TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD TS EN 1019- Nisan 008 ICS 77.140.75 YAPISAL ÇELİK BORULAR - DİKİŞLİ, ALAŞIMSIZ, İNCE TANELİ ÇELİKLERDEN SOĞUK ŞEKİLLENDİRİLEREK KAYNAK EDİLMİŞ - BÖLÜM : TOLERANSLAR, BOYUTLAR VE KESİT ÖZELLİKLERİ Cold formed welded structural hallow sections of non-alloy and fine grain steels - Part : Tolerances, dimensions and sectional properties TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ Necatibey Caddesi No.11 Bakanlıklar/ANKARA
Bugünkü teknik ve uygulamaya dayanılarak hazırlanmış olan bu standardın, zamanla ortaya çıkacak gelişme ve değişikliklere uydurulması mümkün olduğundan ilgililerin yayınları izlemelerini ve standardın uygulanmasında karşılaştıkları aksaklıkları Enstitümüze iletmelerini rica ederiz. Bu standardı oluşturan Hazırlık Grubu üyesi değerli uzmanların emeklerini; tasarılar üzerinde görüşlerini bildirmek suretiyle yardımcı olan bilim, kamu ve özel sektör kuruluşları ile kişilerin değerli katkılarını şükranla anarız. Kalite Sistem Belgesi İmalât ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların sistemlerini TS EN ISO 9000 Kalite Standardlarına uygun olarak kurmaları durumunda TSE tarafından verilen belgedir. Türk Standardlarına Uygunluk Markası (TSE Markası) TSE Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin ilgili Türk Standardına uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. TSEK Kalite Uygunluk Markası (TSEK Markası) TSEK Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin henüz Türk Standardı olmadığından ilgili milletlerarası veya diğer ülkelerin standardlarına veya Enstitü tarafından kabul edilen teknik özelliklere uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. DİKKAT! TS işareti ve yanında yer alan sayı tek başına iken (TS 4600 gibi), mamulün Türk Standardına uygun üretildiğine dair üreticinin beyanını ifade eder. Türk Standardları Enstitüsü tarafından herhangi bir garanti söz konusu değildir. Standardlar ve standardizasyon konusunda daha geniş bilgi Enstitümüzden sağlanabilir. TÜRK STANDARDLARININ YAYIN HAKLARI SAKLIDIR.
Ön söz Bu standard, CEN tarafından kabul edilen EN 1019- (006) standardı esas alınarak TSE Metalurji İhtisas Grubu nca hazırlanmış ve TSE Teknik Kurulu nun 10 Nisan 008 tarihli toplantısında Türk Standardı olarak kabul edilerek yayımına karar verilmiştir. Bu standardda kullanılan bazı kelime ve/veya ifadeler patent haklarına konu olabilir. Böyle bir patent hakkının belirlenmesi durumunda TSE sorumlu tutulamaz
İçindekiler 1 Kapsam...1 Atıf yapılan standard ve/veya dokümanlar...1 3 Terimler ve tarifler...1 4 Semboller...1 5 Müşteri tarafından verilmesi gereken bilgiler...3 6 Toleranslar...3 7 Büyüklük ve şeklin ölçümü...4 7.1 Genel... 4 7. Dış boyutlar... 4 7.3 Kalınlık... 5 7.4 Dairesellikten kaçıklık... 5 7.5 İçbükey ve dışbükeylik... 5 7.6 Kenarların dikliği... 6 7.7 Dış köşe profili... 6 7.8 Çarpıklık... 7 7.9 Doğrusallık... 8 8 Boyutlar ve kesit özellikleri...8 Ek A (Bilgi için) - Kazık boruları için ilave toleranslar...9 Ek B - Kesit özelliklerinin hesaplanması için eşitlikler...14 Ek C - Sınırlı ölçü aralıkları için boyut ve kesit özellikleri...17 Kaynaklar...6
Yapısal çelik borular - Dikişli, alaşımsız, ince taneli çeliklerden soğuk şekillendirilerek kaynak edilmiş - Bölüm : Toleranslar, boyutlar ve kesit özellikleri 1 Kapsam Bu standard, soğuk şekillendirilerek kaynak edilmiş, et kalınlığı 40 mm ye kadar olan aşağıdaki ölçü aralığında imal edilmiş; daire, kare ve dikdörtgen kesitli çelik boruları kapsar: - Daire kesitli: Dış çapı 500 mm ye kadar olanlar. - Kare kesitli: Dış ölçüleri 500 mm X 500 mm ye kadar olanlar. - Dikdörtgen kesitli: Dış ölçüleri 500 mm X 300 mm ye kadar olanlar. Yapısal tasarım amaçları için kullanılacak, bu standardda verilen boyut ve toleranslara uygun imal edilmiş boruların kesit özelliklerinin hesaplanması için eşitlikler Ek B de verilmiştir. Sınırlı ölçü aralıkları için boyut ve kesit özellikleri Ek C de verilmiştir. Teknik teslim şartları EN 1019-1 de verilmiştir. Not Borunun ana ekseninin (yy) yardımcı ekseninin (zz) kısa gösterilişi, yapı Eurokodlarında yapısal tasarım için kullanılan eksen kısa gösterilişine göredir. Atıf yapılan standard ve/veya dokümanlar Bu standardda, tarih belirtilerek veya belirtilmeksizin diğer standardlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve aşağıda liste halinde verilmiştir. Tarih belirtilen atıflarda daha sonra yapılan tadil veya revizyonlar, atıf yapan bu standardda da tadil veya revizyon yapılması şartı ile uygulanır. Atıf yapılan standardın tarihinin belirtilmemesi halinde ilgili standardın en son baskısı kullanılır. EN, ISO, IEC vb. Adı TS No 1 Adı No (İngilizce) (Türkçe) EN 1019-1 Cold formed welded structural hollow sections of non-alloy and fine grain steels- Part 1: Technical delivery conditins TS EN 1019-1 Çelik borular-dikişli alaşımsız ince taneli çeliklerden soğuk şekillendirilerek kaynak edilmiş - Bölüm 1: Teknik teslim şartları 3 Terimler ve tarifler Bu standardın amaçları bakımından, EN 1019-1:006 da verilen terimler ve tarifler uygulanır. 4 Semboller Bu standardın amaçları bakımından Çizelge 1 de tanımlanan semboller uygulanır. 1 TSE Notu: Atıf yapılan standardların TS numarası ve Türkçe adı 3. ve 4. kolonda verilmiştir. * işaretli olanlar bu standardın basıldığı tarihte İngilizce metin olarak yayımlanmış olan Türk Standardlarıdır. 1
Çizelge 1 Semboller ve tanımlar Sembol Birim Tanım A cm Kesit alanı A s m /m Birim uzunlukta yüzey alanı B mm Kare boru kenarının anma uzunluğu. Dikdörtgen borunun kısa kenar anma uzunluğu. C 1 /C mm/mm Kare veya dikdörtgen kesitli borunun köşe bölgesi uzunluğu C t cm 3 Burulma modülü sabiti D mm Yuvarlak kesitli borunun anma dış çapı D en büyük / D en küçük mm/mm Aynı düzlemde ölçülmüş yuvarlak kesitli boruların en büyük ve en küçük dış çapı E mm Doğrusallıktan sapma H mm Dikdörtgen kesitli borunun uzun kenarınının anma uzunluğu I cm 4 Alanın ikinci momenti I t cm 4 Burulma ataleti sabiti (yalnızca daire kesitli borularda kutup momenti ataleti) İ cm Dönme yarı çapı L mm Uzunluk M kg/m Birim uzunluk kütlesi O % Dairesellikten kaçıklık R mm Kare veya dikdörtgen kesitli borunun dış köşe yarıçapı T mm Anma kalınlığı V mm Ölçülen toplam çarpılma V 1 mm Kesitin bir ucunda ölçülen çarpılma W el cm 3 Elastik kesit modülü W pl cm 3 Plastik kesit modülü X 1 mm Kare veya dikdörtgen kesitli borunun içbükeyliği X mm Kare veya dikdörtgen kesitli borunun dışbükeyliği xx - Kesit ekseni, dikdörtgen kesitli borunun ana ekseni yy - Kesit ekseni, dikdörtgen kesitli borunun yardımcı ekseni θ Kare veya dikdörtgen kesitli borunun bitişik kenarları arasındaki açı
5 Müşteri tarafından verilmesi gereken bilgiler Bu standarda göre aşağıda yer alan bilgiler zorunlu olarak sipariş esnasında müşteri tarafından verilmelidir: a) Uzunluk tipi, uzunluk aralığı ve uzunluk (Çizelge 4 e bakınız). b) Boyutlar (Madde 8). Not - Bu bilgi, EN 1019-1 de yer alan müşteri tarafından sağlanılması gereken bilgi listesine dahil edilmiştir. 6 Toleranslar 6.1 Soğuk şekillendirilmiş borunun boyut ve kütlelerindeki toleranslar; şekil ve kütle için Çizelge, dış köşe profilleri için Çizelge 3, uzunluk için Çizelge 4, toz altı kaynaklı boru kesitlerin iç ve dış kaynak dikişi yüksekliği için ise Çizelge 5 te verilen değerleri aşmamalıdır. 6. Kare ve dikdörtgen kesitli boruların iç köşeleri yuvarlaklaştırılmalıdır. Not - İç köşe profiller belirtilmemiştir. 6.3 Dairesellikten kaçıklık, kazara dış merkezlilik ve küçük çukurlar için ilave toleranslar, çapı 900 mm ve D/T 50 olan ENV 1993-5 e göre birleşik duvarlarda kullanılan taşıyıcı kazıklar veya birincil unsur olarak kullanılacak borularda uygulanabilir. Çizelge Kütle ve şekil için toleranslar Özellik Daire kesitli borular Kare ve dikdörtgen kesitli borular Dış boyutlar (D, B ve H) % 1 (en az ± 0,5 mm ve en çok Kenar uzunluğu Tolerans ± 10 mm) mm H, B < 100 ± % 1 (en az ± 0,5 mm) 100 H, B 00 H,B>00 ± % 0,8 ± % 0,6 Kalınlık (T) Dairesellikten sapma (O) D 406,4 mm için: T 5 mm % ± %10 T > 5 mm % ± 0,5 mm D > 406,4 mm için: % ± 10 (en fazla ± mm) Çapın kalınlığa oranı 100 den fazla olamayan borular için a % T 5 mm ± % 10 T > 5 mm ± % 0,5 mm İçbükeylik/ dışbükeylik (x 1, x ) b --- En çok % 0,8, En az 0,5 mm Kenar dikliği (Ө) --- 90 ± 1 Dış köşe profili (C 1, C veya R) --- Çizelge 3 e bakınız Çarpıklık (V) --- mm + boyda 0,5 mm/m Doğrusallık (e) Toplam uzunluğun % 0,0 ve her 1 m lik boy için 3 mm Birim uzunluk kütlesi (M) Teslim edilen her bir boyda ± % 6 a b - Toplam uzunluğun % 0,15 ve her 1 m lik boy için 3 mm Çapın kalınlığa oranı 100 den fazla olduğunda, dairesellikten sapma toleransında anlaşma olmalıdır. Dışbükeylilik ve içbükeylilik toleransı diş boyutlardaki toleranslara bağlıdır. 3
Çizelge 3 Dış köşe profili toleransları Ölçüler mm dir. Kalınlık T T 6 6 < T 10 10 < T Dış köşe profili C 1, C veya R a 1,6 T ila,4 T 1,6 T ila,4 T 1,6 T ila,4 T a Kenarların köşe kavislerine teğet olmasına gerek yoktur. Çizelge 4 İmalatçının tedarik ettiği boylar için toleranslar Ölçüler mm dir. Boy tipi a Uzunluk aralığı veya uzunluk Tolerans Rastgele uzunluk 4000 < L 16000 (her sipariş için 000 aralığında) Yaklaşık uzunluk 4000 Tam uzunluk b < 6000 6000 L 10000 > 10000 +50 0 mm +5 0 mm +15 0 mm +5 0 mm +1 mm/m a b İmalatçı, sipariş esnasında, istenen uzunluk tipini ve uzunluk veya uzunluk aralığını belirtmelidir. Piyasadaki ortak boylar 6 m ve 1 m dir. Çizelge 5 - Tozaltı ark kaynaklı borular için iç ve dış kaynak dikişi yükseklik toleransı Ölçüler mm dir. Kalınlık, T En büyük kaynak dikişi yüksekliği 14, 3,5 >14, 4,8 7 Büyüklük ve şeklin ölçümü 7.1 Genel Dairesellikten sapma dahil bütün dış boyutlar, borunun ucundan (en az 100 mm mesafede olmak üzere), yuvarlak kesitler için D, kare kesitler için B, dikdörtgen kesitler için H den daha az olmayan, bir mesafede ölçülmelidir. 7. Dış boyutlar Yuvarlak kesitler için çap (D), doğrudan kalınlık kumpası ile veya imalâtçının seçimine göre çevresinden şerit metreyle ölçülmelidir. 4
Kare veya dikdörtgen kesitli borularda B ve H nin ölçülmesi için sınırlayıcı kesit alanı konumları Şekil 1 de gösterilmiştir. 7.3 Kalınlık Kalınlık (T), kaynak dikişinden (T) den az olmayan bir uzaklıkta ölçülmelidir. Kare ve dikdörtgen kesitli boruların kalınlıklarının ölçülmesi için sınırlayıcı kesit alanı konumları Şekil 1 de gösterilmiştir Not - Kalınlık, normal olarak dış çapın yarısı bir uzaklık veya kesitin ucundan uzun kenar boyunun yarısı bir uzunluk içerisinde ölçülür. a Bu ölçü, B veya H ölçüldüğünde en büyük ve T ölçüldüğünde en küçüktür. Şekil 1 - Kare veya dikdörtgen kesitli borular için B, H ve T boyutlarının ölçümündeki sınırlayıcı kesit konumları 7.4 Dairesellikten sapma Daire kesitli bir borunun dairesellikten sapması (O) aşağıdaki eşitlikten hesaplanmalıdır, ancak kazık boruları için Ek A ya bakınız. O (%) = (D en büyük - D en küçük ) / D x 100 7.5 İçbükey ve dışbükeylik Kare veya dikdörtgen kesitli boruların kenarlarının içbükeyliliği (x 1 ) ve dışbükeyliliği (x ) Şekil de gösterildiği gibi ölçülmelidir. İçbükeylilik ve dışbükeylilik yüzdesi aşağıdaki gibi hesaplanmalıdır: x 1 /Bx100 %; x /Bx100 %; x /Hx100 %; x 1 /Hx100 % Burada, B ve H, içbükeylik (x 1 ) veya dışbükeylik (x ) yi ihtiva eden kenarların uzunluklardır. 5
Şekil - Kare veya dikdörtgen kesitli boruların içbükeylik veya dışbükeyliğinin ölçümü 7.6 Kenarların dikliği Kare ve dikdörtgen kesitli boruların kenarlarının diklikten sapması Şekil 3 de gösterildiği şekilde, 90 ile θ arasındaki fark gibi ölçülmelidir. 7.7 Dış köşe profili 6 Şekil 3 - Kare veya dikdörtgen kesitli boruların kenarlarının dikliği 7.7.1 Kare veya dikdörtgen kesitli boruların dış köşe profili imalâtçının tercihine göre Madde 7.7. veya Madde 7.7.3 e göre ölçülmelidir. 7.7. Köşe kavisi, yarı çap mastarı ile ölçülmelidir.
7.7.3 Düz kenar ile köşe kavis kesişme noktaları arasındaki mesafe ile düz kenarların iz düşümünün köşede (Şekil 4 teki C 1 ve C ) kesişimi ölçülmelidir. 7.8 Çarpıklık Şekil 4 - Kare veya dikdörtgen kesitli boruların dış köşe profili 7.8.1 Kare veya dikdörtgen kesitli boruların çarpıklık (V), imalâtçının tercihine göre Madde 7.8. veya Madde 7.8.3 e göre tayin edilmelidir. 7.8. Boru kesiti, bir kenarın bir ucu yüzeye karşı düzgün bastırılarak yatay bir yüzeye yerleştirilir. Borunun diğer ucunda iki alt köşenin yatay yüzeyden yükseklik farkı, (Şekil 5) tayin edilmelidir. Şekil 5 - Kare veya dikdörtgen kesitli boruların çarpıklığı 7.8.3 Çarpıklık, bir su terazisi ve kalınlık mastarı (vidalı) ile ölçülmelidir. Su terazisinin referans uzunluğu, düz kenar kesişimi ile köşe kavislerin arasındaki mesafe olmalıdır (Şekil 6). Çarpıklık (V), kesitin iki ucunda ölçülen V 1 (Şekil 6) değerleri arasındaki farktır. 7
Açıklama 1 Su terazisi Dikdörtgen kesitler için H, kare kesitler için B Şekil 6 - Çarpıklığın ölçülmesi 7.9 Doğrusallık Boru kesitin toplam boyunun doğrusallıktan (e) sapması, Şekil 7 de gösterildiği gibi, borunun iki ucunu birleştiren bir doğru hattan, boru dış yüzünün en fazla ayrılma noktasının ölçülmesidir. Burada L, imalatçının tedarik ettiği uzunluktur. Doğrusallıktan sapma yüzde olarak aşağıdaki gibi hesaplanır: e 100% L İlave olarak, borunun bölgesel doğrusallıktan sapması (e), 1 m lik düzgün bir boyun herhangi bir noktasından ölçülmeli ve 3 mm den daha büyük olmamalıdır. Şekil 7 - Doğrusallıktan sapmanın ölçülmesi 8 Boyutlar ve kesit özellikleri Yapısal tasarım amaçları için istenen, bu standarda verilen boyut ve toleranslara uygun imal edilmiş ve bu standardın kapsamında yer alan boruların anma kesit özellikleri EK B ye göre hesap edilmelidir. Soğuk şekillendirilmiş boruların standart büyüklük aralıkları için anma kesit boyutları ve kesit özellikleri, dairesel kesitler için Çizelge C.1 de, kare kesitler için Çizelge C. de ve dikdörtgen kesitler için Çizelge C.3 te verilmiştir. Kesit özellikleri Ek B de verilen eşitlikten hesaplanmıştır. Not Çizelge C.1, Çizelge C. ve Çizelge C.3 te verilen bütün boyutlar ve kalınlıklar, imalatçıların tamamında olmayabilir, kullanıcıya istenen boy ve kalınlığı sormaları tavsiye edilir. Bu standardın kapsamına giren başka boyutlar ve kalınlıklar da olabilir. 8
Ek A (Bilgi için) Kazık boruları için ilave toleranslar A.1 Genel Bu Ek, boruların taşıyıcı kazık veya ENV 1993-5 e uygun şekilde birleşik duvarlarda birincil unsur olarak kullanılması durumunda uygulanabilecek ilave toleranslara ait kılavuzu içermektedir. Bu şartlar genellikle çapı 900 mm ve D/T 100 olan borulara uygundur. Kabuk burkulmasına maruz kalmış boru şekilli kazıkların doğrulanması için, ENV 1993-5: ENV 1993-1-6 ya atıfta bulunur. Kabuk burkulması, dairesellikten kaçıklık, kazara dış merkezlilik ve küçük çukurlardan kaynaklanan kabuğun geometrik bozukluğuna kısmen bağlıdır. ENV 1993-1-6 imalat kalite sınıfı kavramına bağlı olarak, her geometrik bozukluğun sınırlarını tanımlar. Dairesellikten kaçıklık, kazara dış merkezlilik ve küçük çukurlar ile imalat kalite sınıfı için müsaade edilen en büyük değerlerin (tavsiye edilen) nasıl değerlendirileceğinin ayrıntıları Madde A., Madde A.3 ve Madde A.4 te verilmektedir. Not 1 Kalite sınıfları, bunların tasarım uygulamaları ile tanımlar ve sembollerin kullanımına ait ilave detaylar için ENV 1993-1-6 e bakınız. Not Çizelge A.1, Çizelge A. ve Çizelge A.3 te verilen belli parametrelerin değerleri, ENV 1993-1-6 nın ulusal uygulamalarında değişime uğrayabilir. Tayin edilen ulusal parametreler, ENV 1993-1-6 nın ilgili ulusal Ek inde verilmelidir. A. Dairesellikten kaçıklık toleransı Boru şekilli kazığın dairesellikten sapması, anma iç çapına bağlı olarak, ölçülen iç çap değerinin en büyük ve en küçük değerleri arasındaki fark olan U r parametresi cinsinden değerlendirilir (Şekil A.1 e bakınız) ve aşağıdaki şekilde hesaplanır: U r = d en büyük d en küçük d anma Burada; d en büyük Ölçülen en büyük iç çap, d en küçük Ölçülen en küçük iç çap, d anma Anma iç çapı ( d = D- T) dır. En büyük ve en küçük değerleri tanımlamak için yeterli sayıda çap ölçümü yapılmalıdır. 9
Şekil A.1 - Dairesellikten kaçıklık parametresi Ur U r, en büyük Burada; d en küçük ve d en büyük U r aşağıdaki şartı sağlamalıdır: değerlendirmesi ve d ile ilişki. U Dairesellikten sapma parametresinin müsaade edilen en büyük değeridir. r, en büyük Her bir imalat toleransı kalite sınıfı için tavsiye edilen değerler Çizelge A.1 de verilmiştir. Çizelge A.1 Dairesellikten sapma parametresi U için müsaade edilen en büyük değerler r, en büyük Ölçüler mm dir. İmalat toleransı kalite sınıfı Tanımlama Çap aralığı d 500 500 < d < 150 150 d U ün değeri a r, en büyük Sınıf A Mükemmel 0,14 0,007+0,0093 (1,5 - d) 0,007 Sınıf B Yüksek 0,0 0,010+0,0133 (1,5 - d) 0,01 Sınıf C Normal 0,03 0,015+0,00 (1,5 - d) 0,015 a Bu parametrelerin değerleri, ENV 1993-1-6 nın ulusal uygulamaları ile değişikliğe uğrayabilir. Tereddüt durumunda, ENV 1993-6-1 in ilgili ulusal ekine atıfta bulunulmalıdır. A.3 Kazara dışmerkezlilik toleransı Kazara dışmerkezlilik, yatay birleştirmelerde boru duvarlarının aynı hizada olmamasından kaynaklanan, kasten oluşturulmamış dışmerkezlilik, aşağıdaki şekilde hesaplanan U parametresi cinsinden değerlendirilir: U e = e a T Burada; - e a Boru et kalınlıklarının, normal et kalınlıkları ile mukayese edildiğinde, birleştirmedeki orta noktaları arasındaki kazara dışmerkezlilik, - T Borunun et kalınlığı dır. e 10
Not Değişik kalınlıklara sahip boruların birleştirmeleri ile ilgili olarak, ENV 1993-1-6 ya bakılmalıdır. Şekil A. Boru et kalınlığı dışmerkezliliğinin ( e a ) ölçümü Kazara dışmerkezlilik aşağıdaki şartı sağlamalıdır: ea e a, en büyük Burada; e a, en büyük Müsaade edilen en büyük kazara dışmerkezliliktir. Her bir imalat toleransı kalite sınıfı için tavsiye edilen değerler Çizelge A. de verilmiştir. Kazara dışmerkezlilik parametresi U e aşağıdaki şartı sağlamalıdır. U e Burada; U e, en büyük U e, en büyük Kazara dışmerkezlilik parametresi için en büyük müsaade edilen değerdir. Her bir imalat toleransı kalite sınıfı için tavsiye edilen değerler Çizelge A. de verilmiştir. Çizelge A. Müsaade edilen en büyük kazara dışmerkezlilik parametresi U ve müsaade edilen e, en büyük en büyük kazara dışmerkezlilik e a, en büyük değerleri Ölçüler mm dir. İmalat toleransı kalite sınıfı Tanımlama U e, en büyük a e a, en büyük Sınıf A Mükemmel 0,14 Sınıf B Yüksek 0, 3 Sınıf C Normal 0,3 4 a Bu parametrelerin değerleri, ENV 1993-1-6 nın ulusal uygulamaları ile değişikliğe uğrayabilir. Tereddüt durumunda, ENV 1993-6-1 in ilgili ulusal ekine atıfta bulunulmalıdır. 11
A.4 Küçük çukur toleransları Boru cidarındaki l g lik boyu, ilk küçük çukurların derinliği w o, hem meridontal hem de çevre çemberi yönünde bir ölçü aleti kullanılarak ölçülür (Şekil A.3 e bakınız). Burada; a) Aksi belirtilmedikçe, komşu iki izin merkezleri arasındaki ve herhangi bir izin merkezinin deney parçasının kenarına kadar olan uzaklığı en az 5 mm olmalıdır. b) Kaynak boyunca l g = 5 T ancak l g 500 mm dir. Meridontal ölçümler için ölçü aleti düz olmalıdır. Çevre çemberi yönünde ölçüm için kullanılan ise r kavis yarı çapına sahip olmalıdır. Burada; r = ( D T ) Not Değişik kalınlıklara sahip boruların birleştirmeleri ile ilgili olarak, ENV 1993-1-6 ya bakılmalıdır. Şekil A.3 İlk küçük çukurların derinliklerinin w o ölçümü Boru şekilli kazıkların cidarlarındaki ilk küçük çukurların seviyeleri, küçük çukur tolerans parametresi (U d ) cinsinden verilir. U d aşağıdaki eşitlikle hesaplanır: U d = w o l g Küçük çukur tolerans parametresi U d U d enbüyük U d aşağıdaki şartı sağlamalıdır: 1
Burada; U d en büyük küçük çukur tolerans parametresi için müsaade edilen en büyük değerdir. Her bir imalat toleransı kalite sınıfı için tavsiye edilen değerler Çizelge A.3 te verilmiştir. Çizelge A.3 Küçük çukur tolerans parametresi için müsaade edilen en büyük değerler, U d Ölçüler mm dir. en büyük İmalat toleransı kalite sınıfı Tanımlama a U d en büyük a Sınıf A Mükemmel 0,006 Sınıf B Yüksek 0,01 Sınıf C Normal 0,016 Bu parametrelerin değerleri, ENV 1993-1-6 nın ulusal uygulamaları ile değişikliğe uğrayabilir. Tereddüt durumunda, ENV 1993-6-1 in ilgili ulusal ekine atıfta bulunulmalıdır. 13
Ek B Kesit özelliklerinin hesaplanması için eşitlikler B.1 Genel Bu standardda verilen Çizelge C.1, Çizelge C. ve Çizelge C.3 soğuk şekillendirilmiş boruların sınırlı bir ölçü aralığı için anma kesit özelliklerini verir. Bu standardın özelliklerine uygun tedarik edilen boruların anma kesit özellikleri, aşağıda verilen eşitlikler kullanılarak hesaplanmalıdır. Not Borunun ana ekseninin (yy) yardımcı ekseninin (zz) kısa gösterilişi, yapı Eurokodlarında yapısal tasarım için kullanılan eksen kısa gösterilişine göredir. Bu da önceki eksen gösterilişinden farklılıktır. B. Daire kesitli borular Çizelge C.1 deki daire kesitli borular için kesit özellikleri, aşağıda verilen formül kullanılarak hesaplanır: Belirtilmiş dış çap (D) (mm) Belirtilmiş kalınlık (T) (mm) Belirtilmiş iç çap (d=d-t) (mm) Daire kesitli borunun şekillerini karakterize eden bu parametreler, bu standardın müsaade ettiği toleranslar içerisinde değişebilir ve kesit özellikleri geçerli kalmaya devam eder. Bir metredeki yüzey alan Kesit alanı πd A S = 3 10 (m /m) ( D d ) A = π 4x10 (cm ) Birim uzunluktaki kütle M=0,785xA (kg/m) Alanın ikinci momenti Dönme yarı çapı Elastik kesit modülü Plastik kesit modülü Burulma ataleti sabiti (Ataletin kutup momenti) Burulma modülü sabiti 4 4 ( D d ) l = π (cm 4 ) 4 64x10 I i = (cm) A Ix10 W el = (cm 3 ) D W pl 3 3 d 3 D = (cm 3 ) 6x10 I t = I (cm 4 ) C = W (cm 3 ) t el B.3 Kare veya dikdörtgen kesitli borular Çizelge C. de kare kesitli borular ve Çizelge C.3 te dikdörtgen kesitli borular için kesit özellikleri aşağıdaki eşitlikler kullanılarak hesaplanır. 14
Kare kesitli boruların kenar veya dikdörtgen kesitli boruların kısa kenarlarının belirtilmiş uzunluğu Dikdörtgen kesitli boruların uzun kenarlarının belirtilmiş uzunluğu Belirtilmiş kalınlık Hesaplama için, dış köşe yarı çapı (r o ) 6 mm veya daha küçük kalınlık için 6 mm den büyük, 10 mm den küçük kalınlık için 10 mm den büyük kalınlık için Hesaplama için köşe yarı çapı (r 1 ); 6 mm veya daha küçük kalınlık için 6 mm den büyük, 10 mm den küçük kalınlık için 10 mm den büyük kalınlık için (B) (H) (T),0T,5T 3,0T 1,0T 1,5T,0T (mm) (mm) (mm) (mm) (mm) (mm) (mm) (mm) (mm) Kare ve dikdörtgen kesitli boruların geometrik şekillerini karakterize eden bu parametreler, bu standardın müsaade ettiği toleranslar dahilinde değişebilir ve bu durumda kesit özellikleri geçerli kalır. Birim uzunluktaki yüzey alanı As = ( H + B 4r 0 + πr 0 ) (m /m) 10 3 Kesit alanı Birim uzunluktaki kütle T ( B + H T ) (4 π )( r ro i ) A = 10 (cm ) M = 0, 785A (kg/m) Alanın ikinci momenti Ana eksen I yy = 1 10 4 BH 3 ( B T )( H T ) 3 4( I g 1 1 + A + + g h g ) 4( Iξξ Aξ hξ (cm 4 ) Yardımcı eksen I zz = 1 10 4 HB 3 ( H T )( B T ) 3 4( I g 1 1 + A + + g h g ) 4( Iξξ Aξ hξ (cm 4 ) Dönme yarı çapı Ana eksen i yy = I yy A (cm) Yardımcı eksen i zz = I zz A (cm) Elâstik kesit modülü Ana eksen Yardımcı eksen W W el yy = el zz = I H yy I B zz x10 x10 (cm 3 ) (cm 3 ) 15
Plastik kesit modülü Ana eksen W pl yy 1 BH ( B T )( H T ) = 4( A ) + 4( ) 3 g hg A ξ hξ 10 4 4 (cm 3 ) Yardımcı eksen W pl zz 1 HB ( H T )( B T ) = 4( ) + 4( ) 3 ξ 10 4 4 A g h g A ξ h (cm 3 ) Burulma ataleti sabiti 1 3 = h h It T + KA 4 10 3 (cm 4 ) Burulma modülü sabiti C t It = 10 T + K / T (cm 3 ) Burada A g π = 4 1 ro (mm ) Ana eksen (Yardımcı eksen için H ler B ile değiştirilir) π Aξ = r 4 h 1 i H 10 3π = 1 3π g r o (mm ) (mm) Ana eksen h ξ = H T 10 3π 1 3π r i (mm) (Yardımcı eksen için H ler B ile değiştirilir) I 1 π 1 = 3 16 3(1 3π 4 g r o I ξξ = h 1 π 1 4 r 3 16 3(1 3π i [( B T ) + ( H T )] R (4 ) π = c (mm 4 ) (mm 4 ) (mm) A h = [( B T )( H T )] Rc (4 π ) AhT K = h R c ro + ri = (mm) (mm ) (mm) 16
Ek C Sınırlı ölçü aralıkları için boyut ve kesit özellikleri Çizelge C.1 - Daire kesitli boruların sınırlı aralıkta anma ölçüleri ve kesit özellikleri (Şekil C.1 e bakınız) 17
Çizelge C.1 (devamı) 18
Şekil C.1 Daire kesitli boru 19
Çizelge C. Kare kesitli boruların sınırlı aralıkta anma ölçüleri ve kesit özellikleri (Şekil C. ye bakınız) 0
Çizelge C. (devamı) 1
Şekil C. Kare kesitli boru
Çizelge C.3 Dikdörtgen kesitli boruların sınırlı aralıkta anma ölçüleri ve kesit özellikleri (Şekil C.3 e bakınız) 3
Çizelge C.3 (devamı) 4
Şekil C.3 Dikdörtgen kesitli boru 5
Kaynaklar ENV 1993-1-6, Eurocode 3: Design of steel structures - Part 1-6: General rules - Supplementary rules for the shell structures ENV 1993-5, Eurocode 3: Design of steel structures - Part 5: Piling 6