Sayı: 14 Bahar 2014 Ankara 1
Dil Araştırmaları/Language Studies Uluslararası Hakemli Dergi ISSN: 1307-7821 Sayı: 14 Bahar 2014 Sahibi/Owner Avrasya Yazarlar Birliği adına Yakup DELİÖMEROĞLU Yayın Yönetmeni/Editor Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN Sorumlu Yazı İşleri Müdürü/Editorial Director Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU Yayın Yönetmeni Yardımcıları/Vice Editors Doç. Dr. Dilek ERGÖNENÇ AKBABA Doç. Dr. Feyzi ERSOY Doç. Dr. Habibe YAZICI ERSOY Doç. Dr. Yavuz KARTALLIOĞLU Arş. Gör. Hüseyin YILDIZ Yayın Danışma Kurulu/Editorial Advisory Board Prof. Dr. Şükrü Halûk AKALIN Prof. Dr. Mustafa ARGUNŞAH Prof. Dr. Sema BARUTÇU ÖZÖNDER Prof. Dr. Ahmet BURAN Prof. Dr. İsmet CEMİLOĞLU Prof. Dr. Hülya KASAPOĞLU ÇENGEL Prof. Dr. Nurettin DEMİR Prof. Dr. Hayati DEVELİ Prof. Dr. Musa DUMAN Prof. Dr. Tuncer GÜLENSOY Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN Prof. Dr. Ayşe İLKER Prof. Dr. Günay KARAAĞAÇ Prof. Dr. Leylâ KARAHAN Prof. Dr. Metin KARAÖRS Prof. Dr. Yakup KARASOY Prof. Dr. Ceval KAYA Prof. Dr. M. Fatih KİRİŞÇİOĞLU Prof. Dr. Zeynep KORKMAZ Prof. Dr. Mehmet ÖLMEZ Prof. Dr. Mustafa ÖNER Prof. Dr. Mustafa ÖZKAN Prof. Dr. Nevzat ÖZKAN Prof. Dr. Çetin PEKACAR Prof. Dr. Osman Fikri SERTKAYA Prof. Dr. Vahit TÜRK Prof. Dr. Cengiz ALYILMAZ Prof. Dr. Bilgehan Atsız GÖKDAĞ Doç. Dr. İsmail DOĞAN Prof. Dr. Zühal YÜKSEL Yrd. Doç. Dr. Ferhat TAMİR Yazı Kurulu/Executive Board Doç. Dr. Dilek ERGÖNENÇ AKBABA Yrd. Doç. Dr. Gülcan ÇOLAK BOSTANCI Doç. Dr. Figen GÜNER DİLEK Doç. Dr. Feyzi ERSOY Doç. Dr. Habibe YAZICI ERSOY Doç. Dr. Yavuz KARTALLIOĞLU Yrd. Doç. Dr. Veli Savaş YELOK Dr. Hakan AKÇA Yrd. Doç. Dr. Hüseyin YILDIRIM Akademik Temsilciler/Academic Representatives Abdulkadir ÖZTÜRK (Kayseri), Yusuf ÖZÇOBAN (Balıkesir), İsmail SÖKMEN (İzmir), Musa SALAN (Çankırı), Aslıhan DİNÇER (İzmir), M. Emin YILDIZLI (Nevşehir), İlker TOSUN (Edirne), Özer ŞENÖDEYİCİ (Trabzon) Düzelti/Redaction Hüseyin YILDIZ İngilizce Danışmanı/English Language Consultant Yrd. Doç. Dr. Cemal ÇAKIR Web sayfası sorumluları/web page designers Hüseyin YILDIZ B. Yavuz PEKACAR Musa SALAN Yönetim Merkezi/Management Center Hacettepe Mahallesi Hamamönü Sk. No: 24 Altındağ/ANKARA İletişim Bilgileri/Correspondence Address Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU - Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Teknikokullar / ANKARA Tel: +90 312 202 14 20 e-posta: dilarastirmalari@gmail.com web sayfası: www.dilarastirmalari.com Abonelik/Subscription Fiyatı: 10 TL Yurt içi Yıllık Abone Bedeli: 20 TL T.C. Ziraat Bankası Başkent Şubesi Şube Kodu:1683 Hesap No: 47095325-5001 Posta Çeki Hesabı: Avrasya Yazarlar Birliği No: 53 23 008 e-posta: kardeskalemler@gmail.com Yayın Türü/Type of publication 6 aylık, yerel süreli Tasarım/Design by İbrahim Sağlam +90 532 460 96 41 Baskı/Printed by Sage Matbaacılık Tel: +90 312 283 65 64 Dil Araştırmaları, EBSCO Publishing, MLA, ASOS index ve Araştırmax tarafından taranmaktadır. 2
BU SAYININ HAKEMLERİ Prof. Dr. Ali AKAR Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU Prof. Dr. Mustafa ARGUNŞAH Prof. Dr. Uwe BLÄESING Prof. Dr. Hülya KASAPOĞLU ÇENGEL Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN Prof. Dr. Tuncer GÜLENSOY Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN Prof. Dr. Ayşe İLKER Prof. Dr. Henryk JANKOWSKI Prof. Dr. Mustafa KAÇALİN Prof. Dr. Leylâ KARAHAN Prof. Dr. Yakup KARASOY Prof. Dr. Ceval KAYA Doç. Dr. Ferruh AĞCA Doç. Dr. Nesrin BAYRAKTAR Doç. Dr. Kerim DEMİRCİ Doç. Dr. Ahmet KARADOĞAN Doç. Dr. Serkan ŞEN Doç. Dr. Yavuz KARTALLIOĞLU Yrd. Doç. Dr. Hakan AYDEMİR Yrd. Doç. Dr. Sedat BALYEMEZ Yrd. Doç. Dr. Faruk GÖKÇE Yrd. Doç. Dr. Ferhat TAMİR 3
Dil Araştırmaları ndan, Dil Araştırmaları nın dördüncü sayısına ulaşmış bulunuyoruz. Dergimizin meslektaşlar arasında ilgi görmesi bize şevk veriyor. Bu ilginin devam etmesini diliyoruz. Dergiyi ulaştıramadığımız meslektaşlarımız lütfen bizimle temas kursunlar. Bu sayıda yer alan Kazakçaya Ait İlk Fonetik İzler adlı makale, Dîvânü Lügati t-türk, Codex Cumanicus ve Mısır Memlük sahası sözlük ve gramerlerinde bugünkü Kazakçaya ait fonetik izlerin peşine düşüyor. Genel Kıpçak özellikleri arasında doğrudan Kazakçaya ait fonetik özelliklerin bulunup bulunmadığını araştırıyor. Leylâ Karahan ın incelemesi Türk toponimisine yeni bir katkı olarak değerlendirilebilir. Tülay Çulha nın Karayca Sekirme Yoraları hem seğirname araştırmaları hem de Karayca için önemli veriler barındırıyor. İş yeri adlarıyla ilgili saha araştırmasına dayanan yazı konuya yeni bir yaklaşımdır. Hiç kelimesiyle ilgili ortak çalışma da işlevsel bir yaklaşımı yansıtıyor. Şahru Pilten in Türkmenceyle ilgili incelemesi, Türkmencedeki sıfat-fiilleri zaman çizgisindeki yerine oturtmasıyla önem taşıyor. Nihal Çalışkan ın çalışması ise, dilde metafor yoluyla Cemil Meriç in dünyasına girmeye çalışıyor. Seyfullah Türkmen de atasözü ve deyimlerde bulunan kişi adlarının kullanım sebepleri üzerinde duruyor. Dergide yer alan üç çevirinin de meslektaşlarımızın dikkatini çekeceğini sanıyoruz. Her sayıda olduğu gibi bu sayıda da kitaplarla ilgili değerlendirme, tenkit ve tanıtmalar var. Hem dil çalışanlarının eserlerini değerlendirmek hem de alanımızda bir tenkit ortamı oluşturmak bakımından bu bölümün faydalı olduğuna inanıyoruz. Dördüncü sayımızla sizlere yeniden merhaba diyoruz. Ahmet B. Ercilasun 4
Makaleler/ Articles İçindekiler Contents Sayı: 14 Bahar 2014 Bir kişi y(a)ŋ(ı)ls(a)r og(u)şı<ŋa> bod(u)nı<ŋa> (e)bi<ŋe> (e)şükiŋe t(e)gi (a)kıdm(a)z ermiş [KT G 6 = BK K 4] Osman Fikri Sertkaya Türkçe şayka güvertesiz bir çeşit savaş kayığı Kelimesinin Macar Kökeni Üzerine Bazı Düşünceler Marek Stachowski Türk Sözlükbiliminde Tanımsız Bir Alan: Sövgü Sözleri Ali Akar Kazak Türkçesinde mis Nergis Biray Eski Uygurcada Yeterlik Kipi -gali bol- mu yoksa -gali bul- mu? Hakan Aydemir qaya gel-/getür- in Old Ottoman Turkish and Its Reflections on Ottoman Poetry İbrahim Taş Türkiye Türkçesi Gramerindeki Düzensizlikler ve Eş Zamanlı Gramer Yazımı Caner Kerimoğlu Türkçede Bir Gramerleşme Örneği: -soñ < soñ Erkan Salan Türkiye Türkçesinde Zaman Metaforları: Bilişsel Dil Bilimsel Bir Yaklaşım Eser Ördem III. Teklik Kişi İyelik Eki +(s)i ve Zamir n si Üzerine Bir Değerlendirme Denemesi Hakan Özdemir Olumsuzluğu Kuvvetlendirme Stratejileri Üzerine: Ḳıṣaṣü l-enbiyā Örneğinde Bir İnceleme M. Selcen Çürük Karaburun Silikyeradlarında (Mikrotoponimlerinde) Görülen Coğrafi Terimler İbrahim Şahin - Salih Köse Çekirge Kelimesi Üzerine İmdat Demir Türk Lehçelerinde -sa/-se Şart Şeklinin Kökeni Sorununa Dair N. A. Baskakov Çev. Mehman Musaoğlu Çev. Cemile Kınacı 9-21 23-26 27-33 35-54 55-61 63-74 75-96 97-117 119-136 137-145 147-169 171-187 189-200 201-232 5
Değerlendirme ve Tanıtmalar/ Reviews İçindekiler Contents Sayı: 14 Bahar 2014 Türk Dil Kurumu nun Türkçe Sözlük ünü Yeniden Gözden Geçirmek Tuncer Gülensoy Alimov, Rysbek (2014), Tanrı Dağı Yazıtları. Eski Türk Runik Yazıtları Üzerine Bir İnceleme, Kömen Yayınları, Konya, 262 s., ISBN: 978-605-5184-24-7 Hüseyin Yıldız Öztürk, Rıdvan (2014), Günümüz Afganistanlı Özbek Şairleri, Palet Yayınları, Konya, 495 s., ISBN 978-605-5262-43-3 Gökhan Ölker Ersoy, Feyzi (2012), Türk-Moğol Dil İlişkisi ve Çuvaşça, Gazi Kitabevi, Ankara, 566+XXVII s., ISBN: 978-605-344-017-8 Zeynep Aslan Useev, Nurdin (2011), Yenisey Yazıtları I. Söz Varlığı ve Metinler, C. Aytmatov Dil ve Edebiyat Enstitüsü, Bişkek, 724 s., ISBN: 978-9967-15-031-7 Lira Mayrambek kızı Cin, Ali (2012), Mesud bin Ahmed, Süheyl ü Nev-bahār (Kenzü l-bedāyī ), İnceleme-Metin- Dizin, Eğitim Yayınevi, Konya, 760 s. ISBN: 978-605-5176-00-6 Yaşar Tokay Özkan, Bülent (2011), Türkiye Türkçesinde Belirteçlerle Fiillerin Birlikte Kullanılması ve Eş Dizimlilikleri -Derlem Temelli Bir Uygulama-, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 467 s., ISBN: 978-975-16-2384-3 Ceren Kayaselçuk Kerimoğlu, Caner (2014), Genel Dilbilime Giriş, Pegem Akademi, Ankara, 353 s., ISBN: 978-605-364-689-1 Ece Tombul 235-243 244-249 250-254 255-263 264-267 268-271 272-275 276-279 6
Makaleler Articles 7
8
2010 Yılı İtibarıyla Höşöö Tsaídam Bölgesi ve Orhun Vadisi Dil Araştırmaları Sayı: 14 Bahar 2014, 55-61 Dîvânü ss. Lügati t-türk te Geçen Her Kelime Türkçe Kökenli midir? Eski Uygurcada Yeterlik Kipi -gali bol- mu yoksa -gali bul- mu? Hakan Aydemir * 1 Özet: Eski Uygurca araştırmalarında henüz çözülememiş veya tartışmalı pek çok problem vardır. Bu problemlerden biri de Eski Uygurcada yeterlik kipinin (1) -gali bol- mu yoksa -gali bul- mu okunması gerektiği ya da bir başka deyişle, bu kipteki yardımcı fiilin bol- olmak mı yoksa bul- bulmak mı olduğudur. Buna ilişkin diğer bir problem ise (2) bu yardımcı fiilin (son zamanlarda ileri sürüldüğü gibi) Toharca kälp- bulmak fiilinden anlam aktarmasıyla ortaya çıkıp çıkmadığı meselesidir. Çalışma, Modern Uygurcadaki -Gili bol- (< -gali bol-) yeterlik kipine dayanarak yardımcı fiilin Eski Uygurcada bul- değil, bol- diye okunması gerektiğini ve dolayısıyla Toharcadan herhangi bir etkilenme olmadığını ortaya koyuyor. Anahtar sözcükler: Eski Uygurcada/Türkçede yeterlik kipi, yeterlik fiili, Toharca-Türkçe ilişkileri. Is the Potential Mood in Old Uyghur -gali bol- or -gali bul-? Abstract: Old Uyghur philology has many unsolved or controversial problems. One of these problems is (1) whether the potential mood in Old Uyghur must be interpreted as -gali bol- or -gali bul-, with other words, whether the auxiliary verb in this mood was bol- to be/become or bul- to find. Another problem related this is (2) whether this auxiliary verb (as recently suggested) has emerged under the semantic influence of the Tocharian verb kälp- to find, obtain or not. Based on the potential mood -Gili bol- (< -gali bol-) in Modern Uyghur the study reveals that the auxiliary verb in Old Uyghur must be interpreted not as bul-, but as bol- and there is no any influence of Tocharian. Key words: Potential mood in Old Uyghur/Turkic, potential verb, Tocharian-Turkic linguistic contacts. Eski Uygurca araştırmalarında, çözümü konusunda henüz tam bir uzlaşmaya varılamamış ve tartışmalı pek çok problem vardır. Bu problemlerin ve çözümleri * Yrd. Doç. Dr. Hakan Aydemir, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Dil Bilimi Bölümü, aydemirhaakan@gmail.com. 55
Hakan Aydemir için ileri sürülen görüşlerin yeni bilgiler ve belgeler ışığında zaman zaman yeniden ele alınması ve incelenmesi gerekmektedir. Bu problemlerden biri de Eski Uygurcada yaygın olarak görülen yeterlik kipinin (1) -gali bol- mu yoksa -gali bul- mu okunması gerektiği ya da bir başka deyişle, bu kalıptaki yardımcı fiilin bol- olmak mı yoksa bul- bulmak mı olduğudur. Buna ilişkin diğer bir problem ise (2) bu yardımcı fiilin (son zamanlarda ileri sürüldüğü gibi) Toharca kälp- bulmak fiilinden anlam aktarmasıyla ortaya çıkıp çıkmadığı meselesidir. Aşağıda, uzun zamandan beri tartışılan ve önemi giderek daha da büyüyen bu sorun ve sorunun çözümüne ışık tutacak olgular üzerinde durulacaktır. Sorunun çözümüne geçmeden önce konunun daha iyi anlaşılabilmesi için bu konuda şimdiye kadar yapılan çalışmaları kısaca özetlemekte yarar var. I. Eski Uygurcadaki yeterlik kipine ilk olarak Annemarie von Gabain değinmişti. 1 Gabain, -gali bol- olarak okuduğu bu kalıptaki bol- okuyuşunu desteklemek için Raquette in modern Uygurca gramerinden -geli bol- kalıbını içeren örnek bir cümle de alıntılamıştı. 2 Ne var ki, Gabain in bu ufak, fakat önemli tespiti, daha sonra bu konuya temas eden araştırmacıların gözünden kaçmış ve dolayısıyla bu konuda yeni görüşler ortaya atılmıştır. Ahmet Temir, Kogi Kudara, Klaus Röhrborn, ortak yayımladıkları bir Abitaki metninde bu kalıbı bul- bulmak fiili ile yani -galı bul- olarak okumuşlardır: ötrü sukavati tėgme a rtokrak meŋilig [uluşta] tuggalı bulurlar dann erlangen sie Geburt in dem Sukhāvatī genannten Land des Extremen Glücks // sonra Sukhāvatī denilen olağanüstü mutluluklar ülkesinde doğmaya mazhar olurlar. 3 Temir, Kudara ve Röhrborn, buradaki bul- bulmak okuyuşuna ve bunun Almancaya erlangen (yani elde etmek, kazanmak, mazhar olmak ) olarak çevrilmesine dayanak olarak bul- yardımcı fiilinin Çince paralel metindeki karşılığının de 得 ʻerlangen // elde etmek, kazanmak, mazhar olmakʼ4 olmasını göstermişlerdir. Fakat şunu özellikle belirtmek gerekir ki, Çince karşılığının ʻerlangen // elde etmek, kazanmak, mazhar olmakʼ anlamında bir kelime olması Eski Uygurcada bu yardımcı fiili bul- bulmak diye okumamız için yeterli bir neden değildir. Bu nedenle olsa gerek ki, Röhrborn daha sonra bu okumadan vazgeçmiş, HT VII, HT VIII ve Uygurca Sözlük ün (Uigurisches Wörterbuch) ilk versiyonunda 5 -gali bul- yerine -gali bol- okuyuşunu tercih etmişti. Fakat 1 Gabain 1938: 30. 2 Gabain 1938: 30; bk. Raquette 1913: 54. 3 Bk. Temir/Kudara/Röhrborn 1984: 22. Yüklemi aslında bol- ile tuggalı bolurlar şeklinde okunması gereken bu cümleyi (ötrü sukavati tėgme a rtokrak meŋilig [uluşta] tuggalı bolurlar) Türkçeye şöyle çevirebiliriz: daha sonra, Sukhāvatī denilen olağanüstü mutluluklar [ülkesinde] (yeniden) doğabilirler. 4 Bk. de 得 ʻto get;, to acquire; to attain; to effect // almak, elde etmek vs. (Giles, Nr. 10842). 5 Bk. Röhrborn 1977-1998. 56
Eski Uygurcada Yeterlik Kipi -gali bol- mu Yoksa -gali bul- mu? Wilkens in 6 daha sonra Toharcaya dayanarak bu kalıbın -gali bul- okunması yönünde ileri sürdüğü görüşleri haklı bulup Uigurisches Wörterbuch un 2010 da yayımlanan yeni versiyonunda -gali bul- okuyuşuna tekrar geri dönmüş ve bu kalıbın geçtiği bütün verileri -gali bul- şeklinde düzeltmiştir. 7 Bu yardımcı fiilin bol- mu, bul- mu okunması konusunda başlangıçta tereddüt ettiği anlaşılan Zieme ise, BT XVIII te bu kalıbı hem -gali bol-, hem de -gali bul- diye okumuş (bk. bilgeli bolmaz bilemez V66, bilgeli bolmagay bilemeyecek V94, 99), eşidgeli bultı duyabildi V101, bulgalı bulmaz bulamaz 1074), fakat daha sonraki çalışmalarında -gali bol- okuyuşunu tercih etmiştir: BT XX bilgeli b[olur] (0965), BT XXIII ertgeli bol[maz] (F 033) vs. 8 Talat Tekin, bu sorunu genişçe ele aldığı makalesinde, bu yardımcı fiilin bol- olarak okunması gerektiğini göstermek amacıyla çeşitli Türk dillerinden bol- olmak fiilinin yeterlik kipinde yardımcı fiil olarak kullanımına örnekler vermiştir. 9 Bir tanıtma yazısında ise, yukarıda sözü edilen ve Zieme tarafından BT XVIII te bul- olarak okunan bu yardımcı fiilin bul- değil, bol- okunması gerektiğini belirtmiştir. 10 Tekin, bu fiilin Temir, Kudara ve Röhrborn un çalışmasında sözü edilen Çince paralel metindeki de 得 karşılığına ise değinmemiştir. Değerli meslektaşım Jens Wilkens, Tekin in ileri sürdüğü görüşleri ikna edici bulmamış olacak ki, Das Buch von der Sündentilgung. Edition des alttürkisch-buddhistischen Kšanti Kılguluk Nom Bitig I-II adlı, örnek teşkil eden çalışmasının birinci cildinde bu sorunu tekrar gündeme getirmiştir. 11 Wilkens, Eski Uygurcadaki -gali bol- (Wilkens te: -gali bul-) kalıbının Toharcadan, daha doğrusu Toharcanın A lehçesinden Calque, yani anlam aktarması yoluyla ortaya çıkmış alıntı bir yapı ( Lehnbildung = İng. loan formation) olduğunu düşünmektedir. 12 Wilkens in, bu konudaki dayanağı, Toharcanın A lehçesinden Eski Uygurcaya çevrilmiş olan Maitrisimit teki bir cümlede 13 Geng, Laut ve Pinault tarafından bul- olarak okunan yardımcı fiile karşılık, bu metnin Toharca A paraleli olan Maitreyasamitināṭaka da bulmak, elde etmek anlamındaki kälp- fiilinin denk gelmesiydi. 14 Buna dayanarak Wilkens, -gali bol- yerine -gali bul- olarak okumayı tercih ettiği yeterlik 6 Wilkens 2007: 318-319. 7 Röhrborn 2010: 17. 8 Krş. Zieme 2000 ve 2005. 9 Tekin 1996a: 63-70. 10 Tekin 1996b: 182. 11 Wilkens 2007: 318-319. 12 Calque ve Lehnbildung, Wilkens tarafından kullanılan terimlerdir, bk. Wilkens 2007: 319. 13 Bk. takı alpta [al]p ėşidgeli bulguluk tört kėrtü nomlar Und (was) die äußerst schwer zu hörenden,vier Edlen Wahrheiten (betrifft) // ve son derece zor duyulabilen Dört Soylu Gerçeklik e (gelince) (Geng/Laut/Pinault 2004: 353). Bu cümledeki yeterlik kalıbının bul- ile değil, bol- ile, ėşidgeli bolguluk diye okunması gerekir. 14 Maitrisimit teki māski klyossi kälpālyes śtwar kārmetyu ( die Vier Wahrheiten, die schwer zu hören sind // zor duyulabilen Dört Gerçeklikler ) cümlesindeki kälp- fiili (bk. Wilkens 2007:318 ve Geng/Laut/Pinault 2004: 361, 364). 57
Hakan Aydemir kalıbındaki bul- okuyuşunu, Toharca A daki kälp- find, get, obtain 15 // bulmak, almak, ele geçirmek fiilinin anlamsal etkisiyle açıklamaktadır. 16 Wilkens, yukarıda sözü edilen Abitaki metninin Çincesindeki de 得 nın da anlam bakımından (bk. yukarıda, dipnot 4) bul- okuyuşunu tamamen desteklediğini düşünmektedir. 17 Kasai nin 18 ve Röhrborn un 19, çalışmalarında bu yardımcı fiili bul- olarak okumayı tercih etmelerinde Wilkens in bu görüşlerinin önemli payı olduğu anlaşılıyor. Öyle ki, yukarıda da belirttiğim gibi, Röhrborn, Uigurisches Wörterbuch un ilk versiyonunda bu kalıbı -gali bol- şeklinde okumuş, fakat daha sonra Wilkens in görüşlerine dayanarak Uigurisches Wörterbuch un yeni baskısında bütün verileri -gali bul- olarak düzeltmiştir. 20 II. Yukarıda sözü edilen Eski Uygurca Abitaki metninin Çince paralel metnindeki de 得 elde etmek, kazanmak, mazhar olmak 21 ya da Eski Uygurca Maitrisimit in Toharca paralel metnindeki kälp- bulmak fiilinden dolayı Eski Uygurcada, yeterlik kipindeki yardımcı fiilin bul- bulmak olarak okunması gerektiği görüşü kanımca pek çok bakımdan problemli bir görüştür. (1) Şunu hemen başta belirtmek gerekir ki, Çince de 得, söz konusu yeterlik fiilini bul- şeklinde okumak için kanıt olarak hiçbir şekilde kullanılamaz. Çünkü Çince de 得 karakterinin sadece erlangen // elde etmek, kazanmak, mazhar olmak anlamı değil, aşağıdaki örneklerden de anlaşılacağı gibi olmak (Alm. sein, werden, İng. to be, to become ) anlamı da vardır: 得 民 情 beim Volke beliebt werden // halk arasında rağbet görmek/ makbul olmak 得 人 意 bei den Leuten beliebt sein // halk arasında rağbet görmek/ makbul olmak 得 病 krank werden // hastalanmak, rahatsızlanmak, hasta olmak 22 得 不 是 to be blamed // sorumlu olmak 得 益 to be benefited // yararlanılmış olmak 得 悉 to become acquainted with // tanışmış/alışmış olmak 23 15 Toharca A kälp- find, get, obtain, achieve için bk. Douglas 1999: 171. 16 Wilkens 2007: 319. 17 Wilkens 2007: 319. 18 Bk. Kasai 2008: 82, 66. satır 19 Bk. Röhrborn 2010: 17. 20 Bk. Röhrborn 2010. 21 Bk. yukarıda, dipnot 4. 22 Bk. Rüdenberg 1963, Nr. 6095. 23 Bk. Giles 1912, Nr. 10842d. 58
Eski Uygurcada Yeterlik Kipi -gali bol- mu Yoksa -gali bul- mu? Çince de 得 nın olmak anlamı bizim için önemlidir, çünkü bu anlam, Eski Türkçe yardımcı fiil bol- olmak ile anlam ve işlev açısından tamamen uyuşmaktadır. Bu örnekler, bu Çince kelimenin sadece elde etmek, almak vs. değil, olmak anlamının da olduğunu göstermektedir. Fakat bu önemli olgunun daha önceki araştırmalarda gözden kaçtığı anlaşılıyor. Buna dayanarak bu Çince kelimenin Eski Uygurcadaki yardımcı fiilin ses yapısının belirlenmesinde hiçbir rol oynayamayacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. (2) Aynı şekilde, Eski Uygurca Maitrisimit in Toharca A paralel metninde Eski Uygurca yardımcı fiile denk gelen ve bulmak; elde etmek vs. anlamındaki Toharca kälp- fiili de Eski Uygurcadaki yardımcı fiilin ses yapısını belirlemede hiçbir rol oynayamaz. Çünkü bu yardımcı fiili Eski Uygurcada bul-, yani -gali bul- okuyabilmemiz ve bu bul- kullanımının Toharca kälp- fiilinin etkisiyle anlam aktarması ( Calque ) sonucunda ortaya çıktığını ileri sürebilmemiz için bul- un, tarihi ve günümüz Türk dillerinde yeterlik fiili olarak kullanılmasına örnek gösterebilmemiz gerekir. Oysa bildiğim kadarıyla bul- un yeterlik fiili olarak kullanıldığına tarihi ve günümüz Türk dillerinde tek bir örnek bile yoktur. Yukarıdaki bilgilerden de anlaşıldığı gibi, Çince ya da Toharca karşılıklara dayanarak Eski Uygurcadaki yeterlik fiilinin ses yapısını belirlemek mümkün değildir. Eski Uygurcadaki yeterlik fiilinin ses yapısını, yani bu fiilin bol- mu bul- mu olduğunu belirlemek için öncelikle bu yeterlik kipinin Modern Uygurcadaki biçimine bakmak gerekir. 24 Ancak bu şekilde Eski Uygurca yardımcı fiilin bol- mu yoksa bul- mu okunması gerektiğine karar verebiliriz. Eski Uygurcadaki yeterlik kalıbının bugünkü Türk dilleri arasında sadece Modern Uygurcada -Gili bol- (< -gali bol-) olarak hâlâ yaşadığını görüyoruz: tirişḳandila alġa basḳili bolidu. Only by working hard is it possible to go forward. bu işni ikki künde tügetkili bolidu. It is possible to finish this job in two days. 25 Modern Uygurcadaki yeterlik kalıbı -Gili bol-, kuşkuya yer bırakmayacak bir şekilde Eski Uygurca eserlerde -gali bul- olarak okunan yeterlik kalıbının 24 T. Tekin, bol- okunuşunu desteklemek için Çağatayca örnekler de getiriyor (bk. Tekin 1996a:65). Fakat Çağatayca verilerin dikkate alınamayacağı kanısındayım, çünkü Arap harfli metinlerden aldığı o örneklerde Arap alfabesinin özelliğinden dolayı o mu, yoksa u mu olduğunu anlamak mümkün değildir. 25 Tömür 2003: 289. 59
Hakan Aydemir -gali bol- biçiminde okunması gerektiğini göstermektedir. bol- olmak fiilinin günümüz Türk dillerinden bazılarında ve hatta Kutadgu Bilig de -(X)p bol- yeterlik kipinde yardımcı fiil olarak kullanılması 26 da bol- un Eski Türkçeden beri yeterlik işlevi olduğunu gösterir. Tekin in bu yardımcı fiilin bol- olarak okunması yönünde ileri sürdüğü görüşlerin Uyguristler için ikna edici olmaması ve Eski Uygurca çalışmalarında bu yardımcı fiilin hâlâ bul- olarak okunması, maalesef pek çok yanlış okumaya sebebiyet vermiştir ve vermektedir. Fakat yukarıda belirttiğim olgulara dayanarak Eski Uygurca yeterlik kalıbındaki yardımcı fiilin Çince de 得 veya Toharca kälp- ile bir ilgisi olmadığı ve bu kalıbın Eski Uygurca kaynaklarda -gali bololarak okunması gerektiği burada bir kez daha açıkça anlaşılmaktadır. Aslında önce Gabain, 27 daha sonra da Tekin 28 tarafından kanıtlanmış, fakat her nasılsa günümüze kadar uzamış olan bu problem hakkındaki tartışmaların bu çalışmayla (yukarıdaki olgulardan dolayı) artık kesin olarak kapandığını düşünüyorum. Kısaltmalar BT XVIII bk. Zieme 1996 HT VII bk. Röhrborn 1991 BT XX bk. Zieme 2000 HT VIII bk. Röhrborn 1996 BT XXIII bk. Zieme 2005 Kaynakça Adams 1999 Adams, Douglas Q[uentin] (1999): A Dictionary of Tocharian B. Amsterdam- Atlanta. Rodopi. Gabain 1938 Gabain, Annemarie von 1938: Briefe der uigurischen Hüen-tsang-Biographie. (SPAW. Phil.-hist. Kl., 1938, 29). Berlin. 1938: 371-415. Geng/Laut/Pinault 2004 Shimin Geng/Jens Peter Laut/ Georges-Jean Pinault, Neue Ergebnisse der Maitrisimit-Forschung (I). In: Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. 154, 2004: 347-369. Giles 1912 Herbert Allen Giles, A Chinese-English Dictionary. 2nd Edition. Shanghai- London. 1912. Kasai 2008 Yukiyo Kasai, Die uigurischen buddhistischen Kolophone. (Berliner Turfantexte 26). Turnhout. 2008. Raquette 1913 Gustaf Raquette, Eastern Turki grammar: practical and theoretical with vocabulary: part II. In: Mittelungen des Seminars für Orientalische Sprachen zu Berlin. XVII. Berlin. 1913. 26 Bk. Tekin 1996a:65, 69. 27 Gabain 1938: 30. 28 Tekin 1996a: 63-70. 60
Eski Uygurcada Yeterlik Kipi -gali bol- mu Yoksa -gali bul- mu? Röhrborn 1991 Klaus Röhrborn, Die alttürkische Xuanzang-Biographie VII. (Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica 34, 3). Wiesbaden. 1991. Röhrborn 1996 Klaus Röhrborn, Die Alttürkischen Xuanzang-Biographie VIII. (Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica 34, 5). Wiesbaden. 1996. Röhrborn 1977-1998 Klaus Röhrborn, Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. I-VI. Wiesbaden. 1977-1998. Röhrborn 2010 Klaus Röhrborn, Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien Neubearbeitung I. Verben. Band 1: ab- äzüglä-. Stuttgart 2010. Rüdenberg 1963 Werner Rüdenberg, Chinesisch-Deutsches Wörterbuch. 3. Auflage. Hamburg. 1963. Tekin 1996a Talat Tekin, On Uigur {-gali} bol-, {-gali} boltuk-. In: Türk Dilleri Araştırmaları. 6. 1996, 63-70. Tekin 1996b Talat Tekin, [Tanıtma], P. Zieme, Altun Yaruq Sudur. Vorworte und das erste Buch. Edition und Übersetzung der alttürkischen Version des Goldglanzsūtra (Suvarṇa prabhāsottamasūtra). (Berliner Turfantexte 18). Turnhout. 1996. In: Türk Dilleri Araştırmaları, Cilt 6. 1996: 177-182. Temir/Kudara/Röhrborn 1984 Amet Temir/Kogi Kudara/Klaus Röhrborn, Die alttürkischen Abitaki-Fragmente des Etnografya Müzesi, Ankara. In: Turcica 26. 1984, 13-28. Tömür 2003 Hämit Tömür, Modern Uyghur Grammar (Morphology). (Çeviren) Anne Lee. İstanbul. 2003. Wilkens 2007 Jens Wilkens, Das Buch von der Sündentilgung. Edition des alttürkischbuddhistischen Kšanti Kılguluk Nom Bitig. (Berliner Turfantexte 25). Turhout. 2007. Zieme 1996 Peter Zieme, Altun Yaruq Sudur. Vorworte und das erste Buch. Edition und Übersetzung der alttürkischen Version des Goldglanzsūtra (Suvarṇaprabhāsottamasūtra). (Berliner Turfantexte 18). Turnhout. 1996. Zieme 2000 Peter Zieme, Vimalakīrtinirdeśasūtra. Edition alttürkischer Übersetzungen nach Handschriftfragmenten von Berlin und Kyoto. (Berliner Turfantexte 20). Turnhout. 2000. Zieme 2005 Peter Zieme, Magische Texte des uigurischen Buddhismus. (Berliner Turfantexte 23). Turnhout. 2005. 61