Eski Mağara Camisi'ne Yeni Mağara Camisi'nin batı duvarının yanından gidilerek ulaşılmaktadır. Tamamen terk edilmiş olan yapının içinin ve cephesi her geçen gün daha fazla tahrip olduğu görülmektedir. Abd-i Kethüda (Cücük) Camisi Saha Mahallesi, Mayalar Sokak'tadır. Yapım tarihi bilinmemektedir. Son cemaat yerinin doğu duvarındaki kapının üzerindeki kitabesinde 1828'de Seferzade Ali Baba tarafından onarım gördüğü yazılıdır. Doğu-batı doğrultusundaki avlu, minare, abdest mekanları, son cemaat yeri ve ibadet mekanından oluşmaktadır. - 79 -
- 80 - Şeyh (Şıh) Saadettin Camisi Saha mahallesi Bağlar Kapısı Sokaktadır. Yapım tarihi bilinmemektedir. 1911'de Şeyh Mustafa tarafından onartılmıştır. Cami son cemaat yeri, imam evi ve avludan oluşmaktadır. Üç yanı konutlar ve modern yapılarla çevrilidir. Avlu ve çevresinde imam evi, son cemaat yerinden oluşur. Giriş kapısı kemerlidir.
Sancak Camisi Sancak Mahallesi Topuz Ağa Sokaktadır. Yapım tarihi bilinmemektedir. Oldukça sade bir camidir. Kuzeyinde ve doğusundaki penceresinin üzerinde bitkisel ve geometrik bezemeli iki madalyonu vardır. Ayrıca mihrabında da geometrik bezemeler yer alır. İnnaplı Camisi - 81 -
- 82 - MESCİTLER Kule (Urfa Kapısı) Mescidi Urfa Kapısı'nın kuzeyindeki burçta yer alır. Burç 1482'te Memluklu Sultanı Kayıtbay tarafından yaptırılmıştır. Ancak ne zamandan beri mescit olarak kullanıldığı bilinmemektedir. Burcun ilk yapılışından itibaren mescit olarak inşa edildiğini ileri sürenler bulunmaktadır. 1993'te Şanlıurfa Valiliği tarafından onartılmıştır. Onarım öncesinde eyvan kuruluşunda iki bölümlü bir mescit iken 1993'te yapılan onarım sonrasında iç mekanı ve batı duvarı tamamen yenilenmiştir. Bugün batıdaki giriş kapısının önünde düzensiz dikdörtgen bir avlu bulunmaktadır. Kule Mescidi günümüzde taziye evi olarak kullanılmaktadır.
- 84 - Alaburç (Meydan Kapısı) Mescidi Meydan Mahallesi'nde On Temmuz Caddesi ile Adnan Menderes Bulvarı'nın kesiştiği köşededir. Birecik dış kale surları üzerinde, bugün yerinde olmayan Meydan Kapısı'nın uzantısı olarak Memluklu Sultanı Kayıtbay tarafından 1484'te yaptırılmıştır. Bir dönem mescit olarak kullanılmış, valiliğin onarımı sonrasında kapalı olarak tutulmuş, bugün ise Doğa Derneği tarafından Kültür Evi olarak düzenlenmiştir. Alaburç Mescidi günümüzde müze olarak kullanılmaktadır. Hakan Gönendik
- 86 - Şeyh Muhammed Zehravey Mescidi Ulu Cami'nin güneyindedir. Giriş kapısı doğuda olan mescitte Endülüslü Şeyh Muhammed Zehravey'in türbesi olduğu kitabesinde belirtilmektedir. 1922'de mescidi onartan Muhlis Efendi'nin oğlu Muhammed Nuri de buraya gömüldüğü yazılıdır. Ancak içinde sanduka bulunmamaktadır. Türbenin ne zaman mescit olarak kullanılmaya başlandığı bilinmemektedir. Mihrabında ise Mirkelam Mescidi yazmaktadır.
HANLAR - 88 - Sabunhane Sebze Hali caddesindedir. Yapım tarihi bilinmemektedir. Halk arasında medrese olarak inşa edildiği, sonradan kasaphane ve sabunhane olarak kullanıldığı söylenir. Dikdörtgen planlıdır, kuzeyinde Çarşı Camisi yer alır. İki katlı yapının birçok bölümü bilinçsiz onarımlar geçirmiştir. Günümüze en sağlam olarak ulaşan bölümü, doğu cephesinde sivri kemerli niş içerisinde basık kemerli kapısıdır. Yapının bir çok bölümü dükkan ve depo olarak hala kullanılmaktadır. Ömer Akar
Belediye Hanı (Eski Arasa) Birecik ilçe merkezinde Eski Arasa Sokağındadır. Eski Buğday Pazarı olarak bilinen yapı 1897'de Hacı Zekeriya Efendi tarafından yaptırılmıştır. Bugün harap haldedir ve birçok kez onarım ve eklemeler yapıldığı gözlenmektedir. Dikdörtgen planlı, avlulu hanın batı kısmı çift katlıdır. Doğuda evler batıda dükkanlarla kuşatılmıştır. Halen esnaf tarafından kullanılan bölümleri bulunmaktadır. Kuzey ve güneyinde birer kapısı vardır. Kuzeydeki kapısı sivri kemerli niş içinde yuvarlak kemerlidir. Yeni Arasa Dikyokuş Sokağındadır. Yeni Buğday Pazarı olarak da adlandırılır. Eski Buğday Pazarı'nın işlevini üstlenmiştir. Kuzey ve güneyinde iki giriş kapısı bulunu - 89 -
- 90 - Davut Emmi Hanı Yapıldığı tarih bilinmeyen ve sadece kapısı günümüze ulaşan yapı Eski Arasa Sokak'tadır. Kapı yuvarlak kemerli niş içinde basık kemerlidir. Kesme taştan yapılmıştır. Günümüzde baharatçı dükkanı kapısı olarak kullanılmaktadır. Karşıyaka'daki Han Fıratın karşı kıyısında Karşıyaka Mezarlığında olduğu söylenen yapıyla ilgili bir kalıntı bulunmamaktadır. Tarihi belgelerde adından söz edilmektedir.
- 92 - HAMAMLAR Hasan Baba Hamamı Kaledibinde Hasan Baba Sokak'tadır. Doğu ve batısı konutlarla çevrilidir. 1853'te yapıldığı tahmin edilmektedir. Geçirdiği onarımlarla günümüzde halen kullanılmaktadır. Soyunmalık, ılıklık, sıcaklık, tuvalet, traşlık, su deposu ve külhanı bulunan hamam üç eyvanlı ve iki halvetlidir. Küçük Hamam Saha Mahallesinde Mağara Camisi Sokağı'ndadır. 15. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Günümüzde sabahları erkeklere, öğleden sonraları ise kadınlara hizmet vermektedir. Soyunmalık, tuvalet, sıcaklık, su deposu ve külhanı bulunmaktadır. Üç eyvanlı ve üç halvetlidir. Doğu ve güneyi konutlarla çevrilidir. Kesme taştan yapılmıştır ancak bugün birçok bölümü sıvalıdır.
Yüksel Coşkun Mahmut Paşa Hamamı Mahmut Paşa Sokak'ta aynı adla anılan camiye bitişiktir. Genel olarak iyi durumdaki yapı günümüzde hâlâ kullanılmaktadır. Yapım tarihi bilinmemektedir, ancak camiden daha önce yapıldığı düşünülmektedir. Soyunmalık, tuvalet, ılıklık, sıcaklık, su deposu, külhan ve odun deposu bölümleri bulunur. Dört eyvanlı ve dört halvetlidir. Göbek taşı sekizgendir. Girişi kuzeydeki kapıdan olan hamam kesme taştan yapılmıştır. İçi sonradan tamamen sıvanmıştır. - 93 -
TÜRBELER - 94 - Deh Kubbe Karşıyaka Mezarlığının kuzeyindedir. 1529'da Emir Muhammed bin el-hac Hüseyin tarafından yaptırılmıştır. 1839'daki Osmanlı-Mısır savaşında Selavat yokuşunda şehit düşen on kişinin buraya gömüldüğü sanılmaktadır. Bu nedenle özgün adı bilinmeyen türbe Farsçada on anlamına gelen deh ile anılmaktadır. Tamamı kesme taştan yapılmıştır. Alt bölümlerinde büyük boyutlu üstlere doğru ise daha küçük taşların kullanıldığı görülür. Seyyid Ali Baba Türbesi Karşıyaka Mezarlığındadır. Deh kubbenin doğusundaki türbenin yapım tarihi bilinmemektedir. Kubbesi onarım geçirmiştir. Düzgün kesme taş ve moloz taşlardan yapılmıştır.
Şeyh Müftah Türbesi Birecik kalesinin içkale bölümündedir. Önceden kilise olan bölüm Şeyh Müftah'ın buraya gömülmesi ile türbe olarak anılmaya başlamıştır. Güneyini sur duvarı oluşturur. Kuzey duvarı ise yıkılmıştır. İçinde metal bir sanduka bulunmaktadır. Şeyh Cemalettin Türbesi Karşıyaka Mezarlığının güneyindedir. Yapım tarihi bilinmemektedir. Sade olan türbenin kapısı dikkat çekicidir. Sivri kemerli kapıyı çevreleyen niş kemerinin yüzeyinde üçgen dilimler bulunmaktadır. - 95 -