ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR

T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2942 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1898 ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Yazarlar Doç.Dr. Özgür TONUS (Ünite 1) Doç.Dr. Mehmet HASGÜLER (Ünite 2, 7) Doç.Dr. M. Bülent ULUDA (Ünite 2, 7) Prof.Dr. S. R dvan KARLUK (Ünite 3, 5) Yrd.Doç.Dr. Ahmet T RYAK (Ünite 4) Yrd.Doç.Dr. Betül YÜCE DURAL (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Naz m ÇATALBAfi (Ünite 8) Editörler Doç.Dr. Özgür TONUS Yrd.Doç.Dr. Naz m ÇATALBAfi ANADOLU ÜN VERS TES

Bu kitab n bas m, yay m ve sat fl haklar Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Ö retim tekni ine uygun olarak haz rlanan bu kitab n bütün haklar sakl d r. lgili kurulufltan izin almadan kitab n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay t veya baflka flekillerde ço alt lamaz, bas lamaz ve da t lamaz. Copyright 2013 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö RET M TASARIM B R M Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard mc s Arfl.Gör.Dr. rem Erdem Ayd n Ö retim Tasar mc lar Prof.Dr. Cengiz Hakan Ayd n Yrd.Doç.Dr. Evrim Genç Kumtepe Grafik Tasar m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Ö r.gör. Nilgün Salur Dil Yaz m Dan flman Hatice Çal flkan Grafikerler Ayflegül Dibek Aysun fiavl Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Dizgi Aç kö retim Fakültesi Dizgi Ekibi Uluslararas Ekonomik Kurulufllar ISBN 978-975-06-1603-7 1. Bask Bu kitap ANADOLU ÜN VERS TES Web-Ofset Tesislerinde 15.000 adet bas lm flt r. ESK fieh R, Ocak 2013

çindekiler iii çindekiler Önsöz... ix Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar... 2 G R fi... 3 ULUSLARARASI KURULUfiLARIN TAR HSEL GEL fi M... 6 ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR... 8 KÜRESELLEfiME - BÖLGESELLEfiME VE ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR... 9 Uluslararas Ekonomik Bütünleflmeler... 11 Tercihli Ticaret Anlaflmalar... 13 Serbest Ticaret Bölgesi... 14 Gümrük Birli i... 14 Ortak Pazar... 15 Ekonomik ve Parasal Birlik... 15 Tam Ekonomik Bütünleflme... 16 Dünya Ekonomisinde Ülke Gruplar... 17 Çok Uluslu fiirketler... 21 Özet... 23 Kendimizi S nayal m... 24 Yaflam n çinden... 25 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 26 S ra Sizde Yan t Anahtar... 26 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 27 Birleflmifl Milletler Sistemi... 28 G R fi... 29 B RLEfiM fi M LLETLER DEN ÖNCE KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER... 29 Birinci Kuflak kiz Örgütler : Milletler Cemiyeti ve Uluslararas Çal flma Örgütü... 30 Milletler Cemiyeti (MC)... 31 Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO)... 31 B RLEfiM fi M LLETLER SONRASINDA KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER... 33 BM nin Amaç ve lkeleri... 33 BM nin Yap s ve Yönetimi... 34 BM nin lgilendi i Bafll ca Küresel Sorunlar... 35 BM Sisteminin Ekonomik Boyutlar... 36 BM nin Ekonomik Amaçl Organlar... 38 Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC)... 38 BM Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD)... 40 BM Kalk nma Program (UNDP)... 41 BM nin Küresel Ekonomide Genel ve Sektörel Amaçl Uzmanl k Kurulufllar... 41 kinci Kuflak kiz Örgütler : IMF ve Dünya Bankas... 41 Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT) ve Dünya Ticaret Örgütü (WTO)... 44 1. ÜN TE 2. ÜN TE

iv çindekiler BM G da ve Tar m Örgütü (FAO)... 46 Uluslararas Sivil Havac l k Örgütü (ICAO)... 46 Uluslararas Denizcilik Örgütü (IMO)... 47 Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO)... 47 Dünya Sa l k Örgütü (WHO)... 47 BM S nai Kalk nma Örgütü (UNIDO)... 48 BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO)... 48 B RLEfiM fi M LLETLER S STEM N N GELECE... 48 Özet... 50 Kendimizi S nayal m... 51 Yaflam n çinden... 52 Okuma Parças... 53 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 54 S ra Sizde Yan t Anahtar... 54 Yararlan lan Baflvurulabilecek Kaynaklar... 55 3. ÜN TE 4. ÜN TE Uluslararas Para Fonu... 56 G R fi... 57 KURULUfiU, AMAÇLARI, SERMAYES VE ÜYELER... 57 YAPISI VE YÖNET M... 59 FON UN YARDIM MEKAN ZMASININ filey fi... 60 Genel Kaynaklar Hesab... 61 Kredi Dilimleri Politikalar... 62 Destekleme Düzenlemesi... 63 fiartl l k Politikas... 64 Niyet Mektubu... 64 Performans Kriterleri... 64 Özel Tahsisler Hesab... 65 Özel Çekme Haklar Hesab... 66 SDR nin De eri... 67 FON KAYNAKLARININ OLUfiUMU... 67 Normal Kaynaklar: Kotalar ve Geri Sat nalmalar... 67 Di er Kaynaklar... 68 ÜLKELER N FON KAYNAKLARINDAN YARARLANMASI... 68 Gözetim ve Konsültasyonlar... 69 KR ZLER VE IMF DE REFORM ÇALIfiMALARI... 69 TÜRK YE-IMF L fik LER... 71 Özet... 72 Kendimizi S nayal m... 74 Yaflam n çinden... 75 Okuma Parças... 76 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 78 S ra Sizde Yan t Anahtar... 78 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 79 Yararlan lan nternet Adresleri... 80 Dünya Bankas Grubu... 82 G R fi... 83 DÜNYA BANKASI GRUBU... 84 ULUSLARARASI MAR VE KALKINMA BANKASI... 85

çindekiler v Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n Amaçlar... 86 Üyelerin Sermaye Kat l m ve Oy Da l m... 86 Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n Yap s ve Yönetimi... 88 Banka n n Finansman Kaynaklar... 88 Dünya Bankas n n Kredileri ve Hibeleri... 89 ULUSLARARASI KALKINMA B RL... 90 Uluslararas Kalk nma Birli i nin Amaçlar... 91 Uluslararas Kalk nma Birli i nin Sermayesi ve Üyelerin Oy Gücü... 91 Uluslararas Kalk nma Birli i nin Yap s ve Yönetimi... 92 Uluslararas Kalk nma Birli i nin Finansman Kaynaklar ve Kredileri... 93 Türkiye - Uluslararas Kalk nma Birli i liflkileri... 94 ULUSLARARASI F NANS KURUMU... 94 Uluslararas Finans Kurumu nun Sermayesi ve Üyelerin Oy Gücü... 95 Uluslararas Finans Kurumu nun Yap s ve Yönetimi... 95 Uluslararas Finans Kurumu nun Finansman Kaynaklar ve Kredileri... 95 ÇOK TARAFLI YATIRIM GARANT AJANSI... 96 YATIRIM UYUfiMAZLIKLARININ ÇÖZÜMLENMES ULUSLARARASI MERKEZ... 98 ICSID in fllevi... 98 ISCID in Yarg lama - Hakemlik Yetkileri... 99 DÜNYA BANKASI - TÜRK YE L fik LER... 99 Türkiye - Dünya Bankas liflkilerinde Önemli Tarihler... 101 Özet... 102 Kendimizi S nayal m... 104 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 106 S ra Sizde Yan t Anahtar... 106 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 107 Yararlan lan nternet Adresleri... 107 Dünya Ticaret Örgütü... 108 G R fi... 109 GÜMRÜK TAR FELER VE T CARET GENEL ANLAfiMASI... 109 Kuruluflu... 109 Temel lkeleri... 110 Temel lkelerden stisnalar... 111 GATT n Amaçlar ve Hedefleri... 112 GATT DÖNEM NDE YAPILAN TAR FE ND R M GÖRÜfiMELER... 113 URUGUAY TURU SONUÇLARI... 114 DÜNYA T CARET ÖRGÜTÜ... 116 WTO nun GATT tan Farkl l klar... 117 Amaçlar ve Hedefleri... 118 Yap s ve Statüsü... 118 Üyelik... 119 Dünya Ticaret Örgütü Bakanlar Konferans Toplant lar... 120 Doha Kalk nma Gündemi... 121 DÜNYA EKONOM S NDE H ZMET T CARET... 121 H ZMETLER T CARET GENEL ANLAfiMASI... 123 Hizmetler Sektörünün Tan m ve Kapsam... 123 GATS lkeleri... 125 T CARETLE LG L F KR MÜLK YET HAKLARI ANLAfiMASI... 126 5. ÜN TE

vi çindekiler Özet... 128 Kendimizi S nayal m... 130 Yaflam n çinden... 131 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 131 S ra Sizde Yan t Anahtar... 132 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 133 Yararlan lan nternet Adresleri... 133 6. ÜN TE 7. ÜN TE Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans... 134 G R fi... 135 EKONOM K fib RL VE KALKINMA ÖRGÜTÜ... 136 Kuruluflu ve Üyeleri... 136 OECD nin Faaliyet Alanlar... 137 OECD nin Amaçlar... 138 OECD nin Çal flmalar... 138 OECD nin Yay nlar... 139 OECD nin Yap s ve Yönetimi... 140 Konsey Kararlar na Üye Ülkelerin Uyumu... 140 Komiteler... 141 Sekretarya-Genel Sekreter... 143 OECD nin Uzman Kurulufllar... 144 OECD nin Bütçesi... 144 Türkiye - OECD liflkileri... 144 B RLEfiM fi M LLETLER T CARET VE KALKINMA KONFERANSI... 145 UNCTAD n Kuruluflu ve Üyeleri... 146 UNCTAD n Amaçlar... 147 UNCTAD n Faaliyetleri... 149 UNCTAD n Yap s ve Yönetimi... 150 UNCTAD VE YEN ULUSLARARASI EKONOM K DÜZEN... 151 UNCTAD VE GENELLEfiT R LM fi TERC HLER S STEM... 152 ULUSLARARASI MAL ANLAfiMALARI... 153 Özet... 154 Kendimizi S nayal m... 156 Yaflam n çinden... 157 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 158 S ra Sizde Yan t Anahtar... 159 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 160 Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler... 162 G R fi... 163 BATI DÜNYASI NDA BÖLGESEL BÜTÜNLEfiME ÖRNEKLER... 164 Avrupa Birli i... 164 Avrupa Bütünleflmesinin Gerekçeleri ve Kilometre Tafllar... 164 Avrupa Kömür ve Çelik Toplulu u: 18 Nisan 1951 Paris Anlaflmas... 165 Avrupa Ekonomik Toplulu u ve Avrupa Atom Enerjisi Toplulu u, 1957 Roma Anlaflmas... 165 Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi (EFTA)... 166 Avrupa Birli i nin Organlar... 167

çindekiler vii Avrupa Parlamentosu... 168 AB Konseyi ve AB Komisyonu... 170 AB Adalet Divan... 171 AB Hukuku... 172 AMER KA KITASINDAK EKONOM K BÜTÜNLEfiMELER... 173 Latin Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (LAFTA); Latin Amerika Bütünleflme Bölgesi (LAIA); Güney Ortak Pazar (MERCOSUR)... 173 Kuzey Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (NAFTA)... 174 ASYA-PAS F K BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER... 175 Güneydo u Asya Uluslar Toplulu u (ASEAN)... 175 Güney Asya Bölgesel flbirli i Toplulu u (SAARC)... 178 Güney Asya Serbest Ticaret Bölgesi (SAFTA)... 178 AVRASYA BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME G R fi MLER... 179 fianghay flbirli i Örgütü (fi Ö)... 179 Avrasya Ekonomik Toplulu u (EAEC)... 180 Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO)... 181 Karadeniz Ekonomik flbirli i (KE )... 182 ORTA DO U VE AFR KA DAK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER... 183 slam flbirli i Örgütü ( Ö)... 183 Geliflmekte Olan Sekiz Ülke (D-8)... 184 Körfez flbirli i Konseyi (GCC)... 184 Genifl Arap Serbest Ticaret Bölgesi (GAFTA)... 185 Petrol hraç Eden Ülkeler Teflkilat (OPEC)... 185 Afrika Birli i Örgütü (OAU) ve Afrika Birli i (AU)... 187 Afrika Ekonomik Toplulu u (AEC)... 188 Özet... 191 Kendimizi S nayal m... 192 Yaflam n çinden... 193 Okuma Parças..... 193 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 194 S ra Sizde Yan t Anahtar... 194 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 195 Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar... 196 G R fi... 197 ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI... 197 Kuruluflu... 197 Üyeleri... 198 Amaçlar... 198 Yap s ve Yönetimi... 199 Komiteler... 199 BIS in Bankac l k Hizmetleri... 200 BIS in Faaliyetleri... 201 BÖLGESEL KALKINMA BANKALARINA GENEL B R BAKIfi... 202 ASYA KALKINMA BANKASI... 202 Kuruluflu... 202 Üyeleri... 203 Sermayesi... 203 Amaçlar... 204 8. ÜN TE

viii çindekiler Yap s ve Yönetimi... 204 Faaliyetleri... 205 AFR KA KALKINMA BANKASI... 206 Afrika da Kalk nma Düzeyine... 206 Genel Bir Bak fl... 206 Afrika Kalk nma Bankas n n Kuruluflu... 206 Bankan n Amac ve Üyeleri... 206 Bankan n Sermayesi ve Yönetimi... 207 Afrika Kalk nma Bankas Grubunun Oluflumu... 207 Afrika Kalk nma Fonu... 207 Nijerya Vak f Fonu... 208 Afrika Kalk nma Bankas Grubunun Faaliyetleri... 208 AMER KALILARARASI KALKINMA BANKASI... 208 Kuruluflu... 208 Amac, Üyeleri ve Sermayesi... 209 Yap s ve Yönetimi... 210 Bankan n Faaliyetleri... 210 AVRUPA YATIRIM BANKASI... 211 Kuruluflu... 211 Avrupa Yat r m Bankas Grubu ve Avrupa Yat r m Fonu... 212 Yap s ve Yönetimi... 212 Faaliyetleri... 212 Avrupa Yat r m Bankas -Türkiye liflkileri... 214 AVRUPA YATIRIM FONU... 214 AVRUPA MAR VE KALKINMA BANKASI... 215 Kuruluflu... 215 Üyeleri ve Sermayesi... 216 Amaçlar... 217 Yap s ve Yönetimi... 217 Bankan n Faaliyetleri... 218 SLAM KALKINMA BANKASI... 219 Kuruluflu... 219 Üyeleri, Sermayesi ve Amaçlar... 219 Bankan n Yap s ve Yönetimi... 220 Bankan n Finansman Faaliyetleri... 220 EKONOM K fib RL ÖRGÜTÜ T CARET VE KALKINMA BANKASI... 220 Kuruluflu, Üyeleri ve Sermayesi... 220 Amac, Yönetimi ve Faaliyetleri... 221 AVRUPA KONSEY KALKINMA BANKASI... 222 KARADEN Z EKONOM K fib RL T CARET VE KALKINMA BANKASI... 222 Özet... 224 Kendimizi S nayal m... 225 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar... 226 S ra Sizde Yan t Anahtar... 226 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar... 227 Yararlan lan nternet Adresleri... 227

Önsöz ix Önsöz Küreselleflme sürecinde farkl ülkelerdeki ekonomik birimler ile devletler aras ndaki ekonomik iliflkiler iç içe geçmifl, bir a oluflturmufltur. Bu a n içinde tüketicilerden firmalara, ulusal ekonomi politikas na karar verenlerden çok uluslu flirketlere kadar bir çok aktör bulunmaktad r. Bir ülke ekonomisini de erlendirmek veya dünya ekonomisindeki geliflmeleri anlayabilmek için, bu iliflkiler a n iyi tan mak gerekmektedir. Küreselleflme ile birlikte ülkeler aras nda karfl l kl ba ml l k ilkesi üzerine kurulan iliflkilerin kurumsallaflmas sonucunda, özellikle II. Dünya Savafl sonras nda uluslararas kurulufllar n (örgütlerin) say s n n ve etkinli inin gittikçe artt n görmekteyiz. Devletlerin üye oldu u uluslararas kurulufllar n yan nda sivil toplumun da uluslararas seviyede örgütlendi ini görüyoruz. Küresel iliflkiler a nda yer alan bir baflka önemli aktör de, baz ülkelerin ulusal gelirlerini aflan ölçüde ekonomik güce sahip olan çok uluslu flirketlerdir. Bu yap lar uluslararas politikan n belirlenmesinde hükümetleri birlikte hareket etmeye zorlarken, ülkelerin ulusal politikalar na yönelik kararlar da temelden etkilemektedir. IMF, AB, OECD, WTO, BM, KE, DB, OPEC, UNESCO gibi k saltmalarla günlük hayat n içinde s kça karfl laflmaktay z. Bu etkileflim, sadece ekonomi alan yla s n rl de ildir. Bir ülkenin demokratikleflme çabalar, e itim, enerji, sa l k, çevre gibi bir çok konu uluslararas kurulufllar arac l yla dünya gündemine tafl nmaktad r. Üstelik, bu haberdar olma süreci bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki olanaklarla inan lmaz h zda gerçekleflmektedir. Kitap kapsam nda temel amac m z küresel ekonomiye yön veren uluslararas kurulufllar sizlere tan tabilmektir. Bu kurulufllar n niteli ini, amaçlar n ve küresel ekonomiyi etkileme kanallar n bilerek hem Türkiye hem de dünya ekonomisindeki geliflmeleri anlamak ve yorumlayabilmek mümkün olacakt r. Kitab n yap s - na bakt m zda, öncelikle uluslararas kurulufllar n tan m ve kapsam sunulacakt r. Ard ndan baflta Birleflmifl Milletler Sistemi ve uzmanl k kurulufllar olarak do- an ikiz örgütler Uluslararas Para Fonu ve Dünya Bankas Grubu incelenecektir. Küresel ticaretin serbestleflmesini yöneten Dünya Ticaret Örgütü 5. ünitenin konusunu oluflturmaktad r. Ülkemiz aç s ndan önem tafl yan Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Teflkilat ile Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans di er hükümetleraras iflbirli i kurulufllar kategorisinde de erlendirilmifltir. 7. ünitede çeflitli k talarda gerçeklefltirilmifl ekonomik bütünleflme örnekleri incelenmifltir. Bunlar içinde elbette Türkiye aç s ndan Avrupa Birli i ayr bir önem tafl maktad r. Son olarak çeflitli ekonomik bütünleflme veya hükümetleraras iflbirli i hareketleri sonucunda ortaya ç kan, kalk nman n finansman nda rol oynayan bölgesel kalk nma bankalar incelenmifltir. Uluslararas Ekonomik Kurulufllar kitab n n ünite yazarlar na ve kitab n yay mlanmas nda eme i geçen herkese teflekkür eder, okuyuculara katk sa lamas n dileriz. Editörler Doç.Dr. Özgür TONUS Yrd.Doç.Dr. Naz m ÇATALBAfi

1ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Uluslararas kurulufllar tan mlayabilecek, Hükümetleraras iflbirli i kurulufllar ile ekonomik bütünleflmelerin fark n aç klayabilecek, Ekonomik bütünleflme türlerini tan mlayabilecek, Dünya ekonomisini etkileyen ülke gruplar n tan yabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Uluslararas Kurulufl Küreselleflme Birleflmifl Milletler Sistemi Ekonomik Bütünleflme Gümrük Birli i Ortak Pazar Parasal Birlik Entegrasyon Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi Çok Uluslu fiirket Küresel Yönetiflim çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar G R fi ULUSLARARASI KURULUfiLARIN TAR HSEL GEL fi M ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR KÜRESELLEfiME - BÖLGESELLEfiME VE ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR

Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar G R fi So uk Savafl n bitiflinden sonra dünya ekonomisinin küreselleflme süreci farkl bir nitelik kazanm flt r. Günümüzde mal ve hizmet piyasalar n n iç içe geçmesinin yan nda teknolojik geliflmelere ba l olarak finansal piyasalar n en h zl küreselleflen kesim oldu u söylenebilir. Ülkeler aras nda ekonomik, siyasi ve kültürel iliflkilerin artmas hatta iç içe geçmesi iflbirli i hareketlerinin daha da artmas na yol açm flt r. Ülkeler aras nda kurulan bu iliflkiler a nda uluslararas kurulufllar, hükümetler, çok uluslu flirketler ve sivil toplum kurulufllar yer almaktad r. Günümüzde bu iliflkiler a nda bir aktör olarak ulus-devlet hâlâ önemini korumaktad r. Di er taraftan devlet d fl aktörlerin de uluslararas iliflkilerde giderek önem kazand n da gözlemliyoruz. Bu bölümde sizlere aç klamaya çal flaca m z uluslararas kurulufl (örgüt) kavram n n kapsam oldukça genifltir. Bazen ülke hükümetleri, sorunlar n çözümü için birlikte hareket etme ihtiyac duyarlar. Bu iliflki biçiminin kurumsallaflmas n n sonucunda tüzel kiflili e sahip, yönetimi, binas, personeli ile ayr bir idari yap -mekanizma ortaya ç kmaktad r. Üyelerini devletlerin veya hükümet temsilcilerinin oluflturdu u, bir anlaflmayla kurulmufl bu örgütler hükümetleraras uluslararas kurulufl (inter-governmental organizations: IGO) olarak adland r l rlar. Uluslararas kurulufllar genellikle ulusal devletlerle iflbirli i yaparlar. Üyeleri ba ms z devletlerdir. Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO) bu tür yap lara verilebilecek en güzel örnektir. ILO, sadece hükümetlerin de il, iflçi s - n f temsilcilerinin de yer ald ve yönetimine kat ld, uluslararas seviyede faaliyet gösteren bir örgüttür. Genellikle bir hükümetleraras uluslararas kuruluflta en az 3 üye devlet bulunur. Uluslararas kurulufllara üyelik, kurucu anlaflmalara konulan k s tlamalara göre üç farkl flekilde gerçekleflebilir. 1. Birçok kurulufl, etkinli i sa layabilmek için üyeli i belirli flartlarla k s tlam flt r. Örne in OPEC üyeleri, sadece büyük petrol üreticisi ülkelerdir. Bu k s tlamalar daha çok bölgesel ekonomik kurulufllarda görülür. Afrika Birli i, Karadeniz Ekonomik flbirli i gibi. Bu kurulufllar küresel nitelikte de ildir. 2. Baz kurulufllara üyelik ise flartlara ba lanm flt r. Üye olmak isteyen ülkenin hükümeti, bu kuruluflun kurallar n önceden bilir ve kabul eder. Örne- in Euro alan nda yer almak isteyen Avrupa Birli i üyesi bir ülke Avrupa Merkez Bankas n n izleyece i ortak para politikas n kabul etmek durumundad r. Uluslararas kurulufllar, belirli bir amaca yönelmifl, bürokratik yap s ve yönetimi ile kaynaklar n kamusal nitelikteki mal-hizmetler arac l yla ihtiyaçlar yerine getirmek için kullanan, birden fazla devleti ilgilendiren ancak devlet niteli i tafl mayan örgütlerdir.

4 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Hükümet d fl uluslararas kurulufllar, uluslararas nitelik tafl yan, kâr amac gütmeyen sivil yap lard r. BM ye göre devletleraras anlaflmalarla kurulmam fl, bütün uluslararas örgütler hükümet d fl uluslararas kurulufl olarak kabul edilir. Tablo 1.1 Hükümet d fl Kurulufllara Verilen Farkl simler Kaynak: (Karns & Mingst, International Organizations The Politics and Processes of Global Governance, 2004, s. 18) 3. Baz kurulufllar da tüm ülkelerin üyeli ine aç kt r. Birleflmifl Milletler veya Dünya Ticaret Örgütü örnek verilebilir (Molle, 2004). Bu tip uluslararas kurulufllar küresel (evrensel) niteliktedir. Hükümetleraras uluslaras kurulufllar çok farkl amaçlarla kurulurlar. Bölgesel sorunlara çözüm, güvenlik, serbest ticaret, din, araflt rma-bilimsel faaliyetler, sa l k, yoksullukla mücadele, ekonomik kalk nma gibi birçok alanda ortak amaçlar tan mlanabilir. Bu ders kapsam nda, kitab m zda sadece ekonomik nitelikteki uluslararas kurulufllara odakland k. Bu nedenle aralar ndaki fark vurgulamak için uluslararas ekonomik kurulufllar kavram n kullanaca z. Uluslararas ekonomik kurulufllar n nas l s n fland r ld n ilerleyen bafll kta aç klamaya çal flaca z. Uluslararas kurulufl (örgüt) kavram dar anlam yla sadece hükümetleraras kurulufllar kapsamaktad r. Tan m geniflletti imizde uluslararas kurulufllar n kapsam na devletlerin/hükümetlerin kurdu u, yürüttü ü kurumlar n d fl nda ortaya ç - kan uluslararas sivil yap lar da katmak gerekmektedir. Siyasal, ekonomik, dinî, kültürel, toplumsal birçok alanda kâr amac gütmeden, uluslararas alanda gönüllü faaliyet göstermek üzere kurulan örgütler ise hükümet d fl uluslararas kurulufl (international non-governmental organization: INGO) olarak tan mlanmaktad r (Karns & Mingst, 2004). Hükümetd fl uluslararas kurulufllar devletlerden ve onlar n oluflturdu u uluslararas örgütlerden ay rt etmek için gönüllü kurulufl, sivil toplum kuruluflu veya hükümet-d fl kurulufl gibi farkl kavramlar da kullan lmaktad r. AGO (antigovernmental organizations) Hükümet-karfl t örgütler TRANGO (transnational NGOs) Ulusötesi hükümet d fl örgütler GONGO (government-organized NGOs) GRINGO (government-regulated and initiated Hükümelerce Örgütlenmifl NGO lar NGOs) BINGO (business and industry NGOs) fl çevreleri ve endüstri taraf ndan desteklenen NGO lar DONGO (donor-organized NGOs) Ba flç Taraf ndan Örgütlenen NGO ENGO (environmental NGO) Çevreci NGO FLAMINGO (flashy-minded NGOs ) Zengin ülkelerin gösterifl amaçl NGO lar PO (people s organizations) Halk Organizasyonu ANGO (advocacy NGOs) Yandafl NGO TSMO (transnational social movements) Ulusötesi Sosyal Hareket GSM (global social movements) Küresel Sosyal Hareket RINGO (religious international NGO) Dinî oluflumlar- cemaatlerinin NGO lar 1 Hükümet-d fl SIRA uluslararas S ZDE kurulufllara birkaç örnek bulunuz. DÜfiÜNEL M Resim 1.1 DÜfiÜNEL M ATTAC SORU(Association for the Taxation SORU of Financial Transactions and for Citizens' Action -Finansal fllemlerin Vergilendirilmesi ve Vatandafl n Hareketi için Birlik), kendini 'küresel adalet hareketi içinde bir organizasyon ve a ' olarak tan mlamaktad r. ATTAC, günümüzde D KKAT D KKAT neoliberal bir küreselleflme anlay fl na karfl ç kan bir hükümet d fl uluslararas kurulufltur. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 5 Uluslararas kurulufllar afla daki fonksiyonlar yerine getirirler; Üyelerine faaliyet amaçlar na ne ölçüde ulafl ld konusunda bilgi sa lamak, Dan flma ve müzakere platformu olmak, Karar alma süreçlerinde kurallar koymak, Kaynaklara katk ve eriflim olanaklar n belirlemek, Anlaflma kurallar n sa lamak, Üyelerin anlaflmalara uyumunu izlemek, Anlaflmazl klar n çözümünde kurallar belirlemek, Faaliyetlerin mali sorumlulu unu ve muhasebesini sa lamak. Uluslararas sistemin içinde devletlerin/hükümetlerin hükümetleraras uluslararas kurulufllarla, uluslararas sivil toplumun hükümet-d fl uluslararas kurulufllarla temsil edildi ini gördük. Bu yap lar n d fl nda uluslararas faaliyet gösteren flirketlerin de çok uluslu flirketler (ÇUfi) (multi-national companies: MNC) arac l yla bu a n (network) içinde yer ald n söyleyebiliriz. Tablo 1.2 Uluslararas Kurulufllar n S n fland r lmas Türü K saltma Co rafi kapsam Üyeler Finansman Hükümetlerar as flbirli i Kurulufllar Hükümet-d fl uluslararas kurulufllar Çok uluslu fiirketler IGO INGO MNC Kaynak: (Molle, 2004, s. 2) Küresel, bölgesel, Bir ülke merkez, di er ülkelerden temsilcilerin kat l m Genellikle bir merkez ülke bulunur. Faaliyetleri birden fazla ülkededir. 2'den fazla ülke (2 ülke olursa karfl l kl (bilateral) Ulusal ortaklar (üye) Ortakl klar Aidat ödemeleri veya gönüllü katk Üyelik aidat, ülkelerden veya uluslararas kurulufllardan destek Sat fl Di er Özellikleri Kâr amac gütmezler Kâr amac gütmezler, uluslararas kurulufllarda dan flmanl k statüsü elde edebilirler Kâr amac tafl rlar. Örnek Birleflmifl Milletler nsan Haklar zleme Örgütü (HRW) Microsoft Küresel bir bütün olma özelli i kazanan uluslararas sistemin ana ilkesi uluslararas ba ml l kt r. Bu nedenle günümüzde devletlerin iflbirli i çabalar n n artt - n, bunun da uluslararas kurulufllar n arac l yla geliflti ini gözlemlemek mümkündür. Uluslararas kurulufllar, uluslararas alanlarda eflgüdümlü bir iflleyifli mümkün k larak hükümetleri bir araya getirirken, yaratt klar yeni örgütsel çerçevelerle de devletin karar alma ve bu kararlar uygulama esaslar n temelden etkilemektedir. Ortaya ç kan yeni durum bir yandan iç ve d fl politika aras ndaki çizgiyi, öte yandan ekonomik konularla güvenlik konular aras ndaki ayr m ortadan kald rmakta ve sonuçta devletin iflleyiflini bir bak ma yeniden tan mlamaktad r. Uluslararas sistemin kurdu u bu iliflkiler a ndaki karfl l kl etkileflim küresel yönetiflim (global governence) olarak adland r l r. Küreselleflme sürecinde tüm aktörler yönetiflim kavram na ba l olarak hem kamusal alan n hem de özel sektörün yeniden yap lanmas için faaliyet göstermektedir. Örne in Uluslararas Para Fonu na (IMF) göre ekonomi ve siyaset kurumu yak ndan iliflkilidir. Devletin ekonomik istikrars zl a neden olan yap s de iflmeli, özellikle sosyal politika alan n-

6 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar daki ifllevleri azalt lmal d r. Siyasetin ekonomi üzerindeki olumsuz etkisini ortadan kald rmak için denetleyici ve düzenleyici kurumlar oluflturulmal, denetim özel flirketler arac l yla yap lmal ve kamu yönetimi adeta bir flirket yönetimi fleklinde düzenlenmeli (stratejik planlar, performans de erleme, toplam kalite yönetimi gibi) ve rekabeti güçlendirecek kurumsal yap -hukuk kurallar tesis edilmelidir. Böylece bürokrasi, özel sektör ve sivil toplum örgütlerinin kat l m yla yönetiflim modeli gerçeklefltirilecektir. Buna göre kurumsal yap daki ekonomik özgürlüklerin artmas veya yolsuzluktaki azalma gibi göstergelerle ölçülen iyileflme, ekonomide kaynak da l m n etkinlefltirecek, toplumlar n refah artacakt r. Küresel yönetiflim yaklafl m içindeki bu yeniden yap lanma sadece uluslararas sistemi de il ulus devletleri etkileyecektir. Böylece devlet, merkezi rolünü kaybedecek, denetleyici ve düzenleyici rolü ile yönetiflim modeli içinde bu yeni yap - ya uyum sa layacakt r. Karfl l kl ba ml l k olgusu devletin hareket alan n daraltm fl, yine de devlet temel uluslararas siyasal birim, bir baflka deyiflle aktör olarak kalabilmifltir. Küreselleflme sürecinde oluflan bu a da kurumsal yap da de iflmektedir. Rekabetçi piyasalar, ulus devleti de de iflerek rekabetçi devlete dönüflmeye zorlamaktad r. Resim 1.2 ULUSLARARASI KURULUfiLARIN TAR HSEL GEL fi M Günümüzde faaliyet gösteren uluslararas kurulufllar n 19. yüzy l n sonlar ile 20. yüzy l n ortalar aras nda geçen dönemde kurulduklar görülmektedir. Atina liderli inde Yunan flehir-devletlerinin bir araya gelerek M.Ö. 478 y l nda kurduklar siyasi ve askeri bütünleflme olan Delos Birli i ilk örnek olarak gösterilebilir. 1648 y l nda Avrupa da 30 y l Savafllar n sona erdiren Westphalia Antlaflmas bir yönüyle dünyan n en kanl savafllar ndan birini bitirirken, di er yandan uluslararas sistemi kökünden de ifltiren bir egemenlik anlay fl n da dünya sisteminde hakim k lm flt r. Evrensel imparatorluklara karfl ulus-devletin zaferini simgeleyen bu bar fl antlaflmas, uluslararas alanda devletlerin egemenli ini ve eflitli ini ilkesel bir temel kural hâline getirmifltir. Westphalia Antlaflmas egemen ve eflit devletlerden kurulmufl bir dünya sistemine do ru bir siyasi yolculuk bafllam flt r.

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 7 Ulus devletlerin egemenli i ve eflitli i varsay mlar üzerine infla edilen yeni uluslararas sistemde ulus devletlerin iflbirli ini sa lamalar nda uluslararas kurulufllar arac olmaya bafllam flt r. Bir baflka ifadeyle uluslararas kurulufllar n ortaya ç k fl nda Westphalia Antlaflmas ve onun getirdi i egemenlik ve eflitlik anlay fl belirleyici olmufltur. Bu nedenle ülkesel, egemen ve eflit ulus devletlerden oluflan yeni uluslararas sisteme Westphalian Sistemi denmifltir. I. Dünya Savafl na kadar geçen dönemde Utrecht Antlaflmas, Viyana Kongresi, Lahey Sözleflmeleri (1899-1907) gibi birçok hükümetleraras iflbirli i faaliyeti gerçekleflmifltir. Siyasi ve askeri alanlardaki bu iflbirliklerinin yan nda bu dönemde ekonomik alanda 19. yüzy l n ikinci yar s iletiflim, ulafl m ve ticaretle ilgili konularda pek çok teknik uluslararas kurulufl faaliyete bafllam flt r. 1847 y l nda Alman Demiryollar Birli i, 1865 y l nda Uluslararas Telekominikasyon Birli i, 1874 y l nda kurulan Evrensel Posta Teflkilat bu kurulufllara örnek olarak gösterilebilir. Sanayi Devrimi sonras nda geliflen ihtiyaçlara paralel olarak 1875 y l nda Uluslararas Tart ve Ölçüler Bürosu, 1883 y l nda sanayi ürünleri patent haklar n korumak amac yla günümüzdeki Dünya Fikri Mülkiyet Haklar Örgütü (WIPO) nün temelini oluflturan Sanayi Ürünleri Mülkiyet Haklar Koruma Birli i kurulmufltur. Viyana Kongresi öncesi dönemde faaliyete geçen birkaç hükümet-d fl uluslararas kurulufl bulunmaktad r. Bunlar içinde en önemlisi sviçreli ifl adam Henry Dunant n giriflimleriyle 1863 te kurulan Uluslararas K z lhaç Komitesi (ICRC) dir. Uluslararas ekonomik bütünleflmelere yönelik giriflimler aras nda en çok bilinen örnek 1818 y l nda Alman eyaletleri aras nda gerçeklefltirlen Zolverein ad ndaki gümrük birli idir. Bu sayede Alman eyaltetlerindeki üreticiler tar m ve zanaat ürünlerine daha genifl bir pazar imkân na kavuflmufltur. Zolverein üye ülkeler aras nda ticari engelleri azaltmay amaçlarken d flar yla olan koruyucu engelleri de korumufltur. Avrupa k tas ndaki bu geliflmelere ra men, ulus-devletlerin rekabeti ve askerî bir t rmanma içinde ortaya ç kan siyasi gerginlikler 1914 y l nda I. Dünya Savafl n n ortaya ç kmas yla sonuçlanm flt r. Ülkelerin iflbirli ini ba layan uluslararas kurulufllar n bar fl n korunmas konusunda yetersizli i ortaya ç km flt r. I. Dünya Savafl sonras nda 1920 y l nda kurulan Milletler Cemiyeti (League of Nations) genifl ölçekli, sosyo-ekonomi amaçl ilk uluslararas kurulufltur. Ülkeler aras nda yaflanabilecek sorunlar bar flç l yollarla çözmeyi amaçlayan Daimi Uluslararas Adalet Divan (PCIJ), sonras nda kurulan Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO) günümüzdeki Birleflmifl Milletler in de temelini oluflturmaktad r. Ekonomik nitelikteki uluslararas kurulufllar n yayg nlaflmas ve etkinliklerini art rmalar da II. Dünya Savafl sonras na rastlamaktad r. II. Dünya Savafl n n bitiminde savafl n galibi ülkeler taraf ndan, ülkeler aras ndaki anlaflmazl ortadan kald rarak ileride meydana gelebilecek ve kendi güvenliklerini tehdit edebilecek bir savafl n önüne geçebilmek amac yla 1945 y l nda Birleflmifl Milletler kurulmufltur. BM Genel Kurulu UNCTAD gibi birçok uluslararas kuruluflun kurulmas na yol açm flt r. BM kapsam ndaki uluslararas ekonomik kurulufllarla ilgili ayr nt l bilgi ilerleyen ünitede sizlere sunulacakt r. Uluslararas ekonomik bütünleflmeler aç s ndan bak ld nda II. Dünya Savafl sonras nda baflta Avrupa Ekonomik Toplulu u (AET) nun yakalam fl oldu u baflar dünyan n birçok bölgesinde bölgesel ekonomik bütünleflmeleri h zland rm flt r. Latin Amerika Serbest Ticaret Birli i (LAFTA), Do u Afrika Ekonomik Toplulu u, Avrupa Serbest Ticaret Birli i (EFTA), Kuzey Atlantik Serbest Ticaret Bölgesi (NAF- TA) ekonomik birleflmelere verilebilecek örneklerdir (Çal fl, Akgün, & Kutlu, 2006).

8 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar II. Dünya Savafl sonras nda hükümet-d fl uluslararas kurulufllar n say s nda da h zl bir art fl olmufltur. Milletleraras Ticaret Odas (ICC), Uluslararas Sendika Federasyonu (IFTU), Uluslararas Çocuklar Koruma Birli i (Save the Children) bu kurulufllara birkaç örnektir (Schechter, 2010). Ekonomik iflbirli i kurulufllar ile ekonomik bütünleflmeler yap sal olarak birbirinden çok farkl d r. ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Dünya ekonomisinde uluslararas ekonomik kurulufllar kapsam aç ç s ndan Birleflmifl Milletler Sistemi içinde yer alanlar ve di erleri olarak kategorize edilebilir. BM ile yapt klar özel anlaflmalarla BM ile iliflkili ve her birinin özel görev alan olan bu uluslararas kurulufllara örnek olarak Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO), Uluslararas Para Fonu (IMF), Dünya Bankas (IBRD), Dünya Ticaret Örgütü (WTO) verilebilir. BM ye Ba l Uzmanl k Kurulufllar na örnek olarak da BM G da ve Tar m Örgütü (FAO), Uluslararas Tar msal Kalk nma Fonu (IFAD), BM S nai Kalk nma Teflkilat (UNIDO), BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Dünya Fikri Haklar Örgütü (WIPO) verilebilir. Bu türden uluslararas ekonomik kurulufllara üye olmak için BM üyesi olmak yeterlidir. Küresel nitelikte olan bu kurulufllar, hükümetler aras nda iflbirli ini sa larlar. Al nan kararlar n ba lay c l, dolay s yla kurulufllar n yapt r m gücü zay ft r. Ancak üyelerin bu yönde hareket etmesiyle kurulufllar etkinlik sa layabilirler. IMF, IBRD, WTO gibi bu kurulufllar uluslararas ekonomik iliflkileri etkileyebildi i, dünya ekonomisine yön verebildi i için büyük önem tafl maktad r. BM Sistemi d fl nda kalan, belirli bir grup ülkenin üyeli ine aç k uluslararas kurulufllar da kapsam aç s ndan di er kategoriyi oluflturmaktad r. Bu kurulufllara hangi ülkelerin üye olabilece inin s n r, kuruluflun da niteli ini belirler. Örne in bölgesel nitelikli bir kurulufl olursa, AB, NAFTA, EFTA gibi, sadece tan mlanan co rafi bölgede yer alan ülkelerin üye olabilece i kapal nitelikteki uluslararas kurulufl niteli indedir. Bu s n fland rma belirli bir ekonomik güçte olmak (OECD), belirli bir dine mensup olmak ( slam flbirli i Örgütü), belirli bir ürünü üretmek-ihraç etmek (OPEC), bir rktan gelmek (Arap Birli i) gibi kriterlerle de yap labilir. Uluslararas kurulufllar yukar da verilen kapsam farkl l d fl nda faaliyet amac na göre de s n fland r labilir. Ekonomik iflbirli ini amaçlayan uluslararas kurulufllar: Üyeleri aras nda ekonomik, siyasi konularda iflbirli ini amaçlarlar. Taraflar aras nda ticareti serbestlefltirmeyi-gelifltirmeyi ve ortak hareket edilebilecek noktalar üzerinde çal flmay amaçlarlar. Küresel veya bölgesel nitelikteki uluslararas kurulufllar n tamam bu kategoriye girmektedir. Hükümetleraras iflbirli i niteli- indeki kurulufllarda üye ülkeler izleyece i ekonomi politikalar nda ba ms z hareket edebilmektedir. Ekonomik bütünleflmeyi amaçlayan kurulufllar: Üyeleri aras nda ticareti serbestlefltirmeyi ve farkl seviyelerde ekonomik bütünleflmeyi (entegrasyonu) amaçlayan kurulufllard r. Burada hükümetleraras iflbirli inin ötesinde üyeler aras nda izlenecek ekonomi politikalar n n uyumu gerekmektedir. Buna ba l olarak ekonomik bütünleflmelere üye ülkelerin, bütünleflmenin kapsad alanlarda ulusal egemenlik yetkilerini di er üyelerle paylaflmalar söz konusudur. Bu paylafl m da bütünleflmenin kurumsal yap s içinde tan mlanan yönetim organlar n n uluslarüstü (supra-national) yetkilerle donat lmas yla sa lanmaktad r. Her üye ülkenin temsil edildi i bu karar organlar nda al nan kararlara, üye ülkeler uymak zorunda, uymayanlar ise bir yapt r mla karfl laflmaktad r.

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 9 Türkiye nin AB üyeli ine alternatif olarak Karadeniz Ekonomik flbirli i SIRA Örgütü S ZDE veya di er bölgesel kurulufllar gösterilmektedir. Yukar daki tan mlar dikkate alarak bölgesel ekonomik 2 iflbirli i örgütleri Türkiye aç s ndan AB üyeli ine alternatif olabilir mi? DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Bu temel yap sal farkl l a ra men her ekonomik bütünleflme hareketinin temelinde bir ekonomik iflbirli i yatmaktad r. Ekonomik bütünleflme SORU ile ekonomik iflbirli i SORU kavramlar aras ndaki di er temel farkl l klar flu flekilde s ralanabilir: Ekonomik bütünleflme, co rafi olarak birbirine yak n ülkelerin bir blok D KKAT oluflturmas na yol açmaktad r. Ekonomik iflbirli i ise co rafi olarak bir bölgeye D KKAT dayanmak zorunda de ildir. Ekonomik bütünleflmeler, üye ülkelerin ekonomi politikalar nda de iflikliklere yol açar. Ekonomik bütünleflmeler üyeler aras nda ticaretin önündeki engelleri kald - AMAÇLARIMIZ r rken, iflbirli inde ticari engellerin azalt lmas amaçlan r. AMAÇLARIMIZ Ekonomik bütünleflme ekonomileri birbirine benzeyen, geliflmifllik farkl l klar az olan ülkeler aras nda gerçeklefltirildi inde baflar l K olabilirken, T A P ekonomik iflbirli inde her yap daki ekonomiler temsil edilebilir. K T A P Ekonomik bütünleflmede uluslar üstü bir otorite ülkeler ad na karar alma durumunda iken, ekonomik iflbirli inde ulusal egemenlik korunarak daha TELEV ZYON s n rl ekonomik iliflkiler kurulmaktad r. TELEV ZYON KÜRESELLEfiME - BÖLGESELLEfiME VE ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR NTERNET 1919 Versay Bar fl Antlaflmas ndan 1945 y l nda Japonya n n teslim olmas yla sonlanan kinci Dünya Savafl aras nda dünya ekonomisindeki de iflime ba l olarak uluslararas ekonomik kurulufllar n say s nda ve fonksiyonlar nda da önemli de iflim gerçekleflmifltir. I. Dünya Savafl ndan önce günümüzün geliflmifl ekonomilerinin sanayileflme süreçleri ve uluslararas ödemeler, sabit döviz kuru sistemini oluflturan Alt n Para Standard n n sa lad ortamda gerçekleflmifltir. Ancak Savafl n ekonomilerde yaratt y k m, d fl ticarette korumac önlemlerin artmas, Almanya n n Savafl kazanaca beklentisiyle afl r borçlanmas sonucunda yaflad hiperenflasyon ve nihayetinde 1929 y l nda yaflanan Büyük Buhran alt n standard n n y k lmas na sebep olmufltur. Bu dönemde ülkelerin ulusal ekonomilerini korumak için izledikleri politikalar yeni-merkantilizm veya komfluyu zarara sokmak olarak adland r lm flt r. II. Dünya Savafl devam ederken dünya ekonomisinin yeni süper gücü ABD öncülü ünde 1944 y l nda New Hampshire eyaletinin bir bölgesi olan Bretton Woods ta Birleflmifl Milletler Para ve Finans Konferans gerçeklefltirilmifltir. Konferansta temel amaçlar, geliflmifl sanayileflmifl ülkelerin ç karlar yla örtüflmeyen ekonomik çat flmalar n engellendi i, serbest ticaretin korundu u ve mal de ifliminin yan nda uluslararas ödemeler de istikrar n n sa land uluslararas parasal sistemin kurulmas olmufltur. Konferans n sonucunda kabul edilen Bretton Woods Anlaflmas ile 22 Temmuz 1944 tarihinde kapitalizmin yaflad krizi aflmak ve yeni bir uluslararas ekonomik düzeni kurmak amac yla iki küresel ekonomik kurulufl yarat lm flt r. Bretton Woods ikizleri olarak an lan bu uluslararas kurulufllar Uluslararas Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankas olarak da tan nan Uluslararas Yeniden Yap lanma ve Kalk nma Bankas (IBRD) d r. Her ne kadar bu kurulufllar küresel nitelikte olsalar da sa- NTERNET

10 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Resim 1.3 Gottfried Haberler (1901-1995) Harvard Üniversitesi nin tan nm fl iktisatç lar ndan SIRA Haberler, S ZDE 1964 y l nda American Economic Review DÜfiÜNEL M dergisinde yay nlad makalesinin ilk cümlesi SORU flu olmufltur: Bütünleflme ça nda yafl yoruz. D KKAT dece kapitalizmi benimseyen ülkeleri bünyelerine alabilmifl, karfl s nda ise Sovyet Rusya n n liderli ini yapt sosyalist blok yer alm flt r. Üzerinde uzlafl lan yeni kapitalizm mimarisinde ABD ekonomik gücünü kabul ettirmifl, sistemin merkezinde de eri alt na ba l olan Amerikan dolar rezerv para olmufl, di er ülkeler de ulusal paralar n n de erini dolara ba lamas yla yeniden bir sabit döviz kuru rejimi kurulmaya çal fl lm flt r. Sistemin üçüncü aya n ise ülkeler aras nda ticareti düzenleyen, serbestleflmesini sa layan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT) oluflturmaktad r. 1947 y l nda bafllayan bu oluflum 1995 y l nda yerini Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ne b rakm flt r. GATT kapsam nda 1948-1994 y llar aras nda dünya DÜfiÜNEL M ticaretinin serbetlefltirilmesi için sekiz adet çok tarafl müzakere turu (round) gerçeklefltirmifltir. GATT/WTO üyelerine bir di er ülkenin ticaret rejimi taraf ndan ayr mc muameleye ta- SORU bi tutulmamas n sa layarak çok tarafl ticaret D KKAT sisteminin geliflmesini sa lam flt r. Ancak GATT/WTO sistemi ülkelerin kendi aralar nda gümrük birlikleri veya serbest ticaret bölgeleri kurmalar na (bölgesel ticaret anlaflmalar na) izin vermifltir. Bunun sonucunda dünya ekonomisinde bölgeselleflme süreci h z kazanm flt r. Özellikle 1958 y l nda Roma Antlaflmas yla kurulan Avrupa Ekonomik Toplulu u (AET) nun yakalam fl oldu u baflar, dünya üzerinde birçok bölgesel ticaret anlaflmas n n imzalanmas na yol açm flt r. K T A P Bölgeselleflme hareketlerinin h z kazanmas, birçok uluslararas ekonomik kuruluflun da faaliyet göstermesine yol açm flt r. ki kutuplu ekonomik düzen içerisinde Sosyalist bloktaki ülkeler de benzer flekilde aralar nda ekonomik iflbirli i ve TELEV ZYON dayan flma sa lamak amac yla 25 Ocak 1949 da Karfl l kl Ekonomik Yard mlaflma Konseyi ni (COMECON: Council for Mutual Economic Assistance) kurmufllard r. AMAÇLARIMIZ Bölgeselleflme hareketleri AMAÇLARIMIZ serbest ticaret bölgeleri veya gümrük birlikleri arac l yla K T A bölgesel P olarak ticaretin serbestlefltirilmesi veya kolaylaflt r lmas na, bir baflka ifadeyle ticaret bloklar n n kurulmas na yol TELEV ZYON açmaktad r. NTERNET Geçifl ekonomileri kavram, sosyalizm uygulamas ndan vazgeçerek piyasa ekonomisi koflullar na göre yap lanmaya çal flan eski Do u Bloku ülkelerini tan mlamak için kullan lmaktad r. Türkiye nin NTERNET uluslararas kurulufllarla iliflkileri hakk nda D fliflleri Bakanl n n kurumsal internet sitesinde ayr nt l bilgiler verilmektedir: http://www.mfa.gov.tr 1960 l y llarda kapitalist ve sosyalist bloklar aras nda yürüyen ekonomik kalk nma yar fl nda daha çok geliflmektte olan ülkelerin ticaret bloklar kurarak üçüncü ülkelere karfl ulusal sanayilerini korumaya çal flt klar görülmektedir. 1980 li y llardan sonra ise küreselleflme hareketinin ivme kazanmas, bölgesel ekonomik bütünleflmeleri de canland rm flt r. Özellikle ABD nin Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaflmas (NAFTA) ile bafllayan bölgesel ticaret anlaflmalar na pozitif yaklafl m tüm Amerika k tas nda bütünleflme giriflimlerini art rm flt r. Asya Pasifik flbirli i Örgütü (APEC), Karayipler Toplulu u (CARICOM), MERCOSUR, Asya k tas nda ise ASEAN bölgesel bütünleflmeler için verilebilecek bafll ca örneklerdir. 1989 y l nda Berlin duvar n n y k l fl ve Sovyetler Birli i nin da lmas yla kapitalist dünyaya ait uluslararas kurulufllar n görevleri aras na eski Do u Bloku ülkelerinin kapitalizme geçifl sürecini yönetmek/yönlendirmek de girmifltir. 90 l y llar boyunca baflta IMF, Dünya Bankas, OECD gibi örgütler bu ülkelere politika dan flmanl, teknik yard m ve finansal destek sa lam flt r. Bu süreçte geçifl ekonomi-

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 11 lerinde serbest ticaretin önündeki engeller kald r lm fl, kamu kurum ve kurulufllar özellefltirilmifltir. Günümüzde geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin pek ço u bir bölgesel ticaret blo una üyedir. Küreselleflen dünya ekonomisinde, rekabet yeteneklerini tek bafllar na gerçeklefltirmek bak m ndan yetersiz kalan uluslar, bölgesel bütünleflme giriflimlerine dahil olmakta ve böylece bölgesel bloklar aras nda rekabetin yo unlaflt bir süreç ortaya ç kmaktad r (Balk r, 2012, s. 116). Kitab n z n ilerleyen ünitelerinde küresel düzeyde faaliyet gösteren Uluslararas Para Fonu, Dünya Bankas, Dünya Ticaret Örgütü gibi uluslararas kurulufllar hakk nda ayr nt l bilgilere ulaflacaks n z. Dünya ekonomisinde bölgesel ekonomik bütünleflmelerinin artan önemini anlayabilmek için ekonomik bütünleflme türlerini ve hükümetler/devletler aras iflbirli i kurulufllar ndan fark n ortaya koymak gerekmektedir. Uluslararas Ekonomik Bütünleflmeler Ekonomik bütünleflme (entegrasyon) kavram ile bütünleflmeye taraf ülkelerin mal ve hizmet ticaretinin serbestlefltirdi i bu sayede bir ortak pazar yaratmas hedeflenir. Böylece ülkelerdeki üreticiler daha genifl bir pazar için üretim yaparak, ölçek ekonomilerinden yararlanmas amaçlan r. Ancak bütünleflme ulusal devletlerin ekonomik ve siyasi egemenlik yetkilerinden de vazgeçmelerini beraberinde getirir. Bunun karfl l nda ise toplumsal refah n artmas amaçlan r. Bütünleflmeye taraf ülkelerin uzmanlaflmas na dayan r. Bütünleflmenin ilerleyen aflamalar nda mal ve hizmetlerin yan nda üretim faktörlerinin de serbest dolafl m hedeflenir. Bütünleflmeye taraf ülkelerde ayr mc ifllemler yap lmaz. Ekonomik bütünleflme teorisinin bafllang c Jacob Viner in 1950 y l nda yay nlad Gümrük Birli i Konusu (The Customs Union Issue) eserine dayand r labilir. Viner in teorik analizi gümrük birli ine taraf ülkelerde d fl ticaretin önündeki engellerin kald r larak, üçüncü ülkelere karfl ortak gümrük tarifeleri uygulanmas yla ortaya ç kabilecek de iflim incelenmifltir. Gümrük birli inin statik etkileri olarak adland r lan bu ekonomik etkiler ticaret yarat lmas ve ticaret sapmas olarak grupland r lm flt r. E er gümrük birli i sonras nda ticaret yarat c etki varsa ithalat gümrük birli ine taraf düflük maliyetli ülkeden yap l yordur ki bu durum uzmanlaflma ve kaynaklar n etkin kullan m amaçlar na uygundur. Ticaret sapt r c etki ise ticaretin düflük maliyetle üretim yapan üçüncü ülkeden gümrük birli i nedeniyle daha yüksek maliyetle üretim yapan birlik üyesi ülkeye kaymas yla oluflur. Neoklasik iktisatç lar, Sanayi Devrimi nden sonra artan üretim için pazar yaratmak amac yla piyasalar n serbestlefltirilmesini, d fl ticaretin önündeki engellerin tamamen kald r lmas n savunmufllard r. Tam rekabet koflullar ve serbest ticaret dünya refah n n maksimum seviyeye ç kaca en iyi ideal durumdur. Lipsey ve Lancaster (Lipsey & Lancaster, 1957) tüm dünyada ticaretin serbestlefltirilememesi durumunda, gümrük birli i yoluyla bir bölgede, ülkelerin birbirlerine karfl tarifeleri s f rlamas ancak üçüncü ülkelere ortak gümrük tarifesi uygulanmas ikinci en iyi politika olarak tan mlanmaktad r. Resim 1.4 Jacop Viner (1892-1970) Kanada as ll iktisatç uluslararas iktisat teorisi ve iktisadi düflünceler tarihi alanlar na yapt katk larla tan nmaktad r.

12 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar fiekil 1.1 Bu temel teorik yaklafl m genel olarak kabul görmekle birlikte Viner in teorisine birçok iktisatç katk da bulunmufltur. Bela Balassa ya göre ekonomik bütünleflme karfl l kl ekonomilerin ba ml l klar n art rd klar bir süreçtir. Bu nedenle ekonomik bütünleflme taraflar aras nda ticaretin serbestlefltirilmesinden bafllayarak tam ekonomik bütünleflmeye kadar uzanabilir. Ekonomik bütünleflmeye taraf olan ülkeler, aralar nda mal hizmet ticaretine serbestlik sa layarak ortak bir pazar yaratmay amaçlarlar. Geniflleyen pazar sayesinde ülkeler üretim kapasitelerini, verimliliklerini ve refah düzeylerini art rmay amaçlarlar. Ekonomik bütünleflmelerin h z kazand dönemlerde geliflmifl ülkeler sahip olduklar üretim art fllar na genifl pazarlar yarat rken geliflmekte olan ülkeler de iç pazar n birlefltirerek sanayileflmeyi amaçlam fllard r. Bu geliflmeler dünyada bölgesel ticaret bloklar n n kurulmas na, bölgeselleflmeye yol açm flt r. Bölgesel bloklar sayesinde ülkeler ekonomik ve siyasi güçlerini bir araya getirerek, ekonomik bütünleflmenin d fl nda kalan üçüncü ülkelere karfl bir koruma, uluslararas politikada ise daha etkili bir pazarl k gücü olana na kavuflurlar. Ancak ekonomik bütünleflmeler ulus-devletleri ekonomik yönden birbirine ba- ml hâle getirir. Afla da aç klanaca üzere serbest ticaret bölgesinden itibaren bütünleflmenin ilerleyen aflamalar nda ülkeler ekonomi politikas alan nda ba ms zl klar n yitirmekte egemenlik yetkilerini bütünleflmenin yaratt uluslarüstü organlar arac l yla bütünleflmeye kat lan di er ülkelerle paylaflmaya bafllamaktad r. Dünya Üzerindeki Ekonomik Bütünleflmeler Kaynak: Wikipedia, Economic integration stages (http://en.wikipedia.org /wiki/trade_bloc) Ekonomik ve Parasal Birlik (AB-17) Ekonomik Birlik (CARICOM,EU) Gümrük Birli i ve Parasal Birlik (Bat Afrika Ekonomik ve Parasal Birli i) Ortak Pazar (EEA, EFTA, CES) Gümrük Birli i (CAN, CUBKR, EAC, EUCU, MERCOSUR, SACU) Serbest Ticaret Bölgesi (AFTA, CEFTA, CISFTA, GAFTA, GCC, NAFTA, TPP) Ekonomik bütünleflme aflamalar : Tercihli Ticaret Anlaflmalar Serbest Ticaret Bölgesi, Gümrük Birli i, Ortak Pazar, Ekonomik ve Parasal Birlik, Tam Ekonomik Bütünleflme Bölgesel Ticaret Anlaflmalar (Regional Trade Agreements: RTA), anlaflmaya taraf ülkeler aras nda belirli mal veya hizmet ürünlerinin ticaretinde gümrük vergisi ve benzeri k s tlamalar n azalt ld tercihli ticaret anlaflmalar ndan bafllayan, serbest ticaret bölgesi, gümrük birli i ve ekonomik bütünleflmeyi hedefleyen karmafl k anlaflmalara kadar uzanmaktad r. Günümüzde neredeyse her ülke en az bir bölgesel ticaret anlaflmas na taraf hâle gelmifltir (World Bank, 2005). RTA lar kapsam olarak birbirlerinden oldukça farkl d r ve en basit hâli ile, iki veya daha fazla geliflme yolundaki ülkenin say s s n rl ürünlerde karfl l kl olarak tan d ayr cal klar kapsa-

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar maktad r. Günümüzde, tarife indirimlerinin çok ötesinde, hizmetler, do rudan yabanc yat r mlar, fikri mülkiyet haklar, standartlar, rekabet politikas ve hatta çevre ve iflgücü konular na yönelik hükümler içeren karmafl k anlaflmalar da mevcuttur. 2012 y l itibar yla DTO/GATT a 338 Bölgesel Ticaret Anlaflmas n n bildirimi yap lm fl durumdad r. Bu anlaflmalar n %60 n serbest ticaret anlaflmalar (STA) ve geri kalan n önemli bir k sm n da gümrük birli ini veya bölgesel ekonomik bütünleflmeyi (Regional Integration Agreements) esas alan anlaflmalar oluflturmaktad r. Tercihli Ticaret Anlaflmalar Tercihli Ticaret Anlaflmalar (PTA: Preferential Trade Agreement) anlaflmaya taraf ülkelerin tek yanl veya karfl l kl olarak belirli mallar üzerindeki gümrük tarifelerinde indirimde bulunmalar na dayanan en dar kapsaml ekonomik bütünleflmedir. Tercihli Ticaret Anlaflmalar GATT/DTÖ kurallar ndan istisna yaratmaktad r. DTÖ kurallar na gore DTÖ üyeleri aras nda ticaret ayr mc olmayan temelde yap lmaktad r (en çok kayr lan ülke kural (MFN: Most favoured nation)). Tercihli Ticaret Anlaflmas imzalayan ülkeler baz ürünlerin ticaretinde tercihli-ayr mc ticaret düzenleri oluflturmaktad r. Bu nedenle DTÖ üyesi ülkeler Tercihli Ticaret Anlaflmas imzalayamazlar. GATT/DTÖ ne göre uygulamada Tercihli Ticaret Anlaflmalar ya geliflmekte olan ülkeler aras nda imzalanmal d r ya da az geliflmifl ülkelere (AGÜ) yönelik ayr cal k yaratan nitelikte olmal d r. E er, anlaflmayla tan nan ayr cal klar geliflmifl-sanayileflmifl ülkelerin az geliflmifl ülkelere tek tarafl olarak tan d klar ayr cal klar ise Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi (Generalized System of Preference: GSP) ad verilmektedir. Tablo 1.3 te görece iniz ABD nin veya AB nin GSP anlaflmalar bunlara örnek olarak verilebilir. Di er istisna ise Tercihli Ticaret Anlaflmalar n n az geliflmifl ülkeler aras nda olmas d r. Bu durum asl nda bir bölgesel ticaret anlaflmas yaratmaktad r. Bu tür tercihli ticaret anlaflmalar K smi Çerçeve Anlaflmalar (Partial Scope Agreement: PSA) olarak adland r l rlar. Bu anlaflmalar iki tarafl olabilece i gibi (Laos-Tayland) çok tarafl da gerçeklefltirilebilir (Asya-Pasifik Ticaret Düzenlemesi: APTA) (Güneydo- u Asya Ülkeleri Birli i (ASEAN), Latin Amerika Entegrasyon Birli i (LAILA), Güney Asya Tercihli Ticaret Düzenlemesi (SAPTA), Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO) örnek olarak verilebilir. Çok tarafl ticaret sisteminde özellikle son y llarda yaflanan yavafllama, ülkelerin ticaret politikalar nda Tercihli Ticaret Anlaflmalar n ön plana ç karm flt r. Sadece geliflmifl ülkeler kapsam nda de il, kuzey-güney ve güney-güney ticari ve ekonomik iliflkilerinde de Tercihli Ticaret Anlaflmalar n n art fl gösterdi i görülmektedir. 13 Ad n s kça duydu umuz Bölgesel Ticaret Anlaflmalar örnekleri flunlard r: Avrupa Serbest Ticaret Birli i (EFTA), Kuzey Amerika Ülkeleri Serbest Ticaret Anlaflmas (NAFTA), Güney Ortak Pazar (MER- COSUR), Güneydo u Asya Uluslar Birli i (ASEAN) Do u ve Orta Afrika Ortak Pazar (COMESA). Dünya Ticaret Örgütü nün (DTÖ) temeli, üyeleri aras nda ticaretin ay r mc olmamas ilkesine, ( en çok kayr lan ülke (MFN) ilkesi) dayanmaktad r. Ancak, DTÖ, GATT zaman nda da oldu u gibi, üye ülkelerin gümrük birlikleri ve serbest ticaret anlaflmalar na gitmelerine, baflka bir deyiflle, birbirlerine di er DTÖ ülkelerine göre tercihli uygulama yapmalar na olanak tan makta, bu da MFN ilkesinin en önemli istisnas n oluflturmaktad r. Anlaflma Tür Sa lay c s Tarih Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi - AB GSP AB 1971 Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi - Japonya GSP Japonya 1971 Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi - Kanada GSP Kanada 1974 Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi - ABD GSP ABD 1976 And Ticaret Tercih Yasas PTA ABD 1991 Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi - Türkiye GSP Türkiye 2002 Asya Pasifik Ticaret Anlaflmas (APTA) PTA Bangladefl, Çin, Hindistan, G. Kore, Laos, Sri Lanka. 1976 Hindistan-Afganistan PTA Afganistan, Hindistan 2003 MERCOSUR - Hindistan PTA Arjantin, Brezilya, Paraguay, Uruguay, Hindistan 2009 Güney Asya Tercihli Ticaret Anlaflmas (SAPTA) PTA Bangladefl, Bhutan, Hindistan, Maldivler, Nepal, Pakistan, Sri Lanka. 1995 Tablo 1.3 DTÖ Kapsam nda Uygulanmakta Olan Tercihli Ticaret Düzenlemeleri Örnekleri Kaynak: (WTO, 2012)

14 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Serbest Ticaret Bölgesi, Serbest Ticaret Anlaflmas n imzalayan ülkelerin oluflturdu u bir ticaret blo udur. Bir mal n menfle ülkesi ile geldi i ülke veya ithal edildi i ülke terimleri farkl fleyleri ifade etmektedir. kisi her zaman ayn ülke olmayabilir. Mesela; Meksika da üretilen bir ürünü Almanya n n Türkiye ye ihraç etmesi hâlinde, ürünün menflei Meksika, geldi i ülke ise Almanya d r. Ayn flekilde, bir ülkede serbest dolafl mda bulunan eflya her zaman o ülke menfleli de ildir. 3 Serbest Ticaret Bölgesi Üyeleri aras nda ticareti engelleyen tarife ve kota gibi uygulamalar n kald r ld, Bölge nin d fl nda kalan üçüncü ülkelere karfl ise her üyenin ba ms z ticaret politikas izlemesine olanak veren, Serbest Ticaret Anlaflmas ile kurulan ekonomik bütünleflme türüdür. Serbet ticaret yoluyla, üyeleri aras nda karfl laflt rmal üstünlüklere dayanan uzmanlaflmay esas al r. Serbest Ticaret Bölgesi nde (Free Trade Area) anlaflma kapsam ndaki mal-hizmetlerin serbest ticareti sa lan rken, üretim faktörlerinin bu serbest piyasaya dahil olmas mümkün de ildir. Bu tür bütünleflmelerde üyelerin izleyece i ekonomi politikalar n n uyumlaflt r lmas na da gerek yoktur. Serbest Ticaret Anlaflmas iki ülke aras nda olabilece i gibi (bilateral), ikiden fazla ülkeyi de kapsayabilir (multilateral). Dikkat edilirse Serbest Ticaret Bölgesi, Tercihli Ticaret Anlaflmalar ndan daha genifl kapsaml oldu u görülecektir. Serbest Ticaret Bölgesi üyelerinin üçüncü ülkelere karfl izleyece i gümrük tarife oran n belirleme hakk n n olmas ticaretin düflük gümrük oran olan ülkeye do ru yön de ifltirmesine (trade deflection) yol açabilecektir. Bu durumda e er üye ülkelerden birindeki gümrük tarifesi, mal ithal eden ülkeden daha düflükse o zaman bu mal önce düflük tarifeli ülkeye gidip daha sonra da yüksek tarifeli ülkeye, gümrüksüz (re-export) girecektir (Balk r, 2012, s. 356). Bu durumu engelleyebilmek için Serbest Ticaret Bölgesi içinde bir ürünün nerede üretildi ini menflei belgesi ile belirlemek gerekmektedir. Bu sayede, Serbest Ticaret Bölgesi üyesi yüksek tarife uygulayan ülkenin vergi gelirlerinin azalmas n n da önüne geçibilmektedir. Menflei kural na göre, üçüncü ülkelerden yap lan ithalatta son sat fl n yap ld ülkenin tarife oranlar uygulan r. Ancak ithal edilen ürün, yerli üretimde girdi olarak kullan lm fl veya ifllenmifl ise üye ülkede ilave edilen katma de er bu vergiden hariç tutulmaktad r. Günümüzde DTÖ ye bildirilmifl, yürürlükte olan 194 adet Serbest Ticaret Anlaflmas bulunmaktad r. Tekirda - Çorlu da yer alan Avrupa Serbest Bölgesi (ASB) ile Avrupa Serbest Ticaret Birli i (EFTA) benzer yap lar m d r? Serbest Ticaret Bölgeleri ile Serbest Bölge ayn fley midir? DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Gümrük DÜfiÜNEL M Birli i Gümrük birli ine taraf olan ülkelerin aralar ndaki ticarette gümrük tarifelerinin ortadan kald r ld, SORUüçüncü ülkelere karfl ise ortak bir tarife uygulad klar, ortak tarife gelirlerinin de paylafl ld ekonomik bütünleflme türüdür. Gümrük birli i üyeleri aras nda ticareti k s tlayan veya engelleyen gümrük vergileri ve tarife d fl engellerin tamamen kald r lmas nedeniyle mallar serbest dolafl mdad r. Üçüncü ül- D KKAT kelerden ithal edilen mallara yönelik ayn tarife oranlar uyguland için bu ürünler de serbest SIRA dolafl mdad r, S ZDE Serbest Ticaret Bölgesi nde oldu u gibi mallar n mefleini belirlemeye gerek yoktur. Gümrük birli inde üye ülkeler ortak tarife oranlar n kulland klar için, ba ms z bir d fl ticaret politikas izleme hakk ndan vazgeçmifl say l rlar. Örne in AB üyeleri için geçerli olan Ortak Ticaret Politikas uygulamas n Avrupa Komisyonu yürütmektedir. K Bu T A durum P ulusal devletlerin egemenlik yetkilerinin bir bölümünün devredilmesi anlam na gelmektedir. Gümrük birli i, sadece mallar n serbest dolafl m n esas almaktad r. Mallar n üretiminde kullan lan iflgücü, sermaye gibi üretim faktörlerinin üye ülkeler aras nda TELEV ZYON serbest dolafl m ekonomik bütünleflmenin bu aflamas nda da söz konusu de ildir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET NTERNET

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 15 Gümrük birli ine taraf ülke, üçüncü ülkelerle ticaretinde kendi tarife oranlar n uygulayabiliyorsa k smi gümrük birli i (partial customs union) ad verilmektedir. Türkiye ve AB aras nda imalat sanayi ürünleri ile ifllenmifl tar m ürünlerini kapsayan gümrük birli i buna en güzel örnektir. 1996 y l nda Türkiye AB ye karfl sanayi ürünlerinde gümrük vergisi ve efl etkili vergileri s f rlam fl ancak AB nin Ortak Gümrük Tarifesi ni aflamal olarak uygulamaya sokmufltur. Gümrük Birli i Yürürlü e Girifl Tarihi And Milletler Toplulu u (CAN) 1988 Karayip Toplulu u ve Ortak Pazar (CARICOM)* 1973 Orta Amerika Ortak Pazar (CACM) 1961 Do u Afrika Toplulu u (EAC) 2000 Avrupa Birli i (AB)* 1958 Orta Afrika Ekonomik ve Parasal Birli i (CEMAC) 1999 Bat Afrika Ülkeleri Ekonomik Toplulu u (ECOWAS) 1993 AB- Andorra 1991 AB- San Marino 2002 AB- Türkiye 1996 Avrasya Ekonomik Toplulu u (EAEC) 1997 Körfez flbirli i Konseyi (GCC) 2003 Güney Afrika Gümrük Birli i (SACU) 2004 Güney Amerika Ortak Pazar (MERCOSUR)* 1991 Bat Afrika Ülkeleri Ekonomik Toplulu u (WAEMU) 2000 *: Bu Anlaflmalar ekonomik bütünleflmeyi hedeflemektedir. Tablo 1.4 Yürürlükte Olan Gümrük Birlikleri Kaynak: (WTO, 2012) Gümrük Birli i ile Serbest Ticaret Bölgesi aras nda ne gibi farklar bulunmaktad r? Ortak Pazar E er gümrük birli i yoluyla mallar n serbest dolafl m sa land ysa DÜfiÜNEL M ve üye ülkeler aras nda üretim faktörlerinin de serbet dolafl m na izin verildiyse tek pazar - ortak pazar aflamas na geçilmifltir. Pazarlar tam anlam yla bütünlefltirmek, SORU mal ve hizmetlerin yan nda üretim faktörlerinin de serbest dolafl m n n sa lanmas yoluyla hem mal hem de faktör piyasalar nda fiyatlar n eflitlenece i, kaynaklar n etkin kullan laca varsay m na dayan r. Ortak pazarda örne in iflgücü yeteneklerine uygun D KKAT ifl ve ücreti elde edebilece i ülkeye serbestçe gidebilecektir. Pazar n bütünleflmesi kiflilerin, hizmetlerin, iflgücünün ve sermayenin serbest dolafl m hakk n da beraberinde getirmektedir. Ekonomik ve Parasal Birlik Ortak pazarda sa lanan koflullara ilave olarak makroekonomi, para, istihdam ve sosyal politika alanlar nda da ülkelerin birlikte hareket etme K durumudur. T A P Elbette böylesine bir bütünleflmeyi gerçeklefltirebilmek için, üye ülkelerin bu politika alanlar na iliflkin egemenlik yetkilerini birlikte kullanabilecekleri uluslarüstü bir otoritenin varl gerekmektedir. Uluslarüstü yap, ekonomik ve parasal birli in TELEV ZYON kurumsal yap s n oluflturmaktad r. Pazar bütünlefltirdikten sonra, mal ve hizmetlerin fiyatlar n n da tek bir para birimi ile ifade edilmesi söz konusudur. Farkl para birimlerine sahip ülkelerde, nominal döviz kurundaki dalgalanmalar nedeniyle ticaretin ve sermaye NTERNET hareketleri- 4 DÜfiÜNEL M Ortak Pazar, sadece mallar n serbest dolafl m n öngören serbest ticaret bölgesinden SORU ve üçüncü ülkelere karfl ortak ticaret politikalar uygulanmas n öngören gümrük birli inden D KKAT daha ileri düzeyde bir bütünleflmeyi ifade etmektedir. Avrupa bütünleflmesinde 17 fiubat 1986 tarihinde AMAÇLARIMIZ imzalanan Tek AMAÇLARIMIZ Avrupa Senedi ile, üyeleri aras nda sermaye, iflgücü ve hizmetlerin serbest dolafl m n n önündeki K T A P engeller kald r lm flt r. Günümüzde ekonomik TELEV ZYON ve parasal birlik için verilebilecek tek örnek AB ülkelerinin Maastricht Antlaflmas yla kurduklar Euro Alan d r. NTERNET

16 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Resim 1.5 nin olumsuz etkilenmesi arzu edilen bir durum de ildir. Bunun önüne geçebilmek için parasal birli in kurulmas gerekmektedir. Parasal Birlik; genel olarak bir grup ülkenin ulusal paralar n n de erini sabit döviz kurlar üzerinden birbirlerine ba lad klar ve birlik d fl ndaki ülkelere karfl paralar n serbestçe dalgaland rd klar bir sistemdir. Parasal birlik süreci içerisinde, üye ülkeler aras nda sabit döviz kurlar n n ve konvertibilitenin tam anlam yla sa lanmas, sermaye hareketlerine konulan tüm k s tlamalar n ortadan kald r lmas ve ulusal paralar n birbirlerine çevriminde her türlü ifllem maliyetlerinin ortadan kald r lmas gereklidir. Böylece bir parasal birlik süreci döviz kuru birli inden bafllay p tek paraya kadar uzanan tüm aflamalar kapsar (Tonus, 2003). 2012 y l nda Euro Alan nda 17 AB üyesi ülke yer almaktad r. Bu ülkeler: Almanya, Avusturya, Belçika, Estonya, Finlandiya, Fransa, G. K br s, Hollanda, rlanda, spanya, talya, Lüksemburg, Malta, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Yunanistan d r. Parasal birli in nihai aflamas na ulaflabilmek için, befl temel aflamadan geçilmesi gereklidir. Buna göre önce döviz kurlar nda birlik sa lanmas, ortak fon mekanizmas n n iflletilmesi, ekonomi politikalar n n eflgüdümün sa lanmas ve ortak para politikas n yürütecek tek merkez bankas n n faaliyetlerine bafllamas gereklidir. Son aflamada ise birli e üye ülkelerin ulusal paralar n n yerine tek paran n dolafl - ma sürülmesi gerçeklefltirilir. Günümüzde ekonomik ve parasal birlik için verilebilecek tek örnek AB ülkelerinin Maastricht Antlaflmas yla kurduklar Euro Alan d r. 2012 y l nda 17 ülkenin yer ald Euro Alan için ortak para politikas n Avrupa Merkez Bankas yürütmektedir. Teorik olarak her gümrük birli i, ortak pazar, ekonomik ve parasal birlik ve tam ekonomik bütünleflme ayn zamanda bir serbest ticaret bölgesidir. Tam Ekonomik Bütünleflme Pazarlar n bütünlefltiren, üretim faktörlerinin hareketlili inin sa land, parasal birli i gerçeklefltirmifl ülkelerin ulaflacaklar son aflama makroekonomik düzeyde bir bütünleflmeyi sa lamakt r. Ulusal ekonomik ba ms zl n büyük ölçüde kald - r ld ve bir uluslarüstü otoritenin ekonomi politikas n n tüm alanlar na iliflkin yetkiyle donat ld kuruldu u bu en son aflamada para ve maliye politikalar ile ilgili hedef ve araçlar birlefltirilmifltir. Uluslar n çok önemli karar alanlar n uluslarüstü bir kurulufla b rakmalar, federalist devlete geçifle çok yak n bir aflamay ifade eder. Ekonomilerini tamamen bütünlefltirmifl ülkelerin siyasi birli i de sa lamalar mümkündür.

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar Dünya Ekonomisinde Ülke Gruplar Ülkeler aras nda uluslararas kurulufllar ve/veya bütünleflmeler arac l yla kurulan iliflkilerin yan nda baz gruplaflmalar da gözlenmektedir. Uluslararas kurulufllar bir uluslararas anlaflmayla kurulurken ülke gruplar n n oluflturulmas nda ba lay - c bir hukuk metni bulunmamaktad r. Uluslararas ekonomik kurulufllar ve dünya ekonomisi üzerinde etkili olan güçlerin bafl nda geliflmifl sanayileflmifl ülkelerin oluflturduklar gruplar gelmektedir. Bu gruplar n bafl nda ad n s kça duydu umuz G-8 (Group of Eight) gelmektedir. 1973 petrol krizinden sonra ortaya ç kan küresel ekonomik durgunluk ortam nda sanayileflmifl ülkelerin (ABD, Japonya, Almanya, ngiltere, Fransa, talya) bir araya geldi i hükümetleraras forum niteli indeki G-6 toplant lar na 1975 te Kanada da kat lm fl ve G-7 ülkeleri olarak dünya ekonomisine yön vermeye çal flm fllard r. 1997 y l nda Rusya n n da kat l m yla grup G-8 ad n alm flt r. AB de G-8 toplant lar nda Avrupa Komisyonu ve Avrupa Konseyi Baflkanl seviyesinde temsil edilmektedir. G8 baflkanl n elinde bulunduran ülke y ll k toplant n n organizyonunu ve ev sahipli inden sorumludur. Ülke Nüfus GSYH (ABD Dolar ) ABD 311.946 15,094.03 Japonya 127.819 5,869.47 Almanya 81.777 3,577.03 ngiltere 62.644 2,417.57 Fransa 63.087 2,776.32 talya 60.626 2,198.73 Kanada 34.437 1,736.87 Rusya 142.411 1,850.40 G-8 in Pay (%) 12.7 50.8 Dünya 6,973.74 69,971.51 Kaynak: Dünya Bankas ; http://data.worldbank.org/ 17 B-8 Bbir uluslararas anlaflmayla kurulmam flt r. Bu nedenle yap s, ilkeleri ve kurallar belirlenmemifltir. Tablo 1.5 G-8 Ülkeleri Nüfus ve GSYH Göstergeleri (2011 y l ) fiekil 1.2 G-7 ve G-20 Üyesi Ülkeler Kaynak: http://www.g20.org Küresel ekonomide istikrar ve sürdürülebilir büyümeyi sa lamak amac yla üyeleri aras nda politika koordinasyonunu sa lamak, finansal kriz risklerine karfl birlikte hareket etmek ve yeni bir uluslararas finansal mimari yaratmak amac yla bir araya gelen 19 ülke ve AB Yirmiler Grubu ya da bilinen ad yla G-20 yi oluflturmufllard r. Do u Blo unun çözülmesinin ard ndan, küresel sermaye hareketlerinin de G-8 veya G-20 devlet ve hükümet baflkanlar ad na temsil eden kifliye Sherpa ad verilir.

18 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar 2015 y l nda G-20 Baflkanl görevini Türkiye üstlenecektir. Tablo 1.6 G-20 Üyesi Ülkeler h z kazand bir ortamda yükselen ekonomiler olarak tan mlanan bir grup ülkenin küresel ekonominin yönetiminde yeterince temsil edilmedi ini vurgulam fllard r. 90 l y llar n sonlar na do ru ard ard na yaflanan finansal kriz ortam nda 1999 y l nda geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin maliye bakanlar ve merkez bankas baflkanlar n n Berlin de bir araya gelmifllerdir. Bu tarihten itibaren her y l düzenli olarak toplant lar gerçekleflmektedir. AB Brezilya Güney Kore Kanada ABD Çin Hindistan Meksika Almanya Endonezya ngiltere Rusya Arjantin Fransa talya Suudi Arabistan Avustralya Güney Afrika Japonya Türkiye Resim 1.6 G-20 Zirvesi 2012 Y l nda Meksika da gerçekleflmifltir. Grup 24, di er ad yla Uluslararas Parasal liflkiler ve Kalk nma Konular nda Hükümetleraras Yirmidörtler Grubu (The Intergovernmental Group of Twenty- Four on International Monetary Affairs and Development) 1971 y l nda geliflmekte olan ülkelerin kat l m yla oluflturulmufl bir gruptur. IMF Guvernörler Konseyi ne ba l olarak faaliyet gösteren Uluslararas Para ve Finans Komitesi (IMFC) ve Kalk nma Komitesi (DC) ne geliflmekte olan ülkelerin görüfllerini aktar r. G-24 ülkeleri 3 bölge üzerinden temsil edilmektedir. Bölge I (Afrika): Cezayir, Fildifli Sahili, M s r, Etiyopya, Gabon, Gana, Nijerya, Güney Afrika ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti. Bölge II (Latin Amerika ve Karayipler): Arjantin, Brezilya, Kolombiya, Guatemala, Meksika, Peru, Trinidad ve Tobago ve Venezuela. Bölge III (Asya): Hindistan, ran, Lübnan, Pakistan, Filipinler, Sri Lanka, Suriye. Ba lant s zlar Hareketi (Non-aligned Movement), So uk Savafl n sürdü ü y llarda kendilerini hiçbir güç blo u içinde tan mlamayan ülkelerin bir araya gelerek oluflturduklar bir uluslararas oluflumdur. lk olarak 1961 y l nda Ba lant s zlar hareketi, Ba lant s z Ülkeler Devlet ve Hükümet Baflkanlar Konferans düzenlemifltir. Böylece So uk Savafl döneminde Bat ttifak ve Do u Blo u nun yan s ra üçüncü bir blok olmuflturulmaya çal fl lm flt r. 2012 y l nda, hareketin 120 üyesi ve 21 gözlemci ülke bulunmaktad r. Ba lant s zlar Hareketi nin temel ilkeleri; Temel insan haklar ve amaçlar ve ilkelerine sayg, Tüm uluslar n egemenlik ve toprak bütünlü üne sayg, Ulusal ba ms zl k hareketlerinin tan nmas, Her rktan ve büyük ve küçük tüm uluslar n eflitli inin tan nmas, Baflka bir ülkenin iç ifllerine müdahale etmemek,

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar Birleflmifl Milletler fiart uyar nca, tek bafl na veya toplu olarak kendisini savunmak için her milletin hakk na sayg, Sald rganl k veya toprak bütünlü ünün veya herhangi bir ülkenin siyasi ba ms zl na karfl kuvvet kullan m eylemlerinden veya tehditlerden kaç nmak, Bar flç l yollarla tüm uluslararas uyuflmazl klar n Birleflmifl Milletler fiart ile uyumlu çözümü, Karfl l kl ç kar ve iflbirli inin teflvik edilmesi, Adalet ve uluslararas yükümlülüklere sayg olarak tan mlanm flt r. Ba lant s zlar hareketi ilkelerini belirlerken temelde iki bloka eflit uzakl kta bulunmay ve askeri örgütlenmelere kat lmamay kendilerine amaç edinmifltir. Ba lant s zl k bu koflullar içerisinde do up geliflmesini tamamlarken öte yandan kendi içlerinde Ba lant s zlar-aras savafllar da yaflanmaktayd. Bunlardan ran-irak Savafl, Hindistan-Pakistan, Vietnam-Kamboçya, Ethiyopya-Somali, Uganda-Tanzanya çat flmas önde gelenler aras ndayd. (Hasgüler & Uluda, 2009) Ba lant s zlar Hareketi nin So uk Savafl koflullar içinde do arken ve geliflme gösterirken karfl laflt sorunlar ile 1991 sonras bafllayan tek kutuplu dönemdeki koflullar aras nda büyük farkl l klar oluflmufltur. 1973 Cezayir Zirvesi nden itibaren üye ülkelerin ekonomik ç karlar na odaklanm fl, G-77 arac l yla BM çat s alt nda Güney Diyalo- u nu bafllatm flt r. Do u Blo u nun da lmas n n ard ndan Ba lant s zl k hareketi kendi içine kapanm fl, fiubat 2003 teki Malezya da yap lan XIII. Zirve ye kadar kimlik ve misyon tart flmalar yo un olarak yap lm flt r. Malezya Baflbakan Mahatir Muhammed in liderli iyle birlikte yeniden Üçüncü Dünya n n sorunlar na karfl duyarl ve çözüm üreten bir misyon u hedeflemifltirmifltir. 1990 sonras nda Çin ve Rusya n n Ba lant s zlar Hareketine ilgisinin artt gözlenmektedir (Hasgüler & Uluda, 2009). Resim 1.7 So uk Savafl y llar nda ABD ve Sovyetler Birli i ile ittifaka girmek d fl nda bir rota çizmek isteyen, ço unlu u Asya ve Afrika'daki geliflmekte olan ülkeler Ba lant s zlar Hareketi ni kurmufllard r. fiekil 1.3 Ba lant s zlar Hareketi nin 120 üyesi ve 21 gözlemci üyesi (aç k renk) 19

DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M SORU SORU 20D KKAT Uluslararas Ekonomik D KKAT Kurulufllar G-77 geliflmekte olan ülkeler Yetmifl Yedi Grubu (G-77), 15 Haziran 1964 tarihinde BM Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD) esnas nda Yetmifl Yedi Ülkeleri Ortak Deklarasyonu aras ndaki en genifl ölçekli hükümetleraras kurulufltur. ile kurulmufltur. Grubun amac BM Genel Kurulu nda üçüncü dünya olarak ifade AMAÇLARIMIZ edilen geliflmekte olan ülkelerin kolektif ç karlar n korumak ve müzakere gücünü AMAÇLARIMIZ art rmak olmufltur. Günümüzde 132 üye ülkeye yay lm fl olmas na ra men G-77 ad muhafaza edilmifltir. G-77 ülkeleri 1990 y l nda Geliflmekte Olan Ülkeler Aras nda Küresel K Tercihli T A PTicaret Anlaflmas n imzalam fllard r. BM çat s alt nda yürütü- K T A P len Güney-Güney flbirli i olarak adland r lan geliflmekte olan ülkeler aras nda kalk nma ve ekonomik iflbirli i faaliyetlerine de destek verirler. Grubun Baflkanl TELEV ZYON TELEV ZYON bölgesel düzeyde (Afrika, Asya ve Latin Amerika ve Karayipler aras nda) bir y l için s rayla yap l r. 2012 y l nda Cezayir G-77 baflkanl n yürütmektedir. NTERNET G-77 ve üye NTERNET ülkeler hakk nda bilgi edinmek için http://www.g77.org adresini kullanabilirsiniz. BRICS ülkeleri kavram, Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika ekonomilerini kastetmek için kullan l r. lk olarak 2006 y l nda New York/ABD de gerçekleflen BM Genel Kurulu nda bir araya gelen Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin BRIC Grubunu oluflturmufltur. Bu gruba 2011 y l nda Sanya/Çin de gerçekleflen Zirve toplant s nda Güney Afrika da kat larak BRICS hâlini alm flt r. Tablo 1.7 BRICS Ülkeleri Temel Göstergeler Ülke GSYH Büyüklük S ralamas (2011) Nüfus (2011) GSYH (Cari fiyatlarla; Milyon ABD Dolar ) Kifli Bafl na GSYH (Dolar) Brezilya 6 192 2477 12594 478277 Rusya 9 143 1858 13089 768609 Hindistan 10 1210 1848 1489 609977 Çin 2 1344 7298 5430 3273179 G. Afrika 27 50 408 8070 199614 Kaynak: BRICS Join Statistical Publication 2012, http://www.bricsindia.in ve Dünya Bankas : http://data.worldbank.org/ D fl Ticaret Hacmi (2010; Milyon Dolar) Devletleraras iflbirli ini sa lamay amaçlayan BRICS toplant lar nda devlet-hükümet baflkanlar ile bakanlar n gündemlerinde uluslararas terörizm, iklim de iflikli i, g da ve enerji güvenli inden uluslararas ekonomik ve finansal istikrara kadar birçok konu yer almaktad r. Kavram n s kça duyulmas n n en önemli nedeni BRIC ülkelerinin yakalad klar büyüme h z n n yüksek olmas ve dünya nüfusunun yar s na sahip ülkelerden oluflmas d r. 2020 y l na kadar BRICS ülkelerinin dünyan n en büyük 10 ekonomisi içinde yer alaca tahmin edilmektedir. Özellikle Çin in imalat sanayi üretiminde, Hindistan n hizmetler sektöründe, Brezilya ve Rusya n n ise enerji ve hammaddede sahip olduklar üstünlükler birlikte hareket etmelerine uygun bir ortam sa lamaktad r. Yeni Delhi de gerçekleflen 4. BRICS Zirvesi sonucunda bir bölgesel kalk nma bankas n n kurulmas ve BRICS ülkelerinin dünya ekonomisinin yönlendirilmesinde daha etkili rol almas, örne in IMF nin karar mekanizmas ndaki oy a rl klar n n art r lmas n n talep edilmesi kararlaflt r lm flt r. Rusya ve Çin in BM Güvenlik Kon-

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 21 seyi nin daimi üyeleri olmas nedeniyle BRICS ülkelerinin politik alanda da etkili oldu u söylenebilir. Suriye, ran gibi gerilimli konularda BRICS ülkeleri ad na da aç klamalar s kça gündeme gelmektedir. Resim 1.8 BRICS Ülkeleri Devlet ve Hükümet Baflkanlar 2012 y l nda 4. Zirve Toplant s n gerçeklefltirmifllerdir. Kaynak: http://www.bricsindia.in Ekonomik gücünü art ran BRICS ülkelerinin aralar ndaki iflbirli i olanaklar n n artmas yla önümüzdeki y llarda çok kutuplu dünyada önemli güç merkezlerinden birisi olaca n söylemek yanl fl olmayacakt r. Çok Uluslu fiirketler Uluslararas kurulufllar içinde sayabilece imiz son kategori ise çok uluslu flirketlerdir (Multinational corparations: MNC). Küreselleflme sürecinin önemli aktörlerinden olan çok uluslu flirketler, flirket kurarak veya sat n alarak di er ülkelerde yat - r mlar gerçeklefltirirler. Baz çok uluslu flirketler her ülkede pazara eflgüdümlü ürün sunmazlar. Yat r m n bulundu u yerel pazar için ürün ve hizmet üretmektedirler. Küresel flirketler (Global companies) in birçok ülkede yat r m bulunmaktad r. Tüm piyasalarda markalar arac l yla kendi ürünlerini pazarlamaktad r. Örne- in Coca-Cola Company. Merkez ofis global stratejiden sorumludur. Ulusötesi flirketler (transnational companies) daha karmafl k örgüt yap s na sahiptir. Merkez birimi olmas na ra men d fl operasyon birimlerinin pazarlama, Ar-Ge, yat r m kararlar n verebilirler. Dolay s yla ulusötesi flirketlerin mülkiyetinin ve yönetiminin de uluslaras laflt söylenebilir.

22 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 1.8 Dünyan n en büyük 10 çok uluslu flirketi (2011 has lat na göre) S ralama fiirket Ülke Sektör 2011 Sat fl Has lat (Milyar ABD Dolar ) 1 Royal Dutch Shell Hollanda Petrol 484.4 2 Exxon Mobil ABD Petrol 452.9 3 Wal-Mart Stores ABD Ticaretl 446.9 4 BP ngiltere Petrol 386.4 5 Sinopec Çin Petrol 375.2 6 China National Petroleum Çin Petrol 352.3 7 State Grid Çin Enerji 259.1 8 Chevron ABD Petrol 245.6 9 ConocoPhillips ABD Petrol 237.2 10 Toyota Motor Japonya Otomotiv 235.3 Kaynak: Fortune 2012 (http://money.cnn.com/magazines/fortune/ fortune500/2012/full_list) Çok uluslu flirketlerin sahip olduklar ekonomik güç, küresel ekonomi politikas n n belirlenmesinde oldukça etkilidir. Birçok ülkenin milli gelirlerinden daha yüksek sat fl has lat na sahip bu dev flirketler küresel yönetiflimin önemli aktörleri aras nda yer almaktad r.

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 23 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Uluslararas kurulufllar tan mlamak Uluslararas kurulufllar, belirli bir amaca yönelmifl, bürokratik yap s ve yönetimi ile kaynaklar n kamusal nitelikteki mal-hizmetler arac l yla ihtiyaçlar yerine getirmek için kullanan, birden fazla devleti ilgilendiren ancak devlet niteli i tafl mayan örgütlerdir. Üyelerini devletlerin veya hükümet temsilcilerinin oluflturdu u, bir anlaflmayla kurulmufl bu örgütler hükümetleraras uluslararas kurulufl (inter-governmental organizations: IGO) olarak adland r l rlar. Uluslararas kurulufl (örgüt) kavram dar anlam yla sadece hükümetleraras kurulufllar kapsamaktad r. Tan m geniflletti imizde uluslararas kurulufllar n kapsam na devletlerin/hükümetlerin kurdu u, yürüttü ü kurumlar n d fl nda ortaya ç kan uluslararas sivil yap lar da katmak gerekmektedir. Siyasal, ekonomik, dinî, kültürel, toplumsal birçok alanda kâr amac gütmeden, uluslararas alanda gönüllü faaliyet göstermek üzere kurulan örgütler ise hükümetd fl uluslararas kurulufl olarak tan mlanmaktad r. Bu genifl tan m n içine çok uluslu flirketleri de katmak mümkündür. Hükümetleraras iflbirli i kurulufllar ile ekonomik bütünleflmelerin fark n aç klamak, Hükümetleraras iflbirli i kurulufllar üyeleri aras nda ekonomik-siyasi konularda iflbirli ini amaçlarlar. Taraflar aras nda ticareti serbestlefltirmeyi-gelifltirmeyi ve ortak hareket edilebilecek noktalar üzerinde çal flmay amaçlarlar. Küresel veya bölgesel nitelikteki uluslararas kurulufllar n tamam bu kategoriye girmektedir. Hükümetleraras iflbirli i niteli indeki kurulufllarda üye ülkeler izleyece i ekonomi politikalar nda ba ms z hareket edebilmektedir. Ekonomik bütünleflmeyi amaçlayan kurulufllar ise üyeleri aras nda ticareti serbestlefltirmeyi ve farkl seviyelerde ekonomik bütünleflmeyi (entegrasyonu) amaçlayan kurulufllard r. Burada hükümetleraras iflbirli inin ötesinde üyeler aras nda izlenecek ekonomi politikalar n n uyumu gerekmektedir. Buna ba l olarak ekonomik bütünleflmelere üye ülkelerin, bütünleflmenin kapsad alanlarda ulusal egemenlik yetkilerini di- er üyelerle paylaflmalar söz konusudur. Bu paylafl m da bütünleflmenin kurumsal yap s içinde tan mlanan yönetim organlar n n uluslar-üstü (supra-national) yetkilerle donat lmas yla sa lanmaktad r. Her üye ülkenin temsil edildi i bu karar organlar nda al nan kararlara, üye ülkeler uymak zorunda, uymayanlar ise bir yapt r mla karfl laflmaktad r. Ekonomik bütünleflme türlerini tan mlamak, 3 Ekonomik bütünleflme (entegrasyon) kavram ile, bütünleflmeye taraf ülkelerin mal ve hizmet ticaretinin serbestlefltirdi i, bu sayede bir ortak pazar yaratmas hedeflenir. Böylece ülkelerdeki üreticiler daha genifl bir pazar için üretim yaparak, ölçek ekonomilerinden yararlanmas amaçlan r. Ekonomik bütünleflme aflamalar : Tercihli Ticaret Anlaflmalar Serbest Ticaret Bölgesi, Gümrük Birli i, Ortak Pazar, Ekonomik ve Parasal Birlik, Tam Ekonomik Bütünleflme A MAÇ A MAÇ 4 Dünya ekonomisini etkileyen ülke gruplar n tan mak, Uluslararas ekonomik kurulufllar ve dünya ekonomisi üzerinde etkili olan güçlerin bafl nda geliflmifl-sanayileflmifl ülkelerin oluflturduklar gruplar gelmektedir. Bu gruplar n bafl nda ad n s kça duydu umuz G-8 gelmektedir. Küresel ekonomide istikrar ve sürdürülebilir büyümeyi sa lamak amac yla üyeleri aras nda politika koordinasyonunu sa lamak, finansal kriz risklerine karfl birlikte hareket etmek ve yeni bir uluslararas finansal mimari yaratmak amac yla bir araya gelen 19 ülke ve AB Yirmiler Grubu ya da bilinen ad yla G-20 yi oluflturmufllard r. G-20 içinde ülkemiz de yer almaktad r. Geliflmekte olan ülkeleri temsil eden G-24, So uk Savafl döneminde iki kutupa da uzak duran Ba lant s zlar Hareketi, BM Genel Kurulu nda üçüncü dünya olarak ifade edilen geliflmekte olan ülkelerin kolektif ç karlar n korumak ve müzakere gücünü art rmak amac yla birlikte hareket eden G-77 di er ülke gruplar na örnek olarak verilebilir. Son y llarda ad n s kça duydu umuz bir baflka ülke grubu ise Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika n n oluflturdu u BRICS ülkeleri dir.

24 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi küresel nitelikte bir uluslararas kurulufl de ildir? a. IMF b. Dünya Bankas c. Dünya Ticaret Örgütü d. Birleflmifl Milletler e. Avrupa Birli i 2. Afla dakilerden hangisi genifl anlamda uluslararas kurulufl tan m içinde yer almamaktad r? a. Hükümetleraras uluslararas kurulufllar b. Hükümet-d fl uluslararas kurulufllar c. Çok uluslu flirketler d. Bölgesel ekonomik iflbirli i kurulufllar e. flveren sendikalar 3. Afla dakilerden hangisi uluslararas kurulufllar n fonksiyonlar aras nda yer almaz? a. Dan flma ve müzakere platformu olmak b. Karar alma süreçlerinde kurallar koymak c. Anlaflma kurallar n sa lamak ve üyelerin anlaflmalara uyumunu izlemek d. Üye ülkelerin birbirlerin iç ifllerine müdahale etmelerini sa lamak e. Anlaflmazl klar n çözümünde kurallar belirlemek 4. Afla dakilerden hangisi ekonomik bütünleflme ile ekonomik iflbirli i farklar aras nda yer almamaktad r? a. Ekonomik iflbirli i co rafi olarak bir bölgeye dayanmak zorunda de ildir. b. Ekonomik bütünleflmeler, üye ülkelerin ekonomi politikalar nda de iflikliklere yol açar. c. Ekonomik bütünleflmeler üyeler aras nda ticaretin önündeki engelleri kald r rken, iflbirli inde ticari engellerin azalt lmas amaçlan r. d. Ekonomik iflbirli inde yer alan ülke ekonomilerinin benzer ekonomik geliflmifllik düzeyinde olmas gerekir. e. Uluslararas ekonomik iflbirli i kurulufllar nda ulusal egemenlik yetkileri korunarak daha s n rl ekonomik iliflkiler kurulmaktad r. 5. Afla dakilerden hangisi bir ekonomik bütünleflme aflamas de ildir? a. Serbest Bölge b. Gümrük Birli i c. Ortak Pazar d. Ekonomik ve Parasal Birlik e. Tam Ekonomik Bütünleflme 6. Ortak gümrük tarifesi nedeniyle ticaretin düflük maliyetle üretim yapan ülkeden, gümrük birli i üyesi ülkeden yap lmas afla daki etkilerden hangisiyle aç klanmaktad r? a. Ticaret yarat lmas b. Ticaret sapmas c. En çok kayr lan ülke kural d. Tercihli ticaret etkisi e. Serbet ticaret etkisi 7. Bretton Woods ikizleri olarak an lan uluslararas kurulufllar afla dakilerden hangileridir? a. Uluslararas Para Fonu - Dünya Bankas b. Dünya Bankas - Dünya Ticaret Örgütü c. Birleflmifl Milletler - Uluslararas Çal flma Örgütü d. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas - Dünya Ticaret Örgütü e. Avrupa Ekonomik Toplulu u - Avrupa Birli i 8. Afla da yer alan ekonomik bütünleflme aflamalar ndan hangisinde üye ülkeler aras nda üretim faktörlerinin serbest dolafl m söz konusu de ildir? a. Serbest Ticaret Bölgesi b. Gümrük Birli i c. Ortak Pazar d. Ekonomik ve Parasal Birlik e. Tam Ekonomik Bütünleflme 9. Geliflmekte olan ülkelerin yer ald en genifl ölçekli hükümetleraras kurulufl afla dakilerden hangisidir? a. G-8 b. G-20 c. G-24 d. G-77 e. BRICS 10. Afla daki ülkelerden hangisi BRICS ülkeleri aras nda yer almamaktad r? a. Brezilya b. ran c. Rusya d. Hindistan e. Güney Afrika

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 25 Yaflam n çinden 31 Temmuz 2012, Sal Yaman Törüner fiirketler ve ülkeler karfl laflt r l rsa fiirket gelirleri bazen ülke milli gelirlerini aflabiliyor. Bir karfl laflt rma yapmak üzere, afla daki verileri bir araya getirdim. Bu verilerle Türkiye yi karfl laflt rmak istersek, ülkemizin ne kadar büyük bir ekonomiye sahip oldu unu görebiliriz. Karfl laflt rmalar n yap ld ayn dönemde, ülkemizin Milli Gelir i 526 milyar dolar idi. 2011 de ise, 772 milyar dolar oldu. Afla daki ülkelerin baz lar n n Milli Gelir inin global kriz nedeniyle, oldukça düfltü ü de unutulmamal. fiirket Y l k Gelir Ülke Ad Milli Gelir Wal-Mart 351.139 sveç 354.115 Exxon-Mobil 347.254 Suudi Arabistan 309.778 Shell 318.845 Avusturya 304.527 Bp 247.316 Danimarka 254.401 General Motors 207.349 Yunanistan 213.698 Toyota 204.746 rlanda 196.388 Chevron 200.567 Tayland 176.602 Daimler Chrysler 190.191 Arjantin 183.309 Philips 172.451 Portekiz 173.085 Total 168.357 Venezuella 138.857 fiafl rt c global ekonomik veriler Konu ülkelerle flirketleri karfl laflt rmaya gelince, global ekonomi verileri de bize çok fley söylüyor. Geliflmekte olan ülkelerin d fl borçlar katlanarak büyüyor. Ülkemizi de bu geliflmeden d fllamak mümkün de il. Ekonomik krizlerin, banka ve flirket iflaslar n n yükü, gerçekte az geliflmifl ülkelere bindiriliyor. çinde bulundu umuz küresel kriz de bu manzaray fazla de ifltirmeyecek. Afla daki tablo, her fleyi aç kça anlat yor: Geliflmekte olan ülkelerin (GOÜ) 1980 deki d fl borçlar : 618 milyar 2007 deki d fl borçlar : 3.3 trilyon Irak Operasyonunun ABD ye maliyeti: 3.3 trilyon GOÜ lerin 19802006 aras nda ödedi i toplam faiz:7.7 trilyon Son global krizde bankalara sa lanan yard m (yaklafl k): 5.3 trilyon Derin d fl borç bata alt ndaki ülke say s : 42 Bu ülkelerin y ll k ödedi i d fl borç faizi: 37.5 milyar Exxon Mobil flirketinin 2007 kâr :39.5 milyar Zengin ülkelerin silahlanma için y ll k harcamas : 625 milyar Afrika ülkelerinin 19802006 aras nda ödedikleri faiz: 675 milyar Kenya n n d fl borcu (2005) 7 milyar Wal Mart n 2007 kâr : 11.3 milyar (TCMB, World BankWold Development Report, Nakatani & Herera, Earth Trends org., Fortune Magazine in 2006-2012 aras ndaki çeflitli raporlar ) (ABD dolar cinsinden) Küreselleflmenin etkileri incelenirken, flirket ve ülke verilerini bir arada görmekte fayda var. Kaynak: Yaman Törüner, Milliyet, 31.07.2012

26 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise Girifl konusunu gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ekonomik Kurulufllar konusunu gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Girifl konusunu gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ekonomik Kurulufllar konusunu gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ekonomik Bütünleflmeler konusunu gözden geçiriniz. 6. b Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ekonomik Bütünleflmeler konusunu gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Küreselleflme- Bölgeselleflme ve Uluslararas Ekonomik Kurulufllar konusunu gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ekonomik Bütünleflmeler konusunu gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise Dünya Ekonomisinde Ülke Gruplar konusunu gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise Dünya Ekonomisinde Ülke Gruplar konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Hükümet-d fl uluslararas kurulufllara örnek olarak Greenpeace (Yeflilbar fl), nsan Haklar zleme Örgütü (HRW), Uluslararas Af Örgütü, S n r Tan mayan Doktorlar, Küreselleflme Karfl tlar verilebilir. S ra Sizde 2 Karadeniz Ekonomik flbirli i Örgütü 1992 y l nda bafllang çta 11 ülkenin (Arnavutluk, Azerbaycan, Bulgaristan, Ermenistan, Gürcistan, Moldova, Romanya, Rusya, Türkiye, Ukrayna, Yunanistan, sonradan S rbistan kat lm flt r.) biraraya gelerek, Karadeniz e k y s olan ülkelerin co rafi yak nl klar ndan ve ekonomilerinin birbirlerini tamamlay c özelliklerinden yararlan larak ticari, ekonomik, bilimsel ve teknolojik iflbirli ini gelifltirmeleri ve Karadeniz Bölgesi nin bir bar fl, iflbirli i ve refah bölgesi hâline gelmesini amaçlayan bir hükümetleraras iflbirli i kurulufludur. Bölgede bir serbest ticaret bölgesi oluflturulmas düflünülse de sonradan bu amaçtan vazgeçilmifl, sadece iflbirli i amaçlanm flt r. Bu nedenle Türkiye nin üyesi oldu u bölgesel ekonomik iflbirlikleri bir ekonomik bütünleflme de ildir. Hat rlanaca üzere ekonomik bütünleflmelere üye ülkelerin, bütünleflmenin kapsad alanlarda ulusal egemenlik yetkilerini di er üyelerle paylaflmalar söz konusudur. Bu paylafl m da bütünleflmenin kurumsal yap s içinde tan mlanan yönetim organlar n n uluslar-üstü (supra-national) yetkilerle donat lmas yla sa lanmaktad r. AB ekonomik-siyasi bütünleflme örne i iken KE, slam flbirli i Örgütü, Ekonomik flbirli i Örgütü gibi uluslararas kurulufllar hükümetleraras iflbirli i kurulufllar - d r. Ekonomik bütünleflmeyi hedeflemeyen bu kurulufllar AB nin alternatifi olma niteli ine sahip de ildir. S ra Sizde 3 Serbest bölgeler bulunduklar ülkenin siyasi s n rlar içinde yer alan, fakat d fl ticaret, vergi ve ticari faaliyetler için ülkede sa lanandan daha genifl muafiyet ve teflvikler tan n r. Türkiye deki say lar 20 yi aflan serbest bölgeler ise Türkiye Gümrük Bölgesi nin parças olmakla beraber; serbest dolafl mda olmayan herhangi bir gümrük rejimine tabi tutulmad ; gümrük vergisi, ticaret ve kambiyo uygulamalar bak m ndan Türkiye gümrük bölgesi d fl nda kabul edildi i; serbest dolafl mdaki eflyan n ise, ç k fl rejimi hükümlerine tabi tutularak konuldu u yerlerdir. Avrupa Serbest Ticaret Birli i (EFTA) ise 1960 y l nda kurulmufl, günümüzde Norveç, sviçre, zlanda ve Lihtenfltayn n üyesi oldu u bir serbest ticaret bölgesidir. Serbest bölgeler ülkelerin d fl ticaret rejimleri ile tan mlanm fl, ihracat için üretimi artt rmak, yabanc sermaye ve teknoloji giriflini h zland rmak gibi amaçlarla tan mlanan bölgeler iken Serbest Ticaret Bölgesi bir anlaflmayla ülkeler aras nda gerçeklefltirilen ekonomik bütünleflme türüdür. S ra Sizde 4 Serbest Ticaret Bölgesi, üyeleri aras nda ticareti k s tlayan veya engelleyen gümrük vergileri ve tarife d fl engellerin kald r l larak bir serbest ticaret alan oluflturulmas n sa layan, ancak üçüncü ülkelere ortak bir tarife uygulama yükümlülü ünü içermeyen bir ekonomik bütünleflmelerdir. Dolay s yla STB nin gümrük birliklerinden en önemli fark üçüncü ülkelere ortak bir gümrük tarifesinin uygulanmamas d r. Ayr ca gümrük birli inde mallar n serbest dolafl m ilkesi geçerlidir, STB sinde ise menflei kurallar uygulan r.

1. Ünite - Küresel Ekonomide Uluslararas Kurulufllar 27 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Balk r, C. (2012). Uluslararas Ekonomik Bütünleflme: Kuram, Politika ve Uygulama AB ve Dünya Örnekleri. stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay nlar. Baflak, C. (2012). Uluslararas Örgütler. Ankara: Seçkin Yay nc l k. BRICS. (2012, A ustos 5). BRICS Report. 2012 tarihinde http://www.bricsindia.in adresinden al nd Çal fl, fi., Akgün, B., & Kutlu, Ö. (2006). Uluslararas Örgütler ve Türkiye. Çizgi Kitapevi. Ertürk, E. (1993). Ekonomik Entegrasyon Teorisi ve Türkiye nin çinde Bulundu u Entegrasyonlar. Bursa: Ezgi Kitabevi Yay nlar. Hasgüler, M. & Uluda, M.B. (2012). Devletleraras ve Hükümetlerd fl Uluslararas Örgütler. 3. Bask. stanbul: Alfa Yay n. Hasgüler, M., & Uluda, M. B. (2009, Ekim). Üçüncü Dünya Yolunda Rusya ve Orta Asya..Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, s. 39-60. Jovanovic, M. N. (2010). The Economics of International Integration. Cheltenham: Edward Elgar Pub. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar 6. Bask. stanbul: Beta Yay nevi. Karns, M. P., & Mingst, K. A. (2004). International Organizations The Politics and Processes of Global Governance. Boulder: Lynne Rienner Pub. Lipsey, R. G., & Lancaster, K. (1957). The General Theory of Second Best. The Review of Economic Studies, 11-32. Molle W. (2003). Global Economic Institutions. New York: Routledge. Özgöker, U. (2006). Uluslararas Siyasi, Askeri ve Ekonomik Örgütler. stanbul: Der Yay nlar. Schechter, M. G. (2010). Historical Dictionaries of International organizations. Plymouth: The Scatesrow Press, Inc. Tonus, Ö. (2003). Avrupa Birli i nde Ekonomik ve Parasal Birlik ve Türkiye. stanbul: KV. Töre, N. (1995). Ekonomik Bütünleflme Kuram, Avrupa Birli i El Kitab, Ankara: T.C. Merkez Bankas Yay n. World Bank. (2005). Global Economic Prospects 2005: Trade, Regionalism and Development. World Bank. WTO. (2012). Regional Trade Agreements. 4.6. 2012 tarihinde RTA Database: http://rtais.wto.org adresinden al nd

2ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; XIX. ve XX. yüzy lda küresel düzeydeki ilk örgütlenmeleri s n fland rabilecek, Milletler Cemiyeti nin hangi hatalarla kuruldu unu ve ondan al nan derslerle Birleflmifl Milletler in nas l kuruldu unu aç klayabilecek, Ekonomik-sosyal yap lanma, sömürgecilik ve rkç l kla mücadele, insan haklar konular nda Birleflmifl Milletler in rolünü ifade edebilecek, Uluslararas Çal flma Örgütü nün hangi ihtiyaçlar ve sorunlar gidermede baflar l oldu unu s ralayabilecek, IMF, Dünya Bankas, GATT ve WTO nun kurulufl süreçlerini ve çal flma biçimlerini tan mlayabilecek, Küresel ekonomik iliflkilerde düzenleyici ifllevi olan BM ye ba l di er uzmanl k kurulufllar n tan yabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar kiz Örgütler Uzmanl k Kuruluflu Dekolonizasyon Ba lant s zl k Üçüncü Dünya Otarfli Bretton Woods Sistemi Devalüasyon Revalüasyon Dalgal Kur Sabit Kur Resesyon Deflasyon Seigniorage çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Birleflmifl Milletler Sistemi G R fi B RLEfiM fi M LLETLER DEN ÖNCE KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER B RLEfiM fi M LLETLER SONRASINDA KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER B RLEfiM fi M LLETLER S STEM N N GELECE

Birleflmifl Milletler Sistemi G R fi Birleflmifl Milletler (BM) Sistemi, XX. yüzy ldaki devletleraras örgütlenme örnekleri aras nda en kapsaml olan d r. BM nin selefi durumundaki örgüt olan Milletler Cemiyeti (MC), I. Dünya Savafl felaketinden al nmas gereken dersler al namad - ndan ötürü, pek çok hatalar üzerine do ufltan sakat bir yap olarak kuruldu u için baflar l olamad. II. Dünya Savafl felaketinden sonra, tarihten ders alman n en somut bir örne i olarak ortaya ç kan BM, dünya bar fl ve güvenli ini sa lamada selefine göre çok daha baflar l oldu. So uk Savafl döneminde bloklar aras ndaki küresel ölçekte rekabet ortam, bu örgütün gereken verimlilikte çal flmas n engellediyse de dünya bar fl n do rudan veya dolayl olarak ilgilendiren pek çok meselede BM öncü bir rol oynad. BM nin organik yap s içinde Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC) bölgesel ve küresel ölçekteki sosyal, ekonomik, ticari veya sektörel sorunlara neflter at lmas nda çok önemli bir rol oynam flt r. ECOSOC bu tip sorunlarla ilgili resmi, sivil bütün ulusal ve uluslararas ölçekteki yap lar bir araya getirip kolektif çal flma ortam haz rlayan bir forum ve platform ifllevi görmüfltür. BM nin öteki organlar ve büyük k sm BM den sonra kurulmufl BM ye ba l uzmanl k kurulufllar n n çabalar yla uluslararas ekonomik düzenin kurallara ba lanmas (codification) ve eflitlikçi biçimde evrimi konusunda baz önemli baflar lara ulafl lm flt r. B RLEfiM fi M LLETLER DEN ÖNCE KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER XIX. yüzy lda ulaflt rma, teknik, ticari-mali, siyasi yönleri olan ilk uluslararas örgütlerin olufltu u görülmektedir. Bunlar n tamam, Tanca Komisyonu d fl nda, Avrupa k tas nda kurulmufllard r.

30 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 2.1 XIX. Yüzy ldan XX. Yüzy lda Uluslararas Örgütler Kaynak: Hasgüler, M. ve Uluda, M. B. (2012). Devletleraras ve Hükümetler-D fl Uluslararas Örgütler: Tarihçe- Organlar-Belgeler- Politikalar, 5. Bask, stanbul: Alfa Yay nlar Sakat ve Baflar s zl a Mahkûm Olarak Do mufl Bir Örgüt. Milletleraras bar fl ve güvenli i tesis etmek amac yla kurulan MC, daha do ufltan sakat bir örgüttü. 1919-20 y llar nda yap lan Paris Bar fl Antlaflmalar (Versailles, St. Germain, Trianon, Neully, Sevres) galipler taraf ndan haz rlanm fl, a r koflullar içeren ve ma lup taraflar dayat lm fl anlaflmalard. Müzakere ve pazarl k söz konusu olmam fl, ma lup devletler (Almanya, Avusturya, Macaristan, Bulgaristan, Osmanl Devleti) sadece imza için Paris e ça r lm fllard. MC, böylesi bir bar fl düzeninin bekçisi bir örgüt olarak do mufltu. Bu örgütün kurulufl sözleflmesi olan Milletler Cemiyeti Misak her bir bar fl antlaflmas n n müstakil bir bölümü olarak metinlerin içinde yer alm flt. Sevres Antlaflmas hiçbir zaman onaylanmad ve 1923 te yerini baflka bir anlaflmaya (Lausanne) b rakt için, bu yeni anlaflma metninde MC Misak yer almam fl, Türkiye 1932 de davet üzerine MC ye ve ILO ya üye olmufltur. Bar fl anlaflmalar n n ilki 28 Haziran 1919 da Almanya ile yap lan Versailles (Versay) oldu u için, bu anlaflman n imzac taraf devletlerce onaylanmas ile MC ve ILO da hukuken kurulmufl oldular. ÖRGÜTLER YIL ALANI MERKEZ ÜYE DEVLETLER Ren Komisyonu 1815 Ulaflt rma Mayance Fransa, Prusya, Hollanda, Baden, Hesse, Bavyera, Nassau Germanya Konfederasyonu 1815 Siyasi Ekonomik Frankfurt Alman devletleri, Avusturya Zolverein 1828 Gümrük Frankfurt Alman devletleri, Avusturya Tuna Komisyonu 1854 Ulaflt rma Viyana Avusturya, Osmanl, Fransa, ngiltere K z lhaç 1863 nsani Cenevre Dünya devletleri Jeodezi Birli i 1864 Teknik Paris Avrupa devletleri, ABD 1.Enternasyonal 1864 Siyasi Londra flçi örgütleri Telgraf Birli i 1865 Teknik Bern Avrupa devletleri, ABD Tanca Feneri Komisyonu 1865 Ulaflt rma Tanca Avusturya, Belçika, Fransa, ngiltere, talya, spanya, Hollanda, Portekiz, ABD, sveç-norveç Latin Para Birli i 1865 Mali Paris Belçika, Fransa, talya, sviçre Ölçüler ve Tart lar Bürosu 1875 Teknik Standart Birinci Kuflak kiz Örgütler : Milletler Cemiyeti ve Uluslararas Çal flma Örgütü 1914-18 Birinci Dünya Savafl n n sonunda bar fl tanzim etmek üzere Paris Bar fl Konferans küresel nitelikli iki örgütün ayn anda oluflumunu da gerçeklefltirmifltir: Milletler Cemiyeti-MC (The League of Nations) ve Uluslararas Çal flma Örgütü - ILO (International Labour Organization). Yirminci yüzy l n bu ilk ikiz örgütlerinden ilki bar fl koruma görevini baflaramayarak kinci Dünya Savafl n n ç kmas n önleyememifl ve 1946 da kendini feshederek tüm yetki ve varl n 1945 te kurulan Birleflmifl Milletler e (BM) devretmifltir. kinci ikiz örgüt olan ILO ise görev alan nda yapt baflar l çal flmalarla varl n günümüze kadar sürdürmüfltür. Paris K ta Avrupas devletleri Demiryollar Birli i 1877 Ulaflt rma Bern Avrupa devletleri, ABD UPU 1878 Posta Bern Dünya devletleri S nai Mülkiyet Birli i 1883 Patent Haklar Bern Dünya devletleri Güzel Sanatlar Mülkiyet Birli i 1883 Telif Haklar Bern Dünya devletleri Parlamentolar-aras Birlik 1889 Siyasi Paris Avrupa devletleri 2.Enternasyonal 1889 Siyasi Paris flçi örgütleri ve partileri Tar m Enstitüsü 1905 G da-tar m Roma Dünya devletleri 3.Enternasyonal 1919 Siyasi Moskova Komünist partileri Bo azlar Komisyonu 1922 Ulaflt rma stanbul Türkiye, ngiltere, Fransa, talya, Sovyet Rusya, Romanya, Bulgaristan, Japonya, Yugoslavya, Yunanistan

Milletler Cemiyeti (MC) 2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi MC esas itibar yla siyasi bir örgüt olmakla birlikte Misak n 23. ve 25. maddelerinde ekonomik yaflam ilgilendiren c l z baz taahhütler vard r. Bunlar çal flanlara insani ortam sa lamak, sömürge ve manda rejimi alt ndaki halklara adilane muamele etmek, kad n ve çocuk ticaretine karfl ç kmak, ulaflt rma ve transit geçifl serbestîsine sayg, ticari iliflkilerde adilane prensiplerle hareket edilmesi, hastal klarla ortak mücadele için tedbirler al nmas olarak s ralanabilir. Milletler Cemiyeti I. Dünya Savafl ndan sonra galip devletlerin kurdu u ilk küresel siyasal örgüttür. 31 Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO) Uluslararas Çal flma Örgütü (International Labour Organization: ILO), MC ile ikiz örgüt olarak Versay Antlaflmas ile do mufltur. MC den farkl olarak çal flma yaflam n ilgilendiren pek çok konuda yetkili bir örgüt olarak spesifik bir görev alan na sahiptir. ILO nun MC gibi adaletsiz bir bar fl düzeninin bekçisi olma gibi y prat c bir konumu yoktu. Bu yüzden varl n günümüze kadar sürdürmüfl ve çal flma yaflam na iliflkin getirdi i standartlar ve düzenlemelerle pek çok baflar ya imza atm flt r. Çal flma bar fl n n tesisine yapt katk lar n neticesi olarak kuruluflunun 50. y l olan 1969 da ILO, Nobel Bar fl Ödülü ne lay k görülmüfltür. ILO nun kurulmas n gerektiren çal flma yaflam sorunlar tedrici bir teknolojik devrimin aflama aflama üretime uygulanmas süreci olarak tan mlanan Endüstri Devrimi nin ürünüdürler. Y nsal üretimin kentlere biriktirdi i iflçi s n f iflverenler aras ndaki çeliflki XIX. yüzy l n ana gündem bafll klar ndan biriydi. Bu çeliflkilerin çözümü konusunda bar flç l mücadele biçimlerine rastland gibi bunu siyaset malzemesi yaparak bir devrim program rehberli ine iktidara yürümeyi amaçlayan, k flk rt c ve y k c ideolojiler de ortaya ç kmaktayd ; 1871 Paris Komünü, 1917 Bolflevik htilali gibi. 1914-18 Büyük Savafl n n her alandaki y k c sorunlar bu sürece eklendi inde Liberal sistemin çok ciddi iç tehdit ve tehlikelere maruz kald görülüyordu. Rusya daki sonra sosyalist devrimci çabalar, özellikle Kas m 1918 de savafl n sona ermesinden sonra Avrupa y hedef yapm fl ve 1919 boyunca Almanya, talya, Macaristan gibi ülkelerde afl r sol ayaklanmalar ve hatta Sovyet Cumhuriyeti ilanlar yla bile karfl lafl lm flt. Rusya daki Bolflevik iktidar, Mart 1919 da tüm bu hareketlere liderlik olmas amac yla Üçüncü Enternasyonal ya da Komünist Enternasyonal, (KOMINTERN) denilen bir örgüt kurmufltu. Bu geliflmelerle ayn y l içinde ILO nun kurulmas n n cevabi bir anlam vard. Bat dünyas nda siyasal sosyal istikrar çabalar art k iflçi sorunlar na çok daha duyarl yaklafl mlar gerektiriyordu. ILO böylesi önemli bir görevi üstlenen bir örgüt olacak ve çal flma bar fl n n yan nda sosyal devlet ilkelerinin de kapitalist sisteme afl lanmas n gerçeklefltirecektir. Böyle bir örgütün kurulmas n destekleyen Bat l devlet adamlar, adeta salt sermaye s n f n n de il iflçi s n f n n da yan nda olduklar n göstermek istiyordu. Bunda da baflar sa lad lar. So uk Savafl n Süper Güçleri ve ILO. ILO nun geliflmifl endüstri devletlerinin çal flanlar üzerindeki etkisini de erlendiren Sovyetler Birli i 1934 de MC ile birlikte ILO ya da üye oldu. ABD de ayn y l ILO ya üye oldu fakat MC ye girmedi. Sovyetler Birli i nin 1939 da MC üyesi Balt k devletlerini askeri iflgalle ülkesine katmas na tepki olarak MC Konseyi bu devleti ihraç edince, 1940 da Sovyetler ILO dan ayr ld. Sovyetlerin tutumu ILO ya de il MC ye karfl idi. kinci Dünya Savafl sonras nda ise MC ortadan kalkt ndan ve onun yerine de BM kuruldu undan ILO, BM ile yapt bir anlaflma ile bu örgüte ba l ilk uzmanl k kuruluflu (specialized agency) oldu. Sovyetler Birli i de dünya iflçi s n flar, sendikalar üzerinde çok etkili bu örgütte tekrar yer almak istedi ve 1954 de ILO ya yeniden kat ld. Sovyetler Birli i, IMF ye asla üye olmam flken bu devletin ILO içinde yer almak istemesi anlaml d r. Bu devlette Marksist iktisat gere i üretim araçlar n n özel mülkiyeti olmad hâlde, asl nda her ikisi de devletin birer parças durumundaki iflveren kurulufllar n n ve iflçi örgütlerinin ILO ya gönderilen delegelerinin, Sovyet Devleti nin seçti i iki delegeden farklar yoktu. ILO nun içinde sol etki oldu unu iddia eden ABD ise 1977 de örgütten çekildiyse de 1980 de yeniden baflvuruda bulundu ve üyeli i kabul edildi.

32 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar ILO nun Birinci SIRA Dünya S ZDESavafl n n hemen sonras nda kurulma gerekçesi nedir? 1 ILO nun belli bafll amaçlar n flöyle s ralamak mümkündür: DÜfiÜNEL M 1. Sosyal DÜfiÜNEL M adaletin sa lanmas için çaba göstererek kal c bar fla katk sa lamak. 2. Çal flma flartlar n ve yaflam kalitesini artt r c uluslararas faaliyetlerle ekonomik ve SORU sosyal istikrara katk da bulunmak. ILO 1919 da Versay Bar fl Anlaflmas SORUuyar nca kurulmufl ve 1946 y l nda ILO nun üç ana organ vard r. BM nin (Birleflmifl Milletler) uzmanl k 1. Genel Konferans her y l toplan r ve örgütün en üst düzey organ d r. Her D KKAT kuruluflu olmufltur. D KKAT üye devletin belirleyerek gönderdi i 4 er temsilci bu konferansta bir araya gelirler. Yani üye devlet say s n n 4 kat delege ile Genel Konferans toplan r. Devletler, bu delegelerden SIRA bir S ZDE tanesini ulusal iflçi örgütlerinden, bir tanesini iflveren kurulufllar ndan seçmek zorundad r. Di er iki delege, devleti temsilen belirlenir. Fakat delegeler, iflveren iflçi ya da devlet kotas ndan ba ms z olarak her türlü oylama ve AMAÇLARIMIZ görüfl belirtmede AMAÇLARIMIZ tam bir serbestiye sahiptirler. Örgüte ait her türlü kurucu ve tali mevzuatta de ifliklik ve eklemeler yapmak hak ve yetkisi bu organdad r. K T A P K T A P ILO nun Genel SIRA Konferans S ZDE nas l oluflur? 2 2. ILO Yönetim Kurulu, Genel Konferans taraf ndan seçilen 56 üyeden oluflur. TELEV ZYON Philadelphia TELEV ZYON DÜfiÜNEL MBildirgesi. 10 Bu üyeliklerin DÜfiÜNEL M May s 1944 de ABD 28 tanesi devlet kontenjan ndan gelen delegelerden, 14 tanesi iflçi Philadelphia da yap lan kesimi kontenjan ndan gelen delegelerden, 14 tanesi de iflveren kesimi kontenjan ndan gelen SORU delegelerden seçilmektedir. Üyelerin görev süresi üç y ld r. Genel Konferans ta kabul edilen SORU bildirge ILO tarihinde çok NTERNET önemlidir. Bu belgenin 3. Örgütün NTERNET sekretaryas niteli inde olan Uluslararas Çal flma Ofisi ya da Bürosu Cenevre deki örgüt binas nda faaliyetlerini sürdürür. Ofisin baflkan, ayn za- önemli hükümleri flunlard r: 1. Emek bir ticari mal de ildir D KKAT D KKAT 2. SIRA Sürdürülebilir S ZDE bir geliflme manda Örgütün de en üst düzey memuru statüsündeki Genel Müdür dür. Genel için ifade ve örgütlenme müdür, ILO Yönetim Kurulu taraf ndan atan r. Ofisteki bütün atamalar genel müdür yapar. özgürlü ü esast r 3. SIRA Dünyan n S ZDE herhangi bir yerindeki DÜfiÜNEL M yoksulluk, ILO, haz rlad DÜfiÜNEL M dünyan n her yerindeki sözleflmeler ve organlar n n ald çeflitli tavsiye kararlar yoluyla çal flma yaflam n ve sosyal politikalar düzenlemektedir. Örgütün yapt r m gücü, refah tehdit etmektedir AMAÇLARIMIZ 4. Bütün insanlar, rk, inanç sözleflmeleri AMAÇLARIMIZ ya SORU da cinsiyet fark SORU onaylad hâlde uygulamayan devletlerin kendisine flikâyet edilmesi gözetmeksizin özgürlük ve durumunda, durumun soruflturulmas ve düzeltiminin istenmesi ile bafllar. ILO sayg nl k, ekonomik güvenlik ve eflit f rsat koflullar nda Anayasas na göre devletle 2/3 ço unlukla Genel Konferans taraf ndan kabul edilen sözleflmeleri onaylamak ve uygulamak yükümlülü ündedirler. fiayet bunu maddi K D KKAT Tve Amanevi P K D KKAT T A P geliflimlerini sürdürme hakk na sahiptirler. Bu yapmazlarsa ILO genel müdürü bu durumun ilan na yetkilidir. lan sonras nda üye ilkelerin BM Genel Kurulu nun nsan Haklar devletler veya SIRA sivil S ZDE toplum kurulufllar ilgili devlete karfl, ticari ambargo ve boykotlar baflta olmak çeflitli yapt r mlar yapmaya yönelebilir. fiikâyet edilen devletin ka- TELEV ZYON Evrensel Bildirgesi ni kabul TELEV ZYON etti i tarih olan 10 Aral k 1948 den 4,5 y l önce ifade bulü hâlinde sorun Hollanda n n La Haye kentinde kurulu ve BM nin de bir organ olan Uluslararas AMAÇLARIMIZ Adalet Divan na bile götürülebilir. AMAÇLARIMIZ edilmifl olmas anlaml d r. NTERNET NTERNET K T A P BM Sistemi nin K iflleyifli T A P hakk nda ayr nt l bilgiye flu kitaptan ulaflabilirsiniz: Hasgüler, M. ve Uluda, M. B. (2012). Devletleraras ve Hükümetler-D fl Uluslararas Örgütler: Tarihçe-Organlar-Belgeler-Politikalar, 5. Bask, stanbul: Alfa yay nlar. TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 33 B RLEfiM fi M LLETLER SONRASINDA KÜRESEL EKONOM K ÖRGÜTLENMELER Tarihten Al nan Dersler. Birleflmifl Milletler Teflkilat BM nin Amaç ve lkeleri (BM) Nisan-Haziran 1945 te ABD nin San Fransisco BM de, t pk selefi MC gibi dünya bar fl ve güvenli ini koruma amac yla oluflturulmufl bir yap yd. Fakat bu örgütün kurulufl sürecinde bile MC nin baflar s zl kla- bir uluslararas konferans kentinde yap lan müstakil ile kurulmufltur. Bu r ndan dersler ç kar ld n ortaya koyan çarp c örnekler vard r. MC sistemi savafl teflkilat n kurulufl sürecini A ustos 1941 de ABD yasaklam yordu, uzlaflmazl klar n çözümünde MC giriflimlerinin baflar s z ya da yetersiz oldu u durumlarda devletlere diledikleri gibi davranma yetkisini tan yordu. Roosevelt ile ngiltere Baflkan Franklin Delano Baflbakan Winston Oysa BM kurulufl anlaflmas nda üç istisna d fl nda savafl gayrimeflru ilan edilmiflti. Churchil in yay mlad klar Bunlar da BM kararlar ile al nan askeri zorlama tedbirleri, devletinin sald r karfl - Atlantik Bildirisi ne kadar götürmek mümkündür. Bu s nda meflru müdafaa hakk ve kinci Dünya Savafl n n yenik devletlerinin (Almanya, talya, Japonya ve müttefikleri durumundaki öteki devletler) intikamc eylem- nas l düzenlenece ine dair bildiri ile iki lider savafl sonu dünyas nda bar fl n lerine karfl al nacak mukabil askeri giriflimlerdir. Bu sonuncu DÜfiÜNEL M gerekçe de söz konusu yenik devletlerin de BM sistemine al nmalar yla art k geçersiz hâle gelmifltir. gelifltirilerek Ocak 1942 de anahtar ilkeleri DÜfiÜNEL M ortaya koymufllard r. Bu ilkeler ABD Baflkan taraf ndan Yine MC den farkl olarak BM, yenik devletlerle yap lan bar fl anlaflmalar n n içine SORU Birleflmifl Milletler SORU sokuflturulmufl bir belge ile kurulmad. BM yi kurmak için müstakil bir konferans Bildirgesi olarak ilan edildi. Ekim 1943 Moskova topland ve sald rgan Mihver devletlerine karfl savafl ilan etmifl ve BM nin kurulufl Konferans ve Aral k 1943 ilkelerini kabul etmifl her devlet bu konferansa davet edildi. Konferansta D KKAT her madde üzerinde demokratik ortamda tart flma ve müzakereler yap ld ve her madde ay- ortak mücadele eden Tahran Zirve Konferans nda D KKAT da savaflta zorbal a karfl milletlerin bir aile r ayr kat l mc devletlerin asgari 2/3 oran nda karar yeter say s SIRA ile S ZDE onayland. BM, olacaklar ve ayn SIRA çat S ZDE MC den farkl olarak ekonomik, sosyal, kültürel meselelere ile insan haklar sorunlar na özel bir a rl k veren çal flma alanlar na sahiptir. MC de bu konulara hemen yap ld. fiubat 1945 teki alt nda bar fl korumak üzere örgütlenecekleri vurgusu hiçbir a rl k verilmemifl ve gayet k sa olan MC Misak, yenik AMAÇLARIMIZ Yalta Zirve Konferans nda devletlere karfl adeta bir dünya ittifak kurmaktan ibaret kalm flt. Bu belgeye göre BM Anayasas ol- konferans n yeri ve tarihi ise BM yi kuracak AMAÇLARIMIZ olan belirlendi. San Fransisco dukça kapsaml ve prestijli bir anlaflmayd. BM den büyük devletler d fllanmad, Konferans 26 Haziran K T A P hatta onlar n inisiyatifi ve iflbirli i ile bu örgüt do du. 1945 de BM Kurulufl K T A P Sözleflmesi nin ya da BM Genel Kurulu sald r kavram n n tan m n çok sonralar, kurulufl tarihinden ancak 29 y l sonra 1974 te ald 3814 say l Karar la yapabilmifltir. Bu yüzden de istenen say da imzac fiart n n (Charter) imzas ile sona erdi. Ekim 1945 te böylesi ihtilafl bir husus BM kurulufl anlaflmas nda yer almam flt r. TELEV ZYON Bunun yerine devlet onay belgesinin TELEV ZYON teslimi sonucunda bu anlaflman n 1. madde 1. f kras ndaki; teflkilat kurulmufl oldu. Birleflmifl Milletler ve ba l kurulufllarla ilgili bilgilere http://www.un.org/ NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz. NTERNET

34 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar uluslararas bar fl ve güvenli i korumak...bar fl n u rayaca tehditleri önlemek...sald r eylemlerini bast rmak üzere etkin ortak önlemler almak...bar fl n bozulmas na yol açabilecek nitelikteki uluslararas uyuflmazl k veya durumlar n düzeltilmesini ya da çözümlenmesini bar flç yollarla, adalet ve uluslararas hukuk ilkelerine uygun olarak gerçeklefltirmek... biçiminde bir ifade tercih edildi. Devletlerin egemen eflitli i ve toprak bütünlü ü üzerine flekillenen BM sisteminde, öncelikli olarak devletler korunacakt. Devletlerin bu vazgeçilmez haklar sald r ya u rad nda sistem ifllemeye bafllayacakt. BM sisteminin bir sonraki aflamadaki görevi ise BM Anlaflmas n n 1. madde 2. f kras nda...devletler aras nda, halklar n hak eflitli i ve kendi geleceklerini kendilerinin belirlemesi ilkesine sayg üzerine kurulmufl dostça iliflkiler gelifltirmek ve dünya bar fl n güçlendirmek için di er uygun önlemleri almak biçiminde tan mlanm flt. BM nin Yap s ve Yönetimi BM kurulufl anlaflmas ndaki 6 ana organdan 5 tanesi farkl adlarla da olsa MC sisteminde de mevcuttu. Bunlar 1. Genel Kurul, 2. Güvenlik Konseyi, 3. Genel Sekreterlik, 4. Vesayet Konseyi, 5. Uluslararas Adalet Divan. Genel Kurul un MC sistemindeki karfl l asamble, Güvenlik Konseyi nin ise konsey dir. Genel Sekreterlik ayn ad alt nda MC sisteminde de vard ama yeri de iflikti ve Cenevre deydi. Vesayet Konseyi ise MC nin manda rejimindeki ülkelerle ilgili sorunlar çözecekti ve MC Manda Komisyonu nun görev ve yetkilerini devralm flt. Uluslararas Adalet Divan (UAD), MC sisteminde yer alan Uluslararas Daimi Adalet Divan n n yerini alm flt ve selefi oldu u bu mahkeme gibi Hollanda n n La Haye kentinde bulunuyordu. BM nin UAD d fl ndaki tüm ana organlar New York ta Cam Saray olarak da bilinen binadad r ve BM nin karargâh da buras d r. BM sistemindeki 6. ana organ olan ECOSOC un yani Ekonomik ve Sosyal Konsey in MC sisteminde karfl l yoktu. Bu ana organlar içinde en dikkat çekenleri Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul olmaktad r. Güvenlik Konseyi içindeki 5 daimi üyenin esasa yönelik kararlar veto yetkisi, BM örgütü kuruldu undan beri tart flma konusudur. Bu durumun BM Anlaflmas n n 2. maddesinde yer alan devletlerin egemen eflitli i ilkesi ile tezat oluflturdu u muhakkakt r. Bu devletlere niçin böyle bir ayr cal k tan nm flt r? Bunu anlamak için dünyam z n flu andaki de il 1945 teki görünümüne bakmak laz md r. 1945 itibar yla Çin, SSCB ve ABD gerek toprak büyüklükleri ve ekonomileri gerekse de nüfuslar itibar yla dünyan n en büyük uluslar yd lar. Bunlar n büyük devlet statüsü alt nda veto ayr cal yla donat lmalar nda flafl lacak bir durum yoktur. fiafl lacak durum ngiltere ile Fransa n n veto yetkisine sahip olmalar ndad r. Fakat yine 1945 itibar yla bu iki Avrupal devlet Asya n n büyük k sm n ve Afrika n n tamam na yak n n kapsayan sömürgelere sahiptiler, bu topraklar ve halklar bu iki sömürgeci devletin ülkesinden say ld ndan, onlar öteki daimi üyelerin gücüne efl bir konumda görünüyorlard. Bu nedenle büyük devlet olarak kabul edilmeleri gerekti.

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 35 Büyük devlet kavram n n siyasi manas n da tan mlamak gerekir. Böylesi devletler tek bafllar na dünya sistemini etkileyebilen, ç karlar gerektirdi inde küresel bar fl ve güvenli i bozabilecek potansiyele sahip devletlerdir. Küresel bar fl n korunmas için bu devletlerin sistem içinde hem yer hem de rol almas gereklidir. MC sistemine ABD nin kat lmamas, SSCB nin 15 y l boyunca rejimi nedeniyle MC den d fllanmas ve daha sonra 1934-39 aras 5 y ll k bir üyelikten sonra MC üyesi Balt k devletlerini iflgal etmesi nedeniyle üyelikten ihraç edilmesi, Japonya, talya ve Almanya n n MC den çekilmeleri, bu örgütü ngiltere ile Fransa n n oyunca hâline getirmiflti. Büyük devletlerin çat flmas dünya savafl ç kar yorsa, bunlar n uzlafl s da dünya bar fl için gerekli olacakt. Dünya hegemonyas için yap lan iki savafl da bu 5 devlet kazanm flt r. Almanya, Japonya ve talya y ma lup eden devletler bunlard r. Zaten tüm bu gerçekler de 1945 San Fransisco Konferans na kat - lan öteki devletlerce de takdir edilmifl ve veto ayr cal klar kat lan devletlerin 2/3 ço unlu u taraf ndan, öteki BM Anlaflmas maddeleri ile birlikte kabul edilmifltir. BM Genel Kurulu, Güvenlik Konseyi ne nazaran çok daha etkin ve prestijli bir konumdad r. ECOSOC üyelerini bu organ seçer, Vesayet Konseyi ve Güvenlik Konseyi nin daimi üyeler d fl ndaki üyelerini de Genel Kurul belirler. Ayr ca Güvenlik Konseyi ile müfltereken UAD n n boflalan yarg ç üyeliklerine atamalar onaylar. Yeni üye kabulü konusunda da nihai karar mercii Genel Kurul dur. Genel Kurul bir istisna d fl nda BM nin görev alan na giren her türlü konuyu gündemine alabilir, görüflebilir, kararlar alabilir. Bu istisna Güvenlik Konseyi nin bir konuyu görüfltü ü durumlard r. Bu görüflme ve süreç iflledi i sürece Genel Kurul konuyu gündemine almaz. Güvenlik Konseyi gündeminden ç karsa Genel Kurul art k o konuyu görüflebilir. Genel Kurul kararlar yla yard mc organlar oluflturulabilir. BM Örgütünün Genel Sekreterlik taraf ndan haz rlanm fl bütçesini onaylar ve üyelere paylaflt r r. BM Genel Sekreterli i hem bu örgütün en üst düzey memurlu udur, hem de dünya diplomasisinin en önemli ve tan nan kiflili idir. Güvenlik Konseyi nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul taraf ndan atan r. Bu durumda da daimi üyelerin fikir birli i gerekir. Bu yüzden So uk Savafl döneminde genel sekreter seçiminde adaylar n bloklardan birine mensup olmayan tarafs z ya da ba lant s z devletlerden olmas na dikkat edilmifltir. Görev süresi 5 y l olan genel sekreter ikinci kez de seçilebilir. Genel sekreter, BM nin bütün organlar n n çal flmalar na ve toplant lar na kat - labilir. Genel sekreter üst düzey çal flma kadrosunu oluflturacak memurlar n atamas n kendi yapar. BM nin lgilendi i Bafll ca Küresel Sorunlar Dünya tarihinde en büyük çapl tahribat ve kay plara neden olan askeri çat flmalar olarak tan mlanabilecek I. ve II. Dünya Savafllar bölgesel ve küresel bar fl ve güvenlik ihtiyac n en üst düzeye ç karm flt. BM, böylesi bir ortam n hayal k r kl klar içinde büyük bir umut olarak do du. Gücü ne olursa olsun bütün devletler ve halklar için BM sisteminin getirdi i güvencelerle o ana de in görülmedik derecede bar flç l bir dünya özlemini hissetmek olanakl d r. Bar fl n kurulmas ve korunmas n n çok de iflik alanlarda düzenleme ve tedbirleri gerektirmesi, BM yi bafllang çtan itibaren çok boyutlu ve çok yönlü görevleri olan bir küresel örgüt durumuna getirmifltir.

36 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Silahs zlanma, MC döneminde oldu u gibi BM döneminde de ana gündem maddelerinden birisi olmufltur. Ocak 1952 de 502 say l BM Genel Kurul Karar yla BM Silahs zlanma Komisyonu-(UNDC) nun kurulmas, Ekim 1956 da Uluslararas Atom Enerjisi Ajans (IAEA) kurulmas, 1959 Antartika Anlaflmas, A ustos 1963 Nükleer Test Yasa Anlaflmas, 1968 Nükleer Silahlar n Yay lmas n Önleme Anlaflmas (Non-Proliferation Treaty-NPT), 1971 Denizyata Anlaflmas, 1972 Biyolojik Silahlar Sözleflmesi, 1993 Kimyasal Silahlar n Yasaklanmas Anlaflmas, 1997 Kara May nlar n n Yasaklanmas na Dair Ottawa Sözleflmesi, bu yolda BM çerçevesinde ulafl lm fl baflar lar n en önemlileridir. BM ayr ca bölge anlaflmalar yla kurulan örgütlerin silahs zlanma çabalar na da destek vermifltir. 1972-75 döneminde bafllayan AG K in 1990 da Paris fiart ve AKKA Anlaflmas ile kazand baflar da BM nin de destekleyici rolü vard r. Bölgesel nitelikli ihtilaflarda BM her zaman bölge anlaflmalar ndan yararlanma yolunu seçmifltir. Genel Kurul ve ECOSOC baflta olmak üzere BM organlar n n çabalar yla uluslararas hukukun kodifikasyonu konusunda pek çok temel nitelikli belge üretildi ve yürürlü e girdi. Savafl Hukuku (1949 Cenevre Sözleflmeleri), Anlaflmalar Hukuku, Diplomatik liflkiler Hukuku, Deniz Hukuku, Hava Ulaflt rmas Hukuku, Yabanc lar ve Vatans zlar Hukuku, Mülteciler (S nmac lar) Hukuku, Göç ve Göçmen Kifliler Hukuku, nsan Haklar Hukuku bunlardan baz lar d r. Genel olarak insan haklar hukukunun gelifliminin yan s ra belirli insan gruplar n n korunmas konusunda oldukça kapsaml BM giriflimleri olmufltur. Bu çerçevede Çocuklar, Mülteciler, Kad nlar, Az nl klar, Siviller, Vatans zlar, Soyk r m n Önlenmesi, Terörizmle Mücadele gibi konularda pek çok BM sözleflmeleri oluflturulmufltur. Çevre konusundaki yo unlaflan çabalar ile insanl n ortak miras durumundaki kültür ve tabiat varl klar n n korunmas giriflimlerini de bu çerçevede de erlendirmek gerekir. BM Sisteminin Ekonomik Boyutlar Devletlerin aras nda gelifltirilecek dostane iliflkiler, ortak refaha hizmet edecek ekonomik boyutlar ve ç kar ortakl klar kurulmadan sa lamlaflamazd. Bu yak nlaflmay engelleyici her türlü ayr mc l k yasaklanmal ve halklar n eflitli i temelinde bir iliflkiler düzeni oluflturulmal yd. Bu nedenle BM sisteminin üçüncü aflamadaki görevi kurulufl anlamas n n 1. madde 3. ve 4. f kralar nda ekonomik, sosyal, kültürel ve insanc l nitelikteki uluslararas sorunlar çözmede,... rk, cinsiyet, dil ya da din ayr m gözetmeksizin herkes bireyin do ufltan sahip oldu u insan haklar na ve temel özgürlüklerine sayg n n gelifltirilip güçlendirilmesinde uluslararas iflbirli ine...ulafl lmas yolunda uluslar n girifltikleri eylemlerin uyumlaflt bir odak olmak biçiminde tan mlanm flt. BM sisteminde ekonomi alan ndaki çabalar, bar fl n ve güvenli in kal c laflt r lmas amac na uygun olarak biçimlenmifltir. Bu yönde BM nin faaliyete geçmesinden hemen sonra h zl bir örgütlenme ve görev da l m na gidildi i görülmektedir. BM nin giriflimiyle farkl görev alanlar olan kurulufllar ve organlar ortaya ç kmaya bafllam flt r. Kurulma biçimleri ve ba ml -ba ms z olma durumlar na göre BM sistemindeki iktisadi kurulufllar iki çat etraf nda toplamak mümkündür: 1. BM nin Örgütsel Yap s çindeki ktisadi Kurumlar: lk çat olarak ya BM nin kurulufl konferans ndan beri bu teflkilat içerisinde mevcut ya da daha sonraki dönemlerde BM organlar taraf ndan kurulmufl tali kurum

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 37 ve organlar s ralamak gerekir. BM nin alt ana organ n birisi olan Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC) MC sisteminde karfl l olmayan bir organd. BM fiart ile oluflturulan bu organ n zaman geçtikçe BM nin en çal flkan organ oldu u görüldü. ECOSOC a ek olarak iktisadi yönleri olan baflka BM yap lar da Genel Kurul kararlar yla oluflturulmaya baflland. 1946 da BM Çocuklara Yard m Fonu (UNICEF) kuruldu. 1963 de Dünya G da Program n n tesisinden sonra, 1964 de BM Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD), hükümetleraras bir organ ve Genel Kurul a ba l bir birim olarak, Genel Kurul karar yla kurulmufltur. BM Kalk nma Program (UNDP) da UNCTAD dan bir y l sonra 1965 te, BM Sermaye Gelifltirme Fonu (UNCDF) 1966 da, BM Nüfus Fonu (UNFPA) 1969 da, BM Çevre Program (UNEP) 1972 de, BM nsani Yerleflim Program (UN- HABITAT) ise 1978 de kuruldu. ECOSOC ve UNCTAD organik olarak nereye ba l d rlar? 3 2. BM ye Ba l Uzmanl k Kurulufllar : kinci çat olarak BM ile yapt klar özel DÜfiÜNEL M anlaflmalar neticesinde bu evrensel örgütle iliflkilendirilmifl ve her birinin DÜfiÜNEL M özel görev alan olan ba ms z uluslararas örgütler söz konusudur. Bu yap lar BM e Ba l Uzmanl k Kurulufllar (specializedagencies) SORUolarak adland r lmaktad r. SORU Bunlar aras nda do rudan do ruya küresel düzeyde iktisadi alana iliflkin olanlar flöyle s ralanabilir: Ulufllararas Çal flma D KKAT Örgütü (ILO), D KKAT Uluslararas Para Fonu (IMF), Dünya Bankas (IBRD), Dünya Ticaret Örgütü (WTO). ktisadi yaflam n tar m, sanayi, ulaflt rma, turizm gibi belirli sektörlerinde faaliyet gösteren, standartlar koyan, düzenlemeler yapan, istatis- tikler oluflturan BM uzmanl k kurulufllar da vard r: BM G da ve Tar m Örgütü (FAO), Uluslararas Tar msal Kalk nma Fonu AMAÇLARIMIZ (IFAD), BM S nai Kalk nma Teflkilat (UNIDO), Milletleraras Sivil Havac l k Teflkilat (ICAO), Milletleraras Denizcilik Teflkilat IMO), Evrensel Posta Birli i (UPU), Uluslararas Telekomünikasyon Birli i (ITU), Dünya Meteoroloji K TÖrgütü A P (WMO), K T A P Dünya Sa l k Örgütü (WHO), BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Dünya Fikri Haklar Örgütü (WIPO). Küresel güvenli in askeri, siyasi, e itsel, kültürel boyutlar n konu edinerek iktisadi yaflam n güvenli ine TELEV ZYON de dolayl katk - TELEV ZYON lar olan BM uzmanl k kurulufllar da vard r: BM E itim Bilim Kültür Teflkilat (UNESCO), Uluslararas Atom Enerjisi Ajans (IAEA), Kimyasal Silahlar n Yasaklanmas Örgütü (OPCW). NTERNET NTERNET ILO, IMF, WTO, FAO adl kurulufllar n ortak yönü nedir? Bu iki ayr gruptaki kurulufllar aras ndaki temel fark, ilk gruptaki kurumlar n DÜfiÜNEL M tüm yönetimlerinin BM nin üst organlar nca seçilerek ya da atanarak oluflturulmas na karfl n, ikinci gruptaki uzmanl k kurulufllar n n ba ms z bir biçimde kendi yönetimlerini kendilerinin belirledi i uluslararas örgütler olmalar d r. SORU 4 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

38 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 2.2 Küresel Sistemde Ekonomik Amaçl Örgütlenmeler Kaynak: Hasgüler, M. ve Uluda, M. B. (2012). Devletleraras ve Hükümetler-D fl Uluslararas Örgütler: Tarihçe- Organlar-Belgeler- Politikalar, 5. Bask, stanbul: Alfa Yay nlar. Kurulufl Kurulma Y l Merkezi Görev Alanlar ITU 1865 Cenevre Telekomünikasyon UPU 1874 Bern Posta Haberleflmesi MC 28 Haziran 1919 Cenevre Dünya Bar fl, Güvenlik, stikrar ILO 28 Haziran 1919 Cenevre Çal flma Yaflam -Emek IMF Temmuz 1944 Washington D.C. Döviz-Finans-Ödemeler Dengesi IBRD Temmuz 1944 Washington D.C. Finans-Kredi ICAO 7 Aral k 1944 Montreal Sivil Havac l k UNO (BM) Haziran 1945 New York Dünya Bar fl, Güvenlik, stikrar ECOSOC Haziran 1945 New York Ekonomik-Sosyal Geliflim FAO 16 Ekim 1945 Roma G da-tar m WHO 1946 Cenevre Sa l k UNESCO 1946 Paris E itsel-kültürel Geliflim UNICEF 1946 New York Çocuklar n Korunmas GATT 1947 Washington D.C. Dünya Ticareti-Gümrükler WMO 1948-50 Cenevre Meteoroloji IAEA 1956-1957 Viyana Atom Enerjisi IMO 1958 Londra Denizcilik UNCTAD 1964 Cenevre Dünya Ticareti-Kalk nma UNIDO 1966 Viyana Endüstriyel Kalk nma WIPO 1970 Cenevre Fikri Mülkiyet Haklar UNWTO 1975 Madrid Turizm WTO 1995 Cenevre Dünya Ticareti Bu kurum ve kurulufllar n d fl nda, gerek devletleraras bölgesel ya da sektörel düzeydeki örgütler gerekse çok say da hükümetler-d fl uluslararas örgüt dan flman ya da gözlemci statüsü alt nda BM organlar nda yer almaktad r. BM nin Ekonomik Amaçl Organlar Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC) BM nin her yönüyle MC nin hatalar ndan ders al narak kurulmufl bir örgütlenme oldu u dikkate al nd nda, onun alt ana organ ndan biri olan Ekonomik ve Sosyal Konsey in önemi ortaya ç kmaktad r. MC sisteminde küresel düzeyde ekonomik, sosyal, insani, hukuksal, kültürel, e itsel sorunlar göz ard edilmiflti. Salt 1919-1920 adaletsiz bar fl anlaflmalar n n ya da Versay Düzeni nin muhafazas na memur edilmifl bir örgütten de daha fazlas beklenemezdi. ECOSOC diye bir organ n örgüt çat s na dahil edilmesi daha BM nin kurulufl konferans nda, San Fransisco da kat lan devletlerin büyük ço unlu unca talep edilmiflti. BM nin esas n belirleyen taslak metinleri oluflturan üç büyük devlet, ABD- ngiltere-sscb bu organa böylesi bir genifl rol vermeyi düflünmemifllerdi. Kurulufl konferans nda büyük devletler d - fl ndaki kat l mc lar n çabalar ile dünya bar fl n n salt askeri-siyasi-hukuki güvenlik mekanizmalar yla korunamayaca, bar fl bozan ekonomik-sosyal etmenlerle de mücadele edilmesi gere i vurgulanm flt. BM kurulduktan sonra ECOSOC, Genel

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 39 Kurul a ba l olarak yapt çal flmalar n yerindeli i ile ne denli önemli bir ifllevi oldu unu gösterdi. ECOSOC un üye say s bafllang çta 18 di ve 3 y l için seçilen bu üyelerin 1/3 i her y l yenileniyordu. 1960 lardan sonra sömürgelerin tasfiyesi (décolonization) sürecinin h zlanmas neticesi BM üyesi ba ms z devlet say s nda ola anüstü art fllar oldu. Bu organ n üye say s na iliflkin de ifliklik talepleri neticesi BM Genel Kurulu nun 1963 te ald bir kararla üye say s 27 ye yükseltildi. Daha sonra bu say da yeterli bulunmayarak, yine Genel Kurul un 1971 de ald bir kararla üye say s 54 e yükseldi. Böylece bafllang çtaki üye say s üç kat artm fl oldu. ECOSOC un üye say s zaman içinde nas l bir de iflim göstermifltir? 5 ECOSOC, BM fiart ile kendisi tevdi edilen görev alanlar nda çal flmalar yapmaktad r. Bu alanlar ekonomik, sosyal, fikri, s hhi, e itsel, kültürel DÜfiÜNEL M konulardad r. ECO- DÜfiÜNEL M SOC toplant lar böylesi genifl kapsaml olunca bu organ n toplant lar na 54 üyenin d fl nda da pek çok yan kurulufl temsilci göndermektedir. BM uzmanl k SORU kurulufllar, SORU bölgesel örgütler, BM de gözlemci statüsünde yer alan sivil ya da resmi örgütlenmeler, BM nin öteki organlar ndan temsilciler bu toplant lara ifltirak ederler. ECOSOC D KKAT D KKAT küresel ya da bölgesel ekonomik ve sosyal sorunlar üzerine araflt rmalar yapar, raporlar haz rlar Genel Kurul a tavsiyelerde bulunur, sözleflme tasar lar haz rlar ve Genel Kurul un onay na sunar, uluslararas konferanslar toplar, SIRA BM S ZDE Örgütü nün uzmanl k kurulufllar ve sivil toplum kurulufllar ile iliflkilerinde koordinasyonu sa lar. ECOSOC un görev alan nda haz rlad pek çok tasar BM Genel Kurulu nca kabul AMAÇLARIMIZ ederek devletler hukuku metni hâline gelmifltir. Bu yasalaflt rma (codification) çal flmalar neticesi kabul edilen önemli metinler flöyle s ralanabilir: Soyk r m n Önlenmesine Dair BM Sözleflmesi (1948) K T A P K T A P BM nsan Haklar Evrensel Bildirgesi (1948) kiz Sözleflmeler: Medeni ve Siyasi Haklara Dair Sözleflme + Ekonomik ve Sosyal Haklara Dair Sözleflme (1966 da imza edilip 1976 da yürürlü e girdiler.) TELEV ZYON TELEV ZYON ECOSOC un bölgesel ekonomik komisyonlar da vard r ve bunlar k talara göre adland r lm fllard r. Bölgelerine dair ekonomik konularda çal flmalar yaparlar. Bunlar kurulufl y llar na ve karargâhlar na göre flu biçimde s ralanabilir: 1947- Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (Bangkok-Tayland) NTERNET NTERNET 1947-Avrupa Ekonomik Komisyonu (Cenevre- sviçre) 1948-Latin Amerika ve Karaibler Ekonomik Komisyonu (Santiago-fiili) 1958- Afrika Ekonomik Komisyonu (Addis Ababa-Ethiopya) 1973-Bat Asya Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (Beyrut-Lübnan) Bu bölgesel komisyonlar bölgesel iflbirli ine BM sisteminin yapabilece i katk - lar ortaya koyarak daha sonraki dönemlerde ortaya ç kan LAFTA, ASEAN, Asya Kalk nma Bankas, OECD, AB gibi bölgesel örgütlerin oluflumunun zeminini haz rlam fllard r. Ayn anda birkaç komisyona birden üyelik mümkündür. Mesela ABD ilk üç komisyona üyedir. M s r ve Sudan son iki komisyonun üyesidir. Son komisyondaki Bat Asya s fat asl nda Orta Do u nun Arap devletlerini kastetmektedir. Ma rip devletleri d fl ndaki Arap devletleri bu komisyona üyedir. Bat Asya da yer almas na karfl n, mesela ran ya da Türkiye bu komisyona üye de ildir. Bunlara ek olarak ECOSOC un ifllevsel komisyonlar da vard r: statistik Komisyonu, Nüfus ve Kalk nma Komisyonu, Sosyal Kalk nma Komisyonu, Kad n n Statüsü Komisyonu, Uyuflturucu Maddeler Komisyonu, Suç Önleme ve Cezai Adalet Komisyonu, Kalk nma çin Bilim ve Teknoloji Komisyonu, Ormanlar çin BM Forumu.

NTERNET NTERNET 40 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Sömürge-sonras yeni ba ms z devletler grubuna farkl tan mlama ve isimlendirmeler yap lm flt r. Bu devletler ilk olarak 1955 Bandung Asya-Afrika Halklar Zirve Konferans nda bir araya geldiler. Bu konferans n ikincisi 1961 de Belgrad da gerçeklefltirildi ve Ba lant s zl k ya da Bloksuzluk denilen (Non- Alingnment) ad verilen siyasal hareket böyle do du. Say lar her ba ms z devletle giderek artan bu ülkeler toplulu una bazen Üçüncü Dünya (The Third World-Le Tiers Monde- Der Dritte Welt) dendi i de oluyordu. Frans z iktisatç lar n n gelifltirdi i bu terim ile Ba lant s zl k aras ndaki fark, ilkinin az geliflmifl ekonomilere sahip ülkeleri tan mlamak için kullan lmas na karfl n, ikincisinin So uk Savafl dönemi askeri-siyasi bloklar n n içinde yer almayan ülkelerden müteflekkil bir yap y tan mlamak için kullan lmas yd. Ba lant s z ülkelerin tamam na yak n az geliflmifl ya da geliflmekte olan ülkelerden olufltu u için asl nda her iki terim de ayn ülkeler toplulu u üzerinde çak fl yordu. BM Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD) BM nin 1945 te kuruluflundan sonraki yirmi y ll k dönemde, küresel düzeyde dünya siyasal dengelerini belirleyen iki önemli geliflme olarak So uk Savafl ve Sömürgelerin Ba ms zlaflmas süreçleri yaflanmaya baflland. Her iki süreç de BM yi derinden etkilemifltir. So uk Savafl n getirdi i kutuplaflma ve etki alan mücadelesi BM Güvenlik Konseyi nin etkin bir flekilde çal flmas n engelledi. Sömürgelikten kurtulup yeni ba ms z olan devletlerin BM ye üye olmalar da, bu örgütün Bat l devletlerin a rl kl oldu u kurulufl dengelerini de ifltirdi. BM Genel Kurulu nda art k sömürgesonras devletlerin a rl kl oldu u bir yap vard. BM Ticaret ve Kalk nma Konferans (United Nations Conference on Trade and Development: UNCTAD) ad verilen yap lanma da BM de de iflen a rl klar ve dengelerin yans mas olarak ortaya ç km flt r. BM Ticaret ve Kalk nma Konferans, UNCTAD ilk kez 1964 te Cenevre de yap lan BM konferans n n ad olarak ortaya ç kt ve BM Genel Kurulu taraf ndan 30 Aral k 1964 te al nan 1995 (XIX) say l kararla, Genel Kurul un bir organ olarak kuruldu u ilan edilerek kurumsallaflt r ld. UNCTAD n merkezi olarak da Cenevre belirlendi. 1964 deki ilk oluflum konferans sonras nda kabul edilen bildiriyi imzalay p onaylayan 77 ülkeye nispetle 77 ler Grubu ad verilen yap da ortaya ç km fl oldu. Bunlar n say s 2011 itibar yla 132 dir ve büyük ço unlu u Ba lant s zl k içinde yer alan Üçüncü Dünya ülkeleridir. Bu dönemde Bat dünyas n n geliflmifl ekonomileri OECD, AET, GATT gibi oluflumlar içinde örgütlenmifllerdi. Keza sosyalist ülkeler de COMECON adl ekonomik amaçl örgütü kurmufllard. Ba lant s z ülkelerin bu tip örgütleri yoktu ve a rl kl olduklar BM platformlar n böylesi bir örgütlenmenin arac yapmak için UNCTAD oluflturmufllard. UNCTAD n belli bafll amaçlar flöyle s ralanabilir: 1. Farkl geliflme düzeylerindeki ülkeler aras ndaki ticareti, karfl l kl yarar esas na uygun ama geliflmekte olan ülkelerin de kalk nmas na hizmet edecek biçimde desteklemek. 2. Ekonomik kalk nma ve uluslararas ticarete iliflkin ilke ve politikalar, birbiriyle uyumlu olarak oluflturmak ve uygulamak. 3. BM sistemi içindeki kurulufl ve organlarla, ayr ca BM sistemi d fl ndaki bölgesel ya da küresel kurulufllarla, ekonomi ve ticaret politikalar n n kalk nma politikalar ile uyumunu sa layacak bir eflgüdüm merkezi olmak. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 6 UNCTAD n amaçlar nelerdir? 1960 da kurulan OPEC gibi bir örgütün, üretici kartel olarak fiyatlar ve gelirlerde yükselme DÜfiÜNEL M sa layacak yönde baflar lar UNCTAD n oluflturulmas nda esin kayna olmufltur. Buna karfl n üyelerinin hepsi Ba lant s zl k içindeki OPEC d fl nda baflar l kartel SORU örnekleri de Üçüncü Dünya da kurulamam flt r. Buna karfl n 77 ler Grubu, BM Genel Kurulu nda UNCTAD n amaçlar yönünde destekleyici kararlar ç kartmay baflarm flt r. 1 May s 1974 tarih ve 3201 say l Karar yla kabul etti i Yeni Uluslararas D KKAT Ekonomik Düzenin Kurulmas Üzerine Bildirge bunlar n en önemlisidir. Ayr ca 1967 deki 2. UNCTAD da kabul edilen Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi adl bir SIRA mekanizma S ZDE ile sanayileflmifl ülkelerin geliflmekte olan ülkelerden yapt klar s nai mallar üzerindeki gümrük vergilerini kald rmalar sa lanm flt r. Bunun sonucunda geliflmekte olan ülkelere ihracata yönelik sabit sermaye yat r mlar nda art fllar olmufltur. Fakat So uk Savafl sonras n n Küreselleflme ortam nda AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ GATT n yerini alan Dünya Ticaret Örgütü nün liberal anlay fllar, UNCTAD sayesinde geliflmekte olan ülkeler lehine sa lanan pek çok kazan m anlams zlaflt rm flt r. K T A P Küreselleflme K T Adöneminde P geliflmekte olan ülke ekonomilerinden baz lar nda TELEV ZYON TELEV ZYON

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 41 bir büyüme ve zenginleflmeden söz etmek mümkünse, bu sanayileflmifl ülkelerin ticaret ve yat r m politikalar n n sonucunda olmufltur. BM Kalk nma Program (UNDP) UNDP, UNCTAD n kuruluflundan bir y l sonra 1965 te BM Genel Kurulu taraf ndan kurulmufltur. UNDP in iki organ vard r: 1. Yönetim Konseyi ve 2. Sekretarya. Program n amaçlar : 1. Kalk nma alan nda kaynaklar n etkin kullan m, 2. Yat r mlar n teflviki, 3. Geliflmekte olan ülkelerde teknoloji düzeyinin artt r lmas, 4. Geliflmekte olan ülkelere teknik dan flmanl k ve yard m yap lmas, 5. Ekonomik planlama biçiminde tespit edilmifltir. Türk vatandafl Kemal Dervifl 2005-2009 aras dönemde UNDP nin baflkanl n yürütmüfltür. BM nin Küresel Ekonomide Genel ve Sektörel Amaçl Uzmanl k Kurulufllar kinci Kuflak kiz Örgütler : IMF ve Dünya Bankas Uluslararas Para Fonu ya da Sand ile Dünya Bankas Temmuz 1944 te ABD de baflkent Washington yak nlar ndaki BrettonWoods bölgesinde yap lan milletleraras konferansta yap lan anlaflmalarla kurulmufllard r. Her iki örgütün de merkezleri Washington da bulunmaktad r. Bu ikiz örgütleri kurulufl süreci 1945 sonlar nda onay belgelerinin öngörülen say ya ulaflmas yla tamamland. Türkiye, fiubat 1947 de her iki örgüte de üye oldu. 1914-1918 y llar ndaki Büyük Savafl a ülkesini Nisan 1917 de sokan ABD Baflkan Woodrow Wilson, savafl sonu dünya düzeninin kurulmas nda yol gösterici olacak baz noktalar (ya da ilkeleri) Ocak ve fiubat 1918 de ilan etmiflti. Bunlardan baz lar do rudan ekonomi yaflam n düzenlenmesiyle alakal yd. Wilson un öne sürdü ü ilkelerden ikincisi bar fl ya da savafl dönemlerinde aç k denizlerde seyrüsefer serbestîsi, üçüncüsü milletler aras nda bütün ticari ve ekonomik engellerin kald r lmas ya da aç k kap politikas (open door policy) önermekteydi. Wilson ayr ca savafl sonunda toprak kazan m olmamas n ve yenilen devletlerden savafl tazminat al nmamas n da önermekteydi. Fakat Ocak 1919 da bafllayan Paris Bar fl Konferans nda, ekonomik ve ticari aç ndan küresel bir rahatlama sa layacak bu öneriler hayata geçirilemedi i gibi, tamirat borcu ad yla ma lup devletlere, özellikle de Almanya ya ödenmesi mümkün büyük borçlar yüklendi, ma luplar aleyhine birçok toprak de iflikli i yap ld. Büyük Savafl n gerçek nedenleri üzerinde durulmad gibi tüm sorumluluk ma luplara yüklendi. Almanya, Avusturya ve Macaristan n hemen sonras nda 1923-24 döneminde yaflad klar dehflet verici hiperenflasyon ile paralar n pul yapmak zorunda kalmalar n n yol açt krizlere ve rejim de iflikliklerinin getirdi i sorunlara hiç bak lmaks z n bu devletlerden borç taksitlerini düzenli ödemeleri istedi. Hatta Frans zlar bir müddet Alman sanayinin kalbi olan Ruhr Bölgesi ni iflgal bile ettiler. Borç taksitleri uzun vadeye yayan baz planlarla çözülmeye çal fl ld ysa da 1929-30 ekonomik krizi neticesinde art k bu tamirat borçlar n n ödenmesi olanaks zd. Bu kriz liberal ekonominin içine düfltü ü en büyük çöküflü getirirken, krize karfl devletleraras hiçbir tedbir ve iflbirli i mekanizmas yoktu. Devletler otarflik bir anlay flla içlerine kapand lar. Japonya, talya ve Almanya genifllemeci sald rgan politikalara yönelerek kinci Büyük Savafl bafllatt lar. Savafl n sonu gözükürken terhis edilen milyonlarca askerin getirece i iflgücü bask s ve kamu harcamalar n- Bretton Woods Sistemi Öncesi Savafllar, Krizler ve Küresel Ekonomi. Avrupa da Normandiya Ç kartmas n n yap ld, Roma ve Paris in kurtar ld, kinci Dünya Savafl n n sonunun göründü ü günlerde gerçekleflen Bretton Woods Konferans n n küresel ekonominin düzenlemesine yönelik amaçlar vard. 1914-1918 Büyük Savafl na gidilen yolda devletlerin korumac ekonomileri y k c rekabete neden olmufl ve ulusçu husumetleri t rmand rm flt.

42 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar daki düflüfllerin getirece i sorunlar ABD ve ngiltere baflta olmak üzere Bat l lar düflündürüyordu. Bat l devletlerin, SSCB ye de dan flarak, haz rlad klar bir dizi taslak üzerine çal flmak üzere toplanan Bretton Woods Konferans son 30 y ll k dönemde Bat dünyas n n yaflad a r bunal mlardan al nan derslerle küresel ekonomik iliflkilere düzen vermeyi amaçl yordu. Bretton Woods Anlaflmalar n n getirdi i ilke ve kurumlar flu flekilde s ralanabilir: 1. IMF Kurulufl Sözleflmesi ne taraf her devletin kendi ulusal para birimi için, ya alt n karfl l esas na ya da ABD dolar n n ($) Temmuz 1944 itibar yla alt n karfl s ndaki de erine (1 ons alt n = 35 $) göre belirlenmifl miktar üzerinde dolar esas na göre belirledikleri bir itibari de eri olacakt. 2. Döviz kurlar n oluflturmak, istikrarl tutmak ve denetlemek amac yla Uluslararas Para Fonu (IMF) kurulmufltu. stikrar n kaybeden bir para biriminin istikrar kazanmas için Fon ilgili üye devlete borç para vermeye haz r olacakt. Fon un yap s ve uygulamalar hakk nda ilerleyen bölümlerde detayl bilgi bulunabilecektir. 3. Uluslararas ticareti engelleyici k s tlamalar kald rma konusu Bretton Woods Konferans nda konuflulmufl ve Uluslararas Ticaret Örgütü (ITO) denilen bir mekanizma 1947-1948 Havana Konferans ile kurulmuflsa da faaliyete geçemeden kâ t üzerinde kalm flt r. Bu konuda ayn konferansta geçici bir çözüm olarak Ekim 1947 tarihli Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT) kabul edilmifltir. Ocak 1995 te faaliyet geçen ve GATT-1947 nin yerini alan Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ile uluslararas ticari sorunlarla ilgilenecek en genifl kapsaml ve yetkili bir örgüt kurulmufltur. Bu örgütle ilgili ilerleyen bölümlerde detayl bilgiler verilecektir. 4. Dünya Savafllar n n tahribat ndan kaynaklanan ya da kalk nmakta olan ba- ms z veya gelecekte ba ms z olacak ülkelerin ekonomik sorunlar na cevap olarak Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) kurulmufltu. Bu banka hakk nda ilerleyen bölümlerde detayl bilgiler olacakt r. Tüm bu ilke kurum ve mekanizmalara topluca bak ld nda 1929-30 benzeri bir krizin bir kez daha yaflanmamas için parasal istikrar kurulmas, finansal kolayl klar sa lanmas, dünya ticaretinin serbestlefltirilmesi ve üye devletlerin ekonomilerinin bu serbestlefltirme ile uyumlu biçimde karfl laflt rmal üstünlükler çerçevesinde yap land r lmas n n hedeflendi i görülmektedir. Sovyetler Birli i, Bretton Woods toplant lar na kat lmakla birlikte IMF ve Dünya Bankas na üye olmad. So uk Savafl döneminde sosyalist ülkelerden Romanya, Yugoslavya, Macaristan ve Polonya IMF ye üye olmufllard r. Çekoslovakya ise 1948 deki rejim de iflikli inden önce var olan üyelik statüsünü devam ettirmifltir. SSCB nin da lmas ndan sonra Rusya ve öteki ard l devletler ve ayr ca Mao nun 1976 da ölümünden sonra bafllatt dünyaya aç l m politikalar n n sonucu olarak Çin Halk Cumhuriyeti de IMF ye üye oldu. Bretton Woods Anlaflmalar ile kurulan ayarlanabilir sabit kur sistemi 1971 ve 1973 de ABD dolar n n girdi i krizler sonucu sona erdi. 1976 y l nda imza edilen Jamaika Anlaflmas ile üye ülkelere, IMF ye bildirmek kayd yla, sabit kur rejiminden dalgal kur sistemine kadar belirleyecekleri bir kur sistemini uygulama hakk verilmifltir. IMF ye de üye ülkelerin kur politikalar n gözetleme (surveillance) görevi verilmifltir. IMF kur politikalar için belirledi i flu ilkeleri Nisan 1977 de yürürlü e koymufltur: 1. Üye ülkeler döviz piyasalar nda k sa süreli istikrars zl klara karfl önlemler al rken kurlardaki uzun süreli de iflme e iliminin etkilenmemesini sa lamay hedefleyeceklerdir.

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 43 2. Kurlara afl r müdahale olmayacak ve bu müdahale d fl ticarette haks z rekabetin bir arac yap lmayacakt r. Sabit kur sisteminin çöküflünden sonra IMF nin görevi ne olmufltur? 7 IMF nin, her üye devletten gelen bir temsilci ve yard mc s n n kat l m yla oluflan Guvernörler Konseyi ya da Yöneticiler Meclisi, bu örgütün DÜfiÜNEL M en üst düzey organ d r. DÜfiÜNEL M Fon un 2011 itibar yla 187 üyesi vard r. Guvernörler Konseyi, Fon un yöneti- mi için 24 üyeli bir cra Direktörleri Kurulu belirler. Bu kurulda, SORU Fon da en çok SORU hisseye sahip 5 devletin temsilcisinin olmas gerekir. Fon daki hisselerde Fon un kuruldu u dönemden itibaren önemli de iflmeler olmakla birlikte, ABD hâlâ en D KKAT büyük hissedard r. Bafllang çta %35 olan hissesi 2011 itibar yla yar yar ya azalarak D KKAT % 17 lere düflmüfltür. 24 üyenin kendi içlerinden seçtikleri direktör IMF Baflkan olarak bilinir. Bu baflkan sürekli Avrupal sanayileflmifl devletlerin temsilcileri aras ndan seçilmekle birlikte, baflkan yard mc s da sürekli olarak ABD nin Fon daki temsilcisi seçilmektedir. Dünya Bankas nda ise sürekli olarak ABD temsilcileri AMAÇLARIMIZ baflkan seçilmektedir. AMAÇLARIMIZ Dünya Bankas n n da organlar, ikizi IMF gibi ayn isimleri tafl maktad r: Guvernörler Konseyi, cra Direktörleri Kurulu. Bu organlar n oluflum K biçimleri T A P ve üye say lar da IMF ninkilerle ayn d r. Bir devletin IMF ye üye olmadan Dünya Bankas na K T A P üye olma flans yoktur. Buradan IMF nin koflullar n ve denetim yetkisini kabul ederek bu Fon a kabul edilen bir devletin Dünya Bankas na al nabilece i sonucu TELEV ZYON ç kar. IMF bir tür ön denetim mekanizmas olmaktad r. Salt Dünya Bankas de il, TELEV ZYON devletler ya da özel finansman ve yat r m kurulufllar ya da flirketler de IMF nin üyesi olan devletler hakk ndaki tutumunu ve raporlar n bilmek isterler. NTERNET NTERNET IMF ve Dünya Bankas n n ana organlar nelerdir? 8 Dünya Bankas ndaki sermaye hisse da l m da yaklafl k olarak Fon daki gibidir. cra Direktörleri Kurulu da IMF deki organ gibi a rl kl oy DÜfiÜNEL M sistemiyle çal fl r. BRIC terimi Brezilya, DÜfiÜNEL M Rusya, Hindistan ve Çin in Dünya ekonomisindeki büyümelere ve devletlerin ekonomilerindeki de iflimlere ekonomilerini kastetmek için koflut olarak gerek Banka daki gerekse Fon daki üye devlet hisselerinde SORU de iflimler kullan l r. SORU ve toplam sermayelerinde art fllar olmufltur. BÖLGELER VE ÜLKELER IMF DEK OYLARI (2008 D KKAT itibar yla) % Tablo 2.3 D KKAT Küresel Ekonomide AB 31.4 Gruplaflmalar: G-7, ABD 17.7 G-20, BRICS ASEAN 13 Kaynak: AFR KA 4 http://en.wikipedia. AMAÇLARIMIZ GÜNEY AMER KA 6 org/ wiki/brics AMAÇLARIMIZ, http://en.wikipedia. D ER 29 org/wiki/g20 TOPLAM 100 K T A P K T A P G-7 46 G-8 48.5 G-20 79.5 TELEV ZYON TELEV ZYON BRICS 11.5 GCC 4.7 D-8 4.7 NTERNET NTERNET

44 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 2.4 G-20 Ülkeleri Kaynak: http://tr.wikipedia. org/wiki/g20 Ülke Almanya ABD Arjantin AB Avustralya ngiltere Brezilya Endonezya Fransa Güney Afrika Güney Kore Hindistan talya Japonya Kanada Meksika Rusya Suudi Arabistan Türkiye Çin Yüzölçümü (km 2 ) Nüfus IMF Oyu 357,021 82,312,600 6.12 9,826,630 303,824,640 17.70 2,766,890 37,812,817 0.87 4,324,782 501,259,840 34.41 7,617,930 22,239,971 1.36 244,820 58,789,194 4.51 8,511,965 176,029,560 1.79 1,919,440 240,271,522 0.87 674,843 65,447,374 4.51 1,221,037 49,320,000 0.79 100,140 50,062,000 1.41 3,287,240 1,180,124,000 2.45 301,318 60,045,068 3.31 377,944 127,530,000 6.57 9,984,670 33,212,696 2.68 1,972,550 111,211,789 1.52 17,075,400 141,927,297 2.50 2,149,690 28,686,633 2.94 814,578 73,722,988 0.61 9,640,521 1,321,851,888 4.00 Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT) ve Dünya Ticaret Örgütü (WTO) Dünya ticaretinin serbestlefltirilmesi ve devletleraras y k c rekabetin önlenmesi çabalar Bretton Woods görüflmelerinde de ele al nm flt r. Uluslararas Para Sistemi nin sa lam temeller üzerine kurulmas n müteakip ticari iliflkilerin de hacim ve nitelik olarak yükseltilmesini sa lamak gerekiyordu. BM nin kurulufl sürecinin 24 Ekim 1945 te tamamlanmas ndan hemen sonra, ECOSOC 1946 bafllar nda dünya ticaretinde düzenleyici mekanizmalar n oluflturulmas amac yla harekete geçti. ECO- SOC un inisiyatifi ile 1947 de toplanan Havana Konferans nda Uluslararas Ticaret Örgütü (International Trade Organization: ITO) ad verilen örgütün kurulufluna dair taslak sözleflme haz rland. Bu sözleflmenin onaylanmas na kadar geçecek sürede uygulanmak üzere Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (General Agreement on Tariffs and Trade: GATT) 30 Ekim 1947 de imzaland. ABD baflta olmak üzere baz devletlerin ticaret gibi önemli bir konudaki derin anlaflmazl klar nda bir üst otoriteyi yetkilendirme üzerindeki tereddütleri ITO nun hayata geçmesini önledi. Buna karfl n GATT bir süreç olarak 10 Ocak 1948 de faaliyete geçti ve örgütsel bir yap da kazand. Genel Kurul, uzmanl k komiteleri ve sekretaryas Cenevre de oluflturuldu. GATT, bir ilkeler bütünü ve devletlerin ortak ticari menfaatlerini yans tan, görüflmelere uygun ortam haz rlayan bir zemin ifllevi gördü. GATT n temel ilkeleri ve faaliyetleri flu flekilde s ralanabilir:

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 1. Anlaflmaya taraf devletler gümrük tarifelerini tüm üye devletlere ayn biçimde uygulayacaklard r. Anlaflmaya taraf tüm devletler, birbirleri için en fazla müsaadeye mazhar devlet konumunda olacaklard r. 2. Üye devletler belirli aral klarla menfaatlerde karfl l kl l k (reciprocity) ve karfl l kl ödünler temelinde çok tarafl görüflmeler yapacaklard r. Her biri y llar alan bu görüflmeler round (tur) olarak adland r lm flt r. 3. Devletler korumac uygulamalar n prensip olarak sadece gümrük tarifelerini kullanarak gerçeklefltireceklerdir. Bölgesel ticaretin geliflmesini ve gümrüklerin azalt lmas n ve hatta s f rlanmas n öngören anlaflmalar n veya örgütlerin getirdi i yükümlülükler ayr mc l k olarak görülmeyecektir. Bölgesel bütünleflme ve iflbirli i anlaflmalar n n hükümleri GATT n üstünde düflünülmüfltür. 4. 1964 te UNCTAD n faaliyete geçmesinden sonra Güney in yeni ba ms z geliflmekte olan ülkeler lehine Kuzey in sanayileflmifl ülkeleri, karfl l kl l k ilkesini dikkate almadan baz tarife indirimlerini tek tarafl olarak kabul etmifllerdir. 5. Üye devletler, aralar ndaki ticari sorunlarda çözümsüzlük durumunda sert önlemlere baflvurmadan önce GATT a arabuluculuk misyonu verebilirler. 6. GATT sürecindeki turlarda sa lanan gümrük tarifesi indirimleri üye devletler için ba lay c anlaflma niteli indedir. 7. Haks z rekabet oluflturan damping, sübvansiyon gibi uygulamalarla mücadele ve tarife-d fl engeller olarak dünya ticaretini etkileyen ithalat kotalar, ithalat yasaklar, serbest döviz piyasas n n olmad ekonomilerde görülen kambiyo denetimi ya da döviz kontrolü, telafi edici vergiler, çifte vergilendirmeler, çevre koruma ya da baflka amaçla konulan mal standartlar gibi uygulamalarla mücadele GATT turlar n n temel gündemleri olmufltur. 45 GATT Konferanslar ve Turlar : 1947 Cenevre, 1949 Annecy, 1950-51 Torquay, 1955-56 Cenevre, 1961-62 Cenevre, 1964-67 Kennedy, 1974-79 Tokyo, 1986-94 Uruguay. Uluslararas ticarette tarife d fl engeller nelerdir? 9 1947 tarihli GATT n yürürlükte oldu u 47 y ll k dönem boyunca gümrük tarifelerinin büyük oranlarda indirilmesi ve tarife-d fl engellerin DÜfiÜNEL M azalt lmas yönünde DÜfiÜNEL M sa lanan baflar lar neticesi dünya ticareti 15 kat art fl göstermifltir. GATT turlar n n sonuncusu olan Uruguay görüflmeleri 8 y l sürdü SORUve en zoru oldu. Daha önceki görüflmelerde tar m ürünleri ticareti ele al namam flt. Devlet des- SORU tekleri ve stratejik gereksinimler ya da iç politika nedeniyle hemen her her ülkede D KKAT D KKAT koruma alt nda olan tar m sektöründe ticaretin serbestlefltirilmesi sürekli olarak GATT görüflmelerinin d fl nda tutulmufltu. Uruguay turunda tar m konusunda çok çetin pazarl klar sonunda nihai çözüme var labildi. Fikri ve S nai SIRA Mülkiyet S ZDE Haklar, hizmet sektörünün ticaret kapsam na al nmas, tar msal sübvansiyonlarda azaltma sa lanmas, tarife-d fl engellerin kald r lmas konular nda var lan uzlafl neticesinde Nisan 1994 de Fas n Merakefl kentinde bir dizi anlaflma imzaland. Bunlardan AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ biri Dünya Ticaret Örgütü (WTO) denilen mekanizmay kurmufltur. WTO nun iki y lda bir toplanan ve üye devletlerin ilgili bakanlar ndan olufltu u K T A P K T A P için bu ismi alan Bakanlar Konferans adl organ, öteki organlara göre en genifl yetkilere sahip olan d r. Bakanlar Konferans n n toplanmad dönemde tüm taraf devlet temsilcilerinden oluflan Genel Konsey örgüt anlaflmas nda kendisine bir icra organ TELEV ZYON TELEV ZYON olarak verilen görevleri yerine getirir. Konsey e ba l olarak çal flan Tahkim Komitesi, Ticari Denetim Ofisi, Meta ve Mamül Komitesi, Fikri Haklar Komitesi, Hizmet Sektörü Meseleleri Komitesi gibi uzmanl k birimleri vard r. WTO nun merkezi Cenevre de olan NTERNET NTERNET

46 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar sekretaryas ve onun yönetiminden sorumlu genel direktörü vard r. Genel direktör, Bakanlar Konferans taraf ndan atan r. WTO 2011 itibar yla 153 üyeye sahiptir. WTO, GATT n bütün yetki ve sorumluluklar n üstlenmifltir. GATT ile temel fark, anlaflma ve mevzuat n üyelerce ihlali durumunda etkili yapt r m mekanizmalar na sahip olmas d r. Bu yönüyle ulus-üstü denetim mekanizmas n n küresel örneklerinden biridir. WTO nun IMF ve UNCTAD ile iflbirli i anlaflmalar vard r ve WTO da BM ye ba l bir uzmanl k kuruluflu olarak faaliyetlerini yürütür. Bu örgüt hakk nda sonraki bölümlerde detayl bilgiler verilecektir. WTO nun GATT tan fark nedir? 10 WTO da ilke ve amaç yönünden pek çok noktada GATT ile benzeflir: DÜfiÜNEL M 1. Ayr mc l k DÜfiÜNEL M yasa, yani tüm üyelerin kendi iç hukuk düzenlemelerini birbirlerine karfl ayn hüküm ve sonuç do uracak biçimde uygulamalar, SORU 2. Rekabetin SORUkoflullar n n adilane biçimde düzenlenmesi ve rekabetin teflvik edilmesi, 3. Ticaretin tüm yönleriyle serbestlefltirilmesi, D KKAT 4. Azgeliflmifl D KKAT ülke ekonomilerinin kalk nmas na yönelik istisnai ve özel tedbirlerin al nmas. WTO çok-tarafl düzenlemeleriyle ticari ak m n istikrarl geliflimine katk sa lar, devletlerin uzlaflmazl klar n mevzuat dairesinde tarafs zl kla karara ba lar, ticaret görüflmeleri için de bir forum olma ifllevini görür. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ BM G da ve Tar m Örgütü (FAO) G da ve tar m konusunda ilk sözleflme 1905 te yap lm fl ve Uluslararas Tar m Enstitüsü Roma K T A P K merkezli T A P olarak kurulmufltur. FAO, 16 Ekim 1945 tarihinde Kanada n n Quebec kentinde yap lan bir konferansla kurulmufl ve örgüt merkezinin Roma da olmas kararlaflt r lm flt r. 14 Aral k 1946 da yap lan sözleflme ile BM nin uzmanl k kuruluflu TELEV ZYON statüsünü kazanm flt r. FAO, üç ana organa sahiptir: 1. Tüm üye TELEV ZYON devletlerin temsil olundu u Genel Konferans, 2. Yürütme Kurulu, 3. Sekretarya. FAO nun amaçlar : 1. Beslenme ve yaflam düzeyini yükseltmek, NTERNET NTERNET 2. Çiftliklerden, hormonlardan ve bal kç l ktan elde edilen tüm g da ve tar m ürünlerinin üretimi, ifllenmesi, pazarlanmas ve da t m n etkin ve verimli k lmak, 3. K rsal kalk nmay ve k rsal toplumun yaflam koflullar n iyilefltirmek, 4. Bölgesel ve küresel düzeyde açl k ve k tl kla mücadele etmektir. Uluslararas Sivil Havac l k Örgütü (ICAO) lk hava ulafl m sözleflmesi 13 Ekim 1919 da Paris te imzalanm fl ve Uluslararas Hava Ulafl m Komisyonu kurulmufltur. 1 Kas m 1926 da Madrid de imzalanan bir sözleflme ile Latin Amerika devletleri ile spanya ve Portekiz aras nda berya-amerika Hava Ulafl m Komisyonu kurulmufltur. ICAO, 7 Aral k 1944 de Chicago da imzalanan sözleflmeyle oluflturulmufl ve öngörülen say da devlet taraf ndan onayland ktan sonra 24 Nisan 1947 de faaliyetlerine bafllam flt r. 18 May s 1947 de ICA- O BM uzmanl k kuruluflu statüsü kazanm flt r. Örgüt merkezi olarak Kanada n n Montreal kenti belirlenmifltir. ICAO ana organlar, 1. Genel Kurul, 2. Yürütme, 3. Sekretarya dan oluflmaktad r. ICAO nun amaçlar : 1. Uluslararas sivil havac l n güvenli ve düzenli geliflimini sa lamak, 2. Bar flç l amaçl uçak tasar m ve iflletmesini teflvik etmek,

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 47 3. Sivil havac l k için hava koridorlar, hava alanlar, hava seyir tesislerinin geliflimini desteklemek, 4. Uluslararas kamuoyunun güvenli, düzenli, verimli ve ekonomik hava tafl - mac l gereksinimlerini karfl lamakt r. Uluslararas Denizcilik Örgütü (IMO) Bu örgüt 19 fiubat-6 mart 1948 de toplanan BM Denizcilik Konferans nda kabul edilen bir sözleflme ile Hükümetler-aras Denizcilik Dan flma Örgütü ad yla kurulmufl, örgüt sözleflmesi ancak 10 sene sonra 1958 de gerekli onay say s na ulafl lmas yla hayat bulmufl ve Örgüt 1959 da faaliyetlerine bafllam flt r. 13 Ocak 1959 da BM ye ba l uzmanl k kuruluflu statüsü kazanm flt r. 1982 de BM Deniz Hukuku Sözleflmesi ile örgütün ad Uluslararas Denizcilik Örgütü biçiminde de ifltirilmifltir. Örgütün merkezi Londra dad r. Organlar 1. Genel Kurul, 2. Konsey, 3. Deniz Güvenli i Komitesi, 4. Deniz Çevre Koruma Komitesi, 5. Sekretarya. IMO nun amaçlar : 1. Denizcilik konular nda hükümetlerin mevzuat ve uygulamalar bak m ndan iflbirli i mekanizmas kurmak, 2. Denizcilikte can ve mal güvenli inin verimli çal flma bak m ndan yüksek standartlarda oluflmas n desteklemek, 3. Uluslararas Deniz Ticareti nde her türlü ayr m gözetici ifllemleri ve gereksiz s n rland rmalar önlemek, 4. Denizcilik ve gemicilik alanlar nda BM organlar na ve uzmanl k kurulufllar - na dan flmanl k yapmak, 5. Deniz ulafl m ndan kaynaklanan deniz kirlili i ile mücadele etmektir. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) WMO, 7 fiubat 1948 de imzalan p 1950 de yürürlü e giren sözleflme ile kurulmufl, 1951 de de BM uzmanl k kuruluflu olmufltur. Merkezi Cenevre dedir. Organlar, 1. Dünya Meteoroloji Kongresi, 2. Yönetim Kurulu, 3. Sekreterlik ten ibarettir. Örgütün amaçlar : 1. Meteoroloji istasyonlar kurmak ve yönetmek, 2. Meteoroloji haberlerinin h zl haz rlan p sunulmas na dair sistemler kurmak, 3. Meteorolojinin havac l a, gemicili e, tar m sektörüne ve sair alanlara destek olacak biçimde uygulanmas n gelifltirmek olarak s ralanabilir. Dünya Sa l k Örgütü (WHO) Sa l k konusunda ilk uluslararas iflbirli i giriflimi 9 Aral k 1907 tarihli sözleflme ile Halk Sa l Uluslararas Bürosu nun kurulmas olmufltur. 1926 da Paris te MC nin çabalar yla Uluslararas Sa l k Sözleflmesi imzalanm flt r. ECOSOC un ça r s yla 19 Haziran-22 Temmuz 1946 tarihlerinde 51 BM üyesi devlet ve çeflitli uluslararas örgüt temsilcilerinin Uluslararas Sa l k Konferans toplanm fl, Dünya Sa l k Örgütü Kurulufl Sözleflmesi ni haz rlam fllard r. Örgüt merkezinin Cenevre de olmas kararlaflt r lm flt r. Örgüt tüm insanlar n mümkün olan en üst sa l k düzeyine ulaflmalar amac yla flu faaliyetlerde bulunur: 1. Uluslararas sa l k çal flmalar n n yönetim ve koordinasyonunu sa lamak, 2. BM Uzmanl k Kurulufllar yla, hükümetlere ba l sa l k yönetimleriyle t bbi meslek gruplar yla etkin iliflkiler kurmak ve sürdürmek, 3. Sa l k hizmetlerinin güçlendirilmesi çal flmalar yapmak, 4. Hükümetlere acil durumlarda gerekli yard m sa lamak, rutin teknik yard m faaliyetleri yapmak.

48 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar BM S nai Kalk nma Örgütü (UNIDO) UNIDO 1967 de BM Genel Sekreterli i ne ba l özerk bir kurum olarak faaliyetlerine bafllam flt r. 21 Haziran 1985 tarihinde kurulufl sözleflmesinin 80 BM üyesi ülke taraf ndan imzalan p, 1 Ocak1986 da yürürlü e girmesiyle UNIDO bir uluslararas ba ms z örgüte dönüfltü. Örgüt merkezi Viyana da bulunmaktad r. UNIDO nun temel amac geliflmekte olan ülkelerin ve uluslar n sürdürülebilir endüstriyel geliflimini ve ekonomilerini desteklemek, bu ülkelerin küresel ekonomik sistemle bütünleflmelerini sa lamak, yerel kaynaklara ba l olarak eme in verimlili ini artt rmakt r. Örgütün organlar 1. Genel Konferans, 2. S nai Kalk nma Kurulu, 3. Program ve Bütçe Komitesi, 4. Genel Sekreterlik, 5. Alan Temsilcili i nden oluflmaktad r. BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) Bu örgütün kökeni 1925 de La Haye de kurulan Resmi Turizm Trafik Dernekleri Kongresi ne kadar geriye uzan r. UNWTO nun 1934 te kurulan Resmi Turist Tan - t m Örgütleri Uluslararas Birli i ile bafllad görüflü yayg nd r. Çünkü bu yap 1967 de Tokyo da gerçeklefltirdi i konferansta turizm konusunda devletleraras bir örgütün gereklili ini ilan etmifltir. Bu tarihten sonra yo unlaflan çabalar sonunda UNWTO resmi olarak ise 1 Kas m 1974 te imzalan p 1975 de yürürlü e giren devletleraras sözleflme ile kurulmufltur. Merkezinin Madrid de olmas kararlaflt r lm flt r. Örgüte 2003 y l nda BM Genel Kurulu nun onay ndan sonra uzmanl k kuruluflu statüsü verilmifltir. Örgütün, 2010 itibar yla 154 devletin yan s ra, 7 özerk ba l devlet (Makao, Hong Hong, Hollanda Antilleri, Porto Rico gibi), 2 gözlemci üye (Filistin Yönetimi ve Vatikan) ve aralar nda otel zincirleri, seyahat acenteleri, e itim kurumlar n n yer ald çok say da üyesi vard r. Örgüt sürdürülebilir ve küresel ölçekte eriflilebilir turizm faaliyetlerini gelifltirme amac n tafl maktad r. Bunun yan s ra düzenli turizm istatistikleri; çevre, kültürel miras konular yla ilgilenir, pazarlanabilir turizm konu ve özne envanterleri haz rlar. Örgütün resmi dilleri ngilizce, Frans zca, spanyolca, Arapça ve Rusça d r. Örgütün organlar, 1. Genel Kurul, devletler ve ifl konseyinden delegelerin toplanmas yla iki y lda bir ola an oturumlar n yapar. 2. Bölgesel Komisyonlar n say s 6 olu/p 1975 de Genel Kurul taraf ndan kurulmufllard r. 3. cra Konseyi örgütün yürütme organ d r. 4. Genel Sekreter. B RLEfiM fi M LLETLER S STEM N N GELECE BM in kuruluflundan beri uluslararas ortamda her an genifl çapl de ifliklikler görülmeye bafllanm flt r. Manda ve Vesayet rejimi alt ndaki ülkelerin birer birer ba- ms zl n kazanmalar n n yan s ra sömürgecili in tasfiyesi (de-colonization) süreci de Asya ve Afrika k talar nda pek çok ba ms z devleti ortaya ç kard. Bunlar n BM ye üyeli i örgütün yap s n derinden etkileyen ilk faktör oldu. 1947 bafllar ndan itibaren bafllayan So uk Savafl n kendine özgü koflullar bundan sonra yaflanan pek çok krizde Bat ve Do u Bloklar n karfl karfl ya getirdi. Filistin, Almanya, Çin, Kore, Macaristan, Kongo, Küba, Vietnam, Kamboçya, Afganistan gibi pek çok meselede bloklar taraf durumuna geliyorlard. 1989-91 y llar nda Sosyalist Blok un da lmas süreci So uk Savafl bitirirken 1990-91 Kuveyt Krizi nden itibaren BM art k yeni bir dünya düzeninin meflrulaflt r c s örgüt hâline gelmifltir. 11 Eylül 2001 terörist sald r lar na kadar yaflanan bir belirsizlik ve karmafla dönemin-

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 49 de özellikle etnik, dinsel ve mezhepsel temelli çat flmalara ve federasyonlar n da- lmas sonucu pek çok yeni devletin dünya sistemine ç kmas na tan k olundu. Bu durum 1800 lerin bafl ndan itibaren Latin Amerika n n, 1960 lar n bafl ndan itibaren de Afrika ba ms zlaflma sürecinde yaflananlara benziyordu. 2001-2003 aras dönemde ABD nin 9/11 sald r lar na tepki olarak bafllatt küresel savafl neticesi Afganistan ve Irak iflgalleri BM kararlar olmadan yap ld ve BM iflgallerin hemen sonras nda meflrulaflt rma arac olarak kullan ld. Dönemin BM Genel Sekreteri Kofi Annan n pasiflik ve vurdumduymazl n n bu tablonun oluflumuna büyük katk sa lad söylenebilir. 2008 Kas m nda ABD de Barrack Obama n n baflkan seçilmesine kadar bu süreç devam etti. 9/11 sendromunu bir ölçüde aflman n bir sonucu olarak özelde slam dünyas genelde de dünyan n kendisi d fl ndaki k sm yla normalleflme çabalar ABD nin yeni döneminde BM nin rolünün artaca mesaj veriyordu. Ban Kee Moon un Aral k 2006 da Kofi Annan n yerine BM genel sekreteri seçilmesinden sonra Örgütün ABD çizgisindeki konumunda bir de ifliklik olmamakla birlikte, Annan döneminde yaflanan itibar kayb da unutuluyordu. Bunda ABD nin Afganistan ve Irak ta ciddi sorunlarla karfl laflmas n n da etkisi vard. 1992-94 Somali operasyonundan beri BM bir tür insani müdahale hukuku gelifltirmifltir. BM nin organlar nda büyük güçlerin uzlafl lar n n ürünü olarak bu mekanizma, özellikle derinleflen kriz ve iç savafllara BM müdahalesinin yöntemi olmufltur. BM nin tüm evrimi boyunca art k kronikleflmifl sorunlar olarak tan mlanabilecek Filistin, Keflmir, K br s gibi bölgelerdeki bar fl gücü misyonu sürmektedir, ama insani müdahale konusu bundan farkl bir durumdur. Bunda amaç sivillerin korunmas, insani ihtiyaçlar n güvenli sa lanmas, müdahale yap lan ülkedeki bar fl ve istikrar n tesisine hizmet edilmesidir. Somali de baflar s z olan BM müdahalesi, mesela Bosna-Hersek ya da Kamboçya sorunlar nda ifle yaram flt r. Darfur ya da Gazze Ablukas gibi trajik sorunlar n olufltu u durumlarda baflar s z olmufl ama Do u Timor ve Güney Sudan sorunlar n n çözümüne büyük katk sa lam flt r. 2011 bafllar ndan itibaren Arap dünyas ndaki baz rejimleri sarsan halk ayaklanmalar Libya, Yemen, Suriye gibi ülkelerde iç savafla dönüflünce insani müdahale konusu yeniden gündeme gelmifltir. Burada dikkat çeken nokta Filistin, K br s, Kosova, Darfur, Burundi, Ruanda ya da Kuzey Irak gibi yaflanm fl örnekleri olan insani müdahalede, mültecilerin korunmas ve güvenlikli bölgeler oluflturulmas gibi uygulamalar n, felaketin sebeplerine de il sonuçlar na müdahale biçiminde olmas d r. BM nin 1960 Kongo Krizi nden beri tarafs zl k gerekçesi alt nda büyük trajedileri seyretmekle yetindi i ve bu trajedilerin sonucunda oluflan felaketlerin peflinden koflan çaresiz ve beceriksiz bir yap durumuna düfltü ü görülmektedir. Do u Timor ya da Güney Sudan daki Hristiyan az nl n korunmas nda öncü rol alm fl olan BM, baflka bir dinden grubun ma dur oldu u K br s, Filistin, Keflmir ya da Çeçen sorunlar nda ayn aktif tutumu alamam flt r. leriki dönemlerde de bu insani müdahale boyutunun geniflleyebilece i ama yine büyük güçlerin taraf oldu u sorunlar görmezden gelen bir tutumla uygulanaca düflünülebilir. Küreselleflmenin getirdi i çevre, iletiflim, terörizm, ekonomik bunal m gibi sorunlarda BM organ ve uzmanl k kurulufllar n n vazgeçilmez rollerini geniflleterek sürdürecekleri de düflünülebilir. Bu çerçevede BM kurumlar n n yetkilendirmelerinde ve faaliyetlerine küresel düzeyde destek sa lanmas nda da çok ileri noktalara k sa sürede ulafl labilecektir. Sonuç olarak yetersizliklerine ve yaflad yozlaflma ve afl nmalara ra men, BM nin, yüzy llard r aranan bir mekanizma olarak gelecekte de etkinli inin artt n görmek sürpriz olmayacakt r.

50 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet A MAÇ 1 XIX. ve XX. yüzy lda küresel düzeydeki ilk örgütlenmeleri kategorik olarak s n fland rmak 1815 Viyana Kongresi nde al nan kararlarla kurulan Ren Komisyonu ndan beri teknik, insani, ekonomik amaçl pek çok örgüt, özellikle XIX. yüzy - l n ikinci yar s nda oluflmufltur. I. Dünya Savafl n n bir sonucu olarak kurulan ama savafl do uran intikamc yaklafl mlar n etkisiyle kurulan adaletsiz bar fl n bekçisi durumuna sokulan Milletler Cemiyeti (MC) baflar s z olmufl bir örnektir. Onun ikizi olan Uluslararas Çal flma Örgütü (ILO) ise çal flma yaflam na iliflkin verimli çabalar yla baflar l olmufl ve varl n bugüne de in sürdürmüfltür. A MAÇ 3 Ekonomik-sosyal yap lanma, sömürgecilik ve rkç l kla mücadele, insan haklar konular nda Birleflmifl Milletler in rolünü ifade etmek BM nin Genel Kurul, ECOSOC ve Vesayet Konseyi gibi ana organlar veto yetkisinin ifllemedi i tüm üye devletlerin eflit oy hakk na sahip oldu- u merciiler olduklar için, sürdürülmesi mümkün olmayan sömürgecilik ve rkç l k gibi yap - lara küresel tav r al nmas n n öncüleri oldular. Ayr ca soyk r m n, savafl suçlar n n ve insanl a karfl suçlar n önlenmesi ve cezaland r lmas, insan haklar n n korunmas gibi konularda pek çok önemli belge BM Genel Kurulu nda kabul edildi. A MAÇ 2 Milletler Cemiyeti nin hangi hatalarla kuruldu- unu ve ondan al nan derslerle BM nin nas l kuruldu unu aç klamak MC, savafl yasaklayan bir örgüt de ildi, çözüm yollar n n MC mekanizmalar yla bulunamamas durumunda taraflar diledikleri gibi hareket etmede serbest b rak yordu. BM sisteminde ise meflru müdafaa, Güvenlik Konseyi kararlar ile al nacak zorlama önlemleri ve yenik devletlerin intikamc teflebbüslerine mukabele etme hakk d fl nda, savafl gayrimeflru idi. MC, I. Dünya Savafl sonras nda yenik devletlere dayat lan bar fl anlaflmalar - n n bir bölümü olarak, onlarla ayn anda do du. Adaletsiz bar fl düzeni dünya bar fl olarak tan mland ve MC onun bekçisi ilan edildi. BM kurulurken müstakil bir konferans San Fransisco da topland ve BM nin kurulufl sorunu, II. Dünya Savafl n n yenik devletleriyle yap lacak bar fl sorunu ile iliflkilendirilmedi. MC sistemine büyük ve etkili devletlerin ço u ya ABD gibi hiç girmedi, ya SSCB gibi uzun müddet rejimi nedeniyle d flland ktan sonra MC üyeli ine kabul edildi, 5 y l üyelikten sonra Balt k devletlerini iflgal etti i için üyelikten 1939 da ihraç edildi ya da Japonya, talya, Almanya gibi revizyonist tav rlarla örgütten ayr ld. BM kurulurken ise büyük küçük hiçbir devlet d fllanmad, büyük devletlerin BM sistemini sahiplenmeleri için Güvenlik Konseyi nde veto yetkisi verilmekle birlikte karar yeter say s olarak 11 üyede 7 olumlu oy aranarak, veto yetkisine sahip güçlerin de tek bafllar na karar alabilmelerinin önüne geçildi. 1965 te üye say s 15 e ç kart - l nca karar yeter say s 9 olumlu oy oldu ve bu da daimi olmayan üyelerin lehinde bir durum oluflturdu. MC nin hemen hiç gündemine almad ekonomik ve sosyal sorunlarla ilgilenmek üzere ECOSOC oluflturuldu ve bu organ BM nin en çal flkan birimi oldu. Sömürgelerin tasfiyesi konusunda BM bizzat rol ald, MC ise iki büyük sömürgeci güç olan ngiltere ve Fransa n n paravan örgütü durumuna düflmüfltü. A MAÇ 4 A MAÇ 5 A MAÇ 6 Uluslararas Çal flma Örgütü nün hangi ihtiyaçlar ve sorunlar gidermede baflar l oldu unu s ralamak ILO vahfli kapitalizmin koflullar n n çal flanlar yani emek lehine düzeltilmesinde, getirdi i ölçütlerle hayati bir rol oynam flt r. Piyasa ekonomisinin sosyallefltirilmesi ve genel refah n yayg nlaflt r lmas zaman içinde ekonomik geliflme ve milli gelir art fl n n önemli unsurlar ndan birisi olmufltur. IMF, Dünya Bankas, GATT ve WTO nun kurulufl süreçleri ve çal flma biçimlerini tan mlamak IMF ve Dünya Bankas, Temmuz 1944 de Washington D.C. deki Bretton Woods ta yap lan anlaflmalarla ikiz örgütler olarak ortaya ç kt lar. IMF, II. Dünya Savafl n n ana nedeni say labilecek 1929-30 krizinde aç kça ortaya ç kan deflasyon (piyasalar n ve pazarlar n çöküflü) ve uluslararas ekonomik ticari iliflkilerin düzensiz ve istikrars zl sorunlar karfl - s nda düflünülmüfl bir yap d r. ç iktisadi krizlerle mücadele, parasal istikrar ve uluslararas ödeme araçlar konusunda makul düzenlemeler getirmifltir. Onun ikiz kardefli olan Dünya Bankas ise II. Dünya Savafl nda tahrip olan ülkelere yard m amac yla oluflturulmufltu. Bu ülkelerin dünya ekonomik sistemine yeniden entegre olmalar n sa layacak bir altyap onar m na böylesi bir küresel banka kurularak finansal destek sa lanmas düflünülmüfltü. Dünya Bankas zaman içinde azgeliflmifl ülkelere proje kredileri açan bir rol de edindi. Küresel ekonomik iliflkilerde düzenleyici ifllevi olan BM ye ba l di er uzmanl k kurulufllar n tan mak BM in ilgilendi i sektörel bazl sorunlar öncelikle ele almak üzere Tar m ve G da konusunda FAO, Hava Ulaflt rmas ve Sivil Havac l k konusunda ICAO, Deniz Ulaflt rmas konusunda IMO, Sa l k konusunda WHO, Meteoroloji konusunda WMO, Turizm konusunda UNWTO kurulmufltur.

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 51 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi 1919 da Versay Antlaflmas yla kurulmufl bir uluslararas örgüttür? a. IMF b. WTO c. ILO d. ICAO e. IMO 2. Afla dakilerden hangisi BM nin 6 ana organ ndan birisidir? a. IMF b. UNCTAD c. ECOSOC d. UNIDO e. UNICEF 3. Afla dakilerden hangisi BM ye ba l uzmanl k kuruluflu de ildir? a. UNCTAD b. IMF c. ILO d. FAO e. WTO 4. 77 ler Grubu afla daki kurumlardan hangisinin içinde yer alan bir oluflumdur? a. IMF b. Dünya Bankas c. UNCTAD d. UNESCO e. WTO 5. IMF nin en üst organ hangisidir? a. Genel Kurul b. cra Direktörleri Kurulu c. Guvernörler Konseyi d. Genel Sekreter e. G-20 6. Afla daki ülkelerden hangisi G-20 içerisinde de- ildir? a. Avustralya b. Rusya c. Çin d. Arjantin e. ran 7. Afla daki örgütlerden hangisine 1969 da Nobel Bar fl ödülü verilmifltir? a. UNESCO b. UNICEF c. ILO d. IMF e. BM 8. Afla daki örgütlerden hangisi 19.yüzy l da kurulmufl olup faaliyetlerini günümüzde de sürdürmektedir? a. ILO b. UPU c. IMF d. GATT e. FAO 9. Afla daki örgütlerden hangisi turizm konular yla ilgili faaliyet gösteren BM ye ba l bir uzmanl k kurulufludur? a. IMF b. Dünya Bankas c. UNWTO d. FAO e. WMO 10. Kemal Dervifl hangi BM Program n n baflkanl n yürütmüfltür? a. UNCTAD b. UNDP c. UNESCO d. UNIDO e. UNICEF

52 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Yaflam n çinden Arap Bahar Türkiye ye Gelen Arap Turisti % 80 Artt rd. (STAR 10. 04. 2012) BM Dünya Turizm Örgütü ne göre küresel turizmde 2011 de turist giriflleri % 5.2 artarken Arap ülkelerine girifl yapan turist say s nda % 13 düflüfl yafland. Arap Turizm Örgütü nün aç klamas na göre 2011 de 2010 a göre Türkiye ye gelen Arap turistte % 80 art fl oldu. Y lda 1.5 milyon Suudi Arabistanl turistin geldi i Suriye, M - s r, Lübnan gibi ülkelerdeki kar fl kl klar nedeniyle Suudi turistler Malezya, Türkiye ve Amerika ya yöneldi. Ocak 2011 M s r devrimi sonras nda bu ülkeye gelen turist say s % 35.4 azalarak 3.5 milyondan 2.2 milyona geriledi. BM sözcüsü, Kemal Dervifl in Kalk nma Program Baflkanl na seçildi ini aç klad. Birleflmifl Milletler Kalk nma Program (UNDP) Baflkanl için Norveçli bayan bakanla finale kalan CHP Milletvekili Dervifl rakibini geride b rakarak resmen baflkanl a seçildi.... Kemal Dervifl, BM Kalk nma Program Baflkan seçildi. Alt seçkin aday aras ndaki zorlu yar fl n ard ndan seçilen Dervifl, genel kurul onay ndan sonra görevine bafllayacak. Birleflmifl Milletler (BM) Kalk nma Program (UNDP) Baflkanl için Norveçli bayan bakanla finale kalan CHP stanbul Milletvekili Kemal Dervifl, baflkanl - a seçildi. Dervifl önümüzdeki günlerde milletvekilli- inden de istifa edecek.... Dervifl, baflkanl BM Genel Kurulu nda onayland ktan sonra resmen görevine bafllayacak. Finale kald ktan sonra Buraya kadar gelmek bile çok önemliydi. Bir Türk olarak bu göreve seçilmeyi çok isterim diyen Dervifl in kendisi Amerika da olmas - na ra men yak n çevresi taraf ndan bir aç klama yap ld. Dervifl ad na yay nlanan aç klama flöyle: Kemal Dervifl A ustos 2005- fiubat 2009 döneminde UNDP Baflkanl görevini yürütmüfltür. BM Genel Sekreteri Kofi Annan, BM Kalk nma Program Baflkanl için BM Genel Kurulu na benim ad m iletmek istedi ini büyükelçilere bildirmifltir. BM bünyesinde genifl kat l ml ve fleffaf bir flekilde yap lan bu seçim sonucunda Genel Kurul BM Kalk nma Program n n sorumlulu unu bana verirse en önemli amac m Biny l Kalk nma Hedefleri ni hayata geçirmek olacakt r. Bu seçimin bu flekilde sonuçlanmas ayn zamanda Türkiye nin uluslararas düzeyde önemli bir baflar s olacakt r. Adayl m n bu aflamaya gelmesinde D fliflleri Bakanl örgütünün Türkiye nin aday olarak bana dünya çap nda verdi i destek çok önemli bir etken olmufltur. Destekleri için Baflbakan Say n Recep Tayyip Erdo an a, D fliflleri Bakan Say n Abdullah Gül ve CHP Genel Baflkan Say n Deniz Baykal a teflekkür ediyorum. Ayn flekilde TBMM Baflkan Say n Bülent Ar nç ve milletvekilli arkadafllar m da beni yaln z b rakmam fllard r. Türkiye nin deste ine lay k olmaya çal flaca m. Bu arada Dervifl in seçildi ini ö renen D fliflleri Bakan Abdullah Gül hemen kendisini arayarak tebrik etti... Türkiye, Japonya, Norveç, Kuveyt, ngiltere ve Hollanda dan seçkin 6 adaydan oluflan k sa listede, BM uzmanlar ndan oluflan komisyon üç aday elemifl; Dervifl, Japon KaoruEshekawa ve Norveç Kalk nma Bakan Hilde Johnson ile finale kalm flt. Eshekawa ise bir hafta önce adayl ktan düflmüfltü. UNDP, insan merkezli kalk nma anlay fl için gerekli de iflimin savunuculu unu yapan, insanlar n daha iyi bir yaflam kurabilmesine yard m için ülkelerin bilgi, deneyim ve kaynaklara ulaflmalar na çal flan bir küresel kalk nma kurulufludur. Milyarlarca dolarl k fona sahip bu kuruluflun yönetimini Dervifl 4 y l sürdürecek. Dervifl yeni görevine 1 Ekim 2005 tarihinde bafllayacak.... Kaynak: 27.04.2005, Sabah

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 53 Okuma Parças 2012 N N GET RD TEHL KELER, JOSEPH E. ST GL TZ, 22.01.2012, AL JAZEERA 2011 senesi, iyimser ABD vatandafllar n n umutlar n kaybetmeye bafllad klar sene olarak hat rlanacak. Baflkan John F.Kennedy, bir keresinde yükselen bir dalgan n tüm tekneleri tafl yaca n söylemiflti. Fakat bu geri çekilen dalgada ABD vatandafllar daha uzun gemi direkleri olanlar n daha yükse e ç kt n, küçük takalar n ise parçalara ayr ld n görüyorlar. Bu dalgan n gerçekten yükseklere tafl d o k sa anda milyonlarca insan Amerikan rüyas n gerçeklefltirmek için gerçek bir flanslar oldu una inand. Bu rüyalar art k son buldu. 2008 ya da 2009 da ifllerini kaybedenler 2011 y l nda tüm birikimlerini harcam fl oldular. flsizlik çekleri bitti. Yeniden ifle al nmalar n haberini veren manfletler -bu yeni istihdam normalde bu sene ifl gücüne kat lacaklar n say lar yla bile yar flamaz halde- tekrar bir ifl edinmeye dair umudu kalmam fl 50 yafl civar ndakiler için hiçbir fley ifade etmedi. Sadece birkaç ayl na iflsiz kalacaklar n düflünen orta yafll insanlar flimdi zorunluluktan emekli olduklar n anlad lar. On binlerce dolar e itim kredisi borcuyla üniversite bitiren gençler ise hiçbir ifl bulam yorlar. nsanlar arkadafllar yla ayn eve ç kmaya bafllad. Akrabalar evsiz kald. Emlak hareketlili i içinden al nan evler hâlâ sat l ktalar ya da zarar na sat ld lar. ABD de 7 milyondan fazla aile, evlerini kaybetti. Geçti imiz on senenin mali canl l n n karanl k yüzü Avrupa da görünür oldu. Yunanistan da bafllayan kriz hükümetlerin tasarruf tedbirleri almas yla devam etti. talya ya da s çrad. spanya da ekonomik durgunlu un bafl ndan beri yüzde 20 lerde gezinen iflsizlik oran daha da yükseldi. Düflünülemez denilen Euro nun sonu gerçek bir olas l a dönüfltü. Bu sene daha da kötü olacak gibi gözüküyor. Elbette ABD nin siyasi sorunlar çözmesi ve nihayet iflsizli i yüzde 6 ya da 7 oran na çekecek ekonomiyi canland - r c tedbirler almas mümkün (kriz öncesi bu oran 4-5 aras ndayd ama tekrar o kadar azalaca n düflünmek çok fazla fley ummak olur). Fakat ABD nin siyasi sorunlar n çözmesi de, Avrupa n n sadece tasarrufla sorunlar çözemeyece ini anlamas da pek mümkün gözükmüyor. Tasarruf sadece ekonomik yavafllamay daha da fliddetlendirecektir. Büyüme olmadan borç ve Euro krizi sadece daha kötüye gidecektir. 2007 de emlak kriziyle bafllayan uzun kriz ve onu takip eden ekonomik durgunluk da devam edecektir. Üstelik 2008 ve 2009 u baflar l bir flekilde idare etmifl geliflmekte olan piyasa ekonomileri de ufukta görünen sorunlar bu kadar iyi çözemeyebilir. Brezilya n n büyümesi daha flimdiden yavafllad ve böylece Latin Amerika daki komflular n n endiflelerini art rd. yi haber ise bu uzun dönemli sorunlar çözmeye çal flman n ayn zamanda k sa vadedeki sorunlar çözmeye de yard mc olaca. Ekonomiyi küresel s nma için yeniden organize etmek ayn zamanda daha fazla yat r m demek. Bu da ekonomik faaliyeti canland racak, büyüme ve istihdam yaratacakt r. Daha ilerici bir vergileme asl nda geliri en üst s n ftan orta ve alt s n flara da tacak ve böylece hem eflitsizli i azalt p hem de toplam talebi canland rmak yoluyla istihdam art racakt r. Üst s n f n daha fazla vergilendirilmesi ayn zamanda kamu yat r mlar için gerekli geliri sa layabilir ve böylece en altta olanlara ve iflsizlere biraz sosyal koruma olabilir. Atlantik in iki taraf ndaki siyaset ve ideolojinin, özellikle de ABD nin, bunlar n hiçbirinin olmas na izin vermeyece inden endifle ediliyor. Sadece bütçe aç na saplan p kalmak, sosyal harcamalarda kesintilere gitmeye neden oluyor, eflitsizlikler daha da büyüyor. Krizden önce bile iktisadi güçte bir yeniden dengeleme süreci bafllam flt. Bu süreçte 200 y ll k tarihsel bir anomali düzeltiliyor. fiöyle ki: Asya n n toplam GSYH daki pay yüzde 50 den bir ara yüzde 10 a kadar düfltü. Asya da ve di er büyüyen piyasalarda bugün görülen büyümeye yönelik pragmatik hamle Bat n n kötü tasarlanm fl politikalar yla tam bir z tl k içerisinde. deoloji ve baz ç karlar n özel bir birleflimi sayesinde Bat da sanki büyümemeye yönelik bir hamle var. Bu yüzden küresel çaptaki bu iktisadi yeniden dengeleme h z kazanacak ve kaç n lmaz olarak siyasi gerilimlere yol açacak. Küresel ekonominin karfl laflt ana sorunu da göz önüne ald m zda e er bu zorluklar önümüzdeki 12 ay içinde kendilerini göstermezlerse flansl say lmal y z.

54 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise MC ve ILO konusunu gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise ECOSOC konusunu gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise UNCTAD konusunu gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise UNCTAD konusunu gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl fl ise IMF konusunu gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise IMF ve G-20 konusunu gözden geçiriniz. 7. c Yan t n z yanl fl ise ILO konusunu gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise BM Sisteminin Ekonomik Boyutlar konusunu gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise UNWTO konusunu gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise UNDP konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Bat dünyas ndaki siyasi elitlerin Bolflevik propagandas na karfl çal flma yaflam na sosyal koruma düzenlemeleri getirerek iflçi s n f n n sorunlar n sahiplenme gere- i duymalar d r. S ra Sizde 2 Her üye devletin 1 iflçi, 1 iflveren ve 2 devlet temsilcisi olmak üzere 4 delege gönderme hakk vard r. Bu delegelerin toplam Genel Konferans oluflturur. S ra Sizde 4 Bunlar n hepsi de ba ms z uluslararas örgüt olmakla birlikte, BM ile yapt klar özel antlaflmalarla BM Uzmanl k Kuruluflu statüsünü kazanm fllard r. S ra Sizde 5 BM fiart n n ilk hâlinde 18 olarak belirlenen üye say s 1963 de Genel Kurul karar yla 27 ye, 1971 de de 54 e yükseltilmifltir. S ra Sizde 6 Uluslararas ticari sistemi geliflmekte olan ülkelerin kalk nmas n destekleyecek biçime sokmak, uluslararas ticarette karfl l kl ç kar temelinde uyum ve norm oluflturmak. S ra Sizde 7 1976 Jamaika Antlaflmas yla devletlerin serbestçe belirleyebilecekleri kendi kur sistemlerini gözetleme görevi IMF ye verilmifltir. S ra Sizde 8 Guvernörler Konseyi ve cra Direktörleri Kurulu S ra Sizde 9 thalat kotalar, ithalat yasaklar, kambiyo denetimi, telafi edici vergi, mal standartlar. S ra Sizde 10 Anlaflmalar n ve mevzuat n ihlali durumunda üyeler üzerinde etkili yapt r mlara sahip olmas d r. S ra Sizde 3 Her iki kurulufl da BM Genel Kuruluna ba l olarak çal flmalar n yürütür, aralar ndaki fark; ECOSOC, BM fiart yla kurulmufl bir ana organ iken UNCTAD Genel Kurul karar yla kurulmufl bir organd r.

2. Ünite - Birleflmifl Milletler Sistemi 55 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akal n, U ur Selçuk, (editör) (2002), Globalizasyonun Yans malar. stanbul: Don Kiflot Yay nlar. Danaher, Kevin (2004). Küresel Ekonomi ve Demokrasi: Dünya Bankas ve IMF ye Karfl Mücadele. Çev. Bilal Çölgeçen, stanbul: Metis Yay nlar. Danaher, Kevin ve Burbach, Roger (2004). Hadi Bunu Küresellefltirin!: Dünya Ticaret Örgütü ve fiirket Egemenli ine Karfl Mücadele. Çev. Özlem Dalk ran, stanbul: Metis Yay nlar. Falk, Richard A. (2005). Dünya Düzeni Nereye?. Çev. Neflenur Domaniç & Nusret Arhan, stanbul: Metis Yay nlar, s. 359. Gerber, James (2002) International Economics. Second Edition, Boston: Addison-Wesley. Gilpin, Robert (2011) Uluslararas liflkilerin Ekonomipoliti i. Çev. Murat Duran, Selçuk Oktay, M. Kadir Ceyhan, Gürkan Polat, Ankara: Kripto. Hasgüler, M. ve Uluda, M. B. (2012). Devletleraras ve Hükümetler-D fl Uluslararas Örgütler: Tarihçe-Organlar-Belgeler-Politikalar. 5. Bask, stanbul: Alfa Yay nlar, s.33. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar. stanbul: Beta Yay nevi, 6. Bask. Khanna, Parag (2011). Dünya Nas l Yönetilmeli? stikrars z Dönemde Yeni Diplomasi. Çev. Mert Akcanbafl, stanbul: Destek Yay nevi. Nye, Joseph S. ve Welch, David A. (2011). Küresel Çat flmay ve flbirli ini Anlamak: Kurama ve Tarihe Girifl. Çev. Renan Akman, 2. Bask, stanbul: Türkiye fl Bankas Yay nlar, s. 495. Peet, Richard (2011). ktidar n Co rafyas : Küresel Ekonomi Politika Nas l Yarat ld?. Çev. Oktay Etiman & Bülent Göktafl, Ankara: Özgür Üniversite. Ritzer, George (2011). Küresel Dünya. Çev. Melih Pekdemir, stanbul: Ayr nt Yay nlar. Spero, JoanEdelman (1990). The Politics of International Economic Relations. Fourth Edition, New York: St. Martin spress. Stiglitz, Joseph E.(2004). Küreselleflme: Büyük Hayal K - r kl. Çev. Arzu Taflç o lu & Deniz Vural, 3. Bask, stanbul: Plan B. Turgut, Ahmet (2006). Finansal Krizlerde IMF nin Rolü ve Önemi: 1997 Asya ve 2000-2001 Türkiye Krizleri, Selçuk Üniversitesi Karaman BF Dergisi. Say 10, ss.1-14. UN (2011). Basic Facts About the United Nations. New York: UN Department of Public Information. Ünay, Sad k (2009) Küresel Kalk nma Paradigmas n n Evriminde Kurumsal Etkenler ve Dünya Bankas,.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi. No: 41, ss. 87-111.

3ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Uluslararas Para Fonu nun kuruluflunu ve amaçlar n aç klayabilecek, Uluslararas Para Fonu nda sermayenin önemini analiz edebilecek, Uluslararas Para Fonu nda kaynak kullan m n aç klayabilecek, Uluslararas Para Fonu nun gözetim görevlerini tan mlayabilecek, Uluslararas Para Fonu nda uluslararas iflbirli inin teflviki ve reform çal flmalar n aç klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Kolayl k Kaynak Kullan m Alt n Dilimi Performans Kriterleri Destekleme Düzenlemesi Niyet Mektubu Yap sal Uyum Kolayl Düzenlemesi Performans Kriterleri Kredi Dilimleri Politikalar IMF Gözetimi/Özel Çekme Haklar Rezerv Dilimi Uygunluk Kriterleri çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Uluslararas Para Fonu G R fi KURULUfiU, AMAÇLARI, SERMAYES VE ÜYELER YAPISI VE YÖNET M FON UN YARDIM MEKAN ZMASININ filey fi FON KAYNAKLARININ OLUfiUMU ÜLKELER N FON KAYNAKLARINDAN YARARLANMASI KR ZLER VE IMF DE REFORM ÇALIfiMALARI TÜRK YE IMF L fik LER

Uluslararas Para Fonu G R fi II. Dünya Savafl devam ederken Savafl tan sonra kurulacak olan yeni uluslararas para sistemine iliflkin olarak ngiliz ve ABD planlar n n arkas ndan Frans z ve Kanada planlar yay nlanm flt r. ngiltere ve ABD, Sovyetler Birli i dahil bütün ilgili ülkelere dan flt ktan sonra kendi aralar nda bir anlaflmaya varm fl ve bunu 21 Nisan 1944 de aç klam fllard r. Üzerinde anlafl lan konular, di er ülkeler ile birlikte Haziran 1944 tarihinde Atlantic City de (New Jersey) tart fl lm flt r. Bu toplant n n sonuçlar ise Bretton Woods ta (New Hampshire) 1-22 Temmuz 1944 tarihleri aras nda toplanan Birleflmifl Milletler Para ve Finans Konferans na sunulmufltur. 44 ülkeden temsilcilerin kat ld bu konferansta, Savafl tan sonraki uluslararas para sisteminin esaslar kabul edilmifl ve bir anlaflma imzalanm flt r. Bu anlaflma ile yarat lan sistem, Bretton Woods Sistemi olarak ta ifade edilmektedir. Bretton Woods Anlaflmas ile dünya çap nda iki büyük ve önemli kurulufl yarat lm flt r. Bunlar; Uluslararas Para Fonu ile Dünya Bankas d r (Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas ). Uluslararas Para Fonu, uluslararas para sisteminin dengeli bir flekilde ifllemesine katk da bulunmak amac yla kurulmufltur. Bu amac n d fl nda döviz kurlar nda istikrar sa lamak, çok tarafl ödemeler sisteminin kurulmas na yard m etmek ve ödemeler dengesi sorunlar olan üye ülkelere finansal destek vermek di er amaçlar aras nda yer alm flt r. IMF, II. Dünya Savafl ndan sonra uluslararas parasal iflbirli- inin oluflmas na çok önemli katk larda bulunmufltur. Bu ünitede, uluslararas para sistemi içinde önemli bir yere sahip olan Uluslararas Para Fonu aç klanacakt r. KURULUfiU, AMAÇLARI, SERMAYES VE ÜYELER Bretton Woods Anlaflmas ile kurulan Uluslararas Para Fonu (IMF: International Monetary Fund) ve Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD: International Bank for Reconstruction and Development), 27 Aral k 1945 tarihinde 29 ülkenin her iki kuruluflun anlaflmalar n onaylamas yla kurulmufllard r. IMF Anasözleflmesi 31 madde ve çeflitli eklerden oluflmaktad r. IMF Anasözleflmesi, Fon un örgütlenmesinden iflleyifline, üye ülkelerle iliflkilerden Fon personeline kadar çeflitli hükümleri kapsamaktad r.

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P 58 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar TELEV ZYON NTERNET TELEV ZYON IMF finansal ifllemlere Mart 1947 de bafllam flt r. Fon kaynaklar ndan ilk yararlanan ülkeler (1947) Fransa, ngiltere ve Meksika olmufltur. IMF Anasözleflmesi NTERNETile ilgili detayl bilgilere http://www.imf.org/external/pubs/ft/aa/index.htm adresinden ulaflabilirsiniz. Rekabetçi Devalüasyon: Ayn piyasaya mal satan iki ülkeden birisinin paras n n de er DÜfiÜNEL M kaybetmesi (devalüasyon) bu ülkenin mallar n n oransal olarak daha SORU ucuz olmas n sa layacakt r. Bu durumda di er ülke de rekabet avantaj n kaybetmemek için ulusal D KKAT paras n n de erini düflünerek rekabetçi devalüsyona yönelebilir. Fon un amaçlar IMF yi kuran Anasözleflme nin I. maddesinde belirtilmifltir. Fon un amaçlar ; uluslararas parasal iflbirli ini gelifltirmek, uluslararas ticaretin dengeli bir DÜfiÜNEL M flekilde büyümesini ve döviz kurlar nda istikrar sa lamak, çok tarafl bir ödemeler sisteminin kurulmas na yard m etmek, ödemeler dengesi finansman nda sorunlar SORU yaflayan üye ülkeleri desteklemektir. Bretton Woods Sistemi nde oluflturulan ayarlanabilir sabit kur sistemi (baz çal flmalarda sabit kur sistemi olarak da ifade edilmekte), II. Dünya Savafl öncesinde ve savafl s ras ndaki rekabetçi devalüasyonlar D KKAT önleyerek kurlarda istikrar sa lamay hedeflemektedir. Bretton Woods Konferans na kat lan 44 ülkeden 30 u, 30 Aral k 1945 tarihinden önce IMF üyeli ini kabul etmifllerdir. Ba ms zl klar n kazanan birçok ülkenin Fon a kat lmas yla üye say s 1956 da 58 e ulaflm fl, 2012 y l nda ise 188 e yükselmifltir. Üye ülkeler IMF sermayesine farkl oranlarda kat lmaktad r. Üyelerin Fon sermayesindeki kat l m paylar na kota denilmektedir. Bir ülke IMF ye üye oldu unda ekonomisinin büyüklü üne göre bir kota belirlenmektedir. Kotalar, üyelerin oy güçlerini belirler, Fon a katk lar na ve Fon dan borçlanmalar na da etki eder. Kotan n üç aç dan önemi vard r. lk olarak üye ülkenin IMF deki kotas n n yüksekli i K T A P oran nda oy gücü artar. kinci olarak kota, üye ülkenin IMF den yararlanabilece i mali imkânlar n belirleyici göstergesidir. Yüksek kota miktar, Fondan sa lanabilecek mali imkân n da artmas n sa lar. Üçüncü olarak kota, üye ülkeye tahsis edi- TELEV ZYON lecek SDR miktar n belirlemektedir. IMF de kotalar yüksek olan AMAÇLARIMIZ üyeler ile paras en çok talep AMAÇLARIMIZ edilen ülkelerin etkinli i söz konusudur. K T A P TELEV ZYON NTERNET 14 ncü Genel Kota Gözden Geçirmesi karar kapsam nda %6 dan daha fazla kota pay, yükselen piyasalar ile geliflme yolunda olan ülkelere aktar lacak, %6 dan fazla kota Yönetim Kurulu nda genifl temsil edilen ülkelerden daha az temsil edilen ülkelere geçecek, toplam kota iki kat na (476,8 milyar SDR) ç kacakt r. Gelecekte en fazla oy hakk na sahip 10 üye ABD, Japonya, Çin, Brezilya, Hindistan, Rusya, Fransa, Almanya, talya ve ngiltere olacakt r. IMF ile ilgili NTERNET bilgilere http://www.imf.org adresinden ulaflabilirsiniz. Kotalar, her befl y lda bir gözden geçirilir. Guvernörler Konseyi, kotalara genel bir de ifliklik önermeye her zaman yetkilidir. lgili ülkenin talebi üzerine ülkenin kotas nda bir düzenlemeye gidilebilir. Fon bünyesinde kotalarla ilgili olarak günümüze kadar 14 adet genel de erlendirme yap lm flt r. 15 Aral k tarihinde IMF cra Direktörleri Kurulu kota art r m n onaylam flt r. 2012 y l nda IMF nin toplam kotas 237,953.4 milyon SDR, toplam oy miktar ise 2.518.501 adettir. Tablo 3.1 IMF de En Yüksek Kota ya Sahip Befl Ülke ile Türkiye nin Kotalar ve Oy Güçleri (2012) Ülkeler Toplam Kota Ülkenin Kotadaki Pay (%) Toplam Oy Toplam çinde Pay (%) ABD 42,122.4 17,70 421.965 16.76 Japonya 15,628.5 6,57 157.026 6.24 Almanya 14,565.5 6,12 146.396 5.81 Fransa 10,738.5 4,51 108.126 4.29 ngiltere 10,738.5 4,51 108.126 4.29 Türkiye 1,455.8 0,61 15.299 0.61 Kaynak: IMF

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 59 IMF nin amaçlar n say n z, üyelerine sa lad imkânlar aç klay n z, SIRA sermayenin S ZDE önemini belirtiniz. 1 YAPISI VE YÖNET M DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M IMF, üç organ taraf ndan yönetilir. Bunlar; Guvernörler Kurulu (Konseyi), Yönetim Kurulu ve Baflkan d r. Guvernörler Kurulu (Board of Governers), SORU IMF nin en yetkili organ d r. Kurulda üye ülkeler ekonomiden sorumlu bakanlar ve/veya merkez SORU bankas baflkanlar taraf ndan temsil edilir. Guvernörler Kurulu ola an D KKAT toplant lar, D KKAT IMF ve Dünya Bankas n n y ll k toplant lar esnas nda yap l r. Kurul, IMF nin günlük ifllerini yürütme ve gözetim yetkisini Yönetim Kurulu na devretmifltir. IMF de Fon a üye SIRA kabulü, S ZDE cra Direktörleri Kurulu (Yönetim Kurulu), 24 cra Direktöründen oluflur. cra kotalar n belirlenmesi, SDR Direktörleri Kurulu (Executive Board) günlük ifllerin yürütülmesinden sorumlu tahsisleri ve Fon un net daimi karar organ d r. Yönetim Kurulu di er ad yla cra Direktörleri Kurulu, Guvernörler Kurulu nun devretmifl oldu u yetkilerin bir k sm n kullan r. Kurul içeri- AMAÇLARIMIZ yetkiler hiçbir gelirlerinin da t m AMAÇLARIMIZ konular ndaki zaman devredilemez. sinde ABD, Almanya, Fransa, ngiltere, Japonya, Çin, Rusya ve Suudi Arabistan kendi atad klar icra direktörleri taraf ndan temsil edilirken, di er K Tüyelerin A P temsili K T A P ise baz di er üye ülkelerle oluflturduklar gruplar (constituency) içerisinden seçilen icra direktörleri arac l yla sa lan r. Seçim yap ld y l ile ondan önceki y l paras Fon ifllemlerinde TELEV ZYON en çok kullan lan TELEV ZYON ülke ilk befl ülke aras nda bulunuyorsa bu ülke Yönetim Kurulu na direktör atar. Suudi Arabistan, 1978 y l ndan bu yana Kurul a bu yöntem ile direktör vermektedir. Çin ve Rusya IMF ye üye olduktan sonra kendi temsilcilerini do rudan atamaktad rlar. 24 üyenin 16 s geriye kalan ülke temsilcileri aras ndan iki y lda bir seçilir. NTERNET NTERNET Atanm fl direktörlerin belli bir hizmet süresi yoktur. 24 icra direktöründen oluflan Yönetim Kurulu, toplam oy gücünün en az yar s ile karar al r. Uluslararas Para Fonu cra Direktörleri Kurulu, dünya ekonomisindeki paylar - na göre fazla temsil edilen geliflmifl ülkelerden az temsil edilen geliflme yolunda olan ülkelere %6 pay aktar lmas n onaylam flt r. Böylece %6 dan fazla kota Yönetim Kurulu nda genifl temsil edilen ülkelerden daha az temsil edilen ülkelere geçecek, toplam kota iki kat na (476,8 milyar SDR) ç kacakt r. Gelecekte en fazla oy hakk nda sahip 10 üye ülke; ABD, Japonya, Çin, Brezilya, Hindistan, Rusya, Fransa, Almanya, talya ve ngiltere olacakt r. Reform paketinin 2013 y l nn n bafl nda Guvernörler ve Yönetim Kurulu nda kararlar basit oy yürürlü e girmesi beklenmektedir. ço unlu u ile al n r. Fon IMF Kota ve Yönetim Reformu kapsam nda al nan kararlar n yürürlü e kaynaklar n n kullan lmas karfl l ödenecek faizler ile girebilmesi için, IMF Ana Sözleflmesi de iflikliklerinin üye ülkeler taraf ndan onaylanmas gerekmektedir. Bu de iflikli in ard ndan Türkiye, IMF de en kararlarda %70, IMF nin SDR faizleri için al nacak yap s, direktörler say s n n yüksek kota pay na sahip üye s ralamas nda 36 nc s radan 20 nci s raya yükselecektir. De ifliklikle birlikte halihaz rda 1,455.8 milyon SDR olan Türkiye nin de ifliklik, SDR tahsisi, Fon de ifltirilmesi, kotalarda IMF deki kotas, 4,658.6 milyon SDR ye yükselecek, Türkiye nin IMF kotas ndaki alt nlar n n kullan m konular nda al nacak (sermayesindeki) pay ise %0,61 den %0,98 e ç kacakt r. kararlarda %85 oy Yukar da ifade etti imiz gibi ülkelerin IMF kotas ndaki paylar n n art fl, söz konusu ülkelerin Fon daki oy güçlerine dolay s yla temsil güçlerine olumlu yans ya- ço unlu u aran r. cakt r. Böylece Türkiye 24 kiflilik cra Direktörleri Kurulu nda do rudan temsil kazanacakt r. Türkiye, Uluslararas Para Fonu'nun 24 üyeli cra Direktörleri Kurulu'nda 2012 y l nda cra Direktör Vekili, 2014 y l nda ise cra Direktörü olarak yer alacakt r. 2010 y l nda kabul edilen IMF Kota ve Yönetim Reformu kapsam nda Türkiye'nin grubunda bulunan ülkelerden Belçika ve Lüksemburg, Hol-

60 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Üye ülkenin toplam oy say s n n IMF nin toplam oy say s na bölünmesiyle üye ülkenin IMF deki oy gücü bulunur. IMF de Yönetim Kurulu na en fazla oya sahip ülke %16.75 ile ABD dir. Resim 3.1 landa'n n cra Direktörlü ünü yürüttü ü gruba geçme karar alm flt r. Avusturya, Türkiye, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Beyaz Rusya, Slovenya ve Kosova'n n yer ald grup üyesi di er ülkeler mevcut grubu devam ettirecektir. IMF cra Direktörleri Kurulu'nda geçti imiz dönemde Avustralya ve Kore cra Direktörlü- ü pozisyonunu dönüflümlü olarak yürütme karar vermiflti. Önümüzdeki dönemde ise Hollanda ile Belçika ve sviçre ile Polonya kendi gruplar nda cra Direktörlü ünü dönüflümlü olarak yürütecektir. Türkiye, 2014 y l ndan sonra IMF cra Direktörleri Kurulu'nda yer alacak, 2018-2020 döneminde bu görevi yeniden üstlenecek, cra Direktörlü ü'nü yürütmedi i dönemlerde cra Direktör Vekilli i görevini yerine getirecektir. Baflkan (Genel Direktör), Yönetim Kurulu taraf ndan befl y ll k dönem için atan r. IMF nin günlük ifllerinin yürütülmesinden sorumludur. Yönetim Kurulu na ( cra Direktörleri Kurulu na) baflkanl k eder fakat oy hakk yoktur. Genelde Avrupa ülkeleri vatandafllar aras ndan belirlenir. Guvernörler Kurulu ve komite toplant lar na kat l r. IMF de tüm çal flanlar n bafl d r. IMF Baflkan, Avrupa ülkesi vatandafllar, Birinci Baflkan Yard mc s ise ABD vatandafllar aras ndan belirlenir. IMF nin merkezi, en yüksek kotas olan ülke ABD oldu u için Washington dad r. Fon un ilk Baflkan Camille Gutt, 13 ncü Baflkan (5 Temmuz 2011) Frans z Christine Lagarde d r. Fon Anasözleflmesi uyar nca her üye ülke IMF ile iliflkilerini bir mali kurum arac l yla sürdürmek zorundad r. Bu kuruma mali ajan denir. Ülkeye göre mali ajan, Hazine, Maliye Bakanl veya Merkez Bankas olabilir. Anasözleflme (Md. XIII/2) her üye ülkenin kendi paras cinsinden IMF ad na tutaca yükümlülükleri ve ödenmemifl kota bölümüne iliflkin taahhüt belgesini saklamak üzere bir kurumu da koruma kurumu olarak belirlemesini zorunlu k lar. Baz üyeler Maliye Bakanl veya Hazine yi mali ajan, Merkez Bankas n ise koruma kurumu olarak belirlerler. Bazen ayn kurum, her iki fonksiyonu görmek üzere görevlendirilebilir. IMF nin Merkez Binas (Washington). DÜfiÜNEL M Fon dan SORU borçlanma, genelde bir ülkenin paras n n di er ülke paras yla de ifltirilmesi veya paras karfl l nda di er bir D KKAT üye ülkenin paras n n sat n al nmas fleklinde olur. 2 IMF de üye SIRA ülkelerin S ZDEyönetimde etkinliklerini belirleyen temel faktör nedir? FON UN YARDIM MEKAN ZMASININ filey fi DÜfiÜNEL M IMF, elindeki kaynaklar Fon politikalar na uygun olarak talepte bulunan üyelerine tahsis ederek, onlar n karfl laflt klar ödemeler dengesi aç klar n finanse eder. Üye ülkeler, SORU Fon dan SDR alarak borçlanabilirler. Bu özelli i ile IMF den kredi almak, normal borç ifllemlerinden farkl bir nitelik tafl r. IMF, üyelerinin k sa vadeli d fl ödeme aç klar n finanse eder. Fon kredileri genelde k sa vadelidir. Fakat d fl D KKAT dengesizli i gidermek için ekonomide yap sal bir de ifliklik ve uyum gerekti i zaman Fon, orta vadeli kredi de sa lar. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu IMF den kaynak kullan m (purchase), kredi de ildir. Bu sebeple kredi yerine imkân veya kolayl k kelimeleri kullan l r. mkân kullan m nda, üye ülkenin paras - n n karfl l nda di er bir ülkenin paras n n kullan m na yönelik varl k de iflimi söz konusudur. Bunun için imkân kullan m na sat n alma (yukar da belirtildi i gibi ngilizce karfl l purchase ) denir. Üye ülkeler IMF kaynaklar ndan yararlanmak istediklerinde, yararlanmak istedikleri imkân kadar paras n ve bu miktar içeren taahhütnameyi IMF ye verir. Fon, bu taahhüde karfl l k üye ülkenin ihtiyaç duydu u döviz cinsinden gerekli miktar üye ülkeye tahsis eder. E er üye ülke Fon kaynaklar n taksitlendirme çerçevesinde kullanmakta ise her taksitlendirmeden önce bu taahhüt ifllemi yenilenir. Böylece Fon üyesi ülke, ihtiyaç duydu u dövizi sat n alm fl olur. Geri ödenme s ras nda ise tersine olarak üye ülke kulland dövizi geri öder veya kendi paras n veya düzenlemifl oldu u taahhüt senedini geri al r. Bu iflleme de geri ödeme (repurchase) denir. IMF, imkânlar n bütün üye ülkelere ayn flartlarla kulland r r. Buna, eflit kabul hakk (equal access) denir. Fon dan imkân talep eden üye ülke önce bunu istemek durumundad r. Daha sonra IMF nin bu talebi uygun bulmas gerekir. Üye ülkeler Fon kaynaklar ndan, genelde ödemeler dengesi sorunu yüzünden yararlanmak isterler. IMF, üye ülkelerle yapt periyodik dan flmalarda (konsültasyon) üye ülkenin ödemeler dengesinde bir sorun olabilece ini önceden görüp üye ülke ile iliflkiye de geçebilir. IMF imkânlar ndan yararlanmak isteyen üye ülkeler baz flartlar yerine getirmek durumundad rlar. Bu flartlar n gerçekleflmesi ile üyeler IMF imkânlar ndan yararlan rlar. Bunlar; üye ülkenin uygulayaca ekonomi program na iliflkin olarak IMF ye niyet mektubu vermesi, destekleme veya süresi uzat lm fl düzenleme yap lmas, IMF taraf ndan üye ülkenin uymak zorunda olaca performans kriterlerinin belirlenmesi, kullan lacak imkân n taksitlendirilmesi, üye ülkenin kullanaca miktar kadar kendi paras cinsinden bir taahhüt senedini IMF ye sunmas, üye ülke uygulamas n n zaman içinde gözden geçirilmesidir. Genel Kaynaklar Hesab IMF ye üye ülkeler, çeflitli kaynaklardan kredi elde edebilirler. Fon un borç kaynaklar bafll ca iki departman içinde yer al r. Bunlar; Genel Departman ile SDR Departman d r. Ayr ca, Genel Departman içinde Özel Tahsisler Hesab yer al r. Bu hesap, Fon un normal genel kaynaklar ndan ayr d r. IMF nin normal kredileri (imkân) Genel Departman içinde bulunan Genel Kaynaklar Hesab ndan karfl lan r. Genel Kaynaklar bafll ca üç kalemdir. Bunlar; üye ülkelerin kota ödemeleri, Fon dan kredi alan ülkelerden tahsil edilen komisyonlar ile Fon a borçlu üyelerin ödedikleri karfl l klard r. Hesap, Fon a üye ülkelerin paralar, SDR ve alt ndan oluflur. Genel kaynaklardan yararlanmak isteyen ülke, Fon un Anasözleflmesi nde yer alan flartlar yerine getirmek durumundad r. Bu hesaptan kendi paras karfl l nda di er ülkelerin paralar n talep eden (kredi isteyen) ülke d fl ödeme güçlü ü içinde bulunmal d r. Ayr ca, kaynaklar geçici bir süre için istenmeli ve Fon taraf ndan belirlenen sürede geri ödenmelidir. Genel kaynaklar hesab içinde çeflitli ihtiyaç ve amaçlara yönelik kolayl k ve imkânlar oluflturulmufltur. Bunlardan bafll calar ; Petrol Kolayl, Geniflletilmifl ve Süresi Uzat lm fl Fon Kolayl, Ek Finansman Kolayl, Geniflletilmifl Kullan m Politikas, Geliflme Yolunda Ülkeler çin Özel Kolayl klar, Telafi Edici Ola anüstü Finansman Kolayl, Tampon Stok Finansman Kolayl, htiyati Kredi Hatt ve Yüksek Eriflimli htiyati Destekleme Düzenlemeleridir. 61 Günümüzde IMF üyelerini bafll ca dört temel borçlanma imkân ndan yararland rmaktad r. Bunlar; Destekleme Düzenlemeleri, (1997 de Ek Rezerv mkan : Supplemental Reserve Facility) Ek Rezerv Kolayl (Extended Fund Facility) ile Yoksullu u Azaltma ve Büyüme Kolayl (Poverty Reduction and Growth Facility) ve D fl fioklar Kolayl d r. (Exogenous Shocks Facility) Fon un üyelerine sa lad imkânlar Dünya Bankas ve di er mali kurulufllar n sa lad imkânlar gibi kredi niteli inde de ildir. IMF nin imkânlar, düflük faizli fon, imkân veya kolayl k olarak tan mlamaktad r. Üye ülkelerin paralar karfl l nda IMF den döviz sat n alarak kredi sa lamalar, bu ülkelerin Fon daki paralar n n artmas na yol açar. IMF, al nan kredi karfl l nda Fon daki paras artan ülkelerden de belli oranda bedel al r. 1 May s 1981 tarihinden bu yana Fon tek bir bedel oran uygulamaktad r. IMF para satt ülkeden bir servis ücreti talep eder. Ücreti kota al m n n y ll k %0.25 dir. Sat n al nan para için de %4.5 faiz talep edilir.

62 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Ülke, destekleme veya benzer anlaflmalar ile Fon kaynaklar n ödemeler dengesi aç klar n gidermede kullanaca n ve bu konuda bir istikrar program izleyece ini taahhüt etmelidir. E er zaman içinde bu taahhütleri yerine getirmez ise Fon, ilgili ülkeden izledi i politikalar gözden geçirmesini isteyebilir. Bunun için belli aral klar ile kendi uzmanlar na borç verdi i ülkenin ekonomisini incelettirerek denetler. Anlaflmalarda belirtilen uygulamalar n d fl na ç k ld konusunda bir kan - ya ulafl rsa genel kaynaklardan vermifl oldu u kredileri durdurabilir. Üye ülkeler, ödemeler dengesi sorunlar ile karfl laflt klar nda IMF den yapabilecekleri kullan mlar aras nda hiçbir flarta ba l olmayan tek imkân, rezerv diliminden çekifl yapmalar d r. Bu imkân, IMF kaynaklar ndan kullan m anlam na gelmez. Bir ülkenin Fon daki paras, kotas na eflit, kotas ndan fazla veya kotas ndan düflük olabilir. Üye ülkenin Fon daki paras kotas na eflit ise üyenin kullanabilece i rezerv pozisyonu yoktur. Kredi Dilimleri Politikalar IMF den borç sa lamada kullan lan ve Genel Kaynaklar Hesab içinde yer alan kredi dilim imkânlar, Fon un klasik kredi mekanizmalar ndan en önemlisidir. Her IMF üyesi, kendisine tahsis edilen kota çerçevesinde Fon dan kredi sa layabilir. IMF üyelerinin Fon kaynaklar ndan kotalar ile s n rl olmak flart yla yararlanma politikas na kredi dilimleri politikalar denir. Bir üye ülke ödemeler dengesi sorunuyla karfl laflt nda IMF den bu dilimi kullanma talebinde bulunabilir. Bunun için IMF, üye ülkenin ödemeler dengesi sorununu çözmesini isteyebilir. Bu amaçla bir program yap lm fl ve Fon taraf ndan da bu uygun bulunmufl ise üye ülkeye kotas n n %25 i tutar ndaki ilk dilim kulland r l r. Burada aranan tek flart, ülkenin kendili inden harekete geçerek yeterli önlemleri almas ve bunun Fon taraf ndan yeterli bulunmas d r. IMF, bir defada takside ba lanmaks z n birinci kredi dilimini üye ülkeye kulland r r. Üyelerin kotalar ile s n rl kalarak kulland klar Fon kaynaklar na çekme haklar denir ve befl dilime ayr l r. 1 Nisan 1978 tarihinde gerçeklefltirilen Fon Anasözleflmesi nin ikinci de iflikli inden önce üye ülkeler kotalar n n ilk dörtte birlik k sm n alt n ile ödemifllerdi. Bu sebeple kotan n alt n ile ödenen ilk %25 lik bölümüne alt n dilimi ad verilmifltir. 1 Nisan 1978 tarihinden itibaren alt n diliminin ad rezerv dilimi olarak de ifltirilmifl ve alt n yerine SDR ile ödenmesi benimsenmifltir. 30 Kas m 1983 den sonra rezerv dilimi SDR veya Fon un kabul edebilece i di- er dövizler veya her ikisi ile birlikte ödenebilmektedir. Rezerv Dilimi Pozisyonu, (Reserve Tranche Position) üyenin Fon daki kotas yla Fon un Genel Kaynaklar Hesab ndaki paras aras ndaki fark kadard r. Di er bir deyiflle Rezerv Dilimi Pozisyonu üye ülkenin Fon da biriken paras ndan kotas ve o zamana kadar kendi paras karfl l nda IMF den kullan p fakat henüz ödemedi- i imkânlar n düflülmesiyle bulunur. Her üye Fon daki kotas n n %75 ni kendi paras ile ödedi i için rezerv dilimi, ülkenin IMF ye ödedi i %25 lik SDR veya di er paralar tutar na eflittir. Ülkenin kotas, o ülkenin IMF den çekebilece i kaynak miktar n belirleyen faktördür. Kotan n büyüklü üne ba l olarak ülkenin çekme hakk kullanmas di er bir deyiflle paras ile di er ülke paralar n sat n alma hakk artar. Çekme haklar rezerv dilimi d fl nda dört eflit dilime ayr lm flt r. Bu dört dilime super rezerv dilimi veya kredi dilimi de denir. Fon kaynaklar ndan çekme yap l rken (ulusal para ile di er bir ülkenin paras n n sat n al nmas ) önce rezerv dilimi kullan l r. Bu dilimin kullan m herhangi bir flarta ba l de ildir ve Fon un iznini gerektirmez. Çünkü rezerv dilimini ülke, kotas n n %25 i tutar nda SDR veya döviz olarak bafllang çta IMF ye ödemifltir. Dolay s yla bu dilim ülkelerin toplam d fl rezervleri içinde kabul edilir. Üye ülkeler, üç sebeple Fon da kendi paras n bulundururlar: Kotas n n kendi paras cinsinden ödenmesi gereken bölümü için yapt ödemeler, kotas n n nakden ödenmifl k sm için kendi paras yla ödenecek taahhüt senetleri, Fon dan kulland imkânlar karfl l nda IMF ad na yat rd para ve senetler.

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 63 Kotan n ilk dilimi d fl nda kalan üç bölüm içinde Fon dan sa lanan kredilere Üst Kredi Dilimi Politikas ad verilir. Bu politika içinde kullan lan her üst kredi dilimi için IMF nin ileri sürmüfl oldu u flartlar giderek a rlafl r. Bunlar aras nda en önemlisi, üye ülkenin maliye veya ekonomiden sorumlu bakan - n n, IMF ile birlikte haz rlanan bir niyet mektubunu IMF Baflkan na göndermesidir. Fon un bu mektubu esas alarak haz rlad destekleme düzenlemesinin IMF cra Direktörleri Kurulu ndan geçmesi gerekir. Ayr ca taksitlendirme, performans kriterleri ve dan flmalar gibi ek flartlar da üst kredi dilimlerinin kullan m nda aran r. Üye ülke isterse rezerv dilimini veya birinci kredi dilimini kullanmadan da üst kredi dilimlerinden yararlanabilir. Ayr ca üye ülke, ödemeler dengesi sorununun büyüklü üne ba l olarak bütün kredi dilimlerini birlikte de kullanabilir. Üst kredi dilimleri çerçevesinde kulland r lacak miktar y ll k olarak üye ülkenin kotas n n %200 ü ile s n rl d r. Bu oran IMF Yönetim Kurulu taraf ndan de ifltirilebilmektedir. Destekleme düzenlemesi çerçevesinde kredi dilimlerinin kullan m süresi 3-5 y l aras ndad r. Ülke kotas n n üç kat na kadar IMF fonlar ndan (kaynaklar ndan) yararlanabilmektedir. stisnai durumlarda IMF Yönetim Kurulu, kotan n üç kat ndan da fazla limit vermeye yetkilidir. Destekleme Düzenlemesi Destekleme Düzenlemesi (Stand- By Arrangement) ile üye ülkeye, k sa vadeli ödemeler dengesi sorunlar n aflabilmesi için 36 ay aflmayacak flekilde genellikle 12-24 ayl k süre içinde kotas yla iliflkilendirilen belli bir miktara kadar kaynak kullanabilme imkân sa lanmaktad r. Destekleme düzenlemesine Türkçe literatürde Stand-by Anlaflmas da denilmektedir. Düzenleme, üye ülkelerin ödemeler dengesi sorununu çözmek amac yla IMF ile anlaflt konular içeren karfl l kl bir taahhüttür. Kredi dilimlerinden ilkinin kullan lmas nda Fon, ilk y llarda önemli bir flart aramam flt r. Sadece IMF den kredi isteyen ülkeden ödemeler dengesini sa lay c önlemler almas istenmifltir. Birinci kredi diliminden verilen borçlanmalar ya otomatik olarak gerçekleflmifl ya da bunun için bir destekleme düzenlemesi imzalanm flt r. Üye ülkenin IMF ile uygulanacak ekonomik program üzerinde görüfl birli ine varmas ve IMF Baflkan na yaz lan niyet mektubunu Fon a göndermesinden sonra, niyet mektubunda taahhüt edilmifl bulunan konular destekleme düzenlemesine geçirilir ve bu belge ekinde niyet mektubu ile birlikte IMF Yönetim Kurulu nun onay na sunulur. Performans kriterleri ve di er uyulmas zorunlu flartlar n üye ülke taraf ndan öngörülen sürelerde yerine getirilememesi durumunda Fon un tek tarafl olarak imkân kullan m na son verme hakk vard r. Destekleme düzenlemesi bir veya iki y ll k makroekonomi politikalar n kapsar. Para, maliye ve döviz kuru politikalar ile ülkelerin ödemeler dengelerini sa lamay amaçlar. Üst kredi dilimleri içinde (kotan n son 3/4 lük k sm için) döviz veya SDR talep eden üye (paras karfl l nda Fon daki konvertibl dövizleri sat n almay amaçlayan ülke) ile Fon destekleme veya süresi uzat lm fl düzenleme imzalar. Destekleme düzenlemeleri kapsam nda kullan lan kaynaklar n vadesi 2 y l ödemesiz dönem olmak üzere toplam 4 y ld r. Bu vade üye ülkenin talebi ve Yönetim Kurulu nun onay ile 3 y l 3 ay geri ödemesiz dönem olmak üzere toplam 5 y la kadar uzat labilmektedir. Düzenleme kapsam nda kullan lan kaynaklara iliflkin Fon belirli oranlarda faiz uygulamaktad r. Destekleme düzenlemesi uluslararas bir anlaflma olmad için uluslararas hukuk belgesi de ildir. Dolay s yla borç alan ülke aç s ndan program hükümlerinin gerçekleflmemesi durumunda uluslararas yükümlülük do urmaz. Uzun süreli istikrar programlar n n desteklenmesi için genellikle her y l yenilenir ve süresi üç y la kadar uzat labilir.

64 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Fon a destekleme düzenlemeleri kapsam nda verilen ekonomik istikrar programlar, ülkenin tüm ekonomik de iflkenlerine iliflkin kantitatif hedefleri içerir. Bu kantitatif hedefler ile izlenecek ekonomi politikalar na iliflkin teminatlar, üye ülkenin kredilerden yararlanabilmek için yerine getirmekle yükümlü oldu u performans kriterlerinden oluflur. IMF, üye ülkelere her bir taksiti kulland r rken performans kriterlerinin yerine getirilip getirilmedi ine dikkat eder. E er bu konuda bir baflar s zl k varsa zaman gelmifl taksit kulland r lmayabilir. fiartl l k Politikas IMF üyelerine kredi verirken, bu kredilerin Fon un amaçlar do rultusunda kullan lmas ve ödemeler dengesi aç klar n gidermesi flart n arar. Fon un öne sürdü ü flartlar, genel ekonomi politikas ile ilgilidir. Verilen kaynaklar ile belli bir süre içinde ödemeler dengesi sa lanmal, ekonomik büyüme gerçeklefltirilmeli, ticaret ve ödemeler dengesi k s tlamalar kald r lmal d r. Di er bir deyiflle IMF kaynaklar n kulland r rken, üyelerine vermifl oldu u fonlar n kuruma geri dönmesini sa layacak politikalar n ilgili ülkelerce izlenmesini zorunlu bir flart olarak ileri sürer. IMF nin bu politikas na flartl l k politikas denir. Üst kredi dilimlerine do ru borçlanma artt kça, Fon un öne sürdü ü flartlar da giderek a rlafl r. Fon un flartl l k (conditionality) konusunda benimsedi i temel ilkeler flunlard r: IMF, üyelerinin d fl dengeyi sa lamaya yönelik programlar n n oluflturulmas nda, bu ülkelerin sosyal, ekonomik ve politik düzenleri ile ekonomik yap ve önceliklerini göz önünde bulundurur. Destekleme düzenlemeleri ile desteklenen istikrar programlar, Yönetim Kurulu taraf ndan zaman zaman gözden geçirilir. Performans kriterleri, ilk kredi dilimine iliflkin destekleme düzenlemelerini kapsamaz. fiartl l k Politikas n n dört amac vard r. Birincisi, kamuoyuna hükümetin politika niyetleri hakk nda teminat verir. Ücret art fllar pazarl yap l rken iflçilere söz verilen düflük enflasyonu hükümetin baflaraca n sendikalar bilmek durumundad rlar. Ayn flekilde elinde devlet kâ d tutanlar daha düflük faiz oranlar n kabul etmeden önce düflece ine inanmal d r. kincisi, yabanc yat r mc ve kreditörlere hükümetin politikalar n n makroekonomik istikrar getirebilece i yolunda teminat sa lar. Bu da düflük faiz oran nda yabanc sermayenin ülkeye gelmesine yol açar. Üçüncüsü, IMF ye istikrarl ekonomik politikalar n izlendi i yolunda teminat sa lar. Dördüncüsü ise hükümete program flartlar yerine getirildi i sürece ilgili kullan mlar n yap laca hususunda garanti verir. Niyet Mektubu Fon dan kaynak talep eden ülke, ödünç süresi içinde izleyece i ekonomi politikas n n içeri ini ve alaca istikrar önlemlerini aç klayan bir niyet mektubunu (letter of intention) IMF ye verir. Di er bir deyiflle Fon dan kaynak talep eden ülke, d fl ödemeler dengesini sa lamaya yönelik politikalar konusunda IMF ye taahhütte bulunur, IMF ye vermifl oldu u sözleri yaz l hâle getirir. Bu mektup, Fon kaynaklar - n n nas l kulland r laca n ortaya koyan ve üye ülkelerle IMF aras nda var lan anlaflma sonucunda haz rlanan bir belgedir. Destekleme düzenlemeleri sadece geliflme yolunda olan ülkelerin kulland bir mekanizma olmay p, birçok sanayileflmifl ülke de geçmiflte bu mekanizma ile IMF kaynaklar ndan yararlanm flt r. Niyet mektubu IMF taraf ndan uygun görüldükten sonra ülkeye verilecek kredi dilimleri bir takvime ba lan r. Dilimlerin s rayla serbest b rak lmas, ülkenin istikrar program n titizlikle ve kesintisiz uygulamas yla mümkün olur. IMF taraf ndan ülkenin niyet mektubunun uygun bulunmas, ülkenin di er uluslararas borçlanmalar na olumlu yönde etkide bulundu u ve yeflil fl k yakt için ülke aç s ndan çok önemlidir. Performans Kriterleri Program sürecinde üstlenilmesi gereken faaliyetlerdir. Performans kriterleri, program n öngörüldü ü gibi iflledi ine iliflkin en önemli göstergelerdir. Performans kriterleri genelde rakamsal de iflkenler üzerinedir: Bütçe fazlas, Merkez Bankas n n net iç varl klar veya uluslararas rezervler gibi. Herhangi bir performans kriterine uyulmamas durumunda, program n devam (ve ilerideki kredi dilimlerinin kulla-

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu n m ) Yönetim Kurulu nun onay n gerektirir. Kurul, e er sapma çok küçük ve hükümet program tekrar yoluna koymak için iyilefltirici önlemleri alabilece ini gösterebilirse onay verir. Endikatif hedefler, program n baflar s için kritik önemi olan de iflkenlerin izlenmesi için kullan l r. Ancak bunlar hükümetin mevcut politika araçlar yla do rudan kontrol edebilece i de iflkenler de illerdir. Hükümetin genel bütçe aç n kontrol etmesi, bütçe temel fazlas na göre daha zordur. Bu sebeple, endikatif hedef olarak genel bütçe aç n n belirlenmesi performans kriterinden daha uygundur. E er endikatif bir hedef tutturulmaz ise IMF Yönetim Kurulu ndan bu hedeften vazgeçilmesinin istenmesine gerek yoktur. Kredi kullan m sadece performans kriterine ba lanm fl ise bir sonraki kullan m otomatik olmaktad r. Program taahhütlerine uyulmas ; performans kriterleri, yap sal kriterler, gösterge niteli indeki hedefler ve bunlar n tümünü kapsayan program gözden geçirmesi gibi çeflitli göstergelerle ölçülür. IMF kredisinden kullan mlar, program gözden geçirmesine ve performans kriterlerine veya sadece performans kriterlerine ba lanabilir. IMF, destekleme veya süresi uzat lm fl düzenlemelere ba l olarak rezerv dilimi kullan m veya birinci kredi dilimi kullan m d fl ndaki kullan mlarda, üye ülkeye genelde üçer ayl k taksitler hâlinde kaynaklar n kulland r r. Bu iflleme taksitlendirme (phasing) denir. IMF, her bir taksidi kulland r rken üye ülkenin baflar l olup olmad n denetleme imkân na kavuflur. Kredilerden yararlanmak, performans kriterlerinin önceden belirlenen s raya göre uygulanmas na ba l d r. Bu amaçla bütün destekleme düzenlemelerinde belli süreler içinde üye ülkelerin IMF ile dan flmalarda (konsültasyonlarda) bulunmas zorunlulu u vard r. Bu dan flmalarda, ilgili ülkenin niyet mektubunda taahhüt etti i istikrar politikalar n uygulay p uygulamad, bu konularda elde etti i baflar s ile performans kriterlerinin uygulanma takvimi ele al n r. Kriterlerin uygulanma takvimine paralel olarak ve ülkenin elde etti i baflar lara göre daha üst kredi dilimlerinin ülkeye kulland r lmas na izin verilir. Birinci kredi diliminden sonra kredi dilimlerinin serbest b rak lmas, üye ülkelerin istikrar programlar ndaki baflar l uygulamalar na (performans kriterlerine) ba l d r. 65 K sa Vadeli Finansman mkân : (Short-Term Facility: SLF) IMF, 2008 y l nda ABD de bafllayan tüm dünyay etkileyen finansal krizden etkilenen geliflme yolunda olan ülkeler için K sa Vadeli Finansman mkân n 30 Ekim 2008 tarihinde uygulamaya sokmufltur. Bu imkândan yararlanacak krizden etkilenen geliflme yolunda olan ülkeler, Fon daki kotalar n n 5 kat na kadar k sa vadeli bir imkândan yararlanabileceklerdir. Özel Tahsisler Hesab Özel Tahsisler Hesab, Fon un Genel Departman içinde 30 Haziran 1981 de, Vesayet Fonu nun gelirlerini alarak Genel Departman n bir parças olarak faaliyete bafllam flt r. Bununla birlikte Genel Departman n d fl nda faaliyet göstermekte, varl klar ve gelirleri Genel Departman n di er hesaplar ndan ayr tutulmaktad r. Esnek Kredi Hatt (Flexible Credit Line-FCL), istikrarl bir ekonomik yap ya sahip ülkelerin uygunluk kriterlerini (sürdürülebilir d fl denge, uluslararas sermaye piyasalar ndan uygun faiz oranlar nda borçlanabilme, uluslararas rezervlerin yeterli seviyede bulunmas, sürdürülebilir kamu maliyesi, düflük enflasyon, bankac - l k sisteminde ödeme kabiliyetinin bulunmas, aç klanan verilerin güvenilirli i) sa lamas durumunda yeterli miktarda Fon kayna na h zl bir flekilde ulaflabilmesi ve bu flekilde krizlerin önlenmesi amac yla uygulamaya konulmufltur. Krizlerle mücadelede esnekli in sa lanmas amac yla bir s n r öngörülmemifltir. Kullan m süresi 6 ay ya da 1 y ld r. Gerekirse kullan m süresi 2 y la ç kart labilmektedir. Ödeme dönemi destekleme düzenlemesi ile ayn d r. Yüksek Eriflimli htiyati Düzenlemeler (High Access Precautionary Arrangements-HAPAs), Esnek Kredi Hatt mkân için uygunluk kriterini yerine getiremeyen ülkeler için krizlerin önlenmesi amac yla yarat lm flt r.

66 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Yoksullu u Azaltma ve Büyüme Güvence Fonu, ödemeler dengesi sorunlar bulunan ve ulusal (milli) geliri çok düflük olan ülkelere yard m etmek için oluflturulan uygun koflullu finansman enstrümanlar na iliflkin kredi ve faiz sübvansiyonlard r. Acil Destek (Yard m) Kolayl, ani ve tahmin edilemeyen do al afetler sebebiyle ödemeler dengesi sorunlar yaflayan üye ülkelere h zl bir flekilde yard m edilebilmek amac yla yarat lm flt r. Bu hesapta (Özel Tahsisler Hesab ) ayr ca Ba fl (Vesayet) Fonu, Sübvansiyon Hesab, Ek Finansman Kolayl Sübvansiyon Hesab, Yap sal Uyum Kolayl, Güçlendirilmifl Yap sal Uyum Kolayl Fonu, Sistemi Yap land rma Kolayl, Ek Rezerv Kolayl ve Acil Kredi Hatt (Kredi Zincir Borcu) da yer almaktad r. SDR, bir rezerv arac olarak yarat ld için yasal olarak de iflim arac, para veya kredi arac olarak tan mlanamaz. SDR, elinde bunu bulunduranlar için bir varl kt r fakat kimse için bir yükümlülük de ildir. Kendi bafl na bir de eri yoktur. Bir çeflit aç k kredidir. Özel Çekme Hakk (SDR), 1969 y l nda Uluslararas Para Fonu taraf ndan, uluslararas rezervlerin desteklenmesi için yarat lan bir hesap birimidir. Bafllang çta, Özel Çekme Hakk n n de eri alt na endeksli olarak belirlenmifltir. Günümüzde SDR nin de eri ABD dolar, euro, sterlin, japon yeniden oluflan bir sepete ba l d r. Özel Çekme Haklar Hesab 1960 l y llarda IMF kaynaklar n n yetersizli ini gidermek amac yla Fon sermayesine en çok katk da bulunan 10 ülke (Paris Kulübü), 1967 y l nda özel çekme haklar n n (special drawing rights: SDR) yarat lmas n sa lam fllard r. Özel Çekme Haklar Hesab, 1969 y l nda resmen yürürlü e girmifltir. Böylece Fon içinde Genel Departman n yan nda bir SDR Departman n n kurulmas mümkün olmufltur. SDR, karfl l olmayan üye ülkelerin bunlar kabul etmesiyle geçerlilik kazanan bir uluslararas likidite oldu u için IMF aç s ndan yeni bir kaynak hâline gelmifltir. Özel Çekme Haklar (SDR), Fon a üye ülkeler taraf ndan çekme haklar n n aksine, flarts z olarak ve uluslararas likiditeye ihtiyaç duyuldu unda otomatikman kullan l r. Bu haklarla ilgili tahsisler, kullan m ve iadeler, IMF Özel Çekme Hesab nda yer al r. Fon un yaratt SDR, hemen da t larak bu hesaba kat lan üyelerin hesaplar na ifllenir. Ödemeler dengesi aç k veren ülke, SDR hakk n kullanarak borcunu ödeyebilir ve ödeme yapt ülke de bunu kabul eder. Bir ülke ABD dolar na ihtiyaç duydu unda, portföyündeki SDR leri ABD Merkez Bankas na devreder ve bu ülkenin paras olan dolarlar SDR karfl l nda sat n al r. Bu ifllem sonucunda dolar alan ülkenin sahip oldu u SDR miktar azal rken, ABD nin SDR rezervleri artar. ABD, bu iflleme belli s n rlar içinde kalmak flart yla karfl ç kmaz. Çünkü ülkeler SDR Hesab na kat lmakla, SDR karfl l nda dolar vermeyi peflinen kabul etmifltir. K saca belirtmek gerekirse SDR ödeme arac olarak gücünü, Fon üyelerinin onu kabul etme iste inden alm flt r. Yarat lan SDR ler, SDR hesab na kat lan üyelere Fon daki kotalar na göre da - t lmaktad r. SDR tahsisleri küresel ekonominin ihtiyaçlar na göre belirlenmektedir. IMF üyesi ülkeler befl y lda bir SDR tahsislerine iliflkin kararlar almaktad rlar. Geliflme yolunda olan ülkelerin IMF deki kotalar küçük oldu u için yeni ç kar lan SDR den bu ülkelerin paylar na düflen miktar da azd r. Bu durum bu ülkeler taraf ndan elefltiriye u ramaktad r. Günümüze kadar üç defa genel SDR tahsisat yap lm flt r. 1970-1972 döneminde 9,3 milyar SDR, 1979-1981 döneminde 12,1 milyar SDR ve A ustos 2009 da 161,2 milyar olmak üzere üç defa genel SDR tahsisi yap lm flt r. A ustos 2009 da ayr ca bir kerelik 21,5 milyar SDR lik özel SDR tahsisat da gerçeklefltirilmifltir. A ustos2009 daki SDR tahsisatlar nda, Nisan 2009 da ngiltere de yap lan G-20 liderler zirvesinde al nan kararlar belirleyici olmufltur. 2009 yap lan düzenleme ile birlikte IMF nin kümülatif SDR tahsisat yaklafl k 204 milyar SDR ye (328 milyar ABD dolar ) ulaflm flt r. Türkiye ye 10 Eylül 2009 tarihinde 75,9 milyon SDR özel tahsisat yap ld için 883,1 milyon olan genel tahsisat 959 milyon SDR ye ulaflm flt r. SDR tahsisat Hazine Müsteflarl n n TCMB nezdindeki hesaplar nda gösterilmektedir. SDR tahsislerinin üye ülkelere bir maliyeti yoktur. Tahsisler, üyelere s f r maliyetli bir kaynak transferi demektir. E er bir üye ülkenin SDR rezervleri tahsisler-

den fazla olursa, üye ülke fazlal klar üzerinden faiz geliri elde eder. Aksine, e er tahsislerden daha az SDR sahibi ise, bu durumda da eksik k s m için faiz öder. IMF, kendisine SDR tahsis edemez. SDR nin De eri SDR nin bugün iki önemli niteli i vard r. Özel Çekme Haklar, hem bir hesap birimi ve hem de bir uluslararas rezerv parad r. 1970 y l nda SDR uygulamaya konuldu- u zaman hesap birimi olarak de eri dolar n alt n paritesine ba lanm fl ve 0.888671 gram saf alt n olarak belirlenmifltir. Di er bir deyiflle 1 ons alt n=35 $=35 SDR dir. Dolar ile SDR aras ndaki ba nt dolay s yla dolar n de erinde meydana gelen de iflmelerin SDR yi etkilemesini önlemek amac yla Fon Yönetim Kurulu, 1973 y - l nda Bretton Woods Sistemi çökünce SDR nin de erini Fon üyesi 16 sanayileflmifl ülkenin paralar n n oluflturdu u bir para sepetine ba lam flt r. Ülkelerin paralar n n SDR sepetindeki nispi a rl klar, ülkelerin ayn dönemdeki dünya ihracat ndaki paylar na göre belirlenmifltir. Bu ülkelerden sadece ABD SDR içindeki pay, %33 olarak kabul edilmifltir. Bunun sebebi dolar n uluslararas rezerv para olmas d r. Günümüzde Özel Çekme Hakk n n de eri, dünya ekonomisinde önemli yer tutan ülkelerin para birimlerinden oluflan bir sepet esas al narak belirlenmektedir. Sepet her 5 y lda bir gözden geçirilmektedir. 1 SDR, 1 Ocak 1971 tarihinde 1 ABD dolar na eflit iken, zaman içinde dolar n de erinde meydana gelen düflmeler sonucunda SDR de er kazanm flt r. Haziran 2012 itibar yla 1 ABD dolar = 0.649705 SDR dir. Para Birimi Sepetteki A rl % 3. Ünite - Uluslararas Para Fonu Sepet çindeki Miktar (1) Kur (2) (13/06/2012) ABD Dolar Karfl l Euro 37.4 0.4230 1.25330 0.530146 Japon Yeni 9.4 12.1000 79.69 0.151838 ngiliz Sterlini 11.3 0.1110 1.55630 0.172749 ABD Dolar 41.9 0.6600 1.00000 0.660000 SDR 1 = ABD Dolar (3) 1.53916 Kaynak: http://www.imf.org/external/np/tre/sdr/sdrbasket.htm (13 Haziran 2012) 67 IMF, her befl y lda bir SDR nin de erini belirleyen para sepetini, de iflen flartlara göre yeniden düzenleme karar alm flt r. Dolar cinsinden SDR nin de erini bulabilmek için önce o günkü cari döviz kuru üzerinden sepette yer alan di er üç paran n dolar olarak de erinin belirlenmesi gerekir. Her ülkenin dolar cinsinden hesaplanan paralar, SDR içindeki paralar n sabit tutarlar ile çarp l r. Sepet içindeki paralar n dolar olarak de erinin sepetteki tutarlar çarp m sonucunda bulunan paylar n n toplam bize o günkü SDR nin dolar de erini verir. T nin SDR karfl s ndaki de erini bulmak için SDR nin dolar ile ifade edilen de erini resmi kur üzerinde T ye çevirmek yeterlidir. Tablo 3.2 SDR Sepeti (1) Ortalama döviz kurlar na göredir. (2) Döviz kurlar ; 1 ABD dolar kaç Japon yeni cinsinden, 1 Euro ve 1 sterling kaç dolar cinsinden hesaplanm flt r. (3) 1 SDR nin ABD dolar olarak ifadesinde alt haneli yuvarlama yap lm flt r. IMF den kaynak kullan m ne flekilde olmaktad r? Neden kredi yerine SIRA imkân S ZDEveya kolayl k kelimeleri kullan lmaktad r? FON KAYNAKLARININ OLUfiUMU DÜfiÜNEL M IMF, yukar da özetlenen üç hesaptan üyelerine kaynak sa layabilmek için, yeterli miktarda likiditeye sahip olmak zorundad r. Bu likidite normal SORU ve ödünç al nan kaynaklar olmak üzere iki flekilde oluflur. D KKAT Normal Kaynaklar: Kotalar ve Geri Sat nalmalar Normal kaynaklar, IMF Genel Kaynaklar Hesab ndaki kullan labilir dövizler ve SDR den meydana gelir. Kullan labilir dövizler, Yönetim Kurulu SIRA taraf ndan S ZDE ödemeler dengesi ve uluslararas rezervleri güçlü olan üye ülkelerin paralar aras ndan se- 3 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

K T A P K T A P 68 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar çilir. Dövizler genellikle sanayileflmifl ve dünya ticaretinde önemli yer tutan ülkelerin paralar d r. Fon un elinde mevcut normal kaynaklar, üye ülkelerin Fon daki kotalar na karfl l k tahsis edilen kaynaklardan meydana gelir. Fon un normal kaynaklar ndan yararlanm fl bir üye, ödemeler dengesi ve uluslararas rezervleri düzeldi i zaman Fon kaynaklar n geri öder. Ayr ca bu ülkeden belli bir miktarda ücret al n r. Kredi Dilimi, Telafi Edici Finansman ve Tampon Stok Kolayl klar ndan kredi alan üyeler, en geç yararlanma tarihinden 5 y l sonra ald klar kredileri Fon a geri ödemek zorundad rlar. Di er bir deyiflle üyeler, Fon daki paralar n Fon taraf ndan belirlenmifl dövizler ile veya SDR kullanarak geri sat n almak durumundad rlar. Di er Kaynaklar IMF nin di er kaynaklar aras nda yer alan faaliyet gelirleri bafll ca üç kaynaktan oluflmaktad r: Fon kaynaklar n kullanan ülkelerden elde edilen kullan m bedelleri, Fon kredilerini kullanma ile birlikte al nan hizmet bedelleri ve SDR den sa lanan faiz gelirleri. Bu gelirlere karfl l k, Fon faaliyet giderleri de üç adettir. Fon a kredi sa layan ülkelere ödenen karfl l klar borçlanma faizleri ve Özel Muhtemel Zararlara Karfl Rezerv Hesaba yap lan aktarmalard r. Alt n Sat fl : Fon un elinde bulunan alt nlar, normal kullan labilir kaynaklar aras nda say lmaz. Çünkü önce bu alt nlar n %85 oy çoklu u ile (1 ons alt n= 35 SDR) dövize dönüfltürülme karar al nmal d r. Ayr ca Fon un normal kaynaklar n artt rman n yolu, üye ülkelerin kota miktar n yükseltmektir. IMF nin alt n rezervleri yaklafl k 145 milyar ABD dolar de erinde olup, IMF yi dünyan n en büyük üçüncü resmi alt n rezervi sahibi yapmaktad r. Borçlanmalar: IMF, normal kaynaklar n üye ülkelerin ihtiyaçlar na yetmemesi karfl s nda, bu kaynaklara ek olarak borçlanma yoluyla da fon sa layabilir. Ancak, borçlanarak elde edilen kaynaklar geçici niteliktedir ve IMF kotalar n n yar s ndan fazla olamaz. IMF iki devaml çok tarafl borçlanma düzenlemesine sahiptir: Geniflletilmifl Yeni Borçlanma Düzenlemeleri (NAB) ve Genel Borçlanma Düzenlemeleri (GAB). Günümüzde bu kapsamdaki toplam borçlanma kapasitesi 367,5 milyar SDR dir (580 milyar ABD dolar ). Ödünç Alma Genel Anlaflmas (General Arrangements to Borrow: GAB) olarak bilinen Anlaflma, 24 Ekim 1962 de 4 y ll na yürürlü e girmifl ve böylece Fon a 6.2 milyar dolarl k ek fon sa lanm flt r. sviçre, o tarihte Fon a üye olmamakla beraber 1964 y l nda Anlaflma ya kat lm flt r. 1965 y l nda, Ekim 1966 dan itibaren geçerli olmak üzere GAB n yürürlük süresi 4 y l için uzat lm flt r. 1970, 1975 ve 1980 y llar nda Anlaflma her defas nda 5 er y ll k dönemler için tekrar yürürlü e konmufltur. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 4 IMF de fon kaynaklar n n oluflumu nas l olmaktad r? ÜLKELER N FON KAYNAKLARINDAN YARARLANMASI DÜfiÜNEL M IMF ilke olarak, hükümetlerin makroekonomi politikalar n gelifltirmeleri ve yap sal reformlar SORUuygulamaya koymalar flart na ba l olarak k sa vadeli kredi sa lasa da uygulamada çok say da hükümete y llarca imkân kulland rm flt r. 70 ülke, 20 y l D KKAT veya daha fazla IMF kredilerine ba l kalm flt r. Bir ülke bir defa IMF kredisi ald m, o ülkenin izleyen y llar n tamam nda olmasa bile ço unda AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 69 Fon yard m na ba l kalmas kaç n lmazd r. Fon, kötü ekonomi politikalar izleyen ülkeleri kredi ba ml s hâline getirdi ini kabul etmemektedir. Genel kural olarak bir ülke, IMF Genel Kaynaklar Hesab ndan destekleme düzenlemesi ile 12 ayl k bir dönem içinde en fazla kotas n n %200 ü, toplamda ise kotas n n %600 ü kadar imkân kullanabilir. Gözetim ve Konsültasyonlar IMF Anasözleflmesi, Fon un üye ülkeler üzerinde, döviz kuru politikalar n n uygulan fl yla ilgili olarak sürekli gözetim (surveillance) yapmas n, ulaflt sonuçlar Fon taraf ndan kabul edilmifl genel kurallara uygunluk aç s ndan de erlendirerek, cra Direktörleri Kurulu na sunmas n öngörmektedir. Anasözleflme nin IV. maddesi uyar nca üye ülkelerin büyük ço unlu u y lda bir defa (IV. Madde Görüflmeleri) gözetime tabi tutulurlar. S n rl say da ülkeye iliflkin gözetimler 18-24 ayl k aral klarla yap l r. IV. madde görüflmeleri, IMF Heyeti nin üye ülkeye genellikle y l n ikinci yar s nda ortalama iki hafta süren ziyareti s ras nda yap l r. Görüflmeler, IMF misyonu ile ülkenin yüksek seviyeli bürokratlar aras nda gerçeklefltirilir. Görüflmelerde, ulusal gelirdeki geliflmeler, kamu maliyesi, fiyat hareketleri, istihdam, üretim, ödemeler dengesi ve parasal göstergeler üzerinde durulur ve ekonominin genel gidifli ortaya konulur. Görüflmeler sonunda IMF Misyon fiefi, üye ülke üst seviye yetkililerine ekonominin durumuna iliflkin görüfllerini aç klar. Ayr ca görüfllerini De erlendirme Notu ile üye ülke yetkililerine iletir. IMF misyonu merkeze döndü ünde, IV. Madde Konsültasyon Raporu ad n tafl yan bir rapor haz rlar. Rapor un istatistik bilgilerin yer ald ve geçmifl uygulama sonuç ve yorumlar n içeren Yak n Geçmifle liflkin Ekonomik Geliflmeler adl bir eki vard r. Rapor ve eki, IMF Yönetim Kurulu nda görüflülür ve onaylan r. Üye ülkelerin büyük ço unlu undaki ekonomik geliflmeler y lda bir defa Yönetim Kurulu nun bilgi ve görüfllerine sunulur. Böylece, IMF nin temel amaçlar ile üye ülkelerin uygulamalar n n ne kadar uyum içinde oldu u gözden geçirilmifl olur. KR ZLER VE IMF DE REFORM ÇALIfiMALARI Bretton Woods Sistemi nin çöküflünden sonra uluslararas finansal krizler daha s k ve fliddetli olmaya bafllam flt r. Resmi müdahaleler, görünürde krizlerin derinleflmesini önlemesine yard mc olmak amac yla yap lm flt r. IMF taraf ndan öncülük edilen bu tür müdahaleler, do rudan alacakl -borçlu pazarl klar yla ters düflmüfltür. Resmi müdahale, uluslararas finansal sistemin istikrar n n sa lanmas nda çok fley yapabilecek olan piyasa kurumlar n n oluflumunu ve geliflimini baltalam flt r. Piyasalara müdahale, büyük ölçüde alacakl lardan yana olmufl ve daha k r lgan bir küresel ekonomi ortaya ç km flt r. IMF nin bu elefltiriye tepkisi, özel sektörün ödenmemifl borçlar n n yeniden ödenebilir hâle gelmesini sa lamak amac yla kredi vererek, özel sektörü kefaletle kurtarmay (bailing in) sa lamak olmufltur. Asl nda IMF gibi kurumlar n müdahale etmek yerine kenarda durmalar daha yararl d r. Uluslararas finansta alacakl larla borçlular aras ndaki iliflkinin düzeltilmesi ancak üçüncü taraflar n devreden ç kar lmas yla mümkündür. IMF nin kurtarma rolü küresel finansta yeni bir misyondur. Fon, sadece 1970 lerin bafl nda sabit döviz kuruna dayal Bretton Woods Sistemi nin çökmesinden sonra, geliflme yolunda olan ülkelerin borç sorunlar n n yönetimi konusunda yeni bir rol benimsemifltir. 1982 borç krizinin patlak vermesiyle birlikte IMF bu krizle yak ndan ilgilenmifltir. 1980 li y llar n borç krizine IMF kar flmasayd, krizin 1984 e

70 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar kadar afl lm fl olaca muhtemeldi. IMF nin müdahalesi, borçlu hükümetlerle alacakl bankalar aras ndaki iki tarafl anlaflmalara var lmas n engellemifltir. IMF Yönetim Kurulu 18 Eylül 2009 tarihinde yapt toplant da, IMF nin yönetim giderlerini karfl lamak amac yla oluflturulacak bir yat r m hesab nda kullan lmak üzere 403 ton tutar ndaki alt n n sat fl n onaylam flt r. Küresel kriz sonras nda 2009 y l Nisan ay nda Londra da yap lan G-20 Liderler Zirvesi nde alt n sat fl gelirlerinin, IMF nin idari giderlerinin karfl lanmas nda kullan lmas yönünde belirtilen amaca zarar vermeyecek flekilde IMF nin düflük gelirli ülkelere kulland rd imtiyazl imkânlar n faiz sübvansiyonu için kullan lmas na karar verilmifltir. Küresel krizin düflük gelirli ülkeler üzerindeki etkilerinin hafifletilmesi ve bu ülkelerin orta vade de yoksullu u azaltma ve büyüme hedeflerinin desteklenmesini sa lamak için Fon un düflük gelirli ülkelere yard m kapasitesi güçlendirilmifl, gözetim reformu yap lm flt r. Fon un gözetim öncelikleri; küresel ekonomideki geliflmeler fl nda 30 Eylül 2009 tarihinde güncellenmifltir. Ekonomik öncelikler; finansal piyasalardaki stresi azaltmay, küresel finansal sistemi güçlendirmeyi, mal fiyatlar ndaki ani de ifliklikleri dikkate almay ve küresel dengesizlikleri azaltmay teflvik etmektedir. Operasyonel öncelikler ise risk de erlendirmesi, finansal sektör gözetimi ve reel-finansal ba lant lar, çok tarafl yaklafl m ve döviz kuru analizleri olarak belirlenmifltir. Nisan 2009 da ngiltere de yap lan G-20 Liderler Zirvesi nde al nan kararlar kapsam nda IMF taraf ndan üye ülkelere SDR tahsis edilmifltir. IMF ye 1981 y l nda gerçeklefltirilen son genel SDR tahsisat ndan sonra üye olan ülkelere de SDR tahsis edilebilmesini sa lamak için IMF üyelerine toplam 21,4 milyar SDR tutar nda bir defal k özel bir SDR tahsisat yap lmas na iliflkin olarak 1997 y l nda al nan karar 10 A ustos 2009 tarihinde yürürlü e girmifltir. IMF de özellikle SIRA küresel S ZDE mali (finansal) krizden sonra ne gibi reform çal flmalar yap lm flt r? 5 IMF cra Direktörleri Kurulu, 5 Kas m 2010 tarihinde yapt toplant da IMF kota ve yönetim reform paketine iliflkin de ifliklikleri görüflerek kabul etmifltir. Re- DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M form paketi, IMF Guvernörler Kurulu nca onaylanmas n ve üye ülkelerin iç hukuki süreçlerini SORU tamamlamas ndan sonra yürürlü e girecektir. Üye ülkeler reform pa- SORU ketinin 2012 y l IMF-Dünya Bankas Y ll k Toplant lar na kadar yürürlü e girmesi yönünde çaba göstermeyi taahhüt etmifllerdir. D KKAT D KKAT Reform paketinin yürürlü e girmesiyle IMF nin toplam kotalar iki kat na (476,8 milyar SDR) ç kar lacakt r. Düflük gelirli ülkelerin kota pay korunurken dinamik yükselen piyasa ekonomileri ve geliflme yolunda olan ülkelerin kota pay yaklafl k 6 puan art r lacakt r. cra Direktörleri Kurulu 24 üye ile çal flmalar na devam edecek, buna karfl l k 2 adet icra direktörlü ü geliflmifl Avrupa ülkelerinden yükselen AMAÇLARIMIZ piyasa ekonomileri AMAÇLARIMIZ ve geliflme yolunda olan ülkelere devredilecektir. 2008 y l ndaki kota reformuyla birleflti inde, toplam olarak yükselen ekonomilere ve geliflme K Tyolunda A P olan ülkelere aktar lan oy pay da %5.3 olacak, en yoksul K T A P ülkelerin oy gücü de korunacakt r. Geliflmifl ülkelerin kota pay %57.7, oy paylar %55.3, yükselen ekonomilerle geliflme yolunda olan ülkelerin kota paylar %42.3, TELEV ZYON oy paylar TELEV ZYON da %44.7 olacakt r. Genel kota art fllar d fl nda birçok ülkenin IMF kotas nda zaman içinde özel art fllar sa lanm flt r. 1947 de Fransa n n, 1960 da Avustralya n n, 1966 da Almanya n n, 1980 de Çin Halk Cumhuriyeti nin ve 1981 de Suudi Arabistan n kotalar NTERNET yükseltilmifltir. NTERNET 19 Eylül 2006 tarihli Guvernörler Kurulu toplant s nda üye ülkeler IMF sisteminde reform yap lmas gere i üzerinde durarak, özellikle kotas düflük

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 71 geliflme yolunda olan ülkelerin IMF kaynaklar ndan daha fazla yararlanmalar gerekti ini belirtmifllerdir. Yönetim Kurulu nun tavsiyesi ile ad hoc (özel) kota art - r m yap lm flt r. TÜRK YE-IMF L fik LER 1947 y l nda IMF ye kat lan Türkiye Fon a giren ilk ülkeler aras nda yer alm flt r. 1961-2005 döneminde Türkiye ortalama her 2.5 y lda Fon ile bir destekleme düzenlemesine gitmifltir. IMF ile en fazla destekleme düzenlemesi yapan ülkeler aras nda Türkiye nin yan nda Filipinler, Panama, Uruguay, Ekvator, San Salvador, Fas ve Kosta Rika gibi ülkeler bulunmaktad r. IMF nin kurulmas ndan sonra Türkiye bu kurulufl ile birlikte yaflamaya al flm flt r. Türkiye, 22 Mart 1990 tarihinde IMF Ana Sözleflmesi nin VIII nci maddesi (2, 3 ve 4 ncü f kralar) kapsam na girmifltir. Böylece Türkiye, IMF ye uluslararas cari ifllemlerine s n rlamalar getirmekten kaç nmay ve ayr mc parasal uygulamalar yapmamay ve üye ülkelerin elinde bulunan Türk Liralar n o ülkenin iste i hâlinde sat n alaca n taahhüt etmifl ve Türk Liras IMF kapsam nda k smi konvertibl para olmufltur. Türkiye nin IMF ile iliflkilerinde mali ajan Hazine Müsteflarl, depozitör kurulufl ise T.C. Merkez Bankas d r. Türkiye nin IMF den bugüne kadar kulland imkânlar; Destekleme Düzenlemesi, Uzat lm fl Fon Kolayl, Acil Destek Kolayl, Ek Rezerv Kolayl ve Petrol Kolayl d r. Türkiye, IMF ile ilk destekleme düzenlemesini 1961 y l nda imzalam flt r. 11 May s 2005 tarihli son düzenleme dahil 44 y lda toplam 19 düzenleme hayata geçirilmifltir. 1970-1978 ve 1985-1993 y llar nda IMF ile Destekleme Düzenlemesi yap lmam flt r. 1970-1978 y llar nda IMF ile düzenlemeye gidilmemesinin sebebi, ödemeler dengesinin düzelmesidir. 1985-1993 döneminde Türkiye ödemeler dengesinde ciddi sorunlar yaflamam flt r. Bu sorunsuz dönem 1994 krizi ile sona ermifltir. Türkiye IMF ile tan flt 1961 y l ndan 19 ncu Destekleme Düzenlemesi nin yap ld 2005 e kadar Fon dan 37,707.24 milyon SDR tutar nda kaynak kullanma imkân sa lam flt r. Bu imkân n 32,817.44 milyon SDR lik k sm n kullanm flt r. Türkiye nin uygulamaya koydu u istikrar programlar n n baflar s için bu miktar oldukça önemli bir kaynakt r. Türkiye nin IMF deki kotas 14. Genel Kota Gözden Geçirmesi karar kapsam nda gerekli hukuki ifllemlerin tamamlanmas sonras nda 4 milyar 659 milyon SDR ye ç kacakt r. Reform paketinin yürürlü e girmesiyle birlikte Türkiye nin %0,55 olan kotas %0,98 e, oy hakk da %0,95 e ç kacakt r. Kota reformuyla Türkiye nin IMF den kullanabilece i toplam imkân tutar 42 milyar ABD dolar seviyesine ulaflacakt r. IMF de en yüksek paya sahip 20 inci ülke konumuna gelecek olan Türkiye, kota art fl ndan da en fazla faydalanan dördüncü ülke olacakt r. Türkiye nin Genel Kaynaklar Hesab ndan kredi kullan m tutar yeni kotas n n yürürlü e girmesiyle 27 milyar 952 milyon SDR olacakt r. htiyaç duyulmas durumunda, IMF cra Direktörleri Kurulu nun onay ile ülkelerin bu limitlerin üzerinde kredi kullanma imkanlar da vard r.

72 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Uluslararas Para Fonu nun kuruluflunu ve amaçlar aç klamak. Bretton Woods Anlaflmas ile 22 Temmuz 1944 tarihinde dünya çap nda iki büyük uluslararas örgüt yarat lm flt r. Uluslararas Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankas, 27 Aral k 1945 tarihinde 29 ülkenin her iki kuruluflun anlaflmalar n onaylamas, Fon kotas n n %80 ni, Banka sermayesinin %65 ni taahhüt etmesiyle fiilen kurulmufllard r. Fon, finansal ifllemlere Mart 1947 de bafllam flt r. 1944 y l ndan bu yana IMF Anasözleflmesi dört önemli de iflikli e u ram flt r. Fon un amaçlar uluslararas parasal iflbirli inin teflvik edilmesi ve uluslararas ticaretin geniflletilmesi gibi genel niteliktedir. Temel amaç ise üye ülkelerin ödemeler dengesi aç klar n azaltmada onlara yard mc olacakt r. IMF, bu amac gerçeklefltirebilmek için d fl ödeme güçlükleri ile karfl laflan üye ülkelere gerekli kaynak yard m nda bulunacak, döviz kurlar nda istikrar teflvik edecek, üyelerin rekabetçi devalüasyonlara baflvurmalar na engel olacak, dünya ticaretinin geliflimine zarar vermemek için cari ifllemler hesab ndaki kalemlere uygulanan döviz kontrollerinin kald r lmas ve üyeler aras nda çok tarafl bir ödemeler sisteminin kurulmas n sa layacakt r. Uluslararas Para Fon unda sermayenin önemini analiz etmek. Uluslararas Para Fon unda sermaye çok önemlidir. Çünkü, ülkelerin sermayeye kat l m paylar olan kotalar, üyelerin oy güçlerini belirler, Fon dan borçlanmalar n etkiler. Kotan n üç aç - dan önemi vard r. Üye ülkenin IMF deki kotas - n n yüksekli i oran nda oy gücü artar. kinci olarak kota, üye ülkenin IMF den yararlanabilece i mali imkânlar n belirleyici göstergesidir. Yüksek kota miktar, sa lanabilecek mali imkân n da artmas na imkân tan r. Üçüncü olarak kota, üye ülkeye tahsis edilecek SDR miktar n n göstergedir. Uluslararas Para Fonu ndan kaynak kullan m - n aç klamak. IMF, elindeki kaynaklar Fon un politikalar na uygun olarak talepte bulunan üyelerine tahsis ederek, onlar n karfl laflt klar ödemeler dengesi A MAÇ 4 aç klar n finanse eder. Üye ülkeler, Fon dan SDR alarak borçlanabilirler. Bu özelli i ile IMF den kredi almak, normal borç ifllemlerinden tamamen farkl bir nitelik tafl r. IMF, üyelerinin k sa vadeli d fl ödeme aç klar n finanse eder. Fon kredileri genelde k sa vadelidir. Fakat d fl dengesizli i gidermek için ekonomide yap sal bir de ifliklik ve uyum gerekti i zaman Fon, orta vadeli kredi de sa lar. Fon dan borçlanma, bir ülkenin paras n n di er ülke paras yla de ifltirilmesi veya paras karfl l nda di er bir üye ülkenin paras - n n sat n al nmas fleklinde olur. IMF den kaynak kullan m kredi de ildir. Bu sebeple kredi yerine imkân veya kolayl k kelimeleri kullan l r. mkân kullan m nda, üye ülkenin paras n n karfl l nda di er bir ülkenin paras n n kullan m na yönelik varl k de iflimi söz konusudur. Bunun için imkân kullan m na sat n alma (purchase) denir. Üye ülkeler IMF kaynaklar n kullanmak istediklerinde, bu imkân kadar kendi paras n ve bu miktar içeren bir taahhütnameyi IMF ye verir. Fon, bu taahhüde karfl l k üye ülkenin ihtiyaç duydu u döviz cinsinden gerekli miktar üye ülkeye tahsis eder. E er üye ülke Fon kaynaklar n taksitlendirme çerçevesinde kullanmakta ise her taksitlendirmeden önce bu taahhüt ifllemi yenilenir. Geri ödenme (repurchase) s ras nda ise tersine olarak üye ülke kulland dövizi geri öder veya kendi paras n veya düzenlemifl oldu u taahhüt senedini geri al r. Bu iflleme de geri ödeme denir. IMF nin gözetim görevlerini tan mlamak. IMF Anasözleflmesi, Fon un üye ülkeler üzerinde, döviz kuru politikalar n n uygulan fl yla ilgili olarak sürekli gözetim yapmas n, ulaflt sonuçlar Fon taraf ndan kabul edilmifl genel kurallara uygunluk aç s ndan de erlendirerek Yönetim Kurulu na sunmas n öngörmektedir. Anasözleflme nin IV ncü maddesi uyar nca üye ülkelerin büyük ço unlu u y lda bir defa gözetime tabi tutulurlar. S n rl say da ülkeye iliflkin gözetimler 18-24 ayl k aral klarla yap l r. IV ncü madde görüflmeleri, IMF Heyeti nin üye ülkeye genellikle y l n ikinci yar s nda ortalama iki hafta süren ziyareti s ras nda yap l r. Görüflmeler sonunda IMF Misyon fiefi, üye ülke üst seviye yetkililerine eko-

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 73 nominin durumuna iliflkin görüfllerini aç klar. Ayr ca görüfllerini de erlendirme notu ile üye ülke yetkililerine iletir. IMF misyonu merkeze döndü- ünde, IV ncü Madde Konsültasyon Raporu ad - n tafl yan bir rapor haz rlar. Rapor un istatistik bilgilerin yer ald ve geçmifl uygulama sonuç ve yorumlar n içeren Yak n Geçmifle liflkin Ekonomik Geliflmeler adl bir eki vard r. A MAÇ 5 IMF de uluslararas iflbirli inin teflviki ve reform çal flmalar n aç klamak. IMF Anasözleflmesi nin çeflitli maddelerinde uluslararas nda parasal ve ticari alanlarda iflbirli i yap lmas ve bunun güçlendirilmesine iliflkin hükümler vard r. Fon, benzeri alanlarda faaliyet gösteren Dünya Bankas ve WTO gibi uluslararas ekonomik kurulufllar ile yak n iliflki içinde çal flmaktad r. 1980 li y llar n borç krizine IMF kar flmasayd, krizin 1984 e kadar afl lm fl olaca muhtemeldi. IMF nin müdahalesi, borçlu hükümetlerle alacakl bankalar aras ndaki iki tarafl anlaflmalara var lmas n engellemifltir. IMF cra Direktörleri Kurulu 18 Eylül 2009 tarihinde yapt toplant da, Fon un yönetim giderlerini karfl lamak amac yla sat lacak 403 ton tutar ndaki alt n sat - fl ndan elde edilecek gelirin bir k sm n n küresel kriz sonras nda düflük gelirli ülkelere kulland r - lan imtiyazl imkânlar n faiz sübvansiyonu için kullan lmas na karar vermifltir. IMF, küresel krizin düflük gelirli ülkeler üzerindeki etkilerinin hafifletilmesi ve bu ülkelerin orta vade de yoksullu u azaltma ve büyüme hedeflerinin desteklenmesini sa lamak için düflük gelirli ülkelere yard m kapasitesini güçlendirmifl, gözetim reformu yapm flt r.

74 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. IMF, üye ülkelerin ödemeler dengesi aç klar n azaltmada onlara yard mc olma amac n gerçeklefltirebilmek için afla dakilerden hangisihedefleri aras nda yer almaz? a. D fl ödeme güçlükleri ile karfl laflan üye ülkelere gerekli kaynak yard m nda bulunmak. b. Döviz kurlar nda istikrar teflvik etmek. c. Üyelerin rekabetçi devalüasyonlara baflvurmalar na engel olmak. d. Cari ifllemler hesab ndaki kalemlere uygulanan döviz kontrollerini kald rmak. e. Üyeler aras nda tek tarafl bir ödemeler sistemi kurmak. 2. Afla da yer alan IMF kotalar yla ilgili ifadelerden hangileri do rudur? I. Üye ülkenin IMF deki kotas n n yüksekli i oran n- da oy gücü artar. II. Üye ülkenin IMF den yararlanabilece i mali imkânlar n belirleyici göstergesidir. III.Yüksek kota miktar, sa lanabilecek mali imkân n da artmas n sa lar. IV. Kota, üye ülkeye tahsis edilecek SDR miktar n n göstergedir. a. I ve II b. I ve III c. II, III ve IV d. I, II ve IV e. I, II, III ve IV 3. IMF de Kotalar belirlenirken üye ülkenin hangi özelli i dikkate al nmaz? a. Fon sermayesine katk lar b. thalat çeflitlili i c. Ulusal gelirleri, d fl ticaret hacimleri d. Döviz rezervleri e. D fl ödemeleri 4. IMF nin en büyük 10 üyesi aras nda yer alan BRIC grubuna afla daki ülkelerden hangisi dahil de ildir? a. Japonya b. Brezilya c. Çin d. Hindistan e. Rusya 5. IMF imkânlar ndan yararlanmak isteyen üye ülkeler afla daki flartlardan hangisini yerine getirmek durumunda de ildir? a. Üye ülkenin uygulayaca ekonomi program na iliflkin olarak IMF ye referans mektubu vermesi b. Destekleme veya süresi uzat lm fl düzenleme yap lmas c. IMF taraf ndan üye ülkenin uymak zorunda olaca performans kriterlerinin belirlenmesi d. Üye ülkenin kullanaca miktar kadar kendi paras cinsinden bir taahhüt senedini IMF ye sunmas e. Üye ülke uygulamas n n zaman içinde gözden geçirilmesidir. 6. IMF üyelerinin fon kaynaklar ndan kotalar ile s n rl olmak flart yla yararlanma politikas na ne ad verilir? a. Rezerv dilimleri politikalar b. Destekleme düzenlemesi politikalar c. Taahhüt senedi politikalar d. Kredi dilimleri politikalar e. Net gelir politikas 7. IMF taraf ndan SDR nin de erini belirleyen para sepetini de iflen flartlara göre yeniden düzenleme karar kaç y lda bir al n r? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 8. Afla dakilerden hangisi IMF nin fon kaynaklar ndan biri de ildir? a. Al nan Bedeller ve Ödenen Karfl l klar b. Alt n Sat fl c. Ek Rezerv Sat fl d. Borçlanmalar e. Kotalar ve geri sat n almalar 9. Afla dakilerden hangisi Türkiye nin IMF den bugüne kadar kulland imkânlar aras nda yer almaz? a. Destekleme Düzenlemesi, b. Alt n Kolayl c. Acil Destek Kolayl, d. Ek Rezerv Kolayl e. Petrol Kolayl

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 75 10. IMF den kredi dilimleri çerçevesinde borçlanabilmek için afla dakilerden hangisini imzalanmal d r? a. Destekleme Düzenlemesi b. Garanti Anlaflmas c. Kredi Anlaflmas d. Borç Düzenlemesi e. Ödünç Anlaflmas Yaflam n çinden Bir dönem popstar muamelesi gören IMF heyeti art k görünmez oldu. Heyet sessiz sedas z geliyor, görüflmeleri teknik düzeyde yap yor. Türkiye'de bir dönem popstar gibi karfl lanan ve tuttuklar tak mlardan yedikleri kebaba kadar olay olan Uluslararas Para Fonu (IMF) teknik heyeti, 6 Eylül tarihinden bu yana sürdürdükleri incelemelerde protokol sürprizi ile karfl laflt. Star gazetesinin haberine göre IMF Türkiye Masas fiefi Rachel van Elkan baflkanl ndaki heyet,türkiye ziyaretinde ekonomi birimlerinin ikinci adamlar ile görüflebildi. Bu durum Türkiye ile IMF iliflkileri için tarihi bir dönem olarak yorumlan rken, bu tarihi dönemeç standby anlaflmas n n (destekleme düzenlenmesinin) 2009 y l nda ask ya al nmas ile bafllad. Bu karar n ard ndan, Türkiye'nin IMF'ye olan borcunun yüksek olmas nedeniyle, Türkiye ile IMF aras ndaki iliflki düzeyi program sonras izleme olarak gerçekleflti. Son üç y lda yap lan ödemelerle birlikte A ustos ay itibariyle IMF'ye borç tutar 4.7 milyar dolar seviyesine geriledi. Borç tutar 5 milyar dolar n alt na indi i için de, program sonras izleme dönemi sona erdi. liflkiler flu anda, 4. madde kapsam nda yürütülüyor. Bu durum IMF teknik heyetinin inceleme programlar n da etkiledi. IMF Türkiye Masas fiefi Rachel van Elkan baflkanl ndaki heyet, 6 Eylül'de Türkiye'ye gelerek, incelemelere bafllad. Dört gündür Ankara'da incelemelerde bulunan heyet, Merkez Bankas ve BDDK baflta olmak üzere ekonomi kurumlar n n yöneticileri ile görüflmelerde bulundu. Heyet bu görüflmelerde, kurumlar n baflkan yard mc lar, daire baflkanlar ile bir araya geldi. IMF teknik heyetinin, kurumlar n ikinci adamlar ile görüflmesi, diplomaside iliflkilerin en alt seviyeye indirilmesini ifade eden 2. katip seviyesi olarak nitelendiriliyor. IMF teknik heyetinin Türkiye programlar, Hazine Müsteflarl taraf ndan koordine ediliyor. Hazine Müsteflarl yetkilileri, IMF ile iliflkilerde gelinen noktan n normal oldu unu belirttiler. Yetkililer IMF teknik heyetinin programlar hakk nda da bilgi vermedi. Hazine kaynaklar, IMF'nin program n ö renmek isteyen gazetecilere "IMF, Türkiye'nin de üye oldu u bir kurulufl. liflki bu üye olarak devam ediyor. Art k IMF'yi gündeminizden ç kar n" tavsiyesinde bulunuyor. Ekonomi kurumlar n n ikinci adamlar ile görüflen IMF teknik heyeti bir dönem, Baflbakan, Baflbakan Yard mc - lar ve ekonomi bakanlar ile görüflüyordu. Özellikle 2001

76 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar y l nda yaflanan ekonomik krizin ard ndan yap lan görüflmelerde, IMF teknik heyetinin, bakanlar bile f rçalad gündeme gelmiflti. Yine 2001 y l ekonomik krizi sürecinde IMF flefinin, Reina gibi lüks restoranlarda yedi i yemekler, Galatasaray tak m n tutmas, sevdi i tatl lar, giysileri gibi birçok özelli i bas nda genifl flekilde yer alm flt. IMF flefleri geçmiflte Türkiye'de baflta medya mensuplar olmak üzere herkes taraf ndan tan n yor ve Türkiye'ye geliflleri havaalan na ayak basmalar ndan itibaren olay oluyor, hiçbir ayr nt gözden kaç r lm yordu. Mesela 10 Ekim 1999 tarihli Hürriyet Gazetesi'nde dönemin IMF fiefi Carlo Cottarelli'yle ilgili flu ifadelere yer veriliyordu: "Geçen yaz yapt ziyaretten sonra 3 Temmuz'da siyah tiflörtüyle Türkiye'den ayr lan IMF Türkiye Masas fiefi Carlo Cottarelli, son ziyaretine de yine ayn siyah tiflörtüyle geldi. Cottarelli'nin seyahat k yafeti aras ndaki tek fark n, 3 Temmuz'da giydi i bej pantolon ile bu seyahatinde giydi i mor pantolon oldu u gözlendi." Kaynak:http://www.takvim.com.tr/Ekonomi/2011/09/10/imf-ile-iliflkilerde-tarihi-donem Okuma Parças IMF ve Uluslararas Finansal Krizler Bir gözetim kurumu olarak IMF nin uluslararas etkinli i Asya kriziyle birlikte zay flam flt r. Fon, ulusal para birimlerinin ve bankac l k sistemlerinin yak nda çökece ine iliflkin hiçbir uyar da bulunmam fl, kriz patlak vermeden k sa süre önce Do u Asya ekonomilerini belgelerinde övmüfltür. Bu durum Fon un, hem ülkeler için kredi de- erlendirme birimi ve hem de finansal krizin patlak vermesini önlemek için çaba harcayan bir kurum olmas n n özünde var olan çeliflkiyi ortaya ç karmaktad r. E er, IMF geliflen bir ekonomideki krizi önceden sezmifl olsayd, bu bilginin kamuoyuna aç klanmas krizi h zland rabilirdi. Fakat krizi haber vermemek, bir gözetim birimi olarak IMF nin güvenirlili ini sarsar. IMF her iki rolü de üstlenmeye çal flt sürece, uluslararas ekonomik düzendeki çeliflki var olmaya devam edecektir. Fon, 1997 y l ndan sonra finansal kurtarma çerçevesinde 180 milyar dolar aflan miktarda anlaflma yapm flt r. Michael Bordo ve Anna Schwartz, geçmiflteki uluslararas kurtarmalar n gelifltirilmifl politikalar karfl l nda sabit döviz kurunu korumak için küçük miktarlarda para vermeyi içerdi ini, ancak son kurtarmalar n ise sabit döviz kuru devalüe edildikten sonra hem yabanc alacakl lar n ve hem de yerli yat r mc lar n servet kay plar na u ramalar n önlemek için nispeten büyük miktarlarda para verilmesini kapsad n öne sürmüfllerdir. IMF, özel sektör yat r mc lar n 1985 de Meksika da, 1997 den itibaren de Asya ve Brezilya da zor durumdan kurtar rken, s radan vatandafllar iflin faturas n ödemekle bafl bafla kalm flt r. Bretton Woods Sistemi nin çöküflünden sonra uluslararas finansal krizler daha s k ve fliddetli olmaya bafllam flt r. Resmi müdahaleler, görünürde krizlerin derinleflmesini önlemesine yard mc olmak amac yla yap lm flt r. IMF taraf ndan öncülük edilen bu tür müdahaleler, do rudan alacakl -borçlu pazarl klar yla ters düflmüfltür. Resmi müdahale, uluslararas finansal sistemin istikrar n n sa lanmas nda çok fley yapabilecek olan piyasa kurumlar n n oluflumunu ve geliflimini baltalam flt r. IMF nin kurtarma rolü küresel finansta yeni bir misyondur. Fon, sadece 1970 lerin bafl nda sabit döviz kuruna dayal Bretton Woods Sistemi nin çökmesinden sonra, geliflme yolunda olan ülkelerin borç sorunlar n n yönetimi konusunda yeni bir rol benimsemifltir. 1982 borç krizinin patlak vermesiyle birlikte IMF bu krizle yak ndan ilgilenmifltir. Uzun süren kriz süresince borçlu ülkelerle alacakl ülkeler aras ndaki do rudan görüflmeler ihmal edilmifltir. ABD bankalar kendi sermayelerini aflan s n rs z krediler vermifllerdir. Üçüncü dünya ülkeleri gibi pek çok banka da, IMF den fon sa lamak için istekli olmufltur. Charles Goodhart, bu durumu flöyle aç klamaktad r: IMF nin müdahalesi ve ulusal merkez bankalar n n deste i olmadan, bu hadiselerin yol açt 1982 deki ve sonras ndaki krizler, baflka ülkelere de sirayet edici, kapsaml ve muhtemelen büyük ölçekte felaket getirici türden olmufl olacakt. 1980 li y llar n borç krizine IMF kar flmasayd, krizin 1984 e kadar afl lm fl olaca muhtemeldi. IMF nin müdahalesi, borçlu hükümetlerle alacakl bankalar aras ndaki iki tarafl anlaflmalara var lmas n engellemifltir. IMF de ikinci adam olmadan önce MIT de ö retim üyesi olan Stanley Fischer in bu konudaki görüflleri flöyledir: Resmi kurumlar müdahil olmasalard, inan yorum ki, borç krizi daha çabuk afl lm fl olacakt. Fischer ayr ca, resmi müdahalenin olmad durumda ayarlama krizinin daha derin olaca n düflündü ünü de eklemifltir. 1980 li y llar n sonunda ve 1990 l y llar n bafl nda uygulamaya konulan liberal reformlar sekiz y l daha önce gerçeklefltirilmifl olsalard, Latin Amerika n n daha az s k nt çekmifl olaca kesindir. Rusya, IMF flartlar na uymad halde y llarca IMF yard m yla ayakta tutulmufltur. Endonezya, gerekli reformlar yerine getirmeden 1997 den sonra devaml IMF deste i alm flt r. Brezilya n n finansal kurtarma operasyonu, ülkedeki politika yap c lar n di-

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 77 siplin alt na almam fl ve bir para krizini önleyememifltir. Tayland ve Güney Kore de bankac l k sektörünün sorunlar n çözmeye yönelik çal flmalar etkili olmam flt r. Güney Kore 1997 de IMF ye güvenmek yerine borçlar n ödeyemez duruma düflseydi, Koreliler bugün daha iyi durumda olacaklard. Likidite yetersizli i ve ödeme aczine düflme konular n çözmek üzere, alacakl larla borçlular daha h zl bir araya gelecekti. Bunun yerine Koreliler, uzayan para ve finansal krizle birlikte daha fazla borç alt nda ezilerek krize yenik düflmüfllerdir. IMF nin Latin Amerika da birçok ülkede uygulad politikalar n baflar s z oldu u iddia edilmifltir. Siyaset bilimcisi Karen Remmer bu konuda flöyle yazm flt r: IMF reçetelerinin baflar s z yürütülmesi, Latin Amerika da istisna de il standart hale gelmifltir. Destekleme düzenlemelerinin uygulanmas, do ru istikamette bile kamu maliyesi ve iç krediyle ilgili ana göstergeleri iyilefltirmede baflar s z olmufltur... IMF nin gücü, ciddi ödemeler bilançosu dengesizlikleriyle ilgili zor ekonomik koflullar aç klamak için bir günah keçisi arayarak hükümetler için yararl bir efsane olarak devam etmektedir. Ancak, IMF nin d flar dan programlar dayatma yetene i aç kça s n rl d r. IMF, liberalleflme ve yap sal uyum konular na ciddi olarak e ilmeyen hükümetleri finanse etmekle, Latin Amerika da 1980 li y llarda reformlar geciktirmifltir. Bu sebeple Latin Amerika n n borcu artm fl ve Latin Amerika n n yaflam standard düflmüfltür. Anna Schwartz n ifadesiyle resmi oyuncular n müdahalesi, borç sorununu uzatm fl ve daha da kötülefltirmifltir. IMF müdahalesinin bir sonucu olarak borçlu ulus, pek çok belirsizlikten sonra resmi kurumlar n, özel alacakl lar n ve borçlu ülkelerin raz oldu u yeniden programlama yapmak için, kazanan n veya kaybedenin olmad üç tarafl bir duruma ifltirak etmifltir. Lester Thorow da, IMF nin günümüzde krizdeki ülkeler için inan l r politikalar üretmedi ini öne sürmektedir. Thurow, stanbul da vermifl oldu u bir Konferansta flöyle demifltir: Bana kal rsa IMF nin yap s hemen de iflmeli ve IMF, ABD de Federal Mevduat Sigortas Birli- i (FDIC) ad yla faaliyet gösteren kurulufl gibi çal flmal. IMF, krize girmesi muhtemel ülkelere giderek uygulanacak politikalar n çerçevesi üzerine müzakere yapmal ve bu müzakereler sonucunda uygulanacak politikaya onay verip vermedi ini aç klamal. IMF, onay verdi i programa kefil olmal, politikalar n ayr nt s na kar flmamal. Eylül 2008 de ABD de bafllayan ve tüm dünyay sarsan finansal piyasalardaki dalgalanma, daha sonra büyük bir finansal krize dönüflmüfltür. 19 Ekim 1987 tarihi (Kara Pazartesi) ABD ekonomi tarihinin en kötü günlerinden biri olarak literatüre geçmifltir. 19 Ekimde dünya piyasalar ABD den gelen haberle sars lm fl, ABD borsas %22.5 oran nda düflmüfl, yat r mc lar n milyarlarca dolar uçup gitmifl idi. 2008 finansal krizi ise, ABD de Bear Stearns ün 29 milyar dolarl k maliyetini üstlenen ABD Hükümetinin (Amerikan Merkez Bankas : Federal Reserve Bank-FED) iki mortgage devi Fannie Mae ve Freddie Mac e el koymas yla bafllam flt r. ABD li 158 y ll k dev yat r m bankas Lehman Brothers gözden ç kar l nca banka iflas n aç klam flt r. Krizin Lehman la s - n rl kalmayaca ihtimalinin artmas üzerine di er büyük yat r m bankalar da ticari bankalarla birleflme aray fllar n h zland rm flt r. Merril Lynch in batma aflamas - na gelmeden sat n al nma karar sonucunda Wall Street ve dünya piyasalar son 19 y l n en sars nt l kinci Kara Pazartesi flokunu yaflam flt r. Kriz, ABD ekonomisini derinden sarsm flt r. Dow Jones indeksi May s 2003 ten bu yana ilk defa 10 Ekim 2008 tarihinde 8.600 puan n alt na düflerek bir y l önce ulaflt tüm zamanlar n en yüksek de erinin %40 alt na inmifltir. Oysa 9 Ekim de %7.33 düflen Dow Jones bundan bir y l önce 14 bin 164 puanla tarihi zirvelerini görmüfltü. Finans, enerji ve sa l k sektöründeki ka tlar n en fazla kay p yaflad Dow Jones, en son 6 A ustos 2003 te 9 bin puan düzeyinin alt na inmiflti. ABD de bütçenin çok önemli bir k sm dokuz bankaya (Bank of America, JP Morgan Chase, Wells Fargo, Citigroup,Merrill Lynch, Goldman Sachs, Morgan Stanley, Bank of New York Mellon ve State Street) fon olarak verilmifl; karfl l nda hükümet karar mekanizmas nda söz hakk olmayan hisse senetlerinin sahibi olamam flt r. 1929 Büyük Bunal m dan bu yana yap lan en büyük devlet müdahalesinin amac, bankac l k sektöründe sars lan güveni tazelemektir. Baflbakan Erdo an dünya ekonomisinde bu geliflmeler olurken krizin Türkiye ekonomisinden te et geçece ini 18 Ekim 2008 tarihinde aç klam flt r. Daha sonra Baflbakan krizin Türkiye ye s çramas n n kaç n lmaz oldu unu görmesi sonucunda krizi ciddiye almaya bafllam flt r. Fakat bu defa krizle karfl lafl lan ekonomilerin IMF den destek istemesini elefltirerek Türk ekonomi literatürüne yeni bir kavram hediye etmifltir: Ümü ünü s kmak. Türkçe de ümü ünü s kmak, k zg nl k durumunda karfl dakini korkutmak için kullan l r. Baflbakan 27 Ekim 2008 tarihinde dünyan n bir ekonomik küresel kriz yaflad n kabul ederek flunlar söylemifltir: Böyle bir kriz ortam nda IMF nin isteklerine bo-

78 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar yun e erek yar n m z karanl a sokamay z... Bu ekonomik küresel krizi inflallah Türkiye olarak bizler en az zararla atlataca z. Bunu neye dayanarak söylüyorum? Çünkü 90 l y llar n krizleri, 2001-2002 y llar n krizlerinden biz dersimizi ald k. Dersimizi ona göre çal flt k, çal fl yoruz. S k nt lar m z yok mu? Tabii ki olacak ama biz bunlar baflar yla atlataca z... Bizim böyle bir dönemdeki büyüme h z m z, bütçe düzenlememiz, bütün bunlarda e er bizimle bir esneklik içerisinde anlaflmaya var rsan z eyvallah oturur imzalar z. Ama yok. Böyle bir f rsat bulduk, hemen ne yapal m? Ümü ünü s kal m. Kusura bakmay n. Bedeli ne olursa olsun buna da f rsat vermeyiz. 3 Nisan 2009 tarihinde ngiltere nin sayg n düflünce kurulufllar ndan biri olan Chatham House-Kraliyet Uluslararas liflkiler Enstitüsü nde Küresel Ekonomik Kriz ve Türkiye konusunda bir konuflma yapan Baflbakan Erdo an, te et geçti sözünün anlam n flöyle aç klam flt r: Sürtünme yapacak. Bir afl nd rma olacak ama en az bizi etkileyecek. Bunu söyledim, bunu söylüyorum. Yaflanan kriz için efli ender görülecek bir kriz tan mlamas yapan Erdo an, Hiçbir ülke ben etkilenmedim diyemez. Hepsi az veya çok bundan etkilenmifl durumda. Yaflanan krizle hem ulusal hem de uluslararas düzeyde mücadele edilmesi aflikard r demifltir. Kaynak: Karluk, S. R. (2009). Uluslararas Ekonomi. stanbul: Beta. 1. e Yan t n z yanl fl ise Girifl konusunu gözden geçiriniz 2. e Yan t n z yanl fl ise Kuruluflu, Amaçlar, Sermayesi ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 3. b Yan t n z yanl fl ise Kuruluflu, Amaçlar, Sermayesi ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 4. a Yan t n z yanl fl ise Kuruluflu, Amaçlar, Sermayesi ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Niyet Mektubu konusunu gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Kredi Dilimleri Politikalar konusunu gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise SDR nin De eri konusunu gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise Fon Kaynaklar n n Oluflumu konusunu gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Türkiye-IMF liflkileri konusunu gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Kredi Dilimleri Politikalar ve Destekleme Düzenlemesi konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Fon un amaçlar IMF yi kuran Anasözleflme nin 1 nci maddesinde belirtilmifltir. Bu amaçlardan ilk ikisi, uluslararas parasal iflbirli inin teflvik edilmesi ve uluslararas ticaretin geniflletilmesi gibi genel niteliktedir. Temel amaç ise üye ülkelerin ödemeler dengesi aç klar n azaltmada onlara yard mc olacakt r. Bu amac gerçeklefltirebilmek için, d fl ödeme güçlükleri ile karfl laflan üye ülkelere gerekli kaynak yard m nda bulunacak, döviz kurlar nda istikrar teflvik edecek, üyelerin rekabetçi devalüasyonlara baflvurmalar na engel olacakt r. IMF üyelerine ekonomik e ilimlerin ve ülkeler aras deneyimlerin analizlerine dayanarak hükümetlere ve merkez bankalar na politik tavsiyelerde bulunur, piyasalar n izlenmesine dayal araflt rma, istatistik, tahmin ve analizler yapar, ülkelerin ekonomik s k nt lar aflmas na yard mc olmak için kredi ve imkân sa lar. IMF nin imkânlar, düflük faizli fon, imkân veya kolayl k olarak tan mlamaktad r. IMF de sermaye çok önemli bir fonksiyona sahiptir. Çünkü ülkelerin sermayeye kat l m paylar olan kotalar, üyelerin oy güçlerini belirler, Fon dan borçlanmalar na ve yarat lan SDR den al nacak paya etki eder.

3. Ünite - Uluslararas Para Fonu 79 S ra Sizde 2 IMF üyesi ülkelerin oy gücü, üye ülkelerin yönetimdeki etkinliklerinin belirlenmesi aç s ndan çok önemlidir. Üyelerin kota miktar ne olursa olsun her ülkenin 250 oyluk temel (sabit) oyu vard r. Böylece her üye ülke kotas düflük bile olsa, Fon un karar mekanizmalar nda belli bir temsil gücüne sahip olur. IMF de üye ülkelerin oy gücünü as l etkileyen de iflken oylard r. Üye ülkenin toplam oy say s n n IMF nin toplam oy say s na bölünmesiyle üye ülkenin IMF deki oy gücü bulunmufl olur. IMF de Yönetim Kurulu na atanm fl ülkelerin oy güçleri 2010 y l nda flöyledir: ABD %16.77, Japonya %6.02, Almanya %5.88, Fransa %4.86, ngiltere %4.86, Suudi Arabistan %3.16, Rusya %2.69, Çin %3.66. S ra Sizde 3 Normal kaynaklar, Fon Genel Kaynaklar Hesab ndaki kullan labilir dövizler ve SDR den meydana gelir. Kullan labilir dövizler, Yönetim Kurulu taraf ndan ödemeler dengesi ve uluslararas rezervleri güçlü olan üye ülkelerin paralar aras ndan seçilir. Dövizler genellikle sanayileflmifl ve dünya ticaretinde önemli yer tutan ülkelerin paralar d r. Kaynaklar, Kredi Dilimi, Geniflletilmifl Fon, Ek Finansman ve Tampon Stok Kolayl klar n finanse etmek için kullan l r. Fon un elinde mevcut normal kaynaklar, üye ülkelerin Fon daki kotalar na karfl - l k tahsis edilen kaynaklardan meydana gelir. Fon un normal kaynaklar ndan yararlanm fl bir üye, ödemeler dengesi ve uluslararas rezervleri düzeldi i zaman Fon kaynaklar n geri öder. Ayr ca bu ülkeden belli bir miktarda ücret al n r. Kredi Dilimi, Telafi Edici Finansman ve Tampon Stok Kolayl klar ndan kredi alan üyeler, en geç yararlanma tarihinden 5 y l sonra ald klar kredileri Fon a geri ödemek zorundad rlar. Kaynaklar, Kredi Dilimi, Geniflletilmifl Fon, Ek Finansman ve Tampon Stok Kolayl klar n finanse etmek için kullan l r. S ra Sizde 4 IMF den kaynak kullan m kredi de ildir. Bu sebeple kredi yerine imkân veya kolayl k kelimeleri kullan l r. mkân kullan m nda, üye ülkenin paras n n karfl l nda di er bir ülkenin paras n n kullan m na yönelik varl k de iflimi söz konusudur. Bunun için imkân kullan m na sat n alma (purchase) denir. Üye ülkeler IMF kaynaklar n kullanmak istediklerinde, bu imkân kadar kendi paras n ve bu miktar içeren bir taahhütnameyi IMF ye verir. Fon, bu taahhüde karfl l k üye ülkenin ihtiyaç duydu u döviz cinsinden gerekli miktar üye ülkeye tahsis eder. E er üye ülke Fon kaynaklar n taksitlendirme çerçevesinde kullanmakta ise her taksitlendirmeden önce bu taahhüt ifllemi yenilenir. Böylece Fon üyesi ülke, ihtiyaç duydu u dövizi sat n alm fl olur. Geri ödenme s ras nda ise tersine olarak üye ülke kulland - dövizi geri öder veya kendi paras n veya düzenlemifl oldu u taahhüt senedini geri al r. Bu iflleme de geri ödeme (repurchase) denir. IMF, imkânlar n bütün üye ülkelere ayn flartlarla kulland r r. Buna, eflit kabul hakk denir. IMF, üye ülkelerle yapt periyodik dan flmalarda üye ülkenin ödemeler dengesinde bir sorun olabilece ini önceden görüp üye ülke ile iliflkiye de geçebilir. IMF imkânlar ndan yararlanmak isteyen üye ülkeler baz flartlar yerine getirmek durumundad rlar. S ra Sizde 5 Günün flatlar na uyum için IMF de son y llarda önemli refomlar yap lm flt r. mkânlar n esnekli i art r lm fl, (IMF nin ülkelere daha esnek koflullarda finansman sa layabilmesi amac yla gerçeklefltirilmifltir) flartl l k ilkesi yumuflat lm fl, (yap sal performans kriterleri kald r lm fl) eriflim limitleri iki kat na ç kart lm fl, Fon kaynaklar n n geri ödeme usulleri ve faiz yap s de ifltirilmifl (erken ödeme takviminin kald r lmas ve ek faiz sisteminin basitlefltirilmesi), Esnek Kredi Hatt oluflturulmufl, yüksek eriflimli ihtiyati düzenlemeler uygulamaya konulmufl ve kullan lmayan baz özel amaçl imkânlar (Ek Rezerv Kolayl, Telafi Edici Finansman mkân ve K sa Vadeli Likidite mkân ) yürürlükten kald r lm fl, Fon un finansman kapasitesi güçlendirilmifl, borçlanma amaçl yeni düzenlemelere gidilmifl, (NAB) ve 600 milyar dolar tutar nda ek kaynak yarat lm flt r. Yararlan lan ve Baflvurulabilcek Kaynaklar Baflak, C. (2010). Uluslararas Örgütler, Ankara: Seçkin. O uz, Ö. (2003). Türkiye yi Uluslararas Ekonomik Kurulufllara Üye Yapan Antlaflmalar. Ankara: AÜSBF Yay nlar. Ray, E. (1990). Funding the IMF: Why An Increase in Quotas. Washington DC: IMF. Roncesvalles. O., Tweedie A. (1991). Augmenting the IMF s Recourses. Finance & Development, 28. Krueger, A. O. (1998). Wither the World Bank and the IMF? Journal of Economic Literature. 36. Bulut, M. IMF: Yap s, Etkileri ve Sonuçlar. Uluslararas Örgütler ve Türkiye içinde.

80 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Yararlan lan nternet Adresleri Bordo, M. D. J., Schwartz J. A. (1999). Under What Circumstances, Past and Present, Have International Rescues of Countries in Financial Distress Been Successful? NBER Working Paper, No. 6824. Vasquez, I. (2003). Uluslararas Finansta Alacakl -Borçlu liflkisinin Onar m. Kapitalizm ve Küresel Refah içinde, stanbul: Liberte Yay nlar. Dornbusch, R. (1999). Küresel ktisadi Kriz ve Türkiye ktisat flletme ve Finans. 14. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar, 6. Bas m, stanbul: Beta. Karluk, S. R. (2008). Küresel Finansal Kriz ve Türkiye Ekonomisi, Eskiflehir Ticaret Odas Dergisi. 25. Karluk, S. R. (2009). Ekonomik Kriz Sonunda Türkiye yi de Vurdu. Sakarya, 18.04.2009. Karluk, S. R. (2009). Uluslararas Ekonomi, 9.Bas m, stanbul: Beta. Karluk, S. R. (2010). Uluslararas Para Fonu, Uluslararas Örgütler içinde, Editör Özen, Ç., Tonus, Ö.Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi. Fischer, S. (2003). Globalization and Its Challenges, American Economic Review. 1-32. Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and its Discontents, New York: W. W. Norton. Uluda, M. B., Hasgüler, M. (2007). Uluslararas Örgütler. stanbul: Alfa. http://www.imf.org http://www.hazine.gov.tr http://www.tcmb.gov.tr

4ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Dünya Bankas Grubu nun hangi kurulufllardan olufltu unu tan yarak, listeleyebilecek, Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n kurulufl amaçlar n n neler oldu unu ve bu amaçlar n günümüzde neden ve nas l de iflti ini ay rt edebilecek, Dünya Bankas Grubu nun di er kurulufllar n n amaçlar ve Grubun amaçlar na yönelik nas l çal flt klar n analiz edebilecek, Dünya Bankas Grubu nun hangi ülkelerin ç karlar na nas l hizmet etti ini analiz edebilecek, Dünya Bankas Grubu nun Türkiye ile olan iliflkilerini aç klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Dünya Bankas Grubu Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas Uluslararas Kalk nma Birli i Uluslararas Finans Kurumu Yoksulluk Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi Guvernörler Konseyi Headroom Kural çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Dünya Bankas Grubu G R fi DÜNYA BANKASI GRUBU ULUSLARARASI MAR VE KALKINMA BANKASI ULUSLARARASI KALKINMA B RL ULUSLARARASI F NANS KURUMU ÇOK TARAFLI YATIRIM GARANT AJANSI YATIRIM UYUfiMAZLIKLARININ ÇÖZÜMLENMES ULUSLARARASI MERKEZ DÜNYA BANKASI - TÜRK YE L fik LER

Dünya Bankas Grubu G R fi Bugün amac n azgeliflmifl ülkelerde yoksullu u azaltmak olarak ortaya koyan Dünya Bankas Grubu; Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas, Uluslararas Kalk nma Birli i, Uluslararas Finans Kurumu, Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans ve Yat - r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi olmak üzere befl (5) organizasyonun birlikte hareketinden oluflur. II. Dünya Savafl n n sonras uluslararas politik ve ekonomik iliflkilerin nas l organize ve koordine edilece i, uluslararas ticaretin önünün nas l aç laca ve ekonomik ve finans alanlar nda yeni dünya düzeninin nas l kurulaca daha II. Dünya Savafl bitmeden tart fl lmaya bafllanm flt r. Kendisini yeni dünya düzeninin ve ayn zamanda serbest piyasa ekonomilerini temsilcisi gören, savafl n mutlak galibi Amerika Birleflik Devletleri (ABD), yeni düzenin Bat lehine kurulmas yönünde a rl k koymufl ve uzun tart flma ve çekiflmeler sonucu yeni dünya düzeninin uluslararas kurulufllar olarak Birleflmifl Milletler (BM), Uluslararas Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankas (DB) ortaya ç km flt r. Bu kurumlar Bat Bloku nun ve özellikle de ABD nin dünya üzerinde etkisine ve sonuç olarak da ç karlar na hizmet etmifl ve etmektedir. Bu kurulufllar n ortaya ç k fl ve sonuç olarak yeni dünya düzeninde hangi amaçlarla ve hangi taraf n/taraflar n uluslararas ç karlar n koruma ve gelifltirmeye hizmet edece i gerek kurumlar n kurulufllar ve gerekse savafl sonras Do u Bloku nun bu kurulufllarla iliflkisi anlam nda gayet aç kt r. Çünkü 1990 lardaki çöküfle kadar Do u bloku ülkeleri (Sovyetler Birli i ve di er sosyalist ülkelerin ço unlu u) savafl sonras nda özellikle IMF ve DB ile olan iliflkilerinde sorunlar yaflam fllard r. Ayr ca Bretton Woods Konferans sürecinde ABD ve ngiltere aras ndaki çekiflmeler bu iki ülkenin temsilcileri olan J. M. Keynes ve onun karfl t partneri aras ndaki tart flma ve ortaya koymufl olduklar farkl plan önerileri bu kurumlar n neden kuruldu u ve kimin ç karlar na hizmet etti i konusunda bize aç k ipuçlar verir. Bretton Woods Konferans nda Keynes in öneri ve plan na karfl n Amerikan önerileri ve plan n n kabul gördü ünü bu noktay ifade etmek ba lam nda önemlidir. Günümüzde k saca Dünya Bankas (DB) olarak adland r lan kurulufl, 1-22 Temmuz 1944 tarihleri aras nda ABD nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods flehrinde gerçeklefltirilen Birleflmifl Milletler Para ve Finans Konferans nda Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (International Bank for Reconstruction and Development: IBRD) ad alt nda tek uluslararas kurum olarak kurulmufltur. lerleyen y llarda bu kurulufl geniflleyerek günümüzdeki Dünya Bankas Grubu hâlini alm flt r. Bretton Woods Anlaflmas ile 22 Temmuz 1944 tarihinde kapitalizmin yaflad krizi aflmak ve yeni bir uluslararas ekonomik düzeni kurmak amac yla Bretton Woods ikizleri olarak an lan Uluslararas Para Fonu (IMF) ve Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) kurulmufltur.

84 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜNYA BANKASI GRUBU Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (International Bank for Reconstruction and Development: IBRD), Uluslararas Kalk nma Birli i (the International Development Association: IDA), Uluslararas Finans Kurumu (the International Finance Corporation: IFC), Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (the Multilateral Guarantee Agency: MIGA), Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (the International Centre for the Settlement of Investment Disputes: ICSID) olmak üzere befl uluslararas kuruluflun yak n iflbirli- i ve ba nt s ndan oluflur. Banka n n kurulufl amac kurulufl aflamas nda savafl sonras yeniden yap lanma ve kalk nman n destek ve finansman olmufl fakat grubun amac günümüzde yoksul ülkelerde yoksullu un azalt lmas ile sürdürülebilir büyüme ve üye ülkeler aras iflbirli inin desteklenmesi olarak ifade edilmifltir. Dünya Bankas SIRA Grubu nu S ZDE oluflturan kurulufllar hangileridir? 1 Günümüzde Dünya Bankas az geliflmifl ülkelerin kamu ve özel kesimlerine finansal ve DÜfiÜNEL M teknik yard m sa layan temel kaynak kurulufllardan biridir ve temel DÜfiÜNEL M amaçlar ndan en önemlisi az geliflmifl ülkelerde yoksullu u azaltma ve yok etme SORU olarak belirlenmifltir. SORU A ustos 2012 tarihi itibar yla Dünya Bankas na üye ülke say s 188 dir. Dünya Bankas, bilinen anlamda bir banka olmay p temelde bu 188 üye ve ayn zamanda D KKAT D KKAT hissedar ülkeden oluflan iki kalk nma ajans ndan ve onu desteklemekte olan üç yard mc ajanstan oluflmaktad r. Grubun SIRA kalk nma S ZDE ajanslar IBRD ve IDA d r. Dünya Bankas Grubu nda her bir kurum ayr d r fakat birbiriyle tamamlay c rol üstlenmekte olup, IBRD orta ve azgeliflmifl ülkelerde yoksullu u azaltmaya yönelik çal flmalara yo unlafl rken IDA AMAÇLARIMIZ ise dünyan n AMAÇLARIMIZ en yoksul ülkelerin kalk nma sorunlar na yo unlafl r. Bu iki kalk nma kurumu bahsi geçen di er üç kurumun (ajans n) çal flmalar yla desteklenir. K T A P Dünya Bankas K T A PGrubu geliflen ekonomilere e itim, sa l k, kamu yönetimi, altyap, finans ve özel sektör geliflimi, çevre ve tar m ve do al kaynaklar n yönetimi alanlar nda düflük-faizli, faizsiz ve do rudan yard mlar fleklinde kredi sa lar. Banka n n merkezi TELEV ZYON ABD nin baflkenti Washington dad r ve Banka dünya çap nda TELEV ZYON 100 den fazla ofisinde 10.000 den fazla kifliyi istihdam etmektedir. Daha önceden de ifade edildi i üzere Dünya Bankas n n çal flma flekli bir kooperatifin çal flmas gibidir ve Bankan n 188 üyesi ayn zamanda Bankan n hissedarlar konumundad r. NTERNET Üye hissedarlar yönetimde Guvernörler Konseyi (Boards NTERNET of Governors) taraf ndan temsil edilir. Her üye ülke bu konseye bir asil bir de yedek üye görevlendirir ve genellikle bu guvernörler üye ülkelerin maliye bakanlar veya ekonomiden sorumlu bakanlar ndan oluflur. Guvernörler her y l Dünya Bankas ve IMF nin y ll k toplant s nda bir araya gelirler ve banka için nihai politika yap c lar olarak rol al rlar.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 85 Guvernörler konseyi y ll k olarak topland klar ndan özel yürütme görevlerini 25 kifliden oluflan Yönetim Kurulu ( cra Direktörleri Kurulu) na (Executive Directors) devrederler. En yüksek hisseye sahip üyeler olan ABD, Japonya, Almanya, Fransa ve ngiltere yönetim kurulunda birer üye taraf ndan temsil edilirken di er 183 üye ülke kalan 20 yönetim kurulu üyesi taraf ndan temsil edilirler. Dünya Bankas Grubu Baflkan geleneksel olarak ABD vatandafl d r ve bu ülke taraf ndan baflkanl a aday olarak gösterilir. Bankan n 12. Baflkan Kore kökenli fakat yine ABD vatandafl Dr. Jim Yong Kim dir. Dünya Bankas Grubu Baflkan yönetim kurulu taraf ndan befl y ll na seçilir ve en fazla iki dönem görev yapabilir. Dünya Bankas Baflkan guvernörler konseyine baflkanl k eder ve Dünya Bankas n n genel yönetiminden sorumludur. (Dünya Bankas n n kuruluflu, tarihsel geliflimi ve Banka hakk nda daha detayl tarihsel ve ekonomik geliflmeler ve bilgi için Dünya Bankas Grubu internet sitesinin yan nda; Howard ve Louis (1998), Mason ve Asher (1973), Kapur (1997), Karluk (2007) ve Salda (1997) ye bak n z). fiimdi Dünya Bankas Grubu nun her kurumunu s ras yla ve detayl olarak inceleyelim. Resim 4.1 Günümüzde Dünya Bankas Baflkan Dr. Jim Yong Kim dir. ULUSLARARASI MAR VE KALKINMA BANKASI Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) 1944 y l nda Bretton Woods ta toplanan BM Pa- Dünya Bankas günümüzde bafllang çtaki politikalar ndan farkl olarak ra ve Finans Konferans nda fiimdiki Dünya az geliflmifl ülkelere SIRA yönelik S ZDE Bankas Grubu nun orijinal kuruluflu olarak yat r mlarda do rudan muhatap olmaya kurulmufl ve 27 Aral k 1945 tarihinde Banka bafllam flt r. Banka, özellikle Ana Sözleflmesi nin imzalanmas yla DÜfiÜNEL Mçal flmalara bu ülkelerdeki DÜfiÜNEL M yoksullu u azaltmaya ve kalk nma bafllam flt r. Banka 1947 de ise BM nin bir uzmanl k kuruluflu olmufltur. SORU yönelik çabalarda sorunlar n n çözümüne II. Dünya Savafl özellikle Avrupa k tas nda bulunmaktad r. SORU olmak üzere dünyan n ço u yerinde büyük bir y k ma ve sefalete sebep olmufltur. Savafl sonras, savafl n y k c etkisinden dolay, yeniden yap lanma D KKAT ve kalk nma ihtiyac duyan fakat kredi güvenilirlik zorlu u çeken birçok ülkenin finansman ihti- D KKAT yaçlar n n karfl lanmas amac yla kurulan Dünya Bankas na uluslararas sermaye piyasalar ndan borçlan p, ihtiyaç duyan üye ülkelere ticari bankalardan daha ucuz kredi sa lamas görevi verilmifltir. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n ana sözleflmesine AMAÇLARIMIZ göre Banka ya AMAÇLARIMIZ sadece IMF ye üye olan ülkeler kat labilir. A ustos 2012 itibar yla Bankan n 188 üye ülkesi mevcuttur. Banka üyeli inden ayr lmak ayn üyelik gibi IMF üyeli- K T A P K T A P inden ayr lmakla ayn anlam tafl maktad r. Ancak Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas IMF den ayr lan bir üye ülkeyi toplam oylar n 3/4 ço unlu unun karar yla banka üyeli inde b rakabilir. Türkiye Uluslararas mar ve Kalk nma TELEV ZYON TELEV ZYON Bankas na (IBRD) 11 Mart 1947 tarihinde kat lm flt r (worldbank.org, Karluk (2007)). Dünya Bankas Grubu ile ilgili bilgilere http://www.worldbankgroup.org NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz NTERNET

86 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Dünya Bankas n n üyelerine yard m ve destek sa lamak baz nda belirledi i stratejik hedefler önem s ras na göre flöyle s ralan r; En az geliflmifl üye ülkelere yard m ve destek sa lamak, K r lgan ülkeler, Arap dünyas, Orta gelir grubu ülkeler, Küresel kamu mallar, Teknik yard m. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n Amaçlar IBRD nin amaçlar 1945 y l nda günümüze geliflen ve de iflen küresel ekonomik koflullara ba l olarak zaman içinde de ifliklik göstermifltir. Banka n n kuruluflundaki amac, savafl sonras yeniden yap lanma ve kalk nman n destek ve finansman olarak belirlenmifltir. Ancak günümüzde bu amaç yoksul ülkelerde yoksullu- un azalt lmas ve sürdürülebilir büyüme ve üye ülkeler aras yak n iflbirli inin desteklenmesi ni de içine alacak bir flekilde yeniden ifade edilmifltir. IBRD nin amaçlar ana sözleflmesinin I. maddesinde flöyle s ralanm flt r (Karluk (2007): Üye ülkelerin savafl n oluflturdu u y k nt lar n düzeltilmesi de dâhil olmak üzere, kalk nma ve yeniden yap lanma çabalar na, verimli sermaye yat r mlar kanal yla yard mc olmak ve geliflmekte olan ülkelerin kaynaklar n n gelifltirilmesini özendirmek. Özel yabanc yat r mlara garanti vermek, krediye kat l mda bulunarak desteklemek, özel sermayenin yetersiz oldu u durumlarda ise kendi kaynaklar n kullanmak suretiyle destek sa lamak. Uluslararas ticareti gelifltirmek, ödemeler dengesini sa lamak için kalk nma amaçl uluslararas yat r mlar özendirmek. Di er kanallardan sa lanan kredileri yeniden düzenleyerek veya garanti ederek daha yararl öncelikli alanlarda kullan lmas n sa lamak. Savafl döneminden bar fl dönemine geçiflte mümkün olan en uygun en uygun flartlar n sa lanmas na yönelik uluslararas yat r mlara yön vermektir. Günümüzde ise IBRD nin temel amac azgeliflmifl ülkelerde yoksullu un azalt lmas, sürdürülebilir büyüme ve üye ülkeler aras yak n iflbirli inin desteklenmesini de içine alan bir flekilde ortaya ç kmaktad r. Dünya Bankas azgeliflmifl ülkelere yönelik kamu ve özel kesime finansal ve teknik yard m sa layan temel kaynaklardan biridir ve temel amaçlar ndan biri az geliflmifl ülkelerde yoksullu u azaltma ve yok etme olarak belirlenmifltir. 2 Günümüzde SIRA Uluslararas S ZDE mar ve Kalk nma Bankas n n temel faaliyet amaçlar nelerdir? Üyelerin Sermaye Kat l m ve Oy Da l m DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Bankan n kurulufl sermayesi ve üye ülkelerin sermaye kat l mlar kuruluflta belirlenmifl fakat bu zamanla de iflikli e u ram flt r. IRBD, 10 milyar dolar sermaye ile SORU kurulmufl ve SORU bu kurulufl sermayesi Banka ya üye olan ülkelere tahsis edilmifltir. 1959 y l nda bafllamak üzere bankan n sermayesi farkl tarihlerde artt r lm fl ve günümüzde (1944 D KKAT de erleriyle) 170,965.3 milyon dolar olmufltur. Banka, üye ülkele- D KKAT re sermaye paylar n n tahsis edilmesinde, üye ülkelerin IMF deki kotalar n esas al r. Üye ülkeler Banka daki sermayelerini belli bir oranda yükseltebilme hakk na sahiplerdir. Üye ülkelerin Bankadaki oy da l m nda göz önünde tutulan esaslar IMF deki AMAÇLARIMIZ esaslarla benzerlik gösterir. Üye ülkelerin Banka daki toplam oy güçlerinin belirlenmesinde IMF nin yönetiminde oldu u gibi iki faktör önemlidir; her üye ülkeye Üye ülkelerin Banka daki AMAÇLARIMIZ toplam oy güçleri iki faktör taraf ndan belirlenir: Her üye tahsis edilen 250 sabit oy art sermaye pay na göre de iflen de iflken oy. Sermaye ülkenin Banka da 250 sabit oyu K vard r. T ABu Psabit oya ek kat l mlar na K bak lmaks z n T A P her üye ülkenin Banka da 250 sabit oyu vard r. Bu sabit oya ek olarak her üye ülkenin ayr ca sermaye pay na göre belirlenen birde de- olarak her üye ülkenin ayr ca sermaye pay na göre belirlenen birde de iflken oy iflken oy say s mevcuttur. IMF de oldu u gibi Banka n n politikalar n n belirlenmesinde ve TELEV ZYON etkilenmesinde oy gücü TELEV ZYON say s mevcuttur. önemlidir. NTERNET NTERNET

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 87 Üye ülkelerin Bankadaki sermaye kat l m ve sonuç olarak Bankadaki oy gücü ülke ekonomisinin büyüklü ü ile do ru orant l olarak de iflmektedir. 12 Temmuz 2012 itibar yla Türkiye nin Banka daki sermaye kat l m (1944 de erleriyle) 1,541.8 milyon ABD dolar ve oy gücü ise 15,952 adettir. Türkiye nin bankadaki sermaye kat l m ve oy gücünün toplam içindeki oran ise s ras yla %0.90 ve %0.88 dir. Türkiye de dahil olmak üzere Dünya Bankas na üye baz ülkelerin sermayeye kat l m ve oy gücü oranlar büyüklük s ras na göre Tablo 4.1 de gösterilmifltir. ÜLKE Sermaye Miktar * Sermaye Pay (%) Oy Miktar Oy Oran (%) ABD 28,118.3 16.45 281,717 15.56 Japonya 16,544.4 9.68 165,978 9.17 Almanya 8,245.0 4.82 82,984 4.58 Tablo 4.1 Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas na Üye Baz Ülkelerin Sermayeye Kat l m ve Oy Güçleri Fransa 7,369.5 4.31 74,229 4.10 ngiltere 7,369.5 4.31 74,229 4.10 Çin 5,886.4 3.44 59,398 3.28 Kanada 5,270.9 3.08 53,243 2.94 Hindistan 5,055.2 2.96 51,086 2.82 talya 4,479.5 2.62 45,329 2.50 Rusya 4,479.5 2.62 45,329 2.50 Suudi Arabistan 4,479.5 2.62 45,329 2.50 Brezilya 3,328.7 1.95 33,821 1.87 TÜRK YE 1,541.8 0.90 15,952 0.88 Toplam 170,965.3 100.00 1,810,045 100.00 *1944 de erleriyle milyon ABD Dolar Kaynak: IBRD, http://siteresources.worldbank.org/bodint/resources/278027-1215524804501/ibrdcountryvotingtable.pdf (12 Temmuz 2012 tarihi itibar yla baflvuru ve oy gücü oranlar büyükten küçü e do ru s ralanm flt r ve tüm ülkeler dahil edilmemifltir.) Banka ya üye olan ülkelerin sermaye kat l m ve oy gücü miktar ve oranlar incelendi inde, ekonomisi geliflmifl ülkelerin ilk s ralar ald n ve sonuç olarak Bankan n yönetim ve karar mekanizmalar nda önemli bir yer tuttuklar görülür. Üye ülkelerin sermaye kat l m paylar n n %20 si alt n veya ABD dolar cinsinden peflin ödenmesi veya Bankan n faaliyetleri için ihtiyaç duyuldu unda ödenmek üzere haz r tutulmas öngörülmüfltür. Üye ülkeler kalan %80 lik kat l m paylar n bankan n üyelere açaca krediler veya verece i garantilerle ilgili durumlar ortaya ç kt nda ödenmesi için ellerinde bulundururlar. Bu %80 lik pay için e er ödeme ça r s yap l rsa, üyeler bu yüzdeyi alt n, dolar veya Bankan n uygun görece i bir döviz cinsinden ödemek durumundad rlar. Guvernörler konseyinin 3 / 4 oyu ile Bankan n sermaye art r m yap labilir ve sermaye art r m konusunda zaman s n rlamas yoktur. Bankan n açabilece i kredi limiti headroom kural na göre sermayesi, rezervleri ve gelirleri toplam yla s n rl d r.

88 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Dünya Bankas Yönetim Kurulu nda Avusturya, Belarus, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Kazakistan, Lüksemburg, Slovakya, Slovenya ve Türkiye yi 1 üye temsil etmektedir. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n Yap s ve Yönetimi Dünya Bankas n n 188 üyesi ayn zamanda bankan n hissedarlar konumundad r. Bankan n, Guvernörler Konseyi, Yönetim Kurulu ve Baflkan olmak üzere üç önemli yönetim organ mevcuttur. Bankan n hissedarlar üye ülkeler yönetimde Guvernörler Konseyi taraf ndan temsil edilir ve genellikle guvernörler üye ülkelerin maliye bakanlar veya ekonomiden sorumlu bakanlar d r. E er guvernörler konseyi üyesi ayn zamanda Uluslararas Kalk nma Birli i, IDA ve Uluslararas Finans Kurumu, IFC nin de üyesi ise, bu durumda IDA ve IFC nin Guvernörler Konseylerinde de yetkili guvernör olarak görev yaparlar. Guvernörler her y l Dünya Bankas ve IMF in y ll k toplant s nda bir araya gelirler ve Banka n n tüm yetkileriyle donat ld klar için nihai politika yap c lar olarak rol al rlar. Günümüz itibariyle Guvernörler, y ll k olarak topland klar ndan özel yürütme görevlerini 25 kifliden oluflan Banka n n genel faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumlu Yönetim Kurulu na devrederler. Tablo 4.1 de de s raland üzere, en yüksek sermaye kat l m na ve sonuçta da en yüksek hisseye sahip üyeler olan ABD, Japonya, Almanya, Fransa ve ngiltere yönetim kurulunda birer üye taraf ndan temsil edilir. Bunun yan nda Çin, Rusya ve Suudi Arabistan kendi üyelerini seçme hakk na sahiptir. Bu sekiz (8) ülke d fl nda kalan di er 180 mevcut üye ülke ise yönetim kurulunda kalan 17 yönetim kurulu üyesi taraf ndan temsil edilirler. Banka n n yönetim kurulu üyeleri Guvernörler Konseyi nde oldu u gibi ayn zamanda IDA ve IFC nin yönetim kurullar n da teflkil ederler. Dünya Bankas Grubu nun Baflkan geleneksel olarak ABD taraf ndan aday gösterilir ve ABD vatandafl d r. DB Grubu Baflkan yönetim kurulu taraf ndan befl y ll na seçilir ve bu befl y ll k dönem yenilenebilir. Baflkan guvernörler konseyine baflkanl k eder ve bankan n genel yönetiminden sorumludur. Banka n n Finansman Kaynaklar Dünya Bankas toplam fl oldu u kayna n (fonun) büyük bir k sm n global finans piyasalar ndan borçlanarak elde etmekte, 1947 y l ndan bu yana bono sat fllar yoluyla bu piyasalar n en büyük ve önemli borçlan c lar ndan birisi olmufltur. Bu borçlanmay Banka sahip oldu u kredibilite (güvenirlik) dolay s yla ucuza yapabilmekte ve sonuç olarak da üye ülkelere uygun borçlanma seçenekleri sunabilmektedir. Dünya Bankas n n sermaye piyasalar ndan yap lan borçlanmalar yoluyla temin etti i fonlar geliflmifl ülkelerin bono piyasalar nda bono ve tahvil sat fl yoluyla yap l r. Banka bu ifllemleri kâr n artt rmak amac yla de il, kredibilitesini kullanarak ucuz kredi temin etmek ve bu fonlar da geliflmekte olan ülkelere uygun flartlarda transfer etmek amac yla yapar. Dünya Bankas kredi ve destek ihtiyac duyan üye ülkelere finansman sa larken, Üye ülkelerin kat l m sermayeleri, Sermaye piyasalar ndan yap lan borçlanmalar yoluyla temin edilen fonlar, Aç lan kredilerin geri ödemeleri, Menkul k ymet sat fllar, Di er faiz geliri vb. muhtelif gelirlerden olmak üzere befl farkl finansman kayna ndan yararlan r. Bu kaynaklar finansman sa layan üye ülkelerde yaflanabilecek devalüasyon (de er düflürme) ve revalüasyonlara (de er art rma) karfl korunmufl ve oluflabilecek de er azalmalar na (kay plar na) karfl ilgili ülkeler taraf ndan kayb n karfl lanmas zorunlulu u getirilmifltir (Karluk, 2007).

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu Dünya Bankas n n Kredileri ve Hibeleri Amac n günümüzde küresel yoksullu u azaltmak olarak ortaya koyan Banka, bu ülkelerde sürdürülebilir kalk nmay açm fl oldu u krediler, vermifl oldu u garantiler, risk yönetim ürünleri ve analitik ve tavsiye hizmetleri sunumu yoluyla gerçeklefltirme yoluna gitmektedir. Dünya Bankas üye ülkelere; tek bir yat r m projesini, bir ekonomideki tüm sektörleri teflvik edecek yat r mlar ve geliflmekte olan ülkelere yönelik olarak da ekonominin yeniden yap lanmas n finanse etmek amac yla orta ve uzun vadeli kredi açmaktad r. Bu kredilerin toplam daha önceden de belirtildi i üzere headroom kural na göre sermayesi, rezervleri ve gelirleri toplam yla s n rl d r. Bankan n açm fl oldu u bu krediler sadece üye devletlere verilmekte, özel kesime aç lan krediler için devlet garantisi istenmektedir. Dünya Bankas üye ülkelere yat r m ve kalk nma kredileri vermektedir. Yat r m kredileri; ülkelere, genifl bir ekonomik ve sosyal sektör yelpazesinde ekonomik ve sosyal kalk nma projelerini desteklemek amac yla mal, ifl ve hizmetlere yönelik olarak verilmektedir. Bu krediler ortalama 4-5 y ll k vadelidir ancak 18 y la kadar uzayabilmektedir. Bankan n açm fl oldu u kredilerin vadesinde geri ödenmesi gerekti inden kredi aç l rken ilgili projenin kârl l analiz edilmekte ve analiz yap - l rken de ilgili ülkenin özellikle ödemeler dengesindeki geliflmeler olmak üzere makroekonomik de erleri göz önünde tutulmaktad r. Dünya Bankas n n yat r m kredileri (Karluk (2007), s.412-413): Geliflmekte olan ülkelere aç l r. Kredi aç lan öncelikli yat r m projeleri bu ülkelerdeki yaflam standartlar n artt rmaya yöneliktir. Bu projeler altyap, sanayi yat r mlar, sa l k ve e itim hizmetlerinin gelifltirilmesi ve kalitesinin artt r lmas na yöneliktir. Bir projenin finanse edilebilmesi için o projenin ülke kalk nmas na katk da bulunaca düflüncesi oluflmal d r. Proje kredileri kamuya veya kamu kurulufluna aç l r. Özel kesime Banka do rudan kredi açmaz. Program kredileri ise ülkelerin politika ve kurumsal reformlar n desteklemek üzere, h zl finansman sa lamaktad r. Yap sal reformlar destekleyici, bütçe finansman n amaçlayan 1-3 y ll k vadede kulland r lan kredilerdir. Program kredileri geliflmekte olan ülkelerde piyasa ekonomisinin etkin ve serbest çal flmas n teflvik amac yla piyasa mekanizmas na müdahaleleri azaltma ve üretim kapasitesini artt rmaya yönelik yap sal de iflimi sa lamak amac yla verilir. Bu krediler dilimler hâlinde kulland r l r ve her aflamada ülkenin taahhütlere uyup uymad Banka taraf ndan denetlenir. Bu olanaklar n yan nda Banka n n çeflitli donörlerden sa lanan ve yönetimi Banka da olan hibe programlar bulunmaktad r. 89 IBRD bir ülke dâhilinde, genellikle üç ila dört y ll k bir süre için faaliyetlerine yol gösteren Ülke Ortakl k Stratejisi (Country Partnership Strategy: CPS) haz rlar. Ortakl k Stratejisi cra Direktörleri Kurulu nun onay ndan geçtikten sonra ülkeye Dünya Bankas n n önerdi i yard m paketi uygulamaya girer. NE TÜR DÜNYA BANKASI H BELER VARDIR? Dünya Bankas taraf ndan sunulan çeflitli hibe/finansman imkanlar vard r. Afla - da bunlar n baz lar s ralanm flt r. InfoDev- Bilgi ve iletiflim teknolojisinin yayg nlaflt r lmas, sosyal ve ekonomik kalk nma ve yoksullu u azaltma için bilgi teknolojileri kullan m n iyilefltirme için finansman sa lar. Sosyal Fonlar- Sosyal Fonlar, altyap ve sosyal hizmetlerden e itim ve mikro-giriflim geliflimine kadar, toplumlar taraf ndan belirlenen ve finansman için sosyal fona sunulan küçük projeleri destekler.

90 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kritik Ekosistem Ortakl k Fonu- Koruma zorlu görevlerine (korumal alanlar yönetme ve biyo-çeflitlilik koridorlar n koordine etme, e itim, s n r ötesi planlama vb.) kapsaml ve koordineli yaklafl m için stratejik ittifaklar yarat r. Sivil toplum örgütleri, toplum gruplar, biyo-çeflitlilik koruma alan nda özel sektör ortaklar finansman için baflvurabilirler. Dünya Bankas Sivil Toplum Örgütleri Fonlar : Dünya Bankas, sivil toplum kurulufllar n n kalk nmaya katk lar n göz önünde bulundurmakta, bu nedenle Sivil Toplum Kurulufllar (STK) için Fon sa lamaktad r. Bu hibe fonlar n, Küçük Hibeler Program ve Yarat c Kalk nma Fikirleri bafll klar alt nda yürütmektedir. Küçük Hibeler Program : Küçük Hibeler Program (KHP) kad nlar, gençler, farkl etnik yap dan gelenler, düflük gelirli ve k rsal kesimdeki insanlar gibi tarihi olarak toplumun karar verme mekanizmas d fl nda b rak lan insanlar güçlendirme üzerine odaklanm flt r. Yarat c Kalk nma Fikirleri: Yarat c Kalk nma Fikirleri, Dünya Bankas n n STK lara fon sa layan bir baflka mekanizmad r. 1998 y l nda kurulan bu geliflim yenilikçi öneriler icin aç k bir yar flt r. Yarat c Kalk nma Fikirleri program taraf ndan kabul edilen teklifler baflka bir kalk nma organ n n ortakl yla gerçeklefltirilmelidir. Teslim edilen teklifler biliflim teknolojisinin güçlendirilebilir geliflmesinin içerdi i konular n çok yönlülü ünü üzerine alabilir. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 3 K T A P IDA, günümüzde dünyan n 39 u Afrika k tas nda olmak üzere 81 en yoksul ülkeleri TELEV ZYON için en büyük ekonomik finansman ve yard m kaynaklar ndan biridir. IBRD, geliflme yolundaki orta gelir NTERNET grubundaki ülkelere sermaye yat r m ve teknik yard mlar sa larken, IDA dünyan n en yoksul ülkelerine uzun dönemli kredilerle yard m eder. Dünya Bankas SIRA üye S ZDE ülkelere ne tür krediler açmaktad r? ULUSLARARASI KALKINMA B RL DÜfiÜNEL M Dünya Bankas n n kalk nma kurumu olarak 1960 y l nda kurulan Uluslararas Kalk nma SORU Birli i (The International Development Association, (IDA) dünyan n en yoksul ülkelerine yard m eder. Az geliflmifl ve en yoksul ülkelerde yoksullu u azaltmak amac yla faizsiz D KKAT kredi ve hibeler yard m yla ekonomik büyümeyi, gelir da l m ndaki eflitsizlikleri azalt- may ve bu ülkelerin yaflam standartlar n art rmay amaçlayan program ve projeleri desteklemek amac ndad r. Bir ülkenin IDA üyesi olabilmesi IBRD üyesi K T A P olmas kofluluna ba l d r ve bu nedenle IDA n n üye ve hissedar ülke say s A ustos 2012 itibar yla 172 dir. IDA ana sözleflmesine göre her üye ülke IDA ile iliflkilerini yürütmek için bir kurumunu yetkilendirir. Geliflme yolundaki orta gelir grubundaki ülkelere sermaye yat r m ve teknik TELEV ZYON yard mlar sa layan IBRD le birlikte IDA, Dünya Bankas Grubu nun borç verme fonksiyonunda tamamlay c rol oynar. IBRD ve IDA n n merkezi, kurullar ve elemanlar ayn d r ve dolay s yla kredi de erlendirme NTERNET standartlar nda göstermifl olduklar özen ayn d r. Fakat IDA ve IBRD krediler için farkl kaynaklara sahiptir çünkü IDA n n açm fl oldu u krediler ve yapm fl oldu u hibeler ayr cal kl ve daha uzun dönemlidir. IDA kredileri faizsizdir ve 5-10 y l geri ödemesiz olmak kofluluyla 35-40 y l sürelidir. Ayr ca IDA ekonomik risk ve borç bata nda olan yoksul ülkelere hibelerle de yard mda bulunur. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 108 üye ülkeye yard mda bulunan ajans n son y llarda hibe ve kredilerinin yaklafl k %50 si yoksul Afrika ülkelerine yönelmekte ve miktar olarak bu yard m, ba- fl ve krediler toplam dünya çap nda y ll k ortalama olarak 15 milyar ABD dolar kadard r. IDA özellikle sa l k ve e itim, altyap ve tar m ve ekonomik ve kurumsal kalk nmay sa lamak amac yla en yoksul ülkelere yard m ve kredi sa lar. Tablo 2 de günümüzde IDA yard m ve hibelerinden en fazla yararlanan 10 ülke görülmektedir. DÜfiÜNEL M Ülke Borç Tutar (milyon SORU ABD Dolar ) Bangladefl 2,139 Hindistan D KKAT 2,072 Pakistan 1,292 Vietnam 1,280 Tablo 4.2 SORU IDA dan En Çok Borçlanan 10 Ülke D KKAT 91 DÜfiÜNEL M Etopya 630 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Gana 605 Nijerya 535 K T A P Kenya 490 Tanzanya 420 TELEV ZYON Mozambik 413 K T A P TELEV ZYON Uluslararas Kalk nma Birli i (IDA) ile ilgili bilgilere http://www.worldbankgroup.org/ida NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz. NTERNET Uluslararas Kalk nma Birli i nin Amaçlar IDA, dünyan n en yoksul ülkelerine yard m ve finansman sa lamak amac yla kurulmufltur. Az geliflmifl ve en yoksul ülkelerde yoksullu u azaltmak amac yla faizsiz kredi ve hibeler yard m yla ekonomik büyümeyi, gelir da l m ndaki eflitsizlikleri azaltmay ve bu ülkelerin yaflam standartlar n art rmay amaçlayan program ve projeleri desteklemek amac ndad r. Bu amaca ulaflmak için kredilerin en elveriflli flekilde sa lanmas ve geri ödemeleri s ras nda da bu yoksul ülkeleri ödemeler dengesi sorunlar na itmemeye özen gösterilir. Uluslararas Kalk nma Birli i nin Sermayesi ve Üyelerin Oy Gücü IDA ya üye ülkelerin sermaye katk lar IBRD ye olan sermaye kat l mlar yla orant l olarak belirlenmifltir ve bu sermaye kat l mlar na göre de oy da l mlar ortaya ç kmaktad r. Birli e üye ülkeler sermaye ve kat l mlar ve oy oranlar - na göre iki gruba ayr lm fllard r. Birinci grupta geliflmifl 30 ülke vard r ve günümüzde bu 30 ülkenin oylar n n toplam oylar içindeki pay %54.19 d r. Türkiye 117,980 oy miktar ve % 0.59 oy gücü ile kalan 140 üye ülke ile ikinci grupta temsil edilmektedir.

92 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 4.3 IDA n n Birinci Grup ülkelerinin ve Türkiye nin Oy Güçleri (Ekim 2010) Ülkeler Oy Miktar (Adet) Oy Gücü (%) Avustralya 230,138 1.14 Avusturya 144,253 0.72 Belçika 213,307 1.06 Kanada 507,652 2.52 Danimarka 184,093 0.91 Estonya 36,090 0.18 Finlandiya 116,025 0.58 Fransa 765,696 3.80 Almanya 1,170,894 5.82 Yunanistan 51,917 0.26 zlanda 46,206 0.23 rlanda 70,042 0.35 talya 484,588 2.41 Japonya 1,768,764 8.79 Kuveyt 93,487 0.46 Litvanya 33,956 0.17 Lüksemburg 54,366 0.27 Hollanda 381,337 1.90 Yeni Zelanda 55,994 0.28 Norveç 194,298 0.97 Portekiz 54,537 0.27 Rusya Federasyonu 58,932 0.29 Slovenya 44,196 0.22 Güney Afrika Cum. 54,988 0.27 spanya 185,576 0.92 sveç 377,805 1.88 sviçre 219,534 1.09 Birleflik Arap Emirlikleri 1,367 0.01 ngiltere 1,051,019 5.22 ABD 2,252,973 11.20 TOPLAM (I. GRUP) 10,904,030 54.19 TÜRK YE 117,980 0.59 Kaynak: IDA, http://siteresources.worldbank.org/bodint/resources/2780271215524804501 /IDACountryVotingTable.pdf Uluslararas Kalk nma Birli i nin Yap s ve Yönetimi Daha önceden de ifade edildi i üzere IDA, IBRD ile ayn yönetime sahiptir ve her iki kurumun Guvernörler Konseyi, Yönetim Kurulu ve Baflkan ayn d r. Her iki kurumda da sermaye kat l mlar ayn olan üye ve hissedar ülkelerin sadece oy haklar IDA da farkl d r. Her bir üye ülkenin IDA da 500 oy hakk vard r ve bu 500 oya ek olarak her ülkenin 5000 ABD dolar sermaye taahhüdü karfl l nda ek bir oyu

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 93 mevcuttur. Her ne kadar IBRD ile ayn konsey ve kurullara sahip olsa da IDA n n ayr bir tüzel kiflili i oldu undan kendi sermayesi ve dolay s yla da IBRD den farkl hesaplar mevcuttur. Uluslararas Kalk nma Birli inde (IDA) üye ülkelerin oy haklar nas l SIRA belirlenir? S ZDE IBRD den fark nedir? 4 DÜfiÜNEL M Uluslararas Kalk nma Birli i nin Finansman Kaynaklar ve Kredileri IDA n n yoksul ülkelere finansman sa larken kullanm fl oldu u SORU temel kaynak birinci grupta yer alan geliflmifl 30 ülkenin IDA sermayesine yapm fl olduklar katk ve taahhütleridir. Tablo 4.4 te IDA ya en çok katk sa layan ülkeler sunulmaktad r. D KKAT DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Ülkeler Taahhüt Oran (%) Tablo 4.4 IDA ya Katk ngiltere 14.05 Sa layan En Büyük ABD 12.19 10 Ülke Ve Taahhüt Oranlar Japonya AMAÇLARIMIZ 10.00 AMAÇLARIMIZ Almanya 7.05 Fransa Kanada 6.50 K T A P 4.00 K T A P talya 3.80 spanya TELEV ZYON 3.14 TELEV ZYON Hollanda 2.99 sveç 2.95 Kaynak: IDA, http://web.worldbank.org/wbsite/external/ EXTABOUTUS/IDA NTERNET NTERNET Birinci grupta yer alan geliflmifl ülkeler haricinde Çin, Türkiye, K br s, M s r, Estonya, Letonya, Litvanya ve Güney Kore de IDA fonlar na katk yapan ikinci grupta yer alan ülkelerdir. Önceleri IDA kredi ve yard mlar ndan yararlanan Türkiye, günümüzde ekonomik geliflmesine paralel olarak IDA n n yard m fonlar na katk sa layan ve dolay s yla yoksul ülkelere fon aktaran bir ülkedir. Bu kaynaklar haricinde ayr ca Dünya Bankas da y ll k net gelirlerinden bir k sm n IDA fonlar na aktararak finansman kaynak teminine destek vermektedir. IDA kredilerinden yaralanabilme göreli yoksulluk kofluluna ba l d r. IDA kredilerinden yararlanabilmek için baflvuru yapan ülkenin en az seviyede geliflmifl ülke statüsünde olmas ve kifli bafl na düflen milli gelirinin belli bir düzeyin alt nda olmas gerekir. Bir baflka ifadeyle ülke ekonomisinin büyüklü ü de il de kifli bafl na milli gelir rakamlar n n düflük olmas kredilerden yaralanma için ön kofluldur. Günümüzde (2012) bu kredilerden yararlanabilen ülke say s 81 dir. IDA kredileri hükümetlere verilir ve özel kesim kurulufllar bu kredilerden yararlanamaz. Krediler, üye ülkelerle bir kredi anlaflmas ile aç l r. IDA kredileri faizsizdir ve geri ödemeleri 5-10 y l geri ödemesiz olmak kofluluyla 25-40 y l aral sürelidir. Ayr ca IDA ekonomik risk ve borç bata nda olan yoksul ülkelere hibelerle de yard mda bulunur. Bu kredilerden en fazla tar m, sa l k ve beslenmeye yönelik projeler yararlanmaktad r. 2011 y l için IDA kredilerinden yararlanma koflulu, kifli bafl na ulusal gelir rakamlar n n $1,165 Amerikan dolar ndan düflük olmas d r. Yararlanma koflulu y ldan y la gözden geçirilmektedir. Yoksul ülkeler belirlenirken her y l Dünya Bankas n n belirledi i kifli bafl gayri safi yurtiçi has la miktar eflik al n r (2012 için 1175 ABD dolar ). Bu göreli yoksulluk s n r n n alt nda kalan ülkeler IDA kaynaklar ndan yararlanabilir.

94 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Türkiye - Uluslararas Kalk nma Birli i liflkileri Türkiye 22 Aral k 1960 tarihinde üyelik ana sözleflmesini imzalayarak IDA ya üye olmufltur. Bafllang çta IDA kredi ve desteklerinden yararlanan Türkiye günümüzde IDA fonlar na destek sa layan ve bu yolla da yoksul ülkelere finansman kayna yaratan bir ülke olmufltur (Karluk (2007). IFC, ekonomik büyüme ve kalk nma çabalar na özel kesimi desteklemek yoluyla, IBRD ve IDA ise kamu kesimini desteklemek yoluyla katk da bulunmay amaçlarlar. ULUSLARARASI F NANS KURUMU Uluslararas Finans Kurumu (IFC) 20 Temmuz 1956 tarihinde kurulmufltur. IFC nin A ustos 2012 tarihi itibar yla 184 üyesi bulunmaktad r. Türkiye IFC ye 19 Aral k 1956 tarihinde kat lm flt r. IFC ye üye olabilmek için ülkenin ayn zamanda Dünya Bankas üyesi olmas zorunlulu u vard r ve ülke IFC Ana Sözleflmesi ni imzalay p sözleflmede belirtilen sermaye kat l m n yat rmal /taahhüt etmelidir. IFC üyeli i için ülkenin IDA üyesi olma flart yoktur. IFC, geliflme yolundaki ülkelerdeki özel sektöre kredi verir ve bir anlamda uluslararas bir kalk nma-yat r m bankas ile ticari banka bilefliminde Dünya Bankas Grubu nun finans kurumu olarak görev yapar. Kurum geliflmekte olan ülkelerde özel kesim arac l yla sürdürülebilir büyüme ve kalk nmay görev edinmifl ve bu amaçla da geliflmekte olan ülkelerde özel sektöre yat r m yapar ve müflterilerine uzun vadeliucuz kredi sa lanmas, garanti ve risk yönetimi konular nda teknik destek sa lar. Bafllang çta özellikle so uk savafl döneminde piyasa ekonomisi yönünde seçimini yapm fl ülkelerdeki özel kesim projelerine finans sa lamak amac yla ABD nin iste i ve öncülü ünde kuruluna kurum, günümüzde vizyonunu insanlar n yoksulluktan kurtulmas ve yaflam kalitelerini artt rmalar yolunda çözüm alternatiflerini desteklemek olarak ortaya koymaktad r. Bu amaçla IFC: Geliflmekte olan ülkelerde aç k ve rekabetçi piyasalar n oluflumunu destekler, Bu ülkelerdeki firma ve özel kesim partnerlerini finansman aç klar konusunda destekler. Üretken ifl olanaklar n n yarat lmas ve hayati hizmetlerin sa lanmas na yard mc olur. Finansal kaynaklar n özel kesim geliflimini sa lamak amac yla bu alanlara transferine yard mc olur. IFC bu amac na ulaflmak için firma düzeyinde kalk nma etkisi yaratacak; Do rudan yat r m, Dan flma hizmetleri ve varl k yönetimi, Standartlar belirlenmesi, yi bir ifl ortam yarat lmas gibi yard mlar önerir. IFC, küresel olarak geliflmekte olan ülkelerde ço unluk hissesi özel sektörde olan iflletmelere finans yat r m yapar.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 95 Uluslararas Finans Kurumu nun Sermayesi ve Üyelerin Oy Gücü IFC ve Dünya Bankas n n sermayeleri birbirinden farkl d r ve günümüzde (2012) kurumun toplam sermayesi 2.371.896.000 ABD dolar d r ve bu sermaye 2.511.184 adet toplam oya denk gelmektedir. Tablo 4.5 IFC ye üye sermaye ve oy baz nda en büyük befl ülkesinin ve Türkiye nin sermaye ve oy güçlerini göstermektedir. Ülkeler Sermaye Miktar (Bin $) Toplam Sermayede Pay (%) Oy Miktar Oy Gücü (%) ABD 569,379 24.01 570,136 22.70 Japonya 141,174 5.95 141,931 5.65 Almanya 128,908 5.43 129,665 5.16 Fransa 121,015 5.10 121,772 4.85 ngiltere 121,015 5.10 121,772 4.85 Türkiye 14,545 0.61 15,302 0.61 Toplam 2,371,896 100.00 2,511,184 100.00 Kaynak: IFC, http://siteresources.worldbank.org/bodint/resources/278027-1215524804501/ifccountryvotingtable.pdf Tablo 4.5 IFC'de En Büyük Befl Ülke ve Türkiye'nin Sermaye Paylar ve Oy Güçleri (A ustos 2012) Ülkelerin sermaye kat l m oranlar na bak ld nda en geliflmifl befl ülkenin toplam sermaye kat l m içerisindeki katk paylar n n %45 civar nda oldu u görülür. Türkiye nin sermayeye kat l m 2012 y l itibar yla 1.4545.000 dolar olup sermayeye kat l m ve oy gücü % 0.61 dir. IFC ye üye ülkelerin oy gücü IBRD ve IDA da oldu u gibi sabit (250 adet oy/ülke) ve de iflken oylardan oluflmaktad r ki sermayeye kat l mlar yla ba lant l d r. IFC de sermaye art r m na gidilmesi durumunda üye ülkelerin pay alma/art rma zorunluluklar yoktur ve IFC de kararlar oy çoklu una göre al n r. Uluslararas Finans Kurumu nun Yap s ve Yönetimi IFC, IBRD ve IDA gibi yönetilir. Ayr bir tüzel kiflili i olmas na ra men IBRD ve IFC de oldu u gibi Bankan n Guvernörler Konseyi, Yönetim Kurulu ve Baflkan ayn zamanda IFC nin de yönetim organlar n temsil eder. Banka n n baflkan ayn zamanda IFC nin kurullar n n da baflkan d r ve IFC nin yönetim kurulu baflkan n da atama yetkisine sahiptir (Karluk, 2007). Uluslararas Finans Kurumu nun Finansman Kaynaklar ve Kredileri IFC, sahibi oldu u hisse senetlerini satarak ve küresel sermaye piyasalar ndan borçlanarak ve kendi öz sermayesinden olmak üzere finansman sa lar. Bu anlamda finansman kaynaklar IBRD den ayr d r. Yüksek kredibilitesinden dolay uluslararas finans piyasalar ndan ucuz ve uzun vadeli borçlanmas mümkündür. Bankada (IBRD) oldu u gibi kurumun sa layaca kredilerde toplam gelir ve sermayesiyle ba lant l olarak headroom kural mevcuttur fakat IBRD ye göre bu oran daha gevflektir. IFC, üye ülkelerdeki özel kesime finansman sa lad ndan dolay IBRD ve IDA dan farkl olarak üye ülkelerdeki özel kesim flirketlerine ortak olabilir. Bu durum IFC ye ifltiraklerinden dolay kâr elde etme imkân sa lar. Sermaye kat l mlar nda IFC, kredi aç lan flirkette hissedar konumuna gelir. IFC, IDA dan farkl olarak göreceli olarak geliflmifl ülkelerdeki özel sektör yat r mlar n finanse eder

96 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar IFC ekonomik büyüme ve kalk nma çabalar na özel kesimi desteklemek yoluyla ulaflmay amaçlad ndan IBRD ve IDA ya göre daha genifl bir alanda kredi verme gücüne sahiptir. IFC nin açm fl oldu u kredileri üç k s mda görmek mümkündür. Bunlar; Proje kredileri, Hissedarl k yoluyla sermaye kat l m, Di er imkânlard r. IFC geliflmekte olan ülkelerin özel flirketlerine yapacaklar üretken yat r mlar n finansman nda kaynak sa layabilir. Bu krediler için ilgili ülke hükümetlerinden garanti flart aranmaz. Ayr ca, IFC kredi vermifl oldu u flirketlerin sermayelerine hissedar olarak kat labilir. Bu tür yat r m kredilerinin vadesi 5-15 y l aras ndad r. 5 Yard m ve finansman sa lama aç s ndan IBRD, IDA ve IFC aras ndaki temel farklar nelerdir? DÜfiÜNEL M fiekil 4.1 DÜfiÜNEL M Dünya Bankas Grubu SORU Kurulufllar ve Amaçlar D KKAT Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) Orta Gelir grubunda yer alan ülkelerde sürdürülebilir kalk nmay sa lamak. Uluslararas SORU Kalk nma Birli i (IDA) D KKAT En az seviyede geliflmifl ülkelere uzun vadeli düflük faizli SIRA kredi S ZDE sa layarak yoksullu u azaltmak. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Uluslararas Finans Kurumu (IFC) Özel sektör kurulufllar n kredi ve sermaye ifltiraki yoluyla desteklemek. Çok Tarafl Yat r m Ajans (MIGA) Yabanc yat r mc lara ev sahibi ülkelerin politik risklerine karfl garanti vermek yoluyla yabanc yat r mlar n artmas na katk da bulunmak. Uluslararas Yat r m Anlaflmazl klar n Çözümü Merkezi (ICSID) Anlaflmazl klar n çözümünde hakemlik, ülkelerin yat r m ve yabanc sermaye kanunlar, ikili yat r m anlaflmalar üzerinde yay n, araflt rma ve dan flmanl k yapmak. K T A P TELEV ZYON NTERNET K T A P ÇOK TARAFLI YATIRIM GARANT AJANSI Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (the Multila- TELEV ZYON teral Guarantee Agency: MIGA), DB n n bir yan kuruluflu olarak 1988 y l nda yabanc yat r mc - lara ev sahibi ülkelerin politik risklerine karfl garanti vermek yoluyla yabanc yat r mlar n artmas na katk da bulunmak amac yla kurulmufl- NTERNET tur. Ajans günümüzde misyonunu geliflmekte olan ülkelerde ekonomik büyümeyi teflvik, yoksullu u azaltma ve bireylerin refah n art rmak için geliflmifl ülkelerden geliflmekte olan ülkelere do rudan fiziki sermaye yat r mlar n teflvik ve destekleme olarak belirlemifltir. Türkiye, bu Ajansa kuruluflu ile birlikte üye olmufltur. 1970 li y llara kadar birçok azgeliflmifl ve geliflmekte olan ülkede kalk nma stratejisi olarak ithal ikameci kalk nma modeli kabul görmüfl ve bu ülkeler ço unlukla yabanc sermaye yat r mlar na ve çok uluslu flirketlerin kendi ülkelerinde do rudan sermaye yat r mlar na gitmelerine izin vermeyerek kendi kendilerine sanayileflme amac n gütmüfllerdir. Fakat 1973 ve 1979 petrol krizleri ve kapitalizmin di- er iç bunal mlar sonucu bu çabalar borç ve ödemeler dengesi krizleriyle baflar - s zl kla sonuçlanm flt r.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 97 Bunun üzerine 1970 li y llarda bafllayan Monetarist (piyasac -liberal) iktisat teorilerinin kabul görmesi ve bu teorilerinde ABD de Reaganizm ve ngiltere de de Thatcherizm ile bu politikalar n hayat bulmas azgeliflmifl ülkeleri 1970 li y llar n sonu ile 1980 li y llar n bafl nda d fla aç k ihracata dayal kalk nma stratejilerine itmifltir. Bu yeni stratejilerin yabanc sermayenin do rudan ve portföy yat r mlar yoluyla azgeliflmifl ve geliflmekte olan ülkelere kaymas na yol açm flt r. Geliflmifl ülke çok uluslu flirketlerinin farkl politik riskler tafl yan ülkelerde sabit sermaye yat r mlar na gitmesi bunlar aç s ndan ticari riskler d fl nda riskler oluflturunca bu risklere karfl bu firmalar n korunmas ve bir di er anlamda bu firmalar n (yat r mlar n) sigorta edilmesi gerekmifltir. MIGA, dünya ekonomisinde 1980 li y llarda geliflme yolunda ülkelerin d fl borç sorunlar n n çözümüne yard mc olmak ve bu ülkelere yabanc sermaye yat r mlar n n (do rudan yat r mlar) gidebilmesine uygun ortam yaratmak amac yla kurulmufltur. MIGA hangi konularda garanti vermektedir? 6 flte bu ba lamda MIGA geliflmekte ve azgeliflmifl ülkelerde yabanc sermaye yat r mlar n gerçeklefltiren flirketlere DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Kamulaflt rma, Dövize çevrim ve sermaye transferlerinin k s tlanmas, SORU SORU Sözleflmenin ihlali, Savafl ve iç savafl gibi ticari olmayan risklere karfl korunma ve bu flirket ve D KKAT bu tür yat r mlar nda teflviki konusunda garanti vermektedir. D KKAT MIGA n n misyonu günümüzde Geliflmekte olan ülkelere do rudan yabanc yat r mlar teflvik etmek ve bu yolla da bu ülkelerde; Ekonomik büyüme, Yoksullu u azaltma ve DÜfiÜNEL M AMAÇLARIMIZ Yaflam kalitesinin artt r lmas olarak benimsenmifltir. Bu misyona ulaflmak DÜfiÜNEL M için ajans do rudan yabanc sermaye yat r m yapan özel SORU kesim flirketlerine SORU karfl laflacaklar ticari olmayan risklere ve özelliklede politik risklere karfl K T A P K T A P politik risk sigortas temin eder. MIGA n n 1980 li y llarda kurulmas bize ABD ve di er geliflmifl D KKAT ülkelerin global MIGA ticari riskler D KKAT d fl nda yabanc yat r mc lar n, ev anlamda kendi ulusal ç karlar n korumak ve geliflen ve de iflen dünya konjonktüründe kendi çok uluslu flirketlerinin yay lmas ve yat r mlar n n SIRA da S ZDE uluslararas si- risklere karfl koruma TELEV ZYON sahibi ülkede TELEV ZYON karfl laflaca sa lamaktad r. gortalanma yoluyla güvence alt na almalar anlam na gelir. MIGA n n A ustos 2012 itibariyle 25 i geliflmifl ve 152 si geliflmekte olmak üzere 177 üyesi mevcuttur. MIGA üyeli i Dünya Bankas üyelerine NTERNET aç kt r ve üye ül- NTERNET AMAÇLARIMIZ keler diledikleri zaman ajans üyeli inden ayr labilirler. 177 üye ülkeye sahip MIGA n n toplam sermayesi 2012 y l itibar yla 1,770.08 K T A P milyon SDR dir. Üye ülkelerin sermaye kat l mlar ve oy güçlerine bak ld nda geliflmifl K T A P 25 ülkenin toplam sermayeye kat l m oran ve oy gücü genel toplam içinde s ras yla %58 ve %50 dir. kinci grup ülkeler aras nda yer alan Türkiye nin MI- TELEV ZYON GA daki sermaye kat l m 8.14 milyon SDR, oy miktar 1050, sermaye kat l m oran TELEV ZYON ve oy gücü oranlar ise s ras yla %0.46 ve %0.48 dir. Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (MIGA) ilgili bilgilere http://www.miga.org/ NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz. NTERNET

98 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar MIGA n n yap s ve yönetimi IBRD, IDA ve IFC den farkl d r ve Ajans n kendi Guvernörler Konseyi ve Yönetim Kurulu vard r. Baflkan ise IBRD, IDA ve IFC de oldu u gibi DB baflkan d r. Ajans n en yetkili organ Guvernörler Konseyidir. Yönetim kurulu faaliyetlerin yürütülmesinden sorumludur. YATIRIM UYUfiMAZLIKLARININ ÇÖZÜMLENMES ULUSLARARASI MERKEZ Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (the International Centre for the Settlement of Investment Disputes: ICSID) 1966 y l nda DB çat s alt nda fakat Banka dan ba ms z bir merkez olarak anlaflmazl klar n çözümünde hakemlik, ülkelerin yat r m ve yabanc sermaye kanunlar, ikili yat r m anlaflmalar üzerinde yay n, araflt rma ve dan flmanl k yapmak DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M amac yla kurulmufltur. Merkezin ortak antlaflmas n imzalam fl A ustos 2012 tarihi itibar yla 158 üyesi mevcuttur ve Türkiye ICSID a SORU Nisan 1989 tarihinde kat lm flt r. SORU ICSID uyuflmazl k durumunda taraflar aras nda uzlaflma ve tahkim olanaklar sa lamak suretiyle yabanc yat r mlar teflvik etmek amac n tafl r. ICSID hakemlik D KKAT hizmetlerinden D KKAT yararlanmak için öncelikle taraflar n r zas gerekmektedir. ICSID mekanizmas devletler aras nda imzalanan iki tarafl yat r m anlaflmalar nda tan mlanabilece i AMAÇLARIMIZ SIRA gibi S ZDE birden fazla devletin yat r mc lar aras nda imzalanan anlaflmalar- la da tan mlanabilir. Taraflar, ICSID tahkimini kabul ettikleri andan itibaren, tek tarafl olarak bu yoldan vazgeçme haklar sona erer. Bu nedenle de uluslararas bir sözleflmeyle kurulan ICSID in vermifl oldu u kararlar muhataplar için kesinba lay c d r. ICSID in bir uluslararas kurulufl olarak Yönetim Konseyi, Sekreterya, Arabulucular K T A P ve Hakemler olmak üzere dört önemli organ vard r. Yönetim Konseyini üye K T A P ülkelerin temsilcileri oluflturur ve Konseyin baflkan DB baflkan d r. Genel sekreter konsey taraf ndan seçilir ve Merkezi temsil eder. ICSID in harcamalar için kaynak TELEV ZYON TELEV ZYON Merkezin faaliyetleri sonucunda elde edilen gelirler ile Dünya Bankas üyesi ülkelerin Banka sermayesine katk lar oran nda yapt klar katk larla sa lanmaktad r. NTERNET Yat r m Uyuflmazl klar n n NTERNET Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi ilgili ayr nt l bilgilere http://icsid.worldbank.org adresinden ulaflabilirsiniz. ICSID in fllevi Neden ICSID var? sorusuna verece imiz cevap asl nda neden MIGA var? sorusuna verece imiz cevaptan farkl olmayacakt r, sadece bu cevaba ek yapmam z gerektirecektir. Hat rlanaca gibi MIGA, Dünya Bankas n n bir yan kuruluflu olarak yabanc yat r mc lara ev sahibi ülkelerin politik risklerine karfl garanti vermek yoluyla yabanc yat r mlar n artmas na katk da bulunmak amac yla kurulmufltur. Geliflmifl ülke çok uluslu flirketlerinin farkl politik riskler tafl yan ülkelerde sabit sermaye yat r mlar na gitmesi bunlar aç s ndan ticari riskler d fl nda riskler oluflturunca bu risklere karfl bu firmalar n korunmas ve bir di er anlamda bu firmalar n (yat r mlar n) sigorta edilmesi gerekmifltir. flte bu ba lamda MIGA, geliflmekte ve azgeliflmifl ülkelerde yabanc sermaye yat r mlar n gerçeklefltiren flirketlere istimlak, paran n konvertibil olmas, savafl ve iç savafl gibi ticari olmayan risklere karfl korunma ve bu flirket ve bu tür yat r mlar nda teflviki konusunda garanti vermektedir.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu Her ne kadar MIGA, yabanc sermaye yat r mlar na politik risk sigortas sa lasa da bu durum bu tür yat r mlar n hukuki sorunlarla karfl laflmayaca anlam na gelmez. Bu anlaflmazl klar durumunda ise devreye uluslararas bir tahkim kurulu girecek ve çok uluslu flirketlerin ç karlar ISCID taraf ndan anlaflmazl klar n çözümünde hakemlik, ülkelerin yat r m ve yabanc sermaye kanunlar, ikili yat r m anlaflmalar üzerinde yay n, araflt rma ve dan flmanl k yapmak amac alt nda korunacakt r. K saca biz ICSID ve MIGA y yabanc sermaye yat r mlar n koruma flemsiyesi olarak geliflmifl ülkeler taraf ndan DB grubuna yap lm fl bir ekleme olarak niteleyebiliriz. 99 Tahkim, bir anlaflmazl k durumunda taraflar n, aralar nda varolan anlaflmaya dayanarak, hakem denilen özel flah slar n karar na dayanarak çözüm arad klar, devlet yarg s d fl nda özel bir süreçtir. ISCID in Yarg lama - Hakemlik Yetkileri Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi nin (ICSID) yarg lama yetkisi, üye ülkeler ile uyuflmal k dolay s yla yaz l olurunu Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi ne sunmufl di er üye ülkelerin vatandafllar aras nda yat r mlardan kaynaklanan uyuflmazl klar kapsar. Ayr ca, sözleflmeye üye ülkeler bir konunun bu merkeze gitmeden önce bütün yerel yarg usullerinin hepsinin denenmifl fakat bunlardan sonuç al namam fl olmas durumunu talep edebilirler. Merkeze (ICSID) getirilen bir uyuflmazl k dört temel çok tarafl ticaret ve yat r m anlaflmalar na dayan r. Bu anlaflmalar; Kanada, ABD ve Meksika taraf ndan kurulan Kuzey Amerika Ülkeleri Serbest Ticaret Anlaflmas (The North American Free Trade Agreement :NAFTA), Enerji fiart Anlaflmas (Energy Charter Treaty: ECT), Karayipler Caribbean Free Trade Agreement (CFTA) ve International Committee for Weights and Measures d r (CIPM). DÜNYA BANKASI - TÜRK YE L fik LER Daha önceden de ifade edildi i üzere Dünya Bankas n n 188 üyesi mevcuttur ve bu üyeler ayn zamanda Banka n n hissedarlar konumundad r. Hissedarlar yönetimde Guvernörler Konseyi taraf ndan temsil edilir ve genellikle guvernörler üye ülkelerin maliye bakanlar veya ekonomiden sorumlu bakanlar d r. Türkiye yi Banka ile iliflkilerinde Hazine Müsteflarl temsil eder ve projeler finansman amac yla bankaya Hazine Müsteflarl kanal yla sunulmak zorundad r. TC Merkez Bankas ise muhafaza kurumu olarak görevlidir. Türkiye Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas na (IBRD) 11 Mart 1947 tarihinde kat lm flt r. 12 Temmuz 2012 itibar yla Türkiye nin Banka daki sermaye kat l m (1944 de erleriyle) 1,541.8 milyon ABD dolar ve oy gücü ise 15,952 adettir. Türkiye nin bankadaki sermaye kat l m ve oy gücünün toplam içindeki oran ise s ras yla %0.90 ve %0.88 dir. Dünya Bankas Yönetim Kurulu nda; Avusturya, Belarus, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Kazakistan, Lüksemburg, Slovakya, Slovenya ve Türkiye yi 1 üye temsil etmektedir. Türkiye, günümüz itibar yla DB s n flamalar nda üst-orta gelirli ülkeler kategorisindedir. Türkiye 2011 y l sonunda bak ld nda Çin ve Hindistan n ard ndan IBRD kaynaklar n en çok kullanan üçüncü ülkedir.

100 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar fiekil 4.2 Türkiye ye Yönelik Dünya Bankas Kredileri (2011 Y l ) Milyon Dolar 25,000 20,000 15,000 10,000 21,042 17,483 12,536 5,000 1,745 0 Aç lan Kredi Ödenmemifl Tutar Kullan lan Miktar Toplam Borç DB taraf ndan günümüzde ülkemize aç lan kredi miktar 21 milyar dolar olmufltur. Türkiye bu kayna n 17.5 milyar dolarl k k sm n kullanm fl, 2011 y l sonu itibar yla Türkiye nin DB ye borcu 12.5 milyar dolar seviyesindedir. Dünya Bankas n n sa layaca mali ve teknik deste in çerçevesi Ülke flbirli i Stratejisi (Country Partnership Strategy - CPS) Program kapsam nda belirlenir. Program Banka cra Direktörleri Kurulu taraf ndan onaylan nca yürürlü e girer. 2008 mali y l na kadar Dünya Bankas ile yap lan programlar Ülke Destek Stratejisi (Country Assistance Strategy-CAS) olarak adland r lmakta iken Banka n n yeni yaklafl m çerçevesinde bu programlar, ülkelerin program ve projelerinin kendi yap sal ve sektörel öncelikleri ile ihtiyaçlar çerçevesinde belirlenmesinin önemini vurgulamak amac yla 2008 mali y l ndan bafllayarak Ülke flbirli i Stratejisi olarak adland r lmaya bafllam flt r. Türkiye ad na CPS görüflmeleri Hazine Müsteflarl Kalk nma Bakanl ile koordineli yürütmektedir. 2012-2015 Ülke flbirli i Stratejisinde, Türkiye nin h zl, sürdürülebilir ve çevreye sayg l büyümesine katk da bulunmak temel amaç olarak belirlenmifltir. Bu kapsamda stratejik amaçlar rekabet gücünün ve istihdam n artt r lmas, eflitli in ve kamu hizmetlerinin iyilefltirilmesi ve sürdürülebilir kalk nman n derinlefltirilmesi olarak tan mlanm flt r. Bu amaçlara ulaflmak için, Türkiye Hükümeti, özel sektör, sivil toplum ve Dünya Bankas Grubu, dört y ll k CPS dönemi için 4.5 milyar dolar tutar nda bir kaynak yarat lm flt r. Bu kayna n 1/3 ü kalk nma politikas n n finansman na (DPL), 2/3 ü ise yat r m finansman na ayr lm flt r. Bu strateji ile 10 sonuç elde edilmesi planlanmaktad r: Makroekonomik ve finansal istikrar n sürdürülmesi ve ihracat n, yurt içi tasarruflar n ve d flsal etkilere karfl dayan kl l n güçlendirilmesi. Özellikle kad nlar ve gençler için olmak üzere istihdam n artt r lmas ve kay t d fl istihdam n azalt lmas, Yat r m ve ifl ortam n n iyilefltirilmesi; finansmana eriflimin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesi, Yönetiflim ve kamu mali yönetim sistemleri ile ilgili reformlar için Türkiye ye destek sa lanmas, Erken çocukluk e itiminin kalitesinin ve kapsam n n artt r lmas, Daha etkili ve finansal aç dan sürdürülebilir bir sa l k sistemi için Sa l kta Dönüflüm Program n n desteklenmesi, F rsat Eflitli i do rultusunda ilerleme kaydedilmesi,

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 101 Kamu hizmetlerinin ve yönetiflimin iyilefltirilmesi, Güvenilir ve verimli enerji arz n n artt r lmas ; yenilenebilir enerji kaynaklar n n daha fazla kullan lmas ve uygulanmakta olan iklim eylemlerinin artt - r lmas, Çevre yönetiminin ve iklim de iflikli ine uyumun güçlendirilmesi, Türkiye deki flehirlerin sürdürülebilirli inin artt r lmas. Türkiye, 22 Aral k 1960 tarihinde üyelik ana sözleflmesini imzalayarak IDA ya üye olmufltur. Birinci grupta yer alan geliflmifl ülkeler haricinde, Türkiye 117.980 oy miktar ve % 0.59 oy gücü ile IDA da di er 140 üye ülke ile ikinci grupta temsil edilmektedir. Türkiye; Çin, K br s, M s r, Estonya, Letonya, Litvanya ve Güney Kore ile birlikte IDA fonlar na katk yapan ikinci grupta yer alan ülkelerdir. Önceleri IDA kredi ve yard mlar ndan yararlanan Türkiye (yaklafl k 200 milyon dolar), günümüzde ekonomik geliflmesine paralel olarak IDA n n yard m fonlar na katk sa layan ve dolay s yla yoksul ülkelere fon aktaran (donör) ülkedir. Türkiye IFC ye 19 Aral k 1956 tarihinde kat lm flt r. Türkiye nin sermayeye kat - l m 2012 y l itibar yla 1.4545.000 dolar olup sermayeye kat l m ve oy gücü % 0.61 dir. IFC nin 2012-2015 Ülke flbirli i Stratejisi (CPS) döneminde Türkiye deki kendi yat r m program n n y ll k bazda 425-500 milyon ABD$ düzeyinde veya CPS dönemi boyunca toplam 1,7-2 milyar ABD$ düzeyinde kalmas beklenmektedir. IFC nin y ll k olarak finansal sektöre 200-230 milyon ABD$; altyap sektörüne 130-150 milyon ABD$; imalat, tar msal iflletme ve hizmet sektörlerine 90-120 milyon ABD$ düzeyinde yat r m yapmas beklenmektedir. IFC dan flmanl k çal flmalar n sürdürülebilir enerji ve cinsiyet finansman üzerinde odakland rmaya devam edecektir. Türkiye - Dünya Bankas liflkilerinde Önemli Tarihler 11 Mart 1947: Türkiye Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas na (IBRD) girifl antlaflmas n imzalad. 7 Temmuz 1950: Türkiye nin Banka taraf ndan ilk kez finansman. 19 Ekim 1950: Türkiye Endüstri Kalk nma Bankas na Banka taraf ndan 9 milyon dolarl k kredinin verilifli. 19 Aral k 1956: Uluslararas Finans Kurumu na (IFC) Türkiye nin üye antlaflmas n imzalamas. 22 Aral k 1960: Uluslararas Kalk nma Birli i ne (IDA) Türkiye nin üye oluflu. 30 Ekim 1968: Bankan n Türkiye ye Keban baraj projesi için kredi açmas. 25 Mart 1980: lk yap sal de iflim kredisinin banka taraf ndan onay 08 A ustos 1986: Uluslararas Finans Kurumuna (IFC) Türkiye misyonun oluflturulmas ve aç l fl. 03 Haziran 1988: Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (MIGA) anlaflmas n n Türkiye taraf ndan imzalanmas ve Türkiye nin MIGA ya kat l m. 02 Nisan 1989: Türkiye nin Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi ne (ICSID) kat l m. 16 Kas m 1999: Türkiye ye Banka taraf ndan depremden sonra yeniden yap lanma kredisinin aç lmas n onaylanmas. 18 Ekim 2005: Türkiye ye Banka taraf ndan depremden sonra yeniden yap - lanma kredisinin verilmesi. Kaynak: http://web.worldbank.org/wbsite/external/extaboutus/ EX- TARCHIVES /0,,cntryMDK:82578

102 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Dünya Bankas Grubu nun hangi kurulufllardan olufltu unu tan yarak listeleyebilmek Dünya Bankas Grubu; Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas : IBRD, Uluslararas Kalk nma Birli i IDA, Uluslararas Finans Kurumu IFC, Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans MIGA, Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi: ISCID olmak üzere befl uluslararas kuruluflun yak n iflbirli i ve ba nt s ndan oluflur. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas n n kurulufl amaçlar n ve bu amaçlar n günümüzde nas l de iflti ini ay rt etmek Dünya Bankas n n kuruluflundaki amac, Üye ülkelerin savafl n oluflturdu u y k nt lar n düzeltilmesi de dahil olmak üzere, kalk nma ve yeniden yap lanma çabalar na, verimli sermaye yat r mlar kanal yla yard mc olmak ve geliflmekte olan ülkelerin kaynaklar n n gelifltirilmesini özendirmek, Özel yabanc yat r mlara garanti vermek, krediye kat l mda bulunarak desteklemek, özel sermayenin yetersiz oldu u durumlarda ise kendi kaynaklar n kullanmak suretiyle destek sa lamak, Uluslararas ticareti gelifltirmek, ödemeler dengesini sa lamak için kalk nma amaçl uluslararas yat r mlar özendirmek, Di er kanallardan sa lanan kredileri yeniden düzenleyerek veya garanti ederek daha yararl öncelikli alanlarda kullan lmas n sa lamak, Savafl döneminden bar fl dönemine geçiflte mümkün olan en uygun en uygun flartlar n sa lanmas na yönelik uluslararas yat r mlara yön vermek, Günümüzde bu amaç ise yoksul ülkelerde yoksullu un azalt lmas ve sürdürülebilir büyüme ile üye ülkeler aras yak n iflbirli inin desteklenmesi olarak ortaya konulmaktad r. A MAÇ 3 Dünya Bankas Grubu nun di er kurulufllar - n n amaçlar ve grubun amaçlar na yönelik nas l çal flt klar n analiz edebilmek, Dünya Bankas n n 188 üyesi mevcuttur. Bankan n, Guvernörler Konseyi, Yönetim Kurulu ve Baflkan olmak üzere üç önemli organ mevcuttur. Üye hissedar ülkeler yönetimde Guvernörler Konseyi taraf ndan temsil edilir. Guvernörler her y l Dünya Bankas ve IMF nin y ll k toplant s nda bir araya gelirler ve Banka n n tüm yetkileriyle donat ld klar için nihai politika yap c lar olarak rol al rlar. Guvernörler y ll k olarak topland klar ndan özel yürütme görevlerini 25 kifliden oluflan Banka n n genel faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumlu Yönetim Kurulu na devrederler. Dünya Bankas (IBRD) ile birlikte kurulan Uluslararas Kalk nma Birli i (IDA) ve Uluslararas Finans Kurumu (IFC) nin kurulufl amac yukar da Amaç 2 k sm nda verilmifltir. Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (MIGA), ve Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (ISCID) daha sonraki y llarda dünya konjonktürünün de iflmesi ve azgeliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerde yabanc sermaye yat r mlar n n artmas sonucu bu ülkelerdeki sabit sermaye yat r mlar n n teflviki ve ayn zamanda ticari riskler d fl ndaki risklere karfl güvence (garanti) amac yla kurulmufltur. Bunun yan nda bu tür yat r mlarda ortaya ç kacak anlaflmal klar durumunda ise bu sorunlar çözüm amac yla tahkim ve hakemlik görevini ise Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (IS- CID) yerine getirmektedir. Sonuç itibar yla tüm kurulufllar, geliflmifl ülke ç - karlar n n korunmas, gelifltirilmesi amac na hizmet eder duruma gelmifllerdir.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 103 A MAÇ 4 Dünya Bankas n n hangi ülkelerin ç karlar na nas l hizmet etti ini analiz edebilmek, Dünya Bankas Grubu tüm kurulufllar yla geliflmekte ve azgeliflmifl ülkelerde kamu ve özel kesimlere finansal ve teknik destekler sa lamakta ve bu yolla da yoksullu un azalt lmas yolunda önemli bir görev görmektedir. Buna ra men kurulufllar n sermaye yap lar nda ve sonuç olarak da oy da l mlar nda özellikle geliflmifl 5 ülkenin toplam sermaye ve oylar n %50 si ve yukar s na sahip olmalar grubun politikalar n n bu ülkeler taraf ndan flekillendirilmesine yol açmaktad r. Bu durum ise banka grubunun politikalar n n geliflmifl ülkelerin ç karlar n ilerletme ve korunmas sonucunu do urmaktad r. A MAÇ 5 Dünya Bankas Grubu kurulufllar n n Türkiye ile olan iliflkilerini aç klamak Türkiye Dünya Bankas Grubu nun bütün kurulufllar na üyedir. Türkiye 11 Mart 1947 tarihinde Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas na (IBRD) girifl antlaflmas n imzalam flt r. 7 Temmuz 1950 Dünya Bankas ilk kez Türkiye ye finansman sa lam flt r. Türkiye, 19 Aral k 1956 tarihinde Uluslararas Finans Kurumuyla (IFC) üyelik antlaflmas n imzalam flt r. 22 Aral k 1960 tarihinde Türkiye Uluslararas Kalk nma Birli i ne (IDA) üye olmufltur. 25 Mart 1980 tarihinde Türkiye ye ilk yap sal de iflim kredisi Dünya Bankas taraf ndan onaylanm flt r. 8 A ustos 1986 tarihinde Uluslararas Finans Kurumu nun (IFC) Türkiye misyonunun oluflturulmas ve aç l fl gerçekleflmifltir. 03 Haziran 1988 Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans (MIGA) anlaflmas n n Türkiye taraf ndan imzalanmas ve Türkiye nin MIGA ya kat l m. 02 Nisan 1989 Türkiye nin Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi ne (ICSID) kat l m. 18 Ekim 2005 tarihinde Türkiye ye Banka taraf ndan depremden sonra yeniden yap lanma kredisi verilmifltir. Günümüzde ekonomik geliflmesine ba l olarak Türkiye hem grup üyelerinden destek alan ve hem de finansman sa layan bir kurulufltur.

104 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas nda (IBRD) üye ülkelerin sermaye paylar n n tahsis edilmesinde hangi k stas esas al n r? a. Üye ülkelerin toplam Milli Geliri b. Üye ülkelerin nüfusu c. Üye ülkelerin IMF deki kotalar d. Üye ülkenin Birleflmifl Milletlere üye olup olmad e. Üye ülkelerin kifli bafl na düflen milli gelirleri 2. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas nda (IBRD) üye ülkelerin oy oranlar n n belirlenmesinde afla daki seçeneklerden hangisi do rudur? a. Sermaye kat l mlar na bak lmaks z n her üye ülkenin Banka da 500 sabit oyu ve ayr ca sermaye pay na göre belirlenen birde de iflken oy say s mevcuttur. b. Sermaye kat l mlar na bak lmaks z n her üye ülkenin Banka da 250 sabit oyu ve ayr ca Milli Gelirine göre belirlenen birde de iflken oy say s mevcuttur. c. Sermaye kat l mlar na bak lmaks z n her üye ülkenin Banka da 250 sabit oyu mevcuttur. d. Her üye ülkenin Banka da sadece sermaye pay - na göre belirlenen de iflken oy say s mevcuttur. e. Sermaye kat l mlar na bak lmaks z n her üye ülkenin Banka da 250 sabit oyu ve ayr ca sermaye pay na göre belirlenen birde de iflken oy say s mevcuttur. 3. Dünya Bankas -Türkiye iliflkileri söz konusu oldu- unda afla daki seçeneklerden hangisi yanl flt r? a. Türkiye nin Bankadaki Sermaye kat l m ve oy gücünün toplam içindeki oran % 5.53 tür. b. Türkiye Dünya Bankas Grubu kurulufllar n n hepsine üyedir. c. Türkiye yi Dünya Bankas ile iliflkilerinde Hazine Müsteflarl temsil eder d. Türkiye 11 Mart 1947 tarihinde Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas na (IBRD) girifl antlaflmas - n imzalam flt r e. Türkiye günümüz itibariyle Dünya Bankas s - n flamalar nda üst-orta gelirli ülkeler kategorisindedir. 4. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) ile Uluslararas Kalk nma Birli i (IDA) ba lant s /iliflkisi konusunda afla daki seçeneklerden hangisi yanl flt r? a. Bir ülkenin IDA üyesi olabilmesi IBRD üyesi olmas kofluluna ba l d r. b. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas (IBRD) sadece geliflmifl bat l ülke hükümetlerine yard m ve kredi sa larken, Uluslararas Kalk nma Birli i (IDA) sadece yoksul Afrika ülkelerine k - sa dönemli kredi ve destekte bulunur. c. IBRD ve IDA n n merkezi, kurullar ve elemanlar ayn d r ve dolay s yla kredi de erlendirme standartlar nda göstermifl olduklar özen ayn d r. d. IDA ve IBRD krediler için farkl kaynaklara sahiptir çünkü IDA n n açm fl oldu u krediler ve yapm fl oldu u hibeler ayr cal kl ve daha uzun dönemlidir. e. IDA günümüzde dünyan n 39 u Afrika k tas nda olmak üzere 81 en geri kalm fl yoksul ülkeleri için en büyük ekonomik finansman ve yard m kaynaklar ndan biridir. 5. Türkiye-Uluslararas Kalk nma Birli i (IDA) iliflkilerini aç klamak için afla dakilerden hangisi do ru bir ifadedir? a. Bafllang çta IDA kredi ve desteklerinden yararlanan Türkiye günümüzde IDA fonlar na destek sa layan ve bu yolla da yoksul ülkelere finansman kayna yaratan bir ülkedir. b. Türkiye Uluslararas Kalk nma Birli ine (IDA) üye de ildir fakat birlikte gözlemci ile temsil edilir. c. Türkiye 22 Aral k 2010 tarihinde üyelik ana sözleflmesini imzalayarak IDA ya üye olmufltur. d. Türkiye üst-orta gelirli ülkeler grubunda oldu- undan hiçbir zaman IDA kredi ve desteklerine ihtiyaç duymam flt r. e. Türkiye nin Birliteki (IDA) sermaye kat l m ve oy gücünün toplam içindeki oran %2.5 tir.

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 105 6. Afla daki seçeneklerden hangisi Uluslararas Finans Kurumu (IFC) için yanl fl bir ifadedir? a. IFC ekonomik büyüme ve kalk nma çabalar na kamu kesimini desteklemek yoluyla, IBRD ve IDA ise özel kesimi desteklemek yoluyla katk - da bulunmay amaçlarlar. b. IFC de ülkelerin sermaye kat l m oranlar na bak ld nda en geliflmifl befl ülkenin toplam sermaye kat l m içerisindeki katk paylar n n %45 civar nda oldu u görülür. c. 2012 y l itibariyle Türkiye nin IFC deki sermayeye kat l m ve oy gücü % 0.61 dir. d. IFC ye üye ülkelerin oy gücü IBRD ve IDA da oldu u gibi ülke bafl na sabit 250 adet oy ve sermayeye kat l mlar yla ba lant l de iflken oylardan oluflmaktad r. e. IFC de kararlar oy çoklu una göre al n r. 7. Afla daki seçeneklerden hangisi Uluslararas Finans Kurumu nun (IFC) amaçlar aras nda de ildir? a. Geliflmekte olan ülkelerde demokratik ve kültürel aç l mlar desteklemek. b. Geliflmekte olan ülkelerde ekonomik büyüme ve kalk nma çabalar na özel kesimi desteklemek yoluyla katk da bulunmak. c. Geliflmekte olan ülkelerde insanlar n yoksulluktan kurtulmas ve yaflam kalitelerini artt rmalar yolunda çözüm alternatiflerini desteklemek. d. Geliflmekte olan ülkelerde aç k ve rekabetçi piyasalar n oluflumunu desteklemek. e. Finansal kaynaklar n özel kesim geliflimini sa lamak amac yla bu alanlara transferine yard mc olmak. 8. Afla daki seçeneklerden hangisi Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans n n (MIGA) amaç/misyonunda yer almaz? a. Geliflmekte ve azgeliflmifl ülkelerde yabanc sermaye yat r mlar n gerçeklefltiren flirketlere ticari risklere karfl garanti vermek yoluyla korunma sa lamak, b. Geliflmekte ve azgeliflmifl ülkelerde yabanc sermaye yat r mlar n gerçeklefltiren flirketlere ticari olmayan risklere karfl korunma sa lamak, c. Geliflmekte olan ülkelere do rudan yabanc yat r mlar teflvik etmek d. Geliflmekte olan ülkelere do rudan yabanc yat r mlar teflvik etmek yoluyla ekonomik büyümeye destek sa lamak. e. Azgeliflmifl ve Geliflmekte olan ülkelerde yoksullu u azaltma ve yaflam kalitesinin artt r lmas 9. Afla daki seçeneklerden hangisi Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (ISCID) için yanl fl bir ifadedir? a. Yönetim Konseyini G-7 diye bilinen ülkelerin temsilcileri oluflturur ve Konseyin baflkan Birleflmifl Milletler genel sekreteridir. b. Merkez anlaflmazl klar n çözümünde hakemlik, ülkelerin yat r m ve yabanc sermaye kanunlar, ikili yat r m anlaflmalar üzerinde yay n, araflt rma ve dan flmanl k yapmak amac yla kurulmufltur. c. Merkezin a ustos 2012 itibariyle ortak sözleflmeyi imzalam fl 158 üyesi mevcuttur ve Türkiye bu merkeze Nisan 1989 tarihinde kat lm flt r. d. ICSID uyuflmazl k durumunda taraflar aras nda uzlaflma ve tahkim olanaklar sa lamak suretiyle yabanc yat r mlar teflvik etmek amac n tafl r. e. ICSID in Yönetim Konseyi, Sekreterya, Arabulucular ve Hakemler olmak üzere dört önemli organ vard r. 10. Dünya Bankas Grubu hakk nda afla daki ifadelerden hangisi yanl flt r? a. Öncelikle 39 u Afrika k tas ndan olan en yoksul 81 ülke ve geliflmekte olan ülkelerin ç karlar n gözetir. b. Dünyada yoksullu un ve azgeliflmiflli in azalt lmas amac n gider. c. Toplam befl (5) ayr kurumun birleflmesinden oluflur. d. Dünya Bankas n n kurulufl amac bafllang çta savafl sonras yeniden yap lanma ve kalk nman n destek ve finansman d r. e. Dünya Bankas n n Grubunun günümüzde amac yoksul ülkelerde yoksullu un azalt lmas ve sürdürülebilir büyüme ve üye ülkeler aras yak n iflbirli inin desteklenmesidir.

106 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Dünya Bankas ve Sermayesi ve Sermaye Da l m konular n gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl fl ise Dünya Bankas ve Üyelerin Oy Da l mlar ve Oranlar konular n gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise Dünya Bankas ve Dünya Bankas (IBRD)-Türkiye liflkileri konular n gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Dünya Bankas ve Dünya Bankas -Uluslararas Kalk nma Birli i konular n gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Kalk nma Birli- i-türkiye liflkileri konusunu gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Finans Kurumu konusunu gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Finans Kurumu ve Amaçlar konusunu gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans n n ve Amaç ve Vizyonu konular n gözden geçiriniz. 9. a Yan t n z yanl fl ise Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi konusunu gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Dünya Bankas Grubu konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Dünya Bankas Grubu; Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas IBRD, Uluslararas Kalk nma Birli i IDA, Uluslararas Finans Kurumu IFC, Çok Tarafl Yat r m Garanti Ajans MIGA, Yat r m Uyuflmazl klar n n Çözümlenmesi Uluslararas Merkezi (ISCID) olmak üzere befl uluslararas kuruluflun yak n iflbirli i ve ba nt s ndan oluflur. S ra Sizde 2 Günümüzde ise Banka n n temel amac azgeliflmifl ülkelerde yoksullu un azalt lmas, sürdürülebilir büyüme ve üye ülkeler aras yak n iflbirli inin desteklenmesini de içine alan bir flekilde ortaya ç kmaktad r. Günümüzde Dünya Bankas az geliflmifl ülkelere yönelik kamu ve özel kesime finansal ve teknik yard m sa layan temel kaynaklardan biridir ve temel amaçlar ndan biri az geliflmifl ülkelerde yoksullu u azaltma ve yok etme olarak belirlenmifltir. S ra Sizde 3 Dünya Bankas üye ülkelere yat r m, uyum ve karma krediler olmak üzere üç çeflit kredi verir. Bu krediler 3-5 y l geri ödemesiz dönem olmak üzere ülkelerin kifli bafl na milli gelirlerine ba l olarak 15-20 y ll kt r. Bankan n açm fl oldu u kredilerin vadesinde geri ödenmesi gerekti inden kredi aç l rken, ilgili projenin kârl l analiz edilmekte ve analiz yap l rken de ilgili ülkenin özellikle ödemeler dengesindeki geliflmeler olmak üzere makroekonomik de erleri göz önünde tutulmaktad r. Dünya Bankas n n yat r m kredileri; Geliflmekte olan ülkelere aç l r. Kredi aç lan öncelikli yat r m projeleri bu ülkelerdeki yaflam standartlar n artt rmaya yöneliktir. Bu projeler altyap, sanayi yat r mlar, sa l k ve e itim hizmetlerinin gelifltirilmesi ve kalitesinin artt r lmas na yöneliktir. Bir projenin finanse edilebilmesi için o projenin ülke kalk nmas na katk da bulunaca düflüncesi oluflmal d r. Proje kredileri kamuya veya kamu kurulufluna aç l r. Özel kesime banka do rudan kredi açmaz. Uyum kredileri, yap sal uyum kredileri ve sektörel uyum kredileri olmak üzere iki flekilde verilir. Yap sal uyum kredileri geliflmekte olan ülkelerde piyasa ekonomisinin etkin ve serbest çal flmas n teflvik amac yla piyasa mekanizmas na müdahaleleri azaltma ve üretim kapasitesini artt rmaya yönelik yap sal de iflimi sa lamak amac yla verilir. Bu krediler dilimler hâlinde kulland r l r ve her aflamada ülkenin taahhütlere uyup uymad banka taraf ndan denetlenir. Sektörel uyum kredileri yap sal uyum kredilerine göre daha dar kapsaml d r ve enerji, tar m vb. sektörlerindeki amaçlanan yap sal de ifliklikleri teflvik ve finanse etmek amac yla kulland r l r. S ra Sizde 4 IDA ve IBRD ayn yönetime sahiptir ve her iki kurumda da sermaye kat l mlar ayn olan üye ülkelerin sadece oy haklar IDA da farkl d r. Her bir üye ülkenin IDA da 500 oy hakk vard r ve bu 500 oya ek olarak her ülkenin 5000 ABD dolar sermaye taahhüdü karfl l nda ek bir oyu mevcuttur. IBRD de ise her üye ülkenin

4. Ünite - Dünya Bankas Grubu 107 Banka da 250 sabit oyu vard r. Bu sabit oya ek olarak her üye ülkenin ayr ca sermaye pay na göre belirlenen bir de de iflken oy say s mevcuttur. S ra Sizde 5 IBRD geliflme yolundaki orta gelir grubundaki ülkelere sermaye yat r m ve teknik yard mlar sa larken IDA dünyan n en yoksul ülkelerine uzun dönemli kredilerle yard m eder. IFC, ekonomik büyüme ve kalk nma çabalar na özel kesimi desteklemek yoluyla, IBRD ve IDA ise kamu kesimini desteklemek yoluyla katk da bulunmay amaçlarlar. IFC, IDA dan farkl olarak nispeten geliflmifl ülkelerdeki özel sektör yat r mlar n finanse eder. S ra Sizde 6 MIGA geliflmekte olan ülkelere do rudan yabanc yat r mlar n teflvik etmek ve bu yolla da bu ülkelerde ekonomik büyüme, yoksullu u azaltma ve yaflam kalitesinin artt r lmas amac yla do rudan yabanc sermaye yat r m yapan özel kesim flirketlerine karfl laflacaklar istimlak, paran n konvertibl olmas, savafl ve iç savafl vb. gibi ticari olmayan risklere ve özelliklede politik risklere karfl politik risk sigortas temin ederek garanti verir. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Danaher, K. (2005) IMF ve Dünya Bankas na Karfl 10 Neden. stanbul: Metis Yay nlar. Dünya Bankas. (2012) Türkiye Cumhuriyeti ne Yönelik Dünya Bankas Ülke flbirli i Stratejisi 2012-2015. Hasgüler, M. & Uluda, M.B. (2010). Devletleraras ve Hükümetlerd fl Uluslararas Örgütler. stanbul: Alfa Yay nevi. Howard, M. & Louis, W. R. (1998) The Oxford History of the Twentieth Century. New York: Oxford University Press. Lewis, J. Devesh, K. & Webb, R. (1997) The World Bank. Its First Half Century. Washington, D.C.: Brookings Institution Press. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar. 6. Bask. stanbul: Beta Yay nevi. Edward, M. & Asher, E. R. (1973) The World Bank Since Bretton Woods. Washington, D.C.: Brookings Institution, 1973. Salda, A.C. (1997). Historical Dictionary of the World Bank. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press. Tiryaki, A. (2011). Dünya Bankas Grubu. Ç. Özen, & Ö. Tonus içinde, Uluslararas Örgütler. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi. Yararlan lan nternet Adresleri http://www.worldbank.org http://www.worldbank.org/ida/ http://www.ifc.org/ http://www.miga.org http://icsid.worldbank.org http://www.hazine.gov.tr

5ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; GATT n kuruluflunu, amaçlar n ve temel ilkelerini de erlendirebilecek, GATT döneminde yap lan tarife indirim görüflmelerinin baflar l olup olmad - n analiz edebilecek, Uruguay Turu Nihai Senedi ve dünya ticaretinde yeni düzenlemelerin neler oldu unu belirleyerek de erlendirebilecek, Dünya Ticaret Örgütü nün kuruluflunu ve bu örgütün GATT tan farkl l klar - n belirterek analiz edebilecek, Uluslararas hizmet ticaretinin genel durumunu ve Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas n n yürürlü e girifli ve önemini de erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Dünya Ticaret Örgütü Miktar K s tlamalar Gönüllü hraç K s tlamalar Tarife Benzeri Önlemler GATS Doha Kalk nma Gündemi Gözetleme ve zleme Önlemleri En Çok Kayr lan Ülke Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri TRIPS Standstill Rollback çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Dünya Ticaret Örgütü G R fi GÜMRÜK TAR FELER VE T CARET GENEL ANLAfiMASI GATT DÖNEM NDE YAPILAN TAR FE ND R M GÖRÜfiMELER URUGUAY TURU SONUÇLARI DÜNYA T CARET ÖRGÜTÜ DÜNYA EKONOM S NDE H ZMET T CARET H ZMETLER T CARET GENEL ANLAfiMASI T CARETLE LG L F KR MÜLK YET HAKLARI ANLAfiMASI

Dünya Ticaret Örgütü G R fi Dünya ekonomisindeki küreselleflmenin h zlanmas yla dünya ticaret sisteminin kurallar sürekli yenilenmeye bafllam flt r. Sisteme daha çok kat l m sa lamak amac yla dünya ticaretini düzenleyen kurallar n ticari yans malar n iyi de erlendirmek gerekir. Özellikle bu durum, geliflme yolunda olan ülkeler aç s ndan çok daha önem tafl r. Dünya Ticaret Örgütü nün 1995 y l nda kurulmas na kadar, II. Dünya Savafl sonras nda oluflturulan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT), hem bir örgüt hem de uluslararas ticaret kurallar koyan bir anlaflma olarak çok önemli bir fonksiyon üstlenmifltir. 1948 y l ndan sonra 50 y lda aflamal olarak geliflen çok tarafl dünya ticaret sisteminin gözetim sorumlulu unu GATT üstlenmifl ve dünya ticaretinin liberallefltirilmesine önemli katk da bulunmufltur. Fakat sanayileflmifl ülkelerin ç karlar söz konusu oldu unda GATT, korumac kimli ini ön plana ç karm flt r. Bununla beraber GATT, dünya ekonomisinde vahfli kapitalizmin ortaya ç kmas n da büyük ölçüde önlemifl, ticaretin uluslararas kurallar çerçevesinde yap lmas na önemli katk lar sa lam flt r. Uruguay Turu Nihai Senedi ile GATT n yerine oluflturulan Dünya Ticaret Örgütü (WTO) dünya ekonomisinde mal ve hizmetler ticaretinin daha fazla serbestlefltirilmesine yönelik olarak üye ülkeler aras nda sürekli müzakereler yap lmas n amaçlamaktad r. Örgüt, üye ülkeler aras ndaki ticari anlaflmazl klar n, hukuki kurallara uygun olarak çözülmesinden de sorumludur. Uluslararas ticaret sisteminin geliflmesi sürecinde, geliflme yolunda olan ülkeler (GYÜ) ve en az geliflmifl ülkelerin (EAGÜ) ticari ve ekonomik bak mlardan karfl laflt klar sorunlar n çözülmesinde WTO sistemi de yetersiz kalm flt r. Bu ünitede, GATT ve WTO nun yan nda Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas (GATS), Ticaretle lgili Fikri Mülkiyet Haklar Anlaflmas (TRIPS) ile GATT Döneminde Yap lan Tarife ndirim Görüflmeleri, Doha Kalk nma Gündemi ve Uruguay Nihai Senedi ile yürürlü e giren anlaflmalar ele al n p aç klanacakt r. GÜMRÜK TAR FELER VE T CARET GENEL ANLAfiMASI Kuruluflu II. Dünya Savafl n n ard ndan BM üyesi ülkeler uluslararas ticareti serbestlefltirmek ve ülkelerin d fl ticaret politikalar n yak nlaflt rmak için toplant yapmaya karar vermifllerdir. Bu kapsamda 1946 y l nda BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi bir

110 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Genel Anlaflma, 1948 y l nda kabul edildikten sonra günün koflullar na uyum sa lamak amac yla birçok kez gözden geçirilmifltir. GATT sistemi 1948 y l nda yürürlü e girdi i zaman, uluslararas ticarete getirilen en büyük engel kotalar idi. En çok kayr lan ülke ilkesi ile ihracatç ülkelerin ç karlar korunmaya çal fl lm flt r. Çünkü GATT a üye bir ülke, ihracatç ülkelere rakip baflka bir ülkeye gümrük kolayl sa lad nda, ayn indirimden di er ihracatç ülkelerde otomatik olarak yararlanacaklard r. Haz rl k Komitesi oluflturmufltur. Komite nin görevi, d fl ticaret ve istihdam konular nda uluslararas bir konferans için haz rl k yapmakt r. Haz rl k Komitesi nin ortak bir sözleflme tasla üzerinde anlaflamamas nedeniyle Yaz m Komitesi oluflturulmufltur. Yaz m Komitesi anlaflmazl k yaratan konular üzerine odaklan rken, ABD de Haz rl k Komitesi ne üye ülkelerle ikili temasa geçerek baflka bir anlaflma metni için çal flma yürütmüfltür. Yaz m Komitesi nin çal flmalar n n ard ndan tekrar toplanan Haz rl k Komitesi taslak bir sözleflme (Uluslararas Ticaret Örgütü nün kurulmas na iliflkin) üzerinde anlaflmaya varm flt r. Ayn tarihlerde ABD ile Haz rl k Komitesi ne üye 23 ülke aras nda karfl l kl tarife indirimlerini içeren Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (General Agreement on Tariffs and Trade: GATT) 30 Ekim 1947 tarihinde imzalanm flt r. GATT a iliflkin geçici uygulama protokolünün 8 ülke taraf ndan onaylanmas n n ard ndan, Anlaflma 10 Ocak 1948 de yürürlü e girmifltir. Genel Anlaflma (GATT 1947) 4 bölüm ve 38 maddeden oluflmufltur. Haz rl k Komitesi nin çal flmalar n n ard ndan 21 Kas m 1947-24 Mart 1948 tarihlerinde Küba n n baflkenti Havana da Birleflmifl Milletler in 56 üyesinin kat ld bir konferans yap lm flt r. Bu konferansta ülkeler Uluslararas Ticaret Örgütü (ITO: International Trade Organization) kurulmas için görüfl al flveriflinde bulunmufllar ve Havana Sözleflmesi olarak bilinen taslak anlaflma metnini ortaya ç karm fllard r. Görüflmeler esnas nda ülkeler, serbest d fl ticaret ile istihdam konular ndan hangisine öncelik verilmesi gerekti i üzerinde anlaflmaya varamam fllard r. Bu nedenle ITO nun kurulmas na iliflkin anlaflma baflta ABD olmak üzere di er ülke parlamentolar nda onaylanmam fl ve ITO nun kurulma imkân da ortadan kalkm flt r. ITO nun kurulufluna kadar geçici olarak yürürlükte kalmas düflünülen GATT ise uluslararas bir anlaflma olmas na ra men, uluslararas bir örgüt gibi faaliyetlerine devam etmifltir. 1948 y l ndan 1 Ocak 1995 e kadar geçen sürede Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas, uluslararas ticareti düzenleyen ve üzerinde anlafl lan tek uluslararas çok tarafl sözleflme olmufltur. GATT, ticari iliflkilerde rekabeti bozan ve ticareti k s tlayan engellerin görüflülerek kald r ld tek uluslararas örgüt (anlaflma) olmufltur. GATT a taraf ülkeler, aralar nda ortaya ç kan ticari sorunlar ile bunlar n çözüm yollar ve ticaretin gelifltirilme imkânlar n görüflmek için belirli sürelerde toplanm fllard r. Bu niteli iyle GATT, uluslararas bir dünya ticaret forumu olarak görev yapm flt r. Türkiye GATT a, 1950-1951 Torquay ( ngiltere) Tarife Görüflmeleri sonucunda 21.12.1953 tarih ve 6202 say l Yasa ile kat lm flt r. Genel Anlaflma da daha sonra yap lan de iflikliklerin, 14.06.1957 ile 3.06.1959 tarihli, 7014 ve 7322 say l Yasalar ile onaylanmas uygun bulunmufltur. Temel lkeleri GATT 1947, genel ve özel nitelikteki amaçlara ulaflabilmek için bafll ca dört temel ilkeden (kuraldan) hareket etmifltir. En çok kayr lan ülke ilkesi: Üye ülkeler aras ndaki d fl ticaret ay r mc olmayan bazda yap lmal d r. Bu ilke, GATT n I nci maddesinde yer alan ve kuruluflun özünü oluflturan en çok kayr lan ülke kural na (the most favoured nation treatment principle: MFN) dayan r. lke, her GATT üyesinin tüm taraflara, ayn gümrük tarife oran n n uygulamas n ve ay r mc ifllemde bulunulmamas n öngörür. Bu kurala göre üye ülkelerin biri e er di er bir ülkeye herhangi bir gümrük kolayl sa larsa, Anlaflma ya (GATT a) taraf bütün ülkeler de bu ayr cal ktan otomatik olarak yararlan rlar. Bu yararlanma içine d fl ticaret ile ilgili her çeflit gümrük vergisi, vergi uygulamas ve gümrük formaliteleri girmektedir.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü En Çok Kayr lan Ülke ilkesinin çeflitli istisnalar vard r. Bunlar; gümrük birlikleri, serbest ticaret anlaflmalar gibi bölgesel ticaret anlaflmalar ve Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi (GSP: Generalized System of Preferences) gibi geliflme yolundaki ülkeler lehine düflük gümrük vergisi al nmas veya gümrük vergisinin al nmamas gibi ayr mc nitelikteki uygulamalar ile Anlaflma n n öngördü ü anti damping ve telafi edici vergiler gibi di er uygulamalard r. Bölgesel birleflmeler ve ticaret anlaflmalar en çok kayr lan ülke ilkesine getirilen istisnalar aras nda yer al r. Tarifeler yoluyla koruma ilkesi: Bu ilkeye göre GATT a taraf ülkeler, sanayilerini sadece gümrük tarifeleri ile koruyacaklar ve bu amaçla di er önlemlere baflvurmayacaklard r. Dolay s yla ithal kotalar n n yerli sanayinin korunmas amac yla kullan lmas yasaklanm flt r. Miktar k s tlamalar n n istisnai olarak hangi flartlarda ve kimler taraf ndan kullan labilece i ayr ca belirtilmifltir. Genel Anlaflma ya (GATT a) göre geçici ödemeler dengesi zorlu u çeken ülkelerin bir süre için ithalatlar n k s tlamalar mümkündür. Ulusal ifllem ilkesi: Bu ilke, iç pazara iliflkin düzenleme ve uygulamalar yönünden ithal ve yerli mallar aras nda ayr m yap lmamas n öngörmektedir. Ulusal fllem Kural (Milli Muamele: National Treatment) bir mal, hizmet ve fikri mülkiyet pazara girdikten sonra uygulan r. Yerli üretimden gümrük vergisine efl bir vergi al nmam fl olmas na ra men, ithal mal üzerinden gümrük vergisi al nmas ulusal ifllem ilkesine ayk r l k oluflturmaz. Gümrük vergilerinin indirilerek konsolide edilmesi ilkesi: GATT, öncelikle gümrük tarifelerinin indirilmesi üzerinde yo unlaflm flt r. Her üye ülkenin taviz listesinde yer alan oranlar ba l oranlar (bound rates) olarak tan mlanm flt r. Ülkeler bu oranlar n üzerine ç kamaz, oranlar üye ülkeler bak m ndan ba lay c - d r. Oranlar önemli ticaret ortaklar yla telafi amac yla müzakere edilmeksizin artt r lamaz. Temel lkelerden stisnalar GATT 1947 de yukar da belirtilen temel ilkelerinden baz istisnalar vard r. Bunlardan en önemlisi, Genel Anlaflma n n ilk maddesinde yer alan ve GATT sisteminin esas n oluflturan en çok kayr lan ülke kural ndan istisnad r. Bir grup ülke kendi aralar nda bir ekonomik birleflme kurmaya karar vermifl ve Genel Anlaflma da öngörülmüfl flartlar da yerine getirmifllerse gümrük indirimleri ile miktar k s tlamalar n n kald r lmas, sadece birleflmeye dahil olan ülkeler için geçerli olacakt r. Ekonomik birleflmenin gerçekleflmesiyle, birleflmeye giden ülkeler aras nda serbest d fl ticaret sa lanmakta fakat birleflme d fl nda kalan GATT üyelerine ay r mc bir politika izlenmektedir. Asl nda bu durum, en çok kayr lan ülke ilkesine ayk r d r. kinci önemli istisna, Anlaflma n n XXII. maddesinde yer alm flt r. E er bir ülke d fl ödemeler dengesinde zorluklar ile karfl lafl yorsa, bu durumda ithalat na kota uygulayabilir. Fakat uygulama mutlaka geçici olmal ve di er GATT üyelerinin ticari ve ekonomik ç karlar na zarar vermemelidir. Ödemeler dengesindeki güçlükler giderildi i zaman, k s tlamalar derhal kald r lmal d r. Gönüllü ihracat k s tlamas anlaflmalar 1970 li y llarda, özellikle ABD ve AB taraf ndan s kça uygulanm flt r. Asl nda gönüllü ihraç kotalar yabanc üreticilerle rekabet edemeyen ithalatç ülkeler taraf ndan yerli üreticileri korumak amac yla ihracatç ülkelere yap lan bask sonucunda ortaya ç km flt r. hracatç ülkelerin kendi istekleri ile ihracatlar n k s tlamalar nda, ithalatç ülkenin siyasi nüfuzunu kullanmas önemli bir etkendir. Nitekim 1960 lar n ortalar nda 111 GATT n gümrük tarifelerinin tek koruma arac olarak kullan lmas ve koruma amac yla miktar k s tlamalar na baflvurulmas ilkesinden önemli sapma, gönüllü ihracat k s tlamas anlaflmalar d r. Uruguay Turu ticaret görüflmelerinin en önemli sonuçlar ndan biri, ülkelerin taviz listelerini gelifltirmeleri ve ba l oranlar çerçevesinde yap lan ticaretin artmas d r.

112 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Genel Anlaflma n n XXIV ncü maddesinde düzenlenen gümrük birlikleri ve serbest ticaret anlaflmalar gibi bölgesel ekonomik birleflmeler yaratmaya yönelik anlaflmalar, bu temel ilkenin uygulama alan d fl nda b rak lm flt r. Genel amaçlara ulaflmak için tarifeler ile ticarete konan di er ay r mc engelleri zamanla azaltmak, GATT n özel amaçlar aras ndad r. DÜfiÜNEL M 1 ABD, Japonya dan tekstil ürünleri ihracat n s n rland rmas n istemifl, aksi takdirde tekstil ithalat na uygulad gümrük vergilerini artt raca n belirtmifltir. Bunun üzerine Japonya, ABD ye yönelik tekstil ihracat na gönüllü kota uygulamak zorunda kalm flt r. GATT n temel kural olan en çok kayr lan ülke ilkesinden önemli di er bir istisna da birbirine komflu ülkelerin s n r ticaretidir. Bu ticaretten amaç, herhangi bir ekonomik birleflmeye gitmeden ortak s n rlara sahip ülkeler aras nda belli miktarda mallar n serbest flekilde geçiflini sa lamakt r. Burada s n r ticaretinin en çok kayr lan ülke ilkesini tehlikeye sokmayacak ölçüde olmas gerekir. GATT n Amaçlar ve Hedefleri Genel amaçlar, di er bütün uluslararas ekonomik kurulufllar n gerçeklefltirmek istedikleri ile ayn d r. Bunlar; üyelerinin hayat seviyelerini yükseltmek, reel gelir ve efektif talepte istikrarl bir büyüme ile dünya kaynaklar nda tam kullan m sa lamak, üretimin ve uluslararas ticaretin gelifltirilmesine yard mc olmakt r. GATT n dünya ticaretini serbestlefltirme konusunda gerçeklefltirdi i gümrük tarifelerine iliflkin indirim görüflmeleri baflar ile sonuçlanm flt r. Fakat zaman içinde serbest d fl ticaretin önüne konan tarife d fl k s tlamalar, özellikle Japonya ve di er baz Uzakdo u ülkelerinin ihracatlar n engellemifl ve dolay s yla dünya ticaretinin üzerinde daralt c bir etki yaratm flt r. GATT a göre tarife d fl engeller, gümrük vergileri d fl nda kalan ve serbest ticareti k s tlayan bütün ticareti k s tlay c önlemlerdir. Tarife d fl engeller GATT sisteminde 40 ayr kategoride s n fland rm flt r. Bu 40 ayr kategori 4 grup alt nda ele al nabilir: Miktar k s tlamalar (kotalar), ithal yasaklar ve flartl ithal izinleri gibi önlemleri kapsar. GATT kurallar gere i, yukar da da belirtildi i gibi, geçici ödemeler dengesi ve döviz sorunu olan bir ülke, bir süre için ithalat n k s tlayabilir. Gönüllü ihraç k s tlamalar, ihracat yap lan ülkenin ithalat k sma tehdidine karfl l k, ihracatç ülkelerin ihracat n istenilen seviyede tutmak için ald klar önlemlerdir. Gönüllü ihracat k s tlamalar, kota uygulamas ile benzer sonuçlara yol açar. Tarife benzeri önlemlerin en önemlileri, tarife kotalar ile mevsimlik gümrük vergileridir. Uygulamada tarife kotalar, konulan gümrük vergisinin belli bir miktar ithalat için geçerli olmas d r. Miktar afl ld nda gümrük vergisi, yasal vergi oran na kadar yükseltilir. Mevsimlik gümrük vergisi uygulamas ise tar m ürünleri için farkl mevsimlerde farkl ithal vergisi konulmas d r. Böylece, üretimin çok oldu u mevsimlerde vergiler yüksek tutularak iç piyasada fiyatlar n düflmesi önlenmektir. Gözetleme ve izleme önlemleri, fiyat ve miktar kontrolleri ile anti damping ve telafi edici vergi uygulamalar ndan oluflmaktad r. Anti damping ve telafi edici vergi gibi fark giderici vergiler, dünya ticaretini ve rekabetini olumsuz bir flekilde etkileyince al n r. Anti damping ve telafi edici vergi araçlar, GATT çerçevesinde uzun y llar düzenlenememifltir. Ancak, 1980 li y llarda belirlenen kodlar ile fark giderici vergiler, belli bir uluslararas sistemati e kavuflmufltur. GATT 1947 kaç SIRA bölümden S ZDE oluflmufltur? Genel ve özel nitelikli amaçlara ulaflabilmek için bafll ca dört temel ilkeden en çok kayr lan ülke ilkesi ne anlama gelmektedir? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 113 GATT DÖNEM NDE YAPILAN TAR FE ND R M GÖRÜfiMELER GATT çerçevesinde yap lan tarife indirim turlar na Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri di er bir deyiflle Ticaret Turu (Raund) denir. GATT n kuruluflundan bu yana ticaret turlar önemli bir geliflme göstermifltir. Bu turlarda GATT hükümlerine ayk r k s tlama önlemlerinin al nmas n n durdurulmas standstill (ask ya alma), bu önlemlerin kald r lmas ise rollback (geri dönüfl) olarak isimlendirilir. GATT a taraf ülkeler aras nda yap lan gümrük tarife indirim turlar afla da aç klanm flt r. Cenevre Turu 1947: Genel Anlaflma n n yürürlü e girmesiyle tarife indirimleri gündeme gelmifl ve ilk çok tarafl ticaret görüflmeleri (müzakereleri) Cenevre de yap larak ticareti k s tlay c önlemlerin kald r lmas kararlaflt r lm flt r. Annecy Turu 1949: Fransa n n Annecy kentinde 1949 y l n n Nisan-A ustos döneminde devam eden befl ayda, 13 GATT üyesi ülke yaklafl k 5.000 tarifede önemli indirimler gerçeklefltirmifllerdir. Torquay Turu 1950-1951: ngiltere nin Torquay kentinde Eylül 1950 den Nisan 1951 e kadar süren üçüncü tur çok tarafl ticaret görüflmelerine 38 ülke kat lm flt r. Tur da 8.700 adet tarifede 1948 deki seviyelerine göre %25 oran nda indirim sa lanm flt r. Cenevre Turu 1956: May s 1956 da Cenevre de tamamlanan 26 ülkenin kat ld - turda, 2.5 milyar dolar de erindeki ürünlerde tarife indirimi gerçeklefltirilmifltir. Dillion Turu 1960-1962: ABD Hazine Bakan Douglas Dillion un teklifi üzerine toplanan beflinci çok tarafl ticaret görüflmelerine 26 ülke kat lm fl ve iki bölüm halinde yap lm flt r. Birinci Bölüm AET üyesi ülkeler ile tek bir tarife indirimine yönelik olmufltur. kinci Bölüm, genel tarife fleklinde gerçekleflmifl ve 4.400 tarife pozisyonunda 4.9 milyar dolarl k ticaret hacmini kapsam flt r. Kennedy Turu 1964-1967: ABD Baflkan Kennedy nin teklifi ile Cenevre de gerçeklefltirilen Kennedy Turu na 63 ülke kat lm flt r. Kennedy Turu sonucunda s - nai mal gümrük vergilerinde %36 oran nda global indirim gerçeklefltirilmifltir. ndirime konu olan mallar, dünya ticaretinin beflte dördü kadar olup 3.600 mal ve 40 milyar dolarl k ticari ürün üzerindeki gümrüklerin azalt lmas anlam na gelmektedir. Tokyo Turu 1973-1979: Yedinci Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri, ABD, AT ve Japonya n n 1972 y l nda alm fl olduklar karar üzerine 12 Eylül 1973 tarihinde Tokyo da bafllam flt r. Bu Tur a GATT a üye olan ve olmayan 99 ülke kat lm flt r. Görüflmelerin sonuçlar ndan en önemlisi, 14 Haziran 1983 tarihinde Brüksel de imzalanan Armonize Mal Tan m ve Kodlama Sistemi Hakk nda Uluslararas Sözleflme nin (k saca Armonize Sistem) 1 Ocak 1988 de yürürlü e girmesidir. Böylece, dünya üzerinde uygulanmakta olan üç temel fakat birbirlerinden farkl Brüksel Tarife Nomenklatörü (BTN), Birleflmifl Milletler Uluslararas Standart Ticaret S n fland rmas (SITC) ile ABD nin uyarlad (TSUS) gümrük nomenklatürleri ortadan kalkm flt r. Geliflme Yolunda Olan Ülkelerin (GYÜ lerin) GATT sistemine daha fazla kat lmas için karfl l l k (mütekabiliyet) gibi konularda bu ülkelere farkl ve daha ayr - cal kl ifllem yap lmas karar da al nm flt r. Bu çerçevede, GYÜ lerin Genel Tercihler Sistemi nden daha fazla yararland r lmalar, en az geliflmifl ülkelere özel ifllem uygulanmas ve GYÜ lerin ticaret görüflmelerinde, ekonomik kalk nma, finans ve ticaret ihtiyaçlar göz önünde bulundurularak hareket edilmesi kabul edilmifltir.

114 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Ocak 1999 tarihinde yürürlü e giren ve 70 üye ülke taraf ndan imzalanan Finansal Anlaflma ile de finansal hizmet sektöründeki ticaret liberallefltirilmifltir. Böylece bankac l k, sigortac l k, hisse senedine finansal enformasyon DÜfiÜNEL Mgibi sektörün %95 ini kapsayan alanda önemli bir serbest ticaret düzeni SORU yarat lm flt r. D KKAT Ödemeler Dengesinin Sa lanmas çin Al nan Ticaret Önlemleri: GATT Anlaflmas n n XII ve XVIII nci maddeleri uyar nca hükümetlerin uygulad klar ticari önlemlere iliflkin uygulamalar ve usuller üyeler taraf ndan onaylanm flt r. Ekonomik Kalk nma çin Korunma Hükümleri: Genel Anlaflma n n XVIII nci maddesi uyar nca GYÜ lerin ekonomik kalk nma ihtiyaçlar için bu ülkelere ticari önlemleri uygulamada daha fazla esneklik sa lamaya yönelik kararlar al nm flt r. GATT Sisteminde Dan flma, Anlaflmazl klar n Çözümlenmesi ve zlenmesi Karar : GATT içinde ticari önlemlerin bildirimi, dan flmanl k, anlaflmazl klar n çözümlenmesi ile uluslararas ticaret sistemindeki geliflmelerin izlenmesi konusundaki mevcut mekanizmalar n gelifltirilmesine yönelik ilkeler belirlenmifltir. Uruguay Turu 1986-1993: GATT çerçevesinde sekizinci Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri, 15-20 Eylül 1986 tarihlerinde Punto del Este de (Uruguay) üye ülkelerin Ticaret Bakanlar toplant s ile bafllam flt r. Tur un gerçeklefltirilmesine, Kas m 1982 de Cenevre de yap lan bakan seviyesindeki genel kurul toplant s nda karar verilmifltir. GATT çerçevesinde Punto del Este de Ticaret Bakanlar n n yay mlad klar bir bildiri ile bafllayan Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri, 15 Aral k 1993 de bir uzlaflmaya var larak sonuçlanm flt r. Uruguay Turu nda al nan kararlar, üye ülkelerin hükümetleri taraf ndan 12-15 Nisan 1994 tarihleri aras nda Fas n Marakefl flehrinde imzalanm flt r. Uruguay Turu sonucunda sanayi ürünlerinde ortalama yüzde 40 civar nda bir tarife indirimi DÜfiÜNEL M sa lanm flt r. Tur sonunda kapsaml bir tar m reformu kabul edilmifl, tekstil ve konfeksiyon ürünlerinde miktar k s tlamalar kald r lm flt r. Tur, eski GATT düzenine oranla daha kapsaml ve kurallara ba l, ancak uyulmas daha zor SORU bir uluslararas ticaret düzeni getirmifltir. Uruguay Turu nun D KKAT dünya ticaret sistemine kazand rd en önemli katk, WTO bünyesinde bir Anlaflmazl klar n Çözüm Organ n n kurulmas d r. Böylece GATT ta göre WTO da uyuflmazl klar n çözümüne yönelik sistem daha da güçlendirilmifltir. Uruguay Turu nda çok tarafl ticaret müzakerelerinde, tar m ve tekstil sektörünün kademeli olarak mevcut kural ve disiplinlere uygun faaliyet göstermelerini AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ sa layacak anlaflmalar kabul edilmifltir. Ayr ca ticaretle ba lant l yat r m önlemleri, fikri mülkiyet haklar ve hizmetler ticareti, uluslararas ticaret sistemine dahil K T A P edilmifl; WTO K Tçerçevesinde A P getirilen kurallara üye ülkeler taraf ndan uygun hareket edilip edilmedi i ve ülkelerin taahhütlerini yerine getirip getirmediklerinin kontrolü, oluflturulan Ticaret Politikalar n n Gözden Geçirilmesi Mekanizmas TELEV ZYON (TPRM) ile TELEV ZYON sa lanmaya bafllanm flt r. NTERNET DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 2 GATT döneminde SIRA yap lan S ZDE Uruguay Turu nun dünya ticaret sistemine kazand rd en önemli katk nedir? NTERNET DÜfiÜNEL M URUGUAY TURU SONUÇLARI Uruguay Turu Çok Tarafl Ticaret Müzakereleri, özellikle tar m reformu alan ndaki uyuflmazl k sebebiyle SORU Aral k 1990 da Brüksel de yap lan Bakanlar Toplant s nda sonuçland r lamam flt r. Aral k 1991 de GATT Genel Direktörü nün ismiyle Dunkel Ka d olarak isimlendirilen Nihai Senet Tasla 15 Aral k 1993 tarihinde ad referandum olarak kabul edilmifltir. D KKAT Nihai Senet ile 1947 y l ndan bu yana geçici statü ile faaliyet gösteren GATT n yerine, Bretton SIRA Woods S ZDE kurumlar ndan olan Uluslararas Para Fonu ve Dünya Bankas ile birlikte üçüncü aya n oluflturan Dünya Ticaret Örgütü (World Trade AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü Organization: WTO) kurulmufltur. Böylece uluslararas ticaretin iflleyiflinde uygulanacak kurallar ile anlaflmazl klar n çözüm mekanizmalar, hukuki temellere oturtulmufltur. Nihai Senet (Final Act) 15 Nisan 1994 tarihinde Fas n Marakefl flehrinde imzalanm fl ve 1 Ocak 1995 de yürürlü e girmifltir. Nihai Senet hükümlerine göre mal ticaretinde gümrük tarifeleri ortalama %33 oran nda indirilecek, tar mda ihracat sübvansiyonlar ve iç destek seviyeleri afla - ya çekilecek, bir geçifl döneminden sonra dokuma (tekstil) ve haz r giyim (konfeksiyon) sektöründe miktar k s tlamalar kald r lacak, gönüllü ihracat s n rlamalar na son verilecek, hizmetlerde pazara girifl serbestisi ile fikri mülkiyet haklar nda asgari normlara uyulmas sa lanacakt r. Uruguay Turu nda ele al nan konular ve yap - lan düzenlemeler afla da incelenmifltir. Dokuma (tekstil) ve haz r giyim (konfeksiyon): GATT Anlaflmas çerçevesinde haz r giyim ve tekstilde uygulanan gümrük vergileri ve miktar k s tlamalar, 1995 den sonraki 10 y l içerisinde tamamen kald r lacakt r. Bu kararlar n amac, 1974 de imzalanan Çokelyafl lar Sözleflmesi nin (MFA: Multi Fibre Arrangement) yürürlükten kald rmakt r. MFA, tekstil ve giyim ihraç eden bir ülke ile bu ürünleri ithal eden ülkenin karfl l kl anlaflmalar sonucunda bu ürünlerin kotalar arac l yla gönüllü s n rlanmas n öngörüyordu. Sektör ürünlerinin GATT a entegrasyonu, üç aflamada gerçeklefltirilmesi karara ba lanm flt r. Tar m sektörü: GATT Anlaflmas, tar m sektörünü çok tarafl ticaret kurallar d - fl nda tutmufltur. II nci Dünya Savafl sonras nda hiç bir ülke, tar m n liberalizasyon (serbestlefltirme) kapsam na al nmas n istememifltir.. Uruguay Turu tar m görüflmelerinde tar m sektöründe bir reform süreci bafllat larak bu sektördeki ticaretin piyasa kurallar na göre ifllemesini sa lamak amaçlanm flt r. Hizmetler sektörü: GATT, sadece mal ticaretini düzenlemifl, hizmetler sektörü sistem d fl nda b rak lm flt r. Hizmetler sektörünün çok tarafl ilke ve kurallar d fl nda kalmas n n sak ncal olmas yüzünden, konu Uruguay Turu görüflmelerinde ele al nm flt r. Hizmetler sektörünün nispi a rl, hem iflgücü kullan m hem de katma de er aç s ndan bütün ülkelerde artm flt r. Hizmetler ihracat, günümüzde toplam mal ihracat n n ortalama olarak yüzde 20 ni oluflturmaktad r. Önemli bir paya sahip olan di er hizmet kalemleri, sigortac l k, bankac l k, reklamc l k, inflaat, mesleki ve haberleflme hizmetlerini kapsamaktad r. Anti damping: GATT çerçevesinde ülkeler haks z rekabeti önleyebilmek için anti damping vergilerine baflvurma haklar na sahiplerdir. Buna ra men, ülkelerin dampinge karfl tutumlar n n giderek sakl bir korumac l k yöntemi olarak belirmesi, damping olaylar n n araflt r lmas için aç k kurallar n konulmas gere ini ortaya ç karm flt r. Devlet yard mlar : Haks z rekabeti önleyici önlemler çerçevesinde ithalatç ülkeler, devlet teflvikleri ile yap lan ihracata karfl anti sübvansiyon vergiler (telafi edici vergiler) ile korunmaktad rlar. Uruguay Turu sonunda bu vergiler konusunda yeni düzenlemeler yap lm flt r. Koruma Önlemleri: Koruma önlemleri, ülkelerin sanayilerinde önemli bir zarar tehdidi yaratan ithalatlara karfl kulland klar araçlar n bafl nda gelmektedir. Özellikle Avrupa Birli i (AB) ve ABD, yeni sanayileflmifl ülkelere gönüllü ihracat k s tlamas uygulamaktad rlar. 115 WTO, GATT tan farkl olarak çok tarafl ticaret görüflmelerini yönetmek, çok tarafl ticaret görüflmelerinde bir forum olarak görev yapmak, ticari anlaflmazl klar na çözüm aramak, ulusal ticaret politikalar n denetlemek ve küresel ekonomik politikalar n oluflumunda uluslararas kurulufllarla iflbirli ine gitmek için kurulmufltur. Anlaflmalar, üye ülkelerin gümrük tarifelerinin afla ya çekilmesi ve di er ticari engellerin kald r lmas, hizmetler pazar n n aç lmas ve aç k tutulmas yönündeki ülke taahhütlerini de içermektedir. Sekretarya taraf ndan ülkelerin ticaret politikalar konusunda düzenli olarak haz rlanan raporlar (TPRM raporlar ) yoluyla saydaml n sa lanmas amaçlanmaktad r. Anlaflmalar, WTO nun kuruluflu, yap s ve iflleyifline esas teflkil eden Kurulufl Anlaflmas n n ekleri olarak kabul edilmifltir. Uruguay Turu öncesinde, dünya ekonomisinde bankac l k, sigortac l k, tafl mac l k, turizm, dan flmanl k ve haberleflme hizmetlerini düzenleyen uluslararas ticaret kurallar yoktu. Ülkeler, bu sektörleri d fl rekabetten kendi mevzuatlar na göre korumakta idiler.

116 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Sanayi Ürünlerine Uygulanan Gümrük Vergileri: Dünya ekonomisinde geliflmifl ülkelerin sanayi ürünlerine uygulad klar gümrük vergileri ortalama %5 tir. Bu vergi oran n n 1940 l y llardaki oranlar n n %40 alt na çekilebilmifl olmas, GATT n büyük baflar s d r. Teknik Engeller: Ürünlerin tüketici ve çevre için güvenli olmas n sa lamak amac yla ülkeler, baz standartlar kullanmaktad rlar. Fakat bu de iflik standart uygulamalar farkl ticaret engellerini de oluflturabilmektedir. Teknik normlar sa lamak için daha genifl kurallar düzenlenmifltir. Testler ve lisans süreçleri uluslararas ticaret için gereksiz engeller oluflturamayacakt r. Kamu ihaleleri: Uluslararas kamu ihalelerinin kapsam, çeflitli hizmetleri, kamu ifllerini, bölgesel ve yerel yönetimlerin ihalelerini ve kamu hizmet kurumlar n da içerisine alacak flekilde geniflletilecektir. Uruguay Turu Nihai Senedi, kamu al mlar n uluslararas kurallara ba lam fl ve bu kurallar bütün üyeler için zorunlu olmufltur. Ticaretle ba lant l yat r m önlemleri: Uruguay Turu sonunda yay nlanan nihai senet, baz yat r m önlemlerinin ticareti k s tlad n kabul etmektedir. Senet, üyelerin GATT n III ve IX ncu maddeleri ile çeliflen önlemlerin uygulamamas n zorunlu k lm flt r. Bu amaçla, söz konusu maddelerle tutarl olmad na karar verilen ticaret ile ilgili yat r m önlemlerini (Ticaretle Ba lant l Yat r m Önlemleri: Trade Related Insvestment Measures-TRIMs) gösteren bir liste, Senet e eklenmifltir. TRIMs Anlaflmas, ülkeleri GATT 1994 de yer alan ulusal ifllem (Md. III) ve miktar k s tlamalar n yasaklayan hükümlerle (Md. XI) uyuflmad düflünülen befl tip ticaretle ba lant l yat r m önlemini (yerel katk gereklilikleri gibi) kullanmay yasaklamaktad r. 3 15 Nisan 1994 de Fas n Marakefl flehrinde imzalanan (Nihai Senet) ve 60 Anlaflmay kapsayan WTO Anlaflmalar hangi alanlar kapsamaktad r? çerikleri nelerdir? DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M DÜNYA T CARET ÖRGÜTÜ SORU D KKAT SORU D KKAT Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Bretton Woods Konferans n n toplanmas ndan yaklafl k yar m yüzy l sonra kurularak IMF ve IBRD (Dünya Bankas ) gibi dünya ekonomi sisteminin önemli bir parças olmufltur. WTO, üyesi olan ülkeler taraf ndan yönetilen bir uluslararas kurulufltur. Dünya Bankas ve Uluslararas Para Fonu gibi AMAÇLARIMIZ di er uluslararas kurulufllardan farkl d r. AMAÇLARIMIZ 60 Anlaflmay (WTO Anlaflmalar ) kapsayan toplam 550 sayfal k Uruguay Turu Nihai Senedi ne K T A P K T A P 22.000 sayfal k tarife listeleri ba lanm fl ve Dünya Ticaret Örgütü GATT n yerine oluflturulmufltur. WTO nun kurulmas yla birlikte GATT n yap s da de iflmifltir. TELEV ZYON WTO da TELEV ZYON karar alma yetkisi yönetim kuruluna devredilmemifltir. Üye ülkelerin uymay taahhüt ettikleri kurallar, üye ülkeler aras nda yap lan müzakerelerde ortaya ç kmaktad r. WTO içinde oybirli i esas na göre karar al nmas esas olmakla birlikte, bu yolla al nan kararlar n üye ülkeler taraf ndan kabul edilebilir olmas önemlidir. NTERNET NTERNET

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 117 Kararlar genelde oybirli i ile al n r. Görüfl birli inin sa lanamad durumlarda oylama yöntemini kullanmakta ve her ülkenin bir oyu bulunmaktad r. Dört oylama yöntemi vard r. WTO üyelerinin dörtte üçünün oy ço unlu u ile çok tarafl ticaret anlaflmalar kabul edilebilir. Bakanlar Konferans dörtte üç ço unlukla bir üyeye yüklenen sorumlulu u kald rabilir. Uluslararas anlaflmalar tüm üyelerce oybirli i veya karar n niteli ine ba l olarak üçte iki ço unlukla de ifltirilebilir. Fakat bu de ifliklik WTO üyeleri taraf ndan kabul edildikten sonra yürürlü e girebilir. Yeni bir üyenin al nmas Bakanlar Konferans nda üçte iki ço unlukla kabul edildikten sonra gerçekleflebilir. WTO, Anlaflma n n eklerinde yer alan anlaflmalarda ve bunlara ba l yasal metinlerle ilgili konularda üye ülkeler aras nda ticari iliflkilerin devam için ortak kurumsal yap y oluflturmufltur. Marakefl Anlaflmas n n Ek 1, 2 ve 3 ünde yer alan anlaflmalar ve hukuki metinler (Çok Tarafl Anlaflmalar), anlaflmalar n ekidir ve tüm üyeleri ba lar. Ek 4 de yer alan anlaflmalar ve bunlara ba l metinler ise (Çoklu Ticaret Anlaflmalar ) taraf olan üyeler için Anlaflma n n bir parças d rlar. Çoklu Ticaret Anlaflmalar onlar kabul etmemifl üyeler için yükümlülük yaratmazlar. WTO nun GATT tan Farkl l klar Dünya Ticaret Örgütü Anlaflmas, GATT 1947 den hukuken farkl d r. WTO Anlaflmas, temel anlaflma metinleri ile bunlara ek kararlar ve taahhüt listelerinin de dahil oldu u karmafl k bir hukuki düzenlemedir. WTO ile GATT aras ndaki farkl l klar ise flöyledir: GATT, herhangi bir kurumsal yap s olmayan ve kuruluflundaki amac Uluslararas Ticaret Örgütü nü (ITO) kurmak olan ve bu amaçla çeflitli kurallar içeren çok tarafl bir anlaflmad r. GATT geçici olarak kurulmufltur. 50 y la yak n bir faaliyetten sonra Genel Anlaflma ya taraf olan ülkeler GATT sürekli bir anlaflmaya çevirmek istemifllerdir. GATT kurallar sadece mal ticaretini, WTO mal ticaretinin yan nda, hizmetler ticareti ve ticari nitelikteki fikri mülkiyet haklar n da kapsamaktad r. GATT anlaflmas çok tarafl iken, 1980 lerde yeni anlaflmalarla selektif bir yap ya dönmüfltür. WTO yu oluflturan anlaflmalar n tamam çok tarafl d r ve taahhütler üyelerin tamam n ba lamaktad r. WTO, GATT a göre anlaflmazl klar n çözümünde daha h zl çal flan otomatik mekanizmalara sahiptir. Uruguay Turu nda gözden geçirilen GATT, GATT 1994 fleklinde WTO Anlaflmas n n bir parças olarak uluslararas mal ticaretini etkileyen ana hususlar belirlemeye devam etmektedir. WTO, Genel Anlaflma (GATT) ile tamamlay c anlaflmalar n, Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas n n, (GATS), Ticaretle Ba lant l Fikri Mülkiyet Haklar Anlaflmas n n (TRIPS) ve WTO nun di er hukuki araçlar n n uygulanmas n n gözetimini de yapar. Bu kapsamda Örgüt, WTO, mal ve hizmetler ticaretinin daha fazla serbestlefltirilmesine yönelik olarak üye ülkeler aras nda sürekli müzakereler yap lmas, kurallar n ve disiplinlerin gelifltirilmesi için ticaretle ba lant l seçilebilecek di er konular üzerinde görüflmeler yap lmas amac na hizmet eden bir forum oluflturmaktad r. WTO, her bir üye ülkenin ticaret politikalar n periyodik olarak incelemektedir. Örgüt, üye ülkeler aras ndaki ticari anlaflmazl klar n, hukuki araçlardaki kurallara WTO Anlaflmalar, mal, hizmetler ve fikri mülkiyet alanlar n kapsar.

118 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M SORU uygun olarak DÜfiÜNEL M çözülmesinden de sorumludur. Di er bir ülkenin kurallara uymamas sebebiyle ticari faaliyetlerinin olumsuz etkiledi ini savunan herhangi bir üye ülke, ikili görüflmeler arac l yla tatminkâr bir çözüm bulunmamas durumunda konuyu çözümlenmesi amac yla WTO ya SORU getirebilir. D KKAT 1947 tarihli GATT D KKAT Anlaflmas na taraf ülkeler, Ocak 1995 te kurulan WTO nun asli ve kurucu üyeleri olmufllard r. 1995 y l nda Marakefl te, 1996 y l nda Singapur da ve 1998 y l nda Cenevre de düzenlenen Bakanlar Konferans nda al nan kararlar sonucunda WTO çal flma AMAÇLARIMIZ program na eklenen yeni konular flunlard r: Ticaret ve çevre, ticaret ve yat r m, ticaret ve rekabet politikas, ticaretin kolaylaflt r lmas, tamu al mlar nda saydaml k, AMAÇLARIMIZ elektronik ticaret. K T A P TELEV ZYON NTERNET K T A P Amaçlar ve Hedefleri WTO nun amaçlar, Anlaflma n n önsözünde belirtilmifltir. Dünya Ticaret Örgütü; mal ve hizmet TELEV ZYON üretim ve ticaretini gelifltirmeyi, dünya kaynaklar n n sürdürülebilir kalk nma hedefine en uygun flekilde kullan m na imkân vermeyi, çevreyi korumay, geliflme yolundaki ülkelerin (GYÜ lerin) ve bunlar n aras nda yer alan en az geliflmifl ülkelerin artan dünya ticaretinde ekonomik kalk nma ihtiyaçlar ile orant l bir pay elde NTERNET etmelerini sa lamay, uluslararas ticaret iliflkilerinde ayr mc ifllemleri ortadan kald ran anlaflmalar yapmay ve kal c bir çok tarafl ticaret sistemi gelifltirmeyi amaçlamaktad r. WTO, Anlaflma n n Ek 2 sinde yer alan Anlaflmazl klar n Çözümlenmesi Konusundaki Kural ve Yöntemleri Tespit Eden Mutabakat Metni (Anlaflmazl klar n Çözümlenmesi Mekanizmas : DSU) ile Anlaflma n n Ek inde (Ek: 3) yer alan Ticaret Politikalar n Gözden Geçirme Mekanizmas n (TPRM) yönetecektir. WTO sistemine kat l m, müzakereler yoluyla olmaktad r. Kat l m süreci her ülkenin hak ve yükümlülükleri bak m ndan bir dengenin kurulmas n sa lamaktad r. Üye ülkeler, di er üyeler taraf ndan kendilerine tan nan ticari ayr cal klardan ve öngörülebilir ticari kurallar n getirdi i güvencelerden yararlanmaktad r. Üye ülkeler WTO anlaflmalar n n tamam na taraft r. Uruguay Turu sonras nda ilk defa Tokyo Turu nda görüflülen dört anlaflmaya s n rl say daki ülkeler imza koymufl ve taraf olmufllard r. Bu anlaflmalar, Çoklu Anlaflmalar (Plurilateral Agreements) olarak an lmaktad r. Çoklu Anlaflmalar aras nda Sivil Uçak Ticareti Anlaflmas, Kamu Al mlar Anlaflmas, Süt Ürünleri ve Et Ürünleri Anlaflmalar vard r. Son iki anlaflma 1997 y l nda sona erdirilerek yürürlükten kald r lm flt r. WTO, ticaret ve çevre konular n birbirine ba lamaktad r. Çok tarafl çevre anlaflmalar, sürdürebilir büyüme, çevre ve ticaret, geliflme yolunda olan ülkelerden yap lan ihracat n artt r lmas, dönüflümlü at klar n ticaretle ilgili mevzuatlar nda uyum sa lanmas konular na önem verilmektedir. Bu kapsamda 2001 Doha Kalk nma Turu nda Ticaret ve Çevre Komitesi kurulmufl, WTO çevresel ürünlerde pazara girifl, çok tarafl çevre anlaflmalar ile çevreye duyarl ticaret uygulamalar n n gelifltirilmesi konular nda görevlendirilmifltir. Yap s ve Statüsü WTO nun en az iki y lda bir toplanan ve tüm ülkelerin temsilcilerinden oluflan Bakanlar Konferans, GATT Genel Kurulu na denktir. Bakanlar Konferans, bir üyenin talebi üzerine ve Anlaflma ile ilgili Çok Tarafl Ticaret Anlaflmas n n karar alma

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 119 konusundaki özel hükümlerine uygun olarak, Anlaflma kapsam na giren konulardan herhangi birinde karar almaya yetkilidir. Tüm üyelerin temsilcilerinden oluflan ve gerekli oldukça toplanan Genel Konsey, Bakanlar Konferans n n toplant lar aras ndaki dönemde Anlaflma ile kendisine verilen görevleri yapan GATT Temsilciler Konseyi ne eflde er bir organd r. WTO nun, Genel Direktör taraf ndan yönetilen Sekretaryas bulunmaktad r. Sekreterya Cenevre dedir. WTO Genel Direktörü (2012), Frans z Pascal Lamy dir. Bakanlar Konferans, Genel Direktörü atar. Genel Direktörün yetki, görev, hizmet flartlar ile süresini Bakanlar Konferans belirler. Genel Direktör ve Sekretaryan n sorumluluklar uluslararas niteliktedir. Genel Direktör ve Sekretarya mensuplar, görevlerinin ifas nda herhangi bir hükümetten ve WTO d fl nda kalan herhangi bir makamdan emir almazlar. WTO nun temel organ üye ülke temsilcilerinden oluflan, iki y lda en az bir defa toplanan ve çok tarafl ticaret görüflmeleri ile ilgili sorunlarda karar vermekle yetkili olan Bakanlar Konferans d r. Genel Konsey, rutin iflleri Bakanlar Konseyi ad na yapar. Konsey sorumluluklar n üç organa devretmifltir. Bunlar; Mal Ticareti Konseyi, Hizmetler Ticareti Konseyi ile Ticaretle lgili Fikri Mülkiyet Haklar Konseyi dir. Ayr ca Anlaflmazl k Çözüm Organ (DSB: Dispute Settlement Body) ile üyelerin ticaret politikalar n de erlendiren Ticaret Politikalar De erlendirme Organ da (TPRB: Trade Policy Review Body) Genel Konsey e ba l d r. Genel Konsey, DSB olarak da toplanabilir. DSB, paneller kurmak, ceza vermek, verilen raporlar yeniden görüflmek, karar ve tavsiyelerin uygulanmas n n izlenmesini sa lamakla yükümlüdür. WTO daki kararlar n önemli bir k sm ; üye ülkelerin tümünün kat l m yla Bakanlar Konferans nda veya üyelerin Cenevre de bulunan misyonlar nda görevli olan ve düzenli olarak Genel Konsey ad alt nda bir araya gelen Daimi Temsilcileri (Büyükelçileri) taraf ndan al nmaktad r. Üyelik 1994 y l sonunda GATT a taraf ülke say s 128 iken, artan küreselleflme süreci sonucunda Çin Halk Cumhuriyeti dahil 2012 y l nda üye say s 153 e ulaflm flt r. Üyelerin %97 sini oluflturan geliflme yolunda olan ülkelerin son y llarda say s ço ald kça Örgüt teki a rl klar artmakta ve bu ülkelerin sorunlar n n çözümüne daha çok önem verilmektedir. WTO Anlaflmas n imzalayan ülkeler GATT ta oldu u gibi akit taraf de il, WTO üyesidirler. Türkiye, 26.01.1995 tarih ve 4047 say l Yasa ile onaylanmas uygun bulunan WTO Kurulufl Anlaflmas n, 31.12.1994 tarihinde geçerli olmak üzere 95/6225 say l BKK ile 25.02.1995 tarihinde onaylanm flt r. fiekil 5.1 WTO Üyesi Ülkeler.

120 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Türkiye, 26 Mart 1995 tarihinden bu yana WTO üyesidir. Dünya Ticaret Örgütü Bakanlar Konferans Toplant lar Dünya Ticaret Örgütü kurulduktan sonra Bakanlar Konferans ad alt nda sekiz toplant yap lm flt r: Singapur 1996: WTO nun ilk Bakanlar Konferans, 9-13 Aral k 1996 tarihlerinde Singapur da yap lm flt r. Bakanlar, WTO kapsam ndaki taahhütlerin yerine getirilmesi ve uygulamalar konusunda görüfl al flveriflinde bulunmufl ve dünya ticaretindeki geliflmeleri gözden geçirmifllerdir. Singapur da, En Az Geliflmifl Ülkeler için bir Eylem Plan kabul edilmifltir. Cenevre 1998: WTO nun ikinci Bakanlar Konferans 18-20 May s 1998 tarihlerinde Cenevre de gerçeklefltirilmifl ve Bakanlar yeni bir çal flma program üzerinde uzlaflm fllard r. Seattle 1999: Üçüncü Bakanlar Konferans Seattle da 30 Kas m-3 Aral k 1999 tarihleri aras nda düzenlenmifl ve Konferans baflar s zl kla sonuçlanm flt r. Baflar s zl kta, sivil toplum kurulufllar n n küreselleflme karfl t bask lar etkili olmufltur. Doha 2001: Dördüncü Bakanlar Konferans, 9-14 Kas m 2001 tarihleri aras nda Katar n baflkenti Doha da toplanm flt r. Çal flmalar n h zl bir flekilde sonuçland r - labilmesi amac yla sorunlu konular; tar m, uygulama konular, çevre, WTO kurallar, Singapur konular ve ticaretle ba lant l fikri mülkiyet haklar olarak alt ana bafll k alt nda birlefltirilmifltir. Di er konular bafll alt nda; iflgücü standartlar, ticaret-borç, ticaret-maliye, ticaretteknoloji transferi konular nda çal flma gruplar oluflturulmas, flarap ve alkollü içeceklerde co rafi iflaretlerle sa lanan koruman n kapsam n n geniflletilmesi ve sanayi ürünlerinde tarife indirimleri yer alm flt r. Doha da kabul edilen Doha Kalk nma Gündemi kapsam ndaki konular daha sonra Cancun ve Hong Kong ta onaylanm flt r. Cancun 2003: Beflinci Bakanlar Konferans, Meksika n n Cancun flehrinde 10-14 Eylül 2003 tarihlerinde yap lm flt r. Cancun Konferans baflar s zl kla sonuçlanm flt r. Böylece, 1 Ocak 2005 te öngörülen hedeflere ulaflmak mümkün olamam flt r. Hong Kong 2005: Alt nc Bakanlar Konferans, 13-18 Aral k 2005 tarihlerinde Hong Kong da toplanm fl ve 18 Aral k 2005 de onaylanan Hong Kong Bakanlar Konferans Bildirisi, 22 Aral k 2005 tarihinde yay mlanm flt r. Bildiri metni, Doha Kalk nma Gündemi konular nda var lan uzlaflmay yans tan bölümler ile tar m ürünlerinde pazara girifl, hizmetler ticaretin kolaylaflt r lmas, özel ve lehte ifllem konular ndan oluflmaktad r. Cenevre 2009: Yedinci Bakanlar Konferans 30 Kas m-2 Aral k 2009 tarihleri aras nda Cenevre de yap lm flt r. Çok Tarafl Ticaret Sistemi ve Mevcut Küresel Ekonomik Çevre bafll alt nda toplanan Konferans, 2001 y l ndan bu yana devam eden Doha Kalk nma Gündemi müzakerelerinde ilerleme sa lanamadan sona ermifltir. Konferans ta üyeler TRIPS hlale Dayanmayan fiikayetler konusunda sekizinci Bakanlar Konferans na kadar mal ve hizmetlere ait fikri mülkiyet haklar n n, metne ba l olmayan ihlalleri durumunda birbirlerini dava etmemeye ve internetten kitap ve yaz l m indirme gibi elektronik aktar mlara gümrük tarifesi uygulamama politikas na devam etmeye karar vermifllerdir. Cenevre 2011: Sekizinci Bakanlar Konferans 15-17 Aral k 2011 tarihlerinde Cenevre de 154 üye ülkenin Ekonomi ve Maliye Bakanlar n n kat l m yla gerçeklefltirilmifltir. Konferansta devlet ihaleleri ile kamu kaynaklar n n daha iyi kullan lmas ve mali disiplin sa lanmas gibi konu bafll klar baflta olmak üzere ekonomik kalk nma, istihdam ve yoksullu un azalt lmas na iliflkin politikalar n izlenmesi ve sürdürülebilir kalk nman n sa lanmas na yönelik küresel düzeydeki çal flmalar n yürütülmesi konular ele al nm flt r.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 121 Çok Tarafl Kamu Al mlar Anlaflmas (GPA) ile 80 ile 100 milyar dolar aras nda piyasa eriflimini yayg nlaflt racak bir anlaflmaya var lm flt r. Böylece kamu kaynaklar n n daha iyi kullan lmas ve daha fazla mali disiplin sa lanacakt r. GPA anlaflmas ile devlet ihaleleri aç larak kamu kaynaklar ndan en üst düzeyde fayda sa lanmas hedeflenmektedir. Cenevre Konferas nda ayr ca 18 y l önce Dünya Ticaret Örgütü ne üyelik baflvurusunda bulunan Rusya Federasyonu nun WTO nun 155 nci üyesi olmas na karar verilmifltir. Rusya Federasyonu nun Örgüte kat l m ile dünya ticaretinin %90 n temsil eden WTO, dünya ticaretinin %92 sini temsil eder hâle gelmifl olacakt r. 2001 y l nda bafllayan WTO dünya ticaret görüflmelerinin amac nedir? SIRA Bu S ZDE görüflmeler neden baflar ya ulaflamam flt r? 4 DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Doha Kalk nma Gündemi 2001 y l Kas m ay nda Doha da düzenlenen Dördüncü Bakanlar Konferans ile WTO Doha Kalk nma Turu ad alt nda bafllat lan çok tarafl ticaret müzakereleridir. Doha Bildirisi genelde SORU SORU geliflme yolunda ülkelerin taleplerine büyük ölçüde yer veren D KKAT D KKAT bir metindir. Tüm alanlarda özel ve lehte ifllem (muamele) ile teknik yard m konular ön plana ç kar lm flt r. GYÜ ler ve EA- GÜ ler lehine al nan kararlar sonucunda yeni tur görüflmeleri, bir kalk nma turu olarak de erlendirilmifltir. Bu sebeple Doha Turu na Doha Kalk nma Gündemi (Doha Development AMAÇLARIMIZ Agenda) denilmektedir. AMAÇLARIMIZ Doha Müzakereleri, BM nin Biny l Hedefleri ile uyumlu olarak özellikle En Az Geliflmifl Ülkelerin (EAGÜ lerin) ve Geliflme Yolundaki Ülkelerin K T(GYÜ lerin) A P kalk nma çabalar na destek olabilecek bir süreç olarak bafllam flt r. Doha Turu müza- K T A P kerelerinin, GATT/WTO tarihinde daha önceki hiçbir turda görülmemifl ölçüde çok alanda yap lmakta ve bu durum görüflmeleri zorlaflt rmaktad r. TELEV ZYON TELEV ZYON Kas m 2001 de bafllayan müzakereler, tar mda sübvansiyon azalt lmas ve tar m ürünlerine uygulanan gümrük vergilerinin düflürülmesi konusunda anlaflmazl klar nedeniyle Temmuz 2006 de ask ya al nm flt r. Bu süreçte ABD, AB, NTERNET NTERNET Hindistan ve Brezilya aras ndaki ç kmaz görüflmeleri kesilmesine neden olmufltur. 21 Temmuz 2008 tarihinde tekrar bafllayan Doha Turu görüflmeleri kat l mc ülkelerin tutumlar aras ndaki farkl l klar giderilemedi i için tar m ve sanayi ürünlerinde ticaretin serbestlefltirilmesine iliflkin anlaflma konusunda uzlaflma sa lanmadan 29 Temmuz 2008 tarihinde sona erdirilmifltir. Dünya ticaretinin liberallefltirilmesine ivme kazand rmas umulan Doha Turu görüflmeleri umulan verememifltir. DÜNYA EKONOM S NDE H ZMET T CARET Günümüzde hizmetlerin tan m ve s n fland r lmas nda anlaflma sa lanamam fl olmas, hizmetlerin dünya ekonomisi aç s ndan önemli bir paya sahip olmas na engel olamam flt r. Uruguay Turu nda oluflturulan Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas nda hizmetlerin tan m yoktur. Bunun sebebi, h zla geliflen teknolojiye paralel olarak ortaya ç kan hizmetlerin tan m d fl nda kalmas n önlemektir.

122 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Dünya ticaretinde önem kazanan hizmetlerin tan mlama ve s n fland rma farkl l sebebiyle yeterli ve güvenilir veri bulunmamaktad r. Bunun sebebi, hizmetler sektörünü oluflturan alt sektörlerin heterojen yap da olmas ve hizmetler sektörü ile ilgili s n fland rmada ülkeler aras ndaki farkl l klard r. Hizmetler, hem geliflme yolunda olan hem de geliflmifl ülkelerde en çok istihdam sa layan sektörlerin bafl nda gelmektedir. Hizmetlerin ticarete katk s, Kuzey Amerika, Bat Avrupa ve Latin Amerika da, Asya ve Afrika ya göre daha yüksek oranda gerçekleflmektedir. Bu da hizmetlerin ekonomik faaliyetlerdeki pay n n artmas n n geliflmifllik seviyesi ile do ru orant l oldu unu göstermektedir. Asya n n bafl n çekti i hizmetler ihrac konusunda Kuzey ve Latin Amerika ikinci s rada yer alm flt r. Daha sonra Afrika ve Bat Avrupa gelmektedir. Hizmetler ithalinde ise, Latin Amerika ve Asya ön s ralardad r. Hizmetler sektörü sanayileflmifl ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Has la lar nda (GSYH) büyük bir paya sahiptir. 2000 li y llarda hizmetlerin (GSYH) içindeki ortalama pay, geliflmifl ülkelerde %70, geliflme yolunda olan ülkelerde ise %60 t r. Bu geliflmede, küreselleflme ve teknolojik de iflimin ekonomik iflleyifli radikal bir biçimde etkilemesi söz konusudur. Tablo 5.1 Dünya Ekonomisinde Mal ve Hizmet(ler) hracat (Milyar Dolar) Kaynak: WTO. Y l Mal hracat De eri Y ll k De iflimi (%) Hizmetler hracat Y ll k De iflimi (%) 2000 6.456 1.478 2001 6.191 4,1 1.482 0,2 2002 6.492 4,9 1.594 7,6 2003 7.585 16,8 1.829 14,8 2004 9.220 21,6 2.210 20,8 2005 10.489 13,7 2.495 11,9 2006 12.113 15,5 2.890 12,3 2007 14.003 15,2 3.408 18,5 2008 16.120 15,6 3.842 12,7 2009 12.516-22,3 3.366 12,3 2010 15.237 21,7 3.692 9,68 Tablo 5.2 Dünya Ekonomisinde Mal ve Hizmet(ler) thalat (Milyar Dolar) Kaynak: WTO. Y l Mal thalat (Fob) Y ll k De iflimi (%) Hizmetler thalat Y ll k De iflimi (%) 2000 6.727 1.451 2001 6.485 3,6 1.470 1,3 2002 6.744 4,0 1.557 5,9 2003 7.863 16,6 1.777 14,2 2004 9.569 21,7 2.117 19,1 2005 10.855 13,5 2.372 11,0 2006 12.437 14,5 2.658 11,5 2007 14.304 14,6 3.171 17,8 2008 16.524 15,5 3.622 14,2 2009 12.720-2,3 3.211 11,3 2010 15.402 21,1 3.511 9,3

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 123 1970 li y llarda hizmetler ihracat dünya mal ihracat n n %14 ü olufltururken, bu oran 1993 de %21.4 e, 2010 y l nda ise %26.1 e ç km flt r. Hizmetler ihracat 1980-2010 y llar aras nda %8.4, mal ihracat ise %5.2 oran nda büyümüfltür. Ticari hizmetler ihracat ndaki art fl n en h zl gerçekleflti i dönem, enformasyon teknolojisine ba l olarak haberleflme alan nda sa lanan ilerlemelerin yo un oldu u 1985-1990 y llar d r. Mal ticareti için yap lm fl bulunan GATT, sadece s n r ötesine geçen ürünleri kapsam flt r. Hizmet ticaretini düzenleyen GATS da ise farkl hizmet türlerini dikkate alan yeni bir tan mlama yap lm fl ve uluslararas hizmetler ticareti dört flekilde s n fland r lm flt r: S n r Ötesi Ticaret: Hizmetin, bir üye ülkeden di er bir üye ülkeye gönderilmesi suretiyle sa lanmas d r. Yurt D fl nda Tüketim: Hizmetin, bir üye ülkede, di er bir üye ülkenin tüketicisine sunulmas suretiyle sa lanmas d r. Ticari Varl k: Hizmetin, bir üye ülkenin hizmet sunucusu taraf ndan herhangi bir üye ülkede ticari varl k oluflturmak suretiyle sa lanmas d r. Gerçek Kiflilerin Varl : Hizmetin, bir üye ülkenin hizmet sunucusu taraf ndan, di er bir üye ülkede ticari varl k oluflturulmaks z n gerçek kifli olarak faaliyet gösterilmesiyle sa lanmas d r. Ulafl m, inflaat, cerrahi hizmetler, saç kesimi, turizm gibi hizmetlerde üretim için fiziksel yak nl k gerekirken, haberleflme hizmetleri, dan flmanl k, data (veri) yönetimi hizmetleri, finansal hizmetlerde üretim için fiziksel yak nl k flart de ildir. Hizmetlerin fiziksel varl klar n n olmamas ve birçok hizmet iflleminin s n r ötesi hareketi içermemesi sebebiyle hizmetler sektörü s n r önlemler ile korunamamaktad r. Sektör, yabanc hizmet sa lay c lar n n yurt içine girifline iliflkin çeflitli ulusal düzenlemeler ile korunmaktad r. Ulusal düzenlemeler subjektif ve selektif olarak uygulanmaktad r. Hizmetler ticareti, mal ticaretine göre daha fazla say da ve yüksek oranda önlem ve engellerle karfl karfl yad r. H ZMETLER T CARET GENEL ANLAfiMASI Hizmetler Sektörünün Tan m ve Kapsam 15 Nisan 1994 tarihinde Marakefl te imzalanan Uruguay Turu Sonuç Belgesi (Nihai Senet) kapsam nda yer alan Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas (General Agreement on Trade in Services: GATS), uluslararas hizmetler ticaretine iliflkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan ilk çok tarafl anlaflmad r. GATS, birincisi tüm taraflarca uygulanmas gereken temel kurallar, ikincisi baz hizmet sektörlerinin özel durumlar na iliflkin ekler ve kararlar, üçüncüsü de ülkelerin üstlendikleri özel yükümlülükleri gösteren taahhüt listeleri olmak üzere üç bölümden oluflmaktad r. GATS a taraf ülkelerin Uruguay Turu kapsam nda sunmufl bulunduklar hizmetler ticareti taahhüt listeleri ile derogasyon listeleri, GATS n ayr lmaz parças n oluflturmaktad r. Anlaflma ile uluslararas hizmetler ticaretinin saydam, tahmin edilebilir ve keyfi uygulamalar içermeyen bir ortamda serbestlefltirilmesidir. ktisat teorisinde klasik ngiliz iktisatç s Colin Grant Clark n (1905-1989) ekonomik faaliyetler ile ilgili s n fland rmas önemlidir. Gayri Safi Milli Has la, üzerine Resim 5.4 Colin Grant Clark.

124 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M SORU yapm fl oldu u çal flmalar yla tan nan C. G. Clark, ekonomiyi üç temel sektöre ay rm flt r. Birincil sektör tar m, ikincil sektör sanayi ve üçüncül sektör ise hizmetlerdir. Amerikal SIRA Allen S ZDEFisher (1945) ile Frans z Jean Fourasite (1953) Clark tan önce toplumu tar m, sanayi ve hizmetler olarak üç ana sektöre ay rarak incelemifllerdir. Her üç iktisatç ya göre hizmetler sektörü, ticaret, bankac l k, sigortac l k, ulaflt rma DÜfiÜNEL M ve sanat faaliyetleri gibi her türlü yüksek nitelikli ürünü kapsamaktad r. Hizmetler ile mallar aras ndaki en önemli fark, fiziksel varl kla ilgilidir. Fiziksel varl kla ilgili SORU tan mlamalarda istisnalar söz konusudur. D KKAT Hizmetler sektöründe D KKAT hizmetlerin varl yoktur. Oysa mallar n fiziksel varl vard r. Üreticiler ile tüketiciler aras nda karfl l kl etkileflim gerektirmedi inden depolanabilir. Ulusal veya uluslararas bir dan flmanl k flirketinin haz rlad yaz l rapor ile ulusal veya uluslararas bilgisayar yaz l m veya donan m üzerine çal flan bir firman n haz rlad yaz l m program n n fiziksel varl vard r. Saç kesimi görünebil- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ mekte, telefon santrallerindeki otomatik cevaplama sistemleri depolanabilmekte, üreticiler ile tüketiciler aras ndaki karfl l kl etkileflimi gerektirmeyen otomatik konuflan makineler, K T Ahizmetlerin P genel özelliklerinden farkl l k göstermektedir. K T A P Harley L. Browing ve Joachim Singelmann hizmetleri kullan mlar na göre ara ve nihai hizmetler olarak ikiye ay rmaktad r. Ara hizmetler, da t c hizmetler TELEV ZYON (toptan ve TELEV ZYON perakende ticaret, ulafl m, depolama ve ambarlama ve iletiflim) ve üretici hizmetler (finansal, ifl ve mesleki hizmetler) olarak iki alt bölümü kapsar. Nihai hizmetler, sosyal hizmetler (sa l k, e itim ve sa l kla ilgili di er hizmetler) ve kiflisel (bireysel) hizmetlerden (ev, aile, e lence ve kültürel hizmetler ile otel ve NTERNET NTERNET restoran hizmetleri) oluflur. Avrupa Birli i ni kuran Roma Anlaflmas n n 60 nc maddesinde hizmetler, s nai nitelikte faaliyetler, ticari nitelikte faaliyetler, esnaf ve sanatkar faaliyetleri, mesleki faaliyetler fleklinde s ralanmaktad r. Anlaflma n n 61 nci maddesinde de ulaflt rma, bankac l k ve sigortac l k alanlar ndaki hizmet ticareti düzenlemelerinin Anlaflma n n ulaflt rma ve sermayenin serbest dolafl m ile ilgili maddesinde ele al nmakta oldu u vurgulanmaktad r. OECD, Uluslararas S n fland rma Sistemi nin geçirilmifl ikinci versiyonunda hizmetleri dört gruba ay rmaktad r. Bunlar; toptan ve perakende ticaret, otel ve restoranlar, ulaflt rma, depolama, iletiflim, finans, sigorta, emlak firmalar nca sunulan hizmetler, kollektif, sosyal ve bireysel hizmetlerdir. OECD ve EUROSTAT taraf ndan kullan lan Uluslararas Sanayi S n fland rma Standart nda (ISIC) hizmetler; toptan ve perakende ticaret (ISIC G), otel ve restoran (ISIC H), tafl ma, depolama ve iletiflim (ISIC I), mali arac l k (ISIC J), gayrimenkul, kiralama ve ifl hizmetleri (ISIC K), kamu yönetimi ve savunma (ISIC L), e itim (ISIC M), sa l k ve sosyal güvenlik (ISIC N) ve topluluk, sosyal ve kiflisel hizmetlerdir (ISIC O). GATS ta tan mlanan temel hizmet sektörleri ise 12 adettir. Bu hizmet alt sektörleri afla da verilmifltir. Mesleki Hizmetler: Uzmanl k gerektiren hizmetler, bilgisayar ve ilgili hizmetler, araflt rma ve gelifltirme hizmetleri, emlak hizmetleri ve di er mesleki hizmetlerdir. Haberleflme Hizmetleri: Posta ve kurye hizmetleri, telekomünikasyon hizmetleri ve audiovisual (görsel-iflitsel) hizmetlerdir.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü Müteahhitlik ve lgili Mühendislik Hizmetleri: Binalar için genel müteahhitlik iflleri, inflaat mühendisli i için genel müteahhitlik iflleri, tesisat ve montaj iflleri ve bina tamamlama ve bitirme iflleri gibi sektörleri kapsar. Da t m Hizmetleri: Komisyonculuk hizmetleri, toptan ticaret hizmetleri, perakende ticaret hizmetleri ve franchising gibi hizmetlerdir. E itim Hizmetleri: lk, orta ve yüksekö retim hizmetleri ile yetiflkin e itimi. Çevre Hizmetleri: Kanalizasyon hizmetleri çöplerin kald r lmas hizmetleri, sa l k koruma ve benzeri hizmetleri içine al r. Mali (Finansal) Hizmetler: Tüm sigortac l k ve sigortac l a ba l hizmetler, bankac l k ve di er mali hizmetler (sigortac l k hariç). Sa l kla lgili ve Sosyal Hizmetler: Hastane hizmetleri, di er insan sa l hizmetleri ve sosyal hizmetler bu kapsamdad r. Turizm ve Seyahat le lgili Hizmetler: Otel ve lokantalar (yemek hizmetleri dahil), seyahat acenteleri ve tur operatörlü ü hizmetleri ve turist rehberli i hizmetleri bu kapsamda de erlendirilir. E lence, Kültür ve Spor Hizmetleri: E lence hizmetleri, haber ajans hizmetleri, kütüphane, arfliv, müze ve di er kültürel hizmetler ile sportif ve rekreasyonel hizmetleri. Ulaflt rma Hizmetleri: Deniz tafl mac l hizmetleri, iç suyollar tafl mac l hizmetleri, havayolu tafl mac l hizmetleri, uzay tafl mac l hizmetleri, karayolu tafl mac l hizmetleri, boru hatt tafl mac l, tüm tafl mac l k sektörlerine yönelik yard mc hizmetler bu kapsamdad r. Baflka Yere Dahil Edilmemifl Di er Hizmetler: Yukar da bafll klar içinde yer almayan hizmetleri kapsamaktad r. Üye ülkeler GATS kapsam nda verdikleri taahhüt listelerinde Birleflmifl Milletler taraf ndan haz rlanan s n fland rma listesini (Central Product Classification: CPC) kullanmaktad rlar. Bu s n fland rmada hizmet sektörleri 12 bafll k alt nda tan mlanmaktad r. Üye ülkeler, taahhüt listelerini haz rlarken belirtilen s n fland rmay esas alsa da, bu s n fland rma esas al narak taahhüt üstlenmek bir zorunluluk de ildir. 125 Günümüzde hizmetlerin tan m ve s n fland r lmas nda anlaflma sa lanamam fl olmas, hizmetlerin dünya ekonomisi aç s ndan önemli bir paya sahip olmas na engel olmam flt r. GATS lkeleri GATS, t pk GATT da oldu u gibi baz temel kurallar (ilkeleri) içermekte ve GATT kurallar ile örtüflmektedir. En Çok Kayr lan Ülke ile ilgili olan II nci madde; üye ülkeler taraf ndan kendilerinde hizmet üretimi yapan di er WTO üyesi ülke hizmet sunucular aras nda ay r m yap lmamas ve bir ülke hizmet sunucusuna tan nan haklardan di er üye ülke hizmet sunucusunun da yararland r lmas gereklili ine iliflkindir. Saydaml k (Md. III) çok tarafl liberalizasyona ulaflmada temel ilkedir. GATS ile ilgili olan ve Anlaflma n n iflleyiflini etkileyen bütün önlemler en geç yürürlü e girmeleriyle birlikte üye ülkelerce yay mlanacakt r. Üye ülkelerin taraf oldu u hizmetler ticareti ile ilgili veya hizmetler ticaretini etkileyen uluslararas anlaflmalar da bu kapsam içindedir. Ekonomik bütünleflme (Md. V), GATS üyelerinin kendi aralar nda belli flartlarla hizmetler ticaretini daha ileri bir düzeyde liberalize etmeyi öngören bir anlaflma yapmalar na imkân vermektedir. Böyle bir anlaflma kapsaml olmal, özellikle hizmet sunum flekillerinden herhangi birini d flar da b rakmamal d r.

126 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Hizmetlerde karfl l kl etkileflimde iletiflim gereklidir fakat yüz yüze gelmek flart de ildir. Ortak üretim süreçlerinin baz aflamalar fiziksel varl gerektirirken, haberleflmenin gerekli aflamalarda hizmet sa lay c lar n n ve hizmet objesinin bulunmamas bir sak nca yaratmaz. Pazara girifl (Md. XVI) hükmü hizmet sunum biçimlerini kapsarken bir üyenin herhangi bir di er üyenin hizmetlerine ve hizmet sunucular na listesinde belirtilen flart ve s n rlamalar çerçevesinde sa lanandan daha kötü flartlar tafl yan bir uygulamada bulunmayaca n öngörmektedir. Bu hüküm, tüm hizmetlere ve hizmet sunucular na belirtilen flartlar n uygulanmas n gerektirmektedir. Ulusal ifllem (milli muamele, Md. XVII) ilkesi, bir pazarda yerli ve yabanc aras nda ay r mc olmama kural n içermektedir. Buna göre her üye bir di er üyenin hizmet sunucular na, hizmet arz n etkileyen bütün önlemlerle ilgili olarak kendi hizmet sunucular na uyguland ndan daha az kay r c bir ifllem uygulamayacakt r. 5 Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas n n özelli i ve temel ilkeleri nelerdir? DÜfiÜNEL M Tablo 5.3 Türkiye nin Hizmet(ler) SORU Ticareti (*) DÜfiÜNEL M Türkiye'nin Hizmet(ler) hracat Türkiye nin Hizmet(ler) thalat Dünya Dünya Y l SORU De er (Milyar $) Hizmet hracat ndaki Y l De er (Milyar $) Hizmet thalat ndaki Pay (%) Pay (%) Kaynak: WTO. D KKAT 1999 D KKAT 16,0 1,2 1999 8,4 0,6 2000 19,2 1,3 2000 7,6 0,5 2001 15,9 1,1 2001 6,4 0,4 2002 14,7 0,9 2002 6,2 0,4 AMAÇLARIMIZ 2003 18,0 1,0 2003 7,8 0,4 2004 AMAÇLARIMIZ 23,8 1,1 2004 10,3 0,5 2005 25,6 1,1 2005 10,7 0,5 2006 25,2 0,9 2006 10,7 0,5 K T A P 2007 K T 28,5 A P 0,9 2007 14,5 0,5 2008 34,4 0,2 2008 16,5 0,3 2009 32,6 0,3 2009 15,5 0,1 TELEV ZYON 2010 TELEV ZYON 33,4 0,2 2010 18,3 0,9 (*) Türkiye statistik Kurumu (TÜ K), d fl alem hesaplar n, Avrupa Hesap Sistemi (ESA 95) tablolar na uygun olarak haz rlamakta, d fl alem hesaplar tablolar n olufltururken Merkez Bankas taraf ndan dolar de erinden haz rlanan ödemeler dengesi istatistiklerini kullanmakta, ABD dolar ($) NTERNET de erinden oluflturulan NTERNETtablolar d fl ticaret istatistikleri a rl kl ithalat ve ihracat kurlar kullan larak Türk Liras de erine dönüfltürmektedir. T CARETLE LG L F KR MÜLK YET HAKLARI ANLAfiMASI Uruguay Turu Nihai Senedi nin kabul edilmesiyle birlikte 1 Ocak 1995 tarihinde o zamana kadar uluslararas nda düzenlenmeyen fikri ve s nai mülkiyet haklar n koruyan Ticaretle lgili Fikri Mülkiyet Haklar (Trade Releted Intellectual Property Rights: TRIPS) Anlaflmas yürürlü e girmifltir. Anlaflma n n I nci K sm, genel hükümler ve temel ilkeleri belirlemektedir. Bu bölümde ulusal ifllem kural na göre, her bir taraf n fikri mülkiyet haklar n n korunmas konusunda, di er taraf uyruklu kiflilere, kendi uyru undan olanlardan daha az elveriflli bir tutum sergilememesini hükme ba lam flt r. Ayn bölümdeki en çok kayr lan ülke ilkesine göre, taraf bir ülkenin, yabanc uyruklu kiflilere tan d tüm avantajlar flarts z olarak, bu ifllem ilgili taraf n kendi

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü vatandafllar na tan d ifllemden daha elveriflli olsa bile, di er tüm taraf ülkelere de tan nacakt r. Anlaflma ile bilgisayar programlar ve veri tabanlar n n hangi flartlar alt nda telif haklar çerçevesinde korunaca hususuna da aç kl k getirilmifltir. Uruguay Turu Nihai Senedi ile yürürlükte bulunan GATT kurallar n n fikri mülkiyet haklar n n korunmas na imkân verecek flekilde de ifltirilmesi amaçlan rken bu haklar n uluslararas ticarete engel oluflturmamas gerekti i de vurgulanm flt r. Uruguay Turu Nihai Senedi ndeki d fl ticarete iliflkin fikri mülkiyet haklar konusundaki TRIPS Anlaflmas, ülkeler aras ndaki iç düzenleme farkl l klar n gidermeyi, kapsam, koruma süresi, tan nan haklar ve flekil yönünden hakk n kazan lmas nda ortak normlar ve asgari standartlar sa lamay amaçlam flt r. Anlaflma, fikri mülkiyet haklar n n korunmas nda ve uygulanmas nda DÜfiÜNEL M çok çeflitli standartlar n ve sahte mallar n uluslararas ticareti ile ilgili ilkeler ve yasal düzenlemelerin çok tarafl bir yap kazanmam fl olmas n n, uluslararas ekonomik iliflkilerde önemli sorunlara sebep oldu unu SORU belirtmektedir. Anlaflma, bir taraf n di er bir taraf n vatandafllar na sa lad avantaj, D KKAT tüm taraflar n vatandafllar na da tan nmas n zorunlu k lan, uluslararas fikri mülkiyet anlaflmas nda bir yenilik olan en çok kayr lan ülke ilkesini de kapsamaktad r. 127 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Telif haklar konusunda taraflara, edebiyat ve güzel sanatlarla ilgili çal flmalar n korunmas için Bern Konvansiyonu nun (Paris, 1971) 6 nc maddesindeki AMAÇLARIMIZ etik haklar n n korunmas zorunlulu unu getirmemektedir. AMAÇLARIMIZ Ticari ve hizmet markalar n n kullan m, koruma flartlar, lisans ve yetki verilmesi ile ilgili baz yükümlülükler getirmektedir. Yabanc markalar n K Tyerli A P uluslararas kurallara TRIPS Anlaflmas ile markalarla K T A P önemli de ifliklikler birlikte kullan lmas yasaklanmaktad r. S nai tasar mlar, Anlaflma çerçevesinde on getirilmifltir. TRIPS, ne tür (10) y l süreyle korunacakt r. Korunan tasar mlar n sahipleri, korunan tasar mlar n markalar n korunaca n bunun yan s ra ticari kopyas olan bir tasar ma dayanan ya da o tasar m içeren ürünlerin TELEV ZYON üretimini, sat - tasar mlar n TELEV ZYON da hizmet fl n ya da ithalat n engelleyebileceklerdir. Anlaflma da patentlerle ilgili olarak, Paris Konvansiyonu nun asli hükümlerine uygun olarak bir yükümlülük vard r. verilecek haklar n ne markalar oldu unu ve bu markalar n sahiplerine Uruguay Turu kararlar na göre WTO ya üye ülkeler, ihtiyaç duyduklar patent olaca n tan mlam flt r. NTERNET NTERNET veya uygun teknolojiyi, acil durumlarda ya da ticari olmayan kamusal amaçl kullan mlar için patent sahibinin onay n almaks z n kullanabileceklerdir. Ancak patenti kullanan ülke, bu gibi durumlar için patent sahibi ülkeye bir bedel ödeyecektir. TRIPS Anlaflmas, GATT ve GATS ile birlikte WTO hukuk sistemi içinde (üç sütunlu bir mekanizma) sacaya oluflturmaktad r. Fikri haklar n izinsiz olarak kullan m hak sahibinin haklar n n ihlal edilmesidir. Fikri mülkiyet haklar, insan akl n n yaratt ürünleri Uruguay Turu öncesi dönemde taklit ve kaçak mallar n üretiminde ve uluslararas kapsamaktad r. Yarat c ticaretinde art fla tan k olunmufltur. Bu sonuç, büyük ölçüde ticari marka ve telif veya sanatsal eserlerin haklar na iliflkin yasalar n tatminkar düzeyde uygulanamamas ndan kaynaklanm flt r. Ayr ca patentleflmifl teknoloji üreticiler taraf ndan patent sahiplerinden lisans bilinmektedir. yarat c lar n n haklar fikri mülkiyet haklar olarak al nmaks z n kullan lm flt r. Koruma standartlar n n yan s ra haklar n korundu u süre ülkeden ülkeye de- ifliklik göstermifltir. TRIPS Anlaflmas, Dünya Fikri Mülkiyet Haklar Örgütü nün (WIPO) gelifltirdi i fikri mülkiyet haklar n n korunmas na iliflkin anlaflmalar tamamlamaktad r. Özellikle, de iflik fikri mülkiyet haklar na getirilmesi gereken koruman n asgari standart ve süresini belirlemektedir.

128 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 GATT n kuruluflunu, amaçlar n ve temel ilkelerini de erlendirmek 1948 y l nda yürürlü e giren ve 1 Ocak 1995 e kadar geçen sürede Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas, uluslararas ticareti düzenleyen ve üzerinde anlafl lan tek uluslararas çok tarafl sözleflme olmufltur. Genel Anlaflma ile yarat lan GATT, ticari iliflkilerde rekabeti bozan ve ticareti k s tlayan engellerin görüflülerek kald r ld tek uluslararas kurulufl olmufltur. GATT a taraf ülkeler, aralar nda ortaya ç kan ticari sorunlar ile bunlar n çözüm yollar ve ticaretin gelifltirilme imkânlar n görüflmek için belirli sürelerde toplanm fllard r. Bu niteli iyle GATT, uluslararas bir dünya ticaret forumu olarak görev yapm flt r. Genel Anlaflma n n (GATT 1947) amaçlar ; üyelerinin hayat seviyelerini yükseltmek, reel gelir ve efektif talepte istikrarl bir büyüme ile dünya kaynaklar nda tam kullan m sa lamak, üretimin ve uluslararas ticaretin gelifltirilmesine yard mc olmakt r. GATT 1947, genel ve özel nitelikteki amaçlara ulaflabilmek için bafll ca dört temel ilkeden (kuraldan) hareket etmifltir. GATT n esas n oluflturan en çok kayr lan ülke ilkesine göre, üye ülkeler aras ndaki d fl ticaret ay r mc olmayan bazda yap lmal d r. Di er temel ilkeler; tarifeler yoluyla koruma, ulusal ifllem ve gümrük vergilerinin indirilerek konsolide edilmesidir. GATT döneminde yap lan tarife indirim görüflmelerinin baflar l olup olmad n analiz etmek GATT çerçevesinde yap lan tarife indirim turlar - na Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri di er bir deyiflle Ticaret Turlar denir. GATT n kuruldu u tarihten bu yana ticaret turlar önemli bir geliflme göstermifltir. GATT n son turunda (Uruguay Turu) yay nlanan nihai senede imalat sanayii ürünlerine ek olarak: tar m, hizmetler ve fikri mülkiyet haklar ile birlikte Tokyo Turu sonunda kabul edilen kodlar da dahil edilmifltir. Uruguay Turu sonucunda sanayi ürünlerinde ortalama %40 civar nda bir tarife indirimi sa lanm flt r. Tur sonunda kapsaml bir tar m reformu kabul edilmifl, miktar k s tlamalar tekstil ve konfeksiyon ürünlerinde kald r lm flt r. Tur, eski GATT düzenine oranla daha kapsaml ve kurallara ba l, ancak uyulmas daha zor bir uluslararas ticaret düzeni getirmifltir. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Uruguay Turu Nihai Senedi ve dünya ticaretinde yeni düzenlemelerin neler oldu unu belirleyerek de erlendirmek Aral k 1991 de GATT Genel Direktörü nün ismiyle Dunkel Ka d olarak isimlendirilen Nihai Senet Tasla 108 kat l mc ülkeye da t lm fl ve 15 Aral k 1993 tarihinde ad referandum olarak kabul edilmifltir. Bu sebeple Nihai Senet in (Final Act) imza töreni 15 Nisan 1994 de Fas n Marakefl flehrinde yap lm flt r. 60 Anlaflma y (WTO Anlaflmalar ) kapsayan toplam 550 sayfal k Nihai Senet e 22.000 sayfal k tarife listeleri ba lanm fl ve Dünya Ticaret Örgütü (WTO) GATT n yerine kurulmufltur. Nihai Senet hükümlerine göre mal ticaretinde gümrük tarifeleri ortalama %33 oran nda indirilecek, tar mda ihracat sübvansiyonlar ve iç destek seviyeleri afla ya çekilecek, bir geçifl döneminden sonra dokuma (tekstil) ve haz r giyim (konfeksiyon) sektöründe miktar k s tlamalar kald r lacak, gönüllü ihracat s n rlamalar - na son verilecek, hizmetlerde pazara girifl serbestisi ile fikri mülkiyet haklar nda asgari normlara uyulmas sa lanacakt r. Dünya Ticaret Örgütü nün kuruluflunu ve bu örgütün GATT tan farkl l klar n belirterek analiz etmek Dünya Ticaret Örgütü, Bretton Woods Konferans n n toplanmas ndan 50 y l sonra kurularak IMF ve IBRD gibi dünya ekonomi sisteminin önemli bir parças olmufltur. WTO nun kurulmas yla birlikte GATT n yap s da de iflmifltir. WTO, üyesi olan ülkeler taraf ndan yönetilen bir uluslararas kurulufltur. Dünya Bankas ve Uluslararas Para Fonu gibi di er uluslararas kurulufllardan farkl - d r. 30 Ekim 1947 tarihli Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas ndan hukuken farkl d r. WTO Anlaflmalar, temel anlaflma metinleri ile bunlara ek kararlar, anlay fl metinleri ve taahhüt listelerinin de dahil oldu u karmafl k bir hukuki düzenlemedir. GATT sadece mal ticaretini, WTO ise mal ticaretinin yan nda, hizmetler ticareti ve ticari nitelikteki fikri mülkiyet haklar n da kapsamaktad r. WTO yu oluflturan anlaflmalar n tamam çok tarafl d r ve taahhütler üyelerin tamam n ba lamaktad r. WTO, GATT a göre anlaflmazl klar n çözümünde daha h zl çal flan, otomatik mekanizmalara sahiptir.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 129 A MAÇ 5 Uluslararas hizmet ticaretinin genel durumunu aç klayabilecek ve Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas n n yürürlü e girifli ve önemini de erlendirmek Dünya ticaretinde önem kazanan hizmetlerin tan mlama ve s n fland rma farkl l sebebiyle yeterli ve güvenilir veri bulunmamaktad r. Hizmetlerin ticarete katk s, Kuzey Amerika, Bat Avrupa ve Latin Amerika da, Asya ve Afrika ya göre daha yüksek oranda gerçekleflmektedir. Dünya ekonomisinde hizmetler ticareti h zla geliflmekte ve uluslararas ticaretin beflte birinden fazlas n oluflturmaktad r. Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas (GATS), uluslararas hizmetler ticaretine iliflkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan ilk çok tarafl anlaflmad r. GATS t pk GATT da oldu u gibi baz temel ilkeleri içermekte ve GATT kurallar ile örtüflmektedir. En çok kayr lan ülke ile ilgili olan madde; üye ülkeler taraf ndan kendilerinde hizmet üretimi yapan di er WTO üyesi ülke hizmet sunucular aras nda ay r m yap lmamas ve bir ülke hizmet sunucusuna tan nan haklardan di er üye ülke hizmet sunucusunun da yararland r lmas gereklili ine iliflkindir.

130 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas hangi y l yürürlü e girmifltir? a. 1944 b. 1947 c. 1948 d. 1971 e. 1994 2. Üye ülkeler aras ndaki d fl ticaret ay r mc olmayan bazda yap lmal d r ifadesi GATT oluflturan afla daki hangi temel ilkeyi ifade etmektedir? a. En Çok Kayr lan Ülke lkesi b. Tarife Yoluyla Koruma lkesi c. Ulusal fllem lkesi d. Gümrük Vergilerinin ndirilerek Konsolide Edilmesi lkesi e. Uluslararas Ticaretin Gelifltirilmesi lkesi 3. GATT çerçevesinde yap lan tarife indirim görüflmeleri afla daki hangi adla ifade edilir? a. Genel Konferans b. Genel Tarife Anlaflmalar c. Ticari Anlaflma d. Ticaret Turu e. fl Anlaflmalar 4. GATT kapsam nda yap lan son görüflme afla dakilerden hangisidir? a. Cenevre Turu b. Kennedy Turu c. Torquay Turu d. Tokyo Turu e. Uruguay Turu 5. Afla dakilerden hangisi Nihai Senet ile belirlenen ana hedeflerden biri de ildir? a. Mal ticaretinde gümrük tarifeleri ortalama yüzde 33 oran nda indirilecek, b. Tar mda ihracat sübvansiyonlar ve iç destek seviyeleri art r lacak, c. Bir geçifl döneminden sonra dokuma ve haz r giyim sektöründe miktar k s tlamalar kald r lacak, d. Gönüllü ihracat s n rlamalar na son verilecek, e. Hizmetlerde pazara girifl serbestisi ile fikri mülkiyet haklar nda asgari normlara uyulmas sa lanacak, 6. Hizmetler sektörü afla daki hangi GATT görüflmesinde ele al nm flt r? a. Cenevre Turu b. Kenedy Turu c. Torquay Turu d. Tokyo Turu e. Uruguay Turu 7. Afla dakilerden hangisi WTO nun temel hedefleri aras nda yer almaz? a. kili ticaret müzakerelerinin yürütüldü ü bir forum oluflturmak, b. Ticari uyuflmazl klar n çözümünü sa lamak, c. Üye ülkelerin ulusal ticaret politikalar n izlemek, d. Küresel ekonomik politikayla ilgili di er uluslararas kurulufllarla iflbirli ini sa lamak, e. Geliflme yolundaki ve geçifl sürecindeki ekonomilerin çok tarafl ticaret sistemi ile bütünleflmelerine yard mc olmak, 8. Türkiye afla daki hangi tarihten bu yana WTO üyesidir? a. 15 Nisan 1994 b. 26 Mart 1995 c. 1 Ocak 1999 d. 21 Mart 2001 e. 5 Temmuz 2003 9. WTO nun günümüzde (2012) kaç üyesi vard r? a. 81 b. 95 c. 101 d. 128 e. 153 10. Doha Kalk nma Gündemi ile ilgili afla daki ifadelerden hangisi yanl flt r? a. Doha daki Konferans n baflar ile sonuçlanmas için üye ülkeler daha esnek davranm fllard r. b. Doha da, dünya ticaretinin liberalleflmesi yönünde önemli bir ad m at lm fl ve çok tarafl sisteme güven tazelenmifltir. c. Doha da, t pk Uruguay Turu nda oldu u gibi tüm üyeler için ba lay c kararlar n al nmas n n önü aç lm flt r. d. Doha Bildirisi genelde geliflme yolunda ülkelerin taleplerine büyük ölçüde yer veren bir metindir. e. Tar m ve sanayi ürünlerinde ticaretin serbestlefltirilmesi konusunda uzlaflma sa lanarak görüflmeler sona ermifltir.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 131 Yaflam n çinden URUGUAY N HA SENED VE YEN DÜZENLEMELER Uruguay Turu Çok Tarafl Ticaret Görüflmeleri, özellikle tar m reformu alan ndaki uyuflmazl k sebebiyle Aral k 1990 da Brüksel de yap lan Bakanlar Toplant - s nda sonuçland r lamam flt r. 1991 y l boyunca müzakere alanlar nda uzlafl formülleri bulunarak anlaflma metinlerine son fleklin verilmesine çal fl lm flt r. Aral k 1991 de GATT Genel Direktörü nün ismiyle Dunkel Ka- d olarak isimlendirilen Nihai Senet Tasla 108 kat - l mc ülkeye da t lm fl ve 15 Aral k 1993 tarihinde ad referandum olarak kabul edilmifltir. Bu sebeple Nihai Senet in (Final Act) imza töreni, 15 Nisan 1994 de Fas n Marakefl flehrinde yap lm flt r. 60 Anlaflma y kapsayan toplam 550 sayfal k Nihai Senete 22.000 sayfal k tarife listeleri ba lanm flt r. Tur sonuçlar na ve Nihai Senet hedeflerine göre dünya ticaretinde ciddi bir liberalizasyon ve geniflleme sa lanmakta, sübvansiyonlar, anti damping, gümrük k ymeti, ticarette teknik engeller ve koruma önlemleri alanlar nda çok tarafl ilke ve kurallar gelifltirilmekte, anlaflmazl klar n çözümü mekanizmas iyilefltirilmekte, ticaretle ba lant l fikri mülkiyet haklar ve yat r m önlemleri için yeni kurallar oluflturulmaktad r. Nihai Senet hükümlerine göre mal ticaretinde gümrük tarifeleri ortalama yüzde 33 oran nda indirilecek, tar mda ihracat sübvansiyonlar ve iç destek seviyeleri afla ya çekilecek, bir geçifl döneminden sonra dokuma (tekstil) ve haz r giyim (konfeksiyon) sektöründe miktar k s tlamalar kald r lacak, gönüllü ihracat s n rlamalar na son verilecek, hizmetlerde pazara girifl serbestisi ile fikri mülkiyet haklar nda asgari normlara uyulmas sa lanacakt r. Liberal ticaret anlay fl na ayk r yat r m önlemleri ise yürürlükten kald r lacakt r. Nihai Senet ile, sonuçlar n uygulanmas - n yönetmek ve gözetmek için bir Dünya Ticaret Örgütü kurulmufltur. GATT Uruguay Turu görüflmeleri uluslararas ticareti daha kapsaml ve daha disiplinli bir zemine oturtmay hedeflemifltir. Kaynak: Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar, stanbul: Beta, s. 290-291. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas konusunu gözden geçiriniz. 2. a Yan t n z yanl fl ise Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas konusunu gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise GATT Döneminde Yap lan Tarife ndirim Görüflmeleri konusunu gözden geçiriniz. 4. e Yan t n z yanl fl ise GATT Döneminde Yap lan Tarife ndirim Görüflmeleri konusunu gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise Uruguay Turu Sonuçlar konusunu gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise GATT Döneminde Yap lan Tarife ndirim Görüflmeleri konusunu gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Dünya Ticaret Örgütü konusunu gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise Dünya Ticaret Örgütü konusunu gözden geçiriniz. 9. e Yan t n z yanl fl ise Üyelik konusunu gözden geçiriniz. 10. e Yan t n z yanl fl ise Doha Kalk nma Gündemi konusunu gözden geçiriniz.

132 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Genel Anlaflma (GATT 1947) 4 bölüm ve 38 maddeden oluflmufltur. Birinci Bölüm, Anlaflma ya taraf ülkelerin yerine getirmeye zorunlu olduklar yükümlülüklere iliflkindir. lk madde, en çok kayr lan ülke ilkesi ni kapsar. GATT n ilk iki maddesinin de ifltirilmesi için oybirli i flart aran r. Üye ülkeler aras ndaki d fl ticaret ay - r mc olmayan bazda yap lmal d r. Bu ilke, GATT n I nci maddesinde yer alan ve kuruluflun özünü oluflturan en çok kayr lan ülke ilkesine dayan r. lke, her GATT üyesinin tüm taraflara, ayn gümrük tarife oran n n uygulamas n ve ay r mc ifllemde bulunulmamas n öngörür. Bu ilkeye göre üye ülkelerin biri e er di er bir ülkeye herhangi bir gümrük kolayl sa larsa, Anlaflma ya taraf bütün ülkeler de bu ayr cal ktan otomatik olarak yararlan rlar. Bu yararlanma içine d fl ticaret ile ilgili her çeflit gümrük vergisi, vergi uygulamas ve gümrük formaliteleri girmektedir. Bu ilke çerçevesinde GATT üyesi ülkeler, birbirlerine karfl gümrük tarifelerini ay r mc bir flekilde uygulayamayacaklard r. S ra Sizde 2 Uruguay Turu nun dünya ticaret sistemine kazand rd en önemli katk, anlaflmazl klar n çözümüne iliflkin mutabakat zapt ile üye ülkeler aras nda WTO kapsam ndaki uyuflmazl klar n çözümüne yönelik sistemin güçlendirilmesi ve WTO bünyesinde bir Anlaflmazl klar n Çözüm Organ n n kurulmas d r. Uruguay Turu sonras nda müzakerelere kat lan ülkeler sanayi ürünlerinde belli bir takvim çerçevesinde tarife indirimi taahhüdünde bulunmufllard r. Bu indirim taahhütlerinin, geliflmifl ve geliflme yolundaki ülkeler aç s ndan de iflik oranlarda ve farkl takvimlerle gerçeklefltirilmesi kararlaflt r lm flt r. Uruguay Turu nda çok tarafl ticaret müzakerelerinde, tar m ve tekstil sektörünün kademeli olarak mevcut kural ve disiplinlere uygun faaliyet göstermelerini sa layacak anlaflmalar kabul edilmifltir. Ayr ca ticaretle ba lant l yat r m önlemleri, fikri mülkiyet haklar ve hizmetler ticareti uluslararas ticaret sistemine dahil edilmifl, WTO çerçevesinde getirilen kurallara üye ülkeler taraf ndan uygun hareket edilip edilmedi i ve ülkelerin taahhütlerini yerine getirip getirmediklerinin kontrolü, oluflturulan Ticaret Politikalar n n Gözden Geçirilmesi Mekanizmas (TPRM) ile sa lanmaya bafllanm flt r. S ra Sizde 3 WTO Anlaflmalar, mal, hizmetler ve fikri mülkiyet alanlar n kapsamaktad r. Anlaflmalar, üye ülkelerin gümrük tarifelerinin afla ya çekilmesi ve di er ticari engellerin kald r lmas, hizmetler pazar n n aç lmas ve aç k tutulmas yönündeki ülke taahhütlerini de içermektedir. Anlaflmalar n ilgili hükümleri ile üye ülkelerin yürürlü e koyduklar ticari mevzuat veya önlemlerle ilgili olarak WTO Sekretaryas na zorunlu bildirimlerde bulunmalar n sa lamak ve Sekretarya taraf ndan ülkelerin ticaret politikalar konusunda düzenli olarak haz rlanan raporlar (TPRM raporlar ) yoluyla saydaml n sa lanmas amaçlanmaktad r. Anlaflmalar, WTO nun kuruluflu, yap s ve iflleyifline esas teflkil eden Kurulufl Anlaflmas n n ekleri olarak kabul edilmifltir. S ra Sizde 4 2001 y l nda bafllayan dünya ticaret görüflmelerinin amac, bir yandan uluslararas ticareti kolaylaflt racak ve küresel ticaret hacmini artt racak ad mlar atmak, bir yandan da eflitsizlikleri ortadan kald rarak büyümeden GYÜ lerin de yararlanmas n sa lamakt r. Doha Turu müzakerelerinin, GATT/WTO tarihinde daha önceki hiçbir turda görülmemifl ölçüde çok alanda yap lmas, görüflmeleri zorlaflt rm flt r. Geliflmifl ülkeler ile GYÜ lerin birbirlerinin piyasalar na hangi koflullarda girebilecekleri konusunda anlaflamamalar yüzünden görüflmeler baflar s zl a u ram flt r. ABD ve AB, h zl büyüyen GYÜ lerin ekonomilerine, özellikle de hizmetler sektörüne daha serbestçe girebilmek istemifllerdir. GYÜ ler ise tar m ürünlerini Avrupa ve ABD pazarlar nda serbestçe satabilmeyi hedeflemifllerdir. Bunun için zengin ülkelerin kendi çiftçilerini korumaktan ve yüksek tar m sübvansiyonlar ndan vazgeçmesi gerekmektedir. 2006 ask ya al nan görüflmeler 2008 de tekrar bafllad nda dokuz gün sürmüfl, yo un müzakere maratonu sonunda görüflmeler GYÜ lerin pazarlar n zengin ülkelerin ürünlerinden ne ölçüde koruyabilece i konusundaki muafiyet tart flmalar na kilitlenmifltir. GYÜ ler ani bir fiyat düflüflü veya afl r ithal mal ak fl hâlinde, belirli mallara özel bir vergi tarifesi uygulayarak kendi üreticilerini korumak istemifl ve bu özel tarifenin devreye girebilece i eflik de erlerinin belirlenmesinde anlaflma olmad için konferans sonuç al nmadan tamamlanm flt r. Doha görüflmelerinin çöküflü, bir anlamda çok tarafl ticaret düzenlemeleri dönemini de noktalayabilecektir. Bu durumda ülkeler kendi öncelikli hedeflerini öne ç - karan ikili anlaflmalara yönelebileceklerdir.

5. Ünite - Dünya Ticaret Örgütü 133 S ra Sizde 5 15 Nisan 1994 tarihinde Marakefl te imzalanan Uruguay Turu Sonuç Belgesi (Nihai Senet) kapsam nda yer alan Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas, uluslararas hizmetler ticaretine iliflkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan ilk çok tarafl anlaflmad r. GATS, birincisi tüm taraflarca uygulanmas gereken temel kurallar, ikincisi baz hizmet sektörlerinin özel durumlar na iliflkin ekler ve kararlar, üçüncüsü de ülkelerin üstlendikleri özel yükümlülükleri gösteren taahhüt listeleri olmak üzere üç bölümden oluflmaktad r. GATS, t pk GATT da oldu u gibi baz temel kurallar (ilkeleri) içermekte ve bunlar GATT kurallar ile örtüflmektedir. En Çok Kayr lan Ülke ile ilgili olan II nci madde; üye ülkeler taraf ndan kendilerinde hizmet üretimi yapan di er WTO üyesi ülke hizmet sunucular aras nda ay r m yap lmamas ve bir ülke hizmet sunucusuna tan nan haklardan di er üye ülke hizmet sunucusunun da yararland r lmas gereklili ine iliflkindir. Di er temel ilkeler, saydaml k, ekonomik bütünleflme, pazara girifl ve ulusal ifllem ile ilgilidir. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adlung, R., Morrison, P., Martin Roy, M., Zhang, W. (2011). Fog in GATS Commitments: Boon or Bane?. WTO Staff Working Paper. ERSD-2011-04, 31 March 2011, Washington. Ay, A., Karaçor, Z. (2010). GATT ve DTÖ: Dünya Ticareti nin Düzen Aray fl, Uluslararas Örgütler ve Türkiye içinde s. 120-152. Çatalbafl, N. (2004). Uluslararas Hizmet Ticaretinin Serbestlefltirilmesi ve Geliflme Yolundaki Ülkelere Etkileri: Türkiye Uygulamas. Bas lmam fl Doktora Tezi, Eskiflehir. Ç nar, Ö., Tonus, Ö. (2011). Uluslararas Örgütler. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay nlar. Erzan, R. (1994). Uruguay Round, Ekonomi Tarihinde Yeni Bir Ç r. stanbul: TUS AD. Francois, J. F., B. McDonald, B., Nordstrom, H. (1995). Assessing the Uruguay Round. W. Martin and L. A. Winters (eds.), The Uruguay Round and the Developing Economies. Washington: World Bank. Hasgüler, M., Uluda, M. (2004). Devletleraras ve Hükümetler D fl Uluslararas Örgütler. Ankara: Nobel Hoekman, B. (1995). Tentative First Steps: An Assessment of the Uruguay Round Agreement on Services. World Bank Conference on The Uruguay Round and the Developing Economies. Washington. ITC (1999). World Trading System. Geneva. KV (1994). GATT Uruguay Round Sonuçlar ve Türkiye ye Etkileri. stanbul. Jeffrey, J. S. (1994). The Uruguay Round: An Assessement, Peterson Institute for International Economics. Washington: Peterson Institute. Karluk, S. R. (1997). Dünya Ticaret Örgütü. Ankara: TOBB. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar. stanbul: Beta. Karluk, S. R. (2009). Uluslararas Ekonomi. stanbul: Beta. Kono, M., Low, P., Luanga, M., Mattoo, A., Oshikawa M., Schuknecht, L., (1997). Opening Markets in Financial Services and the Role of the GATS. Geneva: WTO. Mattoo, A. (1996). National Treatment in the GATS: Corner Stone or Pandora s Box?. WTO Wodking Paper. No: TISD-96-002. O uz, Ö. (2003). Türkiye yi Uluslararas Ekonomik Kurulufllara Üye Yapan Antlaflmalar. Ankara: AÜSBF Resmi Gazete: 25.02.1995 Mükerrer. Resmi Gazete: 30.07.1988. Sorsa, P. (1997). The GATS Agreement on Financial Services - A Modest Start to Multilateral Liberalization. IMF Working Paper. WP/97/55, Washington, D.C. UNCTAD and WB. (1994). Liberalizing International Transactions in Services: Handbook. Geneva: United Nations. Victor, R. F. (1968). The Service Economy. New York: National Bureau of Economic Research. Winters, L. A., (2007). The WTO and Poverty and Inequality. (Critical Perspectives on the Global Trading System and the WTO Series), Williston: Edward Elgar Publishing WTO, (1991). Services Sectoral Classification List. MTN. GSN/W/120, 10 July 1991. WTO, (2001). Guidelines For The Scheduling Of Specific Commitments Under The General Agreement On Trade In Services. Adopted By The Council For Trade In Services On 23 March 2001, S/L/92 (01-1542), 28 March 2001. WTO (2011). World Trade Report 2011; The WTO and Preferential Trade Agreements: From Coexistence to Coherence Geneva. Yararlan lan nternet Adresleri http://www.dtm.gov.tr http://www.wto.org http://www.hazine.gov.tr http://www.europa.eu.int

6ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün kuruluflunu ve amaçlar n aç klayabilecek, Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün yap s n, yönetimini ve faaliyetlerini kavrayabilecek, Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n kuruluflunu ve amaçlar n aç klayabilecek, Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n yap s n, yönetimini ve faaliyetlerini ifade edebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi Uluslararas Mal Anlaflmalar Marshall Plan çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans G R fi EKONOM K fib RL VE KALKINMA ÖRGÜTÜ B RLEfiM fi M LLETLER T CARET VE KALKINMA KONFERANSI UNCTAD VE YEN ULUSLARARASI EKONOM K DÜZEN UNCTAD VE GENELLEfiT R LM fi TERC HLER S STEM ULUSLARARASI MAL ANLAfiMALARI

Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans G R fi Bu ünitede dünya ekonomisinin iki önemli kuruluflundan bahsedilecektir. Bunlardan ilki Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (OECD), ikincisi ise Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans d r (UNCTAD). OECD ile ilgili konuya geçmeden önce Marshall Plan ve bu paralelde kurulan Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü ne (OEEC) de inilecektir. UNCTAD n ard ndan ise UNCTAD n faaliyetleri sonucu ortaya ç km fl Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi ve Uluslararas Mal Anlaflmalar aç klanacakt r. II. Dünya Savafl sonras So uk Savafl koflullar nda, özellikle de 1947 y l ndan itibaren Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli i (SSCB) ile Amerika Birleflik Devletleri (ABD) aras nda karfl tl k ve rekabet giderek artmaya bafllam flt r. SSCB önderli- indeki Do u Bloku ile ABD önderli indeki Bat Bloku aras ndaki rekabetin en yo un yafland alanlardan biri ekonomi ve ekonomik kalk nmad r. SSCB nin Do- u Avrupa da nüfuzunu art rmas ve Sovyet etki alan n n genifllemesi karfl s nda ABD için Avrupa y güçlendirmek bir gereklilik hâline gelmifltir. Bu çaban n ekonomik aya Marshall Plan ile sa lanm flt r. Plan, Avrupa n n bir bütün olarak ekonomik ve sosyal göstergelerinin iyilefltirilmesi için bir birlik yaratma hedefini öngörmekteydi. ABD, Marshall Plan ile kendi ekonomik ve siyasi üstünlü ünü sürdürme ve SSCB nin ilerlemesini durdurmay hedeflemekte idi. Marshall Plan ile birlikte kalk nmas n tamamlam fl, ekonomik aç dan bütünleflmifl ve güçlü bir Avrupa n n hem bölge ülkelerinin hem de ABD nin siyasi ve ekonomik ç karlar na hizmet edece i düflünülmüfltür. Marshall Plan ile Avrupa aktar lacak mali yard mlar n hangi ülkelere, hangi sektörler ve hangi kriterlere da t laca n n belirlenmesi önemli bir konu idi. Bu geliflmeler esnas nda, 12 Temmuz 1947 de Paris te bir araya gelen Avrupal liderler, Avrupa n n ihtiyaçlar n belirlemek için Avrupa Ekonomik flbirli i Konferans (CEEC: Conference of European Economic Cooperation) adl kuruluflu oluflturmufllard r. Marshall Plan na kat lacak ülkelerin ekonomik ihtiyaçlar na iliflkin raporlar n haz rlanmas n n ard ndan, Plan yasalaflm fl ve 1948 de onaylanarak yürürlü e girmifltir. Marshall Plan na iliflkin düzenlemeler için Avrupa ülkeleri kendi aralar nda Nisan 1948 de Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü nü (OEEC: Organization of European Economic Cooperation) kurmufllard r. Bu örgüt 1961 y l nda Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ne (OECD: Organization of Economic Cooperation and Development) dönüflmüfltür. 1960 daki Paris Anlaflmas ile OEEC yeniden yap land r larak OECD ye dönüfltürülmüfltür. OECD faaliyetlerine 1961 de bafllam flt r.

136 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (OECD): II. Dünya Savafl sonras nda Avrupa n n yeniden yap land r lmas için ABD öncülü ünde oluflturulan Marshall Plan n n da eflgüdümünü sa lamak amac yla kurulan OEEC nin (Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü) ard l d r. Günümüzde demokratik yönetim yap lar na ve piyasa ekonomisine sahip 34 ülkenin üye oldu u OECD, küreselleflmenin ekonomik, sosyal ve yönetim sorunlar n çözmek ve bu sürecin f rsatlar ndan faydalanmak üzere üye ülkelerin ortak çal flt klar bir forum niteli indedir. OEEC nin zaman içinde yeniden yap land r lmas ihtiyac do mufl, yap lan çal flmalar sonucunda 14 Aral k 1960 tarihinde Paris Anlaflmas (Sözleflmesi) imzalanm flt r. Anlaflma uyar nca 1961 den itibaren OEEC nin yerine OECD (Organization of Economic Cooperation and Development) faaliyete bafllam flt r. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (Teflkilat ) tüm bat l sanayileflmifl ülkeleri bir çat alt nda toplayan tek uluslararas kurulufl olmufltur. OECD, savafl y k nt lar içindeki Avrupa n n Marshall Plan çerçevesinde yeniden yap - land r lmas amac yla 1948 y l nda kurulan Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü nün (OEEC) devam niteli indedir. Di er bir ifadeyle OECD, OEEC nin halefidir (ard l d r). 1961 y l nda Türkiye nin de içinde bulundu u 20 kurucu üye ile oluflan OECD, yar m as rl k sürede dünyada ekonomik iflbirli inin gelifltirilmesi ve kalk nman n sa lanmas için pek çok proje ve iflbirli ine katk sa lam flt r. Örgüt dünya genelinde genifl ve en güvenilir karfl laflt rmal istatistik, ekonomik, sosyal veri ve analiz kaynaklar ndan biri hâline gelmifltir. EKONOM K fib RL VE KALKINMA ÖRGÜTÜ Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ( ngilizce: Organisation for Economic Co-operation and Development: OECD, bazen de ktisadi flbirli i ve Geliflme Teflkilat olarak an l r. ABD ve Kanada, OEEC ye ortak üye konumunda iken, OECD ye tam üye olmufllard r. Günümüzde 34 üyesi bulunan OECD nin kurucu üyeleri aras nda Türkiye de yer almaktad r. AB Komisyonu oy hakk olmadan OECD toplant lar na kat lmaktad r. OECD nin K sa Künyesi: 1961 de kuruldu. Genel merkezi Paris tedir (Fransa). Toplam 34 üyesi vard r. Bütçesi 347 milyon Euro dur. (Part I+Part II) Genel Sekreteri Ángel Gurría d r(meksika). Sekretarya bünyesinde 2500 çal flan vard r. Y lda 250 yeni yay n bas l r. ki resmi çal flma dili vard r. Bunlar; ngilizce Frans zca d r. DÜfiÜNEL M 1 Kuruluflu ve Üyeleri OECD yi kuran Anlaflma, 14 Aral k 1960 tarihinde Paris te imzalanm fl, 30 Eylül 1961 de yürürlü e girmifltir. OECD nin kurulmas ile birlikte, OEEC nin (Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü nün) isminde yer alan Avrupa kelimesi ç kar lm fl, bunun yerine Kalk nma kelimesi eklenmifltir. Paris Antlaflmas n n ilk maddesi, ekonomik kalk nman n, sadece üyeleri aç s ndan de il, dünya ekonomisi ve üye olmayan ülkeler bak m ndan da gerçeklefltirilmesinin zorunlulu una de inmifltir. OECD nin kurucu üyeleri, OEEC nin 18 Avrupal üyesi ile Kanada ve ABD dir. Fakat bu iki ülke bu defa OECD nin ortak de il, tam üyeleridir. Günümüzde (2012 de) 34 üyesi bulunan OECD nin kurucu üyeleri Avusturya, Belçika, Danimarka, Fransa, Almanya, Yunanistan, zlanda, rlanda, talya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Portekiz, spanya, sveç, sviçre, Türkiye, ngiltere, Kanada ve ABD dir. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ne sonradan kat lan ülkeler ise Japonya (1964), Finlandiya (1969),Avustralya (1971), Yeni Zelanda (1973), Çek Cumhuriyeti (1995), Meksika (1994), Macaristan (1996), Polonya (1996), Güney Kore (1996), Slovakya (2000), fiili (2010), Estonya (2010), Slovenya (2010) ve srail dir (2010). Rusya Federasyonu ile OECD aras nda üyelik müzakereleri sürdürülmektedir. Avrupa Birli- i (AB) Komisyonu da oy hakk olmadan örgütün toplant lar na kat lmaktad r. (http://www.oecd.org/membercountries). Türkiye nin SIRA OECD nin S ZDEkurucu üyelerinden biri olmas n nas l yorumlars n z? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

D KKAT D KKAT 6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 137 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ OECD nin Faaliyet Alanlar OECD, üye ülkelere politika deneyimlerini karfl laflt rabilecekleri, ortak sorunlar na çözüm arayabilecekleri, en iyi mevzuat ve uygulama yöntemlerini belirleye- K T A P bilecekleri, ulusal ve uluslararas politikalarda eflgüdüm sa layabilecekleri bir platform sa lamaktad r. Çok boyutlu bir yaklafl m izleyen OECD nin veri tabanlar kamu maliyesi, ekonomik göstergeler, yat r m, ticaret, tar m, sa l k, enerji, TELEV ZYON çevre, iflgücü, istihdam ve göç gibi birçok farkl alan kapsamaktad r. K T A P TELEV ZYON OECD ile ilgili ayr nt l bilgi için http://www.oecd.org web sitesini inceleyebilirsiniz. NTERNET NTERNET fiekil 6.1 Günümüzde OECD Üye Ülkeleri OECD üye ülkeleri (2010 y l nda üye olan 4 ülke (fiili, Slovenya, srail ve Estonya) gösterilmifltir flbirli i içinde olunan, örgüte üye olmayan üyeler OECD, makroekonomik inceleme ve analiz içeren çal flmalar n n yan s ra e itim, nüfusun yafllanmas, emeklilik ve sigortac l k sistemleri, göç, çevre, su, iklim de iflikli i, sürdürülebilir kalk nma ve kalk nma yard mlar gibi konulardaki çal flmalar ile hem üyelerinin hem de üye olmayan ülkelerin yap sal alanlardaki geliflimine katk sa lamaktad r. OECD nin üretti i tavsiye ve uygulamalar n ba lay c l olmamakla birlikte, üretilen ortak anlay fltan kaynaklanan grup bask s (peer pressure) üye ülkelerdeki reform süreçlerini destekleyici bir ifllev görmekte ve OECD çal flmalar n üyeler aç s ndan önemli k lmaktad r. OECD, demokratik yönetim yap lar ve piyasa ekonomisine sahip 34 üye ülkenin yan nda küreselleflmenin ekonomik, sosyal ve yönetim sorunlar n çözmek ve bu sürecin f rsatlar ndan faydalanmak isteyen di er ülkelerin de ortak çal flt klar ve çal flacaklar bir forum olma ifllevini sürdürmektedir. Ortak de erlere sahip ülkelerden oluflan OECD, gelecekteki rolünü küreselleflmenin merkezi olma yönünde belirlemifltir. Küresel aç l mlar ve hedefler: Uluslararas alanda meydana gelmekte olan ekonomik ve siyasi geliflmeler karfl s nda OECD, kapsad konu ve ülke yelpazesinde bir geliflme ve geniflleme çabas içerisine girmifl bulunmaktad r.

138 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Derinlefltirilmifl flbirli i (Enhanced Engagement): Brezilya, Çin, Endonezya, Güney Afrika, Hindistan Aç l mc bir politikaya sahip olan OECD nin ilgi ve faaliyet alanlar sadece üyeleriyle s n rl olmay p, derinlefltirilmifl iflbirli i çerçevesinde Brezilya, Çin, Endonezya, Güney Afrika, Hindistan ve Güney Do u Asya bölgesini ve az geliflmifl ülkeler de dahil olmak üzere dünyan n 100 e yak n ülkesini kapsamaktad r. (Karluk, 2007, s. 53-60) 2 Birçok baflka SIRA uluslararas S ZDE kurulufl gibi OECD nin de varl n sürdürebilmesi ve etkin olabilmesi için neler yapmas gerekir? Yorumlay n z. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT OECD nin DÜfiÜNEL M Amaçlar 14 Aral k 1960 y l nda Paris te imzalanan Convention on the Organisation for Economic Co-operation SORU and Development, OECD nin kurucu Anlaflmas n teflkil etmektedir. Konvansiyonun (Anlaflman n) girifl bölümü bireysel özgürlükleri koruyarak genel refah düzeyini artt rmak olan BM amaçlar na ulaflman n, ekonomik D KKAT güç ve refah düzeyini yükseltmekten geçti i inanc yla fleklinde bafllamaktad r. OECD nin Kurulufl Anlaflmas di er bir ifadeyle Kurulufl Sözleflmesi, üye ülkelere ve ekonomik kalk nma sürecindeki di er ülkelere sürdürülebilir bir ekonomik büyüme sa lamalar nda yard mc olmay ve dünya ticaretinin çok tarafl ve serbestçe büyümesine katk da bulunmay hedeflemektedir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET OECD nin amaçlar ise; Ekonomik büyüme, mali istikrar, ticaret ve yat r m, teknoloji, yenilik, giriflimcilik K ve T Akalk nma P alanlar nda iflbirli i yoluyla refah n sa lanmas ve yoksullukla mücadele konular nda hükümetlere yard mc olmak, Ekonomik ve sosyal geliflme ile çevrenin korunmas aras ndaki dengeyi gözetmek. TELEV ZYON Herkes için ifl imkân yarat lmas ve sosyal eflitlik ile etkin ve sa l kl bir yönetiflim gerçeklefltirilmesi, Yeni geliflme ve sorunlar anlamak ve bunlara çözüm üretmek konular nda hükümetlere NTERNETtavsiyelerde bulunmak fleklinde s ralanabilir. (http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelisme-teskilati-_oecd_.tr.mfa) OECD nin Çal flmalar OECD nin, Uluslararas Para Fonu (IMF), Dünya Bankas ve Dünya Ticaret Örgütü (WTO) benzeri kurulufllarda oldu u gibi uluslararas mali iflbirli inin sa lanmas, kredi veya di er mali destek sa lanmas na imkân verecek kaynaklar temin etmesi veya ticaretin çok tarafl müzakereler kapsam nda serbestlefltirilmesi olarak tan mlanabilecek özel bir görevi bulunmamaktad r. Örgüt daha çok ekonomik ve ticari konular n ele al nd bir tart flma ve inceleme forumu niteli i tafl maktad r. Bununla birlikte, OECD yi dünya ekonomisinin yönetimine alt yap oluflturan, küresel ba lamda önem kazanmakta olan konular analitik düzeyde inceleyen temel ve öncü kurulufllardan biri olarak nitelemek mümkündür. OECD Bakanlar Konseyi toplant lar, IMF ve Dünya Bankas toplant lar ndan sonra düzenlenerek, parasal sorunlarla di er ekonomik konular daha ayr nt l olarak de erlendirilmektedir. OECD nin de erlendirmelerini; Ülke incelemeleri, istatistikler, genel ekonomik analiz ve çal flmalar ile mukayeseli analizler, Ba lay c olmayan ilkeler, rehberler, iyi uygulamalar ve tavsiyeler Ba lay c düzenlemeler/kararlar (Liberalizasyon Kodlar, Rüflvet ile Mücadele Sözleflmesi gibi) fleklinde s ralayabiliriz.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 139 OECD nin 1961 y l ndan günümüze kadar geçen dönemde ulaflm fl oldu u hedefler flunlard r: Rüflveti Önleme Sözleflmesi, Kirleten Öder lkesi nin kabulü, Çok Uluslu fiirketler Rehberi, Çin, Rusya ve Brezilya ile iflbirli i programlar, Orta Do u ve Kuzey Afrika da kullanmak için Yat r m ve yi Yönetim Konusunda Giriflim, hracat Kredi Sözleflmesi, Model Vergi Sözleflmesi. OECD, uluslarüstü (supranational) yetkiyle donat lm fl bir kurulufl de ildir. Bu nedenle örgütün de erlendirmelerine ve al nan kararlara üye ülkelerin yasal olarak uyma zorunlulu u bulunmamaktad r. OECD, üye ülkelerin ekonomik, mali, sosyal politika uygulamalar n n belli bir uyum içinde ortaklafla ö renilmesine, ortak sorunlar n çözümlenmesine, bu alanlarda uyulmas zorunlu veya ihtiyari kurallar n ortaya konulmas na imkân haz rlamaya yönelik sürekli bir müzakere ve konferans ortam d r. OECD çerçevesinde yap lan toplant larda her y l, dünya ve üye ülke ekonomilerindeki geliflmeler gözden geçirilir ve bu konuda yap lan araflt rmalar OECD belgesi olarak yay mlan r. OECD baflta ekonomik ve sosyal konular olmak üzere, toplumlar n hayatlar n n hemen hemen tüm alanlar n kapsayan konularda daha yüksek standartlar sa lanabilmesi amac yla önerilerde bulunur. OECD nin uzmanl k ve faaliyet alanlar bilim ve teknoloji, biyoteknoloji, enerji, çelik, çevre, e itim, emeklilik ve sigorta, ekonomi, finans, ihracat kredileri, istatistikler, iflgücü, kalk nma iflbirli i, kurumsal yönetim, rekabet, sa l k, sosyal konular, tar m ve bal kç l k, ticaret, uluslararas göç, ulafl m, yat r m, yolsuzlukla mücadele ve vergi fleklinde s ralanabilir. OECD nin Yay nlar Yukar da ifade edildi i gibi OECD 50 y ld r dünyan n en genifl ve en güvenilir karfl laflt rmal istatistik, ekonomik ve sosyal veri kaynaklar ndan biridir. Özellikle ekonomik analizler ve istatistikler konusunda OECD bir referans kurulufl olarak kabul edilmekte, IMF ve Dünya Bankas gibi örgütler bu çal flmalar kendi faaliyetleri için temel almaktad rlar. OECD Yay nlar Economic Outlook (Her y l May s ve Aral k aylar nda) Going for Growth (Her y l fiubat ay nda) OECD Factbook (Her y l Mart ay nda) Outlook (Y ll k veya iki y lda bir ç kan seri: Employment Outlook, Agricultural Outlook) At a Glance ( ki y lda bir ç kan seri: Education At a Glance, Health At a Glance) EDRC Economic Surveys (18-24 ayl k dönemlerle her üye ülke incelenir) Education: PISA çal flmas sonuçlar Taxing Wages, Revenue Statistics Globalisation Indicators Working Paper lar (OECD Internet sitesi üzerinden yay nlan r) Çevre ncelemeleri (Environmental Performance Review) International Trade (Ayl k istatistik yay n d r) Factbook ( statistik Y ll )

140 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar OECD nin Yap s ve Yönetimi OECD nin karar alma organ d r. Kararlar uzlaflmayla (consensus) al nmaktad r. Üye ülke temsilcileri ve Avrupa Birli i (AB) temsilcisinden oluflmaktad r. Düzenli olarak daimi temsilciler düzeyinde toplanan Konsey, y lda bir kez OECD çal flmalar n n önceliklerini belirlemek ve güncel konular ele almak üzere Bakanlar düzeyinde toplanmaktad r. Bu toplant ya (Bakanlar Konseyi Toplant s -Ministerial Council Meeting: MCM), üye ülkelerin d fliflleri ile ekonomi, maliye veya ticaretten sorumlu bakanlar kat l r. ki gün süren görüflmelerde üye ülke ekonomileri, OECD nin çal flmalar, küresel, dünya ekonomisinde karfl lafl lan güncel sorunlar ele al n r. Al nan kararlar, bir bas n bildirisi ile kamuoyuna aç klan r. Bakanlar düzeyinde toplanan Konsey in ana temalar afla da verilmifltir. Bunlar; 2007: novasyon, Büyüme ve Eflitlik 2008: klim De iflikli i, Büyüme ve stikrar 2009: Daha Güçlü, Daha Adil ve Daha Temiz Bir Dünya Ekonomisi 2010: Ekonomik yileflmeden Sürdürülebilir Büyümeye 2011: Daha yi Yaflamlar çin Daha yi Politikalar OECD Konseyi nin kararlar, kabul s ras nda çekimser kalanlar d fl nda üye ülkeler bak m ndan hukuki zorunluluk oluflturur. Kararlar uluslararas anlaflma niteli inde olmamakla birlikte üye ülkelerin uluslararas anlaflmalar çerçevesinde di er devletlere karfl vermifl olduklar taahhütlere eflde er etkileri vard r. Konsey Kararlar na Üye Ülkelerin Uyumu OECD Kurulufl Anlaflmas n n 5. Maddesi, Konsey in üye ülkelere yönelik iki tip karar almas n öngörmektedir. Bunlar; Kararlar ve Tavsiye Kararlar d r. Kararlar, aksine hüküm yok ise lehte oy veren ülkeleri hukuken ba lamaktad r. Buna karfl l k tavsiye kararlar hukuki yönden üyeler için ba lay c de ildir. Üye ülkeler uygun görür ise uygulamaya konulmaktad r. OECD Konseyi dört tip karar kabul etmektedir. Bunlar; Do rudan üye ülkelere yönelik kararlar, Muhtelif konularda OECD bünyesinde oluflturulan anlaflmalar n onaylanmas amac n tafl yan kararlar, Örgüt çal flmalar n n devam ettirilmesi ile ilgili iç düzen kararlar (resolutions), OECD üyesi olmayan ülkelere veya di er kurulufllara dilek yöneltmeye iliflkin kararlar. Bu kararlar, tüm üye ülkelerin onay yla kabul edilir. Üyelerden birinin veya birkaç n n çekimserli i karar n kabul edilmesini engellemez. Ancak al nan karar çekimser kalan üyeleri ba lamamaktad r. OECD Sözleflmesi nin (Anlaflmas n n) 5. Maddesi nin (a) f kras gere ince, Konsey ce kabul edilmifl kararlar aksine hüküm yoksa bütün üye ülkeleri ba lar. OECD Konseyi nin kararlar, kabul s ras nda çekimser kalanlar d fl nda üye ülkeler bak - m ndan hukuki zorunluluk oluflturur. Kararlar uluslararas anlaflma niteli inde olmamakla birlikte üye ülkelerin uluslararas anlaflmalar çerçevesinde di er devletlere karfl vermifl olduklar taahhütlere eflde er etkileri vard r. Bu yükümlülüklere bir üye ülke taraf ndan uyulmamas, uluslararas hukukun ihlali anlam na gelir. Kararlar, onlar kabul eden üye ülkelere yükümlülük getirmekle beraber, bu ülkelerin vatandafllar üzerinde do rudan hak ve yükümlülük yaratmaz. lgili ülkeler OECD ye üye olmakla, lehinde oy verdikleri kararlar uygulama zorunlulu unu da yüklenirler. Bu amaçla iç mevzuatlar n de ifltirmeleri veya yeni yasal metinler benimsemeleri de gerekli olabilir. Kararlar n al nmas nda oybirli i esast r. Üyelerden birinin olumsuz oyu karar engeller. Çekimser oy kullan lmas durumunda, karar sadece olumlu oy veren ülkeler bak m ndan geçerli olmak üzere kabul edilir.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 141 Al nan kararlar n Anayasaya ayk r l söz konusu ise hiçbir karar üye ülkeyi ba lamaz. lgili üye ülke, anayasal düzeni sebebiyle karar derhal uygulayamayaca n di er ülkelere kabul s ras nda bildirmek zorundad r. Hukuki yükümlülük getirmesine ra men Konsey kararlar n n müeyyidesi yoktur. Nitekim hiçbir uluslararas merci veya mahkeme, al nan kararlara uymayan üye ülkelere müeyyide uygulayamaz. Bununla birlikte, ço u defa OECD kararlar için izleme sistemleri öngörülmüfltür. flbirli i ihtiyac ve karfl l kl ç karlar, OECD kararlar na uyulmas nda en önemli güvenceyi oluflturmaktad r. Komiteler OECD ye üye 34 ülkenin temsilcileri, fikir al flveriflinde bulunmak ve ekonomi, ticaret, bilim, istihdam, e itim ve mali piyasalar gibi önemli politika alanlar ndaki geliflmeleri incelemek için uzmanlaflm fl komitelerde bir araya gelmektedirler. Halen Örgüt bünyesinde yaklafl k 250 komite, çal flma grubu ve alt grup bulunmaktad r. Üye ülkelerin yan s ra davet edildikleri veya talepkar olduklar takdirde üye olmayan ülkeler ve uluslararas örgütler de gözlemci veya kat l mc statüsüyle toplant larda yer alabilmektedir. Konsey in alt nda 14 üyeden oluflan Yürütme Komitesi (Executive Committee) vard r. Komite nin 7 üyesi devaml niteliktedir. Bunlar; Kanada, Fransa, Almanya, talya, Japonya, ABD ve ngiltere dir. Di er 7 üye ise, s ras yla di er ülkeler aras ndan belirlenir. Yürütme Komitesi, OECD nin çal flmalar n izler, Konsey toplant lar n n haz rl klar n yapar ve Konsey taraf ndan kendisine verilen di- er iflleri yürütür. 1972 y l nda Özel Toplant lar Yürütme Kurulu oluflturulmufltur. Bu Kurul, baflkentlerde uluslararas ekonomik iliflkiler konusunda çal flan yüksek dereceli görevlilerden meydana gelir. Dünya ekonomisindeki çeflitli konular görüflür ve çok uzmanlaflm fl komiteler aras nda köprü görevini yerine getirir. OECD, So uk Savafl sonras döneminin flartlar na h zla uyum sa lam fl ve 1991 y l ndan sonra piyasa ekonomisine yönelen Geçifl Sürecindeki Avrupa Ekonomileri ile flbirli i Merkezi (CCEET) arac l yla Merkezi ve Do u Avrupa ülkeleri ile yeni ba ms z devletlere yönelik teknik iflbirli i ve yard m faaliyetlerine bafllam flt r. OECD çal flmalar n, iflveren ve iflçi kesimi temsilcileri ile yak n iliflki içinde yürütür. flverenleri temsil eden BIAC (Business and Industy Advisory Committee) ile iflçileri temsil eden TUAC (Trade Union Advisory Committe), üye ülkeler taraf ndan kabul edilen kararlar n al nmas aflamas nda kendi görüfllerini ilgili komitelerde dile getirirler. OECD de Komiteler; Özel Toplant lar Yürütme Komitesi, Uluslararas Enerji Ajans Yönetim Kurulu (International Energy Agency: IEA), Ekonomik Konularda Kuzey-Güney Grubu, Ekonomik Politika Komitesi, Enerji Politikas Komitesi, Ekonomik Kalk nma ve ncelemeler Komitesi, Nükleer Enerji Ajans zleme Komitesi (Nuclear Energy Agency-NEA), Çevre Komitesi, Tar m Komitesi, Kalk nmaya Yard m Komitesi, Bal kç l k Komitesi, Kalk nma Merkezi Dan flma Kurulu, flgücü ve Sosyal fller Komitesi, Teknik flbirli i Komitesi, E itim Komitesi, Ticaret Komitesi, E itim Araflt rmalar ve Yenilik Merkezi Yönetim Kurulu (Center for Educational Research and Innovation-CERI), Bilim ve Teknoloji Politikalar Komitesi, Enformasyon, Bilgisayar ve Haberleflme Politikas Komitesi (ICCP), Sanayi Komitesi.

142 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Ulusal fllem lkesi: Yerli ile yabanc aras nda ay r m yap lmamas na dayan r. Bu ilkeye göre bir ülkedeki flirketlerle ilgili mevzuat yerli ve yabanc tüm flirketlere eflit bir flekilde uygulan r. Komite Çal flmalar OECD Sermaye Hareketleri ile Görünmeyen Cari fllemlerin Liberallefltirilmesi Kodlar na bütün üye ülkeler uymak zorundad rlar. Ayr ca, Uluslararas Yat r mlar ve Çok Uluslu fiirketler Hakk ndaki Bildiri nin milli muamele (ulusal ifllem) ve rehber ilkeleri yukar da sözü edilen Kod lar kadar ba lay c olmamakla beraber, yine de ortak ilkelerden bir sapma meydana geldi inde ülkeler bunu OECD ye bildirmek durumundad rlar. Di er bir ifadeyle, ortak ilkelere uymayan ülkelerden gerek OECD Sekretaryas ve gerekse Komite üyeleri bilgi istemektedirler. Sermaye Hareketleri ve Cari fllemler Kodlar, üyeler aras nda sermaye hareketlerine konan k s tlamalar n azalt lmas na yöneliktir. Uluslararas Yat r mlar ve Çok Uluslu fiirketler Bildirisi ise, OECD kökenli çok Uluslu flirketlerin uyacaklar kurallar belirlemektedir. (Karluk, 2007, s. 59) OECD nin faaliyetleri, esasta komite baz nda olup, komite çal flmalar na dayan r. Bu sebeple, komite faaliyetlerinin OECD içinde çok önemli bir yeri vard r. Burada, OECD nin belli bafll baz komite ve çal flma gruplar n n faaliyetlerine de inilecektir. 1961 y l nda yarat lan Ekonomik Kalk nma ve ncelemeler Komitesi, üye ülkelerin ekonomik geliflmesini ve izledi i ekonomi politikalar n, her y l ayr ayr yapt - toplant larda de erlendirir. nceleme, Sekretarya taraf ndan haz rlanan belgeler üzerinde yap l r, gerekti inde incelenen ülkeye tavsiyelerde bulunur. Yap lan görüflmelerden sonra ortaya ç kan ülke metni, Economic Surveys ad alt nda yay nlan r. Ülke incelemeleri her y l n Haziran ve Aral k aylar nda ç kan Economic Outlook, y ll k Employment Outlook ile birlikte ilgili hükümetlere, bankalara, ifl çevrelerine, üniversitelere, bas na ve kamuoyuna OECD ekonomileri hakk nda ayr nt l bilgi vermektedir. Sanayi Komitesi, 1961 y l nda kurulmufltur. Üye ülkelerde izlenen sanayi politikalar ndaki geliflmeleri toplant lar nda görüflmektedir. Y l n ilk birlefliminde, üyelerin bir önceki y lda sanayi politikalar ile ilgili olarak alm fl olduklar kararlar incelenmektedir. Her toplant da, sanayi politikalar ile ilgili olarak daha önce seçilen bir konu Komite de ayr nt l bir flekilde tart fl l r. 1975 y l nda oluflturulan Uluslararas Yat r mlar ve Çok Uluslu fiirketler Komitesi, üye ülkeler aras nda uluslararas do rudan yat r mlar ve çokuluslu flirketler alan ndaki iflbirli ini gelifltirmeyi amaçlamaktad r. Bu Komite, 21 Haziran 1976 tarihinde OECD içinde faaliyet gösteren flirketler ile ilgili olarak bir Çok Uluslu fiirketler Hakk nda Bildiri ve Buna liflkin Kararlar yay nlam flt r. 1988 y l nda yap lan OECD Bakanlar Konseyi nde, ulusal ifllem ilkesinin üyeler aras nda yayg n bir flekilde uygulanmas konusunda fikir birli ine var lm flt r. Çelik Komitesi (1979), üye ülkelerde demir-çelik sanayinde meydana gelen üretim, tüketim, ticaret, kapasite, iflsizlik ve fiyat konular ndaki geliflmeleri izlemektedir. Her toplant n n bitiminde bir bas n bildirisi yay nlanarak OECD demir-çelik sanayindeki geliflmeler bas na aktar l r. Ekonomik Politika Komitesi (1961) üye ülkelerin genel ekonomik politikalar nda meydana gelen geliflmeler ile dünya konjonktüründe ortaya ç kan ekonomik durumlar ve e ilimleri gözden geçirmektedir. Komite de, ekonomi politikas na iliflkin olarak üyeler aras nda görüfl al flveriflinde bulunulmaktad r. Ticaret Komitesi (1961), OECD ülkelerinin geleneksel taahhüdü olan serbest d fl ticaret prensibinin üyeler aras nda gerçekleflmesi için gerekli olan çal flmalar yapmaktad r. OECD üyeleri 1974 y l nda, ödemeler dengesi sorunlar n ithalat k -

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans s tlamalar veya sübvansiyonlar yaparak gidermemek için karar alm fllard r. Bu taahhüt çeflitli tarihlerde yenilendikten sonra 1985 y l ndaki Bakanlar Toplant s nda Ticaret Politikalar Konusunda Bildiri ye dönüflmüfltür. Bu Bildiri ile üye ülkeler, aç k ve çok tarafl ticaret sisteminin korunmas na ve iyilefltirilmesine karar vermifller ve GATT n rolünün daha da artt r lmas gerekti ini ifade etmifllerdir. Tar m Komitesi (1961), üye ülkelerin tar m sektöründe karfl laflm fl olduklar sorunlar görüflerek karara ba lamaktad r. Komite de, üye ülkelerin tar msal üretim ve tüketim tahminleri ve tar m ürünleri ticareti ile bu konuda izlenen politikalar, sektörde meydana gelen geliflmeler ile hükümetlerin tar ma yönelik politikalar tart fl lmaktad r. Çevre Komitesi, 1970 y l nda kurulmufltur. Bu tarihten itibaren OECD üyeleri, çevrenin korunmas na özel a rl k vermeye bafllam fllar ve bu konu ile ilgili olarak çeflitli yasa ve yönetmelikler ç karm fllard r. Önemli bir kirletici ülkeler toplulu u olarak OECD ülkeleri Çevre Komitesi nin bakanlar seviyesinde yapm fl olduklar üç ayr toplant da (14 Kas m 1974, 8 May s 1979 ve 20 Haziran 1985) kabul etmifl olduklar bildiriler ile çevrenin korunmas üzerinde önemle durmufllard r (Karluk, 2007, s. 61). OECD ülkelerinin dünyan n en fazla kimyasal madde üreten ülkeleri olmalar nedeniyle Çevre Komitesi, at k maddeler sorununa çözüm yollar n araflt rmakta ve bu konuda uluslararas nda etkili bir forum olarak görev yapmaktad r. Kalk nmaya Yard m Komitesi (Development Assistance Committee: DAC), 30 Eylül 1961 de OECD ile birlikte ayn zamanda faaliyete bafllam flt r. Komite, Geliflme Yolundaki Ülkeler in (GYÜ) kalk nma çabalar na yard mc olmay, yard m çabalar n koordine etmeyi ve üyelerden bu ülkelere yönelik uzun dönemli sermaye ak fllar n kolaylaflt rmay amaçlam flt r. Kuzey-Güney Ekonomik Konular Komitesi, dünya ekonomisinde GYÜ lerin kalk nma ve borç sorunlar n n önemini artt rmas üzerine 25 Eylül 1979 tarihinde kurulmufltur. Komite, OECD içindeki di er komite ve çal flma gruplar ile de iflbirli i içinde hareket ederek GYÜ lerle ekonomik iliflkilerin gelifltirilmesine çal flmaktad r. OECD nin, 1980 lerin dünya ekonomi gündeminde bulunan ve bir k sm yukar - da de inilen komitelerde ele al nan konulara ek olarak, 1990 l y llarda iflsizlik, sanayide yap sal dengesizlik, korumac l k, henüz tam olarak oturmam fl dünya finans sistemi, Afrika da açl k, çevre kirlenmesi, GYÜ lerin d fl borçlar ve d fl yard m gibi sorunlar üzerinde de çal flmalar n yo unlaflt rmaya bafllam flt r. (Karluk, 2007, s. 62). 143 Dünya ekonomisinde en fazla sanayileflmifl ve çevreyi kirleten ekonomiler olarak OECD ülkeleri, dünya nüfusunun yaklafl k % 17 sini, dünya GSMH n n ve ticaretinin ise % 70 ini yarat rken, insan taraf ndan kirletilen dünya atmosferinde %60 civar nda sorumluluk tafl maktad rlar. Sekretarya-Genel Sekreter Sekreterya, Konsey taraf ndan gerçeklefltirilmesi kararlaflt r lan çal flmalar yürütür. 12 Direktörlük bulunmaktad r. Direktörlükler Komitelere destek verir. OECD Sekreterli i, Konsey ve 20 den fazla ana komite ile çok say da çal flma ve uzman gruplar n n çal flmalar na yard mc olur. OECD de çeflitli direktörlükler, üye ülkelerdeki genel müdürlükler gibi görev yapar. Resmi dilleri ngilizce ve Frans zca d r. Üye ülkelerin personel al m nda kotalar yoktur. OECD nin merkezi Paris tedir. Genel Sekreter, OECD nin faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumludur ve Konsey e baflkanl k eder. Dört yard mc s vard r. Bakanlar Konseyi taraf ndan 5 y l için atan r. lk Genel Sekreter, Thorkil Kristensen dir. (1961-1969, Danimarka) 1 Ekim 1969 da Hollandal Emile van Lennep, Kristensen in yerine Genel Sekreter olmufltur. 30 Eylül 1984 tarihinde bu göreve Frans z J. Claude Paye getirilmifltir. 1 Haziran 1996 da Kanadal hukukçu Donald J. Johnston Genel Sekreter olmufltur (Karluk, 2007, s. 57). fiimdiki Genel Sekreter 1 Haziran 2006 da bu göreve getirilen José Ángel Gurría d r. Meksika n n eski D fliflleri Bakan d r.

144 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar OECD nin Uzman Kurulufllar Günümüzde OECD nin 7 adet uzman kuruluflu vard r. Bunlardan en önemli dört tanesi Nükleer Enerji Ajans (NEA-1957), Kalk nma Merkezi (1962), E itim Araflt rmalar ve Yenilik Merkezi (CERI-1968) ve Uluslararas Enerji Ajans (IEA) Nükleer Enerji Ajans, ad ndan anlafl laca üzere nükleer enerji üretimi, üretim standartlar ve nükleer enerjinin bar flç l amaçlarla kullan m vb. konularda çal flmaktad r. Kalk nma Merkezi nin faaliyetleri istihdam, sanayi sektörlerinde uluslararas iflbölümü, teknoloji ve sanayileflme, sosyal kalk nma ve demografi gibi temel kalk nma sorunlar ile ilgili araflt rmalar içermektedir. Merkezin amac, OECD üyesi ülkelerde mevcut ekonomik kalk nma ve genel ekonomik politikalar n tasar m ve uygulanmas konular ndaki bilgi ve deneyimi bir arada toplama ve bunlar ihtiyaçlar na uygun olarak geliflme yolunda olan ülkelerin hizmetine sunmakt r. E itim Araflt rmalar ve Yenilik Merkezi, e itimin iyilefltirilmesi ve yenilikler; Uluslararas Enerji Ajans ise k saca petrol üretimi ve tüketimi ile petrol ba ml l n n azalt lmas üzerine çal flmaktad r. htisas OECD nin ayr lmaz bir parças olmas na ra men, özerktirler. Bununla birlikte yukar daki kutucukta görrece iniz üzere bu ba ms z kurulufllar n OECD nezdinde ayr bir komitesi de bulunmakta ve OECD ile uzman kurulufllar aras nda iflbirli i devam etmektedir. Türkiye nin OECD nin Zorunlu Bütçesi ne (Part-I) 2010 y l nda yapt katk pay n n oran %1.062 dir. 2010 y l ndaki Part I katk pay yaklafl k 2.495 milyon Euro, Part-II katk pay ise yaklafl k 894 bin Euro, toplam katk pay yaklafl k 3.39 milyon Euro olarak ödenmifltir. OECD nin Bütçesi OECD nin bütçesi, üye ülkelerin katk lar ndan oluflmaktad r. Üye ülkelerin zorunlu olarak yapt klar katk lar Zorunlu Bütçe yi (Part I) oluflturur. Üye ülkelerin gönüllülük esas na göre kat ld klar programlar için yap lan katk lardan oluflan bütçe ise gönüllülük esas na göre kat l ma aç k programlar n bütçesidir (Part II). Ülkeler ana bütçeden finanse edilmeyen bu özel programlara Konsey in onay yla gönüllü katk da bulunabilmektedirler. Ülkelerin bütçeye y ll k katk lar, her üye ekonominin büyüklü üne ve ödeme gücüne ba l bir formül üzerinden hesaplanmaktad r. OECD nin bütçesi 2012 itibar yla 347 milyon Euro dur. Buna Part I ve Part II dahildir. Part I bütçesi, OECD nin toplam bütçesinin %50 si kadard r. Ülkelerin bütçeye y ll k katk lar, her üye ekonominin büyüklü üne ve ödeme gücüne ba l oldu undan bütçeye en büyük katk y ABD ve Japonya yapmaktad r. 2012 de ABD %21.97 oran nda bütçeye katk sa larken, Japonya %12.65, Almanya %8.21, Fransa %6.28, Yunanistan %1.08, Türkiye ise %1.36 katk sa lamaktad r. zlanda % 0.26 ile 34 üye içinde bütçeye en az katk yapan ülkedir. Türkiye - OECD liflkileri Türkiye, OECD nin 20 kurucu üyesinden biridir. Türkiye, 29 Mart 1961 tarih ve 293 say l Yasa ile OECD ye kat lm flt r. Türkiye nin OECD Nezdinde Daimi Temsilcili- i kadrosu, D fliflleri Bakanl n n yan s ra Maliye Bakanl, Kalk nma Bakanl (eski ad yla Devlet Planlama Teflkilat (DPT) Müsteflarl ), Hazine Müsteflarl ve D fl Ticaret Müsteflarl ndan atanan görevlilerden oluflmaktad r. OECD nin genifl faaliyet yelpazesi kapsam ndaki konular, ülkemizden de eflgüdüm içinde hareket eden çeflitli kurum ve kurulufllarca yak ndan izlenmektedir. Türkiye OECD ye üye olmakla dünyadaki ekonomik geliflmeleri ve bunlar n sonuçlar n yak ndan takip edebilme imkân na kavuflmufltur. OECD çal flmalar ve en iyi uygulamalar (best practices), Türkiye nin içinde bulundu u reform sürecinde, yapmay öngördü ü mevzuat ve uygulama de ifliklikleri için iyi bir zemin haz rlamaktad r.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 145 Türkiye nin OECD bünyesindeki faaliyetlerdeki amaç ve önceliklerini flu flekilde s ralamak mümkündür. Geniflleme ve derinlefltirilmifl iflbirli i Uluslararas norm ve kurallar güçlendirmek Enerji güvenli ini sa lamak Ticaret ve yat r mlarda aç k pazar n getirilerini artt rmak stihdam, göç, sosyal sorumluluk ve e itim konular nda etkin olunmas n sa lamak Bilim ve teknoloji alan ndaki geliflmeleri takip etmek. Ola an olarak her iki y lda bir yap lan Türkiye Ekonomik ncelemesi d fl nda, son dönemde OECD taraf ndan Türkiye ilgili olarak yap lan incelemelerin listesi afla dad r: Düzenleyici Reform ncelemesi (2002), KOB ncelemesi (2004), Temel E itim ncelemesi (2005), Rekabet ncelemesi (2005), Kurumsal Yönetim ncelemesi-pilot Çal flma (2006), E-Devlet ncelemesi (2006), stanbul Metropoliten Alan ncelemesi (2007), Çevre ncelemesi (2008), Sa l k ncelemesi (2009), novasyon ncelemesi (2009), Tar m ncelemesi (2010)Türkiye nin OECD ye olan ilgisi daha çok 12 Temmuz 1962 tarihinde oluflturulan, Türkiye nin ekonomik durumunun her y l görüflüldü ü ve mevcut olanaklar ölçüsünde yap lacak yard m miktar n n belirlendi- i Türkiye ye Yard m Konsorsiyumu nun çal flmalar üzerinde yo unlaflm flt r. Konsorsiyumun yan s ra, Türkiye nin aktif bir flekilde kat ld di er bir çal flma da 17 May s 1978 tarihinde Türkiye nin artan d fl borçlar n n daha iyi yönetilmesinin sa lanmas için oluflturulan Türkiye nin D fl Borçlar Çal flma Grubu dur. Konsorsiyumun ve söz konusu Çal flma Grubu nun görev sürelerinin sona ermesiyle birlikte 1980 li y llar n ortalar ndan 2000 y l na kadar Türkiye nin OECD ye olan ilgisinde de nispeten bir azalma oldu u söylenebilir. 2000 lerden itibaren ise, ulusal reform süreciyle de ba lant l olarak OECD yle olan iliflkilerde tekrar bir canlanma bafllam flt r (http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelisme-teskilati-_oecd_. tr.mfa 10.09.2012). 2000 li y llar n bafl ndan itibaren OECD ile olan iliflkilerimizde gözlenen canlanmaya paralel olarak, her y l ulusal kurum ve kurulufllardan 1800 civar nda temsilci OECD nin çal flmalar na kat lmaktad r. OECD nin küreselleflmenin merkezi olma ve dünya ekonomisinin %80 ini bir çat alt nda toplama hedefi aç s ndan Türkiye önemli bir konumda bulunmaktad r. B RLEfiM fi M LLETLER T CARET VE KALKINMA KONFERANSI Birleflmifl Milletler (BM) Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD) ilk kez 1964 de toplanm fl ve ard ndan BM Genel Kurulu nun alm fl oldu u bir karar ile uluslararas örgüt hâline gelmifltir. UNCTAD kurulufl sürecinde uluslararas ticaret ve kalk nmada yaflanan dengesizlikler önemli rol oynam flt r. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaflmas (GATT) kapsam nda tarife indirimleri ço unlukla sanayileflmifl ülkelerin lehine sonuçlar do urmufltur. Sanayileflmifl ülkelerin önceliklerine göre belirlenen ticaretin serbestlefltirilmesi süreci, GYÜ lerde henüz olgunlaflmam fl genç sanayilerin büyümesini engellemekte idi. Geliflmekte olan ülkeler (GOÜ), di er bir ifade ile geliflme yolundaki ülke-

146 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar ler (GYÜ), mevcut s k nt lar n BM ve di er uluslararas platformlarda dile getirerek mevcut yap da ciddi de iflikliklerden yana tav r sergilediler. Bu geliflmeler karfl s nda BM Genel Kurulu ilk olarak 1961 de 1960 l y llar Birinci Kalk nma On Y - l ilan etti. Ard ndan 1962 de BM Genel Kurulu ald bir Kararlar ile BM Ticaret ve Kalk nma Konferans n n toplanmas na karar verdi. lk UNCTAD Konferans 1964 de Cenevre de topland. Konferans n ard ndan BM Genel Kurulu UNCTAD kendine ba l özerk bir kurulufl olarak ilan etti. UNCTAD az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin kalk nma ve ticaret ile ilgili sorunlar n n görüflüldü ü bir platform hâline gelmifltir. UNCTAD n Kuruluflu ve Üyeleri II. Dünya Savafl ndan sonra sanayileflmifl ülkeler h zla büyürken, geliflmekte olan ülkeler nispeten daha yavafl geliflme kaydetmifllerdir. Buna ba l olarak sanayileflmifl ülkeler ile geliflmekte olan ülkeler aras nda ekonomik büyüme (genifl anlamda kalk nma) makas giderek aç lm flt r. Dünya ticaretinde sanayileflmifl ülkelerin a rl artm fl, özellikle GATT kapsam nda yap lan ticaretin serbestlefltirilmesine yönelik giriflimler ço unlukla sanayileflmifl ülkelerin lehine sonuçlar yaratm flt r. Ticaretin serbestlefltirilmesi ile birlikte geliflmekte olan ülkeler hem yurt içi hem de yurtd fl piyasalarda sanayileflmifl ülkelerle rekabette zorlanm fllard r. Bu ise GYÜ lerde yerli üreticilerin üretim yapmas n engellemekte ve sonuçta ekonomik kalk nma, arzu edilen düzeye ulaflamamaktayd. Sanayileflmifl ülkelerin önceliklerine göre belirlenen GATT çerçevesinde ticaretin serbestlefltirilmesi süreci GYÜ lerdeki henüz olgunlaflmam fl genç sanayilerin büyümesini engelliyordu. GYÜ ler, mevcut s k nt lar n BM ve di er uluslararas platformlarda dile getirerek mevcut yap da ciddi de ifliklikler yap lmas n istemekte idi. GYÜ lerin toplanacak konferansta görüflülmesini istedikleri belli bafll sorunlar ; Artan dünya ticaretinde GYÜ lerin paylar n n giderek azalmas ve bu ülkelerin ticaret hadlerinin kötüleflmesi, GYÜ lerin sanayileflme süreçlerini h zland rabilmek için bu ülkelerin geliflmifl ülkelerin pazarlar na daha kolay girebilmelerinin sa lanmas, Sanayileflmifl ülkelerden al nan yard mlar n art r lmas fleklinde s ralayabiliriz. GYÜ lerin giriflimleri sonucu Aral k 1961 de BM Genel Kurulu, 1960 l y llar Birinci Kalk nma On Y l ilan etmifltir. Bu kapsamda bütün geliflmekte olan ülkelerin 1970 y l na kadar ortalama %5 büyümesi için bütün çabalar n gösterilmesi yönünde karar al nm flt r. Fakat geliflmekte olan ülkeler sorunlar n n daha ayr nt l bir flekilde uluslararas platformda tart fl lmas n istemekteydiler. GYÜ lerin giriflimleri ile 1962 de BM Genel Kurulu, kendi çat s alt nda ticaret ve kalk nma ile ilgili bir konferans toplanmas na karar vermifltir. 1964 de ilk Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD: United Nations Conference on Trade and Development), Cenevre de toplanm flt r. Konferans, özellikle geliflmekte olan ülkelerde ekonomik (iktisadi) büyümeyi ve kalk nmay h zland rmak maksad yla 1964 y l nda Cenevre de yap lan birinci oturumun sonunda daimi hükümetler aras bir organ olarak kurulmufltur. BM Genel Kurulu nun 30 Aral k 1964 tarih ve 1995 (XIX) say l Karar ile UNCTAD, BM Genel Kurulu nun bir organ olmufltur (Karluk, 2007, s. 324). UNCTAD, Birleflmifl Milletler Genel Kurulu nun Ticaret ve Kalk nma alan nda temel organ d r. UNCTAD, uluslararas ticareti teflvik etmek, uluslararas ticarete iliflkin ilke ve politikalar belirlemek, BM ye ba l di er ekonomik kurulufllar ile koordinasyonu

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 147 sa lamak ve en önemlisi geliflmekte olan ülkelerin ekonomik büyümelerini h zland rmak amac yla kurulmufltur. 1964 y l ndan bu yana UNCTAD Konferanslar ; bar flç l, ihtilafs z ve karfl l kl yarar ilkelerine dayal olarak büyümeye dayal adil bir uluslararas ticaret ve ekonomik düzen kurmaya çal flmaktad r. S ra Topland Y l Toplan lan fiehir-ülke 1990 l y llar n bafllar nda GYÜ lerin ekonomik kalk nmalar na ve uluslararas ticaretin gelifltirilmesine yönelik yeni bir dizi eylemlerin yap lmas gerekti i hususunda görüfl birli i do mufltur. Bu anlay fl, UNCTAD n 8. Konferans nda belirlenmifl ve Cartagena Anlaflmas kabul edilmifltir. Cartagena Anlaflmas ; kalk nma sürecini h zland rmak amac yla finans, ticaret, mal ve hizmetler alanlar nda uygulanacak ulusal ve uluslararas düzeyde kurallar ve politikalar belirlemektedir. Azgeliflmifl ülkeler UNCTAD konferanslar n, her üyenin tek oya sahip oldu u ve sahip olduklar oy çoklu uyla egemen olduklar, 4 y lda bir toplanan, BM içinde uzmanl k kurumuna dönüfltürdüler. UNCTAD, raporlar haz rlayarak uluslararas ekonomi, ticaret ve kalk nma konular nda BM Genel Kurulu na bilgi vermektedir. Söz konusu konferanslar azgeliflmifl ülkelerin uluslararas ticaret ve kalk nma konular nda bak fl aç lar n n tart fl ld ve dile getirildi i bir platform oluflturur. Türkiye, UNCTAD a kuruluflundan itibaren üye olup, konferanslara aktif flekilde kat lmaktad r. UNCTAD üyeli i için BM veya onun ihtisas kurulufllar ndan birine kabul edilmifl olmak yeterlidir. UNCTAD n y ll k yaklafl k 45 milyon dolar olan iflletme bütçesi, BM nin bütçesinden karfl lan r. Yaklafl k 24 milyon dolar olan teknik iflbirli i faaliyetleri ise bütçe d fl kaynaklardan karfl lan r. Konferans n yaklafl k 400 daimi çal flan vard r. (http://unctad.org/en/pages/aboutus.aspx). UNCTAD n Amaçlar UNCTAD, ekonomik kalk nman n sa lanmas için gerekli önlemlerin görüflüldü ü, formüle edilip uygulanmaya çal fl ld bir uluslararas forum niteli indedir. BM ile ilgili di er kurulufllar ndan fark, çal flmalar n daha çok GYÜ lerin kalk nma sorunlar üzerinde yo unlaflt rmas d r. I. UNCTAD Konferans n n ard ndan 30 Aral k 1964 tarihinde toplanan BM Genel Kurulu yukar da da belirtti imiz UNCTAD kendi organ olarak kabul etmenin S ra Topland Y l 1 1964 Cenevre- sviçre 8 1992 2 1968 Yeni Delhi- Hindistan 9 1996 3 1972 Santiago-fiili 10 2000 4 1976 Nairobi-Kenya 11 2004 Toplan lan fiehir-ülke Cartagena- Kolombiya Midrand- Güney Afrika Bangkok- Tayland Sao Paulo- Brezilya 5 1979 Manila-Filipinler 12 2008 Accra-Gana 6 1983 Belgrad-S rbistan (eski Yugoslavya) 13 2012 Doha-Katar 7 1987 Cenevre- sviçre Tablo 6.1 UNCTAD Konferanslar UNCTAD n K sa Künyesi: 1964 y l nda Birleflmifl Milletler in Cenevre de az geliflmifl ülkelerin kalk nma sorunlar yla ilgili olarak toplad konferans n süreklilik kazanmas yla oluflan uzmanl k kurulufludur. Baflkan Supachai Panitchpakdi dir (Tayland). UNCTAD n Sekreteryas Cenevre de ( sviçre) faaliyet gösterir. UNCTAD n harcamalar BM nin bütçesinden karfl lan r. Toplam 194 üyesi vard r. Türkiye, UNCTAD a kuruluflundan itibaren üye olup, konferanslara aktif flekilde kat lmaktad r. UNCTAD üyeli i için BM veya onun ihtisas kurulufllar ndan birine kabul edilmifl olmak yeterlidir. UNCTAD çal flmalar n United Nations Conference on Trade and Development, Palais des Nations, 8-14, Av. de la Paix, 1211 Geneva 10, Switzerland adresinde yürütmektedir.

148 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar yan s ra bu kuruluflun amaçlar n da belirlemifltir. Buna göre UNCTAD n amaçlar - n befl bafll k alt nda toplam flt r: Farkl geliflme seviyesindeki ülkeler aras ndaki d fl ticareti, özellikle geliflme yolunda olan ülkelerin ekonomik kalk nmalar n h zland racak flekilde teflvik etmek, Ekonomik kalk nma ve uluslararas ticarete iliflkin ilkeleri belirlemek ve bunlar uygulamak, BM sistemi içindeki di er uluslararas kurulufllar ile ekonomik kalk nma ve uluslararas ticaret konular nda iflbirli i yapmak, bu amaçla ECOSOC ve BM Genel Kurulu ile ortaklafla çal flmak, Uluslararas ticarete iliflkin çok tarafl anlaflmalar yap lmas na yard mc olmak, Uluslararas ticaret ve kalk nma konular nda BM üyeleri ve di er ekonomik kurulufllar aras nda ekonomi politikalar n n uyumunu sa layacak bir merkez görevini yerine getirmektir (Karluk, 2007, s. 324). UNCTAD, Birleflmifl Milletlerin kalk nma ve bununla ilgili ticaret, finans, teknoloji, yat r m ve sürdürülebilir kalk nma gibi çal flmalar ndan sorumludur. Bafll ca hedefi geliflmekte olan ülkelerin ve geçifl dönemindeki ekonomilerin dünya ekonomisine uyum sa lamas na yard mc olmak, ticaret ve yat r m yoluyla kalk nmay teflvik etmektir. Bu ülkelerin küreselleflmenin getirdi i sorunlarla yüzleflmesine ve eflit bir zeminde dünya ekonomisiyle bütünleflmelerine yard m eder. UNCTAD, hedeflerine ulaflmak için araflt rma ve politika analizleri, uluslararas müzakereler, sivil toplum ve ticaret sektörüyle teknik iflbirli i yapar ve etkileflimi sa lar. UNCTAD, geliflmekte olan ülkelerde ve geçifl ekonomilerinde do rudan yabanc yat r m n n artmas na ve buralardaki yat r m ortam n n iyilefltirilmesine yard mc olur. Konferans ayr ca, hükümetlerin do rudan yabanc yat r m ve bununla ilgili politikalardaki SIRA küresel S ZDE e ilimlerini ve ayn zamanda do rudan yabanc yat r m, ticaret, teknoloji ve kalk nma aras ndaki iliflkileri daha iyi anlamalar na yard m eder. UNCTAD bafll ca flu konular ifller: DÜfiÜNEL M Küresel DÜfiÜNEL M ekonomideki e ilimleri inceler ve kalk nma üzerindeki etkilerini de erlendirir. SORU D KKAT Geliflmekte SORUolan ülkelere (geliflme yolundaki ülkelere), özellikle de bunlar n içinden en az geliflmifl olanlar na, küreselleflmenin ve liberalleflmenin olumlu etkilerinden en iyi flekilde faydalanma konusunda yard m eder, bu D KKAT ülkelerin uluslararas ticaret sistemiyle bütünleflmelerini ve uluslararas ticaret görüflmelerine daha etkin biçimde kat lmalar n sa lar. Do rudan yabanc yat r mlar n ak fl ndaki küresel e ilimleri inceler ve bunlar n ticaret, teknoloji ve kalk nma üzerindeki etkilerini de erlendirir. Geliflmekte olan ülkelerin yat r ma cazip hâle gelmelerine yard mc olur. AMAÇLARIMIZ Geliflmekte olan ülkelerdeki flirketlerin ve giriflimcili in geliflmesine yard mc olur; K T A P Geliflmekte olan ve geçifl ekonomisine sahip ülkelerin ticaret destekleme K T A P hizmetlerini etkin bir biçimde sunmalar n sa lar. (http://www.unctad.org 17.09.2012) TELEV ZYON Bafll ca UNCTAD Yay nlar : Ticaret ve Kalk nma Raporu, Dünya Yat r m Raporu, Az Geliflmifl Ülkeler Raporu, UNCTAD statistik El Kitab, E- Ticaret ve Kalk n- TELEV ZYON ma Raporu, Deniz Ulafl m ve Afrika da Ekonomik Kalk nma Dergisidir. NTERNET Ayr nt l bilgi NTERNET için www.unctad.org sitesini ziyaret edebilirsiniz.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans UNCTAD n Faaliyetleri UNCTAD, yapt ticaret anlaflmalar yla geliflmekte olan ülkelerin ürettikleri mallar n uygun fiyattan sat fl na yard m eder, ticari alt yap lar n n verimlili ini art rarak bu ülkelerin ürettikleri mallara çeflitlilik kazand r r ve küresel ekonomiye uyum sa lamalar n destekler. 1960 l y llar n sonlar na do ru Kuzey-Güney Diyalogu (zengin (sanayileflmiflgeliflmifl)kuzey ülkeleri ile fakir (az geliflmifl veya geliflmekte olan) Güney ülkeleri) için hükümetler aras bir forum ihtiyac ortaya ç km flt r. Bu forumu oluflturmak amac yla kurulan UNCTAD da Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen yaratma konular görüflülmüfltür. Fakat BM Genel Kurulu nun alt nc özel oturumunda al nan karar geliflmifl ülkelerin bu konuda isteksiz oluflu nedeniyle uygulanamam flt r. 1968 de Yeni Delhi de (Hindistan) toplanan UNCTAD konferans nda Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi (Generalized System of Preferences: GSP) kabul edilmifl ve Uluslararas Mal Anlaflmalar imzalanm flt r. 1970 y l nda BM Genel Kurulu nda geliflmifl ülkelerin, GSMH n n % 0.7 oran nda En Az Geliflmifl Ülkelere (Least Developed Countries: LDC) yard mda bulunulmas kabul edilmifltir. UNCTAD bu ülkelerin ekonomik geliflmelerine özel bir önem vermifltir (http://www.unctad.org 12.09.2012). BM içinde En Az Geliflmifl Ülkeler (LDC) s n f ndaki ülkelere BM programlar kapsam nda yard mlarda bulunulmakta ve bu ülkelere özel ayr cal klar tan nmaktad r. Bunlar; - Çok Tarafl Ticaret Sistemi: Bu sistem içinde LDC lere ticari ayr cal klar verilmekte ve onlar n geliflmifl ülkelerin pazarlar na girmesi kolaylaflt r lmaktad r. AB pazar na silah hariç her fleyi (Everything But Arms) sat labilmektedir. - Kalk nmaya Finans Deste i: Bu ülkelerin ekonomik kalk nmalar için uzun vadeli ve düflük faizli krediler verilmektedir. - Teknik Yard m: BM programlar kapsam nda bu ülkeler öncelikle teknik yard m programlar ndan yararlanmaktad rlar. BM ayr ca, Denize Ç k fl Olmayan Geliflme Yolunda Olan Ülkeler (Land-Locked Developing Countries: LLDC) ile Geliflme Yolunda Olan Küçük Ada Ülkelerini de tan mlayarak (Small Island Developing States: SIDS) bu ülkeler için özel programlar uygulamaktad r. LLDC Grubuna Afrika dan 15, Asya dan 12, Latin Amerika dan 2 ve Merkezi ve Do u Avrupa dan 2 ülke girmektedir. SIDS Grubu, 1994 y l ndan sonra UNCTAD n bu ülkeler ile ilgili çal flma bafllatmas n n ard ndan oluflmufltur. Bu gruba giren 29 ülke vard r. 1980 li y llarda UNCTAD, dünya ekonomisinde h zla de iflen ekonomik ve politik çevrenin etkisi alt nda kalm flt r. Bu dönemde ekonomik düflüncede çok önemli de iflim yaflanm fl, kalk nma stratejileri Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli i nin de da lmas yla daha fazla piyasa ekonomisine yönelmeye bafllam fl, ticaretin serbestlefltirilmesi (libere edilmesi) önem kazanm fl, özellefltirmeler gündeme gelmifltir. Çok say da GYÜ d fl borç krizi ile karfl laflm fl, Dünya Bankas ve IMF nin yap - sal uyum destek programlar na ra men, GYÜ ler ortaya ç kan ekonomik sorunlar çözmede baflar l olamam fl, büyüme h zlar düflmüfl ve enflasyon oranlar yükselmifltir. 1980 ler, özellikle Latin Amerika n n GYÜ leri için kaybedilen y llar olmufl, ekonomik karfl l kl ba ml l k h zla artm flt r. Bu geliflmeler karfl s nda UNCTAD, uluslararas para ve finans konular nda hükümetler aras bir tart flma bafllatm flt r. Ayr ca, GYÜ lerin dünya ticaret sistemine 149 En Az Geliflmifl Ülkeler: Bir ülkenin en az geliflmifl ülke tan m na uymas için UNCTAD 3 temel kriter belirlemifltir. 2003 y l ndaki s n fland rmada kullan lan kriterler flunlard r: Düflük Gelir: Son üç y ldaki kifli bafl na düflen GSMH n n 750 dolar ve alt olmas gerekir. Gelir 900 dolar geçerse, ülke bu s n ftan ç kar. nsani Gelifliminin Yetersizli i: nsani Geliflme Endeksi (Human Assest Index) bu konuda kriterdir: a. Beslenme, b. Sa l k, c. E itim ve d. Okur- yazarl k Ekonomik K r lganl k: Bu k r lganl k Ekonomik K r lganl k Endeksi (Economic Vulnerability Index) ile ölçülmektedir: a. Tar msal üretimin de iflkenli i, b. Mal ve hizmetlerin ihrac n n de iflkenli i, c. Geleneksel olmayan faaliyetlerin ekonomik önemi, d. Ticari ihracat n yo unlu u ve e. Ekonominin küçük olmas n n s k nt lar (logaritmik nüfus ve do al afetler yüzünden yerini de ifltirenlerin nüfusa oran yla ölçülür).

150 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar entegre olabilmeleri için bu ülkelere yönelik faaliyetlerini yo unlaflt rm flt r. Uruguay Turu sonras nda UNCTAD, GYÜ lere teknik yard mlar n art rm flt r. UNCTAD, Hizmetler Ticareti Genel Anlaflmas n n (GATS) müzakerelerinde etkin bir rol oynam flt r. GYÜ lerin ticaretten daha fazla kazanç sa layabilmeleri için bu ülkelere önemli katk larda bulunmufltur. UNCTAD, Kuzey-Güney iflbirli ine önem vermifl, 1981 y l nda Birleflmifl Milletler En Az Geliflmifl Ülkeler Konferans n n toplanmas n sa lam flt r. 1990 l y llardan günümüze kadar geçen sürede UNCTAD önemli görevler üstlenmifltir. Finansal sermaye hareketleri ülkeler aras nda h zlanm fl, bu durum finansal istikrar tehlikeye sokmufltur. Do rudan yabanc sermaye yat r mlar da küreselleflme olgusunda önemli bir rol oynamaya bafllam flt r. Tüm bu geliflmeler karfl s nda UNCTAD fiubat 2000 de Bangkok Bildirisi ni yay nlam fl ve küreselleflen dünyada GYÜ lerin kalk nma stratejilerinin ne olmas gerekti i üzerinde durmufltur. Genel olarak UNC- TAD n Bangkok Konferans nda, GYÜ lerin ekonomik kalk nma sorunlar tart fl lm fl, küreselleflme ve yoksulluk aras ndaki dengesizli in giderilmesi için al nmas gereken tedbirler tart fl lm flt r. UNCTAD son y llarda daha çok ticaret, yat r m, teknoloji konular na önem vermekte, uluslararas ticaret müzakerelerinde GYÜ lere pozitif bir yaklafl m sergilemekte, uluslararas yat r m konular na e ilmekte, teknik yard m ve e itime önem vermektedir. UNCTAD n Yap s ve Yönetimi UNCTAD, Birleflmifl Milletler Genel Kurulu nun bir organ d r. Yap s ve yönetimi, benzer uluslararas ekonomik kurulufllardan biraz farkl d r. Çünkü UNCTAD, temelde konferans fleklinde faaliyet gösterir. Dört y lda bir düzenlenen UNCTAD Konferanslar, örgütün (yani UNCTAD n) en yetkili birimidir. UNCTAD Konferanslar bakanlar düzeyinde toplan r, uygulanacak politikalar n belirlenmesine ve çal flma program na karar verir (Karluk, 2007, s. 328). UNCTAD n en üst politika saptama organ olan UNCTAD Konferans, 194 üye ülkeden oluflur. UNCTAD kapsam nda düzenlenen konferanslarda kararlar, üçte iki ço unluk ile al n rken, normal kararlar için basit ço unluk yeterlidir. Konferans n yürütme (icra) organ, Ticaret ve Kalk nma Kurulu dur (Trade and Development Board). Kurul, sekretarya çal flmalar n gözden geçirmek üzere her y l düzenli olarak toplan r. Bütün UNCTAD üyeleri Kurul a otomatik olarak kat l r. Ticaret ve Kalk nma Kurulu, belli aral klarla düzenlenen konferanslar n d fl nda Konferans n (UNCTAD n) görevlerini yerine getirir, raporlar haz rlar ve di er çal flmalar yürütür. UNCTAD n di er yönetim organ Genel Sekreterlik tir. Sekreterya hükümetler aras iliflkileri koordine etmenin yan s ra di er uluslararas kurulufllarla iflbirli ini temin eder. Mevcut UNCTAD Genel Sekreteri Supachai Panitchpakdi dir (Tayland). UNCTAD Konferanslar nda geliflme yolunda olan ülkeler (GYÜ ler), 77 ler Grubu ad alt nda bir araya gelirler. 77 ler Grubu BM içinde, sanayileflmifl Bat ve eski sosyalist Do u Bloku ülkeleriyle zaman zaman ç kar çat flmas na düflmüfllerdir. (Karluk, 2007, s. 327). Günümüzde art k Do u ve Bat Bloklar aras ndaki rekabet ve çat flman n yerini en az geliflmifl ülkeler ve GYÜ ler ile geliflmifl ülkeler aras ndaki ç kar çat flmalar alm flt r. DÜfiÜNEL M 3 Geliflme Yolunda Ülkeleri UNCTAD Konferanslar nda temsil eden 77 ler Grubunun amac nedir? DÜfiÜNEL M SORU SORU

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 151 Asl nda her iki blokta kendi içinde örgütlenmifl olup s k bir dayan flma içinde idi. Bat dünyas nda OECD, AB, NATO, Paris Klubü (Onlar Grubu), Yediler Grubu, eski Do u dünyas nda ise geçmiflte COMECON ve Varflova Pakt gibi kurulufllar, uluslararas ekonomik, politik ve askeri konularda ç karlar do rultusunda karar alabilmifllerdir. (Hasgüler 2012, s. 152) Buna karfl l k geliflme yolunda olan ülkelerin aralar nda s k bir iflbirli ini kurup gelifltirecekleri benzer örgütleri yoktur. Bununla birlikte 77 ler içindeki ba lant s zlar, kendi iflbirli i programlar için belli bir sistemi uzun süreden beri uygulamaktad rlar. 77 ler Grubu nun örgütleri yoktur. Bu sebeple Grup ilk önce UNCTAD ve daha sonra BM ve onun konferans ve toplant lar nda de facto (fiili) olarak kurumsallaflm fl ve geliflme yolunda olan ülkelerin bir çeflit organ niteli ini kazanm flt r (Karluk, 2007, s. 328). UNCTAD VE YEN ULUSLARARASI EKONOM K DÜZEN Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen (New International Economic Order), UNC- TAD n 1964 y l nda toplanan ilk Konferans ndan itibaren 77 ler Grubu taraf ndan ortaya at lan ve daha sonra gerçeklefltirilen UNCTAD, UNIDO, FAO, UNDP ve TCDC (Geliflme Yolunda Olan Ülkeleraras Teknik flbirli i) toplant lar nda tart fl - lan bir kavramd r. Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen in (YUED) temelini oluflturacak bir ilkeler bütünü henüz tam anlam yla ortaya konmufl de ildir. Bununla beraber, geliflme yolunda olan ülkeler (Güney), sanayileflme çabalar n artt rmak, ürettikleri hammaddeler, madenler, temel mallar üzerinde söz sahibi olmak, geliflmifl ülkelerden (Kuzey) teknoloji transferini h zland rmak ve teknoloji alt yap s n gelifltirmek, ekonomik kalk nma için d fl finansman kaynaklar n uygun flartlarda sa lamak, d fl ticaret ve para iliflkilerinde kendi lehlerine düzenlemelere gitmek gibi önemli amaçlar konusunda anlaflm fllard r. Asl nda YUED in temel amac, bu ülkelerin h zla sanayileflmesini sa lamakt r (Karluk, s.334). YUED in temelini oluflturacak ilkeler, BM in 6. Özel Genel Kurulu nda kabul edilen YUED in Kurulmas na liflkin Bildiri ve Eylem Program nda 5 bafll k alt nda toplanm flt r: Milli Egemenlik Hakk na Sayg : Dünya üzerindeki bütün ülkelerin kendi ekonomik ve sosyal sistemini seçme hürriyeti ile di er ülkelerin iç ifllerine müdahaleden kaç nmak, çok uluslu flirketlerin faaliyetlerini denetim alt na almak, her ülkenin ekonomik kaynaklar ve faaliyetleri üzerinde egemen olma, sömürgecili e karfl savaflan ülkelere yard m etmek bu bafll k alt nda toplanan ilkeleri oluflturmaktad r. D fl Ticaret: Geliflme yolunda olan ülkeler aleyhine bir geliflim içinde olan ticaret hadlerindeki olumsuz durumu düzeltmek ve dünya ticaretini artt rmak amac yla ihraç ve ithal fiyatlar aras nda adil ve dengeli bir iliflki kurmak, uluslararas ticarette bu ülkelerin ihraç ettikleri sanayi mallar na karfl tercihli tarifeler uygulamak, Genel Tercihler Sistemini geniflletmek, hammaddelerin sentetik maddelere göre üstünlü ünü korumak ve rekabet gücünü artt rmak, temel madde üreten üretici birliklerinin dünya ekonomisinde etkinlik kazanmas na katk da bulunmak bu grubun temel ilkeleridir. D fl Finansman Kaynaklar : GYÜ lerin ekonomik kalk nmalar n h zland rabilmeleri için geliflmifl ülkelerden elde edecekleri hibe ve kredilerin en uygun flartlarda verilmesini sa lamak, uluslararas para reformunu bu ülkelerin ihtiyaçlar na cevap verecek flekilde düzenlemek, d fl yard mlar n ekonomik kalk nmay özendirici Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen (YUED): Az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin (Güney) geliflmifl ülkelerden (Kuzey) kalk nma ile ilgili istekleri do rultusunda 1974 y l nda BM Genel Kurulu nun alt nc özel oturumunda, bu ülkeler aralar ndaki iliflkilerin karfl l kl ç kar esas na göre eflit ve adil bir biçimde düzenlenmesi, güney ülkelerinin ba ml l n n azalt lmas ve kendi kendilerine yeterli hale gelmeleri, ulusal (milli) kaynaklar ve sermaye birikimleri üzerinde tam bir denetim sa layabilmeleri amac yla kurulma karar al nan fakat uygulanmas mümkün olamam fl ekonomik düzene verilen add r.

152 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar ve h zland r c nitelik tafl mas na önem vermek ve GYÜ lere reel kaynak ak fl na imkân sa lamak bu bafll k ile ilgili ilkelerdir. Bilim ve Teknoloji: Geliflme yolunda olan ülkeler, ekonomik kalk nmalar n h zland rabilmek için geliflmifl ülkelerde üretilen bilim ve teknolojiye büyük ölçüde ba l d rlar. Bu ülkelerde araflt rma ve gelifltirme harcamalar son derecede azd r ve önemli bir teknoloji üretimi de yoktur. Çünkü ad geçen ülkeler kendi ekonomik yap lar na uygun teknikleri üretecek gerekli mali kaynaklara ve bilimsel ortama sahip de ildirler. Bu ülkelerin bilim ve teknolojiden daha kolay ve kalk nman n gerektirdi i ölçüde yararlanmalar, teknoloji transferine gereken önemi vermeleri, bunu özendirmeleri, bilim ve teknolojiyi ilgilendiren ilkelerdir. Geliflme Yolunda Olan Ülkeler Aras ndaki liflkilerin Gelifltirilmesi: GYÜ ler, geliflmifl ülkelere karfl, ancak birlikte hareket ederek ekonomik bir baflar elde edebileceklerini anlamada çok geç kalm fllard r. Sanayileflmemifl Güney ülkelerinin kendi aralar ndaki ticari, mali ve ekonomik iliflkileri ve teknik iflbirli ini güçlendirmeleri ve bu konularda birbirlerine destek olmalar, bu bafll k alt nda toplanan ilkelerdir (Karluk, 2007, s. 333). UNCTAD VE GENELLEfiT R LM fi TERC HLER S STEM Geliflmekte olan ülkelerin sanayi mallar ihracat n n sanayileflmifl (geliflmifl) ülke pazarlar na daha kolay girmesini sa lamak amac yla, II. UNCTAD Konferans (Yeni Delhi-1968) s ras nda Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi nin (Generalized System of Preferences: GSP) kurulmas fikri benimsenmifltir. Bu do rultuda toplanan Özel Komite nin ald tavsiye kararlar, Ticaret ve Kalk nma Kurulu taraf ndan 13 Ekim 1970 tarihinde kabul edilmifltir. GSP nin yürürlü e girmesiyle birlikte sanayileflmifl ülkeler, GYÜ lerden ithal ettikleri s nai mallar üzerindeki gümrük vergilerini tek tarafl ve karfl l ks z olarak tamamen veya k smen kald rmay taahhüt etmifllerdir. Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi, 25 Temmuz 1971 tarihinde kabul edilen GATT n temel ilkelerinden en çok kayr lan ülke kural ndan bir sapma olarak uygulamaya konulmufltur (Karluk S. R dvan, 2007, s. 336). Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi nden (GSP) yararlanabilmek için üç temel flart n yerine getirilmesi gerekir. Bunlar: hracat GYÜ den yap lmal, hraç ürününün en az % 35 i ilke olarak ihracatç ülkede üretilmeli, DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Sistem kapsam ndaki mallarda sanayileflmifl ülkelerin ithalat k s tlamalar bulunmamal d r. Ancak ithalat n belli bir miktar aflmas durumunda (toplam SORU ithalat n SORU % 50 den fazlas n n bir ülkeden yap lmas nda) bu ithalat GSP d fl - na ç kar lmaktad r. Hangi ürünlerin genellefltirilmifl tercihler kapsam na girece i ile ilgili yap lan D KKAT D KKAT çal flmada, topraktan veya denizden ç kar lan mineral ürünler, sebzeler, canl hayvanlar, canl hayvan ürünleri, avc l k veya bal kç l k ürünleri, deniz ve bal kç l k ürünleri, gemi ve gemi fabrikalar nda üretilen mallar, ham maddelerin ifllenmesi için geliflme yolunda olan ülkede toplanan kullan lm fl maddeler, art k ve hurda AMAÇLARIMIZ ürünlerin GSP kapsam nda geliflme yolunda olan ülkelerden sa lanaca kabul edilmifltir (Karluk, AMAÇLARIMIZ 2007, s. 337). K T A P TELEV ZYON Genellefltirilmifl K TTercihler A P Sistemi ile ilgili daha detayl bilgi için Karluk S. R. (2007). Uluslararas Kurulufllar 6. Bask, stanbul: Beta, Bas m A.fi. kitab n n UNCTAD ve Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi bölümünü okuyunuz. TELEV ZYON NTERNET NTERNET

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 153 ULUSLARARASI MAL ANLAfiMALARI Tar msal mallar n üretimi hava flartlar na göre büyük de ifliklikler gösterdi i için bu ürünlerin fiyat nda ciddi dalgalanmalar söz konusudur. Arz n yan s ra talepte meydana gelen dengesizlikler, mallar n fiyatlar nda dalgalanmalara yol açmakta ve bu durumdan hem üretici ve hem de tüketici ülkeler ciddi ölçüde olumsuz etkilenmektedir. Bu sebeple, tar msal mal piyasalar nda (özellikle GYÜ lerin ihraç ettikleri temel mallarda) nispi bir istikrar sa layacak çabalara ihtiyaç duyuldu u için Uluslararas Mal Anlaflmalar n n (International Commodity Agreements: ICAs) imzalanmas ihtiyac do mufltur. Bu çerçevede 1954 y l nda BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi nin (ECOSOC) bir organ olarak Uluslararas Madde Ticaret Komisyonu oluflturulmufltur. Bu Komisyon un hedefleri: Uzun dönemde fiyat dalgalanmalar n azaltmak ve uygun seviyede stok bulundurmak, Ekonomileri birkaç say l maddeye dayanan GYÜ lerin ç karlar paralelinde fiyatlar yükseltmektir. Anlaflmalar n amaçlar, temel mallar n dünya piyasalar ndaki fiyatlar n n düflmesini önlemek ve bu mal piyasalar nda istikrar sa lamakt r. Böylece, üretici ülkelerin ihracattan elde ettikleri döviz gelirlerinin azalmas n n önüne geçilmeye çal - fl lmaktad r (Karluk, 2007, s. 343). Uluslararas Mal Anlaflmalar, anlaflmaya konu olan mallar n dünya fiyatlar na istikrar kazand rmay, üretici ihracatç ülkelerin gelirlerini artt rmay amaçlamaktad r. Uluslararas Mal Anlaflmalar, teknik ve siyasi aç dan oldukça zor iflleyen bir mekanizmad r. Bu tür anlaflmalarda temel metinler üzerinde uzlafl uzun süren görüflmeler sonunda sa lanmakta fakat anlaflma k sa süre içinde ortadan kalkabilmektedir. Bu anlaflmalar sayesinde geliflme yolunda olan ihracatç ülkeler ihracat gelirlerini önemli ölçüde art rabilmifllerdir. Böylece ihracattaki istikrars zl klardan do an ödemeler dengesi aç klar, zaman içerisinde k smen de olsa düzeltilebilmifltir. Asl na bak l rsa dünya piyasalar nda üretici ve tüketicilerin ç karlar aras nda z tl k vard r. Üreticiler, yüksek taban ve tavan fiyatlar n n belirlenmesinden yanayken, tüketici ülkeler fiyatlar n düflük tutulmas n isterler. Böylece, temel madde fiyatlar n n belirlenmesinde her iki temel grubun ç karlar aras nda bir çat flma ortaya ç kar. Ana madde fiyatlar nda istikrar sa lamak için tampon stok oluflturuldu u zaman, bu stoklar finanse etmek ve gere inde piyasadan önemli miktarlarda al mlar yapabilmek, büyük bir finansman kayna n gerektirir. Bu kayna yaratmak amac yla oluflturulan Özel Fon, Birleflik Program n tam anlam yla uygulanmas için yeterli bulunmamaktad r. Bafll ca Uluslararas Mal Anlaflmalar n, bu day ve uluslararas hububat anlaflmas n n yan s ra fleker, kahve, kakao, çay, muz, kalay, do al kauçuk, zeytinya ve jüt ile ilgili anlaflmalar fleklinde s ralayabiliriz. Genelde GYÜ ler taraf ndan üretilen ve yak n ikamesi mümkün olmayan mallar n fiyatlar, dünya talebi esnek de- ilse tüm üreticilerin birlikte hareketi sonucunda uygulanacak ihraç vergisi ile artt r labilir. Bütün ülkelerin birlikte hareket etmemesi durumunda, dünya ticaretinde yüksek fiyat uygulayan ülkelerin aleyhine bir sapma meydana gelir. Do al kauçuk ve zeytinya ndaki gibi yak n ikamesi mevcut mallarda böyle bir uygulama, talebin fiyatlar karfl s nda esnekli i sebebiyle baflar l olamaz.

154 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün kuruluflunu ve amaçlar n aç klamak 1 Avrupa ülkeleri kendi aralar nda Nisan 1948 de Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü nü (OEEC) kurmufllard r. Bu örgüt 1961 y l nda Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ne (OECD) dönüflmüfltür. OECD demokratik yap lara ve piyasa ekonomisine sahip 34 ülkenin küreselleflmenin ekonomik, sosyal ve yönetim sorunlar n çözmek ve bu sürecin f rsatlar ndan faydalanmak üzere ortak olarak çal flt klar bir forumdur. OECD nin IMF ve Dünya Ticaret Örgütü (WTO) gibi uluslararas finansal iflbirli inin sa lanmas veya ticaretin serbestlefltirilmesi fleklinde özel bir görev alan yoktur. Örgüt, daha çok ekonomik ve ticari konular n ele al nd bir tart flma ve inceleme forumu niteli indedir. OECD nin amaçlar afla daki gibidir: Ekonomik büyüme, mali istikrar, ticaret ve yat - r m, teknoloji, yenilik, giriflimcilik ve kalk nma alanlar nda iflbirli i yoluyla refah n sa lanmas ve yoksullukla mücadele konular nda hükümetlere yard mc olmak. Ekonomik ve sosyal geliflme ile çevrenin korunmas aras ndaki dengeyi gözetmek. Herkes için ifl imkân yarat lmas ve sosyal eflitlik ile etkin ve sa l kl bir yönetiflim gerçeklefltirilmesi. Yeni geliflme ve sorunlar anlamak ve bunlara çözüm üretmek konular nda hükümetlere tavsiyelerde bulunmakt r. A MAÇ A MAÇ 2 Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün yap s n, yönetimini ve faaliyetlerini kavramak Konsey, OECD nin karar alma organ d r. Kararlar uzlaflmayla) al nmaktad r. Üye ülke temsilcileri ile AB temsilcisinden oluflmaktad r. Düzenli olarak daimi temsilciler düzeyinde toplanan Konsey y lda bir kez OECD çal flmalar n n önceliklerini belirlemek ve güncel konular ele almak üzere Bakanlar düzeyinde toplanmaktad r. Bu toplant - ya (Bakanlar Konseyi Toplant s -Ministerial Council Meeting-MCM), üye ülkelerin d fliflleri ile ekonomi, maliye veya ticaretten sorumlu bakanlar kat l r. Bu görüflmelerde üye ülke ekonomileri, OECD nin çal flmalar, küresel, dünya ekonomisinde karfl lafl lan güncel sorunlar ele al n r. Al nan kararlar, bir bas n bildirisi ile kamuoyuna duyurulur. 34 ülkenin temsilcileri, fikir al flveriflinde bulunmak ve ekonomi, ticaret, bilim, istihdam, e itim ve mali piyasalar gibi önemli politika alanlar ndaki geliflmeleri incelemek için uzmanlaflm fl komitelerde bir araya gelmektedirler. Halen Örgüt bünyesinde yaklafl k 250 komite, çal flma grubu ve alt grup bulunmaktad r. Üye ülkelerin yan s - ra davet edildikleri veya talepkâr olduklar takdirde üye olmayan ülkeler ve uluslararas örgütler de komite toplant lar nda gözlemci veya kat - l mc statüsüyle yer alabilmektedir. Sekretarya, Konsey taraf ndan gerçeklefltirilmesi kararlaflt r lan çal flmalar yürütür. 12 Direktörlük bulunmaktad r. Direktörlükler Komitelere destek verir. Genel Sekreter, OECD nin faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumludur ve Konsey e baflkanl k eder.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 155 A MAÇ 3 A MAÇ 4 Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n kuruluflunu ve amaçlar n aç klamak BM Genel Kurulu na ba l daimi organlardan biri olarak 1964 y l nda kurulan UNCTAD, Genel Kurulun ticaret ve kalk nma alan ndaki ana organ d r. Görevi özellikle geliflmekte olan ülkelerdeki ticareti gelifltirmek ve ekonomik kalk nmay h zland rmakt r. Uluslararas ticareti teflvik etmek, uluslararas ticarete iliflkin ilke ve politikalar belirlemek, BM ye ba l di er ekonomik kurulufllar ile koordinasyonu sa lamak ve en önemlisi geliflmekte olan ülkelerin ekonomik büyümelerini h zland rmak amac yla kurulmufltur. Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n yap s n, yönetimini ve faaliyetlerini kavramak UNCTAD, Birleflmifl Milletler Genel Kurulu nun bir organ d r. Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD) temelde konferans fleklinde faaliyet gösterdi i için yap s ve yönetimi, benzer uluslararas ekonomik kurulufllardan biraz farkl d r. Konferans, UNCTAD n en yetkili birimidir. Dört y lda bir Bakan düzeyinde, uygulanacak politikalar belirlemek ve çal flma program na karar vermek üzere toplanmaktad r. UNC- TAD Konferanslar nda kararlar, üçte iki ço unluk ile al n r. Normal kararlar için basit ço unluk yeterlidir. Konferans n yürütme organ, Ticaret ve Kalk nma Kurulu dur (Trade and Development Board). Kurul, dört y lda bir toplanan konferanslar d - fl nda UNCTAD n görevlerini yerine getirir, raporlar haz rlar ve di er çal flmalar yürütür. Y l içinde düzenli aral klarla (en az iki defa) toplan r. Bütün UNCTAD üyeleri Kurul a otomatik olarak kat l r. UNCTAD faaliyetleri sonucu Uluslararas Mal Anlaflmalar imzalanm fl, temel mallar n fiyatlar ndaki dalgalanmalar azaltmak için ortak fon ve tampon stoklar oluflturulmufltur. Geliflmekte olan ülkelerin sanayileflmifl ülke pazarlar na daha kolay girebilmeleri için Genellefltirilmifl Tercihler Sistemi tesis edilmifltir. UNCTAD ve geliflmekte olan ülkelerin faaliyetleri sonucunda BM Genel Kurulu ndaki özel oturumda en az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin lehine düzenlemeler içeren kararlar al nm flt r. Bu kararlar Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen (YUED) olarak da adland r lmaktad r. YUED e iliflkin kararlar n uygulama imkân olmam flt r. YUED in temel amac, az geliflmifl ülkelerin h zla sanayileflmesini sa lamakt r.

156 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün (OECD) nin öncelikli hedefleri aras nda afla dakilerden hangisi yer al r? a. Uluslararas mali iflbirli inin sa lanmas b. Kredi sa lanmas na imkan verecek kaynaklar temin etmesi c. Ticaretin çok tarafl müzakereler kapsam nda serbestlefltirilmesi d. Hibe sa lanmas na imkan verecek kaynaklar temin etmesi e. Ekonomik ve ticari konular n ele al nd bir tart flma ve inceleme forumu olmas 2. Afla daki amaçlardan hangisi Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü nün (OECD) amaçlar yla örtüflmez? a. Yoksullukla mücadele konular nda hükümetlere yard mc olmak. b. Ticaretin çok tarafl müzakereler kapsam nda serbestlefltirilmesini sa lamak. c. Ekonomik ve sosyal geliflme ile çevrenin korunmas aras ndaki dengeyi gözetmek. d. Herkes için ifl imkân yarat lmas ve sosyal eflitli in gerçeklefltirilmesi. e. Yeni geliflme ve sorunlar anlamak ve bunlara çözüm üretmek konular nda hükümetlere tavsiyelerde bulunmak. 3. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (OECD) ne zaman kurulmufltur? a. 1947 b. 1948 c. 1957 d. 1959 e. 1961 4. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (OECD) hangi kuruluflun devam niteli indedir? a. Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans b. Avrupa Ekonomik flbirli i Konferans c. Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü d. Tarifeler ve Ticaret Genel Anlaflmas e. Avrupa Ekonomik Toplulu u 5. Afla daki ülkelerden hangisi 2012 itibariyle OECD üyesi de ildir? a. zlanda b. Kanada c. Türkiye d. Rusya e. srail 6. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (OECD) nin genel merkezi nerededir? a. Cenevre b. Paris c. Stocholm d. Doha e. Ljubljana 7. Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD) ilk ne zaman toplanm flt r? a. 1959 b. 1961 c. 1964 d. 1968 e. 1972 8. Afla daki amaçlardan hangisi Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n (UNCTAD) amaçlar yla örtüflmez? a. Uluslararas finansal iflbirli ini sa lamak için toplant lar düzenler. b. Yapt ticaret anlaflmalar yla kalk nmakta olan ülkelerin ürettikleri mallar n uygun fiyattan sat lmas na yard m eder. c. Geliflmekte olan ülkelerdeki ticari ve ekonomik kalk nmay h zland rmay hedefler. d. Geliflmekte olan ülkelerin ekonomik kalk nmalar için uzun vadeli ve düflük faizli krediler verilmesine çal fl r. e. BM programlar kapsam nda yoksul ülkeleri teknik yard m programlar ndan yararland r r.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 157 9. Afla daki ürünlerden hangisiyle ilgili bir uluslararas mal anlaflmas imzalanmam flt r? a. F nd k b. Kahve c. fieker d. Jüt e. Zeytinya 10. Uluslararas Mal Anlaflmalar n n amac afla dakilerden hangisi de ildir? a. Geliflme Yolunda Ülkeler in üretti i yak n ikamesi olmayan mallar stoklamak b. Anlaflmaya konu olan mallar n dünya fiyatlar na istikrar kazand rmak. c. Üretici ihracatç ülkelerin gelirlerini artt rmak d. Geliflme Yolunda Ülkelerin ihraç ettikleri temel mallar n dünya piyasalar ndaki fiyatlar n n düflmesini önlemek e. Üretici ülkelerin ihracattan elde ettikleri döviz gelirlerinin azalmas n n önüne geçerek istikrar sa lamak Yaflam n çinden 13. UNCTAD KONFERANSI DOHA DA YAPILIYOR Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans n n aç l fl (UNCTAD), 21 Nisan 2012 tarihinde Katar Emirli- i nin baflkenti Doha da yap ld. Toplant ya Baflkana Recep Tayyip Erdo an, Baflbakan Yard mc s Bekir Bozda, D fliflleri Bakan Ahmet Davuto lu, Enerji Bakan Cevdet Y lmaz, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Taner Y ld z, Türk flbirli i ve Koordinasyon Ajans Baflkan Dr. Serdar Çam, çok say da yetkili ve bas n mensubu kat ld. 13. UNCTAD konferans sinevizyon gösterisi ve halk danslar n n sergilenmesi ile bafllad. Aç l fl konuflmas n Katar Emiri Sheikh Hamad Bin Khalifa Al-Thani yapt. Konferans, hükümet ve devlet baflkanlar n n konuflmas ile devam etti. Kalk nma Paradigmas De iflmeli Baflbakan Recep Tayyip Erdo an, toplant da kalk nma paradigmas n n de iflmesini merkez alan bir konuflma yapt. Baflbakan konuflmas nda, Kalk nmay sadece büyüme olarak de il; çevreye zarar vermeyen, refah art - ran ve insanlar n mutlu olmas için gerekli koflullar sa layan bir süreç olarak alg l yoruz. dedi. Türkiye nin art k alan el de il veren ol oldu una dikkat çeken Erdo- an, Resmi Kalk nma Yard mlar na dikkat çekti. En Az Geliflmifl Ülkelere Yönelik 200 Milyon Dolarl k Ekonomik ve Teknik flbirli i Paketi Yürürlükte Erdo an, 2010 y l nda 1 Milyar Dolar olan Türkiye nin Resmi Kalk nma Yard mlar, 2011 y l öncü verilerine göre yaklafl k 1,3 Milyar Dolara yükseldi. Türkiye, 2011 y l nda OECD ülkeleri aras nda Resmi Kalk nma Yard mlar n en çok artt ran ülke olmufltur. 2011 y l May s ay nda düzenlenen ve ülkemizin ev sahipli i yapt En Az Geliflmifl Ülkeler Toplant s sonunda yay nlanan stanbul Eylem Plan n n takipçisiyiz. Bugün, En Az Geliflmifl Ülkelere yönelik olarak haz rlad m z 200 Milyon Dolarl k ekonomik ve teknik iflbirli i paketi yürürlükte. dedi.... UNCTAD: Haiti ye yard m, borçlar n silinmesiyle bafllar 30 Ocak 2010 Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans (UNCTAD), Haiti ye borç veren ülke ve kurumlar dep-

158 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar remzede ülkenin borçlar n iptal etmeye ça rd. Haiti yi 12 Ocak günü vuran büyük deprem karfl s nda uluslararas kamuoyunun flu ana kadarki tepkisi, can kurtarma ve depremzedelere acil yard ma yo unlaflm fl durumda. UNCTAD, bundan sonra yap lmas gerekenin borçlar dondurmak, bir ikinci ad mda da tamamen silmek oldu unu söyledi. Örgüt, bu aflamada yeniden infla, ekonomiyi normallefltirme, insanlara ifl bulma ve gelecek vaad etmeye yönelik çal flmalar n finansman n n planlanmas gerekti ini belirtiyor. Aç klamada, bu ölçekte floklar iktisadi stres, daha fazla d fl borçlanma, a r flartlar alt nda borçlanma, olas gelecek floklara karfl yat r mlar n ise yetersiz kalmas fleklinde bir k s r döngü yaratabilir, dendi. Haiti yak n zamanda Yüksek Borçlu Fakir Ülke (Highly Indebted Poor Country - HIPC) ve Çoktarafl Borç Yard m (Multilateral Debt Relief Initiative - MDRI) Giriflimleri nden yararlanm flt. Buna ra men ülke, daha depremden önce borç sorunlar aç s ndan yüksek riskli ülkeler aras nda say l yordu. Bunda ülkenin yak n zamanda yaflad f rt na felaketlerinin önemli rolü oldu. Bugünse, depremin yaratt büyük zarar göz önüne al nd nda (gayri safi yurt içi has lan n en az %15 i olarak tahmin ediliyor), finansman konusunda uluslararas ad m at lmad takdirde bir borç krizi kaç n lmaz görünüyor. Sürdürülebilir bir yeniden infla süreci ise kamu finansman n idare edebilecek devlet olanaklar n n canland r lmas veya yarat lmas, bir acil iskan program n n bafllat lmas, istihdam n gelifltirilmesi ve kamu güvenli- inin güçlendirilmesinden geçiyor. UNCTAD a göre bu süreçte borçlar üzerinde moratoryum ilan ve bunlar n bilahare iptali yaflamsal. Aç klamada ayr ca, Haiti nin karfl laflt zorluklar n do al felaketlerin iktisadi sonuçlar n n nas l ele al nmas gerekti- i konusunda yeniden düflünülmesi gerekti ini gösteriyor, denildi. UNCTAD, felaketzede ülkelerin borç yükünün rahatlat lmas yönünde çokyönlü mekanizmalar n yoklu una dikkat çekerek, bunlar n ilk f rsatta yarat lmas gerekti ini vurgulad. Kaynaklar: http://www.tika.gov.tr/haber/13-unctadkonferansi-dohada-yapiliyor/268 http://plturkce.org/karayipler/unctad-haitiye-yardimborclarin-silinmesiyle-baslar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise OECD nin Amaçlar konusunu gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise OECD nin Amaçlar konusunu gözden geçiriniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise OECD nin Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise OECD nin Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 5. d Yan t n z yanl fl ise OECD nin Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 6. b Yan t n z yanl fl ise OECD nin Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 7. c Yan t n z yanl fl ise UNCTAD n Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise UNCTAD n Amaçlar konusunu gözden geçiriniz. 9. a Yan t n z yanl fl ise UNCTAD n Kuruluflu ve Üyeleri konusunu gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Mal Anlaflmalar konusunu gözden geçiriniz.

6. Ünite - Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü ve Birleflmifl Milletler Ticaret ve Kalk nma Konferans 159 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Üyelerinin ekonomik geliflme seviyeleri dikkate al nd - nda Türkiye, Portekiz, spanya ve Yunanistan gibi nispeten daha az geliflmifl ekonomilerin Bat l sanayileflmifl ülkelerin kulübü olarak adland r lan OECD ye, ondan önce de OEEC ye kabulü daha çok politik niteliktedir. Bu ülkeler, Bat taraf ndan Avrupa n n bir parças olarak düflünüldükleri, Bat n n kabul etmifl oldu u de er yarg lar n ve demokratik anlay fl benimsedikleri ve OECD eski Yürütme Kurulu Baflkan Belçikal Roger Ockrent in dedi i gibi bat l (like minded) olduklar için OECD ye kat labilmifllerdir. Asl nda, ekonomik ve sosyal göstergeler aç s ndan di er üyeler ile aralar nda önemli geliflmifllik fark vard r. Ayn gerekçe ile spanya, Portekiz ve Yunanistan daha sonra AB ye üye olmufllard r. S ra Sizde 2 34 üye OECD ülkesi dünya ticaretinin % 76 s n, dünya resmi kalk nma yard mlar n n % 90 n, dünya enerji tüketiminin % 54 ünü, dünya nüfusunun % 18 ini temsil etmektedir. 100 den fazla ülke gözlemci veya tam kat l mc olarak OECD nin çeflitli Komitelerinin çal flmalar na kat lmaktad r. OECD nin bugün karfl karfl ya bulundu u ve çözüm üretmesi beklenen konu küreselleflmedir. OECD ülkeleri bugün dünya ekonomisinin % 60 n temsil etmektedirler. OECD bünyesine, Rusya, Brezilya, Çin, Hindistan gibi büyük ekonomiler dahil edilmedi i takdirde, bu oran n 10-15 y l içerisinde % 40 lara düflmesi söz konusudur. OECD nin etkinli ini sürdürebilmek için derinlefltirilmifl iflbirli iyle geliflme ve genifllemeye önem vermesi gerekir. S ra Sizde 3 Amaçlar ABD den zlanda ya kadar bütün üye ülkeler için geçerli oldu una göre, farkl ekonomik büyüklü e sahip ve geliflme seviyesi farkl olan üyelerin hepsinin bu amaçlar nas l gerçeklefltirece i önemli bir sorundur. OECD de üyeleri birbirine ba layan ve ortak karar almaya sevk eden temel neden, ortak sorunlar karfl s nda üyelerinin ç karlar n ön planda tutarak piyasa ekonomisine ve demokrasiye ba l l kla, müflterek olarak dünya refah n yükseltmektir. S ra Sizde 4 UNCTAD içindeki en etkin grup olan 77 ler Grubu, mevcut uluslararas düzeni sorgulamakta ve üçüncü dünya ülkeleri lehine mevcut ekonomik düzenin de iflmesini talep etmektedirler. Üçüncü Dünya Ülkeleri nin Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen aray fllar UNCTAD toplant lar ile olgunlaflm fl ve dünya kamuoyu ile paylafl lm flt r. UNCTAD I, UNCTAD II ve özellikle UNCTAD III bu noktada büyük önem arz etmektedir.

160 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Erhan, Ça r. (1998) Avrupa n n ntihar ve kinci Dünya Savafl Sonras Temel Sorunlar, A.Ü.S.B.F. Dergisi, C: 51, Say : 1-4 Hasgüler M. ve Uluda M.B. (2012). Devletleraras ve Hükümetler D fl Uluslararas Örgütler, 5.Bask, Alfa Yay nlar Karluk S. R. (2007). Küreselleflen Dünyada Uluslararas Kurulufllar, 6. Bask, stanbul: Beta, Bas m A.fi. OECD web sitesi: http://www.oecd.org Türkiye OECD Daimi Temsilcili i web sitesi: http://oecd.dt.mfa.gov.tr/ http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelismeteskilati-_oecd_.tr.mfa OECD nin çal flmalar na iliflkin ayl k dergi OECD Observer http://www.iea.org http://www.internationaltransportforum.org/ UNCTAD web sitesi: www.unctad.org Birleflmifl Milletler Enformasyon Merkezi, Ankara http://www.unicankara.org.tr/index.php?id=6000& LNG=1

7ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Bölgesel düzeydeki devletler aras bütünleflme giriflimlerinin teorik ve pratik yönlerini aç klayabilecek, De iflik k talardaki bölgesel örgütleri, organlar n, politikalar n tan yabilecek, Avrupa Birli i ni tan yabilecek, Avrupa d fl bölgelerdeki yeni oluflumlar hakk nda karfl laflt rmal de erlendirme yapabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Serbest Ticaret Bölgesi Gümrük Birli i Ortak Pazar Parasal Birlik Alt lar n Avrupas Commonwealth AET EFTA A rl kl Oy Mütecanis (Tekdüze, Yeknesak, Homojen) Geçerlilik Mecburi Yarg Yetkisi htiyari Yarg Yetkisi Ön Karar Davas Serbest Dolafl m Gözlemci Üye çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler G R fi BATI DÜNYASI NDA BÖLGESEL BÜTÜNLEfiME ÖRNEKLER AMER KA KITASINDAK EKONOM K BÜTÜNLEfiMELER ASYA-PAS F K BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER AVRASYA BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME G R fi MLER ORTA DO U VE AFR KA DAK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER

Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler G R fi Yaklafl k olarak XIX. yüzy l ortalar ndan XX. yüzy l ortalar na kadar devam eden emperyalizm ve dünya savafllar dönemi yeryüzü tarihinin en kanl dönemini oluflturur. XIV. yüzy l sonlar ndaki co rafi kefliflerden itibaren aflama aflama Avrupal güçlerin öteki k talar üzerindeki egemenli inin kurulmas na tan k olundu. Avrupal istilalar ndan önceki dönemlerde Avrupa d fl dünyan n devletleri, uygarl klar tek tek yok edildi. II. Dünya Savafl sonras n n koflullar nda çözülen sömürge imparatorluklar, pek çok yeni devleti Asya ve Afrika da ortaya ç kard. Sömürgelikten kurtulma süreci Amerika k talar nda iki as r önce bafllam fl, 1776-1781 Amerikan Ba ms zl k Savafl n müteakip XIX. yüzy l bafllar ndan itibaren Kuzey ve Güney Amerika k talar nda ba ms zl k mücadeleleri h zland. Yüzy l n ortalar na gelindi inde k ta devletlerinin büyük k sm art k ba ms zd. Üç k tadaki bu ba ms zlaflma süreçlerinde dikkat çeken bir çeliflki, devletlerin ba ms zlaflmas n n sömürgecili in ya da mandac l n çizdi i yapay s n rlar içinde oluflmas d r. Bu s n rlar her yeni devlet için bir anda kutsal oluyor ve yapayl klar üzerine bölgesel bir iflbirli i kurulam yordu. Hatta ba ms zl k sonra pek çok devlette ayr l kç iç savafllarla durum daha da kar fl k hâle geldi. Bölgesel bütünleflme giriflimlerinin XX. yüzy ldaki en ciddi örne ine ise yukarda an lan üç k tada de il, bunlar n üzerinde bir zamanlar egemenlik kurmufl olan Avrupa da bafllanm fl olmas bir baflka çeliflkili durumdur ama aç klanabilirdir. ki büyük dünya savafl yaflam fl bu yafll k ta, art k savafla sebebiyet verecek her türlü sorunun üstesinden gelerek kararl bir bütünleflme politikas na giriflmek zorundayd. Bir taraftan savafllar n feci sonuçlar, öte yandan So uk Savafl n k tay siyaseten ikiye bölmesi, çok ciddi iki sorun olarak Avrupal lar n karfl s ndayd. Bu güç durum askeri ve siyasi güvenlik aray fllar n getirdi ve çözüm olarak NATO ile Avrupa Konseyi gibi iki örgütün kurulmas na yol açt. Bütünleflmenin ekonomik aya ise çok daha titiz bir çal flmay gerektiriyordu. Avrupa Birli i sonucuna, k rk y l aflan aflamal bir sürecin sonucunda ulafl ld. Avrupa bütünleflmesi baflka bölgeler için de model oldu. Fakat Asya, Amerika ya da Afrika daki her bütünleflme hareketi, bölgesel koflullar dikkate alarak geliflti. Örne in ASEAN ya da Afrika Birli i Örgütü nde siyasi, ekonomik iflbirli i çabalar bir arada giderken, bu iki bölge ya da k ta halklar bölge d fl güçlerden tehdit hissetmediklerinden askeri güvenlik boyutu en alt düzeyde kald. Benzer durum

164 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Latin Amerika için de geçerlidir. Bu sonuncu bölgede askeri-siyasi güvenlik endifleleri Amerikan Devletleri Örgütü nü 1945-48 aras bir dizi konferans ve anlaflman n sonunda ortaya ç kard. Ekonomik iflbirli i aray fllar na yan t vermeyen bu örgüt zamanla geri plana itilerek LAFTA, NAFTA, MERCOSUR gibi ekonomik amaçl baflka bölgesel örgütler öne ç kt. Bölgesel bütünleflmeler küreselleflmenin getirdi i rekabetçi ortam n ve güvenlik aray fllar n n kaç n lmaz sonucudur. Devletlerin birbirlerine duyduklar kuflkular ve ikili sorunlar arka plana itilerek, karfl l kl yarar esas na dayanan iflbirli i ve bütünleflme anlaflmalar yap lmaktad r. Asya, Afrika ve Amerika k talar için meseleye toptan bak ld nda da sömürgecilik miras olan yapay s n rlar ve ekonomilerden kurtulman n da gere i bu tip bütünleflmelerden geçmektedir. BATI DÜNYASI NDA BÖLGESEL BÜTÜNLEfiME ÖRNEKLER Avrupa Birli i Avrupa Birli i (AB), kuruluflu itibar yla II. Dünya Savafl sonras en eski, ayr nt l, içerikli bir bölgesel bütünleflme hareketi olmufl ve bu yönleriyle baflka bölgelerdeki benzeri örgütlenme çabalar na model olmufltur. AB d fl ndaki çabalar n ilerleme derecesi de AB ile k yaslanarak anlafl labilir. Avrupa Bütünleflmesinin Gerekçeleri ve Kilometre Tafllar Tarihin gördü ü en büyük iki savafl ayn yüzy lda ve sadece 30 y l içinde üretmifl olan Avrupa k tas n n 1945 teki feci durumu, a r sorunlar n çözümü konusunda çok ciddi yaklafl mlar gerektiriyordu. Devlet adamlar n n, politikac lar n, sermaye kesiminin dünya savafllar na yol açan geçmiflteki hatalar n n sorgulanmas n n fliddeti giderek artarken, Komünizm tehlikesi de çok ciddi boyutlardayd. ABD I. Dünya Savafl sonras nda yeniden izolasyon stratejisine dönmek istememifl ve Avrupa meselelerinin çözümünün Avrupal lara b rak lmas n n bir hata oldu unu II. Dünya Savafl n n ç kmas aç kça ortaya koymufltu. Art k askeri imkânlar artan SSCB nin kendini d fl dünyaya kapad Tek Ülkede Sosyalizm slogan gerilerde kalm fl ve bu rejim Avrupa n n ve Asya n n yar s n denetler duruma gelmiflti. Bu tehdide askeri, siyasi ve ekonomik anlamda ciddi bir yan t vermek ve seçenek sunmak gerekiyordu. 1947 de uygulanmas na bafllanan Marshall Plan, Avrupa ya iktisaden can suyu verilmesi anlam na geliyordu. Bu program çerçevesinde sa lanan yard mlar Avrupa ülkelerine paylaflt rmak amac yla 1948 de Paris merkezli olarak kurulan Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü (OEEC), 1961 de Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Teflkilat (OECD) na dönüfltürüldü. Avrupa ya yönelik Sovyet askeri tehdidi 1948 de Brüksel Anlaflmas ile ngiltere, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Fransa aras nda bir askeri iflbirli i anlaflmas n getirdi. Avrupa savunmas n n ABD katk s olmadan imkâns zl bir y l sonra 4 Nisan 1949 da Washington Anlaflmas ile NATO yu ortaya ç kard. Brüksel Anlaflmas 1954 de talya ve Almanya n n kat l m yla geniflletildi ve Bat Avrupa Birli i (WE- U) ad n ald.

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 165 NATO nun kuruluflundan bir ay sonra 4 May s 1949 da da Avrupa Konseyi kuruldu. NATO, Sovyet askeri tehdidine karfl l k olarak düflünülebilirken Avrupa Konseyi baflta Komünizm olmak üzere her türlü demokrasi karfl t yap ve ideolojilere bir yan t niteli i tafl yordu. Konsey in temel misyonu demokratik kurumlar korumak ve desteklemek, insan haklar n savunmak, hukuk devleti temelinde bir Avrupa oluflturmak olarak s ralanabilir. Fakat burada esas hedef Sovyet etki alan nda kalan Do u Avrupa halklar yd. Bat l lar Yalta Konferans ile Sovyetlere terk ettikleri Do u Avrupa n n bu durumunu asla kal c olarak görmüyorlard. NATO ve Avrupa Konseyi ile askeri, siyasi, ideolojik güvenlik sorunlar n çözen Avrupa n n iktisadi sorunlara yo unlaflma vakti gelmiflti. Hollanda, Belçika ve Lüksemburg 1948 de BENELUX ad nda bir gümrük birli i olufltururlarken ayn y l içinde yaflanan Prag Darbesi ve Berlin Ablukas da Almanlar n ve Almanya n n önemini Bat l lara göstermiflti. Ekim 1949 da Almanya daki iflgal bölgelerinde iki farkl devlet olufltu. Bat l lar n iflgal bölgesinde Federal Alman Cumhuriyeti, Sovyet iflgal bölgesinde Demokratik Alman Cumhuriyeti kuruldu. Avrupa Kömür ve Çelik Toplulu u: 18 Nisan 1951 Paris Anlaflmas Avrupa merkezli olarak yaflanan iki dünya savafl n n da Alman-Frans z gerginli i ve ikili sorunlar temelinde olufltu u görülmektedir. Avrupa bütünleflmesinin de bu iki ulus aras ndaki sorunlar giderilmeden olmas mümkün de ildi. Fransa Planlama Örgütü Baflkan Jean Monnet taraf ndan haz rlanan ve dönemin Fransa D fliflleri Bakan Robert Schuman taraf nda 9 May s 1950 de Londra da önerilen bir plan n kabul görmesi sonucu 18 Nisan 1951 de imzalanan Paris Anlaflmas ile Avrupa Kömür ve Çelik Toplulu u (AKÇT) kurulmufltur. Bu örgüt üye devletlerin kömür-çelik üretimlerini planlayan bir yüksek otorite getiriyordu. Üye ülkeler Fransa, Almanya, talya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg a r sanayinin belkemi i olan bu sektörde ortak yönetime ek olarak bu sektörün ürünleri için gümrükleri kald r yorlar, ortak pazar kuruyorlar ve bu sektördeki ithalatta da ortak tarifeler üzerinde anlafl yorlard. Alt lar n Avrupas n n ilk ad m böyle at lm flt r. AKÇT Anlaflmas 1952 de yürürlü e girmifl ve 50 y ll k bir süre için yap lm flt. 2002 de bu süre dolduktan sonra da bu yap n n tüm varl k ve sorumluluklar AB ye devrolunmufltur. Bu anlaflma, iki y l önce Ekim 1949 da kurulan Federal Alman Cumhuriyeti nin komflular yla olan ilk iflbirli i anlaflmas niteli indeydi. talya da, birkaç y l öncesine kadar savaflt devletlerle 1947 de yine Paris te bar fl anlaflmalar yapm flt, flimdi de ekonomik iflbirli inin ve belki de bütünleflmenin provas niteli indeki bu örgüte giriyordu. Zaman zaman siyah metalürji olarak da adland r lan kömür-demir-çelik endüstrisi savafl döneminde silahlanman n da en stratejik sahas n oluflturuyordu. Taraflar bu sektörü ortak bir denetime vererek birbirleri aleyhine silahlanma ve savafl kuflkular n n da önüne geçiyorlar, Almanya ve talya yeniden Bat sistemine dahil oluyorlard. Üye devletlerin hepsinin de önce Avrupa Konseyi ne üye olduklar n unutmamak gerekir. Siyasi türdefllik iktisadi alanda iflbirli i için de güven vermekteydi. AKÇT yi kuran ülkeler Fransa, Almanya, talya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tur. Avrupa Bütünleflmesi projesinin demir çelik sektöründen bafllat lmas n n amac neydi? Avrupa Ekonomik Toplulu u ve Avrupa Atom Enerjisi Toplulu u, DÜfiÜNEL M 1957 Roma Anlaflmas AKÇT nin baflar l performans n n yan s ra 1952 tarihli Avrupa Savunma Toplulu- u anlaflmas na Fransa Meclisi nin 1954 teki oylamada destek SORU vermemesi, bütün- 1 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT D KKAT

166 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M SORU 2 leflme çabalar n n iktisadi yönde yo unlaflmas na yol açt. 1957 de Roma da çok kapsaml bir anlaflma ile Alt lar iki örgüt daha kurdular ve AKÇT ni da bu sisteme dahil ederek üç ayakl bir bütünleflme projesini bafllatt lar. Avrupa Atom Enerjisi Toplulu u (EURATOM) bu stratejik enerjinin ortak yönetim alt nda gelifltirilmesini öngörüyordu. Avrupa Ekonomik Toplulu u (AET) bu örgütlerin en kapsaml s yd. Ortak Gümrük Politikas olarak tan mlanabilecek Gümrük Birli i nin yan s ra tar m, ulaflt rma, ticaret ve rekabet alan nda da yönetimi devletlerin uygulamak zorunda olduklar hukuksal ifllemler yapma yetkisine sahip üst organlara b rak yordu. 1957 Roma SIRA Antlaflmas nda S ZDE hangi ortak politikalar öngörülmüfltür? Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi (EFTA) DÜfiÜNEL M ngiltere nin Avrupa bütünleflme projesine bak fl daha serbest ve gevflek bir yap dan yanayd. Bu devletin eski koloni ve dominyonlar yla SORU olan iliflkilerini kurumsallaflt ran COMMONWE- D KKAT ALTH adl oluflum çerçevesinde yürüyen d fl iliflkileri vard. Bu yap 1931 Westminister Statüsü ile kuruldu ve kinci Dünya Savafl sonras ndaki sömürgelerin tasfiyesi (de-colonization) süreci sonunda ngiltere den ba ms zlaflan pek çok ülkenin de bu yap ya dahil olmas yla büyük bir ülkeler toplulu u oluflmufltu. Roma Anlaflmas n n getirdi i ortak politika yükümlülüklerinin ba lay c l ngiltere ye Commonwealth ile özel ba lar n koparaca K T A P endiflesi vermekteydi. ngiltere daha gevflek bir serbest ticaret bölgesi projesi taraftar yd. Bu yüzden Roma Anlaflmas na taraf olamad ve buna tepki olarak Alt - lar n d fl ndaki baz devletlerle 4 Ocak 1960 da yap lan Stockholm Anlaflmas ile TELEV ZYON Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi (EFTA) ni oluflturdu. EFTA n n kurucu üyeleri; ngiltere, Danimarka, Avusturya, Portekiz, sveç, Norveç ve sviçre idi. Daha sonra 1970 te zlanda, 1986 da Finlandiya ve 1991 de Lichtenstein da NTERNET bu örgüte girdiler. Buna mukabil 1973 te ngiltere ile Danimarka, 1986 da Portekiz, 1994 te sveç, Avusturya ve Finlandiya EFTA dan ayr larak AB üyesi oldular. Geriye kalan 4 üye devletten Norveç AB ile tam üyelik anlaflmas yapt hâlde Norveç halk 1974 ve 1992 de iki kez referandum ile red oyu vererek AB ye girmeyi reddetti. EFTA ile AB aras nda Ekim 1991 de Avrupa Ekonomik Alan Anlaflmas yap lm flt r. Bu anlaflma ile serbest ticaret kurallar ile gümrüklerin karfl l kl olarak s f rlanmas na ek olarak serbest dolafl m n tüm kalemlerinin iki örgüt üyesi devletlerde geçerli olmas, e itim-kültür-çevre konular nda da yo un iflbirli ine gidilmifltir. sviçre anlaflmay onaylamayarak bu alan n d fl nda kalmay tercih etmifltir.ab nin bu anlaflmadan sonraki her genifllemesi EFTA aç s ndan da ekonomik alan n genifllemesi anlam na gelmifltir. EFTA üyesi zlanda 2011 de küresel krizin etkileriyle daha etkin mücadele gayesiyle AB ye tam üyelik baflvurusu yapm flt r. EFTA n n baflar s zl n n ve sonunda üyelerinin ço unlu unun örgütü terk ederek AB ye üye olmas n n nedenlerine bakmak gerekir. ngiltere daha EFTA anlaflmas n n mürekkebi kurumadan 1961 de Avrupa Topluluklar na üyelik baflvurusu yapt. Fransa n n vetosu nedeniyle vize alamamakla birlikte, 1967 de ikinci kez D KKAT Charles De Gaulle nin Anglo- Saksonlara Güvensizli i. Fransa SIRA Cumhurbaflkan S ZDE Charles De Gaulle daha kinci Dünya Savafl y llar nda ngiltere ve ABD ye AMAÇLARIMIZ karfl bir güvensizlik AMAÇLARIMIZ duymaya bafllam flt. May s- Haziran 1940 da ngilizler, Fransa y Nazi Almanyas na karfl K müdafaa T A P etmek yerine Dunkirk ten adalar na kaçmay tercih etmifller, bu yetmezmifl gibi Fransa- Almanya ateflkesinden sonra TELEV ZYON da Cezayir deki Frans z donanmas na sald rarak, bu askeri güç Nazilerin eline geçmesin diye, yok etmifllerdi.normandiya NTERNET Ç kartmas, De Gaulle e göre bilinçli olarak geciktirildi. Sovyet lideri Stalin de bu konuda onunla hemfikirdi. De Gaulle, Ekim 1962 Küba Füze Krizi günlerinde Amerikal lar taraf ndan günü gününe geliflmelerden haberdar edildi, ama yine de bu onu tatmin etmemiflti. Hatta ülkesinin ABD yüzünden Sovyet füzelerinin hedefi olaca endiflesine kap lm flt. Nisan 1966 da ülkesinin NATO nun askeri kanad ndan çekilece ini aç klad. O zamana kadar Paris te olan NATO karargâh n n tafl nmas n istedi ve karargâh Brüksel e o y l tafl nd. Fransa onun liderli i döneminde ba ms z nükleer güç oldu, Çin Halk Cumhuriyeti ni tan d, Sovyet Bloku ve Üçüncü Dünya ülkeleriyle iliflkilerini gelifltirdi.

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler baflvuruda bulundu ve yine veto edildi. Nihayet 1970 teki üçüncü baflvurusu sonunda tam üyeli ine onay ç kt. Danimarka ve rlanda ile birlikte 1973 te AT ye tam üye oldu. Buradan hareketle EFTA n n ngiltere taraf ndan Alt lar a karfl bir pazarl k gücü oluflturmak amac yla ortaya ç kart ld söylenebilir. Bir baflka husus Alt lar n hepsinin s n rdafl olmas na karfl l k EFTA üyeleri da - n k bir ülkeler toplulu u oluflturuyorlard. Böyle bir yap dan Avrupa bütünleflmesine katk ç kamazd. Uluslararas rekabette EFTA ile fazla bir yerlere var lamayaca - n gören ngiltere Avrupa Toplulu u na üyelik çabalar na hemen bafllam flt r. Commonwealth ile iliflkiler konusu ise AT nin Afrika, Akdeniz politikalar kapsam nda sa lanan serbest ticaret anlaflmalar yla bir ölçüde çözüme kavuflmufltur. Bu sayede bütün Afrika pazar AT ye aç lm fl oldu. Bafllang çta hepsi EFTA üyesi olan skandinav devletleri daha sonra Norveç hariç birer birer bu yap dan ayr larak AB üyesi oldular. Zira AB nin iç sektörel koruma, gümrük korumas, proje deste i, rekabet kurallar ve pazar olanaklar EFTA ya göre çok daha avantajl yd. EFTA ekonomiyi, sosyal yap y, d fl iliflkileri de il sadece ticareti gelifltirici olanaklar sunuyordu. 167 De Gaulle Atlantik ten Urallar a Avrupa söylemini ortaya att ve günümüzde bu söylemin isabeti ortaya ç kt. Onu taklit eden baz lar n n gelifltirdi i Adriyatik ten Çin Seddi ne Türk Dünyas söyleminin k sa sürede fiyaskoyla sonuçlanmas örne i dikkate al nd nda Fransa Cumhurbaflkan n n siyasi kalitesi daha iyi anlafl l r. De Gaulle Nisan 1969 da iç politika konusundaki referandumda istedi i sonucu alamay nca istifa etti, 1970 te de öldü. De Gaulle nin kiflisel alg lamalar n n sonucunda ngiltere nin AT üyeli i 10 y ldan fazla bir süre gecikti. Fransa 2010 da, Sarkozy döneminde NATO nun askeri kanad na geri dönmüfltür. 1951 Paris ve 1957 Roma Antlaflmalar n n taraflar hangi devletlerdir? 3 Y l Kurucu Olan - Kat lan Ülkeler 1951 AKÇT Fransa, Almanya, talya, Hollanda, Belçika, Lüksemburg SORU 1957 Roma Antlaflmas Fransa, Almanya, talya, Hollanda, Belçika, Lüksemburg 1973 ngiltere, Danimarka, rlanda 1981 Yunanistan DÜfiÜNEL M D KKAT 1986 spanya, Portekiz 1990 Do u Almanya n n Bat Almanya ile birleflmesi 1991 EFTA ile Avrupa Ekonomik Alan Anlaflmas AMAÇLARIMIZ 1995 sveç, Avusturya, Finlandiya AMAÇLARIMIZ 2004 Polonya, Çek Cum., Slovakya, Macaristan, Slovenya, Estonya, Litvanya, Letonya, Malta, K br s (Rum Kesimi) K T A P 2007 Romanya, Bulgaristan Tablo 7.1 DÜfiÜNEL M Avrupa Topluluklar n n Geniflleme Süreci SORU D KKAT K T A P lgili Devletin AB ile Hukuksal Durumu Tam Üyelik Müzakeresi Yap lmakta Aday Üye Ortak Üye, Tam Üyelik Baflvurusu Yapm fl Ortak Üye Bafllang ç Görüflmeleri Devletler TELEV ZYON H rvatistan, zlanda, Türkiye Makedonya, Karada NTERNET S rbistan, Arnavutluk Bosna-Hersek Kosova Tablo 7.2TELEV ZYON Gelecekte Tam Üyeli i Olas Devletlerin Durumlar NTERNET Avrupa Birli i nin Organlar Nisan 1951 de kurulufl anlaflmas yap l p 1952 de faaliyete geçen AKÇT nun yönetimi için dört organ oluflturulmufltu: 1. Bakanlar Komitesi, 2. Yüksek Otorite, 3. Ortak Kurul, 4. Divan. Mart 1957 Roma Anlaflmas ile kurulan AET ve EURATOM un

168 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Avrupa Topluluklar AKÇT, AET ve EURATOM dan oluflmufltur. yönetimini yapmak üzere de her iki topluluk için ayr ayr olmak üzere dört ana organ oluflturulmufltu: 1.Konsey, 2. Komisyon, 3. Genel Kurul (daha sonra kendi ad n Parlamento olarak de ifltirecektir), 4. Adalet Divan. Roma Anlaflmas ile ayn tarihte yap lan özel bir anlaflma ile Genel Kurul ve Divan her üç topluluk için de yetkili organlar hâline getirildi. 8 Nisan 1965 te Brüksel de imzalan p 1967 de yürürlü e giren Birleflme Anlaflmas (Merger Treaty) ile de Konsey ve Komisyon için de benzer bir düzenleme yap larak bu karmafl k duruma son verildi. Art k üç toplulu u da bu dört ana organ yönetecekti. 1967 den sonra Avrupa Topluluklar terimi yerleflmeye bafllad. Fakat bunlar n en kapsaml s olan AET daha fazla öne ç kt ndan, bu üçlü örgüt modeli ülkemizde AET diye an l r oldu. Avrupa Parlamentosu Daha sonra ad üyeleri taraf ndan Avrupa Parlamentosu olarak de ifltirilecek olan Genel Kurul un bafllang çtaki misyonu topluluklar n müzakere ve tart flma organ olmak tan ibaretti. Fakat 1958 den sonra her aflamada Parlamento nun rolü, ifllevi ve önemi artt. Parlamento üyeleri bafllang çta her devletin kendisi için ayr lm fl say daki kotaya yapt atamalarla belirleniyordu. Bu durum 1949 da kurulan Avrupa Konseyi nin iki ana organ ndan birisi olan Dan flma Meclisi nin oluflumuna benziyordu. Daha ilginç nokta bu Dan flma Meclisi ile Avrupa Parlamentosu, iki farkl örgütün (yani Avrupa Konseyi ile Avrupa Topluluklar n n) iki farkl organ olduklar halde, Fransa n n Strasburg kentinde ayn binan n ayn salonunda toplan rlar. Bu yolla Avrupa n n bütünleflme projesinin siyasi-ideolojik aya n oluflturan Avrupa Konseyi ile bütünleflmenin ekonomik aya n oluflturan Avrupa Topluluklar aras nda sembolik bir birliktelik, meclisler vas tas yla kurulmak istenmifltir. Ayr ca buluflma yeri olarak da Strasburg un seçilmesinin özel bir anlam vard r. Bu kentin yer ald bölge y llarca Alman-Frans z çekiflmesinin merkeziydi. Avrupa bütünleflme projesinin temsil aya n oluflturan iki organ bu kentte buluflturularak, çekiflme yerine birleflme merkezi oluflturulmak istenmifltir. AT nun di er iki organ Konsey ve Komisyon da, NATO Genel Sekreterli i nin ve NATO nun en üst organ olan Kuzey Atlantik Konseyi nin bulundu u Brüksel dedir. Gerek isim benzerlikleri gerekse bulunduklar kentlerin ayn olmas ndan ötürü ülkemizde ço u kez bu Avrupal örgütlerle, baz lar n n organlar kar flt r lmaktad r. Tablo 7.3 Avrupa Merkezli Baz Örgütler ve Organlar Kurum Statüsü Kuruluflu Merkezi NATO Uluslararas Örgüt 1949 Brüksel Avrupa Konseyi Uluslararas Örgüt 1949 Strazburg Bat Avrupa Birli i Uluslararas Örgüt 1954 Brüksel AT-AB Konseyi AT-AB Ana Organ 1957 Brüksel AT-AB Komisyonu AT-AB Ana Organ 1957 Brüksel Avrupa Parlamentosu AT-AB Ana Organ 1957 Strazburg AT-AB Adalet Divan AT-AB Ana Organ 1957 Lüksemburg Avrupa nsan Haklar Mahkemesi (A HM) Avrupa Konseyi Tali Organ 1950 Strazburg Avrupa Merkez Bankas AB Asli Organ 1992 Frankfurt AG K-AG T Uluslararas Örgüt 1975-1994 Viyana, Prag, Budapeflte

1976 da kabul edilen bir düzenleme ile 1979 dan itibaren Avrupa Parlamentosu nun üyeliklerinin her üye devlette do rudan halk taraf ndan seçimle belirlenmesi kararlaflt r ld. Seçimler 5 y lda bir yap lmaktad r. Geniflleme sürecinde yeni üyelerin kat lmas ile üye say lar nda art fllar olmufltur. Parlamento da temsilciler ülkelerine göre de il siyasi parti gruplar na göre yer al rlar, Sosyalistler, Yefliller, Muhafazakârlar, Liberaller gibi. 2009 Lizbon Anlaflmas ile AB nin yasama faaliyetlerinde Parlamento nun olumlu görüflünün al nmas kural getirilmifltir. Komisyon taraf ndan haz rlanan taslaklar Konsey ve Parlamento nun müflterek onay veya uygun bulma mekanizmas yla yasalaflmaktad r. Böylece AB Konseyi yasama yetkisini pek çok konuda Parlamento ile paylaflm fl olmaktad r. ÜLKE NÜFUS (milyon); (2009) Parlamenter Say s (1994) 7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler A rl kl Oyu (1994) Parlamenter Say s (2009) A rl kl Oyu (2009) Almanya 82.4 99 10 99 29 Fransa 61 87 10 78 29 talya 58.6 87 10 78 29 ngiltere 60.4 87 10 78 29 spanya 43.5 64 8 54 27 Hollanda 16.4 31 5 27 13 Yunanistan 11.1 25 5 24 12 Belçika 10.3 25 5 24 12 Portekiz 10.6 25 5 24 12 sveç 9 22 4 19 10 Avusturya 8.2 21 4 18 10 Danimarka 5.4 16 3 14 7 Finlandiya 5.3 16 3 14 7 rlanda 4.2 15 3 13 7 Lüksemburg 0.5 6 2 6 4 Polonya 38.1 - - 54 27 Çek Cum. 10.2 - - 24 12 Macaristan 10.1 - - 24 12 Slovakya 5.4 - - 14 7 Litvanya 3.4 - - 13 7 Letonya 2.3 - - 9 4 Slovenya 2 - - 7 4 Estonya 1.3 - - 6 4 K br s 0.8 - - 6 4 Malta 0.4 - - 5 3 Romanya 21.5 - - 35 14 Bulgaristan 7.7 - - 18 10 TOPLAM 490.1 626 87 785 345 KARAR YETER SAYISI 62 271 169 Tablo 7.4 AB Üyesi Devletlerin Nüfuslar, Avrupa Parlamentosu Parlamenter Say lar AB Konseyi nde A rl kl Oy Da l mlar (1994-2009)

170 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Avrupa Parlamentosuna do rudan halkoyuyla üye seçim usulü ilk defa ne zaman uyguland? AB Konseyi ve AB Komisyonu Konsey, 1957 DÜfiÜNEL M Roma Anlaflmas ile kurulmufltur ve AT-AB nin yasama organ d r. Konseyde her üyenin birer temsilcisi ile Konsey Baflkan yer al r. Fakat burada ülkelerin oylar SORU eflit de ildir ve do al olarak da kararlar oy birli i ile al nmaz. Kararlar n niteliklerine göre de iflen say da a rl kl oyun sa lanmas gerekir. AB nin dört büyü ü olan Almanya, Fransa, talya, ngiltere nin a rl da bu sistemle ortaya ç kmaktad r. Onlar n istemedi i bir karar n oluflmas imkâns zd r. Öteki üye- D KKAT ler ço u kez onlar izlemek durumundad r. spanya ve Polonya n n dört büyüklere yak n a rl kta oylar olmakla birlikte,esas olarak Rusya ya da Türkiye gibi kalabal k ve alan olarak genifl, ekonomik olarak büyük devletlerin olas üyeli i bu hassas dört büyükler dengesi ve egemenli ini bozucu nitelikte sonuçlar verebilir. Zira Türkiye nin üyeli i, Romanya ya da Yunanistan n üyeli ine benzemeyecek, beflinci büyük olarak Birlik kurumlar nda yer alacakt r. Baflka pek çok nedenden de ayr olarak K T Türkiye nin A P üyeli ine salt bu dengeleri bozucu itham yla karfl olanlar vard r. Komisyon da Roma Anlaflmas ile kurulmufl bir organ olup yürütme organ olarak tan mlanm flt r. Üyeleri atamayla oluflur ve klasik parlamenter sistemdeki TELEV ZYON hükümetten farkl bir görünümü vard r. Yasama sürecini, haz rlad taslak metinlerle bafllatma yetkisine sahiptir. Buna karfl n bu metinlerin yasalaflmas n sa layacak siyasal gücü yoktur ve yasa önerileri yaparak Konsey-Parlamento çal flmalar - na yön verir. NTERNET Üye say s Konsey taraf ndan belirlenir ve oy birli i ile de ifltirilebilir. Komisyon Baflkan n n devletlerdeki Baflbakan a benzer bir konumu vard r. Baflkan ve üyelerin atanmas Konsey taraf ndan nitelikli ço unlukla al nacak bir kararla Parlamento ya önerilir. Parlamento nun uygun bulmas ndan sonra yine Konsey taraf ndan nitelikli ço unlukla atan rlar. Komisyon, Birli i kuran anlaflmalar n ve ikincil hukukun öngördü ü plan ve projelerin uygulanmas ndan sorumludur. Birlik kaynaklar n n da t m, bütçenin kullan m ve ortak politikalar n hayata geçirilmesi konular nda tam yetkilidir. Bu çerçevede pek çok yasama belgesi tasla n oluflturarak Konsey e sunar. Birli in d fl iliflkilerini yürütür. Baflka devletlerle her türlü müzakereyi yapar, anlaflmalar n ön haz rl k görüflmelerini gerçeklefltirir ve imza-onay için Konsey e yollar. Tam üyelik baflvurusu Komisyon a yap l r. Komisyon, Birlik hukukunun tüm üyelerde ayn kalmas n, ayn biçimde yorumlanmas n, ayn hüküm ve sonuçlar do urmas n sa lamak ve gözetmekle görevlidir. Bu durumun teknik ad mütecanis geçerlilik olmaktad r. Birlik hukukunun mütecanis geçerlili inin korunmas konusunda Komisyon, Birlik Adalet Divan ile ortaklafla çal fl r. Ayk r durumlar tespit eden Komisyon, devletler, birlik organlar, gerçek ve tüzel kifliler aleyhine Divan a dava açabilir. Buna karfl n Birlik politikalar n belirleme yetkisi Konsey dedir. Genellikle D fliflleri Bakanlar, AB Zirvesi olmas durumunda da Devlet ve Hükümet Baflkanlar ndan oluflan Konsey, rutin çal flmalar n üye devletlerin gönderdi i temsilcilerle yürütür. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET 4 DÜfiÜNEL M 5 AB de yasama SIRA belgelerini S ZDE tasar olarak hangi organ haz rlar, hangi organ onaylar? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 171 AB Adalet Divan Adalet Divan da Roma Anlaflmas ile kurulmufl ana organlardan biridir. Üye say - s kadar hâkimden oluflur ve Lüksemburg da bulunur. Avrupa Toplulu u ya da 1992 Maastricht Anlaflmas ndan sonraki ad yla Avrupa Birli i nin hukukunu yorumlamaya ve adli karar vermeye yetkili tek organd r. Birlik üyesi devletler Birlik Hukuku na iliflkin uzlaflmazl klar n n çözümünde Birlik Adalet Divan ndan baflka hiçbir hukuksal kuruma gitmemeyi taahhüt etmifllerdir. Bu yüzden Avrupa Birli i Adalet Divan (ABAD) n n yetkisi mecburi nitelikte bir yetkidir. Mesela bir baflka uluslararas yarg kurumu ve BM nin bir organ konumunda olan Hollanda n n La Haye kentindeki Uluslararas Adalet Divan (UAD) n n yarg yetkisi ihtiyari olmaktad r. Bu mahkemeye sadece devletler davalar n götürebilirler ve UAD, davan n taraf olan her iki devlet ya da devletler grubu kendi yarg yetkisini tan m flsa bir davaya bakabilir. ABAD n ise böyle bir tercih durumu yoktur. Dava açmaya yetkili her devlet ya da kurum tek tarafl ifllemle dava açabilir. ABAD, AB Hukuku nun AB ye üye bütün devletlerde ayn kalmas n, ayn biçimde anlafl lmas n, yorumlanmas n, uygulanmas n denetimini sa layan en önemli kurumdur. Buna AB Hukuku nun Mütecanis (tekdüze, yeknesak, homojen) Geçerlili i denir. Fakat AB Hukuku nun d fl ndaki konulara bakamaz. Mesela savafl suçlar, insan haklar, özel hukuk davalar, ceza davalar gibi konular Divan n yetki ve görev alan n n d fl ndad r. Divan bir temyiz mahkemesi ya da anayasa mahkemesi de de ildir. Divan n bakt belli bafll dava türleri: Üye devletler aleyhine, AB Hukuku na ait anlaflma ve mevzuat n gere ini yerine getirilmemesi ya da AB Hukuku na ayk r tasarruflar nedeniyle AB Organlar ve öteki üye devletlerce aç lan ihlal davalar, AB Organlar n n AB Hukuku na ayk r tasarruflar nedeniyle ya da AB Hukuku gere i yapmalar gerekti i hâlde hareketsiz kalarak yapmad klar tasarruflar nedeniyle üye devletler ve öteki Birlik organlar nca aç lan davalar, AB Organlar n n ve çal flanlar n n görevlerini yerine getirirken üçüncü kiflilere verdikleri zararlar nedeniyle aç lan tam yarg davalar, Ön Karar Davalar : Üye ülkelerden birinde görülen bir davada AB Hukukunu ilgilendiren bir husus varsa ulusal mahkeme ABAD ndan ön karar isteyebilir. Bu ihtiyari bir tercihtir. Söz konusu ulusal mahkeme, kararlar na karfl iç hukuk yollar na baflvurulamayan, Yarg tay, Dan fltay, Say fltay gibi bir son derece mahkemesi ise, dava için ABAD dan ön karar isteme yasal zorunlulu u vard r. Divan n alaca ön karar davan n AB Hukuku nun ilgi alan na girip girmedi i, flayet giriyorsa nas l neticelendirilece i, ilgili AB mevzuat n n nas l yorumlanmas gerekti i konusunda verilmifl bir dan flma görüflü niteli inde olup davay sonuçland r c ifllevi yoktur. Ulusal mahkemelere sa lanm fl kolaylaflt r c bir mekanizma olup AB Hukuku nda yorum birli i sa lanmas n hedefler. Hangi kamu tüzel kifliliklerin Divan a dava açma hakk vard r? ABAD n ifl yükünü azaltmak gayesiyle 1988 de Konsey in ald bir kararla lk DÜfiÜNEL M Derece Mahkemesi kurulmufltur. Bu mahkeme; 1. Birlik çal flanlar ile Birlik kurumlar aras ndaki davalara, 2. Özel ve kamu iflletmeleri taraf ndan AKÇT ile ilgili aç lan SORU davalara, 3. Birlik Rekabet Hukuku ile ilgili davalara, D KKAT 6 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

172 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar 4. Birlik kurumlar n n tasarrufu ya da hareketsizli i nedeniyle oluflan zarar ve tazminat davalar na bakar. Bu mahkemenin kararlar kesindir. Ancak s n rl say da ve niteli i tan mlanm fl davalar için ABAD temyiz organ olarak baflvurulabilir. Tablo 7.5 AB nin Evrimi HUKUKSAL OLAY EVR MSEL SONUÇ 1951 Paris Anlaflmas Avrupa Kömür Çelik Toplulu u-akçt 1957 Roma Anlaflmas AKÇT + AET+EURATOM 1965 Brüksel Birleflme Avrupa Topluluklar kavram Anlaflmas 14 Haziran 1985 Schengen Sözleflmesi S n r kontrollerinin kalkmas, yabanc lar için tek vize ile tüm imzac üyelerde seyahat serbestîsi 1987 Avrupa Tek Senedi Avrupa Toplulu u (AT) kavram, Serbest Dolafl m n tam olarak uygulanmas 1992 Maastricht Anlaflmas Avrupa Birli i (AB) Kavram, Parasal Birlik, Avrupa Merkez Bankas n n Frankfurt merkezli olarak kurulma karar ve Euro, ortak savunma ve d fl politika, adalet ve içiflleri hususunda ortak politikalar ve AB Yurttafll kavram, AP karar alma sürecinde artan rolü, Say fltay n 5. asli organ olarak kabulü, 1997 Amsterdam Anlaflmas Schengen sistemi ile serbest dolafl m n tam etkin hale gelmesi, vize-iltica-göç konular nda ortak politikalar Haziran 2004 448 maddeli AB Anayasa Tasla, AB bayra ve marfl n n üye ülkelerde geçerlili i 2005 Fransa ve Hollanda da Anayasa Tasla n n reddi 14 Aral k 2007 1 Aral k 2009 Lizbon Anlaflmas Anayasa projesi yerine AB ye ekonominin yan s ra ortak adli, güvenlik, savunma d fl politika boyutlar n n eklenmesi, karar alma usullerinde demokratikleflme, AB nin tüzel kiflili inin konfederal ya da federal bir üst yap ya do ru ilerleyecek biçimde tan nmas fakat bu s fatlar n kullan lmamas, Avrupa Merkez Bankas n n 6. asli organ olarak kabul edilmesi AB Hukuku AB nin kuruluflundan itibaren gelifltirdi i tüm mekanizmalar, hukuksal belgeler, uygulamalar bütünü ulusal ya da uluslararas hukuktan farkl özelliklere sahip uluslar-üstü (supranational) bir hukuk alan olan AB Hukuku nu oluflturmufltur. Bu hukukun kaynaklar : Asli (Birincil- Primaire) Kaynaklar: Anayasal nitelikli kurucu anlaflmalar (1951 Paris, 1957 Roma, 1965 Brüksel Anlaflmalar, 1970 Lüksemburg Bütçe Anlaflmas 1976 Avrupa Parlamentosu na do rudan seçimle ilgili Konsey karar, 1987 Avrupa Tek Senedi, 1992 Maastricht, 1997 Amsterdam, 2001 Nice, 2009 Lizbon Anlaflmalar, birli e sonradan dahil olan tüm üye devletlerin kat l m anlaflmalar ) Tali ( kincil-secondaire) Kaynaklar: Birlik Organlar n tasarruflar neticesi oluflan hukuksal belgeler, metinler. (1. Tüzükler, 2. Direktifler, 3. Kararlar, 4. Tavsiyeler, 5. Görüfller; bunlardan ilk üçü ba lay c niteliktedir.) Hukukun Genel lkeleri (Eflitlik, Kanuni Kesinlik, Ahkam n Geriye Yürümezli i, Ölçülülük-Muvazenelilik, Hukuki Güvenceler, nsan Haklar, Hukuk Devleti ilkeleri)

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 173 ABAD Kararlar ile oluflan çtihat (jurisprudence) Üye-Olmayan Devletler ya da Uluslararas Örgütler ile yap lan anlaflmalar Örf-Âdet Hukuku, Yap lagelifl-teamül AB Hukuku nun ikincil kaynaklar nelerdir? AB Hukukunun belirleyici özellikleri: DÜfiÜNEL M 1. Mütecanis (Tekdüze-Homojen) Geçerlilik, AB Hukuku nun tüm üyelerde ayn hüküm ve sonuçlar do urmas ; 2. Özerklik, AB organlar ile üye devletler aras ndaki görev-yetki SORUayr m ; 3. AB Hukuku nun Do rudan Uygulanabilirli i ve Do rudan Etki Do urmas, ulusal organlar n tasarrufuna gerek olmaks z n haklar n ve yükümlülüklerin oluflmas ; D KKAT 4. AB Hukuku nun ulusal hukuka göre önceli i ya da üstünlü ü. AMER KA KITASINDAK EKONOM K BÜTÜNLEfiMELER Latin Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (LAFTA); Latin Amerika Bütünleflme Bölgesi (LAIA); Güney K Ortak T A P Pazar (MERCOSUR) Arjantin, Brezilya, Meksika, fiili, Paraguay, Peru, Uruguay aras nda 1 fiubat TELEV ZYON 1960 ta imzalanan Montevideo Anlaflmas ile bir Serbest Ticaret Bölgesi olarak Latin Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (Latin American Free Trade Association - LAFTA) kurulmufltur. Bu NTERNET anlaflmaya 1961 de Kolombiya ve Ekvator, 1966 da Venezüella, 1967 de Bolivya da kat lm fllard r. Bafllang çta verimli iflleyerek üyelerin ekonomik canl l na katk sa layan LAFTA 1967 yi izleyen y llarda ciddi sorunlarla karfl laflt. LAFTA n n da üyesi olan Kolombiya, Bolivya, Venezuella, Peru, Ekvator ve fiili 1969 da And Pakt denilen yeni bir yap oluflturdular. Bu durum LAFTA n n içinde yeni bir grup, örgüt içinde örgüt manas na geliyordu. Fakat esas mesele Brezilya-Arjantin-Meksika gibi büyük bölge ekonomilerinin a rl n dengeleyecek biçimde bir iflbirli i aray fl idi. 1973 küresel petrol flokunun etkileri tüm LAFTA üyelerini derinden sarst. Meksika ve Venezuella gibi petrol zengini ülkeler ötekiler lehine hiçbir koruyucu mekanizma gelifltirmediler. Montevideo Anlaflmas 20 y ll k bir süre için düflünülmüfltü ve 1980 de süresi dolunca yenilenmedi ve LAFTA sona erdi. Bu yap n n yerine daha küçük ölçek ekonomisine sahip devletleri koruyucu nitelikte ticari iliflkilerde esneklik getiren Latin Amerika Bütünleflme Bölgesi (LAIA: Latin American Integration Association) adl yap 12 A ustos 1980 de oluflturulmufltur. Bu yap da LAFTA n n dikkate almad bir hususa a rl k verilerek bölge-içi büyük ekonomiler olan Brezilya-Meksika-Arjantin ile öteki orta ve küçük büyüklükteki devletlerin durumu aras ndaki dengesizli e yönelik olarak ikinciler lehine düzenlemeler ve gümrük kolayl klar getirilmifltir. Fakat gümrük birli inin yan s ra ortak politikalar gelifltirilmeksizin salt serbest ticarete dayal bir modelle k tasal kalk nman n olmayaca da bu iki örnekle ortaya ç kt. Fransa, Almanya, talya, ngiltere gibi geliflmifl ekonomiler ötekiler lehine AB sisteminde sorumlu hareket ederek ortak kalk nma ve zenginleflme ala- 7 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET

174 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar n oluflumuna katk sa layacak biçimde bütçe ve yat r m politikalar olufltururken Arjantin-Brezilya-Meksika gibi LAFTA ve LAIA üyeleri ayn beceriyi gösteremedikleri gibi, bizzat kendileri 1980 ler boyunca krizlere yuvarlanm fllard r. LAFTA ve LAIA dan al nan derslerle bir grup Güney Amerika ülkesi 26 Mart 1991 de Güney Ortak Pazar -MERCOSUR ad yla yeni bir giriflim bafllatm fllard r. Bu yap n n temel amac taraf devletler aras ndaki bütün ticari s n rlamalar kald rmakt r. Yani salt gümrüklerin karfl l kl olarak s f rlanmas n öngören serbest ticaret bölgesinden farkl olarak, yat r m, sermaye ve emek hareketlili i konusunda da serbestlikler getirilmifltir. Örgütün merkezi, daha önceki LAFTA ve LAIA giriflimlerine de merkezlik yapan Uruguay n baflkenti Montevideo dur. Üye devletler Brezilya, Arjantin, Bolivya, Paraguay, Uruguay ve fiili dir. MERCOSUR un öngördü ü Ortak Pazar uygulamas Ocak 1995 ten itibaren bafllam flt r. Kuzey Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (NAFTA) NAFTA n n temeli Ocak 1988 de ABD ile Kanada aras nda imzalanan serbest ticaret anlaflmas - n n Ocak 1989 da yürürlü e girmesiyle at ld. Bunu izleyen dönemde ABD-Kanada-Meksika aras nda 12 A ustos 1992 tarihinde imzalanan ve 1994 te yürürlü e giren anlaflma ile NAFTA y bir serbest ticaret bölgesi olarak kurdular.anlaflma ile gümrük vergileri tar m ve sanayi ürünleri için 2008 e kadar olan bir geçifl dönemi sonunda s f rlanm flt r. flgücü hareketine ise Meksika n n henüz yeterince geliflmifl ekonomisi olmamas nedeniyle, serbestlik tan nmam flt r. Fakat giriflimci sermayedarlar için çok genifl haklar tan nm flt r. Dünyada ilk defa NAFTA anlaflmas ile yat r mc lara, yat r m yapt klar ABD-Kanada-Meksika hükümetlerini uluslararas tahkime götürebilme hakk tan nm flt r. Bu sayede 1994-2001 aras dönemde pek çok tahkim sorunu oluflmufl ve hemen hemen tamam yat r mc lar lehine sonuçlanm flt r. NAFTA ülkeleri GSMH olarak AB den sonra toplamda dünyada 2. s ray oluflturmaktad r. Meksika anlaflman n yürürlü e girdi i 1994 te ciddi bir ekonomik kriz yaflam flt r. Bununla birlikte, tüm Amerika k tas n n ve dünyan n etkilendi i 2008-2009 krizine kadar ciddi bir sorunla karfl laflmam flt r. ABD ve Kanada n n pazar avantajlar ndan yararlanarak Meksika n n da uzun dönemde zenginleflece i düflünülebilir. Meksika, LAFTA ya da LAIA gibi yap lar içinde bunu baflaramam flt r. ABD ve Kanada aç s ndan bu bütünleflmenin siyasi anlamlar vard r. ABD ve Kanada G-7 ve daha sonra G-8 üyesiyken her üç devlet de G-20 içindedirler. ABD ve Kanada NAFTA ile kendilerine güvenli ve kal c bir ortak pazar ve ucuz iflgücünün oldu u Meksika da yat r m alan oluflturmufllard r. Meksika, âdeta devasa bir serbest bölge gibi ülkede yabanc sermayenin önündeki tüm engelleri de kald rm flt r. Bu sayede ABD-Kanada ikilisi AB, Çin, Japonya gibi rakiplere karfl k talar nda daha avantajl duruma gelmifllerdir. ABD, MERCOSUR ile de serbest ticaret konusunda anlaflma peflindedir.

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 175 ASYA-PAS F K BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER Güneydo u Asya Uluslar Toplulu u (ASEAN) Güneydo u Asya daki bölgesel örgütlenme çabalar n n ilki 1947 de ECOSOC bünyesinde Asya-Pasifik Ekonomik flbirli i Komisyonu nun kurulmas yla gerçekleflmifltir. 1951 de ABD- Avustralya-Yeni Zelanda aras nda oluflturulan ANZUS ve 1954 te ABD, Fransa, Yeni Zelanda, Pakistan, Tayland, Filipinler taraf ndan kurulan Güneydo u Asya Anlaflmas Örgütü-SEATO So- uk Savafl dönemine ait ve Çin deki komünist baflar s n n ard ndan Vietnam a s çrayan komünist yay lmas yla mücadeleyi amaçlayan örgütlerdi. Buna karfl l k 1955 te Endonezya Bandung daki Asya-Afrika Zirve Konferans Ba lant s zl k denilen oluflumun hareket noktas oldu ve 1961 Belgrad Konferans nda Ba lant s zl k resmen kuruldu. 1966 da kurulan Asya Kalk nma Bankas ise bölgesel ekonomik kalk nmay amaçlayan, bölgeden oldu u gibi bölge d fl ndan da üyeleri olan bir finans kurulufluydu. ASEAN 8 A ustos 1967 de Bangkok da üye devlet d fliflleri banaklar nca ilan edilen deklarasyon ile kurulmufltur. Kurucu üyeleri Endonezya, Malezya, Filipinler, Singapur ve Tayland d r. Bu dönemde Vietnam Savafl n n en çetin günleri yaflanmaktad r. Bu toplulu un bafllang çtaki amac ekonomik de il siyasidir, komünist yay lmas na ve bölgenin savafl alan na dönme riskine karfl istiflare ve siyasi iflbirli i mekanizmas olarak düflünülmüfltür. Ekonomik amaçlar daha sonraki dönemlerde öne ç km flt r. Bangkok Anlaflmas ndan 6 y l sonra1973 bafllar nda Vietnam Savafl bitti. ki y l sonra Mart-Nisan 1975 te Kuzey Vietnam komünist güçleri ve yerel müttefikleri Vietkong gerillalar Güney Vietnam daki ABD destekli rejimi y karak ülkeyi birlefltirdiler. Yine 1975 te Kamboçya da Çin in destekledi i Pol Pot liderli inde K z l Kmer gerillalar yönetimi ele geçirdiler. Aral k 1975 te ise Endonezya, Portekiz deki diktatörlü ün çöküflünden yararlanarak bu devletin sömürgesi olan Timor Adas n n do u bölgesini iflgal ve ilhak etti. Bu askeri geliflmelerin yafland y llar boyunca ASEAN tabela örgütü olarak kald. Ancak kuruluflundan 9 y l sonra fiubat 1976 da Endonezya n n Bali kentinde ilk zirve konferans n yapabildi. Ana gündem maddesi Vietnam ve Kamboçya geliflmelerine duyulan endiflelerdi. Zirve sonunda örgüt üyeleri aras nda dostluk ve iflbirli i anlaflmas yap ld ve örgütün merkezinin ve sekretaryas n n Cakarta da olmas kararlaflt r ld. ASEAN Sekretaryas na ba l olarak dört büro oluflturuldu: D fl liflkiler ve Koordinasyon Ticaret, Endüstri ve Hizmetler Yat r m ve Finans Ekonomik ve Fonksiyonel flbirli i Bunlar n yan s ra ASEAN Bakanlar Konferanslar ad yla bir organ daha oluflturuldu. Bu organ ayr ayr d fliflleri bakanlar ve maliye bakanlar düzeyinde y lda bir kez toplanmaktad r. Her iki konferans n da Sekretarya ile yak n iflbirli i hâlinde çal flan sürekli komisyonlar bulunmaktad r. Bali Zirvesi nde yap lan bir di er anlaflmayla üye devletler aras nda temel ihtiyaç maddeleri, endüstri projeleri, ortak Güneydo u Asya da Dekolonizasyon: Güneydo u Asya n n ba ms zlaflmas 2. Dünya Savafl ndan sonra gerçekleflmifltir. Tayland (eski ad yla Siyam) hariç öteki bölge ülkeleri XVIII. yüzy ldan sonra aflama aflama sömürge durumuna düfltüler. Burma (daha sonraki adlar Birmanya ve en son Myanmar) Hong Hong ve Malezya da ngiliz, Endonezya da Hollanda, Filipinler de uzun süre spanya daha sonra ABD, Do u Timor ve Makao da Portekiz sömürgecili i vard. Vietnam ve Endonezya gibi ülkelerde sömürgecilere karfl çetin savafllar verilmesi gerekmifltir. Ba ms zl ktan sonra da Malezya ve Endonezya aras nda Borneo Adas ndaki egemenlik sorunu nedeniyle 1964 te savafl ç km flt r. Bu dönemde Endonezya iç kriz de yaflam fl ve sol e ilimli baflkan Sukarno, sa e ilimli Sukarto taraf ndan 1965 te devrilmifl, ard nda da ülkede kanl bir temizlik hareketi yap lm flt r.

176 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar yat r mlar ve ticareti gelifltirme programlar çerçevesinde tercihli ticaret uygulamalar n n bafllat lmas kararlaflt r ld. Yine ayn zirvede Papua Yeni Gine ye gözlemci üyelik statüsü tan nd. Ayn devlet 1981 de özel gözlemci üye statüsü al rken, Brunei Sultanl da 8 Ocak 1984 te ASEAN n 6. üyesi oldu. Bölgedeki komünist yay lmas 1978 sonlar nda ilginç bir flekil ald. 1959 da beri aflama aflama t rmanan Çin-Sovyet gerginli i Hindiçini ne de yans d ve iki komünist devin destekledi i Vietnam ve Kamboçya K z l Kmer rejimleri Aral k 1978 sonlar nda savafla tutufltu. Bu çat flma tarihte iki komünist rejim aras ndaki ilk harp olarak an lmaktad r. Savafl n nedeni K z l Kmer rejiminin halk na karfl uygulad soyk r md r. Çin, kendi deste indeki rejimi y kan Vietnam a karfl 1979 bafllar nda kara s n r boyunca bir cezaland rma sald r s yapt. Tayland s n r boyunca üslenen K z l Kmer çeteleri de Vietnam destekli Hang Seng hükümetiyle savafl sürdürdü. Kamboçya sorunu ASEAN üyesi 5 devlet taraf ndan Ekim 1979 da ola an toplant lar na bafllayan BM Genel Kurulu nun gündemine getirilmifltir. Genel Kurul Kamboçya dan tüm yabanc güçlerin çekilmesini, bu ülkenin içifllerine kar fl lmamas n, Kamboçya n n demokratik yollarla kendi iktidar n belirleme kabiliyetine ulaflt r lmas n isteyen bir karar ald. Yine 1985 te BM Genel Sekreteri Perez De Cuellar n Genel Kurul a sundu u raporda, 1979 daki kararda belirtilen hususlara ek olarak tüm bölge ülkelerinin güvenli inin teminat alt na al nmas ve Güneydo u Asya n n bir bar fl, tarafs zl k ve özgürlük bölgesi hâline getirilmesi ilkeleri de yer al yordu. Bu hususlar daha sonraki dönemlerde ASEAN ilkeleri hâline de gelmifllerdir. Kamboçya sorununu neden oldu u bölgesel kriz 1989-91 y llar nda Vietnam ordular n n çekilmesine kadar sürdü. BM Öncü Görev Kuvveti Kas m 1991 de Kamboçya ya yerleflti ve bu görev Mart 1992 ye kadar sürdü. Bu tarihte BM Kamboçya Geçici Otoritesi ülke yönetiminin bir mandater olarak üslendi ve bu misyon da Eylül 1993 te tamamland. Kamboçya BM gözetiminde yeniden bir Krall k olarak kurulmufl ve anayasas ile meflru bir yönetim oluflmufltu. Vietnam ve Kamboçya sorunlar Güneydo u Asya da bölgesel iflbirli inin geliflimini uzunca bir süre önlemifltir. Kamboçya sorunun BM yönetiminde çözüm yoluna girdi i bir dönemde Ocak 1992 de ASEAN Devlet ve Hükümet Baflkanlar Zirve Konferans Singapur da yap ld. Bu konferansta 1993-2003 aras dönemde aflama aflama tüm sanayi ürünlerinin, 2010 da kadar da tüm tar m ürünlerinin gümrüksüz ticaretinin yap labilece i ASEAN Serbest Ticaret Bölgesi (AFTA) kurulmas n öngören bir anlaflma imzaland. Bu bölgenin siyasi bloklaflma aç s ndan tarafs z ve nükleer silahlardan ar nd r lm fl bölge olmas karar da al nd. 1994 Singapur Deklarasyonu ile ASEAN bir bölgesel forum oluflturmufl ve buna ASEAN üyelerine ek olarak Avustralya, Kanada, Güney Kore, ABD, Japonya, Yeni Zelanda, Avrupa Birli i, Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu da dâhil olmufllard r. 15 Aral k 1995 te de Güneydo u Asya Nükleer Silahlardan Ar nd r lm fl Bölge Anlaflmas imzaland. Brunei nin kat l m ndan 11 y l sonra Vietnam da 28 Temmuz 1995 te ASEAN n 7. üyesi oldu. Onu iki y l sonra, 23 Temmuz 1997 de Laos ve Myanmar izledi. En son olarak da iç sorunlar çözen ve yönetimi istikrara kavuflan Kamboçya 30 Nisan 1999 da ASEAN üyesi oldu. Bu h zl geniflleme ile ASEAN 4.5 milyon km 2 yüz ölçümüyle, dünya nüfusunun % 9 unu oluflturan 600 milyonluk nüfusuyla ve 2010 itibar yla nominal 1.8 trilyon $ GSMH ile küresel ölçekte bir topluluk biçimini ald. So uk Savafl y llar boyunca komünist ve anti-komünist küresel güçlerin rekabet ve çat flma alan olmufl olan bölge, bütünleflerek hem kendi aralar ndaki kuflku ve sorunlar çözüme do ru gidiyor hem de bölge d fl güçlerin bölge aktörlerini bir-

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 177 birlerine karfl kullanma yönündeki zararl etkilerini bertaraf ediyordu. Eylül 1999 da BM gözetiminde Endonezya dan ba ms zl n kazanan Do u Timor a da 2006 da gözlemci statüsü tan nm fl, bu devlet 2011 de ASEAN a üyelik baflvurusu yapm flt r. ÜYE Üyelik Y l ALAN (km 2 ) NÜFUS (2011) GSMH-PPP (2011) (milyar $) Kifli Bafl na ($) Endonezya 1967 1.904.569 237.556.363 1.126 4.744 Malezya 1967 329.847 28.334.135 442 15.385 Tayland 1967 513.115 66.720.153 616 9.598 Filipinler 1967 300.000 101.833.938 394 4.111 Singapur 1967 0.707 5.076.700 293 42.000 Brunei 1984 5.765 401.890 21 49.719 Vietnam 1995 331.690 91.519.289 299 3.354 Laos 1997 236.800 6.477.211 15 2.435 Myanmar 1997 676.578 60.280.000 81 1.307 Kamboçya 1999 181.035 14.805.358 32 2.470 ASEAN 4.435.830 613.005.007 3.319 1.950 Tablo 7.6 ASEAN Üyeleri Hakk nda Temel Ekonomik Veriler ASEAN siyasi, ekonomik, kültürel, ekoloji ve turizm boyutlar olan bir bölgesel bütünleflme hareketi olarak geliflimini sürdürdü. Asya Finansal Krizi nin etkisi sonucunda 1997 de ASEAN + 3 (Çin, Japonya, Güney Kore) giriflimi hayata geçirildi. Bununla ilgili ülke ekonomileri aras nda genifl boyutlu iflbirli i hedefleniyordu. Bu yap ya Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda n n da dahil oldu u Do u Asya Zirvesi de Do u Asya Ekonomik Toplulu u projesinin ilk ad m olarak gerçeklefltirilmifltir. 2002 de Do al Hayat ve Vahfli Yaflam n Korunmas program, 2003 te de demokratik bar fl program üye ülkelerce kabul edilmifltir. 2006 da ASEAN a BM Genel Kurulu nda gözlemci statüsü tan nm flt r. ASEAN üyeleri, örgütün kuruluflunun 40. y l olan 2007 de, 15 Ocak ta Filipinler, Cebu da imzalad klar deklarasyon ile Çin, Japonya, Avustralya, Yeni Zelanda, Hindistan ve Güney Kore ile 2013 te kadar serbest ticaret bölgesi görüflmelerini neticelendirmeyi hedeflediklerini ilan etmifllerdir. Bu kapsamda 27 fiubat 2009 da ASEAN ile Avustralya ve Yeni Zelanda aras nda serbest ticaret anlaflmas imzalanm fl ve 2020 ye kadar gümrüklerin s f rlanmas kararlaflt r lm flt r. 2010 da ise daha çarp c bir geliflme olarak ASE- AN ile Çin aras nda serbest ticaret bölgesi faaliyete geçmifltir. Aral k 2008 Cakarta Zirvesi nde ASEAN liderleri AB bir bütünleflme program n uygulamay hedeflediklerini aç klam fllard r. Ocak 2011 de ise 2030 FIFA Dünya Kupas n n tüm ASEAN bölgesinde ortaklafla düzenlemek için aday olacaklar n aç klam fllard r. ASEAN n özellikle So uk Savafl n bitmesinden sonra, 1992 yi izleyen dönemde h zl bir geliflim performans sergiledi i görülüyor. Asya ekonomilerini ve ASE- AN n üyesi olan Tayland, Endonezya, Malezya ve Filipinleri derinden etkileyen 1997 Asya krizine ra men, bu süreç devam etmifltir. ASEAN, AB den farkl olarak korumac ve d fllay c bir örgüt olma yoluna gitmemifltir. Ticari iliflkilerinin çeflitlili i nedeniyle gerek Pasifik ve Okyanusya bölgesiyle, gerek Uzak Do u ve Güney Asya ülkeleriyle her aflamada siyasi, ekonomik, askeri konularda diyalog ve kurumsal iflbirli i içinde olmak gere ini duymufltur. 1989 da ASEAN üyelerinin ço- unun da dahil oldu u Asya-Pasifik Ekonomik flbirli i (APEC) Forumu bunun en bilinen örne idir. APEC toplant lar nda al nan kararlara uyma zorunlulu u yok-

178 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar tur ve bu konu APEC üyelerinin tercihlerine b rak lm flt r. Bu yüzden APEC bir örgüt de il bir süreç ve forum özelli indedir. Yine AB den farkl ASEAN siyasi, askeri, güvenlik gibi konular ayn k tadaki farkl örgütlere (Avrupa Konseyi, NATO, AG T gibi) b rakmak yerine, bu konular da t pk ticari, ekonomik konular gibi kendi bünyesi içinde tutmufltur. AB deki H - ristiyan-egemen kültürden farkl olarak ASEAN üyelerinin aras nda dini kültür bak m ndan farkl laflmalar vard r. Egemen Budist ve slam kültürlerinin yan s ra Filipinler ve Do u Timor da H ristiyanl k ço unluktad r. Bu dinsel farkl laflma ASE- AN daki bütünleflme ve iflbirli i çabalar nda sorun oluflturmamas alt çizilmesi gereken ve örnek al nacak bir husustur. ASEAN n AB ile benzeflen taraflar da vard r. Üyeleri s n rdaflt r ya da iç deniz komflular d r. ASEAN n Asya, Pasifik, Okyanusya aç l mlar AB nin Afrika, Akdeniz, Do u Avrupa politikalar n an msatmaktad r. ASEAN da AB gibi çevre, insan haklar, serbest ticaret, e itim, bilim, kültür, turizm gibi pek çok alanda ortak politikalar oluflturmay baflarm flt r. ASEAN da bölgesel bütünleflmeyi siyasal, sosyo-kültürel-ekonomik bir üç ayakl yap üzerine kurgulam flt r. Lakin AB den farkl bir nokta olarak bu politikalar n uygulama, denetim ve gözetimini kapsayan ulus-üstü kurumlar ASEAN da yoktur. Güney Asya Bölgesel flbirli i Toplulu u (SAARC) Güney Asya Bölgesel flbirli i Toplulu u (South Asian Association For Regional Cooperation: SA- ARC) 8 Aral k 1985 de Sri Lanka, Hindistan, Pakistan, Bengaldefl, Bhutan, Nepal ve Maldive Adalar devlet ve hükümet baflkanlar n n örgütün kurulufl sözleflmesini onaylamalar yla ortaya ç km flt r. Afganistan da Nisan 2007 de Yeni Delhi de yap lan zirve konferans nda SAARC a üye kabul edilmifltir. 2009 itibar yla Çin, Japonya, Güney Kore, ABD, ran, Mauritius, Avustralya, Myanmar ve AB de gözlemci s fat yla örgüt toplant lar na kat lmaktad rlar. Bu örgüt Hint Alt K tas ndaki yegâne bölgesel iflbirli i ve bütünleflme giriflimidir. SAARC n ASEAN dan esinlenilerek oluflturuldu u söylenebilir. SAARC Güney Asya halklar n n ekonomik geliflimi ve refah, birlikte çal flma, dostluk, güven ve anlay fl birli i oluflturma, h zl ekonomik büyüme, bölgenin sosyal ve kültürel geliflimini sa lama amaçlar yla kurulmufltur. Örgüt içindeki iflbirli i ise 1. Üyelerin egemen eflitli i, 2. Toprak bütünlü ü, 3. Siyasi ba ms zl klar, 4. ç ifllerine kar flmama, 5. Karfl l kl yarar ilkeleri temelinde oluflturulmufltur. Örgütün sekretaryas Nepal in baflkenti Katmandu dad r. Örgütün Genel Sekreteri alfabetik s ra ile üye devletlerden dönüflümlü olarak belirlenir ve üç y ll na atan r. Sekreter ve öteki üye devletlerin 6 temsilcisi birlikte çal fl rlar. SAARC Devlet ve Hükümet Baflkanlar Zirvesi her y l yap l r ve örgütün en üst düzey organ d r. D - fliflleri Bakanlar Konseyi örgütün bir baflka organ olup y lda en az iki kere toplan r, genel siyaset ve uygulamalar gözden geçirir. Daimi Komite örgüt delegasyonlar n n bir arada bulundu u bir ön çal flma ve projeksiyon grubu özelli indedir. Güney Asya Serbest Ticaret Bölgesi (SAFTA) SAARC n bir organ olan Ekonomik flbirli i Komitesi nin çal flmalar sonunda 11 Nisan 1993 de Dakka da yap lan Zirve Konferans nda imza edilip, 7 Aral k 1995 de

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 179 yürürlü e giren anlaflma ile Güney Asya Tercihli Ticaret Düzenlemeleri (SAPTA) rejimi kurulmufltur. Bu rejimin bir sonraki safhas 6 Ocak 2004 de slamabad daki Zirve Konferans nda imza edilip 1 Ocak 2006 da yürürlü e giren anlaflma ile Güney Asya Serbest Ticaret Bölgesi (SAFTA) olmufltur. Bu yap müstakil bir örgüt olarak düflünülmüfl ve en üst düzey organ olarak Bakanlar Konseyi kurulmufltur. Bu kurulufl zirvelerinde nihai amac n Güney Asya Ekonomik Birli i (SAE- U) nin gerçeklefltirilmesi oldu u sürekli vurgulanm flt r. AVRASYA BÖLGES NDEK BÜTÜNLEfiME G R fi MLER fianghay flbirli i Örgütü (fi Ö) 25 Nisan 1996 Çin in fianghay kentinde imzalanan çok yönlü iflbirli i anlaflmas ile Çin Halk Cumhuriyet, Rusya Federasyonu, Kazakistan, K rg zistan ve Tacikistan taraf ndan fianghay Befllisi giriflimi kuruldu. 2001 de Özbekistan da bu giriflime kat ld ve giriflimin ad da fianghay flbirli i Örgütü olarak ilan edildi. Hindistan, Mo olistan, Pakistan, ran örgüt toplant lar na gözlemci olarak kat lmaktad rlar. Beyaz Rusya ve Sri Lanka diyalog ülkeleri s fat yla ASEAN, BDT ve Türkmenistan da sürekli konuk olarak örgüt toplant lar nda yer almaktad rlar. Afganistan ise fi Ö ile ortak ba lant grubu oluflturmufltur ve bu s fatla toplant lara kat lmaktad r. 2003 y l nda ekonomik iflbirli ini geniflletme amac yla bir çerçeve anlaflmas imzalam flt r. Çin bölgede ticaretin gelifltirilmesi için etkin ve h zl tedbirlerin al nmas yla birlikte, fianghay flbirli i Örgütü bünyesinde uzun vadede bir serbest ticaret bölgesi oluflturulmas n önerdi. Bir y l sonra 23 Eylül 2004 te ekonomik iflbirli ine dair bir plan imzalanm flt r. 25 Ekim 2005 teki fi Ö nün Moskova toplant s nda ortak enerji projelerine öncelik verilece i ve özellikle petrol ve gaz sektörü ile su kaynaklar n n ortak kullan m üzerinde durulaca belirtilmifltir. Ayn toplant da ortak projelerin finansman için bir fi Ö Interbank n n kurulmas kabul edilmifltir. fi - Ö nterbank kurumunun ilk toplant s fiubat 2006 da Pekin de yap ld. 30 Kas m 2006 da, Alma Ata da düzenlenen fi Ö konferans nda Rus D fliflleri Bakan fi Ö nün bir Enerji Kulübü kurulmas konusunda planlar yapt klar n belirtmifltir. Enerji Kulübü konusu Kas m 2007 deki zirvede de yinelenmifltir. A ustos 2008 Duflanbe zirvesinde dünya ekonomisindeki durgunluk ve düflüfl üzerinde durularak ciddi ve sorumlu para ve maliye politikalar n n gereklili i vurgulanm flt r. Ayr ca sermaye ak m n n denetiminin ve enerji-g da teminindeki güvenli in önemi ifade edilmifltir. Haziran 2009 Yekaterinburg Zirvesi nde Çin öteki üye ülkelere küresel finans krizi konusunda 10 milyar dolarl k yard m program n aç klam flt r. Bu zirve ayr ca ilk BRIC (Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin Grubu) zirvesiyle birlikte gerçekleflmifl ve Rusya ile Çin IMF de daha büyük kota istediklerini aç klam fllard r. fi Ö Rusya-Çin sütunlar na dayanmaktad r. Zaten örgütün resmi dilleri de Rusça ve Çince olarak belirlenmifltir. Örgütün esas çal flma alan Avrasya bölgesindeki siyasi ve askeri güvenlik olmakla birlikte, giderek ekonomik iflbirli i öne ç kmaktad r. Çin in artan hammade, enerji ve g da taleplerinin yan s ra, tüketime aç bir pazar için sunabilece i genifl ihracat imkan vard r. Hesapl Çin mallar milli ge-

180 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar liri düflük bu bölgede genifl olarak tüketilmektedir. fi Ö nün sa lad siyasi ve askeri güvenlik ekonomik olarak ortak zenginleflmenin de önünü açabilir. fi Ö nün yap s hiyerarflik zirve konferanslar ile oluflmufltur. Devlet baflkanlar, hükümet baflkanlar, d fliflleri bakanlar zirveleri hiyerarflik olarak en yetkili üç organd r. Bunlar n alt nda her devletin belirledi i koordinatör temsilcilerden oluflan kurul vard r. Bu kurul fianghay da bulunan Sekretarya ile birlikte çal fl r. Ekonomik meseleler do rudan örgüt çat s na al nmam fl ve devletleraras ikili iliflkilerle sürdürülmesi uygun görülmüfltür. Özellikle Rusya ve Çin kendi ekonomilerini etkileyecek bir bölgesel yükümlülük konusunda karars zd rlar. Çin, bu büyük bölgenin uygun pazar olanaklar n de erlendirmek amac yla serbest ticaret bölgesi önermifl ama bunun ötesinde bir proje sunmam flt r. Baz kaynaklarda Avrasya Ekonomik Toplulu u EurAsEc k saltmas yla an lmaktad r. Tablo 7.7 Avrasya Ekonomik Toplulu u Ülkeleri Temel Ekonomik Göstergeler Avrasya Ekonomik Toplulu u (EAEC) Sovyetler Birli i nin Aral k 1991 de da lmas ndan sonraki dönemde eski birlik cumhuriyetlerinin devletleflme çabalar sürerken, Sovyet federalizminden zuhur eden pek çok mesele ile u raflmak gerekti. Eski Sovyet birlik cumhuriyetlerinin baz lar Rusya Federasyonu çevresinde Ba ms z Devletler Toplulu u (BDT) ad yla yeni bir örgüt kurdular. Bu örgüt bünyesinde yer alan üç devlet, Kazakistan, Rusya Federasyonu ve Beyaz Rusya 29 Mart 1996 da bir gümrük birli i anlaflmas imzalad lar. Kazakistan Devlet Baflkan Nursultan Nazarbayev in çabalar yla 10 Ekim 2000 de 1998 de kurulan yeni Kazak baflkenti Astana da Avrasya Ekonomik Toplulu u Anlaflmas (EAEC) devlet baflkanlar zirve konferans nda imzaland. Üye ülkeler Kazakistan, K rg zistan, Tacikistan, Rusya Federasyonu, Beyaz Rusya d r. Ekim 2005 te Özbekistan n da örgüte üyeli i kabul edilmifltir. Fakat Özbekistan 2008 de geçici bir süre için üyeli inin ask ya al nmas n istemifltir. Ermenistan, Ukrayna ve Moldova da gözlemci statüsünde toplant lara kat lmaktad r. EA- EC bünyesindeki ülkelerin 2006-2007 dönemi ekonomik performanslar na bak ld - nda iç pazar n büyümeye etkisi görülebilmektedir. Ülke Nüfus GSMH 2006 ($) GSMH 2007 ($) Büyüme (%) Kifli Bafl na ($) Beyaz Rusya 9,688,796 36,961,815,474 44,773,406,221 21.13 4,621 Rusya 142,498,534 984,926,789,696 1,289,582,151,445 30.93 9,050 Kazakistan 15,421,864 81,003,864,916 104,143,432,632 28.57 6,753 K rg zistan 5,316,544 2,834,168,893 3,745,000,489 32.14 704 Özbekistan 27,372,256 17,077,480,575 19,274,619,012 12.87 704 Tacikistan 6,735,996 2,830,213,563 3,737,572,699 32.06 555 EAEC 207,033,990 1,125,634,333,117 1,465,256,182,498 30.17 7,077 Kaynak: http://www.tsouz.ru EAEC bünyesinde mutlak bir serbest dolafl ma do ru gidilmektedir. Rusya n n azalan nüfusu, Orta Asya n n artan nüfusu bir iflgücü ve nüfus ak m n getirmifltir. 1960 larda ve 1970 lerin ilk y llar nda Almanya ya yönelik Türk iflgücü göçünün bir

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler benzeri Rusya ya yönelik olarak Orta Asya ülkeleri için söz konusudur. 2009 da Rusya-Kazakistan-Beyaz Rusya aras nda gümrük birli ine geçifl süreci tamamlanm fl, 1 Ocak 2010 da ise mallar n serbest dolafl m n öngören Ekonomik Alan yürürlü e girmifltir. Nazarbayev, EAEC ülkeleri aras nda, ad n Avrasya n n Rusça önek biçiminden alan, YEVRAZ diye ortak kaydi para birimi oluflturulmas n da önermifltir. Bu birim ECU ya da SDR gibi nakit-olmayan kaydi bir para olacakt r. EAEC üyeleri aras nda gümrük birli i ve ortak pazar oluflturmufltur. Ayr ca ortak ulaflt rma sistemi ve ortak enerji pazar kurma, döviz kuru mekanizmalar n n ortak yönetimi, ekonomik-sosyal kalk nmada ortak politikalar oluflturma, mal ve hizmet ticaretinde ortak düzenleme ve kurallar gelifltirme, ulusal hukuk sistemlerinin uyumlulaflt r lmas gibi hedefleri vard r. Örgüte üye ülke vatandafllar n n tüm örgüt alan nda kamu hizmetlerinden ortak yararland r lmas projesi de yürürlüktedir. Bu durumda SSCB nin, Rus-Slav egemen yap s olmaks z n, fonksiyonel olarak bir benzerinin Orta Asya n n ba ms z devletlerince bir uluslararas örgüt biçiminde oluflma yolunda oldu u söylenebilir. Küresel bütünleflmeler içinde, iliflkilerin yo unlu u ve içerik zenginli i bak m ndan AB ye en yak n örnek olarak ASEAN ile birlikte EAEC verilebilir. EAEC nin organlar, 1. Devletleraras Konsey, 2. Entegrasyon Komitesi, 3. Sekretarya, 4. Daimi Temsilciler Komisyonu, 5. Parlamentolararas Ortak Meclis, 6. Adalet Divan ndan oluflmaktad r. Entegrasyon Komitesi nin Enerji, Ulaflt rma, S n r Meseleleri, Gümrük Hizmetleri, Vergi Hizmetleri, Adalet gibi alanlarda çal flan yard mc ofisleri mevcuttur. Toplulu un bu organlar tek bir merkezde olmay p Alma Ata, Moskova, St. Petersburg ve Minsk gibi farkl flehirlerde bulunmaktad r. 181 Orta Asya Ekonomik flbirli i Örgütü: Sovyetler Birli i nin da lmas n müteakip 1991 de Kazakistan, K rg zistan, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan Orta Asya Ba ms z Devletler Toplulu u ad yla bir örgüt oluflturdular. Bu yap 1994 te Orta Asya Ekonomik Birli i biçimine dönüfltü, ama Türkmenistan ve Tacikistan bu yeni yap ya dâhil olmad lar. 1998 de yap Orta Asya Ekonomik flbirli i ad n ald ve Tacikistan bu yap ya dâhil oldu. 28 fiubat 2002 de son bir isim de iflikli i ile yap n n ad Orta Asya Ekonomik flbirli i Örgütü oldu. Rusya 28 May s 2004 te bu örgüte üye oldu. 7 Eylül 2005 te St. Petersburg da yap lan zirve konferans nda örgütün EAEC ile birlefltirilmesi karar al nd. Örgüt 25 Ocak 2006 da EAEC ile birleflerek varl n sona erdirdi. Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO) Türkiye- ran-pakistan aras nda askeri yard mlaflmay öngören Merkezi Antlaflma Teflkilat (CENTO) n n ekonomik yönünü oluflturan Bölgesel flbirli i ve Kalk nma (RCD) program 1964 te oluflturulmufltu. zmir de 22 Nisan 1976 da yap lan RCD zirvesinde karfl l kl ticaretin önündeki engellerin kald r lmas, turizm alan nda iflbirli ini yo unlaflt r lmas kararlar al nd. ran daki 1979 slam Devrimi nin sonucunda oluflan rejim de iflikli inden k sa süre sonra taraflar n anlaflmadan çekilmeleriyle CENTO ortadan kalkt. Fakat RCD nin baflka bir biçim alt nda sürmesinde taraflar mutab k kal nca, 29 Ocak 1985 teki RCD nin Tahran da yap lan zirve konferans nda, bu yap n n ad ve içeri i de ifltirilerek Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO) kuruldu. Örgütün merkezinin de Tahran da olmas kararlaflt r ld. 1991 de SSCB nin da lmas n müteakip 1992 de Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, K rg zistan, Kazakistan ve Afganistan ECO ya yeni üye olarak kabul edildiler. Böylece örgütün co rafyas, nüfusu ve ekonomik potansiyeli bir anda artm fl oldu. Avrasya co rafyas ndaki Türkiye ile soydafl cumhuriyetlerin hepsinin Türkiye ile ayn çat da olduklar tek bölgesel örgüt ECO dur.

182 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Örgütün en üst organ her y l toplanan Bakanlar Konseyi dir. Buna ek olarak Daimi Temsilciler Konseyi üye devletlerin ran a atad klar büyükelçilerden ve ran D fliflleri Bakanl n n ECO ifllerinden sorumlu müdüründen oluflur. Bölgesel Planlama Konseyi adl organ da üye devletlerin planlama birimlerinin baflkanlar ndan oluflur. ECO Genel Sekreterli i endüstri, tar m, ticaret, yat r m, enerji, madencilik, çevre, ulaflt rma, iletiflim, iktisadi araflt rmalar, istatistik, proje araflt rmalar yla ilgili birimlerinden oluflur. ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas stanbul merkezli olarak 2005 te kurulmufltur. ECO 1995 ten beri slam Konferans Örgütü nde gözlemci statüsüyle temsil edilmektedir. Türkiye nin 1995 te AB ile gümrük birli ine girmesi, Orta Asya devletlerinin 1996 sonras nda Rusya ile gümrük birli i dâhil pek çok konuda bütünleflmeye girmeleri, siyasi ve askeri güvenlik olarak da fianghay flbirli i Örgütü nü tercih etmeleri ECO ya zarar verdi ve bu örgütün bölgesel bir dinamik olarak geliflimini önledi. ECO, ran n üye oldu u tek bölgesel örgüttür ve bu yüzden ECO nun geliflmesi için büyük çaba harcamaktad r. Tablo 7.8 ECO Üyeleri Temel Ekonomik Veriler ÜYELER ALAN (km 2 ) NÜFUS (2010) GSMH (2010) (nominal) (milyon $) GSMH (2010) (kifli bafl na) Para Birimi Afganistan 647.500 29.662.000 16.968 572 Afgani Azerbaycan 86.600 9.040.000 51.787 5.728 Manat ran 1.648.195 75.350.000 359.970 4.777 Riyal Kazakistan 2.724.900 15.584.000 126.346 8.107 Tenge K rg zistan 199.900 5.444.000 5.122 940 Som Pakistan 803.940 166.578.000 177.901 1.068 Rupi Tacikistan 143.100 6.536.000 5.499 841 Somoni Türkiye 783.562 71.428.000 710.737 9.950 Lira Türkmenistan 488.100 5.439.000 20.232 3.720 Manat Özbekistan 447.400 28.246.000 37.290 1.320 Som ECO Toplam 8.620.697 416.046.863 1.519,589 3.653 -------- Kaynak: http://en.wikipedia.org/wiki/economic_cooperation_organization (Eriflim: 04.04.2012) Karadeniz Ekonomik flbirli i (KE ) Böyle bir kuruluflla ilgili ilk toplant 19 Aral k 1990 da Ankara da SSCB, Bulgaristan, Romanya ve Türkiye nin yan s ra, SSCB ye birlik (soyuz) cumhuriyeti statüsü alt nda dahil olan Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan ve Moldova n n kat l m yla gerçeklefltirilmifltir. Toplant sonunda taraflar Karadeniz Ekonomik flbirli i Projesi nin hayata geçirilmesi konusunda mutab k kalm fllard r. Mart 1991 de Bükrefl te, Nisan 1991 de Sofya da, Temmuz 1991 de Moskova da yap lan toplant larla kurulufl anlaflmas tasla ortaya ç km flt r. 19-21 A ustos 1991 deki baflar s z Moskova dar-

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 183 besi sonras nda yaflanan karmafla ve ba ms zl k ilanlar neticesi Aral k 1991 de SSCB nin da lmas bir gecikmeyi getirmifltir. 25 Haziran 1992 de stanbul da kurulufl anlaflmas yap larak KE hayata geçirilmifltir. Örgüt Sekretaryas da stanbul dad r. Üyeleri Rusya, Ukrayna, Moldova, Romanya, Bulgaristan, Türkiye, Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan, Yunanistan, Arnavutluk tur. S rbistan da daha sonra KE üyesi olmufltur. Bu devletlerin hepsinin geçmiflinde Osmanl Tarihsel Alan gibi ortak bir nokta vard r. Ayr ca Rusya ve Türkiye gibi geçmifl dönemlerde tarihsel rekabet yaflam fl iki büyük bölgesel gücün bir örgütün temel direkleri olarak bir araya gelmifl olmalar önemlidir. KE giriflimi komflu co rafyalardaki devletlerin ekonomik, teknik, çevre, güvenlik, kültür gibi konularda ortak hareket etmesi gayesinden yola ç k larak oluflturulmufl bir bölgesel forum özelli i tafl maktad r. Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya NATO üyeleridir, ayr ca son üçü AB tam üyesi de olmufllard r. Buna karfl l k Rusya öteki baz SSCB-varisi ülkelerle bölgesel bütünleflme giriflimlerinde bulunmaktad r. Gürcistan n Rusya ile Ermenistan n Azerbaycan la, Türkiye nin Ermenistan ve Yunanistan la çok ciddi siyasi sorunlar vard r. Bu farkl laflmalara karfl n KE projesi çerçevesinde bu devletler bir araya gelebilmifllerdir. Amaçlar n s - n rl ve ortak yarar esas na göre belirlenmesi bu hareketin uzun dönemde de varl n sürdürme flans n artt rabilir. Mesela AB içinde de Nordik Konseyi, Viflegrad Grubu gibi oluflumlar vard r ve bunlar AB ile bir arada var olabilmektedirler. KE nin Karadeniz e k y dafl olmayan üyeleri hangi devletlerdir? ORTA DO U VE AFR KA DAK BÜTÜNLEfiME HAREKETLER DÜfiÜNEL M 8 DÜfiÜNEL M slam flbirli i Örgütü ( Ö) SORU SORU Bizzat kurulufl sözleflmesinde Filistin ve Kudüs slam Konferans Örgütü ( KÖ) nden slam flbirli i sorunlar örgütün ana ilgi alan D KKAT olarak tan mlanm flsa da, sonraki dönemlerde slam Dünya- Haziran 1967 Alt Gün Teflkilat ( T) na. D KKAT srail 5-11 Savafl ile pek çok Arap s n ilgilendiren boyutlar olan SIRA Afganistan, S ZDE Keflmir gibi sorunlar da örgütün gündemine geldi. Kudüs ü de iflgal etmiflti. topra n n yan SIRA s ra Do u S ZDE Burada Müslümanlar için en 1987 Kuveyt zirvesinde KKTC ne gözlemcilik kutsal yerlerden biri ola statüsü tan nd. AMAÇLARIMIZ Mescid El-Aksa AMAÇLARIMIZ bulunuyordu. 21 A ustos KÖ nün ad 2010 daki 38. D fliflleri Bakanlar Konferans nda al nan bir kararla slam flbir- 1969 da baz dinsel fanatiklerin bu camiyi K T A P kundaklama giriflimi K Toldu. A P li i Örgütü ( Ö) biçiminde de ifltirildi. Ö nün Bunun üzerine Eylül 1969 da Fas n baflkenti Rabat ta bir organlar 1. Devlet ve Hükümet Baflkanlar Zirvesi, üç y lda bir toplan r; 2. D fliflleri Bakanlar Konferans, her y l toplan r; 3. Dai- d fliflleri bakanlar olay araya gelen slam ülkeleri TELEV ZYON k nad lar, bu TELEV ZYON konferans n da mi Sekretarya; 4. Çal flma Komiteleri. tüzel kiflili i olan KÖ kuruluflundan sonra k sa süre içinde ekonomik boyutlar da kazanmaya kurumlaflm fl bir yap olmas n kararlaflt rd lar. bafllad. 20 Ekim 1975 teki zirve konferans nda slam Kalk nma Bankas n n kuruluflu onayland ve merkez olarak yine Cidde seçildi. 1981 deki zirvede ise slam yap lan toplant da da Mart 1972 de Cidde de NTERNET NTERNET örgütün kurulufl sözleflmesi Konferans Ekonomik ve Ticari flbirli i Daimi Komitesi ( SEDAK) adl bir organ haz rland, merkezin Cidde de olmas oluflturularak baflkanl Türkiye ye verildi. KÖ nün ekonomik amaçl organlar : kararlaflt r ld. slam Kalk nma Bankas (Cidde) slami Bankalar Uluslararas Birli i (Cidde)

184 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar slam Konferans Ekonomik ve Ticari flbirli i Daimi Komitesi ( SEDAK) slam Ülkeleri statistik, Ekonomik ve Sosyal Araflt rma ve E itim Merkezi (Ankara) slam Konferans Bilimsel ve Teknolojik flbirli i Daimi Komitesi slami Ticaret Gelifltirme Merkezi (Kazablanka) slami Dayan flma Fonu (Cidde) slam Konferans Ekonomik, Kültürel Sosyal Sorunlar Komitesi slam Ticaret ve Sanayi Odas (Karaçi) Geliflmekte Olan Sekiz Ülke (D-8) Türkiye nin öncülü ünde 15 Haziran 1997 de yap lan stanbul zirvesinde yay nlanan deklarasyonla kurulmufl bir örgüttür. Üyeleri: Türkiye, M s r, ran, Pakistan, Bangladefl, Endonezya, Malezya ve Nijerya. Örgütün amaçlar : Sosyo-ekonomik iflbirli ini, bar fl n ve çevrenin korunmas n desteklemek Küresel krizlerde üyelerin koordine hareketini sa lamak Enerji sektöründe sürdürülebilir büyüme sa lanmas Üyeler aras nda tercihli ticaret düzeni kurulmas D-8 (Developing Eight) in temel faaliyet alan n n ekonomik oldu u görülmektedir. Üyelerine bak ld nda bunlar n slam Dünyas n n nüfus ve ekonomi olarak en büyük devletleri olduklar görülmektedir. Nüfus ve ekonomi toplam olarak slam Dünyas n n yar s ndan fazlas n temsil etmektedirler. Bu oluflumun ad n n, Bat Dünyas nda 1970 lerde ABD, Japonya, Fransa, ngiltere, Almanya, talya ve Kanada n n kat l m yla oluflan G-7 ve 1998 de Rusya n n da kat l m yla G-8 hâlini alan Bat l büyük devletler kulübü ne nisbet olarak seçildi i görülüyor. Körfez flbirli i Konseyi (GCC) Basra Körfezi ndeki Arap monarflileri 1979 ran slam Devrimi ile oluflan yeni rejimin politikalar ndan rahats zl k duymufllar ve 22 Eylül 1980 de Irak n ran a sald r s yla bafllayan savaflta Irak a destek olmufllard. Bu devletler Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleflik Arap Emirlikleri ve Umman dan olufluyordu. Bu devletler 25 May s 1981 de Körfez Arap Devletleri flbirli i Konseyi (GCC) adl örgütü kurdular. 11 Kas m 1981 de de GCC üyesi devletler aras nda Birleflik Ekonomiler Anlaflmas Abu Dabi de imza edildi. Bu anlaflmalar n amaçlar n afla daki biçimde grupland rmak mümkündür: Ekonomi, maliye, ticaret, gümrük, turizm, yasama ve idare gibi farkl alanlarda benzer düzenlemeleri formüle etmek Sanayi, madencilik, tar m, su, hayvanc l k, bal kç l k ve denizcilik konular nda bilimsel ve teknik geliflmeleri ortaklafla desteklemek Bilimsel araflt rma merkezlerini ortaklafla kurmak ve yararlanmak

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 185 Ortak iktisadi teflebbüs ve teflekküller oluflturmak Arap Yar madas Birleflik Askeri Gücü nü oluflturmak Özel sektörün ekonomik iflbirli ini teflvik etmek Üye devlet halklar aras ndaki her türlü iflbirli i ve dostluk ba lar n güçlendirmek 2010 a kadar üye devletler aras nda para birli i oluflturmak (bu hedefe henüz ulafl lamam flt r) Zengin petrol ve do al gaz kaynaklar sayesinde bu ülkelerin h zl büyümeleri GCC nin de önünü açmaktad r. 2003 de GCC üyesi devletler gümrük birli i kurdular ama bu henüz tam olarak faaliyete geçmifl de ildir. 1 Ocak 2008 de üye devletler aras nda Ortak Pazar faaliyete geçmifltir. Yemen, Ürdün ve Fas GCC ile üyelik görüflmeleri yapmaktad r fakat bu devletlerin Basra Körfezi nde k y s yoktur. ÜLKE Kurulufl Y l Bahreyn 1971 Kuveyt 1961 Umman 1970 Katar 1971 Suudi Arabistan Birleflik Arap Emirlikleri 1926 1971 Hükümet Biçimi Meflruti Monarfli Meflruti Monarfli Mutlak Monarfli Mutlak Monarfli Mutlak Monarfli Federal Monarfli NÜFUS (2009) GSMH (2009) (milyon $) GSMH Kifli Bafl na ($) 1.234.596 28.124 27.068 2.692.526 200.429 54.304 2.845.000 74.431 25.109 1.699.435 102.147 83.840 28.686.633 592.886 23.814 8.264.070 179.321 36.536 Kaynak: http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=cooperation_council_for_the_arab_ States_of_the_Gulf&oldid=484360205 Tablo 7.9 Körfez flbirli i Konseyi Üyelerinin Temel Siyasi- Ekonomik Göstergeleri Genifl Arap Serbest Ticaret Bölgesi (GAFTA) GCC üyeleri 1997 de imzalanan Genifl Arap Serbest Ticaret Bölgesi (GAFTA) adl bir örgüte de üye olmufllard r. GAFTA Arap Ekonomik Birli i Konseyi adl Arap Birli i nin yan kuruluflunun çabalar yla kurulmufltur. GAFTA n n öteki üyeleri M - s r, Irak, Lübnan, Libya, Fas, Sudan, Suriye, Yemen, Cezayir ve Tunus tur. Bu örgüt 2005 te tam olarak faaliyete geçmifltir. Petrol hraç Eden Ülkeler Teflkilat (OPEC) Eylül 1960 ta Venezüella n n yo un diplomasisinin sonucu olarak Ba dat ta bir araya gelen 5 petrol ihracatç s devlet taraf ndan kurulmufl bir kartel örgüt tür. Kurucu üyeleri Irak, ran, Venezüella, Suudi Arabistan ve Kuveyt tir. Daha sonra yeni üyeler eklenmifltir. 2011 itibar yla 12 üyesi olan örgütün üyelerinin 8 tanesi Orta Do- u daki slam ülkelerindendir. Bu yüzden genel merkezi Viyana da olmas na karfl n bu örgütü petrol bölgeleri örgütü olarak bir bölgesel bü-

186 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 9 tünleflme hareketi saymak mümkündür.dünya petrol rezervlerinin ve üretiminin çok büyük k sm n da gerçeklefltiren OPEC üyesi devletler aralar nda kotalar belirleyerek fiyat ve gelir art fllar sa lamay baflarm fllard r. 1960-73 döneminde fiyatlarda yaklafl k % 40 reel art fl gerçekleflmifltir. OPEC in kurucu SIRA devletleri S ZDE hangileridir? Esas fiyat patlamas Ekim 1973 te 4. Arap- srail Savafl neticesi yaflanm fl ve Arap DÜfiÜNEL M petrol ambargosu neticesi petrol fiyatlar 4 kat artarak varil bafl na 12 $ düzeyine ç km flt r. 1978-79 döneminde patlak veren ran daki halk aklanmas n n neticesi oluflan grevlerle SORU bu ülkenin üretimi % 90 oran nda azal nca dünya yeni bir petrol floku daha yaflam fl ve fiyatlar 13 $ düzeyinden 30 $ a kadar yükselmifltir. 1986 Ekim ay nda D KKAT bafllayan talep ve fiyat düflüflleri ile varil bafl na 18 $ a kadar yaflanan gerileme OPEC üyelerini ciddi mali krize sokmufltur. A ustos 1990 da Irak n Kuveyt i iflgalinin getirdi i kriz fiyatlarda toparlanmaya neden oldu. Rekor düzeydeki art fllar ABD ve ngiltere nin 2003 Irak iflgalinden sonra yafland ve fiyatlar 100 $ n üstünü gördü. AMAÇLARIMIZ Tablo 7.10 AMAÇLARIMIZ Devlet Bölge Girifl Nüfus Alan (km (2008) ) OPEC Üyesi Devletler K T A P ran Irak K T A P Orta Do u Orta Do u 1960 1960 75,875,224 28,221,180 1,648,000 437,072 Kuveyt Orta Do u 1960 2,596,799 17,820 TELEV ZYON Suudi Arabistan Orta Do u 1960 28,146,656 2,149,690 TELEV ZYON Venezüella Güney Amerika 1960 26,414,816 912,050 NTERNET Katar Libya NTERNET Birleflik Arap Emirlikleri Cezayir Nijerya Angola Ekvator TOPLAM ESK OPEC ÜYELER Orta Do u Kuzey Afrika Orta Do u Kuzey Afrika Siyah Afrika Siyah Afrika Güney Amerika 1961 1962 1967 1969 1971 2007 2007 824,789 6,173,579 4,621,399 33,779,668 158,259,000 12,531,357 13,927,650 369,368,429 11,437 1,759,540 83,600 2,381,740 923,768 1,246,700 283,560 11,854,977 Devlet Bölge Girifl Y l Ayr l fl Y l Gabon Endonezya Kara Afrika 1975 1994 Güneydo u Asya 1962 2009 Kaynak: http://en.wikipedia.org/wiki/organization_of_the_petroleum_exporting_countries

Ülkeler 10 9 Varil 10 9 Ton Pan-Afrikanizm düflüncesi XIX. yüzy ldan beri mevcut olmakla birlikte bunun kurumsallaflmas vakit alm flt r. lk Pan-Afrika Kongresi 1900 de Londra da yap ld. I. Dünya Savafl ertesinde de 1921, 1923, 1927 de kongrelere devam edildi. Bu ilk kongrelerin kat l mc lar ABD ya da Avrupa k tas ndan siyahlard. kinci Dünya Savafl sonras nda 1945 te toplanan beflinci kongrede art k Afrika dan temsilciler de vard. 1958 de Gana n n baflkenti Akra da yap lan alt nc kongre bir dönüm noktas oldu. Dekolonizasyon (Sömürgelerin Tasfiyesi) süreci Afrika da da h zlanm flt ve 1960 Afrika Y l oldu, çok say da ülke ba ms z hale geldi. Afrika n n sömürgelefltirilmemifl iki devleti hangileridir? 7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler Üretim 10 6 Varil/Gün Üretim 10 3 Ton/Gün Afrika Birli i Örgütü (OAU) ve Afrika Birli i (AU) Rezerv Ömrü (Y l) Venezüella 296.50 47.14 2.1 330 391 Suudi Arabistan 264.52 42.05 8.9 1,410 81 Kanada 175.00 27.8 2.7 430 178 ran 151.20 24.04 4.1 650 101 Irak 143.10 22.75 2.4 380 163 Kuveyt 101.50 16.14 2.3 370 121 Birleflik Arap 136.70 21.73 2.4 380 112 Emirlikleri Rusya 74.20 11.80 9.7 1,540 21 Libya 47.00 7.5 1.7 270 76 Nijerya 37.00 5.9 2.5 400 41 Kazakistan 30.00 4.8 1.5 240 55 Katar 25.41 4.040 1.1 170 63 Çin 20.35 3.235 4.1 650 14 ABD 19.40 3.08 5.5 870 10 Angola 13.50 2.15 1.9 300 19 Cezayir 13.42 2.13 1.7 270 22 Brezilya 13.20 2.10 2.1 330 17 17 Rezerv Toplam 1.324.00 210.50 56.7 9.010 64 Kaynak: http://en.wikipedia.org/wiki/organization_of_the_petroleum_exporting_countries DÜfiÜNEL M Afrika k tas n n 1960 dan sonra büyük ço unlu unun ba ms z hâle gelmesi, bu yeni devletlerde birlikte hareket etme ihtiyac n ortaya ç kard. SORU K tada ba ms zl - n, 1935-1941 talyan iflgali hariç, hiç yitirmemifl tek devlet olan Etiyopya (Habeflistan) da 25 May s 1963 te D KKAT yap lan ve 32 ba ms z Afrika ülkesinin kat ld zirve konferans nda Afrika Birli i Örgütü (OAU) kuruldu. Tablo 7.11 Dünya daki Belli Bafll Petrol Rezervleri (2011) 187 Pan-Afrikanizm ve De- Kolonizasyon:Afrika, sömürgecili in en son girdi i k talardan biridir. Afrika n n iç bölgelerinin keflfi de ancak XIX. yüzy l ortalar ndan sonra gerçekleflmifltir. Frans z Jules Verne in Balonla Befl Hafta roman o dönemin Avrupas ndaki Afrika merak n yans t r. Ayn yüzy l n sonlar nda ve XX. yüzy l bafllar nda sömürgecili in ve kapitalizmin Endüstri Devrimi koflullar nda ald yeni bir biçim olan Emperyalizm ve milliyetçili in ayn koflullarda ald biçim olan Irkç l k Afrika n n keflfi, iflgali ve ya malanmas sürecini h zland rd. Bu sürece bir düzen vermek amac yla 1884 ve 1885 te Berlin de kongreler bile tertiplendi. 10 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

188 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Örgüt merkezinin de örgütün kurulufl yeri olan Addis Ababa olmas kararlaflt r ld. Bu örgütün ana organlar 1. Devlet ve Hükümet Baflkanlar Konseyi ve Zirve Konferans, 2. Bakanlar Konseyi, 3.Genel Sekreterlik, 4. Arabuluculuk-Uzlaflt rma-tahkim (Hakemlik) Komisyonu ndan oluflmaktad r. OAU nun amaçlar : Afrika devletleri aras nda iflbirli i ve dayan flmay güçlendirmek, ülke bütünlüklerini, ba ms zl klar n korumak K tadaki her türlü sömürgecili e son vermek BM fiart ve belgeleri rehberli inde uluslararas iflbirli ini gelifltirmek Bar flç Ba lant s zl k politikas n sürdürmek Üyelerin ekonomi, diplomasi, e itim, sa l k, refah, bilim ve savunma politikalar n uyumlu hâle getirmek, koordinasyon içinde yürütmek olarak belirlenmifltir. OAU, büyük ço unlu u yeni ba ms z üyelerinin güvenlik ve kalk nma sorunlar nda etkin iflbirli i sa layacak bir buluflma ve yönetim merkezi olmufltur. Daha sonraki dönemlerde 1964 te Afrika Kalk nma Bankas ve Afrika Kalk nma Fonu nun, 1991 de Afrika Ekonomik Toplulu u nun kurulmas, OAU nun giriflimi ve deste i ile olmufltur. 8 Temmuz 2002 de ise örgüt Güney Afrika n n Durban kentinde yap lan zirvede, AB den al nan örnekle Afrika Birli i (AU) ad n alarak her alanda iflbirli i çabalar n yo unlaflt rm flt r. Bu çerçevede AU, Parlamento, Güvenlik Konseyi ve Bar fl Gücü Haz r Kuvveti gibi yeni organlar ihdas etmifltir. AU nun ekonomik amaçlarla kurdu u organa Afrika Geliflimi çin Yeni Ortakl k (NEPAD) ad verilmifltir. Bölgesel ve k tasal kalk nma için yabanc yat r mlar n bölgeye çekilmesi, insan haklar n n gelifltirilmesi, yönetimlerde fleffafl k ve hukuk düzeni NE- PAD n belli bafll çal flma alanlar olmufltur. Afrika Ekonomik Toplulu u (AEC) 1991 de Abuja da imzalan p 1994 te yürürlü e giren anlaflma ile oluflturulmufl iktisadi amaçl k ta giriflimidir. AU nun iktisadi boyutunu temsil eden bir örgüttür. AEC k ta ülkelerinin iktisadi ve siyasi bütünleflmelerini esas alan hedefler belirlemifl ve bu çerçevede baz evreler oluflturmufltur: 1. Geliflmifllik ve bölgesellik dikkate al narak Afrika k tas nda farkl kulvarlar ve havzalar içinde bütünleflme amac yla bölgesel bloklar ya da topluluklar kurulmas, daha önceden kurulmufl olanlar n da AEC çerçevesine al nmas. Bu aflama tamamlanm fl ve tüm k tan n muhtelif havzalar ndaki bölgesel bütünleflme amaçl örgütler AEC çat s alt na al nm flt r. Bu örgütler: EAC, Do u Afrika Toplulu u 1967 de kurulup 1977 de da ld, ama AEC in projesine uygun olarak 2000 de kurucular taraf ndan diriltildi. ECOWAS, Bat Afrika Devletleri Ekonomik Toplulu u 1975 te kurulmufltur. ECCAS, Orta Afrika Devletleri Ekonomik Toplulu u 1983 te kurulmufltur. SACU, Güney Afrika Gümrük Birli i 1910 de kurulmufl çok eski bir örgüttür. COMESA, Do u ve Güney Afrika Ortak Pazar 1993 te kurulmufltur. SADC, Güney Afrika Kalk nma Toplulu u 1980 de kurulmufltur. IGAD, Hükümetler-aras Kalk nma Otoritesi 1986 da kurulmufltur. 2. Bölgesel topluluklar n içindeki bütünleflmenin ve uyumlulaflt rman n (harmonization) sa lanmas. 3. Bölgesel topluluklar n her birinin önce serbest ticaret bölgesi, sonra da gümrük birli i haline getirilmesi. Bu aflamaya gelmifl olan bölgesel örgütler vard r. EAC ve SACU gümrük birli i olarak faaliyetlerini yürütmektedir. COMESA ve SADC ise serbest ticaret bölgesi aflamas ndad r ve k sa sürede gümrük birli i aflamas na gelmeleri olas d r. ECCAS ve ECOWAS n baz üyeleri parasal birlik aflamas na geçmifllerdir. Bu iki örgüt kendi içlerinde savunma pakt da kurmufllard r.

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 189 Tüm k tay kapsayacak bir serbest ticaret bölgesi ve daha sonra da gümrük birli i nin tesisi, henüz bu aflama gerçekleflmemifl olup 2019 hedef tarih olarak belirlenmifltir. Afrika K tas Ortak Pazar n n kurulmas, 2023 hedef tarih olarak belirlenmifltir. Afrika Ekonomik ve Parasal Birli i nin kurulmas ve Afrika Parlamentosu nun kurulmas, 2028 hedef tarih olarak belirlenmifltir. ÖRGÜT Kurulufl MERKEZ ÜYE DEVLETLER OAU-AU 1963 Addis Ababa Tüm Afrika devletleri ECOWAS 1975 Lagos Benin, Burkina Faso, Cape Verde, Fildifli K y s, Gambiya, Gana, Gine, Gine Bissau, Liberya, Mali, Nijer, Nijerya, Senegal, Sierra Leone, Togo EAC 1967 Tanzanya, Kenya, Uganda, Ruanda, Burundi ECCAS 1983 Kamerun, Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Ekvator Ginesi, Kongo Cumhuriyeti (Brazaville), Gabon AEC 1991 Fas d fl nda tüm Afrika devletleri SACU 1910 Güney Afrika Cumhuriyeti, Botsvana, Lesotho, Svaziland, Namibya COMESA 1993 Lusaka Burundi, Komor Adalar, Kongo (Brazaville), Cibuti, M s r, Eritre, Etiyopya, Kenya, Libya, Madagaskar, Malawi, Moritus, Ruanda, Seyflel Adalar, Güney Sudan, Sudan, Svaziland, Uganda, Zambiya, Zimbabwe (ayr lan üyeler: Lesotho, Mozambik, Tanzanya, Namibya, Angola) SADC 1980 IGAD 1986 Cibuti Angola, Botsvana, Kongo (Zaire), Lesotho, Malawi, Moritus, Mozambik, Namibya, Svaziland, Tanzanya, Zambiya, Zimbabwe, Güney Afrika Cumhuriyeti, Seyflel Adalar, Madagaskar (üyeli i 2012 itibar yla ask da) Cibuti, Eritre, Etiyopya, Kenya, Somali, Güney Sudan, Sudan, Uganda Tablo 7.12 Afrika K tas ndaki Bölgesel ve K tasal Örgütlenmeler Kurulufl tarihi itibar yla en eski 5 Afrika örgütü hangileridir? DÜfiÜNEL M 11 DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

190 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Tablo 7.13 Afrika Ekonomik Toplulu u Bölgesel Gruplar Alan (km 2 ) Nüfus GSMH (PPP) Üye Devlet Say s Milyon $ Kifli bafl na $ AEC 29.910,442 853,520,010 2,053,706 2,406 54 ECOWAS 5,112,903 251,646,263 342,519 1,361 15 ECCAS 6,667,421 121,245,958 175,928 1,451 11 SADC 9,882,959 233,944,179 737,335 3,152 15 EAC 1,817,945 124,858,568 104,239 1,065 5 COMESA 12,873,957 406,102,471 735,599 1,811 20 IGAD 5,233,604 187,969,775 225,049 1,197 7 CEMAC 3,020,142 34,970,529 85,136 2,435 6 SACU 2,693,418 51,055,878 541,433 10,605 5 UEMOA 3,505,375 80,865,222 101,640 1,257 8 UMA 5,782,140 84,185,073 491,276 5,836 5 GAFTA 5,876,960 166,259,603 635,450 3,822 5 Kaynak: http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=african_economic_community Afrika bütünleflme projesine genel hatlar ile bak ld nda esnek ve uygulanabilir oldu u görülmektedir. AB den farkl bir yön olarak lider ekonomiler henüz yoktur. Güney Afrika Cumhuriyeti 1989-90 döneminde rk ayr m (Apartheid) rejimini de ifltirdikten sonra siyahlar n egemen oldu u bir devlet hâline gelince, bu devletin ekonomik gücüyle Afrika n n lider ülkesi olabilece i ve k ta kalk nmas n finanse edebilece i düflünülmüfltü. Güney Afrika daki bölgesel bütünleflmenin h zl ilerlemesi durumunda bu merkezin tüm Afrika n n motoru olmas da mümkündür. Ayr ca baz Afrika devletlerinin ileriki dönemlerde alt n, elmas, platin gibi k ymetli maden ve enerji konular nda kartel örgütler kurmalar da söz konusu olabilir.

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 191 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Bölgesel düzeydeki devletler aras bütünleflme giriflimlerinin teorik ve pratik yönlerini aç klamak Bölgesel düzeyde devletleraras bütünleflme çabalar nda genellikle güvenlik, siyasi ve ekonomik iflbirli i amaçlar öne ç kmaktad r. Afrika, Latin Amerika ya da Orta Asya gibi bölgelerde sömürgecili in çizdi i yapay ve anlams z s n rlara duyulan tepkiler de bütünleflme çabalar nda etkili olmaktad r. Avrupa daki bütünleflmede ise devletler ve halklar aras düflmanl klar n afl lmas ya da unutturulmas, Komünist Blok gibi baflka ortak düflmanlara karfl yak nlaflma aray fllar öne ç km flt r. So uk Savafl sonras dönemde en yararl ve arzulanan bütünleflme aray fllar ekonomik amaçl olanlar üzerinde yo unlaflm flt r. De iflik k talardaki bölgesel örgütleri, organlar - n, politikalar n tan mak Avrupa da askeri amaçl bütünleflme örnekleri NATO ve Varflova Pakt olmufl, ikincisi So uk Savafl n bitmesini müteakip da l rken, ilki varl - n halen daha muhafaza etmektedir. Avrupa n n ideolojik de erlerini korumak ve yaymak amac yla tesis edilen Avrupa Konseyi de, özellikle insan haklar n n korunmas, demokratik süreçlerin ve hukuk devletinin güçlendirilmesi üzerine yapt çal flmalarla tan nmaktad r. Güneydo u Asya halklar n n bölgesel bütünleflme giriflimi olan ASEAN, özellikle 1990 lardan itibaren gösterdi i performans ile AB ile birlikte en h zl geliflen bölgesel örgüt olmufltur. Avrupa da farkl farkl örgütler do uran görev ve çal flma alanlar - n n her birini ASEAN da bütün olarak görmek mümkündür. Ayn durumu Afrika Birli i için de geçerlidir. Kuzey ve Güney Amerika daki bölgesel örgütler ise ticari ve ekonomik amaçlar n ötesine henüz geçememifllerdir. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Avrupa Birli i ni tan mak AB nin temelleri, 1951 de 6 devletle (Almanya, Belçika, Fransa, Hollanda, talya, Lüksemburg) kurulan AKÇT ile at lm fl, bundan sonra da 1957 Roma Anlaflmas ile ekonomik birli e giden yolda kullan lacak AET ve EURATOM adl iki örgütsel yap daha oluflturulmufl, AKÇT da bu anlaflma kapsam na al nm flt r. AB evrimsel geliflimine sürekli devam etmifl, bu süreçte hem üyelik ve ülkesel geniflleme yaflanm fl, hem de kurucu anlaflmalara ek yeni anlaflmalarla örgüt çok daha içerikli bir mekanizma haline gelmifltir. AB nin Komisyon, Konsey, Parlamento, Adalet Divan adl dört ana organ na, daha sonra yap lan anlaflmalarla Say fltay ve AB Merkez Bankas da dâhil edilmifltir. Avrupa d fl bölgelerdeki yeni oluflumlar hakk nda karfl laflt rmal de erlendirme yapmak Asya k tas nda ASEAN, EAEC ve SAARC n oldukça h zl bir geliflme içinde oldu u, buna karfl l k Afrika k tas ndaki bölgesel örgütlerin uzun y llar boyunca çeflitli anlaflmazl klar nedeniyle baflar l olamad klar görülmektedir. Amerika k talar ndaki NAFTA, MERCOSUR gibi örneklerin ise geliflimlerini sürdürmekle beraber, s n rl ticari birlikler olman n ötesine henüz geçemedikleri müflahede edilmifltir.

192 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m 1. Afla daki örgütlerden hangisine ba l bir uluslararas banka yoktur? a. Ö b. AB c. NAFTA d. ECO e. OAU 2. AET ve EURATOM hangi antlaflmayla ortaya ç km flt r? a. 1951 Paris b. 1992 Maastricht c. 2001 Nice d. 1957 Roma e. 1948 Brüksel 3. AB, Avrupa Ekonomik Alan Antlaflmas n hangi örgütle yapm flt r? a. NAFTA b. LAFTA c. SAFTA d. EFTA e. GAFTA 4. Afla dakilerden hangisi EFTA n n kurucu üyelerinden de ildir? a. Avusturya b. sveç c. sviçre d. Finlandiya e. Portekiz 5. Afla daki devletlerden hangisi 2004 de AB ye tam üye olanlar aras nda de ildir? a. Polonya b. Romanya c. Macaristan d. Estonya e. Slovakya 6. AB Adalet Divan hangi flehirde bulunur? a. Lüksemburg b. Strasbourg c. Brüksel d. Amsterdam e. La Haye 7. Afla dakilerden hangisinin AB Konseyi ndeki a rl kl oyu ötekilerden fazlad r? a. Romanya b. Çek Cumhuriyeti c. Macaristan d. Portekiz e. Yunanistan 8. Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO) nün genel sekreterli i hangi flehirdedir? a. stanbul b. Karaçi c. Taflkent d. Tahran e. Bakü 9. ASEAN 2010 da hangi devlet ile serbest ticaret bölgesini uygulamaya koymufltur? a. Hindistan b. Japonya c. Çin d. Güney Kore e. Papua Yeni Gine 10. Avrasya Ekonomik Toplulu u Antlaflmas hangi y l imzalanm flt r? a. 1992 b. 1996 c. 1998 d. 2000 e. 2002

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 193 Yaflam n çinden KÖ Genel Sekreterli i ne Türkiye nin aday Ekmeleddin hsano lu seçildi. Oylamada Türkiye 32, Malezya ve Bangladefl adaylar 12 fler oy ald... slam, Tarih, Sanat ve Kültür Araflt rma Merkezi (IRCICA) Genel Direktörü olan hsano lu nun seçilme flans n n yüksek oldu u belirtiliyordu. KÖ genel sekreterli ine seçilen Prof. Ekmeleddin hsano lu, 24 y ld r örgüt bünyesinde çal fl yor.... Türkiye nin aday hsano lu, 1943 y l nda do du. Evli ve 3 çocuk babas olan hsano lu, milletleraras yönetici ve bilim tarihi profesörü. Tarih, sanat ve kültür ile ilgili çok say da konferans, sempozyum ve milletleraras toplant düzenleyen hsano lu, geleneksel Türk ve slam sanatlar n n, özellikle hat sanat n n geliflmesini destekledi. hsano lu nun görevleri flöyle s ralan yor: slam Konferans Teflkilat, slam Tarih, Sanat ve Araflt rma Merkezi (IRCICA) Genel Direktörü, stanbul, 1980 Milletleraras Bilim ve Felsefe Tarihi Kurumu (IUHPS/DHS) Baflkan Yard mc s, 1997 ve Baflkan 2001 slam Konferans Teflkilat, Milletleraras slam Kültür Miras n Koruma Komisyonu Sekreteri, stanbul, 1983-2000 Al Furqan Islamic Heritage Foundation Baflkan Yard mc s, Londra, 1998 Türk Bilim Tarihi Kurumu (TBTK) Kurucu Baflkan, 1989... Okuma Parças AB VE EURO BAfi BELASI OLUYOR! Deniz Gökçe, 28.05.2010 Akflam... Dolar bölgesinin, krizi ç kartan taraf olmas na ra men, en erken ve en güçlü toparlanmaya bafllad görüldü...euro h zla de er kaybederken dolar de er kazand. Euro, Yunanistan n sorunlar n n aç a ç kmas ile ortam n tamamen gerilmesi ve spanya, talya, rlanda ve Portekiz in de moralleri bozar hale gelmesi ile çöktü... IMF ve AB yard m paketini sürüncemede uzun süre b - rakt lar ve flimdi fatura 750 milyara ç km fl bulunuyor...fatura daha da büyüme potansiyeli tafl yor. Çünkü euro, h zla carry trade dedi imiz, bir ülke paras cinsinden borçlan p di er ülke paralar na yat r m yapan yaklafl mda, de eri düflece i için borç al nan ve sonra da sat larak baflka paralar cinsinden yat r mlar n finansman için ucuz para durumuna düflmek durumuna gelmifl bulunuyor...carry trade söz konusu oldu- unda, borçlan lan para, yani fonu sa layan ülke paras, piyasada sat larak di er paralar cinsinden varl k al nd için de er kaybeder... Avrupa n n büyümesi yavafl ve önümüzdeki dönemde Yunanistan ve di erlerinin sorunlar nedeni ile de AB, ABD ve ngiltere nin alt nda bir büyüme h z ile devam edecek...,bu nedenle AB faizleri de düflük tutmaya devam edecek, artt ramayacak. Avrupa da enflasyon da düflük oldu undan faizleri yukar itecek bir olgu yok... Avrupa Merkez Bankas sorunlu ülkelerin bonolar n almaya devam etmek durumunda ve bu da euro arz n artt rarak euroyu zay flatacak... Üzgünüz, Çin paras ve euro rezerv para durumuna gelemeyecek, dolar da alternatifsizlikten en az yirmi y l uluslararas ödeme arac rolüne devam edecek!...

194 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise NAFTA konusunu gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise AB konusunu gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise EFTA konusunu gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise EFTA konusunu gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise AB konusunu gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise AB Organlar konusunu gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise AB Konseyi konusunu gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise ECO konusunu gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise ASEAN konusunu gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise EAEC konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Savafl ve silahlanma endüstrisinin ortak denetim alt na sokulmas yoluyla devletlerin birbirlerine olan kuflkular n n giderilmesiydi. S ra Sizde 2 Gümrük, tar m, ulaflt rma, ticaret ve rekabet. S ra Sizde 3 Fransa, Almanya, talya, Hollanda, Belçika, Lüksemburg. S ra Sizde 4 1979. S ra Sizde 5 AB Komisyonu haz rlar, AB Konseyi ve Avrupa Parlamentosu ayr ayr onay verir. S ra Sizde 6 AB nin Divan d fl ndaki asli organlar ve üye devletler. S ra Sizde 7 AB Komisyonu ve AB Konseyi taraf ndan haz rlanan Tüzükler, Direktifler, Kararlar, Tavsiyeler ve Görüfller S ra Sizde 8 Ermenistan, Yunanistan, Arnavutluk, Azerbaycan, Moldova, S rbistan S ra Sizde 9 Irak, ran, Venezüella, Suudi Arabistan, Kuveyt S ra Sizde 10 Liberya ve Etiyopya S ra Sizde 11 SACU, OAU-AU, EAC, ECOWAS, SADC

7. Ünite - Bölgesel Ekonomik Bütünleflmeler 195 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Archer, C.& Butler, F. (1999) The European Union: Structure & Process, 2nd Edition, London: Pinter. Balk r, C. (2010) Uluslararas Ekonomik Bütünleflme: Kuram, Politika ve Uygulama; AB ve Dünya Örnekleri. stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay nlar. Buenor, H. K., (1993) Dictionary of Third World Terms, London: Penguin. Cohen, A., (2006) After the G-8 Summit: China and the Shanghai Cooperation Organization, China and Eurasia Forum Quarterly, Vol 4, No: 3,, 51-64 p. Çal fl, fi., Akgün, B. ve Kutlu, Ö. (2006) Uluslararas Örgütler ve Türkiye. Konya: Çizgi Kitapevi Yay nlar. Günu ur, H. (1993) Avrupa Toplulu u Hukuku, Ankara: E itim Yay nlar. Hasgüler, M. ve Uluda, M. B. (2012) Devletleraras ve Hükümetler-D fl Uluslararas Örgütler: Tarihçe-Organlar-Belgeler-Politikalar, 5. Bask, stanbul: Alfa yay nlar. Karluk, S. R. (2007). Uluslararas Ekonomik Kurulufllar. 6. Bask. stanbul: Beta Yay nlar. K rval, L. (2011) Avrupa Birli i Nereye Kofluyor? Avrupa n n Gelece ine Siyaset Teorisi ile Bakmak, stanbul: Derin Yay nlar. Maksutov, R. (2006) The Shanghai Cooperation Organization: A Central Asian Perspective, Stockholm: SIPRI Project Paper. Paras z,. (2004) Uluslararas Ekonomik-Mali Kurulufllar, Bursa: Ezgi Kitabevi. Y ld r m-m zrak, N., (editör) (2004) Dünya Ekonomisinde Bütünleflme Hareketleri ve Türkiye:Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Ankara, Siyasal Yay nevi. Zeyrek, C. (2010) Orta Asya da Etkin Bölgesel Bütünleflme Çabalar : fianghay flbirli i Örgütü (fi Ö), Ege Akademik Bak fl, C: 10 No: 3 s. 871-884.

8ULUSLARARASI EKONOM K KURULUfiLAR Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Uluslararas Ödemeler Bankas n n kuruluflunu ve amaçlar n aç klayabilecek, Uluslararas Ödemeler Bankas n n faaliyetlerini de erlendirebilecek, Uluslararas nda faaliyet gösteren baz bölgesel kalk nma bankalar n aç klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Young Plan Kalk nma Fonu Kalk nma Bankas Basel Kriterleri Yoksullukla Mücadele Yat r m Kredileri nsani Geliflme Kâr Ortakl çindekiler Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar G R fi ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI BÖLGESEL KALKINMA BANKALARINA GENEL B R BAKIfi ASYA KALKINMA BANKASI AFR KA KALKINMA BANKASI AMER KALILARARASI KALKINMA BANKASI AVRUPA YATIRIM BANKASI AVRUPA YATIRIM FONU AVRUPA MAR VE KALKINMA BANKASI SLAM KALKINMA BANKASI EKONOMIK fib RL ÖRGÜTÜ T CARET VE KALKINMA BANKASI AVRUPA KONSEY KALKINMA BANKASI KARADEN Z EKONOM K fib RL T CARET VE KALKINMA BANKASI

Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar G R fi Bu ünite iki alt bölüme ayr lm flt r. lk bölümde Uluslararas Ödemeler Bankas (BIS), ikinci bölümde uluslararas nda faaliyet gösteren bölgesel kalk nmalar na de- inilmifltir. Uluslararas Ödemeler Bankas, günümüzde faaliyet gösteren en eski uluslararas finansal kurulufllardan biridir. Banka Almanya n n I. Dünya Savafl ndaki tazminat ve borçlar n n tasfiye edilmesinde mali ajanl k görevini yürütmek amac yla kurulmufltur. Fakat, Banka sadece Almanya savafl tazminatlar na mali ajanl k yapmam fl, zaman içinde meydana gelen krizlerde (finansal veya borç krizlerinde) Uluslararas Ödemeler Bankas ülke merkez bankalar na önemli finansal destekler sa lam flt r. Uluslararas Ödemeler Bankas, merkez bankalar aras nda iflbirli ini desteklemifl, finansal ve parasal konularda yapt araflt rmalarla uluslararas nda finansal ve ekonomik konularda önemli bir merkez hâline gelmifltir. Uluslararas nda faaliyet gösteren bölgesel kalk nma bankalar na bak ld nda bu bankalar n genelde 1960 l y llarda kurululdu u görülmektedir. Kalk nma bankalar n n kuruluflunda bölgesel giriflimlerin yan s ra Birleflmifl Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi ne ba l bölgesel komisyonlar n önemli katk s söz konusudur. Bölgesel kalk nma bankalar, bölge içinde üye olan az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelere baflta proje kredisi, hibe, teknik yard m, ortak finansman gibi finansman araçlar ile bu ülkelerdeki kalk nma projelerini ve yat r mlar n desteklemektedir. Bölgesel bankalar na bölge ülkelerinin yan s ra bölge d fl nda ülkeler de üyedir. Bölge d fl ndan ülkeler sadece banka sermayesi ve yönetimine kat labilmekte, bunun d fl nda banka herhangi imkân ndan yararlanamamaktad r. Bu ülkelere donor (ba flç ) ülkeler de denilmektedir. Bu bölümde Asya, Afrika, Latin Amerika ve Avrupa k talar nda kalk nma bankalar n n yan s ra Türkiye nin içinde oldu u bölgede faaliyet gösteren kalk nma bankalar ele al nm flt r. ULUSLARARASI ÖDEMELER BANKASI Kuruluflu Uluslararas Ödemeler Bankas Almanya n n I. Dünya Savafl ile ilgili olarak müttefiklere ödeyece i savafl tazminat n n tasfiye edilmesinde mali ajanl k görevini yürütmek amac yla kurulmufltur. Almanya n n savafl tazminat ile ilgili olarak Lahey de toplanan konferansta Young Plan (1929) kabul edilmifltir. Young Plan n n en önemli taraf Almanya n n savafl tazminat taksitlerinin düzenli bir flekilde ödenmesini sa laya-

198 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Uluslararas Ödemeler Bankas (BIS), I. Dünya Savafl sonras nda Almanya n n savafl tazminat ve borçlar n n tasfiye edilmesine yard mc olacak bir mali ajan olarak kurulmufltur. cak bir finansal flirketin kurulmas n önermesi idi. Plan ile birlikte Almanya n n a r savafl tazminatlar nispeten hafifletilmifl, ödeme kolayl klar getirilmifltir. Lahey Konferans devam ederken, Young Plan nda bahsedilen mali ajan n (Uluslararas Ödemeler Bankas ) kurulufl sözleflmesi için taslak haz rl klar yap lm flt r. Kas m 1929 da Almanya n n Baden-Baden kentinde düzenlenen Uluslararas Bankac lar Konferans nda Uluslararas Ödemeler Bankas (BIS) için taslak bir sözleflme haz rlanm flt r. Söz konusu taslak sözleflme de ikinci Lahey Konferans nda görüflülmüfltür. 20 Ocak 1930 tarihinde Uluslararas Ödemeler Bankas n n kuruluflu ve Banka Sözleflmesi kabul edilmifltir. BIS in faaliyetlerine bafllama tarihi ise 17 May s 1930 dur. Young Plan n n Lahey Konferans ndan kabulünün ard ndan Berlin in Yeniden Yap lanma Ajans n n yerine geçecek olan Uluslararas Ödemeler Bankas (Bank for Internatioal Settlements: BIS) kurulmufltur. Banka, Almanya n n savafl tazminatlar n n toplanmas, da t m ve yönetimi konular n yetkilendirilmifltir. Bu kapsamda Almanya n n savafl tazminat borçlar n n bir k sm harekete geçirilerek ticarilefltirilmifl ve uluslararas piyasalardan borçlan lmaya gidilmifltir. Banka elde etti i kaynaklar borçlular ve alacakl lar aras nda paylaflt rarak mali ajanl k yapm flt r. Banka sviçre de kurumsal bir varl a sahip olsa da banka sözleflmesine imza atan taraf devletler, BIS in dokunulmazl n kabul etmifllerdir. BIS, sviçre merkezli bir kurum olmakla birlikte sviçre Hükümeti ç karm fl oldu u bir yasa ile BIS e uluslararas bir nitelik kazand rm flt r. Uluslararas Ödemeler Bankas n n merkezi, sviçre nin Basel flehrindedir. Bankan n Asya (Hong Kong) ve Amerika (Meksika) iki temsilcili i bulunmaktad r. 1 Üyeleri Banka Almanya, Belçika, Büyük Britanya ( ngiltere), Fransa, talya ve Japonya merkez bankalar ile ABD den FED in kat l m ile kurulmufltur. sviçre ev sahibi oldu u için BIS e üye olmufltur. Günümüzde Türkiye nin de aralar nda bulundu u 60 ülkenin merkez bankas BIS e üyedir. Uluslararas SIRA Ödemeler S ZDE Bankas sviçre nin Basel flehrinde kurulma nedenleri neler olabilir? Ayr ca BIS in statüsü hakk nda k sa bilgi veriniz. Amaçlar DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Uluslararas Ödemeler Bankas, Almanya n n borçlar n n toplanmas, ödenmesi ve SORU yönetim konusunda SORU mali ajanl k yapm fl olmakla birlikte zaman içinde ifllevlerini gelifltirmifltir. Banka faaliyetleri ile merkez bankalar aras ndaki iflbirli ine önemli katk sa lamaktad r. BIS, merkez bankalar n n ifllem yapt temel ortaklar aras nda yer D KKAT al r. Günümüzde D KKAT BIS merkez bankalar n n merkez bankas olarak da ifade edilmektedir. BIS, merkez bankalar aras nda tart flma, politika analizi ve bilgi paylafl - m ile uluslararas finans ve denetim konular nda bir forumdur. Uluslararas Ödemeler Bankas n n (BIS in) amac (misyonu), para ve finansal AMAÇLARIMIZ istikrar ile ilgili geliflmeleri takip ederek merkez bankalar na hizmet etmek, bu alanlarda uluslararas iflbirli ini teflvik etmek ve merkez bankalar n n bankas ym fl AMAÇLARIMIZ gibi hareket etmektir. BIS in görevleri ana hatlar afla daki gibi s ralanabilir: K T A P Merkez K bankalar T A P aras ndaki görüflmelere (müzakerelere) katk da bulunmak ve iflbirli ini kolaylaflt rmak, TELEV ZYON Finansal istikrar sa lamaktan sorumlu di er kurumlarla (otoritelerle) diyalo u TELEV ZYON art rmak, NTERNET NTERNET

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 199 Finansal (mali) denetim kurumlar ile merkez bankalar n karfl karfl ya getiren politika konular nda araflt rma yapmak, Finansal ifllemlerde merkez bankalar için temel (birincil) taraf olarak hareket etmek, Uluslararas mali (finansal) operasyonlarda güvenilir bir mali ajan veya mutemet gibi hizmet etmektir (BIS, 2012, s. 89). Yap s ve Yönetimi BIS temel olarak üç karar alma organlar taraf ndan yönetilir. lk karar organ 60 üyeli merkez bankalar temsilcileri veya guvernörlerden oluflan Genel Kuruldur (General Meeting). Genel Kurulun y ll k toplant lar Haziran veya Temmuz aylar nda yap - l r. Her üyenin oy gücü banka sermayesine kat l m pay na göre de iflmektedir. Genel Kurulda kâr ve kâr da t m, y ll k faaliyet raporu ve banka hesaplar n n onaylanmas, Yönetim Kurulu üyeleri ile ilgili ödenekler ve Banka n n d fl denetçilerin seçimi gibi konular görüflülür. Bununda d fl nda Genel Kurul üyesi guvernörler bankac - l k düzenleme ve yönetiflim konular n görüflmek için iki ayda bir toplan r. kinci yönetim organ Direktörler Kurulu (Board of Directors) Banka n n stratejisini ve politikalar n n yönünü belirler, yönetimi denetler ve Banka Sözleflmesi taraf ndan kendisine verilen belirli görevleri yerine getirir. Direktörler Kurulu n n (Yönetim Kurulu) 19 üyesi vard r. Kurulda Belçika, Fransa, Almanya, talya, ngiltere ve ABD, kendi direktörleri taraf ndan temsil edilir. Kurul üyeleri üç y ll k bir süre için kendi aralar ndan bir baflkan ve bir de baflkan yard mc s seçer. Ayr ca Kurul a ba l dört adet dan flma komitesi ( dari, Bankac l k ve Risk Yönetimi, Denetim ve Atama Komiteleri) vard r. Bu komitelerin üyeleri Direktörler Kurulu üyeleri aras ndan seçilir. Komitenin amac ise kendi alanlar nda Direktörler Kurulu na yard mc olmakt r. Genel Müdür (General Manager), banka yönetiminin bafl d r. Yönetim Kurulu taraf ndan belirlenen politikalar yürütür, günlük bankac l k faaliyetlerinin yap lmas ve denetlenmesi ifllerini yönetir. Genel müdür, banka yönetimi ad na Yönetim Kurulu na karfl sorumludur. Banka yönetiminde genel müdürden baflka genel müdür yard mc s, genel sekreter, departman (bankac l k, para ve ekonomi, genel hukuki müflavirlik) yöneticileri ile di er üst düzey yöneticiler bulunmaktad r. Komiteler BIS bünyesinde Bankac l k ile Para ve Ekonomi Departmanlar na ba l komitelerin yan s ra farkl yap ve statüde pek çok komite mevcuttur. Bu komitelerin çal flmalar parasal ve finansal istikrara katk sa lamaktad r. Para ve Ekonomi Departman na ba l komitelerin baz lar afla da aç klanm flt r: Basel Bankac l k Denetim Komitesi: Komite, bankac l k denetimi ile ilgili konularda iflbirli ini sa layan bir forum niteli i tafl r. Komitenin amac, temel denetim konular ilgili ortak anlay fl gelifltirmek ve dünya çap nda bankac l k denetim kalitesini art rmakt r. Bu kapsamda Komite, ulusal denetleme sorunlar, yaklafl mlar ve teknikler konusunda bilgi al flveriflini sa layarak ortak bir anlay fl gelifltirmeye çal flmaktad r. 1970 li y llarda dünya ekonomisinde yaflanan kriz ortam nda mali sermayenin yeniden yap lanmas amac yla Bahkac l k Düzenleme ve Denetim Komitesi ad yla kurulmufltur. Bazel Komitesi ad yla bilinen Komite 1998 y l nda Bazel Sermaye Yeterlilik Uzlafl s n (Bazel I) kabul etmifltir. Özünde bankalar n kredi risklerini düzenlemeyi amaçlam flt r. Finansal piyasalar n geliflmesi ve dünya ekonomisinde sermaye hareketlerinin h z kazanmas n takiben 2004 y l nda Basel II kriterleri ya-

200 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar y mlanm flt r. Nihayet 2008 y l nda ortaya ç kan kürüsel finansal krizin ard ndan BIS, 12 Eylül 2010 tarihinde yap lan Merkez Bankalar ve Denetim Otoriterleri Baflkanlar Grubu toplant s n n ard ndan, mevcut sermaye gereksinimi düzenlemelerini güçlendiren ve 26 Temmuz 2010 da var lan uzlay fl (Basel III) yay mlam fllard r. 2 Basel Komitesi nin gelifltirdi i kritelerin uluslararas bankac l k sektörü aç s ndan önemini de erlendiriniz. DÜfiÜNEL M Küresel DÜfiÜNEL M Finansal (Mali) Sistem Komitesi (Committe on the Global Financial G-10: Belçika, Kanada, System: CGFS): Komite nin görevi uluslararas bankac l k piyasalar n izlemektir. Fransa, Almanya, talya, Japonya, SORU Hollanda, sveç, Komite finansal SORU istikrar sorunlar ndan finansal sistemin yap sal de iflikliklerine kadar pek çok konu ile ilgilenmektedir. G-10 Guvernörleri 1999 da alm fl olduklar sviçre, ngiltere ve ABD aras nda oluflturulan bir gruptur. karar ile komitenin ad n ve ilgilenmesi gereken konular yeniden düzenlemifllerdir. Komite, finans (mali) piyasalardaki geliflmeleri izler, küresel mali piyasalarda- D KKAT Grubun üye say s D KKAT 11 olsa da G-10 diye an lmaktad r. G-10, ekonomik, parasal ve ki potansiyel stres kaynaklar n tan mlar ve de erlendirir, mali piyasalara altyap finansal konularda deste i sa layacak fikirler gelifltirir ve bu piyasalar n fonksiyonu ve istikrar n gelifltirmeye katk da bulunur. Ayr ca Komite, üye ülkeler aras nda düzenli görüflme- dan flmak ve iflbirli i yapmak amac yla y lda bir kez toplan r. ler yaparak, merkez bankas personelinin dahil oldu u çal flma gruplar nda koordineli bir flekilde AMAÇLARIMIZ yap lan uzun vadeli çabalar (giriflimler) ve çeflitli yay nlar yoluy- AMAÇLARIMIZ la küresel mali sistem ile ilgili görevlerini yerine getirir. Son olarak Komite (CGFS) K T A P uluslararas K bankac l k T A P ve finansal istatistiklerin toplanmas n da denetler. Ödeme ve Takas Sistemleri Komitesi (Committee on Payment and Settlement Systems: CPSS): Komite, güvenilir ve etkin ödeme, kliring ve takas sistemlerinin TELEV ZYON teflviki yoluyla TELEV ZYON finansal piyasa altyap lar n n güçlendirilmesine katk da bulunur. Bu kapsamda CPSS, ödeme, kliring ve menkul k ymetler ödeme sistemlerine standart getiren bir organd r. Komite ayr ca yurtiçi ödemelerin yan s ra yurt d fl kliring ve takas (ödeme) sistemlerindeki geliflmeleri izleyip ve analiz eden bir forumdur. NTERNET Piyasalar NTERNET Komitesi (Markets Committee): Bu komite, 1962 de Alt n ve Döviz Komitesi ad ile oluflturulmufl daha sonra geniflleyen görev tan m na uygun olarak Piyasalar Komitesi ne dönüfltürülmüfltür. Komite, üyelerin piyasalarla ilgili konularda karfl l kl görüfl al flveriflinde bulunduklar bir forum niteli i tafl r. Komite çal flmalar ndaki amaç ise piyasalarla ilgili konularda iflbirli inin art r lmas d r. BIS in Bankac l k Hizmetleri Banka, merkez bankalar ndan mevduat kabul etmenin yan s ra müflterileri ad na döviz ve alt n ifllemleri de yapmaktad r. BIS finansal kriz dönemlerinde belli teminatlar karfl l nda merkez bankalar na k sa vadeli kredi sa lar. BIS sadece merkez bankalar ndan mevduat kabul eder. BIS, özel flah s ve tüzel kurulufllardan mevduat kabul etmez fakat onlara di er finansal dan flmanl k hizmetleri sunar. BIS deki mevduat n yaklafl k %90 para cinsinden geri kalan ise alt nd r. Mart 2012 itibar yla bankadaki toplam mevduat yaklafl k 196 milyar SDR dir. Bankan n alt n mevduat ise 19,6 milyar SDR dir. BIS, söz konusu mevduat ihtiyac olan merkez bankalar - na aktarmakta, mevduat n geri kalan k sm piyasa plasmanlar nda kullanmaktad r. Banka bu ifllemlerden gelir de elde etmektedir. BIS özellikle kendi döviz rezervlerinin yönetiminde merkez bankalar ve di er resmi parasal kurumlara yard mc olmaktad r. Günümüzde (2012) BIS; merkez bankalar, resmi para otoritelerinin yan s ra di er uluslararas finans kurulufllar n n da içinde bulundu u yaklafl k 140 kuruma hizmet sunmaktad r. Banka, sunmufl oldu u hizmetleri günün flartlar na uyarlamaktad r.

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 201 BIS in Faaliyetleri Günümüzde BIS in temel hedeflerinden birisi parasal ve finansal istikrara katk da bulunmakt r. BIS in öncülü ünde üye, üye ülkelerin merkez bankas guvernörleri (baflkanlar ) veya di er üst düzey temsilcileri ile toplant lar yap l parasal ve finansal istikrar konusunda tedbirler tart fl l r ve kararlar al n r. Banka (BIS) bünyesindeki daimi komiteler, arka plan analizleri ve politika önerileri sunarak merkez bankalar na finansal istikrar konusunda yard mc olurlar. Bu kapsamda Basel Denetim Komitesi (Basel Komitesi) taraf ndan haz rlanan krizler karfl s nda bankac l k sektörünün direncini art ran Basel II Kriterleri BIS in gelifltirmifl oldu u önemli bankac l k standartlardand r. Önceki bafll klarda belirti imiz gibi BIS ilk baflta Almanya n n savafl tazminatlar n n toplanmas, ödenmesi ve yönetiminde mali ajanl k rolü üstlenmek için kurulmuflsa da Bankan n faaliyetleri bu alanla s n rl kalmam flt r. Banka ilk baflta uluslararas finansal piyasalardan borçlanarak müttefiklere olan borç ve tazminat ödemeleri gerçeklefltirirken, 1930 deki krizin ard ndan 1931 de Avusturya Merkez Bankas na k sa vadeli borç vermifltir. II. Dünya Savafl sonras ndaki Naziler ile ilgili davalarda baz BIS yetkililerinin mahkûm edilmesi, Almanlar taraf ndan iflgal edilen ülkelerdeki ganimetler konusunda BIS n Almanya ya yard mc oldu u iddialar, Uluslararas Ödemeler Bankas na yönelik tepkileri art rm flt r. 1944 teki Bretton Woods toplant lar s ras nda Norveç taraf ndan BIS n mümkün olan en k sa sürede tasfiyesi önerilmifltir. Ayr - ca ABD de finansal istikrar konusunda BIS in üstlendi i rolün art k Uluslararas Para Fonu (IMF) taraf ndan yerine getirilece ini belirterek BIS in en k sa sürede fesh edilmesi gerekti ini belirtmifltir. Bu konuda ABD baflta ngiltere olmak üzere di er ülkelerle ters düflmüfl, neticede ortak bir karara var lamad için BIS faaliyetlerine devam etmifltir. BIS, Avrupa Ekonomik flbirli i Örgütü (OEEC) üyeleri aras ndaki Ödeme ve Denklefltirme Antlaflmalar nda (1948-1950), Avrupa Ödemeler Birli i nde (1950-1958) ve Avrupa Para Anlaflmas nda (1958-1972) önemli bir rol üstlenmifltir. Ödeme ve Denklefltirme Antlaflmalar ile Avrupa Ödemeler Birli i (EPU: European Payment Union) kapsam nda BIS nezdinde oluflturulan denklefltirme hesaplar sayesinde Avrupa da d fl ticaret artm flt r. BIS in OEEC ad na mali ajanl k yapmas, ticaret birlikte Avrupa ekonomilerin h zla kalk nmas na ve bu ülke paralar n n konvertibl hâle gelmesine önemli katk sa lam flt r. OEEC nin OECD ye dönüflmesinin ard ndan BIS, OECD ile de mali ajanl k iliflkilerini devam etmifltir. BIS, 1950 lerden sonra Bretton Woods Sistemi nde ortaya ç kan sorunlarda dengeleyici rol üstlenmifltir. Banka, Eurodolar Piyasas n kontrol alt nda tutmaya gayret etmifl, merkez bankalar aras nda swap a kurarak dolara olan güveni art rmaya çal flm flt r. BIS, 1970 ve 1980 aras dönemde petrol ve borç krizleri nedeniyle s n r ötesi sermaye hareketleri art n gözlemleyerek, bu kapsamda uluslararas bankac l k faaliyetlerinin denetimi ile ilgili düzenlemelerin gelifltirilmesine yönelik çal flmalar yapm flt r. Uluslararas Ödemeler Bankas, AB nin tek para oluflturma çabalar na önemli sa lam flt r. BIS, Avrupa Para Sistemi ne (European Monetary System: EMS) (1979-1994) mali ajanl k yapm flt r. Banka, Latin Amerika Borç Krizi nde (1982 de) Meksika, Brezilya ve Arjantin merkez bankalar na önemli miktarda k sa vadeli fon sa lam flt r. 1998 de tekrar borç krizine giren Brezilya ya BIS yine k sa vadeli kredi imkân tan m flt r. Banka

202 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar DÜfiÜNEL M 2008 in ikinci yar s ndan itibaren kendini hissettiren küresel mali (finansal) kriz ile birlikte k sa vadeli finansmana ihtiyaç pek çok ülke merkez bankas na k sa vadeli finansman sa lam flt r. BIS in Avrupa daki milli paralar n konvertibl olmas ndaki rolü nas ld r? Aç klay n z. BÖLGESEL KALKINMA BANKALARINA GENEL B R BAKIfi DÜfiÜNEL M K T A P TELEV ZYON NTERNET 3 Uluslararas alanda faaliyet gösteren bölgesel kalk nma bankalar çal flma bölgelerindeki geliflmekte SORUolan ülkelere yönelik kamu ve özel sektör iflletmelerine finans- Bölgesel SORU kalk nma bankalar nda bölge d fl ndan man deste i sa layarak söz konusu ülkelerin ekonomik kalk nmalar na yard mc üyelerin yan s ra bölge içinden üye olan geliflmifl olmaktad r. Bölgesel kalk nma bankalar, kalk nma sorunun yo un bir flekilde D KKAT D KKAT ülkeler de bölgesel kalk nma dünya gündemine gelmesinden sonra 1960 l y llarda kurulmaya bafllam flt r. Günümüzde bankalara bölge ülkelerinin yan s ra bölge d fl ndan ülkeler de üyedir- banka imkanlar ndan faydalanamamaktad r. ler. Bölge d fl ndan üyeler banka sermayesi ile yönetimlerine katk da bulunmakta fakat banka olanaklar ndan faydalanamamaktad r. Bölgesel kalk nma bankalar genellikle bölge ülkelerinin ekonomik ve sosyal kalk nmalar na katk da bulunmay, AMAÇLARIMIZ çevre bilincini AMAÇLARIMIZ gelifltirmeyi ve bölge ülkeleri aras nda baflta ekonomik ve sosyal konular olmak üzere her türlü ifl birli ini gelifltirmeyi amaçlamaktad r. Bölgesel kalk nma bankalar n n temel yönetim organlar genel olarak Guver- K T A P nörler Kurulu, Direktörler Kurulu ( Yönetim Kurulu olarak da ifade edilmekte) ve Baflkan dan (Genel Direktör) oluflmaktad r. Guvernörler Kurulu toplant lar na her ülkenin bir guvernörü ve bir de guvernör vekili kat l r. Ço u bölgesel kalk nma bankas nda Direktörler Kurulu nun üyesi say s Guvernörler Kurulu na göre da- TELEV ZYON ha azd r. Genellikle sermayeye kat l m yüksek olan ülkeler Direktörler Kurulu nda do rudan temsil edilir. Her iki kurulda da (Guvernörler ve Direktörler Kurulu nda) oy gücü genellikle NTERNETsermaye pay na göre belirlenmektedir. Bankalar n günlük ifllerinin yürütülmesinden sorumlu baflkan n içinde yer ald yönetim komitesidir. Bu komitede baflkan yard mc lar n n yan s ra genel sekreterde yer alabilmektedir. Bunun d fl nda bölgesel kalk nma bankalar n n komite, ajans, ofis ve departman gibi pek çok alt birimleri de mevcuttur. Bölgesel kalk nma bankalar kendi öz sermaye kaynaklar ndan ya da uluslararas sermaye piyasalardan borçlanarak geliflmekte olan bölge ülkelerindeki kamu ve özel sektör iflletmeleri ile hükümetlere düflük faizli orta ve uzun vadeli kredi vermekte, teknik destek sa lamakta ve dan flmanl k hizmetleri yürütmektedirler. ASYA KALKINMA BANKASI Kuruluflu Asya da bir kalk nma bankas kurulmas na yönelik giriflimler 1960 l y llarda bafllam flt r. Fakat ABD nin bölgede kurulacak bankan n sermayesine katk da bulunaca n aç klamas na kadar olan zaman diliminde önemli bir geliflme sa lanamam flt r (Karluk, 2007, s. 458). Birleflik Devletlerin (ABD nin) aç klamas n n ard ndan Asya Kalk nma Bankas n n kurulmas na yönelik bölgesel giriflimler h zlanm flt r. BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi ne (ECOSOC) ba l bir birim olan Asya ve Uzakdo u çin Ekonomik Komis-

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar yon un (flimdiki ad yla Asya ve Pasifik çin Ekonomik ve Sosyal Komisyon (ESCAP)) 62(XXI)3 Karar uyar nca 2-4 Aral k 1965 tarihlerinde Manila da toplanan Asya Kalk nma Bankas Tam Yetkili Temsilciler Konferans nda ADB Anlaflmas kabul edilmifltir. Asya Kalk nma Bankas n n (Asian Development Bank: ADB) merkezi Manila dad r (Filipinler). Bankan n Asya ve Pasifik bölgesinde 26 ofisi mevcuttur. Ayr - ca Washington, Frankfurt, Tokyo ve Sydney de de temsilcilikleri bulunmaktad r. Banka bünyesindeki ekonomist, sosyolog, mühendis, çevre bilimci ve di er alanlardan pek çok uzman ile yoksullu u azaltmak ve sorumluluk bölgesinde sürdürülebilir ve kapsaml bir büyümeyi sa lamak için çal flmaktad r. ADB de 59 ülkeden yaklafl k 2.900 kifli çal flmaktad r (2011). Üyeleri Banka ilk kuruldu unda ADB nin üye say 31 idi. Günümüzde (2012) ADB nin üye say s 67 ye ulaflm flt r. Üyelerin 48 i bölge içinden 19 u ise bölge d fl ndand r. ADB Anlaflmas n n 3. maddesine göre, üyelik tüm ülkelere aç kt r. Ayr ca BM çat s alt nda faaliyet gösteren uzman kurulufllar (ajanslar) ADB ye ortak üye olabilir. ADB ilk kuruldu undan (1966 y l ndan) bu yana Asya ve Pasifikteki insanlar n yaflam n gelifltirmek için çal flmaktad r. 203 Türkiye, 1991 y l nda Asya Kalk nma Bankas na (ADB) üye olmufltur. ADB nin Kurucu Üyeleri (1966) Bölge içinden: Afganistan, Avustralya, Endonezya, Filipinler, G. Kore, Hindistan, Japonya, Kamboçya, Laos, Malezya, Nepal, Pakistan, Samoa, Singapur, Sri Lanka, Tayland, Tayvan, Vietnam ve Yeni Zelanda d r. Bölge d fl ndan: ABD, Almanya, Avusturya, Belçika, Büyük Britanya ( ngiltere), Danimarka, Finlandiya, Hollanda, sveç, talya, Kanada ve Norveç tir. ADB ye Sonradan Üye Olan Ülkeler (tarih s ras na göre) Bölge içinden: 1969 da Hong Kong; 1970 de Fiji; 1971 de Papua Yeni Gine; 1972 te Tonga; 1973 te Bangladefl, Myanmar ve Solomon Adalar ; 1974 te Kiribati; 1976 da Cook Adalar ; 1978 de Maldivler; 1981 de Vanuatu; 1982 de Butan; 1986 da Çin; 1990 da Marshall Adalar ve Mikronezya; 1991 de Mo olistan ve Nauru; 1993 te Tuvalu; 1994 de Kazakistan ve K rg zistan; 1995 te Özbekistan; 1998 de Tacikistan; 1999 da Azerbaycan; 2000 de Türkmenistan; 2002 de Do u Timor; 2003 te Palau; 2005 te Ermenistan; 2006 da Brunei Sultanl ve 2007 de Gürcistan. Bölge d fl ndan: 1967 de sviçre; 1970 te Fransa; 1986 da spanya; 1991 de Türkiye; 2002 de Portekiz; 2003 te Lüksemburg ve 2006 da rlanda. Sermayesi lk kuruldu unda ADB nin kay tl sermayesi 1 milyar dolar, ödenmifl sermayesi ise 500 milyon dolar idi. 2011 sonu itibar yla Banka n n kay tl sermayesi yaklafl k 163,3 milyar dolar ve ödenmifl sermayesi ise yaklafl k 8,2 milyard r (ADB, 2012a, s. 8). Bankan n sermayesinde (taahhüt edilmifl sermayede) en yüksek paya sahip ülkeler %15,65 ile ABD ve Japonya d r. Sermayeye kat l m ülkelerin oy gücünü etkilemektedir. En yüksek oy gücüne sahip ülkeler, %12,82 ile ABD ve Japonya d r (ADB, 2012b, s. 124). Bankan n kaynaklar ola an (normal) sermaye kaynaklar ile özel fonlardan oluflmaktad r. Ola an (normal) kaynaklar; bankan n kay tl sermayesi (ödenmifl ve taahhüt edilen sermaye toplam ), ödünç al nan fonlar, geri ödenen borçlar ve garantilerden al nan fonlar, kredi ve garantilerden elde edilen gelirler, bankan n di er ifllemlerden elde etmifl oldu u gelir ve fonlar (özel fon hariç) fleklindedir.

204 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Amaçlar ADB Anlaflmas n n 1. maddesinde Banka n n amac, Asya ve Pasifik bölgesinde ekonomik büyüme ve iflbirli ini teflvik etmek, bölgede ADB ye üye geliflmekte olan ülkelerin ekonomik kalk nma süreçlerinin h zlanmas na bireysel ve ortaklafla katk sa lamak fleklinde belirtilmifltir. Banka amac na ulaflmak için baz ifllevlere sahiptir. Asya Kalk nma Bankas n n ifllevleri (fonksiyonlar ); Kalk nma amaçl kamu ve özel sektör yat r mlar n teflvik etmek, Bölgede (Asya ve Pasifik te) GYÜ lerin kalk nmalar na finansman sa lamak, Bölgedeki küçük ülkelerin yan s ra en az geliflmifl ülkelerin (EAGÜ) ihtiyaçlar ile özel olarak ilgilenmek, Bölge ülkelerinden gelen istekler do rultusunda kalk nma politikalar ve planlar n koordinasyonunda ilgili ülkelere yard mc olmak, Spesifik proje tekliflerinin formülasyonu da dahil olmak üzere kalk nma projeleri ve programlar n haz rlanmas, finansman ve uygulanmas konusunda teknik yard m sa lamak, Bölgeye yönelik çal flan BM nin uzman kurulufllar ve di er uluslararas kurulufllarla iflbirli i içinde ortak hareket etmektir. Yap s ve Yönetimi Bankan n temel yönetim organlar ndan ilki Guvernörler Kurulu dur. Kurul, 67 üye ülkenin guvernörleri ve guvernör vekilleri, 1 baflkan ve 2 baflkan yard mc - s ndan oluflur. Guvernörler Kurulu ADB nin en yetkili organ d r. Direktörler Kurulu (Yönetim Kurulu) ise 12 üyeden oluflur. Kurulun üyeleri Guvernörler Kurulu taraf ndan seçilmektedir. Bu üyelerin 8 i bölge içinden 4 ü ise bölge d fl ndaki üye ülkelerdendir. Ayr ca ABD, Çin ve Japonya Direktörler Kurulu nda kendi direktörleri taraf ndan temsil edilirken, di er ülkelerin belli gruplar halinde temsili söz konusudur. Baflkan, Guvernörler Kurulu taraf ndan seçilmektedir. Baflkan n görev süresi ise 5 y ld r, baflkan iki dönem görev yapabilir. ADB Baflkan, genelde Bankaya en büyük sermaye katk s sa layan ülkelerden biri olan Japonya n n vatandafllar ndan seçilir. fiimdiki (2012) ADB Baflkan Haruhiko Kuroda d r. Baflkan günlük ifllerin yürütülmesinin yan s ra Direktörler Kurulu na baflkanl k eder. Baflkana günlük ifllerin yürütülmesinde kendisiyle birlikte 7 kifliden oluflan Yönetim Komitesi yard m eder. Baflkan, Yönetim Komitesi ile Direktörler Kurulu aras ndaki ba lant y sa lar. Temel organlar n d fl nda Denetim Komitesi, Yönetim Uyumu Gözden Geçirme Komitesi, Bütçe Gözden Geçirme Komitesi, Kalk nma Komitesi, Etik Komitesi ve nsan Kaynaklar Komitesi nin yan s ra Banka faaliyetlerine yard mc olan pek çok fon, program, departman ve di er organlar mevcuttur. ADB, 1968 de amaçlar n daha etkin bir flekilde yürütebilmek için kendi bünyesinde üç adet fon oluflturmufltur. Bunlar; Teknik Yard m Özel Fonu, Tar msal Özel Fon ve Çok Amaçl Özel Fon dur. Tar msal Özel Fon un faaliyetlerine 1973 te son verilmifltir. 1974 te Asya Kalk nma Fonu (Asian Development Fund: ADF) kurulmufltur. Asya Kalk nma Fonu (ADF) kurulduktan sonra Çok Amaçl Özel Fon, ADF ye devredilmifltir. Günümüzde faaliyet gösteren özel fonlar; Teknik Yard m Özel Fonu (1968), Japon Özel Fonu (1988), Asya Kalk nma Bankas Enstitüsü (1996), Asya Tsunami Fonu (2005), Pakistan Deprem Fonu (2005), Bölgesel flbirli i ve Entegrasyon Fonu (2007), klim De iflikli i Fonu (2008) ve Asya Pasifik Afet Fonu dur

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 205 (2009). Asya Kalk nma Bankas ve buna ba l olarak faaliyet gösteren özel fonlar ve programlar, Asya Kalk nma Bankas Grubu nu oluflturmaktad r. Faaliyetleri Asya Kalk nma Bankas (ADB) dünyada yoksullu un en fazla bir bölgede faaliyet göstermektedir. Günümüzde bölgede yaklafl k 1,8 milyar kifli fakir (yoksul) ve insanca bir yaflam için gerekli olan mallara, hizmetlere, kazanca ve f rsatlara ulaflmada ciddi s k nt larla karfl karfl yad r. Banka kuruldu undan itibaren fakirli i (yoksullu u) azaltmak amac yla Asya-Pasifik bölgesinde kalk nmay finanse etmektedir. Temel yard m araçlar ; krediler, hibeler, politikalar n oluflturulmas nda karfl l kl diyalog, teknik yard m ve öz sermaye (equity) yat r mlar d r. Bunlar n yan s ra Banka çeflitli yay nlar ve söylefliler yoluyla ülkeleri ve bireyleri bilinçlendirir. ADB, geliflmekte olan üye ülkelerin sa lam temellerle büyümesi ve dünya ile bütünleflmifl modern ülkeler hâline gelmesi için u rafl vermektedir. Banka üye ülkelere altyap, sa l k hizmetleri, mali ve kamu yönetimi sistemlerine yönelik yat r mlar yoluyla ya da iklim de iflikli inin etkilerine haz rlan lmas veya do al kaynaklar n daha iyi yönetilmesine yard mc olma fleklinde destek sa lamaktad r. Banka 1999 y l ndan sonra yoksullu u azaltma stratejisi ile birlikte yoksullu- un azalt lmas na özel bir önem vermektedir. Bu nedenle ekonomik kalk nma, insani yaflam standartlar n art rma, ayr mc l ortada kald rma, yönetim (yönetiflim) kalitesini art rma, çevre koruma ve çevre ile ilgili di er konularla birlikte özel sektörü gelifltirme ile ilgili proje ve programlar desteklemeye öncelik vermektedir. Banka ifllemleri ola an ve özel olarak ikiye ayr lmaktad r. Ola an ifllemler, ola- an (normal) sermaye kaynaklar kullan larak gerçeklefltirilir. Bu kaynaktan göreceli olarak belli bir seviyede kalk nm fl ülkeler faydalanmaktad r. Bankadan en fazla kredi kullanan ülkeler Endonezya, Pakistan, Güney Kore ve Filipinler dir. Özel ifllemlerde özel fonlar kullan lmaktad r. Bu fonlardan bölgedeki en az geliflmifl üye ülkeler faydalanmaktad r. Özel fonlar uzun vadeli ve düflük faizlidir. Özel fonlar Asya Kalk nma Fonu (Asian Development Fund: ADF) taraf ndan yönetilmektedir. Banka ilk kredi verme (borç verme) ifllemini 1968 de gerçeklefltirmifltir. ADB sadece bölge içinden üye olan GYÜ lere kredi vermektedir. Dolay s yla geliflmifl ülkeler Bankan n kredi imkânlar ndan faydalanamamaktad r. Ayr ca Banka 1985 te ald kararla özel sektöre de kredi vermeye bafllam flt r. ADB 2011 y l nda 21,7 milyar dolarl k bir ifllem gerçeklefltirmifltir. Bu ifllemlerde a rl k ola an sermaye kaynaklar ve özel fon kaynaklar nda (14 milyar dolar) olup, 7,7 milyar dolar ise ortak finansman fleklindedir. Banka ifllemlerinde krediler a rl ktad r. 1966-2011 döneminde ise Asya Kalk nma Bankas n n (ADB) gerçeklefltirdi i faaliyetlerin toplam tutar yaklafl k 225,7 milyar dolard r. Bu tutar n 195 milyar dolar ola an sermaye kaynaklar ve özel fon kaynaklar ndan sa lanm flt r. Bu dönemde ortak finansman faaliyetlerine aktar lan kaynak ise 30,7 milyar dolard r (ADB, 2012b, s. 4-5). 1966-2011 döneminde yap lan ifllemlerin say lar na bak ld nda en çok teknik yard m hibesi (6.684 adet) ifllemi gerçeklefltirilmifltir. Bildi iniz gibi Banka bu tür ifllemlerde üye ülkelere projelerin haz rlanmas, finansman ve uygulanmas ile ilgili e itim verilmektedir. Bu e itimlerin yayg nlaflmas üye ülkelerin ADB nin kabul edebilece i daha fazla say da projenin ortaya ç kmas na yol açacakt r. Ayn döneminde Bankan n say olarak ikinci fazla ifllemi kredilere (2.792 adet) aittir. Onu ortak finansman (1.854 adet) ile ilgili ifllemler izlemektedir (ADB, 2012b, s. 4-5).

206 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar AFR KA KALKINMA BANKASI Afrika da Kalk nma Düzeyine Genel Bir Bak fl Afrika Kalk nma Bankas na geçmeden önce k tan n genel ekonomik ve sosyal kalk nma düzeyine bakmak faydal olacakt r. Yoksullu- un yayg n oldu u k tada, ekonomik göstergelerin (kifli bafl na milli gelir, ekonomik büyüme gibi) yan s ra insani geliflme (befleri kalk nma) göstergeleri istenilen düzeyde de ildir. Buna ba l olarak çok say da insan düflük kifli bafl na gelir, fakirlik (yoksulluk), açl k ve yetersiz altyap hizmetleri nedeniyle sa l kl yaflamdan oldukça uzak bir flekilde hayat n idame ettirmektedir. Afrika n n dünya ticaretinden ve yat r mlardan ald pay da düflüktür. stikrars z yönetimler, çat flma ortam, modern üretim tarz ndan uzak ve verimsiz üretim metotlar, yayg n bulafl c hastal klar ve kurakl k, k tan n karfl karfl ya bulundu u sorunlardan baz - lar d r. Bu sorunlarla ülkelerin ve k tan n tek bafl na mücadele etmesi ve üstesinden gelmesi, pek mümkün görünmemektedir. Ekonomik ve sosyal kalk nma projeleri için bölge ülkelerinin bireysel olarak uzun vadeli ve düflük faizli (hatta faizsiz) kredi temin etmesi mümkün de ildir. Bu noktada Afrika Kalk nma Bankas gibi kurulufllar ihtiyaç duyulan finansman n uygun süre ve maliyetle temin edilmesi ve ülkelere baflka kanallar yoluyla finansman sa lanmas nda önemli role sahiptir. Afrika Kalk nma Bankas n n Fildifli Sahili nde bulunan merkezi 2003 te bu ülkede meydana gelen kriz nedeniyle Tunus a tafl nm flt r. 2009 da yap lan Guvernörler Toplant s nda Abidjan n (Fildifli Sahili) AfDB n n merkezi olarak kalmas ve Tunus un Geçici Yerleflim Ajans olarak varl n sürdürmesi kararlaflt r lm flt r. Afrika Kalk nma Bankas (African Development Bank: AfDB), Afrika k tas n n ekonomik ve sosyal kalk nmas na katk da bulunmak amac yla 1964 te kurulmufl ve faaliyetlerine ise 1966 da bafllam flt r. Türkiye, AfDB ye üye de ildir. Afrika Kalk nma Bankas n n Kuruluflu Afrika da kalk nma bankas na yönelik ilk giriflimler 1950 li y llar n sonunda gündeme gelmifltir. 1958 de Afrika Birli i Örgütü nün (2002 de Afrika Birli i ad n ald ) kurulmas na yönelik konferanslarda bölgede bir kalk nma bankas n n gereklili i de vurgulanm flt r. Bu kapsamda taslak anlaflma metinleri üzerinde çal fl lm flt r. 9 Afrika ülkesinden oluflan Dokuzlar Komitesi nin (Committee of Nine) bölge (Afrika) ülkeleri nezdinde sürdürdü ü giriflimlerin ard ndan bir taslak anlaflma haz rlam flt r. Bankan n kurulma sürecinde BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi ne ba l Afrika Ekonomi Komisyonu nun önemli katk lar olmufltur. Afrika Kalk nma Bankas n (AfDB) kuran anlaflma 4 A ustos 1963 tarihinde, 23 Afrika ülkesi taraf ndan Sudan baflkenti Hartum da imzalanm fl ve 10 Eylül 1964 tarihinde ise yürürlü e girmifltir (www.mfa.gov.tr/afrika-kalkinma-bankasi.tr.mfa 10.09.2012). AfDB faaliyetlerine 1 Temmuz 1966 tarihinde bafllam flt r. Bankan n merkezi, Fildifli Sahilleri nin Abidjan flehrindedir. Bankan n Amac ve Üyeleri Bankan n amac, üye ülkelerin sürdürülebilir ekonomik ve sosyal kalk nmas na katk sa lamakt r. 1979 y l na kadar bankaya sadece Afrika ülkeleri üye olurken, bu tarihten sonra bölge d fl ndan ülkelere de üyelik yolu aç lm flt r. Günümüzde AfDB nin 77 üyesi bulunmakta, bunlar n 53 ü bölge ülkelerinden 24 ü ise bölge d - fl ndaki ülkelerden oluflmaktad r. Birleflik Arap Emirlikleri (BAE) sadece Afrika Kalk nma Bankas Grubu na ba l Afrika Kalk nma Fonu na üyedir. Afrika k tas d fl n-

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 207 dan üye olan ülkelerin önemli bir k sm sanayileflmifl ve geliflmifl ülkelerden oluflmaktad r. Bölge d fl nda ülkelerin üyeli i banka sermayesi ve kredibilitesine önemli katk sa lamaktad r. Bankan n Sermayesi ve Yönetimi Bankan n kurulufl sermayesi 250 milyon UA d r (UA: Units of Account, Türkçesi Hesap Birimi ). Kurulufl sermayesi zaman içinde art r lm fl, bununla birlikte sermaye içinde bölge ülkelerinin pay n n üçte iki olmas flart getirilmifltir. 31 Aral k 2011 itibar yla AfDB nin kay tl sermaye 66,06 milyar UA, taahhüt edilen sermayesi 37,32 milyar UA ve ödenmifl sermayesi ise 3,29 milyar UA d r. Burada 1 UA n n 1,535 dolara (2011 y l için) eflit oldu u belirtmek gerekir. Buna göre bankan n dolar cinsinden kay tl sermayesi 101,3 milyar dolar ödenmifl sermayesi ise 5,05 milyar dolard r. Bankan n temel yönetim organlar Guvernörler Kurulu, Direktörler Kurulu (Yönetim Kurulu) ve Baflkan d r. Guvernörler Kurulu nda her ülkenin bir guvernörü bulunmaktad r. Her üye ülkenin temel oyunun yan s ra ödenmifl sermayeye yapm fl oldu u katk oran nda oy gücü vard r. Baflkan ise Direktörler Kurulu nun tavsiyesi ile Guvernörler Kurulu taraf ndan 5 y ll k süre için seçilmektedir. Ayn kifli ikinci defa seçilebilir. Afrika Kalk nma Bankas Grubu (AfDB) Baflkan Donald KA- BERUKA d r (Ruanda). Bankan n kaynaklar ola an ve özel kaynaklardan oluflur. Ola an kaynaklar; Üyeler taraf ndan taahhüt edilen sermaye, Bankan n verdi i kredilerden yap lan kesintilerle oluflan fonlar, Uluslararas sermaye piyasalar n borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklar, Bankan n di er gelirleri (örne in di er yat r mlardan elde edilen gelirler). UA: ngilizce Units of Account un bafl harflerinden oluflur. Türkçe karfl l Hesap Birimi dir. 2011 y l itibar yla 1 UA= 1,535 dolard r. Afrika Kalk nma Bankas Grubunun Oluflumu Afrika Kalk nma Bankas (AfDB) amaçlar ve ifllevleri ile tutarl özel fonlar oluflturarak grup hâline gelmifltir. Bu kapsamda 1972 de Afrikal üyelerin yan s ra bölge d fl ndan ülkelerin kat l m yla Afrika Kalk nma Fonu (African Development Fund: ADF) ve 1976 da Nijerya Hükümeti ile birlikte Nijerya Vak f Fonu (Nigeria Trust- Fund: NTF) kurulmufltur. Afrika Kalk nma Bankas Grubu içinde yer di er özel ve vak f fonlar flunlard r: Arap Petrol Fonu, Afrika Kurakl k ve K tl k için Özel Acil Yard m Fonu ve Özel Yard m Fonu. Afrika Kalk nma Fonu Afrika Kalk nma Fonu nun (ADF) bafll ca amac, kredi ve hibe sa layarak k tadaki üye ülkelerde yoksullu u azaltmakt r. ADF, en az geliflmifl Afrika ülkelerine ekonomik ve sosyal kalk nmalar na katk da bulunmak için proje ve programlar yan s ra çal flma ve kapasite gelifltirme faaliyetleri için teknik yard m da kapsayan imtiyazl finansman sa lamaktad r. ADF den borçlanan ülkelerden faiz al nmamakt r. Fakat y ll k ödenmemifl borcun %0,75 i kadar hizmet bedeli ve %0,50 oran nda taahhüt bedeli al n r. Proje kredilerinin vadesi 10 y l geri ödemesiz dönem olmak üzere 50 y ld r. Kredi hatlar (lines of credit) fleklindeki finansman n vadesi ise 5 y l geri ödemesiz olmak üzere 20 y ld r. Fonun kaynaklar 27 ba fl yapan ülke taraf ndan her üç y lda bir yenilenmektedir. ADF, 2011-2013 döneminde faaliyetleri için ayr lan kaynak 6,1 milyar UA d r (1 UA=1,535 dolar). ADF temel stratejik öncelikleri altyap, yönetim, k r lgan devletler ve bölgesel entegrasyonlard r. Ortak konular ise özel sektörün geliflimi, iklim Afrika Kalk nma Fonu nun (ADF) daha çok Afrika n n en az geliflmifl ülkelerine yönelik çal flmaktad r. Fon un bafll ca amac, kredi ve hibe sa layarak Afrika k tas ndan üye olan ülkelerdeki yoksullu u azaltmakt r.

208 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar de iflikli ine uyum ve iklim de iflikli inin etkisini azaltma, cinsiyet eflitli i ile g da güvenli i ve tar msal verimliliktir (http://www.afdb.org/en/about-us/african-development-fund-adf/ 10.09.2012). Fon, 1974-2010 döneminde toplam 1.467 kredi ve 842 hibe ifllemi kapsam nda 22,7 milyar UA finansman sa lam flt r. Bir ülkenin ADF kaynaklar ndan faydalanabilme kriteri, kifli bafl na gelirin 1.175 dolardan düflük olmas (2010) ve kredi eksikli i ile karfl karfl ya olmas gerekir. 2010-2011 döneminde Afrika Kalk nma Fonu ndan faydalanan 40 ülke: Angola, Benin, Burkina Faso, Burundi, Cape Verde, Kamerun, Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Komorlar, Kongo Dem. Cumhuriyeti, Fildifli Sahili, Cibuti, Eritre, Etiyopya, Gambiya, Gana, Gine, Gine-Bissau, Kenya, Lesoto, Liberya, Madagaskar, Malavi, Mali, Moritanya, Mozambik, Nijer, Nijerya, Ruanda, Sao Tome ve Principe, Senegal, Sierra Leone, Somali, Sudan, Tanzanya, Togo, Uganda, Zambiya ve Zimbabve dir. Nijerya Vak f Fonu Nijerya Vak f Fonu nun (Nigeria Trust Fund: NTF) amac, bölgenin düflük gelirli fakir ülkelerine ekonomik ve sosyal kalk nma alan nda ayr cal kl finansman imkân sa lamaktad r. NTF kapsam nda kulland r lan kredilerin maliyeti di er kalk nma kredilerine göre oldukça düflüktür. NTF bafllang ç sermayesi 80 milyon dolar iken 2010 daki sermayesi 200 milyon dolard r. Afrika Kalk nma Bankas Grubunun Faaliyetleri Afrika Kalk nma Bankas Grubu 2011 de toplam 184 ifllem karfl l nda 5,72 milyar UA finansman sa lam flt r. Bunlar n 3,69 milyar UA s ADB, 1,83 milyar UA s ADF, 10,9 milyon UA s NTF ve 188,1 milyon UA s ise özel fonlar vas tas yla kulland r lm flt r. Finansman n sektörlere da l m na bak ld nda altyap %38,1 lik pay ile ilk s radad r. En düflük pay alan sektör, %0,2 ile çevredir. Bankan n 1967-2011 döneminde 3.661 kredi ve ba fl ifllemi karfl l nda sa lam fl oldu u finansman toplam, 60,06 milyar UA d r (92,2 milyar dolar). AfDB, finansman sa lad yat r mlar sayesinde bölge ülkeleri aras nda iflbirli inin geliflmesine ve bölgesel bütünleflmeye, kamu otoritesinin güçlendirilmesine, insani geliflmeye (befleri kalk nmaya) ve tar msal kalk nmaya önemli oranda katk sa lam flt r. Bunun d fl nda Banka bilgi üretimi, iklim de iflikli i ve cinsiyet eflitli i konular nda da ciddi flekilde çal flmaktad r. Görüldü ü gibi AfDB bölge ülkelerinin kalk nmas na ve dünya ekonomisi ile bütünleflmesine yard m etmektedir. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 4 Afrika ve di er SIRA k talarda S ZDE bölgesel kalk nma bankalar n n çabalar yeterli midir? AMER KALILARARASI KALKINMA BANKASI Kuruluflu DÜfiÜNEL M SORU Latin Amerika da kalk nma ile ilgili bir banka kurulmas fikri 1800 lü y llar n sonuna kadar dayan r. 1890 daki Birinci D KKAT Pan-Amerikan Konferans nda bölgede kalk nma ile ilgili bir kurum oluflturulmas fikri tart fl lm flt r. Kalk nma sorununun ciddi anlamda SIRA dünya S ZDE ve bölge gündemine gelmesi ise II. Dünya Savafl ndan son- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 209 raki döneme (1950 ve sonras ) dayan r. Amerika k tas nda özellikle Latin Amerika da pek çok ülke bölgesel bir kalk nma bankas kurulmas için çaba harcam flt r. Fakat ABD bu giriflimlere kalk nma ile ilgili baflka kurulufllar n oldu unu ve yeni bir kurulufla ihtiyaç olmad gerekçesiyle karfl ç km flt r. ABD nin itiraz n n temel sebeplerinden bir tanesi de bölgede ayn amaca yönelik birden fazla kurumun olmas n n bir düplikasyona (ayn konu ile ilgili iki veya daha fazla kurumun oluflmas na) neden olaca d r. ABD daha sonra itiraz ndan vazgeçerek bölgesel kalk nma bankas fikrine s cak bakmaya bafllam flt r. Brezilya eski devlet baflkan Juscelino Kubitshek in teklifi ile ilk ad m at lm flt r. 1959 da Amerika Devletleri Örgütü (Organization of American States: OAS) Amerikal lararas Kalk nma Bankas na iliflkin anlaflmay haz rlam fl, üyelerinin onay na sunmufltur. Onay sürecinin ard ndan 1 Ocak 1960 tarihinde Banka resmî olarak kurulmufl, ayn y l n Ekim ay nda faaliyetine bafllam flt r. Bankan n merkezi sermayeye en fazla katk sa layan ABD nin baflkenti Washington dad r. Amac, Üyeleri ve Sermayesi Bankan n amac, geliflmekte olan üye ülkelerin (Latin Amerika ve Karayip ülkelerinin) ekonomik ve sosyal kalk nma süreçlerinin h zlanmas na katk da bulunmakt r. Banka amaçlar n gerçeklefltirmek için afla daki fonksiyonlar yerine getirmektedir. Bunlar: Kamu ve özel sektör yat r mlar na katk da bulunmak, Üye ülkelerin ekonomik büyümelerine katk da bulunmak için kredi vermek, Üye ülkelerin kaynaklar n daha etkin kullanabilmeleri için onlarla iflbirli i içinde kalk nma politikalar gelifltirmek, Üyeler aras ndaki d fl ticareti gelifltirerek üye ülkelerin ekonomik büyümelerine katk sa lamak, Kalk nma planlar ve projelerin haz rlanmas, finansman ve uygulanmas konular nda üye ülkelere teknik yard m sa lamakt r. Banka, ABD dahil 20 ülke (Amerika ve Karayip ülkeleri) taraf ndan kurulmufltur. 1976 da yap lan düzenleme ile bölge d fl ndan da ülkelerin bankaya üyeli i mümkün k l nm flt r. Ayn y l baz Avrupa ülkelerinin yan s ra srail ve Japonya da Banka ya ortak olmufltur. lk kuruldu unda Banka n n ola an (normal) kaynaklar ve özel fonlarla birlikte toplam 1 milyar dolar kay tl sermayesi mevcut idi. 2010 y l nda yap lan Guvernörler Kurulu nda bankan n 9 uncu Sermaye Art r m yap lm fl ve Banka sermayesinin 70 milyar dolara ç kart lmas kabul edilmifltir. Banka 9 uncu Sermaye Art r m nda stratejik önceliklerine göre kaynaklar n belirlemifltir. Bankan n öncelikleri: Eflitlik ve verimlilik için sosyal politika, Büyüme ve sosyal refah için kurumlar, Rekabetçi küresel ve bölgesel uluslararas entegrasyon (bütünleflme), Çevrenin korunmas, iklim de iflikli iyle mücadele, yenilenebilir enerji ve g da güvenli inin sa lanmas n teflviktir. Bankan n bölge içinden olan üyeleri: Arjantin, Bahamalar, Barbados, Belize, Bolivya, Brezilya, Ekvator, El Salvador, Guatemala, Guyana, Haiti, Honduras, Jamaika, Kanada, Kolombiya, Kosta Rika, Meksika, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Surinam, fiili, Trinidad ve Tobago, Uruguay, Dominik Cumhuriyeti ve Venezuela d r. Bölge d fl ndan üyeler ise Almanya, Avusturya, Belçika, Birleflik Krall k ( ngiltere), Çin, Danimarka, Finlandiya, Fransa, G.Kore, H rvatistan, Hollanda, spanya, srail, sveç, sviçre, talya, Japonya, Norveç, Portekiz ve Slovenya d r.

210 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Amerikal lararas Kalk nma Bankas n n 28 i bölge içinden 20 si ise bölge d fl ndan toplam 48 üyesi bulunmaktad r (2012). Amerikal lararas Kalk nma Bankas na bölge içinden (Amrika ve Karayiplerden) üye olmak isteyen ülkenin Amerikan Devletleri Örgütü ne üye olmas flart aranmaktad r. Bölge d fl ndan ülkelerin bankaya üye olabilmesi için Uluslararas Para Fonu na üye olmas gerekmektedir. Yap s ve Yönetimi Amerikal lararas Kalk nma Bankas temel yönetim organlar n Guvernörler Kurulu, Direktörler (Yönetim) Kurulu ve Baflkan fleklinde s ralayabiliriz. Bunlar n d fl nda Banka yönetimini flekillendiren pek çok komite ve organ söz konusudur. Guvernörler Kurulu y ll k toplant lar n genelde Mart ve Nisan aylar nda yapar. Bu toplant larda temel politikalar ve ifllemler gözden geçilir. Ayr ca sermaye art r m da Guvernörler Kurulu nun yetkisindedir. Direktörler Kurulu, banka faaliyetlerinin yürütülmesinden sorumludur. Kurulun DÜfiÜNEL M 14 üyesi bulunmakta DÜfiÜNEL M olup, her üyenin oy gücü sermaye kat l m oran na göre de- iflmektedir. 14 üyenin 3 ü bölge d fl ndan kat lan ülkeleri temsil ederken, geri kalan 11 i bölge ülkelerini temsil eder. ABD ve Kanada kurulda kendi atad klar direktörler taraf ndan temsil edilir. Bu iki ülkenin toplam oy a rl yaklafl k %34 tür SORU SORU (%30 ABD ve %4 Kanada). 26 Latin Amerika ve Karayip ülkesinin oy gücü ise yaklafl k %50 dir. D KKAT D KKAT Guvernörler Kurulu 1978 de alm fl oldu u kararla Bankan n, kredi ve ba fllar n kalk nmaya SIRA daha S ZDE etkin bir flekilde katk da bulunabilmesi için ifllemlerin %50 sinin düflük gelirli ülkelere gitmesi flart getirmifltir. Ayr ca çiftçilere ve küçük iflletmelere projeler kapsam nda yap lan katk lar n art r lmas n n önemine de inilmifltir. AMAÇLARIMIZ 1985 te özel sektörün ve sermaye piyasalar n n geliflmesini teflvik etmek için AMAÇLARIMIZ bankaya ba l Amerikal lararas Yat r m Kurumu (Inter-American Investment Corporation: IIC) oluflturulmufltur. 1993 te ise yine Bankaya ba l Çoktarafl Yat r m K T A P Fonu (Multilateral K T A PInvestment Fund: MIF) çal flmalar na bafllam flt r. IIC, küçük ve orta ölçekli iflletmelere di er bir deyiflle KOB lerde odaklanm fl, bu iflletmelerin yat r mlar n desteklemektedir. MIF in amac ise Latin Amerika ve Karayipler de özel TELEV ZYON sektör ve TELEV ZYON özel sektör yat r mlar n n büyümesini teflvik ederek bölgede ekonomik büyümenin art r lmas na ve fakirli in (yoksullu un) azalt lmas na katk sa lamakt r. NTERNET Kurumlar hakk nda NTERNETdaha ayr nt l bilgi için söz konusu kurumlar n internet sayfalar na (http://www.iadb.org, http://www.iic.org ve http://www5.iadb.org ) bakabilirsiniz. Bankan n Faaliyetleri Amerikal lararas Kalk nma Bankas 2011 de kalk nma amaçl projeler için yaklafl k 10,9 milyarl k krediye onay vermifl, bunun 8,4 milyar dolar n ödemifltir. Bankan n onay verdi i projelere genel olarak bak ld nda en büyük pay n (%62) altyap ve çevre projelerine gitti i görülmekte, daha sonra kurumsal kapasite ve finans (%29), sosyal sektör (%9) ve entegrasyon ve ticaret (%1) gelmektedir (IDB, 2012, s. 10). 2011 de banka imkânlar ndan en fazla yararlanan ülkeler di erlerine göre daha ileri konumdaki geliflmekte olan ülkelerdir. 8,4 milyar dolarl k finansman imkân n n 1.567 milyon dolar Meksika, 1.268 milyon dolar Arjantin ve 758 milyon dolar Brezilya ya gitmifltir. Bu üç ülkeyi 692 milyon dolar ile Kolombiya takip etmifltir. 2011 y l nda Bankan n kredi imkân ndan en az yararlanan ülkeler: Belize (10 milyon dolar), fiili (50 milyon dolar), Guyana (51,6 milyon dolar) ve Bahamalar (57 milyon dolar) fleklindedir. Daha detayl bilgi için Tablo 8.1 i inceleyebilirsiniz.

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 211 1961-2011 döneminde Banka toplam 207 milyar dolarl k krediyi onaylam fl, bu tutar n yaklafl k 180,8 milyar dolarl k k sm n fiilen ödemifltir. 180,8 milyar dolarl k finansman n yaklafl k %90 l k k sm (160,3 milyar dolar) ola an (normal) kaynaklardan geri kalan da özel fona (18 milyar dolar) ve di er fonlardan (2,2 milyar dolar) karfl lanm flt r (IDB, 2012, s. 11). Söz konusu dönemde bankadan en fazla finansman sa layan ülke 35,4 milyar dolar ile Brezilya d r. Daha sonra s ras yla Arjantin, Meksika, Kolombiya gelmektedir. Bu dönemde Banka imkânlar ndan en az yararlanan dört ülke (Tablo 8.1) görüldü ü gibi) Belize, Surina, Bahamalar ve Barbados tur. IDB nin kredi d fl ndaki di er olana hibelerdir. 1961-2011 döneminde Banka hibelerinin toplam 4,8 milyar dolard r. Bu dönemde hibelerden en fazla yararlanan ülke Haiti (1.067,9 milyon dolar) ve en az yararlanan ülke ise Venezuela d r (16,3 milyon dolar). 2010 daki IDB Guvernörler Kurulu toplant s nda deprem ve di er do al afetlerle karfl karfl ya kalan Haiti nin borçlar n n hafifletilmesi kararlaflt r lm flt r. 2011 y l nda bu ülkeye 317,6 milyon dolarl k hibe fleklinde finansman sa lanm flt r. Banka ortak finansman (co-financing) kapsam nda 2011 üye ülkelere yaklafl k 2 milyar dolarl k destek sa lam flt r (IDB, 2012, s. 17). Ödenen Kredi Tutar Ödenen Kredi Tutar S ra Ülkeler 2011 1961-2011 S ra Ülkeler 2011 1961-2011 1 Arjantin 1.268,5 27.265,7 15 Haiti 174,8 1.537,7 2 Bahamalar 57,0 477,3 16 Honduras 286,0 3.161,9 3 Barbados 77,8 536,7 17 Jamaika 131,4 2.862,6 4 Belize 10,2 139,4 18 Meksika 1.567,5 27.178,0 5 Bolivya 176,9 3.966,3 19 Nikaragua 173,0 2.802,6 6 Brezilya 757,8 35.418,6 20 Panama 228,8 3.089,4 7 fiili 50,8 6.172,4 21 Paraguay 91,4 2.424,6 8 Kolombiya 692,4 16.863,5 22 Peru 242,4 9.584,0 9 Kosta Rika 174,2 2.920,0 23 Surinam 82,8 221,0 10 Dominik Cum. 354,5 4.069,1 24 Trinidad ve Tobago 241,9 1.467,6 11 Ekvator 452,2 5.705,2 25 Uruguay 177,2 4.913,7 12 El Salvador 203,8 4.137,7 26 Venezuella 381,7 5.862,0 13 Guatemala 219,0 3.849,8 Bölgesel 119,0 3.066,5 14 Guyana 51,6 1.096,4 TOPLAM 8.444,6 180.789,7 Tablo 8.1 Amerikal lararas Kalk nma Bankas n n 1961-2011 Döneminde Projelere Ödedi i Kredi Tutarlar ve Ülkelere Göre Da l m Kaynak: IDB, Annual Report 2011, s. 11. AVRUPA YATIRIM BANKASI Kuruluflu Avrupa Yat r m Bankas (European Investment Bank: EIB), Roma Antlaflmas (1957) ile kurulan Avrupa Ekonomik Toplulu u nun (AET) amaçlar na ulaflabilmek ve k tan n ekonomik kalk nmas na katk da bulunmak için 1958 de Topluluktan (AET) ba ms z bir finans kuruluflu fleklinde oluflturulmufltur. Banka, her ne kadar ba-

212 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar ms z bir finans kuruluflu olsa da Topluluk (günümüzde Avrupa Birli i) amaçlar yla uyumlu hareket etmektedir. Bankan n Direktörler (Yönetim) Kurulu nda günümüzde AB yi temsilen bir üye bulunmaktad r. Her borç ifllemi için AB Komisyonunun onay al n r (Karluk, 2007,s. 473). Günümüzde Avrupa Yat r m Bankas (AYB) temel amac, Avrupa Birli i (AB) ç karlar do rultusunda, Birlik ilkelerine ters düflmeyecek flekilde kendi öz kaynaklar n kullanarak AB içinde dengeli bir kalk nmay temin etmektir. AYB, bir kalk nma bankas olmamas na karfl l k, kalk nma amaçl pek çok yat r m projesine destek sa lamaktad r. Avrupa Yat r m Bankas n n üyeleri Avrupa Birli i (AB) ülkeleridir. Bankan n 1 Nisan 2010 itibar yla toplam sermayesi yaklafl k 232,4 milyar Euro dur. Banka sermayesine en fazla katk y sa layan ülkeler Almanya, Fransa, talya ve ngiltere dir (herbiri yaklafl k 37,6 milyar Euro). Söz konusu dört ülke AYB sermayesinin yaklafl k %65 ini (yaklafl k 150 milyar euro) oluflturmaktad r. Sermayeye en az katk y yapan ülke ise Malta d r (98,4 milyon Euro). Avrupa Yat r m Bankas n n (AYB) temel yönetim organlar ; Guvernörler Kurulu ve Direktörler Kuruludur. Ayr ca Guvernörler Kurulu taraf ndan atanan fakat çal flmalar nda ba ms z Yönetim ve Denetim Komiteleri temel yönetim organlar aras nda yer al r. AYB Guvernörler Kurulu 27 AB üyesinin maliye bakanlar ve bir baflkandan oluflur. Her guvernörün birer de vekili mevcuttur. AYB Yönetim Kurulu nda 27 üye ülkenin ve AB Komisyonu nun birer temsilcisi olmak üzere 28 üyeden oluflur. AYB, sadece AB içinde de il, Birlik d fl ndaki pek çok ülkede çeflitli yat r m projelerini desteklemektedir. Avrupa Yat r m Bankas Grubu ve Avrupa Yat r m Fonu Avrupa Yat r m Fonu, Avrupa Yat r m Bankas (AYB) ile birlikte Avrupa Yat r m Bankas Grubunu oluflturmaktad r. Avrupa Yat r m Fonu ayr bir bafll kta ele al nacakt r. Yap s ve Yönetimi Avrupa Yat r m Bankas n n temel yönetim organlar Guvernörler Kurulu, Direktörler (Yönetim) Kurulu ve Guvernörler Kurulu na ba l olarak Yönetim ve Denetim Komitelerinden oluflmaktad r. Guvernörler Kurulu nda 27 AB üyesi temsilen genellikle maliye bakanlar ve bir baflkan bulunmaktad r. AYB Direktörler Kurulu nda 27 üye ülke ve AB Komisyonu nu temsilen birer üye, toplamda ise 28 üye bulunur. AYB Guvernörler Kurulu na ba l olarak faaliyet gösteren Yönetim Komitesi 9 üyeden oluflur. Üyeler 6 y ll na Direktörler Kurulu nun önerisi ile Guvernörler Kurulu taraf ndan atan r. Komite kendi içinde bir baflkan seçer. Komite, Bankan n günlük ifllemlerinin yürütülmesinden sorumludur (Karluk, 2007, s. 474). Denetim Komitesi ise Guvernörler Kurulu na ba l olarak Bankan n mali ifllemlerini denetler ve kâr-zarar hesaplar n kontrol eder. Komite üyeleri Guvernörler Kurulu taraf ndan atan r. 1 baflkan, 4 üye ve bir gözlemci üye olmak üzere toplam 6 kifliden oluflan komite üyeleri 6 y l görev yaparlar. Hem Yönetim Komitesi hem de Denetim Komitesi çal flmalar nda ba ms zd rlar (Karluk, 2007, s. 474). Temel yönetim organlar ndan baflka Banka bünyesinde genel sekreterlik, çeflitli departman, direktörlük, merkez ve ofisler mevcuttur. Faaliyetleri Avrupa Yat r m Bankas (AYB), hedefleri do rultusunda küçük ve orta boy iflletmelere (KOB lere), Birlik içinde uyum ve yak nlaflmaya, iklim de iflikli i ile mücadeleye, çevresel korumaya, sürdürülebilirli e, rekabetçi ve güvenli enerjiye, bilgi ekonomisine ve ulafl mla ilgili trans-avrupa a lar na, befleri sermayeyi art rmayaya yönelik e itim ve sa l kla ilgili projelere destek sa lamaktad r. AYB, sadece AB içinde de il, Birlik d fl ndaki (aday ve komflu ülkelerin yan s ra Akdeniz, Orta Asya, Afrika (Sahra alt ), Karayip, Pasifik, Asya ve Latin Amerika ülkelerinde) pek çok yat r m projesini desteklemektedir. AYB, birlik d fl ndaki projeleri desteklemekle beraber esas a rl AB içindeki projelere vermektedir.

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 213 2011 y l nda AYB nin 61 milyar Euro kredi vermifltir. Bu tutar n yaklafl k %88 lik k sm (53,8 milyar Euro) Birlik (AB) ve EFTA ülkelerindeki projelere yöneliktir. Geriye kalan 7,2 milyar Euro nun 3,4 milyarl k k sm aday ülkelere; 1,2 milyar Euro Asya ve Latin Amerika ülkelerine; 1 milyar Euro Akdeniz ülkelerine; 800 er milyon Euro ACP (Afrika, Karayip ve Pasifik) ve Güney Afrika ülkeleri ile Rusya ve AB nin do u komflular na verilmifltir. Proje kredileri bankan n temel faaliyeti olup, toplam finansal ifllemlerin yaklafl k %90 n n oluflturmaktad r. Bankan n ödünç vermenin (kredi) yan s ra birkaç ifllemden oluflan faaliyetleri birlikte sunma ve dan flma (tavsiye) hizmetleri de mevcuttur. Avrupa Yat r m Bankas sadece kredi vermemektedir. AYB bünyesindeki çeflitli fon ve programlarla kredilerin yan s ra yeni yat r m alanlar ve KOB lerin desteklenmesi için dan flmanl k hizmetleri sunmaktad r. Ayr ca AYB di er finansal kurumlardan KOB lere ve yerel otoritelere kredi sa lanmas na arac l k etmektedir. Bunlara ek olarak üye ülkelere tavsiyelerde bulunmakta ve teknik yard m sa lamaktad r. Proje kredileri, Arac l k kredileri (yerel bankalar n belediye vb. yerel otoritelere ve KOB lere kredi ifllemlerine arac l k eder), Yap land r lm fl finansman (öncelikli projelere ek destek sa lar), Teminatlar (projelere yeni yat r mc lar n ilgisini çekmeye yard mc olur), proje tahvilleri yoluyla altyap projelerine fon sa lar), Risk sermayesi (fon yöneticilerinin ileri teknoloji ve KOB lerin büyümesine yönelik yat r m yapmas n teflvik eder), Mikrofinans Risk paylafl m (araflt rma, gelifltirme ve yenilikte risk paylafl r) (RSFF), Sürdürülebilir enerji yat r mlar n art rmak (ELENA), Çevre ile dost yeflil teknoloji projelerini desteklemek (NER300), Yeni AB üyelerine altyap projelerinde dan flmanl k yapmak (JASPERS), Kentsel geliflimine teknik destek sa lamak (JESSICA), Ulaflt rma altyap s projelerine nakit ak fl teminat sa lamak (LGTT), Kamu-özel sektör ortakl n gelifltirmek (EPEC), Esnek KOB finansman (JEREMIE) AYB kredi kulland r rken, geri ödemeyi teminat alt na almak için hazine veya kredi derecesi yüksek bankalardan teminat istemektedir. Fon, teminat veren kurumlar n kredi notunun en az BBB olmas n talep etmektedir (Karluk, 2007, s. 480). Bankan n kaynaklar sermaye ve kendi öz kaynaklar, uluslararas sermaye piyasalar ndan yap lan borçlanmalar ve AB bütçesinden sa lanan uygun flartl kredilerdir. AYB, 2011 de uluslararas sermaye piyasalar ndan en fazla borçlanan uluslararüstü (supranasyonel) kurulufltur. Bankan n bu piyasalara borcu yaklafl k 76 milyar Euro ya yükselmifltir (EIB, 2011 Activity Report, 2012, s. 41). ACP Ülkeleri: ngilizcesi African, Caribbean and Pacific Group of States. Türkçesi Afrika, Karayip ve Pasifik ülkeleridir. AYB bünyesinde imkânlar (kolayl klar) ve programlar RSFF (Risk Sharing Finance Facility): Risk Paylafl m Finans Kolayl. ELENA (European Local ENergy Assistance): Avrupa Yerel Enerji Yard m. NER300: AB Komisyonun çevre dostu yeflil teknolojilerin desteklenmesi ile ilgili ald karar n kodudur. Bu kapsamda iklim de iflikli ini önleyecek projelere destek verilmektedir. JASPERS (Joint Assistance to Support Projects in European Regions): Avrupa Bölgesini Destekleyen Projelere Ortak Yard m. JESSICA (Joint European Support for Sustainable Investment in City Areas): fiehirlerde Sürdürülebilir Yat r m için Ortak Avrupa Deste i. LGTT (Loan Guarantee Instrument for Trans- European Transport Network Projects): Trans Avrupa Ulafl m A lar için Kredi Teminat Enstrüman. EPEC: European Publicprivate partnerships Expertise Centre (Avrupa Kamu-Özel Sektör Ortakl Uzmanl k Merkezi) JEREMIE (Joint European Resources for MIcro to Medium Enterprises): Küçük ve Orta Ölçekli flletmelere Ortak Avrupa Kayna. Fon, yenilikçi finansal ürünler tasarlayarak, mevcut ve gelecekteki pazar ihtiyaçlar n karfl lamay hedeflemektedir. JASMINE (Joint Action to Support Microfinance INstitutions in Europe): Avrupadaki Mikro Finans Kurumlar n Desteklemek için Ortak Aksiyon

214 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Avrupa Yat r m Bankas -Türkiye liflkileri Türkiye 1965 y l ndan bu yana AYB kredilerinden faydalanmaktad r. Genel olarak bakt m zda Türkiye nin AYB den 1965-2012 döneminde sa lam fl oldu u finansman yaklafl k 19 milyar Euro dur. Asl nda Türkiye-AYB mali iliflkilerini iki döneme ay rabiliriz: Adayl k öncesi ve adayl k sonras. Türkiye AB ye adayl n n resmi olarak kabulünden önce AYB den yaklafl k 1,3 milyar Euro finansman sa larken, adayl k sonras nda (2000-2012) 17,7 milyar Euro kredi temin etmifltir. Helsinki Zirvesi nde (1999) Türkiye nin AB ye adayl n n onaylanmas ile birlikte AYB nin Türkiye ye sa lam fl oldu u hem finansman tutarlar hem de finansman çeflitlili i artm flt r (Karluk, 2007, s. 480). 2007-2012 döneminde Avrupa Yat r m Bankas ile Türkiye aras nda yaklafl k 12.3 milyar Euro tutar nda projeye imza at lm flt r. Destek sa lanan projeleri enerji, sanayi, ulafl m, kentsel altyap, haberleflme, tar m ile su, kanalizasyon ve kat at k projeleri fleklinde s ralayabiliriz. Ayr ca Türkiye deki bankalarla imzalanan kredi hatt anlaflmalar da söz konusudur. 2012 y l nda AYB kredi hatt olarak Türk bankalar na 400 milyon Euro kredi verilmifltir. Bunlardan Halkbank a 150 milyon Euro, Ziraat Bankas na 100 milyon Euro, Türkiye S nai kalk nma Bankas ile Eximbanka 75 er milyon Euro kredi tahsis edilmifltir (http://www.eib.org/projects/loans/regions/enlargement/tr.htm 13.09.2012). AVRUPA YATIRIM FONU Avrupa Yat r m Fonu (European Investment Fund: EIF) yukar da da ifade edildi i gibi Avrupa Yat r m Bankas (AYB) ile birlikte Avrupa Yat r m Bankas Grubunu oluflturmaktad r. Avrupa Yat r m Fonu (AYF), Fon tüzü ünün onaylamas yla 1994 y l nda kurulmufltur. Tüzük 2000, 2007 ve Mart 2012 de de ifltirilmifl ve Fon amaçlar ve fonksiyonlar nda de iflikli e gidilmifltir. Bu de iflikliklerle Fonun kullanaca enstrümanlara (araçlara) eklemeler yap lm fl ve Fon bünyesinde yeni fon ve programlar oluflturulmufltur. 2000 y l ndaki de ifliklikle birlikte Fon risk sermayesine a rl k vermeye bafllam flt r. Böylece Fon (AYF), AYB grubunun Avrupa çap nda KOB lere yönelik risk sermayesi konusunda uzman kuruluflu hâline gelmifltir. Günümüzde Avrupa Yat m Fonu nun amac, küçük ve orta boy iflletmelere uygun flartlarla yat r m finansman sa lamaktad r. Fon, küçük ve orta boylu iflletmelerin (KOB lerin) desteklenmesinde AYB ile iflbirli i içindedir. AYF ( ngilizce k saltmas, EIF), büyük sermaye yat r m projelerine uzun vadeli ödünç sa lar. Fon, sürdürülebilir büyüme ve istihdam desteklemek için her büyüklükteki iflletmelere kredi vermektedir. Avrupa Yat r m Fonu, KOB lere do rudan finansman sa lamamaktad r. Bunun yerine finansal kurumlar, bankalar, özel sermaye fonlar ve mikro kredi sa lay c - lar ile KOB ler aras nda arac l k hizmeti yürütmektedir. fiekil 8.1 de görüldü ü gibi Fon, KOB lere kredi verecek kurumlara teminat (garanti) sa lamaktad r. Böylece söz konusu kurumlar n riskini azaltmay ve sonuçta verebilecekleri kredi miktarlar n art rmay hedeflemektedir. Ayr ca Fon, yenilikçi ve büyüme potansiyeline sahip KOB lere risk (giriflim) sermayesi aç s ndan katk da bulunmaktad r. Sonuç olarak Avrupa Yat r m Fonu nun giriflim (risk) sermayesi fonlar yoluyla AB ve aday ülkelerde yenilikçi KOB lere yat r m, kendi kaynaklar ndan ya da AB bütçesinden KOB garanti (teminat) ifllemlerine yo unlaflt n söyleyebiliriz.

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 215 Avrupa Komisyonu Fon Sa lar Karfl l kl Garanti Teminat Kurumu Garanti Banka Ödünç Verme KOB ler Avrupa Yat r m Fonu Yat r m Yapar Giriflim Sermayesi Fonu Yat r m Yapar KOB ler fiekil 8.1 Yat r m Finansman nda Avrupa Yat r m Fonu nun Rolü 2012 itibar yla Avrupa Yat r m Fonu nun toplam sermayesi 3 milyar Euro dur. Fonun hissedarlar ; 1.864 milyon Euro Avrupa Yat r m Bankas (pay %62,1) Avrupa Komisyonu (AB Komisyonu) hissesi 900 milyon Euro (pay %30), Di er Avrupa finansman kurumlar n n hissesi 236 milyon Euro dur (pay %7,9). Bu kapsamda Türkiye S nai Kalk nma Bankas, EIF e 5 milyon Euro sermaye katk s sa lam flt r. Avrupa Yat r m Fonu hissedarlar aras nda Türkiye S nai Kalk nma Bankas da yer almaktad r. Avrupa Yat r m Bankas ile Avrupa Yat r m Fonu imkânlar aras nda SIRA nas l S ZDE bir fark vard r? K saca belirtiniz. AVRUPA MAR VE KALKINMA BANKASI DÜfiÜNEL M 5 DÜfiÜNEL M Kuruluflu SORU SORU Avrupa mar ve Kalk nma Bankas, So uk Savafl sonras dönemin ilk uluslararas finans kurulufludur. Banka, So uk Savafl sonras dönemde Orta D KKAT D KKAT ve Do u Avrupa ülkelerindeki siyasi ve ekonomik yap lardaki de ifliklikleri SIRA mali S ZDE aç dan desteklemek için 1991 y l nda kurulmufltur. Di er bir ifa- deyle Banka merkezi planl ekonomiden piyasa AMAÇLARIMIZ ekonomisine geçen ülkelerde piyasa ekonomisinin geliflimi desteklemek için oluflturulmufltur. AMAÇLARIMIZ Orta ve Do u Avrupa n n yeniden imar na ve kalk nmas na katk da bulunmak K T A P K T A P için bir banka kurma fikrini ilk öne süren kifli, zaman n Fransa Cumhurbaflkan François Mitterrand d r. 25 Ekim 1989 tarihinde Strazburg da yap lan Avrupa Parlamentosu toplant s nda F. Mitterrand yeni bir sürecin bafllad n, bu geçifl sürecinde Do u Bloku ülkelerinin siyasi ve ekonomik aç dan desteklenmesi gerekti i- TELEV ZYON TELEV ZYON ni belirtmifltir. Söz konusu ülkelere ihtiyaç duyduklar kaynaklar sa lamak için Avrupa mar ve Kalk nma Bankas n n (European Bank for Reconstruction and Development: EBRD) kurulmas gerekti ini ifade etmifltir. Bu geliflmelerden NTERNET çok k sa NTERNET bir süre sonra (9 Kas m 1989 da) Berlin Duvar y k lm flt r. Mitterand, Do u Bloku ndaki çözülmenin çok k sa süre içinde bafllayaca n görmüfltür.

216 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Mitterrand n önerisi 24 Kas m 1989 tarihinde Brüksel de bir araya gelen OECD üst düzeyli temsilciler toplant s nda tart fl lm flt r. Daha sonra 8-9 Aral k 1989 tarihlerinde Strazburg da toplanan AT Zirvesi nde ve 13 Aral k 1989 tarihinde Cenevre de toplanan OECD toplant lar nda EBRD nin kurulmas fikri benimsenmifltir (Karluk, 2007, s. 467). 29 May s 1990 tarihinde EBRD Sözleflmesi 40 ülkenin yan s ra AB ve Avrupa Yat r m Bankas temsilcilerinin imzas yla resmen kurulmufltur. EBRD yi kuran anlaflma 28 Mart 1991 tarihinde yürürlü e girmifltir. Tablo 8.2 EBRD Üyeleri ve Sermaye Paylar Üye ülke Kat l m Tarihi Sermaye Pay (milyon Euro) Üye ülke Kat l m Tarihi Sermaye Pay (milyon Euro) ABD 28.03.1991 3.001,48 H rvatistan 15.04.1993 109,42 Fransa 28.03.1991 2.556,51 rlanda 28.03.1991 90,04 Almanya 28.03.1991 2.556,51 Kazakistan 27.07.1992 69,02 talya 28.03.1991 2.556,51 Slovenya 23.12.1992 62,95 ngiltere 28.03.1991 2.556,51 Lüksemburg 28.03.1991 60,02 Japonya 02.04.1991 2.556,51 Belarus 10.06.1992 60,02 Rusya 09.04.1992 1.200,58 Bosna-Hersek 17.06.1996 50,71 Kanada 28.03.1991 1.020,49 Özbekistan 30.04.1992 44,12 spanya 28.03.1991 1.020,49 Meksika 28.03.1991 31,51 AYB (EIB) 28.03.1991 900,44 G.K br s 28.03.1991 30,01 AB (EU) 28.03.1991 900,44 zlanda 29.05.1991 30,01 Hollanda 28.03.1991 744,35 Arnavutluk 18.12.1991 30,01 Avusturya 28.03.1991 684,32 Estonya 28.02.1992 30,01 sveç 28.03.1991 684,32 Litvanya 05.03.1992 30,01 sviçre 29.03.1991 684,32 Letonya 18.03.1992 30,01 Belçika 10.04.1991 684,32 Moldova 05.05.1992 30,01 Polonya 28.03.1991 384,18 Gürcistan 04.09.1992 30,01 Finlandiya 28.03.1991 375,18 M s r 28.03.1991 21,01 Norveç 28.03.1991 375,18 K rg zistan 05.06.1992 21,01 Danimarka 28.03.1991 360,17 Azerbeycan 25.09.1992 21,01 Türkiye 28.03.1991 345,15 Tacikistan 16.10.1992 21,01 G. Kore 28.03.1991 300,14 Makedonya 21.04.1993 17,62 Avustralya 30.03.1991 300,14 Ermenistan 07.12.1992 14,99 Çek Cum. 01.01.1993 256,11 Fas 28.03.1991 10,5 Ukrayna 13.04.1992 240,11 Yeni Zelanda 19.08.1991 10,5 Macaristan 28.03.1991 237,11 Tunus 29.12.2011 9,86 Yunanistan 29.03.1991 195,08 Lihtenfltayn 28.03.1991 5,99 Bulgaristan 28.03.1991 165,98 Karada 03.06.2006 4,2 Romanya 28.03.1991 144,07 Malta 28.03.1991 2,1 S rbistan 19.01.2001 140,31 Türkmenistan 01.06.1992 2,1 srail 28.03.1991 136,56 Mo olistan 09.10.2000 2,1 Slovakya 01.01.1993 128,07 Ürdün 29.12.2011 1 Portekiz 05.04.1991 126,05 TOPLAM 10.474,99 Üyeleri ve Sermayesi Günümüzde (2012) Avrupa mar ve Kalk nma Bankas n n (EBRD) 65 üyesi (hissedar ) vard r. Bunlar n 63 ü ülke, 2 si ise AB ve AYB dir. Banka n n Amerika dan

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 217 Avustralya ya kadar her k ta ve bölgeden üyesi bulunmaktad r. Bankaya en son kat lan ülkeler Ürdün ve Tunus tur (2011). EBRD nin merkezi Londra dad r. Bankada ço u (%75 i) merkezde olmak üzere 1.877 personel istihdam edilmektedir. Ayr ca EBRD nin 33 adet bölgesel ofisi bulunmaktad r. 2012 y l itibar yla EBRD kay tl sermayesi yaklafl k 30 milyar Euro dur (EBRD, 2012, s. 1). Bankan n ödenmifl sermayesi Tablo 8.2 de görüldü ü yaklafl k 10.5 milyar Euro dur. Sermaye en fazla katk sa layan ülke ABD dir. Onu 2,5 milyar Euro katk ile Fransa, Almanya, talya, ngiltere ve Japonya izlemektedir. Türkiye nin ödenmifl sermayeye 345 milyon Euro katk yapm flt r. Ülkemizin EBRD ödenmifl sermayesindeki pay, yaklafl k %3,3 tür. Amaçlar EBRD ilk kuruldu unda temel amac, Orta ve Do u Avrupa ülkelerinde piyasa ekonomisine geçifl sürecini h zland rmak, ülkelerin ekonomik, teknik ve kültürel geliflimini teflvik etmek, özetle merkezi planl ekonomiden piyasa ekonomisi geçifli h zland rmak ve kolaylaflt rmakt r. Di er amaçlar ise yap sal ve sektörel ekonomik reformlar n yap lmas na yard mc olmak, verimli ve rekabetçi özel sektör yat r mlar n teflvik etmek, altyap yat r mlar n gelifltirmek, hizmetler sektörünün geliflmesine katk da bulunmak, özel ve yabanc sermaye yat r mlar n uyarmak, bölgesel projelere a rl k vermek, kalk nma ile ilgili di er uluslararas kurulufllar n yan s ra kamu ve özel sektör kurulufllar ile iflbirli ini art rmak fleklinde s ralanmaktad r. EBRD ilk baflta piyasa ekonomisinin yerleflmesi ve geliflmesi için özellikle finans, enerji, ulaflt rma, yerel yönetimlerin gelifltirilmesi, tar m iflletmelerinin piyasa ekonomisine göre yeniden düzenlenmesi ve özellefltirme alanlar nda faaliyet göstermifltir. Bu kapsamda a rl kl olarak bankac l k sistemi reformu, fiyatlar n liberalizasyonu (serbestlefltirilmesi), özellefltirme ve mülkiyet haklar için uygun yasal çerçevenin oluflturulmas üzerinde durulmufltur. Ayr ca ekonomide rekabet düzeyinin art r lmas için ticari düzenlemelerin yap lmas, yeni muhasebe sistemlerinin kurulmas, dan flmanl k, e itim ve teknik uzmanl k, arz güvenli inin teminat alt na alacak kamu ve özel sektörde yeni yat r mlar yap lm flt r. Bunlara ek olarak ortak finansman ve teknik iflbirli i yoluyla ilgili ülkelere çeflitli imkânlar yarat lm flt r. Yap lan düzenlemelerin odak noktas, piyasa ekonomisinin temeli için gerekli kurumlar infla ederek ortaya ç karmak ve piyasa odakl becerilerin ve sa lam ifl uygulamalar n n (ticari teamüllerin) yerleflmesine katk da bulunmakt r. Avrupa mar ve Kalk nma Bankas (EBRD) OECD, IMF, Dünya Bankas ve Birleflmifl Milletler gibi uluslararas kurulufllar n uzmanl k birimleri ile iflbirli i içinde çal flmaktad r. Yap s ve Yönetimi EBRD nin temel yönetim organlar ndan Guvernörler Kurulu nda her üyeyi (65) temsilen bir guvernör ve guvernör vekili bulunmaktad r. Y lda en az bir defa toplanan Kurul, Banka ve banka ifllemleri hakk nda her türlü karar almaya yetkilidir. Bankan n 23 direktörden oluflan Yönetim (Direktörler) Kurulu nda ABD, Almanya, Fransa, ngiltere, talya ve Japon ile Avrupa Birli i ve Avrupa Yat r m Bankas kendi direktörleri taraf ndan temsil edilir. Geriye kalan 15 direktör ise belli ülke gruplar n temsil etmektedir. Kurul, Guvernörler Kurulu ad na Bankan n yönetim ifllerini yerine getirmektedir (Karluk, 2007, s. 469). Baflkan, Bankan n yönetiminden ve rutin ifllerin yürütülmesinden sorumludur. Baflkan, kendisiyle birlikte 9 kifliden oluflan dari Komite nin de baflkan d r. dari Komite, Bankan n stratejisi, performans ve finansal sa laml gibi temel unsurlar denetler.

218 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar EBRD nin temel destek araçlar krediler, öz sermaye yat r mlar ve garantilerdir. Bankan n Faaliyetleri ERBD ilk kuruldu unda odakland bölge, yukar da da belirtildi i gibi, Orta ve Do u Avrupa d r. Zaman içinde Bankan n faaliyet alan giderek genifllemifl, Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Türkiye ve Rusya, EBRD kredi ve di er imkânlar ndan faydalanmaya bafllam flt r. Yak n bir gelecekte M s r, Ürdün, Fas ve Tunus gibi Kuzey Afrika ve Ortado u ülkeleri de EBRD nin faaliyet alan içine dahil olacakt r. Banka farkl bölgelerdeki 34 ülkede faaliyet göstermektedir. Bankan n fiilen yat - r m yapt ülke say s May s 2012 itibar yla 29 dur. Bunun nedeni 2007 y l ndan itibaren banka Çek Cumhuriyeti nde yat r m yapmamakta, ayr ca Güney ve Do u Akdeniz ülkelerinde (M s r, Ürdün, Tunus ve Fas) ise yat r m ifllemleri henüz bafllamam flt r. Bu bölgede yat r mlar ön haz rl klar devam etmekte ve yak n bir gelecekte EBRD Güney ve Do u Akdeniz ülkelerinde yat r mlara bafllayacakt r. EBRD nin destek için kulland temel araçlar krediler, öz sermaye yat r mlar ve garantilerdir. Banka tüzü ü kredilerin en az %60 n n kamu iktisadi teflebbüslerinin özellefltirilmesine yönelik olmas n emretmektedir. Bu do rultuda EBRD a rl kl olarak özel sektör projelerini desteklemektedir. Banka büyük özel sektör projelerine 5 milyon Euro ile 250 milyon Euro aras nda destek sa lamaktad r. EBRD küçük projeleri ise yerel ticari bankalar, küçük iflletme bankalar, sermaye fonlar ve leasing iflletmeleri gibi mali arac l k yaparak desteklemektedir. Temmuz 2012 itibar yla kalk nmaya yönelik kredilerin %54,1 i özel sektöre, %20 si kamu-özel sektör ortakl ndaki projelere tahsis edilmifltir (http://www.ebrd.com/downloads/capital/choice.pdf 14.09.2012). Banka destekledi i her bir yat r m n sa lam bir piyasa ekonomisinin geliflimine daha fazla katk sa lamas na, desteklenen özel yat r mc lar n riski paylaflmas na önem vermektedir. Avrupa mar ve Kalk nma Bankas (EBRD) destekledi i projelerle ilgili ülkede ekonomik büyümeye; giriflimcili e, rekabetçili e ve özellefltirmeye; daha güçlü finansal kurum ve yasal sistemlere; altyap n n geliflmesine; çevreye duyarl güçlü kurumsal yönetimin benimsenmesine; yap sal ve sektörel reformlara katk sa lamaktad r. EBRD neden SIRA a rl kl S ZDEolarak özel sektör projelerini desteklemektedir? 6 EBRD tüm ifllemlerinde sa lam bankac l k ilkelerine göre hareket etmektedir. EBRD, DÜfiÜNEL M ortak finans ve DÜfiÜNEL M Banka di er kalk nma bankalar gibi yüksek kredi notuna sahip oldu u için uluslararas sermaye piyasalar ndan düflük faizle çok rahat borçlanabilmektedir. EBRD do rudan yabanc sermaye yat r mlar n teflvik eder. Ayr ca SORU yerli sermayeyi sadece tüm SORU üyelerin ç karlar na de il, finansmandan yararlanacak olanlar n ç karlar na da hizmet etmeye dikkat etmektedir. harekete geçirir ve teknik yard m sa lar. 1991-2011 döneminde EBRD 3.374 projeye toplam 71,1 milyar Euro katk yapm flt r. EBRD di er kalk nma bankalar ndan farkl olarak, finansman sa layaca ül- EBRD D KKAT çal flaca ülkelerde D KKAT demokratik uygulamalar n var olmas n veya taahhüt kelerde çok partili demokrasi ve ço ulculuk ilkelerin uygulanmas ve/veya taahhüt edilmesi SIRA gibi S ZDE siyasi tav rlar n garanti edilmesi halinde çal fl r. Çevrenin korun- edilmifl olmas n (çok partili demokrasi ve ço ulculuk ilkelerin uygulanmas ve mas da Bankan n temel bir görev bileflenidir. Günümüzde EBRD nin stratejik önceli i Küresel Mali Kriz sonras devam eden iyileflmenin (düzelme) sürdürülmesi taahhüt edilmesi) ister. AMAÇLARIMIZ Çevrenin korunmas da ve desteklenmesidir AMAÇLARIMIZ (EBRD, 2012, s. 2). Bankan n temel bir görev bileflenidir. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 219 SLAM KALKINMA BANKASI Kuruluflu slam ülkeleri aras nda bir kalk nma bankas kurulmas fikri ilk olarak 1970 te ortaya at lm flt r. Aral k 1973 te toplanan slam Ülkeleri Maliye Bakanlar Konferans nda slam Kalk nma Bankas n n ( KB) kurulufluna iliflkin bildiri yay nlanm fl, imza ve onay sürecini takiben 20 Ekim 1975 tarihinde slam Kalk nma Bankas (Islamic Development Bank: IDB) faaliyetlerine resmi olarak bafllam flt r. Banka n n merkezi ise Cidde dedir (S. Arabistan). slam Kalk nma Bankas ( KB) Dünya Bankas modelinde örgütlenmifl zaman içinde örgüt bünyesine eklenen yeni kurulufllarla slam Kalk nma Bankas ( KB) Grubu oluflmufltur. KB Grubu na ba l olarak 8 uluslararas kurulufl vard r. Bu kurulufllardan ilk dördü hracat Kredileri ve Yat r m Sigortas Kurumu (ICIEC), slami Araflt rma ve E itim Enstitüsü (IRTI), Özel Sektörü Kalk nd rma slami Kurumu (ICD) ve Uluslararas slami Ticaret Finans Kurumu (ITFC) dur. Di er dört kurulufl ise vak flar, tar msal kalk nma ve tar m arazilerinde tuzlulu u önleme, biliflim alan nda iflbirli- i ve Hac da kesilen kurban etlerinin da t m alan nda faaliyet göstermektedir. Üyeleri, Sermayesi ve Amaçlar slam Kalk nma Bankas ( KB) ilk baflta 22 üye ülke taraf ndan kurulmufl, günümüzde ise 56 üyesi vard r. KB ye üyelik için iki flart vard r. lki baflvuran ülkenin slam flbirli i Örgütü ne ( Ö) üye olmas, ikinci ise KB Guvernörler Kurulu nun ço unlukla karar ile baflvuruyu kabul etmesidir. slam Kalk nma Bankas ( KB) Üyeleri: Afganistan, Arnavutluk, Azerbeycan, Bahreyn, Bangladefl, Benin, Birleflik Arap Emirlikleri, Brunei, Burkina Faso, Cezayir, Cibuti, Çad, Endonezya, Fas, Fildifli Sahili, Filistin, Gabon, Gambiya, Gine, Gine Bissau, Irak, ran, Kamerun, Katar, Kazakistan, K rg zistan, Komorlar, Kuveyt, Libya, Lübnan, Maldivler, Malezya, Mali, M s r, Moritanya, Mozambik, Nijer, Nijerya, Özbekistan, Pakistan, Senegal, Sierra Leone, Somali, Sudan, Surinam, Suriye, Suudi Arabistan, Tacikistan, Togo, Tunus, Türkiye, Türkmenistan, Uganda, Umman, Ürdün ve Yemen dir. slam Kalk nma Bankas n n ( KB nin) sermayesi slam Dinar ( D) üzerinden kaydedilir.1 slam Dinar ise 1 SDR ye eflittir. KB nin kurulufl sermayesi 814,3 milyon D dir. Ekim 2011 itibar yla Bankan n kay tl sermayesi 30 milyar D, ödenmifl sermaye ise 4,4 milyar D d r (IDB, Annual Report 2011). KB nin ödenmifl sermayesine en fazla katk sa layan ülkeler S. Arabistan (% 26,57), Libya (% 10,68), ran (% 9,32), M s r (% 9,22) ve Türkiye (% 8,41) fleklinde s ralanmaktad r. KB de sermayeye kat l m oran, üye ülkenin oy gücünü belirlemektedir. Guyana d fl ndaki tüm slam flbirli i Örgütü üyesi ülkeler, slam Kalk nma Bankas na üyedirler.

220 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özel Çekme Haklar (Special Drawing Rights: SDR), IMF taraf ndan yarat lm fl kaydi parad r. Ayr ca IMF, SDR Departman ndan üye ülkelere imkân (kolayl k) sa lamaktad r. SDR, ABD dolar, Avro (Euro), ngiliz Sterlini ve Japon Yeni oluflan bir sepete ba l d r. slam Kalk nma Bankas ( KB) faaliyetlerine resmi olarak Ekim 1975 te bafllam flt r. Günümüzde 56 üyesi bulunan KB nin merkezi Cidde dir (S. Arabistan). Amac üye ülkelerin yan s ra üye olmayan ülkelerdeki Müslüman topluluklar n ekonomik ve sosyal kalk nmalar na katk sa lamakt r. Günümüzde KB ile toplam 8 uluslararas kurulufl slam Kalk nma Bankas Grubu nu oluflturmaktad r. KB nin amac, üye ülkelerin ve üye olmayan ülkelerdeki Müslüman topluluklar n ekonomik ve sosyal aç dan kalk nmalar na katk da bulunmakt r. Banka, amaçlar na ulaflmak için baz ifllevlere sahiptir. Bunlar: Üye ülkelerdeki kurulufllara veya verimli projelere sermaye ifltirakinde bulunmak, Üye ülkelerdeki kamu ve özel sektör projelerine kredi sa lamak, Üye ülkeler aras ndaki ticaretin gelifltirilmesine yard mc olmak ve bu do rultuda çal flmalar yapmak, Üye ülkeler aras nda teknik iflbirli ini gelifltirmek ve teknik yard m sa lamak, E itim faaliyetlerinin yan s ra ekonomik konularda araflt rma yapmakt r. Bankan n Yap s ve Yönetimi Guvernörler Kurulu, KB nin en yetkili organ olup, y lda bir defa toplan r. Kurul da her üye ülke bir guvernör ve bir vekili ile temsil edilir. cra Direktörleri Kurulu ise 18 üyeden oluflur. Bunlar n 9 u Banka sermayesine en fazla katk y sa layan S. Arabistan, Libya, ran, M s r, Türkiye, Kuveyt, Birleflik Arap Emirlikleri (BA- E), Katar ve Nijerya taraf ndan do rudan atan r. Di er ülke gruplar n temsil eden direktörler ise Guvernörler Kurulu ndaki seçimle belirlenmektedir. Baflkan, 5 y ll k süre için Guvernörler Kurulu taraf ndan seçilmektedir. KB (IDB) Baflkan, sermayeye en fazla katk y sa layan S. Arabistan n vatandafl d r. Bankan n Finansman Faaliyetleri slam Kalk nma Bankas ekonomik ve sosyal kalk nma amaçl projelere kredi vermektedir. Türkiye, KB kredilerinden en fazla yararlanan ülkeler aras ndad r. Banka verdi i kredileri üye ülkelerdeki kalk nmaya yönelik kredi veren kurulufllar arac l yla kulland r r. KB kredilerinden faiz almaz, bunun yerine kârdan pay alma ve zarar paylaflma (kâr/zarar ortakl ) söz konudur. KB nin finansman araçlar ndan baz lar ; ödünç finansman, teknik yard m, leasing, taksitli sat fl, eflit kat l m kâr ortakl, istisna, murabaha ve finansman hatt d r. Ödünç finansman nda KB sadece yapt idari harcamalar için % 2,5 i aflmayacak flekilde kesinti yapar. Geri ödeme ise 15-25 y ll k bir sürede gerçekleflir. Bir di er finansman arac olan Finansman Hatt nda, KB üye ülkelerin ulusal kalk nma finansman kurumlar yla (Türkiye de S nai Kalk nma Bankas ) arac l yla özellikle sanayi sektöründeki küçük ve orta ölçekli iflletmelerin (KOB lerin) büyümesine katk da bulunmaktad r. Eflit Kat l m da ise KB ekonomik ve finansal aç dan verimli sanayi ve tar msal sanayi projelerine, sermayenin en fazla üçte biri oran nda kat l r. Kat l m flart ise iflletmenin bu finansmana faiz vermemesidir. EKONOM K fib RL ÖRGÜTÜ T CARET VE KALKINMA BANKASI Kuruluflu, Üyeleri ve Sermayesi Bankan n temeli Ekonomik flbirli i Örgütü nü (Economic Cooperation Organization. ECO) kuran zmir Anlaflmas na (1977) dayanmaktad r. ECO nun kurucu üyeleri iflbirli inin ticaret ve kalk nma alan nda da geliflebilmesi için bir banka kurulmas konusunda görüfl birli ine varm fllard r. Mart 1995 de slamabad da (Pakistan) yap lan ECO Devlet ve Hükümet Baflkanlar Toplant s nda ECO Ticaret ve Kalk nma

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 221 Bankas n n kurulmas na dair anlaflma kabul edilmifl ve imzaya aç lm flt r. Banka n n kurulmas na dair anlaflman n parlamentolar taraf ndan onay süreci yaklafl k 10 y l sürmüfltür. Onay sürecinin tamamlanmas yla ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas n kuran anlaflma A ustos 2005 te yürürlü e girmifl ve Banka kurulmufltur. Kurulufl aflamas ndaki prosedürler nedeniyle Banka Temmuz 2007 de resmi olarak faaliyetlerine bafllayabilmifltir. Banka n n üyeleri Türkiye, ran ve Pakistan d r. Mart 2008 de Guvernörler Kurulu Banka ya yeni üyeli in flartlar n belirlemifltir. Buna göre; Herhangi bir yeni üyenin pay %15 ten daha fazla olamaz, lk üyelikte ödenmifl sermayenin minimum tutar en az 2 milyon Euro olmal d r. Ekonomik flbirli i Örgütü (ECO) Ticaret ve Kalk nma Bankas n n (Economic Cooperation Organization (ECO) Trade and Development Bank) merkezi stanbul dad r. Banka n n kuruluflunda kay tl sermayesi 1 milyar Euro, ödenmifl sermaye ise 300 milyon Euro dur. stendi inde ödenecek sermaye (taahhüt edilen sermaye) ise 700 milyon Euro dur. Amac, Yönetimi ve Faaliyetleri Bankan n temel hedefi, üyeler aras nda mali iflbirli i gelifltirerek bölgede sürdürülebilir kalk nma ve entegrasyonu (bütünleflmeyi) teflvik etmektir. ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas hedefini gerçeklefltirmek için afla daki fonksiyonlar yerine getirmektedir. Bankan n fonksiyonlar ; Ortak programlar arac l yla üye ülkelerde kamu ve özel sektör yat r mlar n, iflbirli ini, kalk nmay ve istihdam yaratmay desteklemek ve kolaylaflt rmak, Bölge içi ticaretin büyümesini teflvik etmek, Üye devletlerdeki insanlar n refah için ekonomik ve sosyal kalk nmaya katk da bulunmak, yi yönetim (yönetiflim) ve çevre bilincini teflvik eden bütün projelere destek sa lamakt r. ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas n n temel yönetim organlar Guvernörler Kurulu, Yönetim Kurulu ve Yönetim Komitesi dir. Guvernörler ve Yönetim Kurullar nda her ülkenin birer temsilcisi bulunmaktad r. Yönetim Komitesi ise baflkan ve baflkan yard mc lar ndan oluflmaktad r. 2011 sonunda Bankan n üye ülkelerde çeflitli ifllemler (operasyonlar) için tahsis kredilerin toplam tutar 487 milyon dolara yükselmifltir. Ayr ca 30 ortak için 720 milyon dolarl k kredi hatt devreye sokulmufltur. Böylece 500 den fazla KOB ye finansman ihtiyaçlar n karfl lamak, ihracat ve ithalat ifllemlerini kolaylaflt rmak için k sa ve orta vadeli kredi imkan sunulmufltur. Banka üye ülkelerde yeni projeler gelifltirilmesine yat r m yapmaktad r. Bu kapsamda Pakistan da rüzgar enerjisi projesi, Türkiye de metro projesi ve ran da sulama ve at k su sistem projeleri desteklenmektedir. Banka faaliyetlerini gerçeklefltirirken, slam Kalk nma Bankas ( KB), Uluslararas Finans Kurumu (IFC) ve Asya Kalk nma Bankas (ADB) gibi uluslararas nda bölgeye yönelik çal flma yapan di er finans kurulufllar ile iflbirli i yapmaktad r. Banka ifllemlerinde baz temel ilkeleri esas almaktad r. Bunlar; verimlilik, esneklik, sa lam bankac l k ilkeleri ve ihtiyatl bankac l k uygulamalar ile tutarl l k, fleffafl k, hesap verebilirlik ve etkin kurumsal yönetim, herhangi bir ifl teklifini adil bir flekilde de erlendirmek ve son olarak müflteri merkezli olmak ve müflteri ihtiyaçlar na cevap verebilmektir.

222 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar AVRUPA KONSEY KALKINMA BANKASI Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas (The Council of Europe Development Bank: CEB) sosyal görev bilinciyle hareket eden çok tarafl kalk nma bankas d r. 1956 da mülteci sorunlar na çözüm bulmak için kurulan Banka daha sonra Avrupa toplumlar aras nda kaynaflmay sa lamay hedeflemektedir. Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas n n kurucu üyeleri Almanya, Belçika, Fransa, talya, zlanda, Lüksemburg, Türkiye ve Yunanistan d r. Banka ya 1962 de G. K br s, 1973 te Malta ve Vatikan, 1974 te sviçre, 1976 da Lihtenfltayn ve Portekiz, 1977 de sveç, 1978 de Hollanda, Norveç, spanya ve Danimarka, 1989 da San Marino, 1991 de Finlandiya, 1994 de Slovenya ve Bulgaristan, 1996 da Litvanya ve Romanya, 1997 de H rvatistan ve Makedonya, 1998 de Macaristan, Estonya, Moldova, Polonya ve Letonya, 1999 da Slovakya, Çek Cumhuriyeti ve Arnavutluk, 2003 te Bosna-Hersek, 2004 te S rbistan ve rlanda, 2007 de Gürcistan ve Karada üye olmufltur. Banka Sermayesine en fazla katk sa layan ülkeler Almanya ve Fransa d r (%18,491). Türkiye nin sermayeye katk s ise %7,8 dir. Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas (CEB) nin amac do al afetlerle mücadele, küçük ve orta ölçekli iflletmelerde istihdam yarat lmas, mesleki e itim, e itim, sa l k, sosyal konut ve az geliflmifl yörelerde yaflam flartlar n n iyilefltirilmesi, çevrenin korunmas, k rsal kesimin modernizasyonu ve kültürel miras n korunmas amac yla yürütülen projelere finansman sa lamakt r. Banka (CEB) özellikle sosyal entegrasyonu güçlendiren, çevre, sosyal sorumlulu u olan altyap projelerine özel önem vermektedir. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas n n merkezi Selanik tedir. Bankan n amac Karadeniz e k y s olan ülkeler ve di er üye ülkeler aras nda kalk nmay h zland rmak ve iflbirli ini teflvik etmektir. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas Guvernörler ve Direktörler (Yönetim) Kurullar nda her ülkenin birer temsilcisi bulunmaktad r. KARADEN Z EKONOM K fib RL T CARET VE KALKINMA BANKASI Karadeniz Ekonomik flbirli i Ticaret ve Kalk nma Bankas (The Black Sea Trade and Development Bank: BSTDB), KE nin mali aya olarak 1997 de kurulmufltur. Karadeniz Ekonomik flbirli i (KE ) Ticaret ve Kalk nma Bankas n n 11 kurucu üyesi Arnavutluk, Azerbaycan, Bulgaristan, Ermenistan, Gürcistan, Moldova, Romanya, Rusya, Türkiye, Ukrayna ve Yunanistan d r. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas n n, merkezi Selanik tedir. Banka sermayesine en fazla katk %16,50 ile Türkiye ve Rusya taraf ndan yap lmaktad r (http://www.bstdb.org/about-us/who-we-are/membercountries 25.09.2012). Bankan n yönetim organlar Guvernörler Kurulu, Direktörler Kurulu, Denetim Komitesi, Baflkan ve Genel Sekreter. Ayr ca Bankan n günlük ifllerinin yürütüldü ü yönetim komitesi vard r. Komite; baflkan, genel sekreter ve üç baflkan yard mc s olmak üzere 5 kifliden oluflur. Guvernörler ve Yönetim Kurullar nda her üyenin birer temsilcisi bulunur. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas Baflkan Rus, baflkan yard mc lar ndan birisi ise Türk tür. Bankan n temel amac, kalk nmay h zland rmak ve üye ülkeler aras nda iflbirli ini teflvik etmektir. Bankan n di er amaçlar, bölgede ticaret ba lar n, ülkeler aras projeleri ve do rudan yabanc yat r mlar teflvik etmek, üye ülkelerde sürdü-

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 223 rülebilir kalk nma ve genç nesillerin istihdam faaliyetlerini desteklemek, her yönden piyasa ekonomisinin geliflmesine katk sa lamakt r. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas üye ülkeler aras nda daha güçlü ekonomik ba lar kurmaya yard mc olmak için ticari ifllemler ve projeler için finansman sa layarak, bölgesel ticaret ve yat r m destekler. Banka üye ülkelerde kalk nmay destekleyen projelere ticaret ve proje finansman, teminat ve özkaynak sa lar. Böylece üye ülkelerde ekonomik kalk nman n yan s ra bölgesel iflbirli ini destekler. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas hem kamu hem özel üye ülkelerde iflletmelerine destek sa lamaktad r. 2011 sonu itibar yla Bankan n kay tl sermayesi yaklafl k 3,5 milyar Euro, ödenmifl sermayesi ise 467,2 milyon Euro dur. 2011 y l nda 11 üye ülkede altyap, enerji, ulafl m, imalat, telekomünikasyon ve finans gibi sektörlerde 265 ifllem karfl l nda 2,5 milyar Euro kredi kulland r lm flt r.

224 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Uluslararas Ödemeler Bankas n n kuruluflunu ve amaçlar n aç klamak Uluslararas Ödemeler Bankas, Young Plan n n (1929) Lahey Konferans nda kabul edilmesiyle kurulmufltur. Banka ilk baflta Almanya n n I. Dünya Savafl tazminatlar n toplama, ödeme ve yönetme konusunda mali ajanl k yapmas için kurulmufltur. BIS savafl tazminat ifllemlerinin yan - s ra uluslararas pek çok ifllemle u raflm flt r. Banka 1930 lu y llardan beri özellikle merkez bankalar ile yo un bir iflbirli i içinde çal flm flt r. Merkez bankalar n n merkez bankas olarak da ifade edilen BIS in amac, parasal ve finansal istikrar kapsam nda ilgili geliflmeleri takip ederek merkez bankalar na hizmet etmek, bu alanlarda uluslararas iflbirli i teflvik etmektir. Uluslararas Ödemeler Bankas n n faaliyetlerini de erlendirmek Uluslararas Ödemeler Bankas (BIS) 1930 y l ndan itibaren savafl tazminat ile ilgili faaliyetlerinin yan s ra özellikle merkez bankalar ile yak n iflbirli i içinde olmufltur. Banka kriz dönemlerinde ekonomik istikrara katk sa layabilmek ad na söz konusu ülkelerin merkez bankalar na k sa vadeli fonlar sa lam flt r. BIS Bretton Woods Sistemi nde özellikle ABD dolar na olan güvenin sars lmamas için Eurodolar Piyasas na müdahale etmifl, merkez bankalar aras nda swap a kurmufltur. Banka, Uluslararas Para Fonu (IMF) ve di er uluslararas kurulufllarla iflbirli i içinde çal flm flt r. BIS, OEEC deki mali ajanl k göreviyle Avrupa ülkelerinin geliflmesine ve bu ülke paralar n n konvertibl olmas na katk sa lam flt r. Banka, OECD nin mali ajanl n da yapmaktad r. BIS, Avrupa Para Sistemi ne (EMS) de mali ajanl k yaparak, bugünkü Euro nun oluflumuna katk sa lam flt r. A MAÇ 3 Uluslararas nda faaliyet gösteren baz bölgesel kalk nma bankalar n aç klamak Uluslararas nda bölgesel kalk nma bankalar n n kuruluflu 1960 l y llara dayan r. Bu bankalar kendi bölgelerinde ekonomik ve sosyal kalk nmaya katk da bulunmaktad r. Bu amaçla üye olan az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelere proje kredisi, hibe, ortak finansman ve teknik yard m gibi araçlarla katk sa lamaktad r. Bölgesel kalk nma bankalar na bölge d fl ndan ülkeler de üye olabilir. Fakat bu ülkeler bankan n yukar da ifade etti imiz imkânlar ndan yararlanamaz. Bölge d - fl ndan üye olan ülkelere donor (ba flç ) ülkeler denir. lk kurulan kalk nma bankas Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas, ikinci ise Amerikal lararas Kalk nma Bankas d r. Asya Kalk nma Bankas (ADB) en fazla yoksulun yasad Asya ve Pasifik bölgesinde faaliyet göstermektedir. Afrika Kalk nma Bankas (AfDB) ise kifli bafl na milli gelirin yan s ra pek çok ekonomik ve sosyal göstergenin dünya ortalamas n n çok alt nda oldu u bir bölgede faaliyet göstermektedir. slam Kalk nma Bankas (IsDB veya IDB) sadece Müslüman ülkelerin üye olabildi i bir kalk nma bankas d r. Bu banka için bölge kavram dedi imiz vakit tüm slam co rafyas anlafl lmal d r. Türkiye nin üye oldu u ve yak n çevresinde faaliyet gösteren ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas (merkezi stanbul) ile KE Ticaret ve Kalk nma Bankas (merkezi Selanik), 1990 l y llardan sonra kurulmufltur. Avrupa Yat r m Bankas, AB amaçlar do rultusunda çal flan ba ms z bir finansal kurulufltur. Avrupa mar ve Kalk nma Bankas (EBRD) merkezi planl ekonomiden piyasa ekonomisine geçifl sürecinde söz konusu ülkelere hem kredi hem de teknik yard m vermek amaçl kurulmufl, bir kalk nma bankas d r.

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 225 Kendimizi S nayal m 1. Afla daki kurulufllardan hangisi di erlerinden daha önce kurulmufltur? a. Uluslararas Ödemeler Bankas b. Asya Kalk nma Bankas c. Afrika Kalk nma Bankas d. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Teflkilat e. Uluslararas Para Fonu 2. Afla daki kurulufllardan hangisi merkez bankalar aras nda iflbirli ini gelifltirmeyi amaçlamaktad r? a. Afrika Kalk nma Fonu b. Asya Kalk nma Fonu c. Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü d. Uluslararas Ödemeler Bankas e. Uluslararas mar ve Kalk nma Bankas 3. Uluslararas Ödemeler Bankas ile ilgili afla daki ifadelerden hangi do ru de ildir? a. BIS, 1930 larda Avusturya n n borçlanmas na yard mc olmufltur. b. BIS, Avrupa Ödemeler Birli i nde mali ajanl k yapm flt r. c. BIS, merkez bankalar na uzun vadeli krediler verir. d. BIS, di er uluslararas kurulufllarla iflbirli i içinde çal flm flt r. e. BIS sadece merkez bankalar ndan mevduat kabul eder. 4. Dünyada en fazla yoksulun yaflad k ta afla dakilerden hangisidir? a. Afrika b. Asya c. Amerika d. Avustralya e. Avrupa 5. Afla daki kurulufllardan hangisi Karadeniz havzas nda bulunan ülkeler aras nda ticaret ba lant lar n gelifltirmek ve kalk nmay teflvik etmeyi amaçlamaktad r? a. Avrupa mar ve Kalk nma Bankas b. ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas c. Avrupa Yat r m Bankas d. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas e. Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas 6. Afla dakilerden hangisi kalk nma bankalar yönetim organlar aras nda yer almaz? a. Guvernörler Kurulu b. Direktörler Kurulu c. Genel Baflkan d. Genel Sekreter e. Vesayet Konseyi 7. Afla daki ülkelerden hangisi slam Kalk nma Bankas n n üyeleri aras nda yer almaktad r? a. Güney Afrika b. Mo olistan c. Rusya d. Nijerya e. Guyana 8. Afla daki ifadelerden hangisi do rudur? a. Bölgesel kalk nma bankalar genelde 1960 l y llarda kurulmufltur. b. slam ülkeleri aras nda bir kalk nma bankas kurma çal flmalar 1970 lerde gündeme gelmifltir. c. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas n n merkezi Selanik tedir. d. KE Ticaret ve Kalk nma Bankas n n merkezi stanbul dad r. e. Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas Avrupa Ekonomik Toplulu u amaçlar do rultusunda çal flmak üzere oluflturulmufltur.

226 Uluslararas Ekonomik Kurulufllar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 9. Asya Kalk nma Bankas (ADB) ile ilgili afla daki ifadelerden hangisi do rudur? a. ADB nin baflkan ABD vatandafl d r. b. Asya Kalk nma Bankas n n üyelerinden birisi de Türkiye dir. c. Banka dünyadaki bütün geliflmekte olan ülkelere kredi vermektedir. d. Japonya ADB imkanlar ndan en fazla yararlanan ülkedir. e. ADB nin kredisi k sa vadeli ve yüksek maliyetlidir. 10. Afla da Afrika Kalk nma Bankas ile ilgili afla daki ifadelerden hangileri yanl flt r? I. Bankan n amac, üye ülkelerin ekonomik ve sosyalkalk nmas na katk sa lamakt r. II. Banka n n merkezi, Fildifli Sahilleri nin Abidjan flehrindedir. III. Afrika Kalk nma Bankas sonradan oluflturulan fon ve kurulufllarla birlikte Afrika Kalk nma Bankas Grubu haline gelmifltir. IV. Afrika Kalk nma Bankas geliflmifl ülkelere kredi vermektedir. a. I, II, III b. II, III c. III d. IV e. I, II, IV 1. a Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ödemeler Bankas konusunu gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ödemeler Bankas konusunu gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Uluslararas Ödemeler Bankas konusunu gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Asya Kalk nma Bankas konusunu gözden geçiriniz. 5. d Yan t n z yanl fl ise Karadeniz Ekonomik flbirli i Ticaret ve Kalk nma Bankas konusunu gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise Bölgesel Kalk nma Bankalar na Genel Bir Bak fl konusunu gözden geçiriniz. 7. d Yan t n z yanl fl ise slam Kalk nma Bankas konusunu gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise slam Kalk nma Bankas Bölgesel Kalk nma Bankalar na Genel Bir Bak fl ECO Ticaret ve Kalk nma Bankas ve Avrupa Konseyi Kalk nma Bankas konular n gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Asya Kalk nma Bankas konusunu gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise Afrika Kalk nma Bankas konusunu gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 BIS in merkezinin sviçre de kurulmas n n en önemli sebepleri; bu ülkenin uluslararas finansal ifllemlerde güvenilir bir ülke olmas ve BIS in Basel de kurulma sebebi ise, bankan n kuruldu u tarihte Basel e ulafl m n (demiryolu ile) kolayl kla sa lanmas d r. BIS sviçre yasalar na göre faaliyet göstermekte, kurucu devletler ve sviçre Hükümeti BIS in dokunulmazl n kabul etmifllerdir. sviçre Hükümeti ç karm fl oldu u bir yasa ile BIS e uluslararas bir nitelik kazand rm flt r. S ra Sizde 2 Uluslararas Ödemeler Bankas (BIS) Basel Bankac l k Denetim Komitesi Bankac l k denetimiyle ilgili önemli hususlar n anlafl lmas n n kolaylaflt r lmas ve dünya genelinde bankac l k denetiminin kalitesinin iyilefltirilmesi için çal flmaktad r. Basel Komitesi yapm fl oldu u çal flmalar neticesinde ulusal sermaye yeterlili i hesaplama yöntemlerini birbirleriyle uyumlu hale getirmek ve bu konuda asgari bir standart oluflturmak için 1988 de Basel- I olarak da bilenen Sermaye Yeterlili i Uzlafl s n

8. Ünite - Uluslararas Ödemeler Bankas ve Bölgesel Kalk nma Bankalar 227 yay mlam flt r. 2004 de Basel-I Kriterleri nin yerini Basel-II kriterleri alm flt r. Basel-II Kriterleri, ilkine göre daha kapsaml ve çok boyutludur. Basel Kriterleri (I ve II) sa lam bir bankac l k sektörü aç s ndan önem arz eden risk yönetimi, sermaye yeterlili i, piyasa disiplinin gelifltirilmesi gibi ciddi önlemleri içermektedir. Basel Komitesi nin belirlemifl oldu u kriterler uluslararas bankac l k sisteminin sa laml n n ve istikrar n n güçlendirilmesine ve bankac l k sektöründe rekabetin gelifltirilmesine önemli katk sa lam flt r. S ra Sizde 3 BIS mali ajanl k rolüyle hem Ödeme ve Denklefltirme Antlaflmalar hem de Avrupa Ödemeler Birli i ve Avrupa Para Anlaflmas nda OEEC nin ard ndan OECD ülkeleri aras nda konvertibl para olmadan da d fl ticaret yap lmas na olanak sa lam flt r. BIS in bir nevi katalizör görevi görerek, söz konusu ülkeler aras ndaki d fl ticareti gelifltirmifltir. Artan d fl ticaret h zl ekonomik büyüme ve kalk nmay sa larken, milli paralar n konvertibilitesine katk da bulunmufltur. S ra Sizde 4 Bölgesel kalk nma bankalar n n Afrika ve di er k talardaki çal flmalar kalk nma aç s ndan önemli çabalar olmakla birlikte yetersizdir. Bu noktada geliflmifl ülkelerin bu bankalara kaynak anlam nda daha fazla katk s gerekmektedir. Di er yandan geliflmifl ülkeler az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelere kendi iç pazarlar n daha fazla açmal d r. Bu, az geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler için daha fazla üretim, daha fazla döviz ve daha az d fl ticaret aç demektedir. Bunlar söz konusu ülkelerin ekonomik kalk nmas na daha fazla katk sa layacakt r. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ADB (2012a). ADB Finacial Profile 2012. ADB (2012b). Annual Report 2011. BIS (2012). 82nd Annual Report. Çal fl, fi., Kutlu, Ö., Akgün, B. (2006). Uluslararas Örgütler ve Türkiye. Konya: Çizgi Kitabevi: EBRD (2012). About EBRD. EIB (2012). 2011 Activity Report. Hasgüler, M., Uluda. (2005). Uluslararas Örgütler, 2. Bask, Ankara: Nobel Yay n Da t m: IDB (2012). Annual Report 2011. Karagül, Mehmet. (2010). Uluslararas ktisadi Örgütler. Ankara:, Nobel Yay n Da t m. Karluk, S.R dvan. (2007). Uluslararas Kurulufllar, stanbul: Beta Bas m Yay m A.fi.: Yararlan lan nternet Adresleri http://www.mfa.gov.tr/afrika-kalkinma-bankasi.tr.mfa http://www.afdb.org http://www.iadb.org http://www.iic.org http://www.eib.org http://www.eif.org http://www.ebrd.com http://www.etdb.org http://www.bstdb.org S ra Sizde 5 AYB büyük sermaye yat r m projelerine uzun vadeli krediler sa lar. Buna ek olarak, Banka, bankac l k sektöründe orta ve uzun vadeli kredi hatlar na arac l k ederek, Avrupa-Akdeniz Yat r m Ortakl Kolayl ve Afrika, Karayipler ve Pasifik (ACP) ülkeleri Program vas - tas yla KOB lere risk sermayesi anlam nda katk da bulunur. AYF ise giriflim (risk) sermayesi fonlar yoluyla AB ve aday ülkelerde yenilikçi KOB lere yat r m, kendi kaynaklar ndan ya da AB bütçesinden KOB garanti ifllemlerine yo unlaflm flt r. S ra Sizde 6 Avrupa mar ve Kalk nma Bankas (EBDRD) piyasa ekonomisini gelifltirmeye çal flt için kamu iflletmeleri yerine özel sektörü desteklemektedir. Özel sektörün desteklenmesi piyasadaki rekabet düzeyini art rarak piyasa ekonominin geliflmesine katk sa layacakt r.