Türkiye de Finansal Tabana Yayılmaya Genel Bakış Alper Oğuz, Kıdemli Finansal Sektör Uzmanı DÜNYA BANKASI Financial & Private Sector Development
Gündem 1 Talep 2 Arz 2
Talep Tarafı 1. Türkiye de hesap penetrasyonu nispeten ileri düzeydedir ancak cinsiyet, gelir düzeyi, eğitim gibi alt kategoriler arasında önemli farklılıklar mevcuttur ve cinsiyet uçurumu özellikle öne çıkmaktadır 2. Hesap kullanım kalıpları nüfusun önemli bir kısmının banka hesaplarını yetersiz düzeyde kullandığını göstermektedir : kayıtlı tasarruf ve borçlanma düzeyleri oldukça düşüktür 3. Finansal yeterlilik ve finansal okuryazarlık düzeyleri nispeten düşüktür ve geliştirilebilir bir potansiyele işaret etmektedir 4. İşletmelerin finansal hizmetlere erişimi benzer ülkeler seviyesindedir ancak büyük ölçüde banka finansmanına dayalıdır ve finansmana erişim en önemli zorluk olmaya devam etmektedir.
1- Hesap penetrasyonu : Türkiye de finansal tabana yayılma seviyesi BRICS ve Avrupa ve Orta Asya (ECA) ülkelerinin ortalamalarına göre nispeten daha yüksektir. - Türkiye deki yetişkinlerin yüzde 58 si kayıtlı bir finansal kuruluşta hesap sahibidir. - Bankalar yoluyla finansal sisteme erişen yetişkinlerin oranı, kredi birlikleri, kooperatifler veya mikro finans kuruluşları gibi diğer finansal kuruluş türleri aracılığıyla finansal sisteme erişen yetişkinlerin oranından daha yüksektir. - Bu durum, diğer talep tarafı anketlerinden elde edilen veriler ile tutarlıdır : EBRD nin Geçiş Ülkelerinde Yaşam Anketi 2010 verileri Türkiye deki yetişkinlerin yüzde 61 inin banka hesabı bulunan bir hanehalkında yaşadığını göstermektedir. Hesap Penetrasyonu: Kayıtlı bir finansal kuruluşta hesabı bulunan yetişkinler (%) Kaynak: Global Findex, 2011 Diğer ECA BRICS Türkiye Azarbaycan Arnavutluk Hindistan Kazakistan Romanya Rusya Bulgaristan Güney Afrika Bosna Brezilya Belarus Sırbistan Çin Litvanya Makedonya Letonya 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Yetişkin nüfusunun oranı
1- Hesap penetrasyonu: Gelir, eğitim ve yaş kategorileri arasında hesap penetrasyonu bakımından önemli farklılıklar mevcuttur Eğitim: Yüksek öğretim veya daha yüksek eğitim düzeyine sahip yetişkinlerin yüzde 99 u banka hesabına sahiptir, ancak eğitim düzeyi ilköğretim veya daha düşük olan yetişkinler arasında bu oran sadece yüzde 51 dir. Gelir düzeyi: Türkiye de gelir sahibi olanlar arasındaki en yoksul yüzde 20 lik dilimde kayıtlı bir hesaba sahip olanların oranı yüzde 46 iken, en zengin yüzde 20 lik kesimde bu oran yüzde 72 dir. Bölgesel: 2011 Findex verileri ülke genelinde bankada hesabı olmayanlar arasında önemli bir bölgesel farklılaşma göstermemektedir. Bireysel özelliklere göre hesap penetrasyonu : Kayıtlı bir finansal kuruluşta hesabı bulunan yetişkinler (%) Female Kadın Male Erkek 15-24 25-64 65+ Elementary İlköğretim Secondary Ortaöğretim Yüksek Tertiary öğretim En düşük %20 lik Lowest dilim İkinci %20 lik Q2 dilim Üçüncü %20 lik Q3 dilim Dördüncü %20 lik Q4 dilim En yüksek %20 lik Highest dilim Kaynak: Global Findex, 2011 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Nüfusun yüzdesi
1- Hesap penetrasyonu: Hesap penetrasyonundaki en önemli farklılaşma cinsiyet kategorisinde görülmektedir Türkiye de bankada hesabı bulunmayan 23 milyon kişinin çoğu kadınlardan oluşmaktadır Yetişkin nüfusun yüzdesi Cinsiyete göre hesap penetrasyonu : Kayıtlı bir finansal kuruluşta hesabı bulunan yetişkinler (%) 90% 80% 82% 70% 60% 57% 50% 40% 33% 39% 37% 46% Male Erkek Female Kadın 30% 20% 10% 0% Kaynak: Global Findex, 2011 Diğer ECA BRICS Turkey Rest of ECA BRICS Türkiye
1- Hesap Penetrasyonu: Türkiye de bankada hesabı olmayan yetişkinler arasında, hesap sahibi olmamanın en yaygın sebebi para olmamasıdır; bunu güvensizlik, yüksek maliyetler ve gerekli belgelere sahip olunmaması izlemektedir. Kayıtlı hesap kullanımının önündeki engeller : hesap sahibi olmayan bireylerin hesap sahibi olmamalarının ardında yatan sebep olarak bildirdikleri etkenler (%) 70% Türkiye Diğer ECA BRICS 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Dini Sebepler Çok Uzak Bir aile ferdinin zaten hesabı var Gerekli belgeler yok Çok pahalı Güvenmiyorum Yeterli param yok Kaynak: Global Findex, 2011
2- Hesap Kullanımı: Hesapların maaş ödemelerini almak amacıyla yaygın kullanımı ile tutarlı olarak, Türkiye deki hesap sahiplerinin büyük çoğunluğu ayda sadece bir veya iki kez hesaplarına para yatırmakta veya hesaplarından para çekmektedir. - Hesap sahiplerinin yüzde 90 ı ayda 1-2 kez para yatırırken, sadece yüzde 9 u ayda üç veya daha fazla kez hesabına para yatırmaktadır. - Hesap sahiplerinin yüzde 77 si ayda 1-2 kez hesabından para çektiğini, yüzde 21 i ise ayda üç veya daha fazla kez para çektiğini bildirmiştir. - Diğer ECA ülkeleri ile karşılaştırıldığında, hiç para çekilmeyen veya para yatırılmayan hesap olarak tanımlanan hareketsiz hesap sayılarının sayısı Türkiye de nispeten azdır.
2- Hesap Kullanımı: Banka ve ATM kartları, kredi kartları, ile ATM ler Türkiye de yaygın olarak kullanılmaktadır; bu eğilim gelişmekte olan ülkelerden çok yüksek gelirli ülkelerdeki eğilim ile tutarlıdır. Ancak finansal sistem içinde tasarruf etme ve kredi kullanımı azdır. Kaynak: Global Findex, 2011
3- Finansal yeterlilik: 2012 Finansal Yeterlilik Anketine göre, Türkiye deki yetişkinlerin yarıdan azı bileşik faiz, basit faiz ve enflasyon ile ilgili soruları doğru cevaplandırmıştır - Yetişkinlerin yüzde 84 ü basit bölme ile ilgili bir soruyu doğru cevaplandırırken, enflasyon kavramı ile ilgili bir soruyu katılımcıların sadece yüzde 46 sı doğru cevaplandırmıştır. Basit faiz ve bileşik faiz ile ilgili sorularda bu oran sırasıyla yüzde 28 ve yüzde 18 e düşmektedir. Bu durum Türkiye deki insanların mantıklı tasarruf, borçlanma ve yatırım kararları alabilmek için gereken spesifik bilgiye sahip olmayabileceğini göstermektedir. - Türkiye de 60 yaş altı yetişkinlerin yüzde 42 si yaşlılıklarında hanehalkı masraflarının karşılanması ile ilgili bir stratejiye sahip olmadıklarını veya bunu hiç düşünmediklerini bildirmiştir. Yetişkinlerin yine aynı oranı emeklilik maaşı (devlet, işveren, aile üyesi veya diğer) ile geçineceklerini bildirmiştir. Türkiye deki 60 yaş altı yetişkinlerin yüzde 17 si daima çalışacağını bildirmiştir. Yaşlılık Planı : 60 yaş altı yetişkinlerden yaşlılıktaki masrafları için aşağıdaki stratejileri planlayanların oranları (%) 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Bir stratejisi yok / hiç düşünmemiş Kaynak: Finansal Yeterlilikler Anketi, 2012 Emekli maaşı Daima çalışacak Sigorta İş Sahibi Tasarruflar veya başka varlıklar Aileden mali destek
4- Türkiye deki işletmelerin erişimi: Finansmana erişim Türkiye deki şirketler için en büyük zorluk - Kayıtlı Türk şirketlerinin yüzde 91 i bir çek veya tasarruf hesabına sahip olduğunu bildirmiştir - Sektörlere ve şirket büyüklüklerine göre önemli farklılıklar olsa da Türk şirketlerinin yarıdan fazlası (yüzde 57) krediye erişimi olduğunu bildirmiştir. - Krediye erişimi olan şirketlerin büyük çoğunluğu (yüzde 85) krediyi bir özel ticari bankadan aldığını bildirmiştir. - Ortalama olarak, Türk şirketleri yatırımlarının yüzde 38 ini bankalar yoluyla finanse ettiğini bildirmiştir. Bu oran ECA bölgesindeki diğer şirketlerin bildirdiği orandan (yüzde 22) çok daha yüksektir. - Hem 2005 hem de 2008 yıllarında görüşülen şirketlerden elde edilen veriler banka finansmanının Türkiye de giderek daha fazla önem kazanan bir finansman kaynağı haline geldiğini göstermektedir. - Türkiye deki şirketlerin yüzde 26 sı finansmana erişimi en büyük engel olarak bildirmektedir; bu yüzde 16 lık ECA ortalamasından daha yüksektir. Şirketler için Finansal İçerme: Finansal araca veya engele sahip olduğunu bildiren şirketlerin oranları (%) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Source: Enterprise Surveys, 2008 Has Hesabı account var Kredisi Has loan veya or kredi line hattı of credit var Access Finansmana to finance erişim temel is main obstacle engel Türkiye Turkey ECA BRICS
1 2 Arz Tarafı 12
Arz Tarafı 1. Finansal hizmetlerin mevcudiyeti ve sunumu benzer gelir düzeyine sahip ülkeler ile uyumludur ve bazı durumlarda ortalamanın üzerindedir. 2. Bankalar piyasadaki hakim oyunculardır. Banka Dışı Finansal Kuruluş sektörü özellikle finansal kiralama ve faktoring olmak üzere yeterince gelişmemiştir; mikro finans neredeyse yoktur. 3. Uzun vadeli finansman kaynaklarının arttırılması için sermaye piyasasının daha fazla geliştirilmesi gerekmektedir. 13
1- Finansal hizmetlerin mevcudiyeti ve sunumu : ATM penetrasyonu ve nakit dışı ödeme yöntemlerinin kullanımı benzer (üst orta gelir düzeyindeki) ülkelerin üzerindedir ATM ve Banka Şubesi Penetrasyonu, 2012 (100.000 yetişkin başına) Kişi Başına Düşen Nakit Dışı Perakende Ödeme İşlemi (2009) Turkey Türkiye Thailand Tayland Serbia Sırbistan Romania Romanya Mexico Meksika Malaysia Malezya Macedonia Makedonya Colombia Kolombiya Chile Şili Bulgaristan Bulgaria Brazil Brezilya Bosna Hersek BiH Azerbaijan Azerbaycan Spain İspanya Poland Polonya Hungary Macaristan Czech Çek Rep. Cum. Hırvatistan Croatia 18.7 11.8 31.0 14.5 19.9 24.8 14.9 35.8 17.1 9.6 16.0 23.6 37.746.0 47.3 30.6 40.0 31.1 33.5 35.5 60.6 47.3 52.9 49.9 45.3 61.2 56.9 56.4 63.4 67.3 84.2 85.1 92.8 111.7 118.6 138.1 0 20 40 60 80 100 120 140 160 100.000 yetişkin başına ATM Branches Şube Turkey Türkiye Thailand Tayland Sırbistan Serbia Romanya Romania Meksika Mexico Malezya Malaysia Makedonya Macedonia Kolombiya Colombia Şili Chile Bulgaristan Bulgaria Brezilya Bosna Hersek Brazil Azerbaycan Azerbaijan İspanya Spain Polonya Poland Macaristan Hungary Czech Çek Cum. Rep. Hırvatistan Croatia 7.5 5.9 10.0 8.8 13.3 15.3 16.7 19.5 25.8 26.4 35.5 40.3 0 20 40 60 80 100 53.2 55.5 61.4 Kişi başına düşen işlem sayısı 79.3 94.5 Kaynak: IMF Finansal Erişim Anketi, 2012
1- Finansal hizmetlerin mevcudiyeti ve sunumu : benzer gelir düzeyine sahip ülkeler ile uyumlu, ancak çoğu OECD ortalamasının altında Ticari Bankalarda Kalan Mevduat ve Krediler (GSYH nın % si) Türkiye Turkey Thailand Tayland Sırbistan Serbia Romanya Romania Meksika Mexico Malaysia Malezya Makedonya Macedonia Kolombiya Colombia Chile Şili Bulgaristan Bulgaria Brezilya Brazil Bosna Hersek BiH Azerbaycan Azerbaijan İspanya Spain Polonya Poland Macaristan Hungary Czech Çek Cum. Rep. Hırvatistan Croatia Kredi Loans Mevduat Deposits 0 20 40 60 80 100 120 140 160 GSYH nın % GDP % si Kaynak: IMF Finansal Erişim Anketi, 2012
GSYH nın % si 2- Bankalar finansal sektördeki hakim oyunculardır: Finans sektörü Türkiye de kendi büyüklüğündeki bir ekonomide bulunan derinliğe ve çeşitliliğe sahip değildir 120.0 100.0 Aktif Büyüklüğü / GSYH (%) 8 7 6 Türkiye : Toplam finansal kiralama ve faktöring hacminin GSYH ya oranı (%) 7.1 80.0 60.0 40.0 20.0 0.0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Banks Bankalar ISE BIST (Capitalization) (Piyasa Değeri) NBFI Banka Total Dışı FK Toplamı 5 4 3 2 1 0 2.7 2.9 Faktoring 3.7 4.4 3.5 4.7 5.2 Fınansal Kiralama 1.2 1.2 1.3 1.2 0.7 0.3 0.4 0.4 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Kaynak: BDDK, Borsa İstanbul, SPK Kaynak: Küresel Finansal Kalkınma Göstergeleri, 2011
% 2- Bankalar finansal sektördeki hakim oyunculardır : Bankaların ana finansman kaynakları büyük ölçüde kısa vadeli (<1 yıl) mevduatlardır Toplam yükümlülüklerin dağılımı - 2013 (milyon ABD$) 60% Kredilerin vade dağılımı (müşteri kredileri + kredi kartları hariç) (Bin TL) 50% <1 yıl Bankalara borçlar %16.55 40% Mevduat %64.39 İhraç edilen menkul kıymetler %3.97 30% 20% <1 <<3 yıl >5 yıl 3<<5 yıl Sermaye benzeri borç %1.41 10% Özsermaye %13.69 0% 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 <1 year 1<<3 years 3<<5 years >5 years Kaynak: BDDK
3- Sermaye piyasasının daha fazla geliştirilmesi gerekmektedir. Sermaye piyasalarının gelişimi şirketler için uzun vadeli finansmanın erişilebilirliği bakımından kilit öneme sahip olacaktır ve bankacılık sektöründe KOBİ ler için daha fazla yer açacaktır Finansal Piyasa Gelişim Göstergeleri - 2012 250.0 200.0 150.0 100.0 Bankacılık sektörü tarafından sağlanan yurtiçi kredi (GSYH nın Domestic credit provided by banking sector (% of GDP) % si olarak) Borsada Market capitalization işlem gören şirketlerin of listed companies piyasa değeri (% of (GSYH nın GDP) % si olarak) Özel Private Borç Debt İhracı Issuance (finansal (financial ve finansal and olmayan) non-financial) (GSYH nın as a % si olarak) percentage of GDP 50.0 0.0 Spain İspanya Portugal Portekiz Thailand Tayland Italy İtalya Malaysia Malezya Singapore Singapur Türkiye Turkey Polonya Poland Rusya Russian Fed. Federation Kaynak: Dünya kalkınma Göstergeleri 2012
Teşekkürler!