne + as l Æ nas l pazar + ertesi Æ pazartesi sab r + etmek Æ sabretmek burunum flehiri cumaertesi 17

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz Afla daki cümlelerde bulunan alt çizili kelimelerin hangisinde ses düflmesi yoktur? A) Tar k, olay en ince ayr t s na kadar anlatt. B) Kazay hafif bir s yr kla atlatt. C) K z l rmak k vr mlar çizerek denize ulafl r. D) Mutlu, bir ömür sürmek herkesin, arzusudur. 1993 - EML A seçene inde, Kalem i Æ kalemi (düflmez) B seçene inde, Çiçek i Æ çiçe i (düflmez) C seçene inde, Ufuk u Æ ufku (düfler) D seçene inde, Bayrak Æ bayra (düflmez) Yan t C A seçene inde, ay r - nt s na Æ ayr nt s na B seçene inde, s y r - kla Æ s yr kla C seçene inde, k v r- mlar Æ k vr mlar D seçene inde, "ömür" sözcü ü zaten kök hâlindedir. Yan t D 4. Ünlü (Sesli) Daralmas Son hecesi düz genifl seslilerle (a, e) biten kelimelere " yor" eki getirildi inde genifl sesliler daralarak (, i, u, ü) olur. dinle yor dinliyor. söyle yor söylüyor. oyna yor oynuyor. " yor" eki olumsuzluk eki olan " me, ma" n n sonundaki "e, a" seslerini de ", i" ya da "u, ü"ye dönüfltürür. Hangi kelimenin sonuna sesli bir harf getirilirse hece düflmesi olur? A) Kalem B) Çiçek C) Ufuk D) Bayrak 1988 FL I 18 bil me yor Æ bilmiyor anla ma yor Æ anlam yor duy ma yor Æ duymuyor

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE "de " ve "ye " fiilleri ünlüyle bafllayan bir ek ald klar nda araya kaynaflt rma ünsüzü olan "y" girer ve fiilin sonunda bulunan ünlü daralabilir. de y ecek Æ diyecek ye y en Æ yiyen 5. Sesli (Ünlü) Türemesi Sessiz harfle biten baz kelimeler sessiz harfle bafllayan bir ek ald klar nda iki sessiz harfi birlefltirebilmek için araya bir sesli harf girer. Bu ses olay na sesli türemesi denir. a) Baz s fatlara küçültme eki getirilirken ünlü türemesi olur. a, e yor fi,i,u,ü yor biricik Afla daki sözcüklerin hangisinde ünlü daralmas yoktur? A) Anl yor B) Yafl yor C) Tafl yor D) Gelmiyor az c k Æ az c k dar c k Æ darac k b) Pekifltirme anlam tafl yan baz sözcüklerde ünlü türemesi görülür. Sa lam Æ sapasa lam gündüz Æ güpegündüz yaln z Æ yapayaln z A seçene inde, Anla yor Æ Anl yor (var) B seçene inde, Yafla yor Æ Yafl yor (var) D seçene inde, Gel me yor Æ Gelmiyor (var) C seçene inde, Tafl yor Æ Tafl yor (yok) Yan t C Afla daki cümlelerde geçen alt çizili sözcüklerin hangisinde ünlü türemesi vard r? A) Biricik k z m sinemaya götürdüm. B) K sac k bir konuflma yapm flt. C) ncecik bir elbise vard üzerinde. D) Birazc k dinlenirsen bir fleyin kalmaz. 1985 FL 2 19

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz B seçene inde, K sa c k Æ k sac k (yok) C seçene inde, nce cik Æ ncecik (yok) D seçene inde, Biraz c k Æ Birazc k (yok) A seçene inde, Bir cik Æ Biricik (var) Yan t A b) Süreksiz Sessizler: Önüne sesli bir harf getirilip okundu unda kesintiye u rayan sessiz harflerdir. B, C, Ç, D, G, K, P, T c) Sert Sessizler: A zdan ç karken ses tellerinde titreflim yapmayan sessiz harflerdir. Ç, F, H, K, P, S, fi, T B. SESSİZ (ÜNLÜ) HARFLER Sessiz Harflerin Özelliklleri B, C, Ç, D, F, G,, H, J, K, L, M, N, P, R, S, fi, T, V, Y, Z Sessiz harfler ses yolundan engele u rayarak ç karlar. d) Yumuflak Sessizler: A zdan ç karken ses tellerinde titreflim yapan sessiz harflerdir. B, C, D, G,, J, L, M, N, R, V, Y, Z Sessiz Harfler Tablosu Süreksiz Sürekli Sert P, Ç, T, K F, S, fi, H Yumuflak B, C, D, G, J, L, M, N, R, V, Y, Z Tek bafllar na hece oluflturamazlar. Sesli harflerin yard m olmadan söylenemezler. Baz hecelerde birden fazla bulunurlar. Her hecede bulunma zorunluluklar yoktur. Sessiz harfler özelliklerine göre çeflitli gruplara ayr lm flt r. a. Sürekli Sessizler: Önüne sesli bir harf getirilip okundu unda a zdan sürekli olarak ç kmaya devam eden sessiz harflerdir. F,, H, J, L, M, N, R, S, fi, V, Y, Z "Muhtaç oldu un kudret, damarlar ndaki asil kanda mevcuttur." cümlesinde geçen afla daki sözcüklerin hangisinde süreksiz sert sessiz harfler yoktur? A) muhtaç B) oldu un C) kanda D) mevcuttur 1985 FL 2 20

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE Sert Sessizlerin Yumuflamas ile lgili Baz Özellikler: Alfabemizdeki süreksiz sert sessiz harfler flunlard r: "f s, t, k, ç, fl, h, p" A, C ve D seçeneklerindeki sözcüklerde bu ünsüzler mevcuttur. Ama B seçene indeki "oldu un" sözcü ündeki bütün ünsüzler yumuflak sessiz harflerdir. Yan t B a) Özel isimlerdeki sessiz yumuflamas yaz da gösterilmez; ama konuflurken bu kurala uyulur. Zonguldak a Æ Zongulak'a Mehmet i Æ Mehmet'i Sessiz (Ünsüz) Harflerle lgili Ses Olaylar 1. Sert Sessiz Yumuşaması Sonu "p, ç, t, k" sert sessizlerinden biriyle biten bir sözcü e sesli harfle bafllayan bir ek geldi inde "p, ç, t, k" harfleri yumuflayarak "b, c, d, g, "ye dönüflür. Bu ses olay na sessiz yumuflamas denir. b) Dilimize giren baz yabanc kelimelerde yumuflama olmayabilir. Saat im Æ Saatim Ticaret i Æ Ticareti Hukuk un Æ Hukukun p Æ b: kitap Æ kitab c) Tek heceli kelimelerin baz lar yumuflarken baz lar yumuflamayabilir. ç Æ c: amaç Æ amac m z t Æ d: yurt Æ yurdum k Æ g: renk Æ rengi k Æ : toprak Æ topra a Koç um Æ Koçum (yumuflamaz) Yurt um Æ Yurdum (yumuflar) Tek i Æ Teki (yumuflamaz) Çok u Æ Ço u (yumuflar) 21

TÜRKÇE d) Baz tek heceli fiillerin sonunda bulunan ünsüzler de yumuflamaya u rar. Ayr nt lar yla Türkçemiz Git er Æ Gider Et i yor Æ Ediyor p,ç,t,k, b,c,d,g/ Afla daki kelimelerden hangisinde sert sessiz yumuflamas vard r? A) Topumuz B) Gücümüz C) Sepetimiz D) Park m z 1990 DPY A Afla daki varl klardan hangisinin isminin sonuna ünlü ile bafllayan bir ek getirildi inde ses de iflimi meydana gelmez? A) Çiçek B) A aç A seçene inde, top umuz Æ topumuz (yok) B seçene inde, güç ümüz Æ gücümüz (var) C seçene inde, sepet imiz Æ sepetimiz (yok) D seçene inde, park m z Æ park m z (yok) Yan t B C) Çorap D) At 2. Sessiz Benzeflmesi (Sertleflme) Sonu sert sessizlerden (p, ç, t, k, s, fl, f, h) biriyle biten bir kelimeye "c, d, g" ile bafllayan bir ek getirildi inde "c, d, g" ünsüzleri "ç, t, k"ye dönüflür. Bu ses olay na Sessiz benzeflmesi (sertleflmesi) denir. A seçene inde, çiçek-i Æ çiçe i B seçene inde, a aç- Æa ac C seçene inde, çorap- Æçorab fleklinde ses de iflikli ine u ram flt r. D seçene inde, at- Æ at fleklinde oldu undan ses de iflimi olmam flt r. Yan t D Difl ci Æ Diflçi 22

TÜRKÇE Türk ce Æ Türkçe Yetifl gin Æ Yetiflkin S n f da Æ S n fta Sert ünsüzle biten rakamlara ve özel isimlere getirilen eklerde de sertleflme kural na uyulur. A seçene inde, kitap c Æ kitapç (var) B seçene inde, s n f da Æ s n fta (var) D seçene inde, seç gin Æ seçkin (var) C seçene inde ünsüz benzeflmesini örnekleyen bir sözcük yoktur. Yan t C 1923 de Æ 1923'te 223 den Æ 223'ten Ahmet de Æ Ahmet'te Sinop dan Æ Sinop'tan p, ç, t, k, s, fl, f, h c, d, g ç, t, k B A L I K Baloncudaki balonlar "bal k" sözcü ünü oluflturmufltur. Afla daki cümlelerin hangisinde sert ünsüzlerin benzeflmesini örnekleyen bir sözcük yoktur? Afla dakilerden hangisi bu balonlara eklenirse sertleflme meydana gelir? A) I M B) C I A) Kitapç bize buray tarif etti. B) Çantalar m z s n fta b rakt k. C) L A R D) M I fi C) Sessizlik beni her zaman hüzünlendirir. D) Yeme e seçkin insanlar ça rm fl. 23

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz "Bal k" sözcü üne "- m" eki geldi inde yumuflama; "-lar" ve "-m fl" ekleri geldi inde herhangi bir ses olay gerçekleflmez. Ancak "-c " eki getirildi- inde sertleflme meydana gelir. Yan t B Afla daki kelimelerin hangisinde ses düflmesi vard r? A) Biricik B) Ufac k C) Az c k D) ncecik 1994 EML 3. Sessiz (Ünsüz) Düflmesi Yap m eki alan ya da baflka sözcüklerle birleflen baz sözcüklerde sessiz düflmesi görülür. Küçük cük Æ Küçücük Ast te men Æ Aste men Minik cik Æ Minicik ufakc k A seçene inde, bir i cik Æ biricik (yok) B seçene inde ufak c k Æ ufac k (var) C seçene inde az c k Æ az c k (yok) D seçene inde ince cik Æ incecik (yok) Yan t B 4. Sessiz (Ünsüz) Türemesi Baz sözcükler ünlüyle bafllayan bir ek ald klar nda ya da etmek, olmak gibi yard mc eylemlerle birlefltiklerinde sessiz türemesi görülür. Alçak - l (mak) Æ Alçal(mak) Çabuk - cak Æ Çabucak Ufak - la(mak) Æ Ufala (mak) pasta - hane Æ pastane hasta - hane Æ hastane posta - hane Æ postane 24 Hak Æ Hakk Red i Æ Reddi Hat m Æ Hatt m Af etmek Æ Affetmek Zan mca Æ Zann mca

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE 1- Birden kolumda ac hissettim. 2-Yeni ald m saatimi kaybettim. 3-Böylece bu olay da hallettik. 4-O olaydan sonra evi terk ettim. 1. Sesli : iflitir 2. Sessiz Sesli : yar n 3. Sesli Sessiz : ince 4. Sessiz Sesli Sessiz : bafll k 5. Sesli Sessiz Sessiz : lkokul 6. Sessiz Sesli Sessiz Sessiz : yurtsuz Tahtadaki cümlelerde alt çizili sözcüklerin hangilerinde "ünsüz türemesi" olmufltur? A) 1 ve 3 B) 2 ve 4 C) 1 ve 2 D) 2 ve 3 his + ettim Æ hissettim (var) kay p + ettim Æ kaybettim (yok) hal + ettim Æ hallettim (var) terk + ettim Æ terk ettim (yok) Yan t A Afla daki cümlelerde geçen alt çizili sözcüklerin hangisinde tek harften oluflan bir hece vard r? A) Bütün gün flehri dolafl p ifl arad m. B) Seninki kadar güzel bir araba alaca m. C) Doktorun bir an önce gelmisi istendi. D) Sana verdi im ödevi kesinlikle yapmal s n. Hece ve Hece Çeflitleri A z m z n bir hareketiyle ç kan ses ya da ses toplulu una hece denir. Her hecede kesinlikle bir tane sesli harf vard r. Türkçede k sa bir hecede bir sesli harf, uzun bir hecedeyse bir sesli harf, üç sessiz harf bulunur. Türkçemizde alt çeflit hece vard r."ali Osman lk Türk" ifadesinde hece çeflitlerinin hepsini görmekteyiz. A seçene inde, a ra d m (var) B seçene inde, se nin ki (yok) C seçene inde, is ten di (yok) D seçene inde, ver di im (yok) Yan t A 25

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz Kaynaflma Türkçe bir kelimede iki sesli harf yan yana gelmez. Bu durum Türkçenin ses özelli ine ayk r - d r. Bu nedenle sesli harfle biten bir kelimeden sonra sesli harfle bafllayan bir ek gelirse araya "y, fl, s, n" ünsüzlerinden biri girer. A seçene inde, iki fl er (var) B seçene inde, oda y (var) C seçene inde, içeri y e (var) D seçene inde, kar fl k (yok) Yan t D Araba a Æ Arabaya ki er Æ kifler Kap Æ Kap s Konu un Æ Konunun Dinle ici Æ Dinleyici O u Æ Onu Anla n Æ Anlay n Bazen, sesli ve sessiz harf aras na "n" kaynaflt rma ünsüzü girebilir. Ev i n de ULAMA Sessiz harfle biten bir sözcükten sonra sesli harfle bafllayan bir sözcük geldi inde, birinci sözcü ün sonundaki sessiz harf ile ikinci sözcü- ün bafl ndaki sesli harf birlikte söylenir. Bu kurala ulama denir. Ulama yaz da gösterilmez; ama söyleyiflte ortaya ç kar. Çocuklar m için her zorlu un üstesinden gelirim. ) Dünyan n en yafll insan yd. ) Çal flan insanlar kazan r. ) ) Afla daki kelimelerin hangisinde kaynaflt rma harfi yoktur? A) kifler B) Oday C) çeriye D) Kar fl k 1992 DPY A 26 K fl n kardan adam yapmay özledi.

Ayr nt lar yla Türkçemiz TÜRKÇE Vurgu Sözcükte bir hecenin, cümledeyse bir sözcük ya da sözcük grubunun daha kuvvetli söylenmesine vurgu denir. Vurgu anlat m n ak c olmas n da sa lar. Bebek uyurken ellerini kald r yor. ) ) Noktalama iflaretleri ulamay bozar. Kitap, insanlar n yorum gücünü gelifltirir. Ozan, eve gelecek. 1. Sözcük Vurgusu Birden çok hecesi olan bir sözcükte hecelerden birinin daha kuvvetli ve bask l söylenmesine sözcük vurgusu denir. Afla daki cümlelerin hangisinde "ulama" yoktur? A) Geçen y l eylülde, okullar aç ld. B) Salondan yemek odas na geçtiler. C) Ça m z n icatlar insana parmak s rt r. D) Heceler, harflerin say s na göre ayr l r. 1985 FL 2 Sözcük Vurgusunun Özellikleri: a) Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son hecededir. Bafll k Çiçek b) Vurgu, sözcük ek ald kça son eke do ru kayar. A seçene inde, y l eylülde (var) ) B seçene inde, yemek odas na (var) ) C seçene inde, ça m z n icatlar (var) ) D seçene inde ulama yotur. Yan t D gözlük Æ gözlükçü Æ gözlükçülük 27

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz c) Zaman anlam katan sözcüklerde, akrabal k bildiren sözcüklerde, pekifltirilmifl sözcüklerde, ünlemlerde, yer bildiren sözcüklerde ve birleflik yap l sözcüklerde vurgu son hecede de il, ilk hecededir. fiimdi, k pk rm z teyze, lkö retim keflke, Çorum A seçene inde, Ankara (yer ismi) B seçene inde, Gelmiyorum (olumsuzluk eki) C seçene inde, Masmavi (pekifltirilmifl sözcük) D seçene inde, Ö retmen (son hece kural na uygun) Yan t D d) Soru ve olumsuzluk eki alm fl sözcüklerdeki vurgu ise bu eklerden önceki hecede bulunur. a lama, susuyor musun olumsuzluk soru eki eki 2. Cümle Vurgusu Bir cümlede anlam na önem verdi imiz sözcük ya da sözcük gruplar n vurgulamak amac yla yüklemden hemen önce kullan r z. Yani yükleme en yak n sözcük vurgulanm fl sözcüktür. Kardeflim dün maça gitmifl. Dün maça kardeflim gitmifl. Kardeflim maça dün gitmifl. Hangi kelimede vurgu ilk hecede de ildir? A) Ankara B) Gelmiyorum C) Masmavi D) Ö retmen 28

Ayr nt lar yla Türkçemiz (Sözcük Yap s ) TÜRKÇE Cümle Vurgusunun Özellikleri: a) Soru cümlelerinde vurgu, soru anlam tafl - yan sözcükte bulunur. Niçin sana verdi im iflleri bitirmedin? b) sim cümlelerinde vurgu yüklemin kendisindedir. A seçene inde, Özne (kifli) vurgulanm fl. B seçene inde, Dolayl tümleç (yer) vurgulanm fl. C seçene inde, Zarf tümleci (beraberlik) vurgulanm fl. D seçene inde, Zarf tümleci (zaman) vurgulanm fl. Yan t B Kitap okuman n gideremeyece i dert yoktur. Türkçe Sözcüklerle lgili Kurallar 1. Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" harfleri bulunmaz. Diyalog, Hac, Yâd Afla daki cümlelerin hangisinde vurgu, dolayl tümleç üzerindedir? A) Yar n kütüphaneye seninle birlikte ben de gelece im. B) Yar n ben de seninle birlikte kütüphaneye gelece im. C) Kütüphaneye yar n ben de seninle birlikte gelece im. D) Ben de kütüphaneye seninle birlikte yar n gelece im. 2. Türkçe sözcüklerde yan yana iki sesli harf bulunmaz. Aile 29

TÜRKÇE Ayr nt lar yla Türkçemiz (Sözcük Yap s ) 3. Türkçe sözcüklerin bafl nda iki sessiz harf yan yana bulunmaz. 6. Genifl yuvarlak sessiz harfler (o, ö) Türkçe sözcüklerin sadece ilk hecesinde bulunabilir. lk heceden baflka bir hecede bulunuyorsa, o sözcük ya yabanc bir kelimedir ya da "-yor" ekini alm flt r. Tren Star, Plan, Profesör 4. Türkçe sözcüklerin köklerinde iki ayn sessiz harf yan yana bulunmaz. Direksiyon Salon, Geliyor 7. Türkçe sözcüklerde "J" sesi bulunmaz. Millet, fiiddet Bakkal plaj 5. Türkçe sözcüklerde "b" harfinden önce "n" harfi getirilemez, bu nedenle "n" harfi "m" harfine dönüflür. Saklanbaç Æ saklambaç Tenbel Æ tembel Canbaz Æ cambaz meteoroloji, Jimnastik 8. Türkçe sözcükler genellikle büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar. Dünya (Büyük ünlü uyumuna uymaz) Havuç (Küçük ünlü uyumuna uymaz) 30

Ayr nt lar yla Türkçemiz (Sözcük Yap s ) TÜRKÇE Afla daki varl klardan hangisinin ismi Türkçenin ses yap s na uymaz? A) B) C) D) SÖZCÜK YAPISI KÖK ve GÖVDE Bir sözcü ün anlam ifade eden en küçük birimine kök denir. Bir baflka deyiflle kök, bir sözcü- ün ekleri ç kart ld ktan sonra geriye kalan anlaml en küçük parças d r. Köklere çeflitli eklerin getirilmesiyle oluflan anlaml birli e ise gövde denir. Gövdeler, köklerden meydana geldi i için her zaman kök ve gövde aras nda bir anlam ba- bulunmal d r; "yükseklik" kelimesini inceleyelim: yüksek lik isim k. i.i.yap m eki "yükseklik" kelimesinin kökü "yük" de il "yüksek"tir. Çünkü "yük" kelimesinin "yükseklik" kelimesi ile anlamca herhangi bir ortak yönü yoktur. baflla bafl la Kök YE yokluk yok luk Kök YE yaz yaz Kök YE YE Æ Yap m Eki E er kök, eylem anlam içeriyorsa fiil, içermiyorsa isim kökü olarak nitelendirilir. "Kurt, Bafll k ve Kömür" sözcükleri Türkçenin ses yap s na uyar, ama "Saat" sözcü ünde iki sesli harf yan yana geldi i için bu sözcük Türkçenin ses özelliklerine ayk r d r. Yan t C Arabay h zl sürer. "sür " burada eylem bildirdi i için fiil köküdür. Kitapl kta hayat m n en güzel anlar n geçirdim. Cümlede kitap kökü herhangi bir eylem bildirmez. Dolay s ile isim köküdür. 31