İÇİNDEKİLER Bölüm 1 GİRİŞ 1.1 TAŞITLAR VE SOSYAL YAŞAM... 1 1.2 TARİHSEL GELİŞİM... 1 1.2.1 Türk Otomotiv Endüstrisi... 11 1.3 TAŞITLARIN SINIFLANDIRILMASI... 14 1.4 TAŞITA ETKİYEN KUVVETLER... 15 1.5 TAŞIT KARAKTERİSTİKLERİ... 17 1.6 TAŞIT ENERJİ DENGESİ... 18 1.7 KULLANILAN BOYUT ve BİRİMLER... 19 1.7.1 Newton un üç hareket kanunu... 19 1.7.2 Türev boyut ve birimler... 26 SORULAR... 28 PROBLEMLER... 29 Bölüm 2 MOTOR KARAKTERİSTİKLERİ 2.1 OTOMOTİV MOTORLARI... 31 2.2 PERFORMANSI BELİRLEYEN FAKTÖRLER... 33 2.3 MOTOR KARAKTERİSTİKLERİ... 34 2.3.1 Hız karakteristikleri... 35 2.3.2 Yük karakteristikleri... 38 2.3.3 Ayarlama karakteristikleri... 39 2.4 TAŞITIN GÜÇ İHTİYACI... 42 SORULAR... 44 PROBLEMLER... 44 Bölüm 3 TRANSMİSYON SİSTEMİ ve KAVRAMALAR 3.1 TRANSMİSYON SİSTEMİ... 45 3.2 KAVRAMA... 48 3.2.1 Diskli kavrama... 48 3.2.1.1 Kavrama diskinin ilettiği moment... 48 3.2.1.2 Disk boyutları... 50 3.2.1.3 Kumanda mekanizması... 51 3.3 HİDROLİK KAVRAMA... 52 SORULAR... 54 PROBLEMLER... 54
Bölüm 4 VİTES KUTULARI 4.1 VİTES KUTUSU TİPLERİ... 55 4.1.1 Vites kutusu dişli oranları... 57 4.1.2 Geometrik ilerleme metodu... 60 4.1.3 Tahrik kuvveti... 62 4.1.4 Yol yakıt ekonomisi... 65 4.1.5 Dişli tipi otomatik vites kutusu... 68 4.2 HİDRODİNAMİK TRANSMİSYON... 70 4.3 HİDROSTATİK TRANSMİSYON... 76 4.4 ELEKTROMEKANİK TRANSMİSYON... 78 4.5 SÜREKLİ DEĞİŞKEN TRANSMİSYON... 78 4.5.1 Van Doorne sistemi... 78 4.5.2 Perbury sistemi... 81 4.6 DÖRT TEKERLEKTEN TAHRİK SİSTEMLERİ... 82 4.6.1 Dört çeker - Four-Wheel Drive (4WD)... 82 4.7 TRANSMİSYON SİSTEMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI... 84 SORULAR... 88 PROBLEMLER... 89 Bölüm 5 TRANSMİSYON MİLLERİ VE MAFSALLAR 5.1 KARDAN MİLLERİ... 91 5.1.1 Dönme kritik hızı... 91 5.1.2 Dönme hızı sınırı... 94 5.2 ESNEK MAFSALLAR... 95 5.2.1 Elastik mafsallar... 95 5.2.2 Üniversal mafsallar... 96 5.2.3 Sabit hız mafsalları... 98 SORULAR... 100 PROBLEMLER... 100 Bölüm 6 DİFERANSİYEL VE AKSLAR 6.1 ARKA (DİNGİL) KÖPRÜ... 101 6.2 DİFERANSİYEL... 101 6.3 KONİK DİŞLİLER... 105 6.3.1 Spiral dişli konik dişli çarklar... 108 6.4 HİPOİD DİŞLİLER... 108 6.5 İSTAVROZ VE AKS DİŞLİLERİ... 110 6.6 AKSLAR... 115 6.7 ŞAHLANMA MOMENTİ... 115 6.8 TRANSAKS... 116 SORULAR... 117 PROBLEMLER... 118
Bölüm 7 TEKERLEK VE LASTİK MEKANİĞİ 7.1 TEKERLEK ve LASTİKLER... 119 7.2 LASTİKLERİN YAPISAL ÖZELLİKLERİ... 120 7.3 LASTİK TERİMLERİ ve İŞARETLERİ... 122 7.3.1 Tanımlar... 122 7.3.2 Lastik işaretleri (TS 662 - TS 567)... 123 7.3.5 Lastiklerin seçimi... 128 7.4 JANTLAR... 128 7.5 TEKERLEK - YOL ETKİLEŞİMİ... 135 7.6 TEKERLEK KUVVET VE MOMENTLERİ... 136 7.7 LASTİKLE ZEMİN ARASINDAKİ BASINÇ DAĞILMI... 137 7.8 RİJİT ZEMİNDEKİ TEKERLEĞİN HAREKET EŞİTLİKLERİ... 138 7.9 TEKERLEK YARIÇAPI... 140 7.10 YUVARLANMA DİRENCİ KATSAYISI... 141 7.10.1 Yük ve lastik iç basıncının etkisi... 142 7.10.2 Hızın etkisi... 144 7.11 LASTİĞİN YOLA TUTUNMA KUVVETİ VE KAYMA... 146 7.12 NET TAHRİK VE FRENLEME ÇABASI... 149 7.13 KAYMA AÇISI VE YANAL KUVVET... 152 7.14 ANALİTİK BAĞINTILAR... 156 SORULAR... 159 PROBLEMLER... 160 Bölüm 8 TAŞIT AERODİNAMİĞİ 8.1 AERODİNAMİK KUVVETLER... 161 8.2 AERODİNAMİK DİRENÇ... 162 8.2.1 Aerodinamik direnç katsayısı ve ön izdüşüm alanı... 166 8.2.2 Aerodinamik kaldırma (Lift)... 171 8.2.3 Aerodinamik yanal kuvvet... 175 8.3 SPOİLER... 178 8.4 AERODİNAMİK MOMENTLER... 179 8.4.1 Aerodinamik devrilme momenti... 180 8.4.2 Aerodinamik şahlanma momenti... 181 8.4.3 Aerodinamik sapma momenti... 181 8.5 RÜZGAR TÜNELLERİ... 182 SORULAR... 183 PROBLEMLER... 184
Bölüm 9 YOKUŞ VE İVME DİRENÇLERİ 9.1 YOKUŞ DİRENCİ... 185 9.2 İVME DİRENCİ... 187 SORULAR... 194 PROBLEMLER... 194 Bölüm 10 DOĞRUSAL TAŞIT HAREKETİNDE KUVVETLER 10.1 KÜTLE KUVVETLERİ VE DIŞ KUVVETLER... 197 10.2 HAREKET EŞİTLİĞİ... 197 10.3 MAKSİMUM TUTUNMA KUVVETİ... 203 10.3.1 Arkadan tahrikli taşıt... 203 10.3.2 Önden tahrikli taşıt... 204 10.3.3 Dört tekerlekten tahrikli taşıt... 205 10.4 İVME SINIRI... 207 SORULAR... 208 PROBLEMLER... 209 Bölüm 11 FRENLEME PERFORMANSI ve FRENLER 11.1 FRENLEME PERFORMANSI... 211 11.2 İKİ DİNGİLLİ BİR TAŞITIN FRENLEME KARAKTERİSTİKLERİ... 211 11.3 FREN SİSTEMLERİ... 214 11.3.1 Ana fren sistemi... 215 11.3.2 İkincil fren sistemi... 215 11.3.3 Park fren sistemi... 216 11.3.4 Yavaşlatıcı (retarder)... 216 11.4 HİDROLİK FREN SİSTEMLERİ... 217 11.4.1 Disk frenler... 217 11.4.2 Uzun pabuçlu kampanalı frenler... 218 11.4.3 Pedal kuvveti uyartım kuvveti ilişkisi... 219 11.5 HAVALI FREN SİSTEMLERİ... 222 Havalı fren sistemi parçaları ve görevleri... 223 11.5.2 Havalı servis fren sisteminin çalışması... 223 11.5.3 Havalı sistem park freninin çalışması... 224 11.6 KİLİTLENME... 224 11.7 FREN KUVVETİ DAĞILIMI... 229 11.7.1 Frenleme verimi... 230 11.8 ELEKTRONİK FREN KONTROL SİSTEMLERİ... 231 11.8.1 Kilitlenmeyi önleyici sistemler... 231 11.8.2 ABS kontrol çevrimi... 233 11.9 ÇEKİCİ-YARI TREYLERİN FRENLEME KARAKTERİSTİKLERİ... 235 11.10 FRENLEME İVMESİ... 237 11.11 DURMA MESAFESİ... 238
11.11.1 Fren izlerinden taşıtın hızının belirlenmesi... 240 11.12 GEÇİŞLER... 243 SORULAR... 246 PROBLEMLER... 247 Bölüm 12 SÜSPANSİYON SİSTEMİ 12.1 SÜSPANSİYON SİSTEMİ... 249 12.2 SÜSPANSİYON TİPLERİ... 250 12.2.1 MacPherson süspansiyon... 251 12.2.2 Çift lades kemiği süspansiyon... 252 12.2.3 Bağımlı süspansiyon... 253 12.2.4 Boji süspansiyon... 254 12.3 SÜSPANSİYON SİTEMİ ELEMANLARI... 255 12.3.1 Salıncak kolları... 256 12.3.2 Rotiller... 256 12.3.3 Amortisörler... 257 12.3.4 Denge çubuğu... 259 12.3.5 Tork kolu... 259 12.4 SÜSPANSİYON YAYLARI... 260 12.4.1 Yay terminolojisi... 261 12.4.2 Yaprak yaylar... 261 12.4.3 Helezon yaylar... 262 12.4.4 Burulma çubukları... 263 12.4.5 Hava yaylar... 264 12.5 SÜSPANSİYON YAYLARININ BOYUTLANDIRILMASI... 265 12.5.1 Yaprak yaylar... 265 12.5.2 Helezon yaylar... 270 12.5.3 Burulma çubukları... 272 12.6 BİR SÜSPANSİYONUN ÖZELLİKLERİ... 274 12.7 SÜSPANSİYON KONTROL YÖNTEMLERİ... 276 12.7.1 Pasif süspansiyon... 277 12.7.2 Yarı aktif süspansiyon... 277 12.7.3 Elektronik yükseklik kontrolü... 278 12.8 AKTİF SÜSPANSİYON SİSTEMLERİ... 279 12.8.1 Yapısı ve çalışması... 280 12.8.2 Aktif süspansiyon elemanları... 282 SORULAR... 284 PROBLEMLER... 284 Bölüm 13 ŞASİ VE GÖVDE 13.1 ŞASİ... 285 13.1.1 Şasi çerçevesi tipleri... 285 13.2 ŞASİYE ETKİYEN YÜKLER... 289 13.2.1 Eğilme... 289 13.2.2 Burulma (torsiyon)... 292
13.2.3 Eğilme ve burulma birleşik gerilmesi... 293 13.3 ANA KOLLARIN HESABI... 293 13.4 GÖVDE... 296 13.5 İÇ BOYUTLAR... 297 SORULAR... 299 PROBLEMLER... 299 Bölüm 14 DİREKSİYON SİSTEMLERİ 14.1 DİREKSİYON SİSTEMLERİ... 301 14.1.1 Beşinci tekerlek direksiyon sistemi... 302 14.1.2 Ackerman direksiyon sistemi... 302 14.2 ÖN AKS PİMİ TORKU... 310 14.3 DİREKSİYON SİSTEMİNİN ELEMANLARI... 312 14.4 DİREKSİYON KUTUSU... 313 14.4.1 Kremayer ve pinyon... 314 14.4.2 Sonsuz vida ve makara... 314 14.4.3 Sonsuz vida ve bilyeli somun... 315 14.4.4 Hidrolik yardımlı direksiyon sistemleri... 315 14.4.5 Tam hidrolik direksiyon... 316 14.5 ÖN DÜZEN GEOMETRİSİ... 317 14.6 DÖRT TEKERLEKTEN YÖNLENDİRME... 320 14.6.1 Quadrasteer sistemi... 323 SORULAR... 324 PROBLEMLER... 324 Bölüm 15 TAŞIT KULLANIM KARAKTERİSTİKLERİ ve VİRAJ TUTUMU 15.1 YÖNLENDİRME GİRİŞLERİ VE TAŞITIN CEVABI... 325 15.2 KARARLI KULLANIM KARAKTERİSTİKLERİ... 327 15.2.1 Nötr yönlendirme... 333 15.2.2 Yetersiz yönlendirme... 335 15.2.3 Aşırı yönlendirme... 337 15.3 VİRAJ TUTUMU... 339 15.3.1 Virajda yana kayma... 339 15.3.2 Virajda yana devrilme... 341 15.3.3 Devrilme ekseni... 344 15.3.4 Devrilme açısı... 345 15.4 TAHRİK KUVVETİNİN VİRAJ YETENEĞİNE ETKİSİ... 346 15.4.1 Arkadan tahrikli taşıt... 346 15.4.2 Önden tahrikli taşıt... 347 15.5 YÖNLENDİRME GİRİŞLERİNE KARARLI CEVAP... 349 15.5.1 Sapma hızı cevabı... 349 15.5.2 Yanal ivme cevabı... 350 15.5.3 Dönüş cevabı... 351 SORULAR... 353 PROBLEMLER... 354
Bölüm 16 SÜRÜŞ KARAKTERİSTİKLERİ 16.1 SÜRÜŞ KALİTESİ VE KONFORU... 355 16.2 TİTREŞİM KARAKTERİSTİKLERİ... 357 16.2.1 Titreşim parametreleri... 360 16.3 SÜRÜŞ MODELLERİ... 363 16.3.1 Yol yüzeyi düzgünsüzlükleri... 363 16.3.2 İnsanın titreşime cevabı... 363 16.3.3 İki serbestlik dereceli model... 365 16.3.4 Yunuslama ve sıçrama hareketleri için iki serbestlik dereceli model... 368 SORULAR... 374 PROBLEMLER... 374 EKLER EK A... 375 A.1 BİRİM KISALTMALARI... 376 A.2 SI ÖN EKLERİ... 376 A.3 BİRİMLER ARASINDA DÖNÜŞTÜRME ÇARPANLARI... 377 A.4 BAZI FİZİKSEL SABİTLER... 380 A-5 YOL, HIZ, İVME VE ZAMAN İLİŞKİLERİ... 380 EK B... 382 KAYNAKLAR... 389 SÖZLÜK... 391 İNDEKS... 397