KANSER VE CİNSEL YAŞAM Doç. Dr. Ülgen Okyayuz Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri A.D. Klinik Psikoloji Öğretim Üyesi
Son zamanlarda kanserin tedavisinde ilgi sadece tanı ve agresif tedaviyle sınırlandırılmamakta aynı zamanda sağkalım sürecinde kritik yaşam olaylarına da yönelmektedir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 2
Kanserin cinsel yaşam üzerindeki etkilerini inceleyebilmek için öncelikle kanserin o birey/bireyler için ne anlam taşıdığı irdelenmelidir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 3
Kanserin ve bedenin hastalanmış kısmının hasta için anlamı nedir? Organdaki değişikliğin görünürlük derecesi ve bu değişimle ilgili stigma nedir? Tedavinin kendilik-değeri ve cinsel/ hormonal işlevsellik üzerindeki etkileri nelerdir? Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 4
Tedavi öncesi cinsel tutumlar, kişilik profili ve en çok kullanılan başa çıkma mekanizmaları nelerdir? Sosyal destek var mıdır, tanı zamanında hasta hangi yaşam dönemindedir ve hastalık öncesi strese dayanma gücü nedir? Hastalığın, hastanın savunmaları ve kendilik-değeri üzerinde yıkıcı ya da güçlendirici etkileri nelerdir? Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 5
Kanser tedavisinde genel olarak dört tipik sorun yaşandığı ileri sürülmektedir; Hastalığın, tedavinin ya da cerrahi müdahalenin sonucu olarak beden imgesindeki değişiklikler Çoğunlukla cerrahi müdahale, kemoterapi, radyoterapi ya da hormon tedavisi sonucu cinsel ilişki kurmada yetersizlik Kanser tedavisi ya da cerrahi müdahaleye ikincil olarak gelişen infertilite Eş ya da arkadaş tarafından terkedilme korkusu Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 6
Kanser taşıdığı ölüm riski ve diğer güçlükler nedeniyle bireyin yaşamındaki en keskin kayıp olgusunu oluşturmaktadır. Kayıp, bireyin yaşamında duygu ve düşünce düzeyinde yatırım yaptığı herhangi bir nesne ya da işlevden ayrılmayı ifade eder. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 7
Kayıplara karşı verilen psikobiyolojik tepki yastır ve derin bir acı, keder ve elem içerir. Her yas tepkisi parmak izi gibi bireye özgüdür ve ilişkilerimizin niteliği ve geçmişteki kayıplarımız tarafından belirlenir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 8
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Kanser alanı (Burton&Watson, 1998) Meme Memenin anlamı, yara izi, protez, cerrahi tedavi ile ilgili duygusal ve seksüel yaşantılar Kemoterapi: Overin işlevini yitirmesi Genç hastalarda tedavi sonrası fertilite Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 9
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Jinekolojik alan. Duygusal,seksüel ve üreme özellikleri bakımından kadın genital organlarına yüklenen anlam. Cerrahi tedavi: Uterus, overler, vajina ya da dış genital organların kaybı. Kemoterapi; overlerin işlevini yitirmesi. Görünüme yönelik ilgi. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 10
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Jinekolojik alan Radyasyon tedavisi; fibrozis ve vajinada yara izi Seksüel işlevin bozulması: Cinsel ilişki sırasında ağrı olacağına ilişkin korku, doğurma gücünün kaybıyla ilgili korku Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 11
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Testiküler alan. Duygusal, cinsel ve üreme açısından testislere yüklenen anlam Protezin varlığının görünüme etkisi Kemoterapi: Sterilite ya da ejakülasyonda değişiklikler Cerrahi: Sterilite ya da ejakülasyonda değişiklikler Spermin saklanması Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 12
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Mesane,prostat, kolon,rektum... Cerrahi sonrası yüksek oranda impotans Geçici de olsa kolostominin etkileri Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 13
Farklı Kanser Alanları ile İlişkili Olan Psikoseksüel Sorunlar Lenfoma,lösemi Uzun,stresli tedavi. Görünümle ilgili güçlükler Kemoterapi: Sterilite, overlerin işlevini yitirmesi Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 14
Bu sorunların kadın, erkek ve çocukluk/ergenlik döneminde kanser geçirmiş olanlarda nasıl yaşandığı farklılık gösterebilir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 15
Aile içi ilişkiler açısından, kanserin bazı eşleri birbirine yaklaştırdığı, bazılarının ilişkilerinde ise kriz oluşturduğu izlenmektedir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 16
İlişkiler açısından risk taşıyan dört grup tanımlanmaktadır: İmmatür ilişki Düşmancıl- bağımlı ilişki Fiziksel kötü muamele Eşlerin birbirine yabancılaştığı ilişki. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 17
Kanserin kadın/erkek beden imgesi üzerindeki etkileri Bedende cerrahi müdahale nedeniyle oluşan izler ya da bedenin bir parçasının alınmış olması Kolostomi İdrarı toplamak üzere katater kullanımı Kemoterapi, radyoterapi ve hormon tedavisinin etkileri Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 18
Kadınlarda cinsel sorunlar için risk oluşturan etmenler Sürekli stres altında olma Eşle iletişim güçlükleri Olumsuz beden imgesi Bozulmuş bir cinsel yaşam Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 19
Son yıllarda cinsel morbiditenin yordanmasında doğrudan beden imgesi ile çalışmak yerine, kadının kendisini cinselliğini yaşayabilen bir kişi olarak görüp görmediği ya da onun cinsel şemasının nasıl olduğu üzerinde durulmaktadır. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 20
Cinsel kendilik şeması/ cinsel kimlik tanımı, bireyin kendisinin cinsel görünümü/ özellikleri ile ilgili bilişsel bir görüşü belirtir. Yapılan bir çalışmada, sağlıklı kadının cinsel şemasının, onun cinsel davranışını, tutumlarını yordadığı bulunmuştur (Andersen&Cyranowski,1994). Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 21
Kanser tanısı almış kadınlarda da düşük cinsel kendilik- algısı olan kadının, yüksek cinsel kendilik-algısı olan kadının aksine, cinsel güçlükler için daha yüksek risk oluşturmakta olduğu yordanmaktadır. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 22
Düşük cinsel şeması olan kadın, duygularında daha az romantik/ tutkulu, cinsel deneyimlere daha az açık ve büyük olasılıkla cinselliğiyle ilgili daha olumsuz duyguları olan bir insandır. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 23
Erkeklerde cinsel sorunlar için risk oluşturan etmenler Genç yaşta olmak Bekar ya da göreli olarak yeni bir ilişkiye başlamış olmak Ruhsal bir stres öyküsüne sahip olmak, çoklu ve rastgele cinsel ilişki kurmak Hastalık öncesi cinsel bir sorun öyküsüne sahip olmak Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 24
Müdahalenin Zamanı Yaygın strateji, güçlüklerin gelişmesinden sonra müdahale edilmesi yönündedir. Uzunlamasına çalışmalar, rehabilitasyonla uğraşmak yerine koruyucu müdahalenin önemli olduğunu göstermektedir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 25
Koruyucu müdahale, kanser tanısı alınmasının ardından, ancak cinsel etkinliğin başlamasından önce yapılan müdahaledir. Erken tedavi sonrası yapılan müdahale hastaya cinsellikle ilgili değişimleri anlaması ve güçlüklerinin aza indirgenmesi için neler yapılabileceğine ilişkin bilgi sağlar. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 26
Müdahale Stratejileri Müdahaleler sırasında sadece cinsel işlevsellik üzerine odaklanma yerine, yaşanan stres ve bununla başa çıkma yolları gibi daha farklı özellikler de dikkate alınmalıdır. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 27
Bu müdahaleler; 1. Stresi azaltma Hastalık ve tedaviyle ilgili bilgilendirme Bilişsel yeniden yapılandırma ve problem çözme Sosyal uyumu arttırma ve destek Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 28
2. Cinsellikle ilgili olarak şu öğeler üzerinde durulabilir. Kanser ve bunun hastanın bedeni üzerindeki etkisi ile başa çıkma, özgül hastalık, tedavi yöntemleri ve bedenin söz konusu parçası ile ilgili değişimler ile ilgili didaktik bilgi verilmesi önemlidir. Fiziksel ve cinsel /bedensel değişimler dikkate alınarak hastanın cinsel kendiliksaygısını (self-esteem) güçlendirmesine yardım edilmelidir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 29
Cinsel etkinliğin içeriğini genişletmek ve cinsel iletişimi kolaylaştırıp arttırmak önemlidir. Cinselliği yaşama sırasında ortaya çıkan herhangi bir semptomu yönetebilme becerisi kazandırılmalıdır. Partnerin cinsel ilgilerini ve kişinin kendisinin cinsel gereksinimleri ve ilgilerini dikkate alması önerilebilir. Cinsel uyarılmanın artırılması ve orgazm için özel çabalar harcanması önemlidir. Okyayuz,2007 Kanser ve cinsel yaşam 30